Największe sauny w Polsce udowadniają, że saunowanie staje się elementem naszej kultury
Największe sauny w Polsce to miejsca absolutnie wyjątkowe. Imponują nie tylko skalą, ale także różnorodnością. Od monumentalnych aren, przez górskie oazy, aż po nowoczesne miejskie kompleksy – pasjonaci saunowania zdecydowanie mają w czym wybierać. Gdzie znajdują się największe sauny w Polsce? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Jak to się zaczęło? Sauny kiedyś i dziś Kolos w stylu antycznym Saunarium z widokiem na Tatry Saunarium w sercu miasta Saunarium nad brzegiem jeziora Saunowanie ma długą historię. Znaleziska archeologiczne dowodzą, że już w VII wieku p.n.e. Scytowie budowali takie obiekty, jednak wtedy nie miały one nic wspólnego ze zdrowiem, higieną czy relaksem. Po prostu pomieszczenia z paleniskiem pokrytym kamieniami, na których odparowywano śnieg, pozwalały przetrwać mroźną zimę. Dziś sauna jest nieodłącznym elementem kultury wellness. Coraz więcej osób docenia prozdrowotne właściwości i głęboki potencjał relaksacyjny regularnych sesji w saunie. Jak to się zaczęło? Sauny kiedyś i dziś W Europie wiedzę na temat budowy saun rozpowszechniły ludy, które na tereny dzisiejszej Finlandii przywędrowały z terenów Uralu. W Polsce łaźnie parowe doceniono dopiero w średniowieczu. W tamtym czasie były one zarezerwowane dla koronowanych głów. W XIII i XIV wieku kąpiele parowe w publicznych łaźniach stały się popularnym zabiegiem higienicznym i leczniczym. W czasie panowania Stefana Batorego nastąpił spadek zainteresowania saunami. W latach 80. i 90. XX wieku sauny ponownie zaczęły być popularne w naszym kraju. Należy jednak podkreślić, że wówczas były postrzegane jako rozrywka dla elit, zupełnie jak w średniowiecznej Polsce. Dziś ta forma relaksu ma się świetnie, a potwierdzeniem tego są coraz większe i coraz nowocześniejsze saunaria, które powstają w całym kraju. Nikt już nie postrzega saunowania jako ekskluzywnej przyjemności. Coraz częściej traktujemy sesje w saunie jako rutynowy element troski o zdrowie. Zainteresowanie saunami stwarza niezwykle dogodne warunki dla rozwoju saunariów. Wyraźnie widoczny jest trend w kierunku tworzenia obiektów o imponującej skali i różnorodności, co tylko potwierdza dojrzałość rynku polskiego rynku wellness. Kolos w stylu antycznym Wycieczkę po największych saunach w Polsce rozpoczynamy w Czeladzi, w województwie śląskim. W samym centrum miasta zlokalizowanego nieopodal Katowic wznosi się „Pałac Saturna” – willa, która przez długi czas znajdowała się w posiadaniu kopalni „Saturn”. Dziś to miejsce z ponad stuletnią historią jest siedzibą Term Rzymskich, w których mieści się Colosseum Sauna Arena – prawdziwy gigant w dziedzinie zażywania relaksu w kłębach pary. Saunarium jest reklamowane nie tylko jako największe w Polsce, ale także na świecie. Cały kompleks Term Rzymskich wyróżnia się unikatową architekturą. Zbudowany w oparciu o starożytne ryciny term z Pompejów, zachwyca antyczną stylistyką. Termy oferują bogaty wybór saun i łaźni parowych, ale to Colosseum cieszy się największym zainteresowaniem. Nic dziwnego. Obiekt zajmuje powierzchnię 200 metrów kwadratowych i może zmieścić do 300 osób. Nazwa nie jest przypadkowa. Ta wyjątkowa sauna rzeczywiście wygląda jak rzymski amfiteatr, a saunowanie tam nie ma nic wspólnego z typową sesją. To wydarzenie, któremu bliżej jest do skrupulatnie zaplanowanego show. Muzyka, lasery, sztuczny dym i przebrany za gladiatora saunmistrz. To wszystko sprawia, że rzeczywiście można poczuć się tam jak w Wiecznym Mieście. O wyjątkowości tego miejsca niech świadczy fakt, że Colosseum Sauna Arena jest gospodarzem dla najważniejszych wydarzeń saunowych – Mistrzostw Polski Saunmistrzów i Mistrzostw Świata Aufguss WM. Saunarium z widokiem na Tatry Z Czeladzi przenosimy dalej na południe. We wsi Chochołów, zlokalizowanej w malowniczej dolinie Czarnego Dunajca, wznosi się największy kompleks termalny w Polsce – Chochołowskie Termy. W jego obrębie mieści się Chochołowskie Saunarium, określane mianem największego na całym Podhalu. Strefa saunowa, wyznaczona na drugim piętrze budynku, zapewnia wspaniały widok na najwyższe góry w Polsce. W obszarze saunarium znajduje się wiele obiektów do wyboru, w tym: Sauna Pierońska (do 300 osób, 100 stopni Celsjusza, wilgotność 10%), Sauna Widokowa (widok na panoramę Tatr, 100 stopni Celsjusza, wilgotność 10%), Góralska Chata (zlokalizowana na tarasie budynku, opracowana z myślą o redukcji stresu, 55 stopni Celsjusza, wilgotność 10%), Sauna Sucha (wspomaga detoksykację organizmu, temperatura 200 stopni Celsjusza, wilgotność 20%), Sauna Bio z jałowcem (łączy korzyści sauny suchej z pozytywnym wpływem jałowca na organizm, 70 stopni Celsjusza, wilgotność 50%), Sauna na podczerwień (wspomaga regenerację, oczyszczanie ciała i odchudzanie, 60 stopni Celsjusza, wilgotność 15%), Sauna solno-ziołowa (obiekt dwupoziomowy, 60 stopni Celsjusza, wilgotność 50%). Po sesji, odwiedzający to miejsce mogą skorzystać z wewnętrznych i zewnętrznych basenów i beczki chłodzącej. Nie zabrakło też takich udogodnień, jak komora i grota solna, basen jacuzzi czy beczka z wodą siarkową. Saunarium w sercu miasta Jedno z największych saunariów w Polsce ma także Aquapark Wrocław. Ta nowoczesna wioska saunowa, zajmująca powierzchnię 2 tys. metrów kwadratowych, obejmuje sześć 25-osobowych saun. Odwiedzający mogą skorzystać z obiektów takich jak: fińskie sauny suche, sauna sucha z tężnią solną, sauny ziemne, łaźnia parowa, łaźnia kamienna, Poza saunami, wioska oferuje także liczne udogodnienia. W tym miejscu należy wskazać między innymi na pomieszczenia do wypoczynku, leżaki, strefę gastronomiczną czy zaplecze sanitarne. Ciekawą atrakcją jest też ścieżka sensoryczna. W saunarium odbywają się seanse aromatyczne, ceremonie zapachowe i masaże. Zarządca przewidział również prowadzone przez wykwalifikowanych saunmistrzów seanse tematyczne. Te wydarzenia nierzadko trwają do późnych godzin nocnych. Saunarium nad brzegiem jeziora Na zakończenie przenosimy się do Term Maltańskich w Poznaniu. W kompleksie zlokalizowanym nad malowniczym brzegiem Jeziora Maltańskiego mieści się Świat Saun – saunarium o powierzchni 1000 metrów kwadratowych, składające się z 14 pomieszczeń. Panuje tam wyjątkowa, egzotyczna atmosfera, sprzyjająca głębokiemu relaksowi i odbudowie sił. Na kompleks składa się wiele saun suchych i parowych, z których każda oferuje unikatowe doświadczenia: Sauna Ziołowa (sauna sucha, 80–85 stopni Celsjusza, wilgotność 10-30%), Sauna Kelo (sauna sucha, 85–95 stopni Celsjusza, wilgotność 10–20%), Sauna Event (sauna sucha, 85–95 stopni Celsjusza, wilgotność 10-20%), Sauna Panorama (sauna sucha, 85–95 stopni Celsjusza, wilgotność 10–20%), Sauna Maximus (sauna sucha, ok. 70 stopni Celsjusza, wilgotność ok. 30%), Sauna Infrared (sauna sucha, 50–60 stopni Celsjusza, wilgotność 10–20%), Łaźnia aromatyczna (łaźnia parowa, 38–43 stopni Celsjusza, wilgotność 100%), Łaźnia kwiatowa (łaźnia parowa, 38–46 stopni Celsjusza, wilgotność 100%), Łaźnia turecka (łaźnia parowa, 43–46 stopni Celsjusza, wilgotność 100%), Łaźnia indyjska (łaźnia parowa, 43–46 stopni Celsjusza, wilgotność 100%). Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Najlepsze atrakcje Tallinna – co warto zobaczyć w stolicy Estonii?
