Czy w kosmosie jest już broń jądrowa? Naukowcy proponują nowy sposób detekcji
Od dekad Traktat o Przestrzeni Kosmicznej zakazuje umieszczania broni jądrowej na orbicie. Jest jedno „ale”. Do tej pory nie dało się sprawdzić, czy znajduje się ona już w kosmosie. Z pomocą przyszli właśnie amerykańscy naukowcy, którzy opracowali metodę wykorzystującą naturalne promieniowanie kosmiczne, by wykryć ukryte głowice nuklearne. Jest już jeden podejrzany satelita. To rosyjski Kosmos-2553.
Od 1967 roku Traktat o Przestrzeni Kosmicznej stanowi fundament pokoju poza Ziemią. Zakazuje umieszczania broni jądrowej na orbicie. Mimo że podpisało go 117 krajów, w tym USA, Chiny i Rosja, traktat ten ma kardynalną wadę: brak jakiegokolwiek mechanizmu weryfikacji. Do tej pory społeczność międzynarodowa musiała polegać na wzajemnym zaufaniu lub danych wywiadowczych. To w dobie rosnących napięć geopolitycznych okazuje się niewystarczające Zagadka satelity Kosmos-2553 Obawy stały się realne w lutym 2022 roku, gdy Rosja wystrzeliła satelitę Kosmos-2553 na wysokość około 2000 km. Oficjalnie służy on do celów badawczych, ale urzędnicy USA podejrzewają, że jest to platforma testowa dla broni antysatelitarnej (ASAT) z ładunkiem jądrowym. Detonacja takiego urządzenia mogłaby zaburzyć orbity po których poruszają się tysiące satelitów. Wiemy to z praktyki, bo w 1962 roku Amerykanie przeprowadzili eksperyment Starfish Prime. Polegał na detonacji głowicy termojądrowej o mocy 1,4 megatony w przestrzeni kosmicznej. Skutki tego wydarzenia były katastrofalne dla ówczesnej infrastruktury orbitalnej i środowiska radiacyjnego Ziemi. Naturalny skaner, czyli Pasy Van Allena Areg Danagoulian z MIT zaproponował skuteczne rozwiązanie: wykorzystanie pasów radiacyjnych Van Allena jako naturalnego źródła cząstek do „przesłuchiwania” podejrzanych obiektów. Pasy te zawierają uwięzione protony o ogromnych energiach. Gdy te rozpędzone cząstki uderzają w materiały o wysokiej liczbie atomowej, jak uran znajdujący się w głowicach jądrowych, zachodzi proces spalacji. W jej wyniku emitowane są neutrony, które stanowią jednoznaczny sygnał obecności ciężkich materiałów jądrowych. Zwykłe satelity budowane są głównie z aluminium i tworzyw sztucznych i nie dają takiego efektu. Badanie wykazało, że wykrycie tego neutronowego strumienia pozwala odróżnić satelitę z ładunkiem jądrowym od konwencjonalnego urządzenia i to bez konieczności fizycznego kontaktu. Niewielki inspektor na orbicie Naukowcy opracowali koncepcję „inspektora” – małego satelity. Taka platforma detekcyjna miałaby kształt prostopadłościanu o wymiarach 30 cm × 30 cm × 10 cm i byłaby wyposażona w kierunkowy detektor neutronów. Dzięki analizie kierunkowej system potrafiłby odsiać neutrony pochodzące z podejrzanego satelity od tła kosmicznego. Wyniki symulacji są obiecujące. Pojedynczy „inspektor” może zidentyfikować broń termojądrową z odległości 4 km w ciągu około 7,2 dnia z prawdopodobieństwem ponad 99%. Jeśli udałoby się wysłać konstelację dziesięciu takich detektorów, czas ten skróci się do zaledwie 15 godzin. Atomowe detektory w kosmosie. Kiedy się tam znajdą? W ramach opisanego badania, fizyk Areg Danagoulian z MIT przeprowadził studium koncepcyjne i analizę wykonalności nowego systemu weryfikacji Traktatu o Przestrzeni Kosmicznej. Badacz nie zbudował fizycznego urządzenia, lecz przeprowadził zaawansowane symulacje komputerowe. Wnioski opublikowane właśnie na łamach prestiżowego czasopisma „Nature” mają służyć jako podstawa teoretyczna dla przyszłych badań oraz informować decydentów politycznych o technicznych możliwościach weryfikacji traktatów. Na ten moment nie wiadomo, kiedy takie urządzenie powstanie i zacznie badać satelity na naszej orbicie. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Operacja: ocalić SWIFTa. NASA ściga się z czasem, by uratować spadający na Ziemię zasłużony teleskop kosmiczny
Kosmiczny teleskop SWIFT, który od niemal 22 lat bada największe eksplozje we Wszechświecie, trze o atmosferę ziemską i opada w kierunku naszej planety. Jednak amerykańska agencja kosmiczna wraz z partnerami z sektora prywatnego nie zamierzają się poddać. Przygotowują śmiałą misję ratunkową, która — jeśli zakończy się sukcesem – nie tylko przedłuży życie obserwatorium, ale będzie pierwszą tego typu operacją w historii. Start misji już jutro!
