Lwy ryczą na dwa sposoby. Ten drugi może uratować im życie. Naukowcy zaczęli go rozumieć
Myśleliśmy, że o lwach wiemy już wszystko. Jak bardzo się myliliśmy! Naukowcy udowodnili, że królowie sawanny wydają nie jeden, ale dwa różne rodzaje ryków, które pomagają im w komunikacji i w których – co ważne – zapisane jest wiele lwich cech charakterystycznych. Dzięki temu udaje je zrozumieć, a przez to... uratować tysiące zwierząt przed wyginięciem.
Zespół badaczy z University of Exeter dokonał zaskakującego odkrycia – afrykańskie lwy wydają nie jeden, ale dwa różne rodzaje ryku. Oprócz znanego dotychczas pełnogłosowego, gardłowego ryku, który kojarzymy z wytwórnią filmową MGM, naukowcy zidentyfikowali wcześniej niesklasyfikowany „ryk pośredni”. Okazuje się, że jest wyjątkowy dla każdego osobnika. W jaki sposób to odkrycie może uratować całą populację? Czemu lew tak ryczy w księżycową noc? Ryk 200-kilogramowego drapieżnika słychać na sawannie nawet z odległości 8 km, co czyni go jednym z najgłośniejszych zwierząt żyjących na lądzie. Lwy ryczą w celu oznaczania terytorium swojego panowania, odstraszania rywali, zakomunikowania udanego polowania czy przekazywania informacji innym członkom stada. Naukowcy ustalili jednak, że ryki lwów są wyjątkowymi sygnaturami dla danych osobników, które zawierają informacje o płci, wieku i innych cechach zwierzęcia. To sugeruje, że nagrania samych dźwięków sawanny mogą pomóc naukowcom w liczeniu lwów na danym terenie, a tym samym w szacowaniu gęstości populacji, określaniu ich zwyczajów czy zachowań. W ramach badania naukowcy rozmieścili 50 specjalnie zaprojektowanych mikrofonów w Parku Narodowym Nyerere w Tanzanii i przymocowali czujniki akustyczne do obroży pięciu lwów w rezerwacie Bubye Valley w Zimbabwe. W sumie zespół zarejestrował 3149 wokalizacji lwa afrykańskiego (Panthera leo). Ryk rykowi nierówny Szkopuł tkwił w tym, że wiele informacji „zapisanych” było właśnie w drugim, niedawno odkrytym rodzaju ryku: ryku pośrednim. Trudnością okazała się jego identyfikacja – ta opierała się na ocenie specjalistów, co mogło prowadzić do błędów wynikających z ludzkiego uprzedzenia. Postanowili więc skorzystać z nowoczesnej technologii i zaprzęgli do pracy sztuczną inteligencję. Po raz pierwszy w historii naukowcy użyli AI do automatycznego rozróżniania typów ryku lwa. Nowa metoda osiągnęła dokładność na poziomie 95,4%, co stanowi ogromny postęp względem dotychczasowej, subiektywnej analizy eksperckiej. Czy możemy zastąpić kamery rejestratorami dźwięku? Algorytmy uczenia maszynowego niemal bezbłędnie określają liczbę lwów, ich cechy charakterystyczne czy odległości od czujnika. To pozwala zautomatyzować klasyfikację ryku pełnogłosowego i pośredniego. Nowe podejście znacznie upraszcza tzw. pasywny monitoring akustyczny i może zastąpić kosztowne i mniej dokładne metody, takie jak fotopułapki czy tropienie zwierząt po śladach. – Uważamy, że konieczne jest szeroko zakrojone przejście na stosowanie pasywnych technik akustycznych. Bioakustyka będzie miała kluczowe znaczenie dla skutecznej ochrony lwów i innych zagrożonych gatunków – apeluje Jonathan Growcott, główny autor badania. Zagrożona populacja lwów Według danych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody lwy afrykańskie są obecnie klasyfikowane jako gatunek „narażony na wyginięcie”. Szacuje się, że na wolności żyje od 20 000 do 25 000 osobników, ale liczba to w ciągu ostatnich 25 lat zmniejszyła się o połowę. Ten dramatyczny spadek liczebności populacji to ostateczny argument na to, że potrzebujemy skuteczniejszych metod monitorowania i ochrony tego ikonicznego drapieżnika. Identyfikacja osobników na podstawie ich ryku może pomóc w śledzeniu lwich ruchów. Źródło: Ecology and Evolution, Bioacoustics Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Mama 58 dzieci, równiny Serengeti i noc wśród hipopotamów – tej wyprawy nie da się zapomnieć
Safari w Tanzanii to nie tylko przygoda – to emocjonalna podróż do źródeł natury, duchowości i historii człowieka. Poznaj opowieść, która zaczyna się w Ngorongoro, a kończy wśród hipopotamów rzeki Grumeti.