Tallinn, stolica Estonii, jest miejscem, w którym średniowieczna architektura harmonijnie współistnieje z nowoczesnymi dzielnicami, oferując turystom unikatowe doświadczenia. W tym przewodniku odkryjesz najważniejsze zabytki Starego Miasta, ale także nowoczesne przestrzenie, które pokazują innowacyjną stronę Tallinna.
Spis treści: Stare Miasto w Tallinnie – średniowieczna perła UNESCO Nowoczesna strona Tallinna – dzielnice i atrakcje Natura w okolicach Tallinna Estońskie tradycje i kultura Stare Miasto w Tallinnie – średniowieczna perła UNESCO Stare Miasto w Tallinnie to jeden z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych średniowiecznych kompleksów miejskich w Europie, który w 1997 roku trafił na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Główna jego część – Główny Rynek – otoczona jest kolorowymi kamieniczkami krytymi czerwoną dachówką, które niegdyś były domami bogatych kupców z Hanzy​. Gruba Małgorzata – Muzeum Morskie i wieża widokowa Na obrzeżach Starego Miasta znajduje się Gruba Małgorzata, monumentalna wieża obronna będąca częścią Muzeum Morskiego. Jest to nie tylko imponujący zabytek z okresu średniowiecza, ale także punkt widokowy, z którego rozciąga się wspaniały widok na Stare Miasto i Morze Bałtyckie​. Na szczycie wieży znajduje się kawiarnia, gdzie można odpocząć, podziwiając panoramę. Atmosfera tego miejsca przenosi odwiedzających w czasy, gdy Tallinn był ważnym portem handlowym. Apteka Magistracka – najstarsza apteka w Europie W sercu Starego Miasta, tuż przy gotyckim ratuszu, znajduje się Apteka Magistracka (Raeapteek) – najstarsza apteka w Europie, założona w 1422 roku. Apteka działa do dziś, oferując współczesne leki, a jednocześnie pełni funkcję muzeum. Można tam zobaczyć niewielką wystawę poświęconą dawnym metodom leczenia, gdzie nie brakuje ciekawostek, takich jak puder z rogu jednorożca na potencję czy preparaty ze skóry węża​. Nowoczesna strona Tallinna – dzielnice i atrakcje Tallinn nie tylko pielęgnuje swoją bogatą historię, ale również staje się jednym z czołowych ośrodków technologicznych w Europie. Dwie dzielnice, które pokazują nowoczesne oblicze miasta, to Rotermann i Noblessner. Rotermann – rewitalizowana przestrzeń Dzielnica Rotermann to przykład nowoczesnej rewitalizacji. W dawnych zabudowaniach portowych, przy wykorzystaniu starej tkanki miejskiej, powstały eleganckie apartamenty, restauracje i galerie sztuki. To tutaj, w ogródkach kawiarnianych, często usłyszymy delikatną muzykę, która towarzyszy mieszkańcom podczas relaksu​. Rotermann to symbol nowoczesności w Tallinnie, gdzie tradycja łączy się z nowatorskimi projektami architektonicznymi. Noblessner – nadmorska dzielnica artystów i restauracji Noblessner, dawniej główna stocznia imperialnej Rosji, to dziś tętniąca życiem dzielnica nadmorska, która przyciąga zarówno turystów, jak i lokalnych artystów. Znajdują się tu galerie, pracownie artystyczne oraz restauracje oferujące widok na morze​. Noblessner to także miejsce, gdzie nowoczesne technologie stają się codziennością. Roboty dostarczają kawę zamówioną przez aplikację, co dodaje miastu wyjątkowego, futurystycznego charakteru. Natura w okolicach Tallinna Poza nowoczesnym miastem, Tallinn oferuje również dostęp do wspaniałej natury, idealnej na odpoczynek i aktywne spędzanie czasu. Jednym z najciekawszych miejsc w okolicach Tallinna jest Park Narodowy Lahemaa. Park Narodowy Lahemaa – największy park w Estonii Zaledwie 40 minut jazdy od Tallinna znajduje się Park Narodowy Lahemaa, który jest najstarszym i największym parkiem narodowym w Estonii. To miejsce idealne dla miłośników przyrody i trekkingu​. Na szczególną uwagę zasługuje torfowisko Viru Raba, przez które prowadzi drewniana ścieżka o długości 3,5 km. Spacerując nią, można podziwiać malownicze krajobrazy, a także cieszyć się powietrzem – jednym z najczystszych w Europie. Ścieżki trekkingowe i dziewicze wyspy Estonia oferuje również rozległe szlaki trekkingowe. Jednym z najdłuższych jest szlak o długości 370 km, który rozpoczyna się na granicy z Łotwą i ciągnie się aż do północnego wybrzeża​. W okolicach Tallinna znajduje się także wiele dziewiczych wysp, które są idealnym miejscem na pikniki i wypoczynek na łonie natury. Estońskie tradycje i kultura Estońska kultura to mieszanka starodawnych tradycji i nowoczesnego stylu życia. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów estońskiej kultury są sauny. Sauny – narodowa pasja Estończyków Sauna od wieków jest integralną częścią życia Estończyków. To nie tylko sposób na relaks, ale również forma socjalizacji i rytuał pielęgnowany przez pokolenia. Każda sobota jest w Estonii „dniem sauny” – „laupäev on saunapäev”. Estończycy spotykają się z rodziną i przyjaciółmi, aby wspólnie odpocząć​. W Tallinnie popularnym miejscem na saunowy relaks jest Iglupark, gdzie można wynająć drewniane domki w kształcie igloo i po każdej sesji w saunie zanurzyć się w chłodnym Bałtyku​.
Helsinki – odkryj sauny, kulturę nordycką i atrakcje miasta
Helsinki, jedno z najszczęśliwszych miast świata, oferują unikatowe połączenie tradycji i nowoczesności. Od relaksujących saun po awangardowy design – odkryj, co czyni stolicę Finlandii wyjątkową. Poznaj najciekawsze atrakcje, kulinarne smaki i inspirującą historię.