Można powiedzieć, że wyniesione w listopadzie 2004 roku kosmiczne obserwatorium SWIFT już dawno spełniło pokładane w nim nadzieje. Jego misja miała trwać dwa lata, jednak dzięki znakomitym wynikom była wielokrotnie przedłużana. Teraz NASA planuje wydać 30 milionów dolarów na bezzałogową sondę, która – miejmy nadzieję – przedłuży działanie obserwatorium o kolejne lata. Uniwersalne obserwatorium kosmiczne SWIFT był pierwszym na świecie wielozakresowym obserwatorium poświęconym wyłącznie badaniu rozbłysków gamma (GRB). Są to najpotężniejsze eksplozje we wszechświecie, wywoływane takimi zdarzeniami jak hypernowe, czyli śmierci wyjątkowo masywnych gwiazd (powyżej 20–25 mas Słońca), narodziny czarnych dziur czy zderzenia układów gwiazd neutronowych. Z czasem stał się uniwersalnym obserwatorium astronomicznym. Teleskop został wyposażony w trzy wzajemnie uzupełniające się instrumenty: BAT (Burst Alert Telescope) wykrywający rozbłyski gamma, XRT (X-ray Telescope) obserwujący promieniowanie rentgenowskie oraz UVOT (Ultraviolet/Optical Telescope) rejestrujący światło ultrafioletowe i widzialne. Charakterystyczna dla obserwatorium jest zdolność do błyskawicznego obrotu — po wykryciu rozbłysku BAT przekazuje pozycję do centrum naziemnego w ciągu 20 sekund, a cały teleskop autonomicznie kieruje się w stronę zdarzenia i w ciągu 20–100 sekund wskazuje dokładną lokalizację. 6600 publikacji naukowych dzięki teleskopowi SWIFT SWIFT ma na swoim koncie liczne przełomowe obserwacje. W maju 2005 roku dokładnie zlokalizował krótki rozbłysk gamma (GRB 050509B, trwający zaledwie jedną dwudziestą sekundy). Okazało się, że pochodził on z galaktyki eliptycznej — bez aktywnej formacji gwiazd. To wykluczyło teorię, że wszystkie rozbłyski gamma powstają ze śmierci masywnych gwiazd, i po raz pierwszy wskazało na zderzenia gwiazd neutronowych jako źródło krótkich GRB. Trzy lata później Swift zarejestrował GRB 080319B — rozbłysk tak potężny, że byłby widoczny gołym okiem, mimo że znajdował się 7,5 miliarda lat świetlnych od Ziemi. W 2022 roku obserwatoria kosmiczne SWIFT i Fermi wspólnie zarejestrowały GRB 221009A — najjaśniejszy rozbłysk gamma w historii obserwacji, nazwany BOAT (Brightest Of All Time). Do swoich 20. urodzin Swift obserwował 1800 rozbłysków gamma, 1400 supernowych, a dane z jego obserwacji posłużyły do ponad 6600 publikacji naukowych. – SWIFT odegrał kluczową rolę w wysiłkach NASA mających na celu zrozumienie funkcjonowania Wszechświata. Z niecierpliwością czekamy na powrót do tych badań po zakończeniu misji podniesienia orbity – napisał w oświadczeniu S. Bradley Cenko, główny badacz programu Swift z Centrum Lotów Kosmicznych Goddarda NASA. Start spod samolotu Jak NASA chce uratować teleskop? Tym razem nie wyśle na orbitę astronautów, jak to miało miejsce w przypadku napraw Kosmicznego Teleskopu Hubble’a. Zacznijmy od tego, że SWIFT operuje na niskiej orbicie okołoziemskiej (LEO), bliżej atmosfery – w tym samym obszarze, w którym znajduje się również Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS). Wszystkie statki kosmiczne w obszarze LEO stopniowo tracą wysokość wskutek oporu szczątkowej atmosfery. Swift opada jednak znacznie szybciej niż przewidywała NASA, ponieważ od jesieni 2024 roku zwiększona aktywność słoneczna spowodowała silniejsze oddziaływanie atmosfery na satelitę. Misja ratunkowa startuje już jutro. Rakieta Pegasus XL z ratunkowym satelitą LINK na pokładzie zostanie podwieszona pod zmodyfikowanym samolotem pasażerskim L-1011 Stargazer. Samolot wznosi się na ok. 12 tys. metrów, po czym zrzuca rakietę, która odpala silniki i wynosi LINK na orbitę w ciągu około 10 minut. Po dotarciu na orbitę LINK przejdzie kilkutygodniowy okres testów — sprawdzenie napędów jonowych, czujników LiDAR i ramion robotycznych. Następnie powoli będzie zbliżał się do Swifta, skanując go i oceniając stan. Robotyczne objęcia i silniki jonowe W związku z tym, że obserwatorium nie było projektowane z myślą o dokowaniu nie posiada żadnych uchwytów ani interfejsów serwisowych. LINK będzie musiał „złapać” obracający się teleskop i unieruchomić go. Dlatego satelita wyposażony jest w trzy robotyczne ramiona. Jeśli proces chwytania przebiegnie pomyślnie, LINK uruchomi trzy napędy jonowe i będzie bardzo powoli podnosił orbitę SWIFTa z obecnych ok. 400 km do pierwotnych ok. 600 km. Proces jest długotrwały, gdyż napędy jonowe generują minimalny ciąg. Po zakończeniu operacji LINK odłączy się od teleskopu, by po wykonaniu dodatkowych testów orbitalnych obniżyć własną orbitę i spłonąć w atmosferze. Projekt jest bardzo ryzykowany i bez wątpienia brawurowy. Tym bardziej, że Katalyst Space Technologies to młoda firma, a LINK to nowy statek kosmiczny, który ma przed sobą bezprecedensowe zadanie. W dodatku wszystko zostało zrobione w ekspresowym tempie dziewięciu miesięcy od kontraktu do startu. Start misji zaplanowany jest na godz. 12.23 CEST we wtorek 30 czerwca. Źródło: space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Teoretycznie księżyce mogłyby mieć własne naturalne satelity. Dlaczego zatem ich nie obserwujemy?
Prawa fizyki pozwalają na istnienie naturalnych satelitów księżyców. Mimo to nie zaobserwowano takich ciał niebieskich nawet wokół bardzo masywnych księżyców. Ten brak subksiężyców jest ciekawą zagadką naukową. Nie dlatego, że subksiężyce nie mogą istnieć, lecz dlatego, że w kilku przypadkach powinny być możliwe, a mimo to ich nie widzimy.
Niektóre księżyce planet Układu Słonecznego są ogromne. Księżyc Jowisza Ganimedes, największy naturalny satelita Układu Słonecznego, ma średnicę 5268 km, czyli jest 1,5 razy szerszy od naszego Księżyca i ponaddwukrotnie odeń masywniejszy. Księżyc Saturna Tytan ma średnicę 5149 km – jest o 6% większy od Merkurego i o 50% większy od ziemskiego Księżyca. Natomiast Kallisto, drugi co do wielkości księżyc Jowisza, ze średnicą 4821 km jest mniej więcej o jedną trzecią większy od Księżyca. Nie tylko masa ma znaczenie Pod względem masy i rozmiarów Ganimedes, Tytan i Kallisto są wystarczająco duże, aby móc utrzymywać satelity, gdyby krążyły samodzielnie wokół Słońca jako planety. Jednak astronomowie nie zarejestrowali żadnych satelitów krążących wokół masywnych księżyców. Dlaczego? Zacznijmy od tego, że każde ciało niebieskie ma wokół siebie obszar, w którym dominuje jego grawitacja. Obszar ten zwany jest sferą Hilla. Aby księżyc mógł utrzymać własnego satelitę, musi posiadać odpowiednio dużą sferę Hilla. Im bliżej planety znajduje się księżyc, tym mniejsza jest jego sfera Hilla, a zatem trudniej utrzymać subksiężyc na stabilnej orbicie. Ponadto aby zapewnić dynamiczną stabilność, układ księżyc-gospodarz musi mieć sferę Hilla większą niż jego własny promień fizyczny oraz większą niż limit Roche’a. Limit Roche’a jest to minimalna odległość, w której satelita może krążyć, nie zostając rozszarpanym przez siły pływowe. Grawitacja planety (lub księżyca-gospodarza) ciągnie mocniej w stronę bliższego boku satelity niż dalszego – to rozciąganie. Gdy satelita jest zbyt blisko, rozciąganie przewyższa jego własną grawitację i obiekt się rozpada. Właśnie tak powstały pierścienie Saturna. Grawitacja planety Jak wyjaśnia w artykule opublikowanym na łamach „New Scientist” dr Russell Sceats z Uniwersytetu w Essex w Wielkiej Brytanii, księżyce zazwyczaj nie mają własnych księżyców, ponieważ planeta, wokół której krążą, wywiera znacznie silniejszy wpływ grawitacyjny niż