Spis treści: Powrót do korzeni – duchowa więź z Afryką W głąb kaldery – spotkanie z sercem Ngorongoro Lerai – pradawny las pełen duchów Serengeti – scena wielkiego spektaklu przyrody Walka o ochłapy – kolejni gracze na scenie Jezioro Magadi – taniec flamingów Życie w rytmie tradycji – w wiosce Masajów Rodzina Eryka i dzieciństwo w Afryce Rzeka pełna olbrzymów – hipopotamy z Grumeti Lot ponad sawanną – Serengeti z perspektywy balonu Krater Ngorongoro czy bezkresne równiny Serengeti pozwalają doświadczyć pierwotnego piękna natury, a jej serce bije tu wyjątkowo mocno. Tutejsze powietrze iskrzące niczym klejnot maluje krajobraz rodzajem blasku przypominającego aureole nad głowami świętych. Z krawędzi krateru roztacza się widok jak z innego świata – geologiczna misa zamknięta w potężnym murze z gór. Tanzania to jeden z nielicznych krajów, który ochroną objął niemal 50% powierzchni. Znajdują się tu trzy z siedmiu cudów Afryki: Kilimandżaro, wielkie migracje i Ngorongoro. Góra Kilimandżaro – duma kontynentu – widziana z okna samolotu wygląda jak sen. Niedaleko Aruszy znajduje się obszar chroniony Ngorongoro wpisany na listę UNESCO, a dalej – słynne Serengeti. To właśnie tam zmierzam po spotkaniu z kalderą. Powrót do korzeni – duchowa więź z Afryką Od pierwszego kroku w Tanzanii poczułam, jakby to był powrót do domu. Przodkowie, duchy, tęsknota – to wszystko jakby było zapisane w naszych genach. Eryk, nasz przewodnik, mówi: „Ngorongoro to największa zachowana kaldera świata – powstała po wybuchu superwulkanu”. Położony na jej krawędzi ośrodek Ngorongoro Crater Lodge był moim marzeniem. Gdy zobaczyłam go w książce o afrykańskim designie – wiedziałam, że chcę tam kiedyś stanąć. Z tarasu można podziwiać kalderę i dzikie zwierzęta, które podchodzą pod same domki. Po zmroku nie wolno poruszać się samodzielnie – natura rządzi się tu swoimi prawami. W głąb kaldery – spotkanie z sercem Ngorongoro Zjeżdżamy 600 metrów w dół – dno krateru ma średnicę 20 km i leży na wysokości 1800 m n.p.m. Mimo bliskości równika jest tu łagodnie, zielono, pełno życia. To jeden z najgęściej zaludnionych przez dzikie zwierzęta obszarów na Ziemi. Szacuje się, że mieszka tu 30 tys. dużych ssaków, w tym zagrożone wyginięciem nosorożce czarne. Pora deszczowa sprawia, że krajobraz wybucha zielenią. Las, przez który przejeżdżamy, wygląda jak relikt z innej epoki – paprocie, jałowce, cedry, pnącza. Wszystko tętni życiem i opowiada swoją pradawną historię. Lerai – pradawny las pełen duchów To las Lerai – nazwany tak przez Masajów od akacji o żółtej korze. Gęsty baldachim kryje setki gatunków ptaków. Mgła, śpiew, szelest liści – to przestrzeń duchów i mitów. Nagle zza drzew wyłania się słoń – ogromna samica wachlująca uszami. Je z gracją, a stado liczy około 20 osobników. Wśród nich są maleństwa, które chowają się między nogami matek – płochliwe, ale ciekawe świata. Eryk tłumaczy: w stadach są tylko samice i młode samce. Starsze samce muszą odejść. Matriarchat i więzi emocjonalne są tu niezwykle silne. To nie tylko zwierzęta – to istoty bliskie człowiekowi. Serengeti – scena wielkiego spektaklu przyrody Na dnie krateru łąka tętni życiem. Zebry, gnu, bawoły i guźce tworzą codzienną symfonię. Między nimi biegają antylopy, elandy i guźce. – To nie sielanka – mówi Eryk. – To pole bitwy. Sawanna żyje rytmem przetrwania. Lwy śpią po nocnych łowach, ale są blisko. Zwierzęta czujnie wypatrują zagrożenia – ich wzrok to najlepszy system ostrzegania. Znaleźliśmy lwy odpoczywające przy szkielecie zebry. Czas się zatrzymuje – obserwujemy scenę bez retuszu. I wtedy pojawia się szakal... Walka o ochłapy – kolejni gracze na scenie Obok truchła zebry pojawia się szakal – ostrożny, gotowy się wycofać, jeśli zajdzie potrzeba. Ale zaraz do akcji wkracza klan hien. Ich potężne szczęki mogą zmiażdżyć kości – węch pozwala im wyczuć ofiarę z odległości wielu kilometrów. Zwierzęta nas ignorują – dla nich jesteśmy tylko obserwatorami. – Lwy mają tu pod dostatkiem zwierzyny – mówi Eryk. – Człowiek ich nie interesuje. Na sawannie nic się nie marnuje. Po kilku godzinach z ofiary nie zostaje nic prócz wspomnień i białych czaszek. – Przyroda sama się reguluje – dodaje Eryk. – Trzy zasady: bezpieczeństwo, jedzenie, reprodukcja. Jezioro Magadi – taniec flamingów Przy jeziorze Magadi zatrzymujemy się, by podziwiać flamingi. W oddali wyglądają jak różowe wyspy dryfujące po błękicie. Niektóre tańczą blisko nas – na cienkich nogach jak na szczudłach. Jezioro to środowisko zasadowe – pełne glonów i alg, które barwią pióra flamingów na różowo. Pokarm zmienia ich wygląd i nadaje im blasku. Eryk przyznaje, że kocha swoją pracę za nieprzewidywalność. Każdy dzień na sawannie przynosi nowe zaskoczenia. Tu przyroda pisze własny scenariusz. Życie w rytmie tradycji – w wiosce Masajów – Nie pytaj Masaja, ile ma krów – żartuje Eryk – to jak zapytać ciebie o konto bankowe. Wioska liczy 29 domów i 120 osób. Mężczyźni witają nas w czerwonych szatach shuka – smukli, z długimi włosami i biżuterią. Masajowie mogą wypasać bydło w Ngorongoro, ale nie wolno im uprawiać ziemi. Żyją zgodnie z tradycją i świętym przekonaniem, że wszystkie krowy na Ziemi należą do nich – są darem od boga Engai. Kobiety budują domy, wychowują dzieci, gotują, zbierają wodę. Są sercem społeczności. Mężczyźni nie