Spis treści Co warto zobaczyć w Helsinkach? Fińska kuchnia – od dziczyzny po zupę z łososia Kultura i design w Helsinkach Praktyczne porady dla turystów – transport, noclegi i jedzenie Helsinki to miasto, w którym nowoczesność spotyka się z fińską tradycją. Znajdziesz tu piękne sauny, wyjątkowe zabytki, a także nowatorskie przestrzenie kultury i designu. Od twierdzy Suomenlinna po Bibliotekę Oodi – Helsinki mają wiele do zaoferowania. Poznaj miasto, które od lat jest uznawane za jedno z najszczęśliwszych na świecie. Co warto zobaczyć w Helsinkach? Helsinki są pełne atrakcji, które przyciągają turystów z całego świata. Znajdziesz tu zarówno miejsca związane z historią, jak i nowoczesne obiekty, które zachwycają swoim wyglądem i funkcjonalnością. Suomenlinna – Twierdza Fińska Suomenlinna to zespół fortyfikacji na sześciu wyspach Helsinek. Zbudowana w XVIII wieku, była twierdzą obronną, a dziś jest wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Spacerując po jej terenach, odkryjesz fascynujące ślady historii Finlandii. Twierdza oferuje także piękne widoki na morze, a na wyspy kursuje regularnie tramwaj wodny​. Biblioteka Oodi – symbol nowoczesności Biblioteka Oodi to nowoczesny budynek, który imponuje zarówno swoim designem, jak i funkcjonalnością. Szklane i stalowe konstrukcje połączone z drewnianą fasadą tworzą nowoczesną przestrzeń, w której można nie tylko czytać książki, ale także korzystać z licznych stref pracy i relaksu​. Sauny w Helsinkach – fińska tradycja Sauna to serce fińskiej kultury, a Helsinki oferują wiele miejsc, gdzie można poczuć prawdziwą fińską atmosferę. Löyly to nowoczesna sauna z widokiem na morze, zbudowana z drewna i idealnie wkomponowana w nadmorską promenadę Eiranranta​. Kolejną opcją jest tradycyjna Kotiharjun sauna, działająca od 1928 roku, będąca jedyną publiczną sauną opalaną drewnem​. Dla miłośników alternatywnych doświadczeń warto wybrać się do Sompasauny, społecznie zarządzanej sauny otwartej 24 godziny na dobę​. Fińska kuchnia – od dziczyzny po zupę z łososia Helsinki to raj dla smakoszy, oferujący różnorodne dania, które odzwierciedlają lokalną kuchnię nordycką. Jednym z unikatowych miejsc jest Lonna, restauracja na wyspie, serwująca tradycyjne potrawy, takie jak dziczyzna z czarną porzeczką​. Inną popularną pozycją w fińskim menu jest zupa z łososia, której najlepszą wersję znajdziesz w restauracji Fisken på Disken​. Kultura i design w Helsinkach Helsinki to także centrum nordyckiego designu. W Design District, znajdującej się w samym sercu miasta, znajdziesz liczne galerie i sklepy z wyrobami lokalnych artystów. W butikach, takich jak Cilla’s, odkryjesz minimalistyczne ubrania i ceramikę. W Marimekko czeka na ciebie klasyczny, fiński design w postaci odzieży i akcesoriów​. Nie brakuje też miejsc, gdzie sztuka współgra z naturą. Wystawa w Hanaholmen, położona wśród drzew nad morzem, oferuje prace artystów takich jak Jeppe Hein i Børre Sæthre, które harmonijnie wpisują się w skandynawski krajobraz. Praktyczne porady dla turystów – transport, noclegi i jedzenie Transport Helsinki są miastem idealnym do spacerów, ale oferują także doskonałą komunikację miejską – metro, tramwaje i rowery miejskie. Jednorazowy bilet kosztuje 3,10 euro, a bilet całodniowy to 9 euro​. W cieplejsze dni warto wypożyczyć rower za 5 euro, aby jeszcze bardziej poczuć klimat miasta​. Noclegi W zależności od budżetu, Helsinki oferują różnorodne opcje zakwaterowania. Hotel St. George to luksusowy wybór z minimalistycznym wystrojem i prywatną kolekcją sztuki​. Dla osób szukających tańszych opcji polecamy Eurohostel, gdzie ceny zaczynają się od 44 euro za noc, a w cenie jest poranna sauna​. Gdzie zjeść? Wybór restauracji w Helsinkach jest szeroki. BasBas to restauracja znana z nowoczesnej kuchni nordyckiej i niezobowiązującej atmosfery​. Dla miłośników lokalnych targów kulinarnych, Hakaniemi Market Hall oferuje tradycyjne fińskie potrawy w świeżej odsłonie​. Helsinki to miasto, które łączy w sobie nowoczesność i tradycję. Od pięknych krajobrazów po wyjątkowe miejsca takie jak Suomenlinna, Oodi czy liczne sauny, każdy znajdzie tu coś dla siebie. Finlandia nie bez powodu od lat przoduje w rankingach najszczęśliwszych krajów świata. Czas na twoją podróż!
Wodziłki na Suwalszczyźnie łączą historię i relaks. Tu w łaźni można porozmawiać o ikonach
W tradycyjnej bani we wsi Wodziłki poznaję historię rosyjskich starowierców, którzy znaleźli azyl w Polsce. Zostało ich już niewielu w Polsce.
W tym artykule: Wodziłki i historia prawosławia Starowiercy w Polsce Wizyta w łaźni i ikony Brzozowe witki smagają moją skórę. Uderzam się równomiernie To niezwykle przyjemne. W końcu porzucam rózgę i wychodzę z tej ciasnej drewnianej budki, by wskoczyć do lodowatej wody w głębokiej gliniance. Zanim znów wejdę do rozgrzanej bani – rosyjskiej sauny parowej – wypijam litr wody. Wodziłki i historia prawosławia Do bani wszedłem nie w Rosji, lecz we wsi Wodziłki na Suwalszczyźnie. Wodziłki oraz Gabowe Grądy i Wojnowo są jednak trochę Rosją przeniesioną do Polski. Pod koniec XVIII w. dotarli tu ze wschodu staroobrzędowcy. Ci wyznawcy prawosławia uciekali przed prześladowaniami od połowy XVII w. Czyli od chwili, gdy odrzucili reformę Cerkwi prawosławnej przeprowadzoną przez patriarchę Nikona w 1662 r. Ustanowił on dogmaty, które dziś mogą się wydawać mało istotne. To np. modyfikacja tekstów ksiąg liturgicznych, nakaz żegnania się trzema, a nie dwoma palcami, inna pisownia imienia Jezus. W założeniu miały one jednak pomóc powrócić Cerkwi do jej korzeni. To nieprawda, że leży na końcu świata i trudno tu dotrzeć. Choć trzeba przyznać: Suwalszczyzna jest warta wysiłku! Mówią o niej: ziemia ta piękna jak baśń, można ją zwiedzać kajakiem, konno, rowerem lub pieszo. Byle niespiesznie. Na tych, którzy odrzucili reformy, spadły prześladowania, a z czasem krwawe rozprawy. Ratując życie, starowiercy uciekli w odległe miejsca w głębi Rosji i poza jej granice. Część z nich trafiła w okolice Suwałk. Wznieśli wioski drewnianych chałup i zbudowali molenny – świątynie. Będąc odłamem wyklętym, a więc niepodlegającym zwierzchnictwu Cerkwi prawosławnej, zaczęli samodzielnie powoływać koordynatorów religijnych. Nazywali ich jednak nie popami, lecz nastawnikami. Starowiercy w Polsce Gdy kilka godzin wcześniej krążyłem po Wodziłkach urzeczony łagodnymi pagórkami, drewnianymi domami, miękkim światłem kładącym się na pastwiskach i polach – nie natrafiłem jednak na zbyt wiele śladów starowierców. O ich obecności świadczył jedynie budynek molenny. Na bramie do świątyni wisiała ciężka kłódka, obok znalazłem kartkę z numerem telefonu i zachętą do skorzystania z rosyjskiej bani. – Większość młodych się stąd wyprowadziła – mówi Aleksy. – Ci, którzy pozostali, nie są wierni religijnej tradycji, biorą śluby z innowiercami i pragną łatwego, wygodnego życia. W Wodziłkach zostało mniej niż 10 rodzin starowierców. Na terenie Polski – głównie na Suwalszczyźnie – ok. 500 osób. Wizyta w łaźni i ikony Aleksy nie tylko przyrządził mi saunę (biorąc za to kilkadziesiąt złotych), ale też do mnie dołączył. Mieszkańcy wioski szukają dodatkowych źródeł dochodu. A wizyta w łaźni parowej to dobry punkt wyjścia, żeby zajrzeć za kulisy tutejszego świata. W oparach gryzącego powietrza rozmawiamy o ikonach. Wciąż są one ważnym elementem kultu. Czczone są jednak tylko te wizerunki, które powstały według kanonu sprzed reformy. Mogą więc one być pisane wyłącznie na drewnie, utrzymane w stylistyce wolnej od naleciałości zachodnioeuropejskiej sztuki sakralnej. I zawieszane bez użycia gwoździ, które starowiercom kojarzą się z męką Jezusa. Przed zabraniem się do pracy autorzy ikon powinni odbyć post i długotrwałe modlitwy. – To piękne ikony, nie ma takich drugich na świecie – mówi Aleksy, zalewając rozgrzane kamienie zimną wodą. A ja czuję, jak tutejszy świat powoli się przede mną otwiera. Źródło: archiwum NG. Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".