sam księżyc. – Każdy obiekt próbujący krążyć wokół księżyca byłby silnie zakłócany przez grawitację planety, co z czasem prowadziłoby do niestabilności jego orbity. W rezultacie taki obiekt albo spadłby na księżyc, albo przeszedł na orbitę wokół planety, albo został całkowicie wyrzucony z układu. Dlatego nie obserwujemy stabilnych naturalnych układów subksiężyców – przekonuje badacz. Ciekawy przypadek Księżyca Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, warto przyjrzeć się naszemu Księżycowi. Znajduje się wystarczająco daleko od Ziemi, aby móc utrzymać subksiężyc, ponadto jest całkiem masywny. Mimo to nie ma subksiężyców. Zdaniem badaczy wiąże się to z ewolucją naszego naturalnego satelity. Po powstaniu Księżyc krążył znacznie bliżej Ziemi i stopniowo oddalał się na obecną odległość. Subksiężyce mogłyby stać się stabilne dopiero wtedy, gdy Księżyc znalazł się dalej niż około 30 promieni Ziemi, co miało miejsce dość późno w historii układu Ziemia–Księżyc. – Ziemia i jej Księżyc tworzą układ dwóch ciał grawitacyjnych, w którym oba obiekty krążą wokół wspólnego środka masy, zwanego barycentrum. Ziemia nie pozostaje nieruchoma, gdy Księżyc ją okrąża – oba ciała poruszają się pod wpływem wzajemnego przyciągania grawitacyjnego – twierdzi naukowiec. Układ quasi-podwójny Dodaje, że Księżyc jest niezwykle duży w porównaniu z Ziemią, zwłaszcza na tle większości układów planeta–księżyc. W rezultacie barycentrum jest wyraźnie przesunięte względem środka Ziemi, a ruchy obu ciał są silnie ze sobą sprzężone. Barycentrum znajduje się na linii łączącej środek Ziemi z Księżycem, około 1700 kilometrów pod powierzchnią Ziemi. Patrząc na ten układ dynamicznie, Ziemia i Księżyc nie są po prostu planetą i jej satelitą, lecz parą ciał krążących wokół wspólnego barycentrum. Chociaż Księżyc jest tradycyjnie klasyfikowany jako naturalny satelita Ziemi, Międzynarodowa Unia Astronomiczna (IAU) nie ustanowiła powszechnie akceptowanej definicji „planety podwójnej”. Z tego powodu niektórzy naukowcy określają układ Ziemia–Księżyc jako mający charakter „quasi-podwójny” (binary-like). Nawet jeśli oficjalnie nie jest on uznawany za układ planety podwójnej, stanowi jeden z najbliższych przykładów takiej konfiguracji w całym Układzie Słonecznym. Źródła: newscientist.com, academic.oup.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Era kosmicznej sztucznej inteligencji. SpaceX chce umieścić AI na orbicie
Elon Musk, pierwszy bilioner w historii, ogłosił plan budowy orbitalnych centrów AI. Milion satelitów z szybkimi łączami laserowymi ma zastąpić ziemskie serwerownie, mierzące się z brakiem energii i oporem lokalnych społeczności.
SpaceX właśnie zadebiutował na giełdzie. Firma wyceniła akcje na 135 dolarów i pozyskała około 75 mld dolarów, osiągając rynkową wartość 1,77 bln dolarów. Pozyskane w ten sposób pieniądze posłużą rozwojowi firmy i nowym projektom. W tym planowanym przez firmę orbitalnym centrom obliczeniowym AI zbudowanym z miliona satelitów. W opublikowanym na kilka dni przed debiutem giełdowym SpaceX nagraniu, Elon Musk przedstawił wizję rozwoju firmy. Już teraz SpaceX jest podstawową firmą świadczącą usługi NASA, posiada własny kosmodrom, konstelację satelitów Starlink i dopracowuje lądownik księżycowy. Ale to nie wszystko. Firma pracuje nad rozwinięciem orbitalnych centrów obliczeniowych AI. Największy debiut IPO w historii Debiut giełdowy SpaceX okazał się największym w historii IPO (pierwszym publicznym zaoferowaniem nabycia papierów wartościowych spółki w historii) – firma wyceniła akcje na 135 dolarów i pozyskała około 75 mld dolarów, osiągając rynkową wartość 1,77 bln dolarów. Dzięki temu Elon Musk stał się pierwszym w historii bilionerem, ponieważ jego udziały w SpaceX są warte około 867 mld dolarów, a po doliczeniu akcji Tesli jego majątek przekracza 1,1 bln dolarów. Znaczna część inwestycji trafia obecnie do sektora sztucznej inteligencji, zwłaszcza po przejęciu przez SpaceX spółki xAI, której celem jest rozwój orbitalnych centrów danych AI. – Mamy już całkiem dobre pojęcie o tym, jak bezpiecznie operować naprawdę ogromnymi konstelacjami satelitów. Jesteśmy jedynym operatorem, który ma doświadczenie na taką skalę – powiedział Musk. W filmie opublikowanym w serwisie X w poniedziałek, 8 czerwca, Musk opisał plan wynoszenia satelitów AI wyposażonych w „dużą liczbę ogniw słonecznych”, radiatory oraz szybkie laserowe łącza komunikacyjne. SpaceX planuje również uruchomienie do końca przyszłego roku zakładu produkcyjnego skoncentrowanego na satelitach AI, który ma działać już na „rozsądną skalę produkcyjną”. Zabrać centra obliczeniowe z Ziemi na orbitę Pomysł na przeniesienie centrów obliczeniowych AI na orbitę jest opracowywany przez kilka niezależnych ośrodków. Takie plany ogłosił już m.in. Google. Wszystko dlatego, że ze względu na ogromne zużycie energii i wody, na Ziemi zaczyna brakować odpowiednich miejsc na taką infrastrukturę. Wiele z nowych lokalizacji budzi ogromny sprzeciw mieszkańców danej okolicy ze względu m.in. na wzrost kosztów prądu i wody. Stąd pomysł, by przenieść centra obliczeniowe na orbitę. Zaletą przeniesienia serwerów na orbitę byłaby możliwość korzystania z nieograniczonych zasobów energii pozyskiwanej ze Słońca. Nowoczesne centra AI zużywają ogromne ilości energii, a większość tej energii zamienia się w ciepło. W kosmosie nie ma powietrza, więc nie można używać wentylatorów. Zamiast tego stosuje się radiatory emitujące ciepło jako promieniowanie podczerwone. Milion satelitów na orbicie Problem polega jednak na tym, że orbitalne centra danych AI pozostają w dużej mierze koncepcją teoretyczną i nie zostały jeszcze zademonstrowane w działających systemach technologicznych. Mimo to SpaceX jest przekonane, że potrafi opracować technologie potrzebne do stworzenia konstelacji satelitarnych centrów danych AI. Według Muska, kolejna generacja satelitów Starlink rozwijana przez SpaceX posiada już wiele technologii niezbędnych do ewolucji w kierunku orbitalnych centrów AI. – Znaczną część tej technologii opracowaliśmy już dla satelitów Starlink V3. Zasadniczo nie uważamy tego za szczególnie trudny problem w porównaniu z rzeczami, które już robimy – stwierdził Zestawy układów komputerowych znajdujących się na każdym satelicie miałyby komunikować się ze sobą za pomocą laserowych łączy między satelitami AI oraz satelitami Starlink. Dane mogłyby być przesyłane na Ziemię przy użyciu anten lub łączy laserowych przy „niezbyt dużych opóźnieniach”, co oznacza bardzo szybkie połączenia. Astronomia zagrożona? Pozostaje pytanie, jak to może wpłynąć na badania astronomiczne? Już teraz astronomowie protestują przed umieszczaniem na orbicie kolejnych konstelacji, ponieważ rosnąca liczba satelitów coraz bardziej utrudnia możliwości prowadzenia badań z Ziemi. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Podpisz się na globie. NASA stworzyła generator imion z tysięcy zdjęć satelitarnych. Grzech go nie wypróbować
Z wysokości ponad 700 kilometrów para mechanicznych oczu nieustannie skanuje powierzchnię planety, dostrzegając wzory, których nie jesteśmy w stanie zauważyć z Ziemi. Okazuje się, że ziemska rzeźba terenu – od meandrujących rzek po poszarpane fiordy – tworzy gigantyczny, naturalny alfabet. Dzięki nowej inicjatywie NASA „Your Name in Landsat”, każdy z nas może teraz odnaleźć swoje imię wypisane na mapie świata przez samą naturę. Każdy może to wypróbować!