dźwigają – to tabu. Ich rolą jest pasterstwo i wojna. W domach, które wchodzimy, panuje mrok. Gliniane ściany, ognisko pośrodku, strefa dzieci, strefa zwierząt. Rodzina Eryka i dzieciństwo w Afryce Ojciec Eryka miał dziewięć żon i 58 dzieci. Eryk – 47 braci i 10 sióstr – sam ma sześcioro. To normalne – tu rodzina jest dumą, nie ciężarem. Afryka jest młoda, pełna dzieci, energii, radości. Dzieci idą do szkoły, machają nam z uśmiechem. Choć nie mają światła, kanalizacji, bieżącej wody – mają czas. Tutejszy świat jest otwarty, bez ścian, bez pośpiechu. Wieczorem ognisko. Masajowie boją się duchów i nie wychodzą po zmroku. Ale dla nas zatańczyli – skacząc wysoko, śpiewając rytmicznie. Ich świat powoli odchodzi – odebrano im włócznie, ziemię, zakazano tradycji. Kiedyś wierzyli, że jutro samo o siebie zadba – dziś muszą zadbać o nie sami. Zostajemy przy ogniu długo. Słuchamy opowieści o przodkach, którzy 2 mln lat temu ruszyli stąd w świat. To tu, w wąwozie Olduvai, zaczęła się nasza historia. Rzeka pełna olbrzymów – hipopotamy z Grumeti W Grumeti Serengeti River Lodge mam taras wychodzący wprost na rzekę. Przede mną – ponad 100 hipopotamów: sapiących, ziewających, walczących o harem. Ich skóra jest wrażliwa, więc cały dzień spędzają w wodzie. Samce bronią swoich grup. Jeden próbuje – ale po walce ucieka. Musi jeszcze zmężnieć. Przegrani żyją samotnie – do końca dni. Prawo dżungli. Krokodyle czają się w tle. Safari się opóźnia – ulewy unieruchomiły drogi. Ale widok rekompensuje wszystko. Serengeti to ich królestwo. My – tylko goście. Z bliska oglądam lwice karmiące młode, gepardzice z córką, jeszcze z krwią na pysku. Tutaj życie toczy się własnym rytmem. Lot ponad sawanną – Serengeti z perspektywy balonu Nick, Brytyjczyk z humorem, prowadzi nas w przestworza. Balon łagodnie unosi się w niebo. Słońce wschodzi nad sawanną, trawa błyszczy jak rozsypane diamenty. Nick od 40 lat lata balonem. Żartuje, że widział tysiące oświadczyn – może coś w tym jest, bo w powietrzu unosi się romantyzm. Patrzę na stada zebr, gnu, żyraf. Na pawiany z młodymi, na zwierzęta w nieustannym ruchu. Wiosną i jesienią milionowe stada wędrują między Serengeti a Masai Marą. Czeka na nie rzeka Mara i krokodyle – ale muszą przejść. Bo taka jest natura. Lądujemy. Czeka szampan – tradycja z XVIII w. – i śniadanie. Moje safari dobiega końca. Siedzę jeszcze chwilę – chłonąc poranek, zapach trawy, dźwięk ptaków. Wiem, że wrócę. Bo Afryka zostaje w człowieku na zawsze. źródło: National Geographic Traveler Polska
Nosorożec czarny – bliski wyginięcia, majestatyczny i groźny samotnik. Jest jednym z największych ssaków lądowych
Nosorożec czarny to ogromny roślinożerca należący do afrykańskiej „wielkiej piątki”. Potrafi ważyć prawie półtorej tony i zaciekle walczyć. Zjada 220 gatunków roślin, a jego rogi należą do największych.
W tym artykule: Nosorożec czarny to jeden z pięciu gatunków nosorożców Nosorożec czarny i biały – tylko te gatunki posiadają dwa rogi Nosorożce to jedne z największych ssaków lądowych Dieta nosorożca czarnego to aż 220 gatunków roślin Rogi i skóra nosorożców służą m.in. do obrony Nosorożec czarny to gatunek krytycznie zagrożony wyginięciem Ochrona nosorożca czarnego przybiera różne formy Nosorożec czarny to jeden z wielkich ssaków należących do „wielkiej piątki" Afryki. Kolejne cztery to: lew, bawół, słoń sawannowy i lampart. Nosorożce czarne są gatunkiem zagrożonym i pod ścisłą ochroną. Zamieszkują południe i wschód Afryki. Nosorożec czarny to jeden z pięciu gatunków nosorożców Nosorożec czarny to jeden z pięciu obecnie żyjących gatunków nosorożców. Pozostałe to: nosorożec biały, sumatrzański, indyjski i jawajski. Wszystkie są gatunkami zagrożonymi wyginięciem. Nosorożec czarny, wraz z nosorożcem białym – to gatunki zamieszkujące Afrykę. Zasięg nosorożca czarnego dziś to południe i wschód Afryki. Występuje m.in. w: RPA, Namibii, Angoli, Zimbabwe, Mozambiku, Kenii i Tanzanii. Większość osobników żyje w różnego rodzaju rezerwatach i parkach narodowych, np. Etosza w Namibii. Wielka Piątka Afryki – jakie zwierzęta należą do Big Five i gdzie można je spotkać? Wielka Piątka Afryki, w skład której wchodzą: lew, lampart, słoń, bawół i nosorożec, to niekwestionowany symbol Czarnego Lądu. Aby afrykańskie safari uznać za w pełni udane, powinno si... Nosorożec czarny i biały – tylko te gatunki posiadają dwa rogi Jako jeden z 2 pośród 5 gatunków nosorożców posiada na pysku dwa rogi. Stąd jego naukowa łacińska nazwa: diceros bicornis. Można ją przetłumaczyć jako „nosorożec dwurogi”. Nazwa łacińska pochodzi jeszcze z XVIII wieku, z monumentalnego dzieła Karola Linneusza Systema Naturae. Współczesna nazwa – nosorożec czarny jest nieco myląca. Prawdopodobnie wprowadzono ją dla odróżnienia od drugiego afrykańskiego gatunku – nosorożca białego. Oba nie są jednak ani białe, ani czarne – raczej brązowo-szare. Tylko te dwa afrykańskie nosorożce mają na pysku po dwa rogi. Reszta gatunków ma tylko jeden. Nosorożce to jedne z największych ssaków lądowych Nosorożce to jedne z największych ssaków lądowych. Większe i cięższe od nich są tylko słonie. Największe są nosorożce białe oraz indyjskie – ich waga może dochodzić do 2500 kg. Nosorożec czarny jest nieco mniejszy. Długość jego ciała (głowy i tułowia) to 300-380 cm, a waga – 800-1300 