W tym kraju sauna to świętość. To mistyczny rytuał i jeden z ważniejszych elementów kultury
Sauna jako miejsce najbardziej intymnych rozmów i zwierzeń. „Siostrzeństwo świętej sauny” to niezwykły film o kobietach, które odnalazły swoją bezpieczną przestrzeń w mistycznym i rozgrzanym świecie, w którym swój wstyd zostawia się na zewnątrz.
W tym artykule: Sauna jako mistyczna przestrzeń do refleksji To opowieść o sile kobiet i siostrzeństwa Festiwal Millenium Docs Against Gravity od 12 maja w wybranych kinach Sauna to jeden z najważniejszych elementów kultury Estonii. Chociaż dziś to tylko miejsce wypoczynku i relaksu, w dawnych czasach pobyty w saunie miały wymiar również symboliczny i rytualny. To w saunach na świat przychodziły dzieci, a ludzie u kresu życia spędzali tu swoje ostatnie chwile. To ciemne i ekstremalnie gorące pomieszczenie było początkiem i końcem, życiem i śmiercią. Sauna jako mistyczna przestrzeń do refleksji „Siostrzeństwo świętej sauny” w reżyserii Anny Hints to dokument opowiadający o grupie kobiet, które kilka razy w roku zostawiają wszystko za sobą i udają się w głąb lasu, nad jezioro na południu Estonii. Czeka tam na nie tradycyjna drewniana sauna dymna. To wyjątkowy rodzaj sauny, który wywodzi się z regionu Võru i znajduje się na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Większość filmu jesteśmy wraz z kobietami zamknięci w małym i ciemnym pomieszczeniu. Praca kamery pozwala poczuć piekielnie wysoką temperaturę panującą w środku. Debiutująca reżyserka postawiła w filmie na opowieść poprzez cielesność i nagość, ale także pokazanie tradycyjnych obrzędów. Na zdjęciach widzimy uderzenia brzozowymi witkami o nagie plecy, polewanie ciała zimną wodą oraz nacieranie solą. Wszystkiemu towarzyszą wypowiadane słowa, które brzmią niczym pradawne zaklęcia. To opowieść o sile kobiet i siostrzeństwa Na pierwszy rzut oka wydaje się, że jest to prosta historia, która ukazuje pewne lokalne praktyki w odległym kraju bałtyckim. Hints szybko nie pozostawia złudzeń, że to opowieść o sile kobiet i pewnym poczuciu kobiecej solidarności. Bohaterki filmu żartują sobie z mężczyzn i prowadzą luźne dyskusje o swojej rodzinie i trudach macierzyństwa. Pojawiają się jednak i trudne tematy, takie jak gwałt i poronienie. To wciąż nieodkryty skarb! Estońskie wyspy są fascynujące Największą i najpopularniejszą estońską wyspą jest Sarema, ale warto pamiętać o pozostałych 1500... Poczucie bliskości i klaustrofobicznej przestrzeni sprawia, że widz może poczuć nie tylko temperaturę panującą w saunie, ale również cały wachlarz emocji, który towarzyszy kobietom podczas poszczególnych opowieści. A wraz ze spływającym potem, w saunie spływają również rozterki i cierpienia. Reżyserka zwykłe spotkanie pokazała w sposób mistyczny i w znakomitym stylu skłania do refleksji nad tym, czym jest współczesna kobiecość. Festiwal Millenium Docs Against Gravity od 12 maja w wybranych kinach Anna Hints zdobyła za film nagrodę za reżyserię na festiwalu Sundance. „Siostrzeństwo świętej sauny" będzie można premierowo zobaczyć w podczas festiwalu Millennium Docs Against Gravity. Jubileuszowa 20. edycja największego polskiego festiwalu filmowego odbędzie się w dniach 12–21 maja w kinach w 8 polskich miastach (Warszawa, Wrocław, Gdynia, Poznań, Katowice, Łódź, Bydgoszcz i Lublin) oraz od 23 maja do 4 czerwca online na mdag.pl. Niezapomnianym filmowym podróżom będą tradycyjnie towarzyszyły spotkania z twórcami i bohaterami oraz debaty wokół ważnych tematów zaprezentowanych na ekranie. W tym roku po raz pierwszy powstanie także „safe space" – inkluzywna przestrzeń do rozmów o psychologii oraz seksualności w warszawskiej Kinotece. Będą się tam także odbywały dyżury psychologiczne dla wszystkich osób, które w szczególny sposób poczuły się dotknięte przez festiwalowe filmy. Hasło tegorocznej edycji MDAG brzmi „Nie bądź obojętny_a” i odwołuje się do słynnych słów Mariana Turskiego, które stały się także hasłem obchodów 80. rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim organizowanych przez Muzeum POLIN. Te słowa korespondują z misją Millennium Docs Against Gravity oraz prezentowanym na festiwalu od lat programem filmowym. To wyraz wartości, które towarzyszą festiwalowi od początku istnienia – uważności i wrażliwości na otaczających nas ludzi. „National Geographic Polska" jest patronem medialnym festiwalu Millennium Docs Against Gravity. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Jak korzystać z sauny? Dobre praktyki prosto z Finlandii
„Dla nas Finów sauna to styl życia”. Rozmawiamy z Caritą Harju, popularyzatorką sauny na świecie.