Najnowsza inicjatywa NASA to część obchodów Dnia Ziemi 2026. Ma ona na celu nie tylko dostarczenie rozrywki, ale przede wszystkim rozbudzenie ciekawości świata i świadomości ekologicznej. Algorytm generatora przeszukuje miliony zdjęć w poszukiwaniu struktur geologicznych przypominających litery alfabetu łacińskiego (A–Z). Kosmiczne archiwum: 50 lat podglądania Ziemi Program Landsat to nie tylko zabawa w układanie liter. To najdłuższy w historii, nieprzerwany zapis zmian powierzchni Ziemi z kosmosu, prowadzony wspólnie przez NASA oraz U.S. Geological Survey (USGS). Wszystko zaczęło się w 1972 roku wraz z wystrzeleniem satelity Landsat 1. Od tamtej pory kolejne generacje urządzeń dokumentują to, jak rozrastają się miasta, kurczą lodowce i jak zmieniają się koryta rzek. Obecnie na orbicie współpracują ze sobą dwie jednostki: Landsat 8 oraz jego niemal lustrzane odbicie – Landsat 9. Razem dostarczają dane, które pomagają naukowcom monitorować stan lasów, upraw i zasobów mineralnych naszej planety. Ale mogą też służyć do zabawy. Geograficzny alfabet. Algorytm czyta Ziemię jak książkę To, co dla nas jest literą „L”, dla satelity może być meandrem rzeki w Amazonii, a „O” – kraterem wulkanicznym na odległej wyspie. Litery składające się na twoje imię mogą więc pochodzić z tak różnorodnych miejsc jak tybetańskie doliny rzeczne czy australijskie jezioro Tandou. Jednym z najbardziej znanych przykładów w algorytmie jest wyspa Akimiski u wybrzeży Kanady, która z lotu ptaka tworzy niemal idealny kształt litery „D”. Jak stworzyć własny napis? Proces tworzenia jest intuicyjny i pozwala na natychmiastowe pobranie grafiki. Wejdź na stronę. Odwiedź oficjalną witrynę narzędzia „Your Name in Landsat”. Wystarczy kliknąć TUTAJ. Wpisz dowolne słowo. Wpisz swoje imię, nazwę firmy czy ksywkę w polu „Enter a name”. Pamiętaj, że – póki co – nie można używać polskich znaków. Podziwiaj wynik. Narzędzie automatycznie dobierze takie zdjęcia terenu, które kształtem odpowiadają wybranym literom. Po wszystkim warto sprawdzić dokładną lokalizację miejsca, które zostało wykorzystane do stworzenia imienia – wystarczy kliknąć w poszczególne litery. Gotowy projekt można też pobrać jako obraz czy udostępnić znajomym. Jeśli szukasz inspiracji, NASA przygotowała również specjalną galerię „Alphabet Image Gallery”, w której znajdziesz aż 72 różne obrazy dla poszczególnych liter alfabetu. Każdy z nich to dowód na to, jak niezwykłe formy potrafi przybierać natura. Oby nowe narzędzie pokazało wielu, że warto o nią dbać. Źródło: NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Chiny przedstawiają kosmiczne plany na przyszłość. Chcą odnaleźć „Ziemię 2.0”
Plan kosmiczny Chin na najbliższe lata może przyprawić o zawrót głowy. Chcą one wysłać cztery przełomowe satelity, z których każdy ma zmienić nasze postrzeganie Wszechświata – w tym odnaleźć planety podobne do Ziemi, na których moglibyśmy zamieszkać. Czy to część propagandy Państwa Środka, czy rzeczywisty plan podboju kosmosu?