kg. Dwa rogi nosorożca czarnego wyraźnie różnią się wielkością. Przedni, większy (nosowy), może dochodzić do 130cm. Tylny, mniejszy (czołowy), ma zwykle nie więcej niż 55 cm. Wymarli przodkowie nosorożców byli jeszcze więksi. Paraceratherium, choć nie posiadał rogów, jest zaliczany do nosorożców. Był największym lądowym ssakiem jaki kiedykolwiek żył. Jego masa mogła dochodzić do 20 ton, a długość ciała do 7,5 metra. Paraceratherium żył w okresie oligocenu, mniej więcej 34-23 miliony lat temu. Szczątki tego giganta znaleziono m.in. w Chinach, Pakistanie i Kazachstanie. Wymarłych wielkich nosorożców było znacznie więcej, choćby 4,5 metrowy, włochaty Elasmotherium, żyjący jeszcze 8 tys. lat temu na Syberii. Dieta nosorożca czarnego to aż 220 gatunków roślin Nosorożec czarny, podobnie jak biały, żyje na sawannach i trawiastych terenach Afryki. W przeciwieństwie do nosorożca białego, potrafi poradzić sobie też na suchych, pustynnych terenach. Jest roślinożercą. Jego dieta to liście, łodygi, gałązki, pędy, strączki, owoce i trawa. Może żywić się nawet 220 gatunkami roślin, chociaż ma swoje ulubione. Na przykład toksyczne dla innych zwierząt wilczomlecze lub liście drzew akacjowatych. W porze suchej zjada głównie gromadzące wodę sukulenty. Uwielbia gęste zarośla i krzaki, ale żyje też w nadrzecznych lasach, na bagnach i łąkach. Nie unika terenów górskich. W Kenii jego obecność stwierdzono na wysokości 2900 m.n.p.m. Rogi i skóra nosorożców służą m.in. do obrony Rogi nosorożców, wbrew intuicji, nie są zbudowane z kości. Podobnie jak włosy i pazury innych zwierząt (w tym paznokcie u ludzi), są zbudowane z keratyny. Ponadto ze związków wapnia i odpowiadającej za pigmentację melaniny. Rogi nosorożców nie mają nawet kostnego rdzenia. Są tworami powstałymi z komórek naskórka, a nie (jak np. rogi bydła) ze skóry właściwej. Funkcją rogów jest dla nosorożców przede wszystkim obrona przed drapieżnikami. Używają ich też do straszenia i walk między sobą – a potrafią być bardzo agresywne. Samce bywają też agresywne w stosunku do samic, podczas zalotów. Nosorożec czarny prowadzi przeważnie samotniczy tryb życia. Samce przejawiają zachowania terytorialne i źle tolerują pojawienie się nowych samców w okolicy. Interakcje z innymi osobnikami najczęściej zdarzają się podczas rui samic i walk o ich względy. Z doświadczeń zebranych przez pracowników parków narodowych wynika, że nawet połowa samców i jedna trzecia samic ginie w walkach z innymi nosorożcami czarnymi. Drugą po rogach najbardziej charakterystyczną, przysłowiową cechą nosorożców jest ich gruba skóra. Przypomina pancerz i właściwie niemal nim jest. Dzięki niej są bardzo odporne na urazy. Chroni je podczas częstych walk, pomaga też w utrzymaniu stałej temperatury ciała. Dzięki niej nosorożce mogą tez wchodzić w wyjątkowo kłujące zarośla. Naukowcy chcą przywrócić gatunek nosorożca białego północnego. Mają dwa kolejne zarodki Nosorożec biały północny jest najbardziej zagrożonym wyginięciem ssakiem na świecie. Ostatni samiec tego podgatunku umarł w 2018 roku, a na świecie pozostały jedynie dwie samice. I choć ... Nosorożec czarny to gatunek krytycznie zagrożony wyginięciem Niestety, nosorożec czarny jest obecnie jednym z najbardziej zagrożonych gatunków na Ziemi. Posiada status krytycznie zagrożonego wyginięciem. Jego populacja liczy mniej więcej 6500 osobników. Na szczęście rośnie, w wyniku rozmaitych środków ochrony. W latach 1970-1993 został niemal całkowicie wytępiony. Jego liczebność spadła wtedy z 65 tysięcy do zaledwie 2300 zwierząt. Główną przyczyną tego stanu rzeczy jest kłusownictwo. Rogi nosorożców czarnych są nielegalnie pozyskiwane, a podczas tych procedur większość zwierząt ginie. Sproszkowane rogi w medycynie chińskiej i wietnamskiej są uznawane za lekarstwo na różne dolegliwości, pomimo braku dowodów naukowych na ich skuteczność. Popyt na nie na czarnym rynku stanowi główne zagrożenie dla przetrwania gatunku, tym bardziej że nosorożec czarny ma aż dwa rogi i to wyjątkowo duże. Ochrona nosorożca czarnego przybiera różne formy Podejmowano już różne próby ukrócenia kłusownictwa, łącznie z prewencyjnym obcinaniem rogów zwierzętom. Problem w tym, że z czasem rogi odrastają, poza tym pozbawione ich zwierzę ma mniejsze możliwości obrony np. przed lwami. Obcinanie rogów było też niezwykle kosztowne. Z czasem wycofano się z tego pomysłu. Innym sposobem, który stosują np. rezerwaty w Republice Południowej Afryki, jest zatruwanie rogów. Uśpionemu wcześniej nosorożcowi wierci się otwory w rogach, a następnie wstrzykuje np. toksyczny środek na pasożyty, a nawet różowy barwnik. Taki róg jest dla kłusowników bezużyteczny. Problem kłusownictwa jest jednak niestety wciąż aktualny. Według szacunków każdego roku w Afryce ginie z tego powodu około 900 nosorożców obu gatunków (czarnych i białych). Na szczęście, w wyniku międzynarodowej, ścisłej ochrony, populacja nosorożca czarnego powoli rośnie. Nasz ekspert Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Wciąż zaskakują surową pięknością. Sawanny – poznaj zamieszkujące je zwierzęta i roślinność
W obszarze międzyzwrotnikowym występują sawanny. Jak powstają i czym się charakteryzują? Jakie gatunki roślin i zwierząt znajdziemy na sawannach? Kto zamieszkuje te obszary? W artykule poznasz odpowiedzi na te pytania.