W tym artykule: Czym dla przeciętnego Fina jest sauna? Do sauny chodzi się w towarzystwie czy w pojedynkę? Jak korzystać z sauny dla początkujących Jakie są największe zalety sauny? Carita Harju zawodowo zajmuje się saunami już od ponad 10 lat. Jest autorką popularnych książek na temat fińskiego stylu życia, nierozerwalnie związanego z saunowaniem: „Sauna – the way of Finnish life” i „Soul of the sauna”. Jest też licencjonowanym kontrolerem jakości saun. W rozmowie z National-Geographic.pl Carita Harju opowiada o fińskim podejściu do saunowania. To warto zobaczyć w Finlandii. Z czego słynie ten nordycki kraj? Finlandia to nordyckie państwo na północy Europy, coraz częściej odwiedzane przez turystów. Ogromną atrakcję stanowi fińska przyroda, niesamowite krajobrazy oraz ciekawa kultura. Tylko tut... Czym dla przeciętnego Fina jest sauna? Cóż, staram się zgłębiać ten temat całe życie, a od 13 lat zajmuję się saunami zawodowo. Do sauny regularnie przynajmniej raz w tygodniu chodzi w zasadzie każdy Fin i każda Finka. Oczywiście wielu z nas, w tym ja, korzystamy z sauny każdego dnia. To po prostu część naszej codzienności. To bardzo ważna część naszej kultury. Pierwsze sauny powstały już 10 tys. lat temu. Choć nie do końca wiadomo, komu można przypisać ten pomysł, to w naszym kraju saunowanie stało się elementem, który nas wyróżnia. W Finlandii można nawet odwiedzić muzeum Sauna Village, w którym te tradycje zostały bardzo dobrze udokumentowane i zaprezentowane. Co ciekawe, początkowo sauny służyły przede wszystkim za miejsce do mycia. Pełniły rolę dzisiejszych łazienek. To tam właśnie dbano o higienę ciała. Dziś dla nas, Finów, sauna to element naszego stylu życia. Jak mało kto wiemy, jak korzystać z sauny. To miejsce w którym możemy odpocząć i się zrelaksować. Korzystając z sauny publicznej zaspokajamy też nasze potrzeby kontaktów społecznych. Do sauny chodzi się w towarzystwie czy w pojedynkę? Jeszcze w czasach, kiedy nasi rodzice byli dziećmi, niewiele osób miało własną saunę w domu. Zaczęło się to zmieniać dopiero w latach 90. XX wieku. Dawniej w każdej dzielnicy znajdowała się przynajmniej jedna łaźnia publiczna, gdzie można było spotkać sąsiadów i znajomych. Dziś ludzie wciąż chodzą do saun miejskich i często robią to w towarzystwie. Ja sama raczej nie wybrałabym się do sauny poza moim domem w pojedynkę. Mam co prawda swoją własną saunę domową, ale od czasu do czasu zdarza mi się korzystać z tych dużych miejskich saun. W każdym dużym mieście są takie przybytki. Cieszą się wciąż ogromną popularnością. 5 powodów, żeby pojechać do Laponii w Finlandii Zastanawialiście się, co Święty Mikołaj robi wiosną? Chcielibyście oglądać zorzę polarną przez przeszklony sufit igloo? Przedstawiamy 5 powodów, dla których warto odwiedzić Laponię w... Jak korzystać z sauny dla początkujących Oto kilka rzeczy, o których warto pamiętać przed pierwszą wizytą w saunie: Zabierz ręcznik, aby nakryć ciało. W Finlandii, w przeciwieństwie choćby do Niemiec, nie chodzimy do sauny nago. Nie licz czasu w saunie. Postaraj się za to zrelaksować i dać odpocząć umysłowi. W Finlandii nie zabieramy do sauny ani telefonów, ani tym bardziej zegarków. Wszystko czego potrzebujesz, to wsłuchać się w swoje ciało. Ono samo ci powie, kiedy powinieneś wyjść. Raz to będzie kilka minut, innym razem znacznie dłużej. Staram się nie dawać konkretnych rad, jak długo być w saunie. W moim przypadku sesja w saunie publicznej trwa przynajmniej 1 godzinę, czasami nawet dwie. W przerwach staram się pić wodę, może trochę popływać lub uprawiać jogę. Przede wszystkim jednak odpoczywam. Takie serie w saunie trwają po 10 do 15 minut, choć – jak wspominałam – nie trzeba się tego sztywno trzymać. Cel jest jeden: zapomnieć o reszcie świata. Po wyjściu z sauny postaraj się jak najdłużej utrzymać stan rozluźnienia. Pij wodę, odpocznij, spędź miły czas z bliskimi. W Finlandii nie przeplatamy pobytów w saunie zimnymi prysznicami. Od tego mamy naturę. W naszym kraju właściwie zawsze jest na tyle chłodno, że lepiej po wyjściu z sauny jest się zanurzyć w zimnej wodzie w jeziorze lub wyjść na chwilę na zewnątrz. Jakie są największe zalety sauny? Sauna pomaga zwalczać stres i odpocząć. Działa pozytywnie na problemy z koncentracją i ze snem. Można powiedzieć, że to daleka kuzynka filozofii uważności (mindfulness), czyli umiejętności świadomego kierowania swojej uwagi na to, co tu i teraz. Lepsze przeżywanie świata. Dla mnie kluczowy jest czas bez telefonu i bez komputera. Kiedy jestem w saunie, nie jestem narażona na wiele bodźców, które w ciągu dnia rozpraszają moją uwagę. Regularne korzystanie z sauny ma też bardzo korzystne działanie na ciało człowieka. Tętno w saunie może wzrosnąć nawet to 120 uderzeń na minutę. To mniej więcej tyle, ile uzyskuje się podczas spokojnego biegu. Sauna zapobiega chorobom układu krwionośnego i chorobie Alzheimera. Czytaj więcej fascynujących artykułów: W Chinach odkryto zapadlisko z lasem na dnie. Na głębokości kilkuset metrów mogą żyć nieznane nauce zwierzęta Zapadlisko nie musi być „piekielne”. Lej krasowy na południu Chin zamiast przerażenia, wzbudza zachwyty. Ras al-Chajma mniej turystycznie. Co warto wiedzieć o emiracie przed podróżą? Czas zaplanować kolejną podróż. Może Ras al-Chajma? To najbardziej różnorodny ze wszystkich emiratów w ZAE. Czym się wyróżnia? Atrakcje w Mikołajkach – 8 miejsc i rzeczy, które warto zobaczyć! Mikołajki to miasto, które przyciąga turystów niczym magnes. Co warto zobaczyć, będąc na miejscu? Poniżej wymieniamy najciekawsze atrakcje w Mikołajkach. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/fba4f28aa17d0122d02f65dc96998a085a5a229a-b3b7142.jpeg" width="933" height="700" alt="Atrakcje w Mikołajkach – 8 miejsc i rzeczy, które warto zobaczyć! (fot. PanSG, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0,3.0,2.5,2.0,1.0)" title="Atrakcje w Mikołajkach – 8 miejsc i rzeczy, które warto zobaczyć! (fot. PanSG, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0,3.0,2.5,2.0,1.0)" />
Jak zachować się w prawdziwej fińskiej saunie?
Gorący temat, czyli jak zachować się w saunie z rodowitym Finem.