Chińska Narodowa Agencja Kosmiczna przedstawiła plany czterech nowych misji kosmicznych, które mają zostać zrealizowane w ramach 15. Planu Pięcioletniego (2026–20230). Zostały ogłoszone w państwowej telewizji, a ich celem ma być eksploracja najbardziej fascynujących i tajemniczych obszarów kosmosu oraz wyniesienie kraju na szczyt światowych badań egzoplanetarnych. Czy to może się udać? Chiny chcą odnaleźć nową Ziemię W ostatnich latach chińskich program kosmiczny przeszedł ogromną transformację. Po sukcesach misji księżycowych, marsjańskich i uruchomieniu własnej stacji orbitralnej kolejnym krokiem stała się eksploracja dalekiego kosmosu. Chińczycy chcą odpowiedzieć na pytanie: czy Ziemia jest jedyną planetą nadającą się do życia? Założenia misji Exo-Earth są ambitne. Chiński satelita, wyposażony w najnowocześniejsze instrumenty, ma monitorować tysiące gwiazd w naszej galaktyce, poszukując egzoplanet (planet orbitującej wokół gwiazdy innej niż Słońce) w tzw. strefie zamieszkiwalnej, czyli tym obszarze wokół gwiazdy, w którym mogą istnieć warunki sprzyjające obecności wody w stanie ciekłym oraz – potencjalnie – życiu. Dlaczego Chiny inwestują w poszukiwanie planet podobnych do Ziemi? Powodów jest kilka. Po pierwsze, chodzi o prestiż w światowym wyścigu technologicznym i naukowym. Stany Zjednoczone i Europa od lat prowadzą badania nad egzoplanetami, a sukcesy takich misji jak Kepler czy TESS pokazują, że poszukiwanie planet podobnych do Ziemi może stać się jednym z najważniejszych kierunków współczesnej astrofizyki. Chińczycy w dalszym kosmosie nie powinni więc nikogo dziwić. Po drugie, badania te są motorem rozwoju nowoczesnych technologii. Projekt Exo-Earth pobudza innowacje w zakresie optyki, detekcji światła, przetwarzania danych i automatyzacji analiz astronomicznych. Dzięki temu mogą budować nie tylko własne know-how, ale także potencjał do tworzenia nowych technologii cywilnych i militarnych. Te zaś dobrze wyglądają na udostępnianych w internecie propagandowych filmikach (chociaż niektórzy zapominają, że nie wszystkie są prawdziwe). Pozostałe chińskie misje kosmiczne Exo-Earth to nie jedyna misja wzmacniająca chiński program kosmiczny. W planie pięcioletnim ważnym elementem jest także Hongmeng Project – budowa konstelacji radioteleskopów umieszczonych… po niewidocznej stronie Księżyca. Pink Floyd byliby dumni! Czemu tam? To wyjątkowe, wolne od ziemskich zakłóceń radiowych miejsce, które umożliwi badania kosmicznej ciemnej ery – epoki poprzedzającej powstanie pierwszych gwiazd i galaktyk. Równolegle rozwijana jest także misja Kuafu-2, która ma być pierwszym satelitą badającym biegunowe regiony Słońca. Dostarczy to przełomowych danych o magnetyzmie słonecznym i cyklu aktywności gwiazdy, przez co dowiemy się więcej o burzach słonecznych i ich wpływie na infrastrukturę. Trzecim filarem ma być obserwatorium eXTP, łączące zaawansowane technologie promieniowania rentgenowskiego z badaniami ekstremalnych, tajemniczych obiektów kosmicznych: czarnych dziur i gwiazd neutronowych. Potencjalny przełom w poszukiwaniu życia pozaziemskiego Chiny wyraźnie zaznaczają swoją obecność w globalnym wyścigu kosmicznym. Odnalezienie planety o warunkach zbliżonych do ziemskich byłoby nie tylko przełomem naukowym, ale również impulsem do rozwoju nowych dziedzin technologii, biologii czy nawet filozofii. Każde kolejne odkrycie egzoplanety w ekosferze zwiększa szansę na odnalezienie śladów życia poza Ziemią. Jak podkreślają naukowcy z Uniwersytetu Pekińskiego, już dziś astrobiologia jest jednym z najprężniej rozwijających się kierunków nauki. Źródło: CGTN, Universe Today Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Archeologia kosmiczna. Czy ocalimy skarby ery kosmicznego wyścigu?
Ludzkość zostawiła w przestrzeni kosmicznej tysiące obiektów. Naukowcy i historycy zastanawiają się, czy tych najważniejszych z nich nie warto by sprowadzić na Ziemię.
Z pewnego punktu widzenia Vanguard 1 to kosmiczny śmieć: aluminiowa kula z antenami, którą Nikita Chruszczow drwiąco porównał do grejpfruta. USA wystrzeliły go w marcu 1958 r. Satelita przesyłał sygnały radiowe do maja 1964 r., po czym zamilkł. Do dziś pozostaje najstarszym na orbicie obiektem stworzonym przez człowieka. Śmieć czy skarb? Dla historyka kosmosu Matta Bille’a ten „grejpfrut” to jednak „jeden z najcenniejszych obiektów wczesnej ery kosmicznej”, który zasługiwałby na miejsce w Smithsonian Institution. Jak podkreśla, naukowcy mogliby się zeń wiele dowiedzieć o długotrwałej ekspozycji materiałów na warunki kosmiczne. Bille wraz z grupą inżynierów i historyków na konferencji Amerykańskiego Instytutu Aeronautyki i Astronautyki przedstawił plan hipotetycznej misji mającej sprowadzić Vanguarda na Ziemię. Pomysł wywołał dyskusję, ponieważ podważa zasadę in situ, czyli ochrony zabytków w miejscu ich istnienia, coraz częściej przyjmowaną również w archeologii kosmicznej. – Stare satelity trzeba zostawić tam, gdzie są – mówi Alice Gorman z Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych. – W kosmosie są bezpieczniejsze, nie należą do żadnego kraju i można je badać za pomocą zdjęć czy teledetekcji. Bille zwraca jednak uwagę, że przestrzeń wokół Ziemi szybko się zapełnia. Na orbicie krąży już ponad 14 tys. satelitów, nie licząc odłamków. Dlatego jego zespół pyta w swoim artykule, czy powinniśmy kiedyś rozważyć sprowadzenie historycznych obiektów. I które z nich mogłyby na to zasługiwać. Wskazuje też 11 kolejnych kandydatów – każdy z nich to „pierwszy raz” w historii jakiegoś kraju lub przełomowa misja. Zabytkowe obiekty kosmiczne Vanguard 1 USA, wystrzelony 17 marca 1958 r. niska orbita okołoziemska Drugi amerykański satelita na orbicie (pierwszy, Explorer 1, spłonął w atmosferze w 1970 r.). Jego największym osiągnięciem było potwierdzenie na podstawie zmian w orbicie, że Ziemia nie jest idealną kulą, lecz wybrzusza się w okolicach równika. Łuna 1 ZSRR, 2 stycznia 1959 r. orbita słoneczna Przy „grejpfrucie” Vanguardzie była jak piłka do jogi. To pierwszy statek kosmiczny, który opuścił ziemskie pole grawitacyjne. Celem był Księżyc, ale minął go o jakieś 6 tys. km. Zamiast tego Łuna 1 jako pierwsza weszła na orbitę wokół Słońca. Pioneer 4 USA, 3 marca 1959 r. orbita słoneczna Pierwsza amerykańska sonda, która opuściła orbitę Ziemi. Również nie osiągnęła celu – minęła Księżyc zbyt daleko, by zrobić planowane zdjęcia. Przekazała jednak cenne dane o ziemskich pasach radiacyjnych. TIROS 1 USA, 1 kwietnia 1960 r. niska orbita okołoziemska Pierwszy satelita meteorologiczny NASA. Dziś trudno wyobrazić sobie prognozowanie pogody bez takich urządzeń, ale wtedy ich przydatność stała pod dużym znakiem zapytania. TIROS 1, określany w kronikach filmowych jako „latające pudełko na kapelusze”, pokazał ich potencjał. Telstar USA, 10 lipca 1962 r. niska orbita okołoziemska Pierwszy aktywny satelita komunikacyjny. Przesyłał obraz telewizyjny przez Atlantyk, aż został uszkodzony przez promieniowanie pochodzące z amerykańskiej próby nuklearnej na dużej wysokości. Działał tylko siedem miesięcy. Alouette 1 Kanada, 29 września 1962 r. niska orbita okołoziemska Kanada stała się trzecim krajem w kosmosie. Satelita przez 10 lat pracy przesłał ok. 2 mln pomiarów jonosfery – warstwy atmosfery odbijającej fale radiowe. Vela 1A i Vela 1B USA, 17 października 1963 r. wysoka orbita okołoziemska Wystrzelone tuż po podpisaniu traktatu o częściowym zakazie prób jądrowych. Ich zadaniem było wykrywanie eksplozji nuklearnych i określanie ich lokalizacji poprzez triangulację. Early Bird USA, 6 kwietnia 1965 r. orbita geostacjonarna Pierwszy komercyjny satelita komunikacyjny na orbicie stacjonarnej. Dzięki utrzymywaniu stałej pozycji umożliwiał ciągłą transmisję sygnału. To bezpośredni poprzednik satelitów, dzięki którym w latach 80. i 90. działała telewizja kablowa. Astérix Francja, 26 listopada 1965 r. niska orbita okołoziemska Pierwszy francuski satelita, a przy tym pierwszy, którego nazwano imieniem postaci z komiksu. Niestety uległ uszkodzeniu przy starcie i przesłał niewiele danych. Pioneer 6 USA, 16 grudnia 1965 r. orbita słoneczna Pierwsza sonda, która badała wiatr słoneczny i międzyplanetarne pole magnetyczne. Przekazywała dane dla NASA aż do lat 90. Vega ZSRR, 15 grudnia 1984 r. orbita słoneczna Projekt prowadzony wspólnie przez naukowców ze Wschodu i Zachodu. Sonda minęła Wenus, a następnie przeleciała przez gazową otoczkę komety Halleya.