Gdzie występują i jak powstają sawanny? Co to jest sawanna? Najkrócej rzecz ujmując, jest to formacja trawiasta, występująca na Ziemi w strefie między zwrotnikami Raka i Koziorożca. Sawanny występują w klimacie gorącym i suchym, gdzie wysokim temperaturom towarzyszą naprzemiennie okresy deszczowe. Sawanny występują nie tylko w Afryce, gdzie obejmują istotną część kontynentu (pokrywają ok. 40-45% całej Afryki). Formacje te znajdują się także na innych kontynentach, tzn. w: Ameryce Południowej (zwłaszcza w dorzeczu Orinoko), Azji (występują na Półwyspach Indyjskim i Indochińskim oraz na Cejlonie), Australii (występują głównie w północnej i centralnej części kontynentu). Sawanny powstały wskutek określonych warunków klimatycznych, panujących na danym obszarze. Powstawaniu sawann sprzyjają między innymi: niewielkie ilości opadów, okresowe zalania przez rzekę, działalność człowieka: zwłaszcza wypalanie lasów i roślin, wysokie temperatury. Takie warunki klimatyczne (lub działalność człowieka) są korzystne dla rozwoju określonych formacji trawiastych, z niewielką ilością drzew i krzewów, czyli właśnie sawann. Cechy sawanny Cechą charakterystyczną sawann są dwie pory - deszczowa i sucha - występujące na tym obszarze w ciągu roku. W okresie suchym panuje bezchmurna pogoda, a temperatury są bardzo wysokie. Niekiedy dochodzi do pożarów. Okres deszczowy charakteryzuje się z kolei dużą ilością opadów i nieco niższą temperaturą. Wówczas na tych obszarach mogą pojawić się nawet okresowe jeziora. Okres suchy na sawannie może trwać od 3-4 do nawet 9 miesięcy w ciągu roku. W tym okresie nie występują opady lub są one znikome. Średnie temperatury przekraczają 30 stopni Celsjusza, a niekiedy sięgają nawet do +50 stopni. Klimat sawanny sprawia, że tylko określone gatunki zwierząt i roślin - rzadko spotykane na innych obszarach - są w stanie tutaj przetrwać. Sawanna: zwierzęta Na sawannach można spotkać wiele gatunków zwierząt. Spora część z nich preferuje życie w stadach, co ułatwia im znalezienie pokarmu i przetrwanie. Najbardziej znane gatunki zwierząt, zamieszkujących sawanny, to z pewnością: zebry: ssaki z rodziny koniowatych, występują głównie na obszarze południowo-wschodniej Afryki. Charakterystyczne dla zebr są białe paski na czarnej sierści. Ich głównym pokarmem są trawy, lwy: ssaki z rodziny kotowatych, zamieszkują różne kontynenty, w tym większą część Afryki. Jest zwierzęciem mięsożernym, gepardy: ssaki z rodziny kotowatych, uważane za najszybsze zwierzęta lądowe (w biegu mogą osiągnąć nawet 90 km/h). Należą do zwierząt drapieżnych, strusie: nielotne ptaki, zamieszkujące na sawannach, należą do największych z żyjących obecnie ptaków. Są zwierzętami stadnymi, odżywiającymi się pokarmem mieszanym, słonie: ssaki, największe współcześnie żyjące zwierzęta lądowe. Ich masa sięga niekiedy nawet 7 ton. Słonie żyją w grupach i są roślinożerne - preferują trawy, liście i owoce, bawoły: ssaki wołowate, żyjące w stadach i odżywiające się pokarmem roślinnym, antylopy: ssaki wołowate, zamieszkujące Afrykę i Azję. Najczęściej żyją w stadach, ich pokarmem są trawy, emu: nielotne ptaki z rodziny kazuarowatych, zamieszkujące Australię. Obok strusi uchodzą za największe obecnie żyjące ptaki na Ziemi. Żywią się owocami, owadami, trawami i nasionami, gazele: ssaki kopytne, zamieszkujące Afrykę i Azję. Są zwierzętami stadnymi, odżywiają się pokarmem roślinnym, hieny: ssaki drapieżne, żyjące w stadach, zamieszkują głównie Afrykę i Azję. Ponadto na sawannach żyją oczywiście różne owady (mrówki, termity), gady (jaszczurki, węże) czy stada małp, przystosowane do życia w warunkach obszaru międzyzwrotnikowego. Co rośnie na sawannie? Sawanny porastają przede wszystkim sucholubne trawy, sięgające niekiedy nawet do 5 metrów wysokości. Stanowią one pożywienie dla różnych gatunków zwierząt. Poza tym na sawannach można napotkać liczne krzewy, a niekiedy także drzewa. Roślinność występująca w obszarze międzyzwrotnikowym to m.in.: aloes, akacje, eukaliptusy, baobaby, palmy. Wszystkie drzewa i krzewy na sawannie są doskonale przystosowane do panujących warunków środowiskowych. Nieliczne drzewa potrafią osiągać wielkie rozmiary i rozwijać sieć sięgających głęboko korzeni. Wiele roślin gromadzi wodę w swoich pniach. Obszar dolin rzecznych porastają z kolei lasy galeriowe. Ludność sawanny Na sawannach można spotkać nie tylko rośliny i zwierzęta, ale także ludzkie społeczności. Mieszkańcy terenów międzyzwrotnikowych prowadzą często koczowniczy tryb życia. Trudnią się polowaniami, zbieractwem, hodowlą i najczęściej skromną uprawą roli. Żywią się głównie mlekiem hodowanych zwierząt i mięsem. Mimo niesprzyjających warunków, rozwijają swoje społeczności i potrafią przetrwać w tym trudnym środowisku. W obszarach ze stałym dostępem do wody tworzą nawet wsie i miasteczka. Mieszkańcy Sawanny borykają się jednak z wieloma trudnościami. Niesprzyjające są m.in.: suchy klimat: średnia temperatura na sawannach to ponad 30 stopni Celsjusza, jej mieszkańcy często zmagają się z brakiem wody pitnej, pustynnienie: skutkiem jest nieurodzaj i brak dostępu do pożywienia, choroby: głównie malaria, śpiączka afrykańska, choć ludność sawann jest też w szczególny sposób narażona na choroby przenoszone drogą płciową (np. AIDS), wojny domowe między plemionami. Wszystkie te czynniki sprawiają, że przetrwanie na sawannie bywa bardzo trudne. W społecznościach często panuje bieda i głód. Na niekorzystne okoliczności narażone są zwłaszcza dzieci. Osoby podróżujące do Afryki powinny pamiętać o powyższych zagrożeniach. Należy mieć na uwadze, że szczególnie niebezpieczne dla zdrowia mogą okazać się: kontakt z owadami, takimi jak mucha tse-tse czy komary (przenoszą one wiele chorób, m.in. malarię czy śpiączkę afrykańską), promieniowanie ultrafioletowe emitowane przez słońce, odwodnienie i zatrucia pokarmowe.
Zmiany klimatyczne: Amazonia zamieni się w sawannę
Naukowcy ostrzegają, że znaczna część Amazonii może być na skraju utraty swojego wyjątkowego charakteru i transformacji w sawannę z dużo mniejszym poziomem zalesienia.