Trzy rzeczy, z których Fin jest naprawdę dumny, to kompozytor Jean Sibelius, sauna i sisu. To ostatnie oznacza upór, dumę i twardość. Przy czym jedyne miejsce, w którym można pozbawić Fina sisu, to sauna. Tam zazwyczaj skryty i nieokazujący emocji otwiera się i potrafi pogadać z nami jak człowiek z człowiekiem. Oczywiście pod warunkiem, że nie popełnimy jakiejś gafy i będziemy wiedzieli, jakie panują w tym niemal świętym dla niego miejscu zasady. Czego robić nie wolno, co można, a co należy? Mamy informacje z pierwszej ręki! O saunowym savoir-vivrze opowiadają nam Finowie: Tommi Pirttinen, menedżer, oraz Pia Turunen-Rusinek, dziennikarka. Nie wolno ODMAWIAĆ WPROST – Zaproszenie do sauny to wyraz gościnności. Odmowa jest więc pewną niezręcznością – mówi Tommi. – Jeśli chcemy się dyplomatycznie wymigać, najlepiej powołać się na względy zdrowotne – radzi Pia. „Najlepsza” w tym przypadku dolegliwość to wysokie ciśnienie. NOSIĆ MAJTEK - A także kostiumów kąpielowych czy czapek. – To obciach! – śmieje się oboje Finów. Jeśli ktoś krępuje się nagością, może zasłonić się ręcznikiem, i tyle. – W saunie też można rzucić okiem na atrakcyjną kobietę. Tak samo jak na ulicy czy w kawiarni – przyznaje Tommi. I jeszcze jedno. Na zjazdach rodzinnych mężczyźni korzystają z sauny na przemian z kobietami. POLEWAĆ KAMIENI OLEJKAMI! - Prawdziwa fińska sauna jest jedna: panuje w niej temperatura 90–110 stopni, a kamienie polewa się samą wodą. Dlaczego więc w sklepach z pamiątkami mnóstwo jest olejków eterycznych przeznaczonych niby do tego celu? – To marketingowy lep na turystów! – denerwuje się Pia. Jeśli więc chcemy narazić się Finowi, najprościej jest obficie zlać kamienie takim właśnie zapachowym olejkiem. Można JEŚĆ I PIĆ - Tommi nie ukrywa, że wiaderko z zimną wodą służy mu za lodówkę na piwo, a na kamieniach piecze kiełbaski lub karkówkę (zawiniętą w folię). Pia woli owczy ser. – Oczywiście tak się można zachować tylko w saunie prywatnej, nie w publicznej – podkreśla Tommi. ROBIĆ INTERESY - W saunie łatwiej się rozmawia, bo jesteśmy nadzy i pozbawieni biznesowego sztafażu – mówi Tommi. Bez zbroi, czyli garnituru, trudno być twardym negocjatorem. Czy biznesmen spoza fińskiej kultury nie stoi w takich warunkach na straconej pozycji? – Wręcz przeciwnie – zapewnia Tommi. – Finowie w saunie autentycznie się otwierają. Tu nie ma miejsca na negocjacyjne sztuczki i manipulacje. FLIRTOWAĆ - Randka w saunie? Tak, ale raczej nie ta pierwsza. – I to nie dlatego, że Finki są pruderyjne. Bynajmniej! Po prostu chcą być odmalowane, uczesane i wyglądać świetnie – mówi Tommi. W czasie firmowych imprez w saunie wybuchł niejeden romans. Ale raczej nie liczmy na komplementy. – Finom przychodzą one dość ciężko – komentuje Pia. – I niestety najczęściej są dość drewniane. Ale Finowie już tacy są. Należy OKŁADAĆ SIĘ WITKAMI - Lubujący się w tradycji Finowie okładają się brzozowymi gałązkami, co polepsza ukrwienie skóry. – Jeśli Fin znajdzie się w saunie z nowicjuszem, to raczej sam poprosi o kilka uderzeń po plecach, niż zacznie gościa okładać – tłumaczy Tommi. – Proszę pamiętać o szanowaniu przestrzeni osobistej. U nas przekroczenie odległości 50 cm to już naruszenie tej sfery. Zasada niepisana, ale zakorzeniona. SCHŁODZIĆ SIĘ W SWOIM CZASIE - Po nagrzaniu ciała w saunie należy się schłodzić – korzystając z prysznica, tarzając się w śniegu lub kąpiąc się w zimnym przeręblu. – Różnica temperatur może sięgnąć 120–130 stopni – mówi Pia. Zwłaszcza zimą, gdy wychodzimy z nagrzanej do 110 stopni sauny na śnieg i siarczysty, ponad 20-stopniowy mróz. – Każdy sam decyduje, kiedy chce wyjść – podkreśla Pia. Bo nie ma co być bardziej fińskim od Fina. ZOSTAWIĆ ZŁE EMOCJE - Tutaj oczyszczamy się nie tylko fizycznie, ale także duchowo – mówi Pia. – Dlatego większość rodzin obowiązkowo udaje się wspólnie do sauny przed rozpoczęciem wieczerzy wigilijnej. To moment wyciszenia i oczyszczenia ze wszelkich złych emocji. – Wedle starej fińskiej tradycji sauna to miejsce święte – uzupełnia Tommi. Niegdyś w saunie się rodziło i umierało. To narzuca respekt do tego pomieszczenia po dziś dzień.
Oni nie mogli doczekać się mrozów. Fińska sztuka czerpania radości z... zimna
Kiedy przychodzi ocieplenie, modlą się, by szybko minęło. Mróz musi być porządny. Najlepiej ok. -30 stopni Celsjusza.
ZOBACZ GALERIĘ >>> Podróż sentymentalna Rok temu odwiedziłem rodzinne Tampere, miasto w południowej Finlandii. To niezwykłe uczucie ujrzeć bliskie niegdyś miejsce po wielu latach. Jednym z moich ulubionych miejsc w okolicy było Rauhaniemi położone nad ogromnym jeziorem Näsijärvi. Ośrodek wypoczynkowy z 1929 roku zapamiętałem jako gwarny, pełen ludzi cieszących się słońcem, lodami i kąpielą w jeziorze. Kiedy przybyłem tu po latach, termometr w samochodzie wskazywał - 24 stopnie Celsjusza. Spodziewałem się, że na miejscu zobaczę tylko oszronione drzewa i zamarzniętą taflę jeziora. Jakie było moje zaskoczenie, kiedy zamiast tego, moim oczom ukazał się wesoły tłum w kąpielówkach! Dyskretny dym wydobywający się z komina podpowiadał mi, że czeka na nich gorąca sauna. To był ich codzienny rytuał. Ja, polarnik Było tak zimno, że - by utrzymać w rękach aparat (Leica M 240 z obiektywem Summilux 1.4 50 mm ) - musiałem mieć naprawdę ciepłe rękawiczki. Do tego czapkę, kurtkę, ciepły polar. Wyglądałem jak polarnik. Oni w bikini, ja niemal w kombinezonie. Kiedy podchodziłem do nich z wymierzonym wprost aparatem, zastanawiałam się, jak zareagują na mój widok. Zostałem przyjęty – nomen omen – bardzo ciepło. Wszyscy byli pozytywnie nastawieni, Leica nie budziła przerażenia. Jedno musiałem im obiecać – po sesji zdjęciowej dam nura. Jak obiecałem, tak zrobiłem. Sześć razy! To było niesamowite doświadczenie, wręcz duchowe, zapierające dech w piersiach, ożywcze i, oczywiście, bardzo zimne.Byłem szczęśliwy. Chcemy chłodu! Po trzech dniach przyszło ocieplenie. Słońce utrzymywało się nad horyzontem, a termometry wskazywały zaledwie -1 C. Moi znajomi morsi byli rozczarowani, bo nie mogli pozwolić sobie na ulubiony rytuał. Mieli nadzieję, że niefortunna fala ciepła szybko minie. View oEmbed on the source website Autor: Markku Lahdesmaki - fotograf, znany głównie w branży reklamowej. Urodził się w Finlandii, studiował w Londynie, skąd przeprowadził się do Los Angeles. Więcej: FB | Instagram | wwww
Cena Rewolucji Nie ma chyba na świecie miejsca, które byłoby archeologicznie bardziej fascynujące i intensywniej przebadane niż Egipt. Ani budowli dawnych cywilizacji, które wydawałyby się bardziej tajemnicze i budziły większe emocje niż wielkie piramidy w Gizie. Niewielu też faraonów – choć w historii starożytnego Egiptu było ich ponad 350 – stało się obiektem takiego zainteresowania, jak Echnaton, i to mimo że władca zniknął z kart dziejów na ponad 3 tys. lat. Po śmierci Echnatona kartusze z jego imieniem skuto z pomników, skutecznie zamazując pamięć o nim. W czasach, kiedy ludzie wręcz obsesyjnie myśleli o nieśmiertelności i życiu po śmierci, skazano go na los najgorszy z możliwych, na nieistnienie. A jednak faraon powrócił w blasku chwały. Stało się to w 1926 r., kiedy badający kompleks świątynny w Karnaku archeolodzy odkryli fragmenty świątyni oraz szczątki olbrzymich posągów faraona, z których odczytali jego imię. Co było powodem tak straszliwej dla władcy kary? Rewolucja religijna, którą zapoczątkował Echnaton, a która zredukowała panteon egipskich bogów do jednego – boga słońca Atona. Rewolucja, na którą nie byli gotowi ani poddani, ani następcy kontrowersyjnego władcy. Niemal natychmiast po jego śmierci starzy bogowie triumfalnie powrócili, a on sam został uznany za szaleńca, heretyka i tyrana. Tymczasem wielu współczesnych badaczy, ale też polityków, widzi w Echnatonie wizjonera, ojca religii monoteistycznych, człowieka wyprzedzającego swoją epokę. Silnego przywódcę, który nie bał się zmian i był gotów zapłacić za nie wysoką cenę. Dziś wydaje się, że świat znów ceni silnych przywódców gotowych przeprowadzić rewolucyjne zmiany. Warto jednak pamiętać, że poddani Echnatona zatrudnieni przy budowie jego nowej wspaniałej stolicy cierpieli z powodu niedożywienia, przeciążenia organizmów pracą i związanych z tym chorób, w wyniku których rzadko dożywali 35 lat, o czym przeczytacie w artykule na str. 30. Bo cenę za wszelkie rewolucyjne zmiany zwykle płacą najsłabsi. Z przyjemnością polecam także rozmowę z Krzysztofem Starnawskim – Człowiekiem Roku 2016 wyłonionym w 11. edycji Konkursu Travelery, który właśnie się zakończył (str. 6). Pełną listę jego laureatów publikujemy poniżej.