Rakieta Falcon 9 SpaceX wyniesie pięć polskich satelitów. Wśród nich pierwszego satelitę Iceye dla Wojska Polskiego
Jeszcze nigdy nie zdarzyło się, by jednego dnia trafiło w kosmos aż pięć satelitów z polską flagą. Misja Transporter-15, realizowana przez rakietę Falcon 9 firmy Elona Muska SpaceX, wyniesie w kosmos satelity Iceye, SatRev i trzy satelity konstelacji PIAST.
Misja Transporter-15 miała polecieć w kosmos 26 listopada. Start zapowiedziany był na godz. 19.18, ale został odwołany. Najbliższy termin to piątek, 28 listopada. Dla pierwszego stopnia rakiety Falcon 9 będzie to już trzydziesty lot. Po separacji stopni pierwszy stopień Falcona 9 powróci na Ziemię i wyląduje na autonomicznej barce „Of Course I Still Love You” stacjonującej na Oceanie Spokojnym. W tym czasie drugi człon będzie kontynuował wznoszenie. Rakieta wyniesie ponad 100 satelitów Falcon 9 wyniesie łącznie 140 satelitów na orbitę heliosynchroniczną. Pośród wielu satelitów komercyjnych i naukowych będzie też pięć polskich urządzeń: trzy nanosatelity z polskiej konstelacji PIAST (Polish ImAging SaTellites) – przeznaczone do obserwacji optycznej Ziemi; satelita typu „mikro SAR” zbudowany przez firmę ICEYE – radarowy instrument obserwacji Ziemi podwójnego zastosowania; nanosatelita (6U) PW6U polskiej firmy SatRev – do obrazowania multispektralnego Ziemi i przetwarzania danych na orbicie. Iceye w służbie Wojska Polskiego Przeznaczony dla Wojska Polskiego satelita radarowy Iceye bazuje na technologii tzw. syntetycznej apertury. Może monitorować powierzchnię Ziemi niezależnie od pokrywy chmur, ponieważ te nie zakłócają obserwacji radarowych. Satelity radarowe Iceye znakomicie sprawdziły się podczas ubiegłorocznej powodzi na południu Polski, dostarczając cennych danych służbom ratowniczym. Ten konkretny satelita, zbudowany w rekordowym czasie sześciu miesięcy, ma pozwolić na ciągłą obserwację interesujących wojsko obszarów, w tym infrastruktury wojskowej, transportowej czy energetycznej. Pozwoli strzec z orbity naszych granic, a w razie wojny posłuży do rozpoznawania nieprzyjacielskich wojsk i śledzenia ich ruchu. Satelita powstał na specjalne zamówienie Ministerstwa Obrony Narodowej. Umowa zawarta pomiędzy polsko-fińską spółką Iceye a MON mówi o trzech satelitach SAR z możliwością rozszerzenia konstelacji do sześciu urządzeń. Liczba ta dawałaby Polsce dużą samodzielność obserwacyjną i możliwość skrócenia przerw między obserwacjami konkretnego obszaru. Przypomnijmy, że z satelitów Iceye korzysta już wojsko amerykańskie, ukraińskie, siły obronne Finlandii oraz holenderskie i brazylijskie siły powietrzne. Konstelacja PIAST Polska konstelacja trzech małych nanosatelitów PIAST ma prowadzić obserwacje optoelektroniczne. Będą to pierwsze całkowicie polskie urządzenia narodowego systemu satelitarnej obserwacji Ziemi, tworzonego na potrzeby Sił Zbrojnych RP. Konstelację budowało konsorcjum składające się z Wojskowej Akademii Technicznej, Creotech Instruments S.A., Centrum Badań Kosmicznych PAN, Sieci Badawczej Łukasiewicz – Instytut Lotnictwa, Scanway Sp. z o.o. oraz PCO S.A. Sam projekt został uruchomiony przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju w ramach programu SZAFIR. Jedną z części projektu było również uruchomienie w sierpniu tego roku segmentu naziemnego, czyli Centrum Kontroli Misji Satelitarnych WAT. Odpowiada ono za kontrolę satelitów i odbieranie danych. Jak podaje strona internetowa Wojska Polskiego, koszt konstelacji PIAST to 70 milionów złotych. Pierwotnie zakładano wyniesienie konstelacji w ubiegłym roku, jednak problemy związane z pandemią przesunęły zakończenie projektu o rok. Trzy satelity, o masie około 10 kg mają zademonstrować zdolności do pozyskiwania zobrazowań w rozdzielczości rzędu 5 m, prowadzenia manewrów orbitalnych, w tym lotu w formacji oraz do obniżenia wysokości orbity. O tym, czy pierwsza polska konstelacja satelitarna przetrze drogę do budowania polskich, autonomicznych zdolności satelitarnych na potrzeby sił zbrojnych, administracji publicznej oraz gospodarki, dowiemy się po uzyskaniu kontaktu z satelitami i wykonaniu założonych manewrów. Ostatnim polskim akcentem będzie nanosatelita firmy SatRev – PW6U. Ma służyć pozyskiwaniu danych na potrzeby rolnictwa i leśnictwa. Wrocławska spółka do tej pory z powodzeniem umieściła na orbicie już kilkanaście małych satelitów. Trzymamy kciuki za udany start! Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Google chce umieścić sztuczną inteligencję w kosmosie. Bazy danych AI znajdą się na orbicie Ziemi
Google ogłosił swój nowatorski Projekt Suncatcher (ang. łapacz Słońca), który ma na celu umieszczenie centrów baz danych AI na orbicie Ziemi. Pierwsze satelity testowe zostaną wysłane już na początku 2027 roku.