Lasy deszczowe są bardzo wrażliwe na zmiany poziomu opadów i stopnia wilgotności, a pożary i przedłużające się susze mogą powodować zanikanie drzew na obszarach, które przechodzą w sawannę, czyli mieszankę lasów i użytków zielonych. Naukowcy od lat podejrzewali, że takie zmiany mogą dotknąć też Dżunglę Amazońską, ale uważali, że zanim ten proces się rozpocznie, minie jeszcze wiele dziesięcioleci. Niestety nowe badania pokazują, że prawdopodobnie wydarzy się to dużo szybciej. Prognozy opublikowane w czasopiśmie “Nature Communications” mówią bowiem, że aż 40% obecnego lasu deszczowego Amazonii znajduje się aktualnie na skraju transformacji w sawannę. Chociaż zmiana potrwa kilkadziesiąt lat, po rozpoczęciu tego procesu jego odwrócenie jest praktycznie niemożliwe. Jest to zła wiadomość, ponieważ lasy deszczowe są domem dla dużo większej liczby gatunków zwierząt i roślin niż sawanny i odgrywają o wiele ważniejszą rolę w pochłanianiu dwutlenku węgla z atmosfery. Dlaczego Dżungla Amazońska znika? Zmieniający się klimat sprawia, że do części Amazonii dociera znacznie mniej deszczu niż kiedyś. Według badania przeprowadzonego przez międzynarodową organizację proekologiczną Stockholm Resilience Centre, które opiera się na modelach komputerowych i analizie danych, opady deszczu w około 40% lasów są obecnie na opłakanym, bo najniższym od lat poziomie. Brak deszczu powoduje susze i pożary, które w zastraszającym tempie pochłaniają amazońskie drzewa, a także wyręby, z którymi prezydent Brazylii Jair Bolsonaro wydaje się nic nie robić. Z 60-procentowym wzrostem liczby punktów zapalnych w porównaniu z ubiegłym rokiem, Tegoroczne pożary w Amazonii są najgorsze od dziesięciu lat. Arie Staal, główny autor wspomnianego wcześniej badania, powiedział, że ekologia lasów tropikalnych oznacza, że choć skutecznie wytwarzają one własne, samowystarczalne opady deszczu w odpowiednim klimacie, w niewłaściwych warunkach są one również bardzo podatne na wysychanie. "Gdy lasy rosną i rozprzestrzeniają się w całym regionie, wpływa to na opady deszczu" – wyjaśnił – "Lasy tworzą swój własny deszcz, ponieważ liście wydzielają parę wodną, którą roznosi wiatr. Opady deszczu oznaczają mniej pożarów, co oznacza zachowanie lasów na dłużej”. Jeśli więc duże obszary lasów deszczowych znikną, poziom opadów w regionie odpowiednio spadnie. Ten zmniejszony poziom "recyklingu wilgoci atmosferycznej" został zasymulowany w modelach komputerowych, które wykorzystano w badaniu. "Suche warunki utrudniają regenerację lasu i zwiększają wypalanie się ekosystemu" – powiedział Staal – “Po przekroczeniu przez las deszczowy pewnego progu i przekształceniu go w otwartą mieszankę drewna i użytków zielonych typu sawanna, jest mało prawdopodobne, aby powrócił on naturalnie do poprzedniego stanu. Trudniej jest bowiem powrócić z 'pułapki' spowodowanej przez mechanizm sprzężenia zwrotnego, w którym otwarty, trawiasty ekosystem jest bardziej łatwopalny, a pożary z kolei utrzymują go w stanie otwartym". Ingo Fetzer ze Stockholm Resilience Centre, który współtworzył badania, powiedział: "Rozumiemy, że lasy deszczowe na wszystkich kontynentach są bardzo wrażliwe na globalne zmiany i mogą szybko stracić zdolność do adaptacji. Kiedy już zanikną, ich powrót do pierwotnego stanu zajmie wiele dziesięcioleci. A biorąc pod uwagę, że w lasach deszczowych żyje większość wszystkich światowych gatunków zwierząt – stracimy je wszystkie.” Naukowcy przyjrzeli się również temu, co mogłoby się wydarzyć, gdyby emisja gazów cieplarnianych nadal rosła, i stwierdzili, że zdolność lasów do odrastania byłaby znacznie ograniczona.
Znęcanie się nad zwierzętami jest złe. Wszyscy się z tym zgadzamy, a jednak podczas wakacji łatwo o tym zapomnieć. Bo zabawa, dobre zdjęcie, adrenalina. Niestety pod przykrywką turystycznych atrakcji często kryją się krew i cierpienie. I tylko od ciebie zależy, którą stronę medalu chcesz dostrzec
Krok pierwszy to oddzielenie małego słonia od jego mamy. Tę zazwyczaj po prostu się zabija. Przerażonego malucha zamyka się w drewnianej zagrodzie tak ciasnej, że ledwo się w niej mieści. Tak rozpoczyna się złamanie psychiki (tzw. training crush). Słoniątko spędza w klatce zazwyczaj trzy dni. W trakcie tych kilkudziesięciu godzin nogi związane ma łańcuchem, który rozciągany jest we wszystkie strony. Za każdym razem, gdy próbuje się wyrwać czy ruszyć, wieśniacy okładają go kijami z przytwierdzonymi gwoździami. Często po wyjątkowo delikatnym uchu wewnętrznym, by bardziej bolało. Zresztą bicie słonia to tylko jeden aspekt „psychicznego łamania”. Dochodzi do niego bowiem głodzenie, brak pojenia i uniemożliwianie snu. Po trzech dobach zwierzę jest zupełnie wycieńczone i totalnie załamane. Od teraz zrobi wszystko, co rozkaże mu człowiek. Tajska tradycja pajaan zostaje zakończona sukcesem. Słoń gotowy jest tym samym do pracy z żądnymi wrażeń turystami. Po pierwsze dobre zdjęcia Choć nikt z nas świadomie nie chciałby pewnie wspierać pajaan, nieświadomie wielu to robi. Choćby przez, zdawałoby się, niewinne fotografowanie trąbiastych olbrzymów na ulicach azjatyckich miast. Płacąc nawet niewielkie sumy za te usługi, zachęcamy lokalnych mieszkańców, by kontynuowali okrutną tradycję. Zresztą nie ma co się łudzić, że pieniądze inwestowane są w dobrobyt zwierzęcia. Taki