30 - Echnaton Faraon, który nie wahał się zadrzeć z licznymi bogami Egiptu, uznając tylko jednego z nich. Tekst Peter Hessler Zdjęcia Rena Effendi 54 - Galapagos Ewolucja klimatu coraz bardziej daje się we znaki wyspom, które są symbolem teorii ewolucji. Tekst Christopher Solomon Zdjęcia Thomas P. Peschak 70 - Wyrzeźbione przez lawę Stulecia erupcji stworzyły pod hawajskimi wulkanami imponujący labirynt lawowych jaskiń i korytarzy – w przytłaczającej większości wciąż niespenetrowanych. Tekst Joshua Foer Zdjęcia Carsten Peter 84 - Tana Toradża W tej indonezyjskiej grupie etnicznej zmarli mieszkają z żywymi przez miesiące, a nawet lata. Tekst Amanda Bennett Zdjęcia Brian Lehmann 100 - Pakistan W zapadłym regionie Pakistanu największe zmiany społeczne przynosi najnowsza technologia. Tekst i zdjęcia Matthieu Paley 108 Nodozaur W kanadyjskiej kopalni odkryty został niezwykły dinozaur – „jak żywy”, choć skamieniały. Tekst Michael Greshko Zdjęcia Robert Clark 122 - Mamma Mia W teatrze Roma setki spektakli musicalu Mamma Mia! pokazały, że muzyka zespołu Abba wciąż ma moc. Tekst Danuta Śmierzchalska
Rodzice obawiali się, że w ogóle nie będzie mówił. W wieku 9 lat nie potrafił jeszcze płynnie się wyrażać. W szkole nie słuchał nauczycieli i zadawał zbyt dużo pytań, za co bywał wyrzucany z zajęć. Nawet jego ojciec sądził, że syn w niczym nie odniesie sukcesu. Egzaminy na politechnikę w Zurychu zdał dopiero za drugim razem. Z pewnością Albert Einstein nie zapowiadał się na geniusza. Tymczasem już w wieku 26 lat fizyk ogłosił swoją rewolucyjną teorię względności. Okazuje się, że nie jest łatwo rozpoznać geniusza. Badanie zachowań wybitnych talentów pozwoliło jednak pewne prawidłowości wychwycić. Otóż geniusze spędzają bardzo dużo czasu na rozmyślaniu i wyobrażaniu sobie różnych rzeczy. Wyobraźnia jest bowiem najpotężniejszym narzędziem, jakim dysponują. Często też mówią sami do siebie. A że najlepiej myśli się w samotności, raczej nie należą do osób towarzyskich. Lubią za to aktywność. Dostojewski spacerował codziennie przez co najmniej 3 godziny, Maria Skłodowska-Curie, nasza dwukrotna noblistka, uwielbiała jeździć rowerem i jako jedna z pierwszych kobiet zrobiła prawo jazdy, kompozytor Igor Strawiński z kolei stawał codziennie przez 15 minut na głowie, by oczyścić umysł. Mają też swoje małe dziwactwa. Einstein nie nosił skarpetek a gdy znudził się pozowaniem do zdjęć, pokazał język (nasza okładka). Karol Darwin nie cierpiał hałasu, więc nie rozstawał się z zatyczkami do uszu. Wielu genialnym ludziom szkoda też było czasu na sen. Nikola Tesla spał tylko 2 godziny w ciągu doby, a Skłodowska--Curie, gdy wpadała w obsesję pracy, nie jadła i nie spała. W przeciwieństwie do Einsteina, z którym się przyjaźniła, była złotym dzieckiem. W wieku 4 lat już czytała lepiej od starszego rodzeństwa, a w dorosłym życiu władała biegle 5 językami. I była dziewczyną z charakterem, bo wielu geniuszy to ludzie niepokorni. Bywa też, że geniusz objawia się niespodziewanie. Kiedy zapytano Einsteina, w jaki sposób jego zdaniem dochodzi do wielkich odkryć, ten odrzekł: – Bardzo prosto. Wszyscy wiedzą, że czegoś zrobić nie można. Aż znajduje się jakiś nieuk, który tego nie wie, i on właśnie dokonuje odkrycia. Czyli w jakimś sensie każdy z nas ma szansę zostać geniuszem.
26 - Geniusz Co decyduje o ponadprzeciętnych zdolnościach? Jakie czynniki mają na to wpływ? Jednoznacznych odpowiedzi brak, ale badania trwają i pewne tropy już znamy. Tekst Claudia Kalb Zdjęcia Paolo Woods 48 - Płonące serce Afryki Republika Środkowoafrykańska – jak na Afrykę mało ludna i potencjalnie zamożna – pogrąża się w chaosie religijnych waśni. Dlaczego tak się dzieje? Tekst Peter Gwin Zdjęcia Marcus Bleasdale 68 - Drzewa Trudno wyobrazić sobie świat bez drzew. Zbyt ważne są dla naszej kultury i wyobraźni. Tekst Cathy Newman Zdjęcia Diane Cook, Len Jenshel 100 - Topnienie Znikający lód na Alasce odkrywa doskonale zachowane artefakty plemion sprzed wieków. Tekst A.R. Williams Zdjęcia Erika Larsen 118 - Pelikany Mimo swych imponujących rozmiarów pelikany wielkich emocji nie budzą. A chyba powinny, czego postaramy się dowieść. Tekst i zdjęcia Marcin Dobas
Finlandia nie jest spektakularna. Za to leśno-wodna, spokojna, naturalna, po prostu – urzekająca.