Co jest potrzebne do rozwoju sztucznej inteligencji, oczywiście oprócz danych, narzędzi i infrastruktury? Energia. To jeden z kluczowych elementów, który prowadzi do doskonalenia AI. Trenowanie dużych modeli prowadzi do ogromnego zużycia energii, ponieważ wymaga tysięcy procesorów pracujących równolegle przez tygodnie, a nawet miesiące. To przekłada się na wykorzystywanie olbrzymich ilości megawatogodzin energii elektrycznej. Zatem jeśli naukowcom zależy na coraz większym postępie technologicznym, będą musieli produkować coraz więcej prądu. Sztuczna inteligencja w kosmosie I tu właśnie z pomocą przychodzi Google. Przedsiębiorstwo planuje umieścić centra danych sztucznej inteligencji w kosmosie w ramach projektu Suncatcher. Na orbicie ma zostać umieszczonych ok. 80 satelitów, które zasilane będą energią słoneczną. W każdej sekundzie do powierzchni naszej planety dociera ok. 173 tys. terawatów energii emitowanej przez centralną gwiazdę Układu Słonecznego. Oznacza to, że w ciągu godziny Słońce dostarcza na Ziemię więcej energii, niż zużywamy przez cały rok. – Dzisiaj ogłaszamy Suncatcher, nasz nowy projekt badawczy, który ma w przyszłości umożliwić skalowanie uczenia maszynowego w kosmosie. Będziemy badać, jak połączona sieć satelitów zasilanych energią słoneczną, wyposażona w nasze układy AI Tensor Processing Unit (TPU), mogłaby wykorzystać pełną moc Słońca – napisało Google w swoim oświadczeniu. Kiedy pierwsze satelity trafią na orbitę? Procesory TPU mają być zoptymalizowane pod kątem trenowania modeli sztucznej inteligencji oraz w łącza optyczne w wolnej przestrzeni. Amerykańskie przedsiębiorstwo chce w ten sposób zbadać, czy w przyszłości będzie możliwe wykonywanie obliczeń uczenia maszynowego w przestrzeni kosmicznej. – Sztuczna inteligencja to fundamentalna technologia, która może pomóc nam stawić czoła największym wyzwaniom ludzkości. Teraz zastanawiamy się, dokąd możemy pójść dalej, aby w pełni wykorzystać jej potencjał – podkreślają specjaliści z Google. – Naszym kolejnym krokiem jest misja szkoleniowa realizowana we współpracy z Planet, w ramach której do początku 2027 roku wystrzelimy dwa prototypowe satelity. Pozwoli to na przetestowanie naszego sprzętu na orbicie i stworzenie podwalin pod przyszłą erę obliczeń na masową skalę w kosmosie – wyjaśniają eksperci. Jak Google chce zrewolucjonizować rozwój AI? Google podkreśla, że na odpowiedniej orbicie panel słoneczny może być nawet 8 razy bardziej wydajny niż na Ziemi i wytwarzać energię niemal nieprzerwanie. W przyszłości zatem kosmos może być najlepszym miejscem do skalowania obliczeń AI. – Proponowany system składa się z konstelacji połączonych w sieć satelitów, które mają działać na niskiej orbicie okołoziemskiej sychnronicznej ze Słońcem, o świcie i zmierzchu, gdzie byłyby wystawione na niemal stałe światło słoneczne. Ten wybór orbity maksymalizuje gromadzenie energii słonecznej i zmniejsza zapotrzebowanie na ciężkie akumulatory pokładowe – czytamy w komunikacie. Jednak, aby ten system zadziałał i był efektywny, Google musi pokonać kilka przeszkód technicznych. Przede wszystkim sprzęt musiałby przetrwać silne promieniowanie kosmiczne. Po drugie, satelity musiałyby używać bardzo szybkich łączy optycznych o prędkościach rzędu dziesiątek terabitów na sekundę. Aby to działało efektywnie, satelity musiałyby znajdować się bardzo blisko siebie, aby zmniejszyć stratę sygnału i opóźnienia. Google twierdzi, że ich układy przeszły testy symulujące 5-letnią misję pod kątem promieniowania, ale wymagane są dalsze badania. Jeśli uda się to wszystko przezwyciężyć, przedsiębiorstwo ocenia, że ok. 2035 roku koszty operacji mogą spaść do poziomu zbliżonego do tych, które obecnie wykonuje się na Ziemi. Źródło: Google Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Satelita Biomass dostarcza pierwsze niezwykłe zdjęcia lasów. W misji mają udział Polacy
Dwa miesiące temu z kosmodromu Europejskiej Agencji Kosmicznej w Gujanie Francuskiej wystartowała misja Biomass. Zadaniem satelity jest precyzyjny pomiar ilości biomasy leśnej i zasobów węgla na Ziemi. Ponoć urządzenia badawcze umieszczone na satelicie dają tak dokładne dane, że tylko ścięcie i zmierzenie wszystkich drzew na Ziemi mogłoby się równać precyzji Biomass. Właśnie otrzymaliśmy przedsmak możliwości satelity.