słoń to czysty zysk dla jego właściciela! W noc potrafi zarobić nawet 30 dol., czyli na tajskie warunki fortunę. Dlatego ich właścicieli nie przeraża nawet zakaz wprowadzania słoni do metropolii pod karą grzywny (taki obowiązuje m.in. w Bangkoku i New Delhi). Wolą zaryzykować i zarobić. Sangduen Lek Chailert, zwana dziś „królową słoni”, wówczas świeżo upieczona absolwentka uniwersytetu w Chiang Mai, zaczęła pracować dla jednej z firm organizujących trekkingi na słoniach w północnej Tajlandii. Szybko zorientowała się, że zapewnienia o szczęściu zwierząt są niczym innym jak marketingową ściemą. Ich „ścieżka kariery” wygląda następująco: po pajaan pracują przy karczowaniu lasów, później trafiają do biur trekkingowych, gdzie obładowane przewożą nie tylko turystów, ale i ciężkie pakunki. Wszystko to tylko po to, by znaleźć się na ulicy miasta i żebrać wraz z właścicielem o jedzenie. Finalna faza to turystyczne enklawy, gdzie za dolara można posiedzieć na słoniu i zrobić sobie z nim zdjęcie. Lek zdecydowała się więc wziąć sprawy w swoje ręce i w 1955 r. założyła Elephant Nature Foundation, gdzie te wykorzystywane azjatyckie olbrzymy mogą godnie dożyć swoich dni. – Trafił do mnie kiedyś tygodniowy słoń, Geng Mai. Cały zaropiały, z białą od wykrwawienia trąbą. Jego matkę zabito, bo chodziła po polach kukurydzy – opowiada Lek. Dziś zdrowy i silny jest jednym z 36 trąbaczy w sanktuarium. Turyści, którzy zdecydują się na dłuższy pobyt tutaj, mogą pomóc w ich rehabilitacji i leczeniu. Lek śmieje się, że zdjęcia są tu dozwolone, ale tylko z odpowiedniej odległości. Nie ma co jednak oczekiwać, że słonie zaczną nagle tańczyć na dwóch nogach czy podawać kwiaty trąbą. Mania robienia zdjęć na wakacjach wszystkiemu i w każdej sytuacji, bez większego zastanowienia, dotyka nie tylko te azjatyckie olbrzymy pracujące na ulicach wielkich miast. We wschodniej Europie ofiarami są niedźwiedzie, które aby „tańczyły”, tresowane są na rozżarzonej płycie metalu. W Afryce i Azji – małpy, które wbrew przeświadczeniu wielu nie mają wrodzonych zdolności usługiwania i rozbawiania klienteli w restauracjach. Na Bliskim Wschodzie – kobry, dla których flet nie jest najbardziej naturalnym instrumentem. Wymieniać można by długo, bo wyobraźnia ludzka, jeżeli chodzi o wykorzystanie zwierząt, jest nieograniczona. Sęk w tym, by jej nie podsycać migawką swojego aparatu. Po drugie rozrywka Richard O’Barry od 1964 r. był najbardziej znanym treserem delfinów na świecie. To właśnie on szkolił serialowego Flippera, który rozkochał w sobie miliony widzów, także w Polsce. Dziś wspomina, że przełomowym momentem w jego karierze było zrozumienie, że delfiny są znacznie inteligentniejsze, niż nam się wydaje. – Gdy w piątek wieczorem grano kolejny odcinek, brałem ze sobą telewizor na pomost i pokazywałem serial delfinowi, który akurat grał Flippera [było ich w sumie pięć – przyp. red.]. – Widziałem, że one potrafiły odróżnić siebie od innych delfinów. Cathy poznawała siebie, zupełnie inaczej zachowywała się, gdy akurat grała Suzy – opowiada Ric. Wtedy właśnie zaczął zdawać sobie sprawę, że te inteligentne zwierzęta nie powinny żyć w niewoli. Coraz częściej widział w nich smutek i apatię. Prawdziwym punktem zwrotnym był moment śmierci Flippera. – On popełnił samobójstwo na moich rękach – z przekonaniem opowiada Ric. Według trenera delfin podpłynął do niego, popatrzył mu w oczy i po prostu świadomie nie wziął następnego oddechu. Następnego dnia O’Barry był już w areszcie Bimini. Za próbę uwolnienia serialowych delfinów. – Przez 10 lat pracowałem dla tego przemysłu, od 38 walczę z nim – mówi dziś z poczuciem misji. Jego obecna działalność skupia się głównie na uświadamianiu ludzi, że delfiny to dzikie zwierzęta, które nie mogą być trzymane w niewoli, jaką są delfinaria. Gdy wchodzi się do tych akwarystycznych centrów rozrywki, gra głośna muzyka, delfiny skaczą z trenerami, publiczność szaleje. To wszystko tworzy złudzenie świetnej zabawy. Jak mówi Ric, prawda znajduje się jednak gdzie indziej. W tak zwanym „domu rybnym”, gdzie delfiny spływają po przedstawieniu. Tam warunki nie są takie sterylne, miejsca jest mało, a na brzegach znaleźć można wielkie kubły z lekami na wrzody, które tworzą się od ciągłego stresu. Delfiny na wolności pływają ok. 60 km dziennie. Do tego są bardzo wyczulone na dźwięki. Słuch to ich najbardziej rozwinięty zmysł. Zamknięcie i głośna muzyka w delfinariach powodują u nich ogromny stres. – Ich największym przekleństwem jest uśmiechnięty wyraz twarzy – zauważa Ric. Sprawia on wrażenie, że delfiny są zadowolone i że bawią się równie dobrze jak turyści. Podczas gdy one naprawdę cierpią. Delfinaria i akwaria nie pokazują prawdziwego obrazu zachowania delfinów czy fok. Wartość edukacyjna, o jakiej mówią niektórzy organizatorzy tego typu rozrywek, jest znikoma. Ssaki te nie zachowują się przecież tak w swoim naturalnym środowisku. I choć wszyscy wiedzą, że foki nie klaszczą na widok człowieka, a delfiny nie całują w policzek dzieci, to zapotrzebowanie na tego typu rozrywki rośnie. Badanie firmy Ipsos MORI pokazało, że 85 proc. mieszkańców Wielkiej Brytanii jest przeciwko niewoli wielorybów i delfinów. Mimo to aż 81 proc. badanych wykazało zainteresowanie rozrywką, jaką jest pływanie z delfinami. Zgodnie z przekonaniem, że na