Żadne państwo w Europie nie ma swego południowego krańca leżącego tak daleko na północy. Z punktu widzenia, dajmy na to, helsińczyka mieszkańcy skandynawskiej w końcu Kopenhagi to niemal południowcy. Tak trudne klimatycznie warunki życia ukształtowały narodowy charakter Finów. Defi niują go przez pojęcie sisu, które oznacza zespół cech charakteryzujących prawdziwego Fina. A są to: fi - zyczna krzepa, akuratność, determinacja w dążeniu do celu, niepoddawanie się przeciwnościom oraz doprowadzanie spraw do końca. I prawdopodobnie za sprawą sisu właśnie ten zaledwie pięciomilionowy naród stworzył konkurencyjną gospodarkę, zapewniającą obywatelom godziwy standard życia. (Ich flagowym okrętem jest Nokia, według ostatnich badań najcenniejsza europejska marka, warta 32 mld dolarów). Poznawanie kraju zaczynamy od Turku. To – można rzec – fiński Kraków. Pierwsza stolica, główny ośrodek gospodarczo- kulturalny w czasach zależności od Szwecji. Helsinki zyskały stołeczny status dopiero w 1812 r., w okresie Wielkiego Księstwa Finlandzkiego, połączonego z Rosją unią personalną. Po prostu carowie chcieli mieć stolicę bliżej swoich granic, poza tym Turku zbyt ciążyło ku Szwecji. Do dziś jest to region dwujęzyczny (szwedzka nazwa Turku brzmi Abo). Miasto, trzecie co do wielkości w kraju, liczy 175 tys. mieszkańców i nie osiągnęło skali przerastającej człowieka. Rozłożyło się nad rzeką Aura, której zielone nadbrzeżne trotuary są jego salonem. Większość godnych uwagi obiektów znajduje się nad rzeką lub niedaleko niej, stąd spacer wzdłuż Aury jest jednym z najoczywistszych sposobów zwiedzania. Między mostami zacumowały na stałe statki-restauracje, zapraszające na posiłek w pięknej scenerii. Za ostatnim mostem zobaczyć już można jednostki wypływające na pełne morze. Mimo że Turku to miasto północne, rowerowe parkingi są pełne (sprzedaje się tam nawet opony zimowe do rowerów, z metalowymi kolcami). W centrum widać sporo drewnianej zabudowy, „syberyjskiej” z ducha, która wprowadza specyficzny prowincjonalny (w dobrym znaczeniu tego słowa) klimat. Turku długo było zresztą drewniane, w końcu tego budulca Finowie mieli pod dostatkiem. Wzgórze Luostarinmäki daje wyobrażenie o tym, jak wyglądało miasto przed wielkim pożarem w 1827 r. Wzdłuż niebrukowanych uliczek stoją tam parterowe, kryte darnią (przystrzyganą kiedyś przez przywiązane do kominów kozy) domki. W starej rzemieślniczej dzielnicy dziś urządzono Muzeum Rzemiosła – w lecie jego pracownicy w stylowych strojach pokazują, jak w epoce przedprzemysłowej powstawały przedmioty codziennego użytku. Jest więc warsztat kołodzieja, bednarza czy szewca oraz garbarnia i drukarnia. Ze wzgórza idziemy nad rzekę, do katedry wzniesionej na miejscu pogańskiego kultu, skąd Szwedzi rozpoczęli chrystianizację Finów. Nadal jest najważniejszym narodowym kościołem. Notabene Finowie, na ogół protestanci, nie są zbyt religijni, należą do kategorii wierzących niepraktykujących. Mimo wielu pożarów w świątyni zachowało się sporo historycznych pamiątek. Spacerujemy po pobliskim Starym Rynku Wielkim, by trafić do Aboa Vetus i Ars Nova, połączonych muzeów: archeologicznego (pod dachem znalazły się fundamenty średniowiecznej zabudowy) i sztuki współczesnej, prezentującego dzieła XX-wieczne i wystawy współczesnych twórców. Inny godny uwagi zabytek to dom Qwensela, świadectwo stylu życia zamożnego mieszczaństwa. Zbudowany ok. 1700 r., należał najpierw do sędziego, a potem do profesora medycyny. Mieści się tam ekspozycja sprzętów aptecznych z XIX w., a wśród nich np. kolekcja narzędzi do puszczania krwi. I wreszcie zamek – symbol miasta. Jego bryła nie wydaje się przesadnie atrakcyjna, zwłaszcza że położona jest nietypowo, w sąsiedztwie nabrzeży gwarnego portu. Warownia powstała ok. 1280 r. Czasy jej świetności przypadły na połowę XVI w., okres rządów Jana Wazy, męża polskiej księżniczki Katarzyny Jagiellonki. Ponoć to ona przywiozła do Finlandii nieznane tam... widelce. Dziś zamek to labirynt komnat, w których eksponowane są przedmioty prezentujące historię kultury i obyczajów. Wyjeżdżamy 15 km poza Turku – do Naan tali. To urocze miasteczko z drewnianą zabudową i brukowanymi uliczkami. Obiad w otwartej na wodę historycznej (a jakże, drewnianej) restauracji jest jak podróż w czasie. Gdyby nie supernowoczesne jachty cumujące na przystani, doświadczenie atmosfery XIX-wiecznego kurortu byłoby pełne. Naantali, wyrosłe niegdyś przy klasztorze św. Brygidy (rozwiązany po przejściu kraju na protestantyzm w 1527 r., do dziś zachował się przyklasztorny kościół) było celem pielgrzymek i z pielgrzymów żyło. Potem utrzymanie mieszkańcom dawała produkcja skarpet. Teraz znów pieniądze przywożą tu przybysze, choć już nie do św. Brygidy ciągną, a do Muumimaailma – Świata Muminków, parku tematycznego poświęconego bohaterom książeczek Tove Jansson. Jego urządzenia to esencja skandynawskości: położenie na zalesionej wyspie, główny budulec – drewno, całość wkomponowana w przyrodę i nieagresywna. (Mimo to, jak powiedziała mi jedna z mam, pracownik parku przebrany za Muminka Bukę – nielubianą przez dzieci istotę zamrażającą ziemię – jest narażony na kopniaki małych nóżek). Można tu zajrzeć do domu Muminków, na statek piratów, pokonać bajkową dróżkę, zobaczyć spektakl teatralny. Maluchy przepadają tam na długie godziny. Wyruszamy na Archipelago – region, dla którego Turku jest głównym ośrodkiem. Południowa część Finlandii to kraina wody. Na lądzie mamy ogromną liczbę jezior, odgrodzonych przesmykami, z rozlicznymi cyplami, wyspami. Z kolei Archipelago to swego rodzaju negatyw tej rzeźby terenu: postrzępiona linia brzegowa, morze upstrzone szkierami (skalistymi wysepkami), z zatoczkami, cyplami, połączone promami i mostami. Po paru godzinach jazdy samochodem nie wiem już, czy jesteśmy na wyspie, czy na stałym lądzie. Człowiek złapany w tutejszy pejzaż – surowy, z oszczędnie dozowanym światłem, nieco melancholijny, osobliwie wzniosły, inny od kolorowych mórz południa – przestaje się spieszyć. Moja przewodniczka, opowiadając o Finach, zażartowała, że właściwie jeszcze nie wyszli z lasu. A i ci, którzy wyszli, do lasu chętnie wracają. Prawie każdy mieszczuch ma domek – zwykle bez bieżącej wody i prądu, zwykle na odludziu, często na wysepce – gdzie zaszywa się na czas urlopu. Obok zawsze stoi sauna (wśród wielu zalet ma i tę, że pozwala skryć się przed komarami, które osiągają tu wielkości pszczół). O wylewności mieszkańców tej ziemi może coś powiedzieć taki oto dowcip: Dwaj Finowie spotkawszy się po długim czasie, idą na wódkę. – Co słychać? – pyta jeden po paru godzinach milczącego zalewania robaka. Mija kolejnych kilka godzin płukania gardła i drugi zbiera się na odpowiedź: – Spotkaliśmy się, żeby paplać czy żeby pić? Inną cechą Finów jest umiarkowanie. Ich domy są skromne. Płot zdaje się tu konstrukcją nieznaną. Na podstawie wyglądu nieruchomości trudno wyrokować o zamożności właściciela. Inna sprawa, że rozpiętość w ich dochodach należy do najniższych w Europie. Drogi na południu mają Finowie świetne. Przy wielu szlakach wybudowali ścieżki rowerowe. Ja z braku czasu zwiedzałem Archipelago samochodem, ale szybko zdałem sobie sprawę, że dopiero podróż rowerowa pozwoliłaby naprawdę poczuć ten kraj. Już o niej myślę, mając nadzieję, że w trakcie krótkiego pobytu udzielił mi się duch sisu, który pomoże zrealizować ten plan.