wakacjach można pozwolić sobie na więcej. Po trzecie adrenalina Lew leży pod drzewem. Nie rusza się, bo od kilku dni dostaje pod nos świeże mięso. Zresztą ostatnie lata i tak spędził w zoo, więc osowiały zatracił swój naturalny instynkt. Nie przeczuwa, że od dwóch dni po parku jeździ żądny krwi turysta z Zachodu. Przyjechał do Sandhurst Safaris w RPA upolować grubego zwierza. Przewodnicy właśnie wożą go po nieznanych terenach, stwarzając wrażenie prawdziwej przygody. To wszystko tania inscenizacja, bo doskonale wiedzą, gdzie leży lew. Te sceny ukazała w swoim głośnym reportażu dziennikarka CNN Femi Oke. Po dwóch dniach ona i jej operator mają dosyć. Wyjeżdżają tuż przed tym, jak przewodnicy wreszcie dojeżdżają do podstawionego lwa. John Foster z Idaho jest w siódmym niebie, właśnie o takim prawdziwym i męskim polowaniu marzył. Pach! Dwa strzały. Król zwierząt ledwo co zdążył wstać. Zresztą i tak nie miał gdzie uciec, bo park jest ogrodzony. Leży nieżywy. Myśliwy nie może zabrać skóry ze sobą (przewóz tego typu rzeczy jest najczęściej nielegalny). Jednak to mu nie przeszkadza. Wystarczy zdjęcie ze zdechłym predatorem, które Femi umieszcza w swoim reportażu. Będzie miał o czym opowiadać kolegom. Poczucie dumy, satysfakcja, uśmiech na twarzy. Przewodnicy już widzą górę pieniędzy przed oczami. Za jedno polowanie zgarniają nawet 100 tys. zł. Popularnie proceder podstawiania zwierzyny nazywa się „polowaniem w puszce” (Cannes hunting). Choć coraz więcej krajów decyduje się go zabronić, ogromne lobby myśliwych nie daje za wygraną. Podrabiają certyfikaty, które uprawniają do zastrzelenia chronionego prawem zwierzęcia, czy nielegalnie strzelają w parkach narodowych. Ważne, żeby biznes się kręcił. A że lista gatunków zagrożonych z miesiąca na miesiąc się wydłuża, to już nie ich problem. Oczywiście większość z nas nigdy nie miała w ręku strzelby. Tym bardziej nie celowała nią do lwa. Ale warto pamiętać, że nie tylko broń palna zabija. Robią to także głupota ludzka i brak świadomości. Do tych kategorii należy na przykład nieodparta chęć bliskiego kontaktu z dzikimi zwierzętami. Podchodzenie do żyrafy czy hipopotamów w trakcie safari jest jak proszenie się o problemy. Przestraszone mogą zaatakować. Zazwyczaj jednak od nich szybsi są przewodnicy uzbrojeni w strzelby, którzy w obronie turystów muszą do nich strzelać. Nawet zostawienie obiadu na kempingu w parku narodowym może spowodować fatalne skutki. Tak dzieje się często w przypadku niedźwiedzi, które nie są groźne dla ludzi, do czasu gdy nie zaczną kojarzyć ich z pożywieniem. Właśnie dlatego na Alasce każdy turysta dostaje szczelny pojemnik, w którym ma obowiązek trzymać jedzenie. – Nie chodzi tu o twoje bezpieczeństwo, ale o niedźwiedzie – tłumaczy mi strażnik w PN Denali. – Dla nas najważniejsze jest, by im się nic nie stało. Dlatego szkolimy turystów, że nawet gdy niedźwiedź jest bardzo blisko nich, pierwszą rzecz, jaką muszą zrobić, to spakować jedzenie. Należy pamiętać, że w afrykańskim buszu, alaskim parku narodowym, azjatyckiej dżungli czy w naszych Tatrach to my jesteśmy gośćmi. A zwierzęta gospodarzami, którzy mają prawo narzucić własne zasady. Po czwarte czyste sumienie Czy czytając ten tekst, robisz sobie w głowie rachunek sumienia? Myślisz, ile masz zdjęć z ulicznymi zwierzętami? Czy podczas safari, mimo ostrzeżeń przewodnika, wychodziłeś z samochodu? Ile razy byłeś w zoo, cyrku, zamkniętej farmie dzikich zwierząt? Jak bardzo chciałeś przepłynąć się, trzymając delfina za ogon? Czy skusiłeś się na przejażdżkę wielbłądem po pustyni albo trekking na słoniu? I czy żadna z pamiątek z podróży nie znajduje się na liście zagrożonych wyginięciem roślin i zwierząt, o których mówi konwencja waszyngtońska (zwana CITES)? Pewnie każdy z nas znajdzie jakieś grzeszki na sumieniu. Grunt to poprawić się podczas kolejnej podróży. Zasada jest bardzo prosta – jeżeli zwierzę nie znajduje się w swoim naturalnym środowisku, należy zachować najwyższą ostrożność. A konkretnie? Zamiast do farmy lwów czy do zoo, wybierz się do prawdziwego sanktuarium, np. do tego prowadzonego przez Lek, gdzie wykorzystywane wcześniej słonie są leczone i doglądane. Jeżeli masz więcej czasu, zdecyduj się na wolontariat. Nie tylko pomożesz, ale też będziesz mieć jedyną w swoim rodzaju okazję podejrzenia naturalnych zachowań zwierząt. Podczas safari nie wychodź z samochodu. Napotkane okazy obserwuj z daleka, cicho i cierpliwie. Zrezygnuj ze zwiedzania parków na grzbiecie słonia. Jeżeli masz siłę, plecak na górę wnoś sam. Gwarantowane jest więcej satysfakcji dla ciebie i dla zwierzaków. Delfiny podziwiaj w czasie rejsu żaglówką – one uwielbiają pływać przy jachtach. To doświadczenie będzie prawdziwsze, niż oglądanie ich z piłeczką na nosie w delfinarium. No i bądź bardzo uważny podczas zakupów. Daruj sobie biżuterię z kości słoniowej czy buty ze skóry aligatora. Nie skuś się też na proszek z rogu nosorożca, który według medycyny chińskiej leczy wszystko. Pozyskiwany jest on przez wyspecjalizowanych kłusowników, którzy doprowadzili już do wyginięcia niektórych gatunków białych nosorożców. Z pewnością proszek ten (droższy od złota i kokainy) nic nie uleczy. Za to przez niego możesz nabawić się niezłych wyrzutów sumienia, których nie będziesz już mógł wytłumaczyć brakiem świadomości.