Spis treści: Nowatorska technika kosmiczna Boliwia pod czujnym okiem satelity Polski udział w misji Biomass jest misją badawczą serii Earth Explorer, czyli misji o wysokiej wartości naukowej, które przygotowują grunt pod przyszłe systemy operacyjne. Do serii należą m.in. satelity pogodowe, monitorujące grubość lodu morskiego czy badające pole magnetyczne Ziemi. Wszystkie dostarczają unikatowych danych o naszej planecie. A chociaż Biomass jest nadal w fazie uruchamiania, to pierwsze zdjęcia przesłane przez satelitę są oszałamiające i wskazują na większy potencjał badań naukowych, niż pierwotnie zakładano. Nowatorska technika kosmiczna – Nadal jesteśmy w fazie uruchamiania, dostosowując satelitę, aby zapewnić naukowcom najwyższej jakości dane, które pozwolą im dokładnie określić, ile węgla jest magazynowane w lasach na całym świecie – powiedział kierownik projektu Biomass w ESA, Michael Fehringer. Podkreślił, że Biomass jest wyposażony w nowatorską technologię kosmiczną, dlatego konieczne jest uważne monitorowanie jego działania. – Z wielką przyjemnością informujemy, że wszystko działa bez zarzutu, a pierwsze zdjęcia są po prostu spektakularne – a to tylko przedsmak tego, co nas jeszcze czeka – dodaje badacz. Przede wszystkim pierwsze opublikowane zdjęcia stanowią ogromny krok w kierunku zrozumienia zmian zachodzących w lasach na Ziemi, ilości biomasy nadziemnej oraz ilości zgromadzonego węgla. Ma to pomóc zbadać obieg węgla. Jest to proces, w którym węgiel nieustannie krąży między atmosferą, ziemią i organizmami żywymi, takimi jak rośliny i zwierzęta. Zrozumienie i zmierzenie tego procesu pomoże naukowcom zbudować systemy ochrony klimatu i zarządzania zasobami leśnymi. Boliwia pod czujnym okiem satelity Satelita używa radaru P-band SAR (Synthetic Aperture Radar). To fale o niskiej częstotliwości, które przenikają przez korony drzew i pozwalają zmierzyć strukturę lasu od góry aż do pnia. Pierwsze zaprezentowane przez naukowców misji zdjęcia przedstawiają część Boliwii. Kraj ten doświadczył znacznego wylesienia, plasując się wśród krajów o największej utracie lasów pierwotnych na świecie. Jest to wynikiem wypalania lasów pod uprawy oraz wypas bydła. Ten żywy obraz został stworzony przy użyciu różnych kanałów polaryzacyjnych instrumentu radarowego, a każdy kolor ujawnia odrębne cechy krajobrazu. Na przykład odcienie zieleni reprezentują głównie lasy deszczowe, odcienie czerwieni – zalesione równiny zalewowe i tereny podmokłe, a niebiesko-fioletowe – łąki, natomiast czarne obszary to rzeki i jeziora. W dorzeczu Amazonki niektóre rzeki płyną dziko – nieograniczone przez tamy, mogą swobodnie meandrować i tworzyć rozlewiska. Zdjęcie przedstawia jedną z takich rzek, Beni, która płynie z Andów przez niziny Boliwii w kierunku północno-wschodnim, w stronę Brazylii. Zdjęcie satelity Biomass dostarcza znacznie więcej informacji potrzebnych do oszacowania zasobów węgla w lasach. Wynika to przede wszystkim z zastosowania radaru o długiej fali, który może przenikać przez korony drzew i scharakteryzować całą strukturę lasu. Natomiast optyczne zdjęcia z wykorzystywanego dotąd satelity Sentinel-2 rejestruje tylko wierzchołki koron drzew. Polski udział w misji Prawdziwa siła misji Biomass nie polega na identyfikowaniu cech na podstawie pojedynczego zdjęcia, ale na unikatowej technice pobierania próbek i możliwości łączenia wielu obserwacji tego samego obszaru w celu określenia wysokości lasów i zawartości biomasy. Dzięki temu naukowcy mogą dokładnie oszacować zasoby węgla w lasach i lepiej zrozumieć rolę lasów tropikalnych w globalnym obiegu węgla. W prace nad satelitą Biomass zaangażowani byli polscy inżynierowie. Eksperci z GMV Polska od 2014 roku pracowali nad analizą misji (optymalna trajektoria, manewry satelity), a także opracowali naziemne oprogramowanie do przetwarzania i wstępnej interpretacji danych (procesory L0 i Orbit & Attitude). Sener Polska zaprojektował i wykonałanaziemne urządzenia mechaniczne MGSE (Mechanical Ground Support Equipment), m.in. do montażu paneli słonecznych i komponentów satelity. Natomiast PIAP Space był odpowiedzialny za zaawansowane struktury mechaniczne MGSE. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Słońce zabija satelity Starlink. Czy ich szczątki wpłyną na ziemską atmosferę?
Erupcje słoneczne skracają żywotność satelitów na orbicie okołoziemskiej, zwłaszcza dużych konstelacji, takich jak Starlink firmy SpaceX. Zdaniem ekspertów może to być zarówno korzystne, jak i niepokojące.
Spis treści: Ruch na orbicie Satelitarny boom Przyspieszona deorbitacja Jeszcze nigdy nie było tak wielu satelitów krążących wokół Ziemi, jak obecnie. Według danych z maja 2025 roku, liczba aktywnych satelitów osiągnęła około 11 700. Znaczna część z nich, ponad 60%, to satelity Starlink należące do SpaceX. Ruch na orbicie Jeśli prześledzić wzrost liczby sztucznych satelitów, okaże się, że od roku 1990 liczba ta rosła o około 100 nowych satelitów co pięć lat. Według danych SatCat w 1990 roku wokół Ziemi krążyło 470 sztucznych satelitów, a w 2000 – 650. Przez kolejne pięć lat liczba to wzrosła do 900, aż do skoku w 2015 r., gdy liczba ich miała wynosić 1300. I nagle, za sprawą satelitów Starlink, w 2020 wzrosła do 2800, by w tym roku osiągnąć 11700. Co więcej, liczba ta będzie nadal rosnąć, gdyż własne konstelacje planują kolejne firmy i kraje. Niedawno Chiny ogłosiły projekt narodowej konstelacji satelitarnej, której celem jest – analogicznie do Starlinków – dostarczanie internetu satelitarnego. Jednak te wszystkie urządzenia nie są tak odporne na burze geomagnetyczne, jak byśmy chcieli. A jesteśmy nadal w bardzo żywiołowym okresie 11-letniego cyklu aktywności słonecznej. Erupcje słoneczne mogą powodować burze geomagnetyczne, które ogrzewają atmosferę naszej planety, powodując jej pęcznienie i zwiększając tarcie na satelitach. – Odkryliśmy, że w trakcie burz geomagnetycznych satelity opadają ze swojej orbity szybciej, niż miałoby to miejsce w okresie mniejszej aktywności słonecznej. Uważamy, że podczas maksimum słonecznego żywotność satelity może zostać skrócona nawet o 10 dni – twierdzi Denny Oliveira z Centrum Lotów Kosmicznych NASA Goddard w Maryland. Satelitarny boom Efekt ten staje się widoczny dopiero teraz ze względu na boom w wynoszeniu satelitów na orbitę, szczególnie przez SpaceX. Starty rakiet wynoszących Starlinki odbywają się niemal co tydzień. SpaceX planuje mieć w przyszłości ponad 30 000 satelitów na orbicie. W każdym tygodniu odnotowujemy również przynajmniej kilka satelitów konstelacji wchodzących w atmosferę i spalających się w niej. – To pierwszy raz w historii, kiedy tak wiele satelitów schodzi z orbity w tym samym czasie – mówi Oliveira. Dodaje, że w latach 2020–2024 wyśledzono 523 satelity Starlink wchodzące w naszą atmosferę, gdzie mają się całkowicie spalić. – Za kilka lat satelity będą wchodzić w atmosferę każdego dnia – podkreśla badacz. Naturalnie satelity mają swoją żywotność i de facto powinny kończyć życie albo na tzw. orbicie cmentarnej, albo spalając się w atmosferze. Jednak zdaje się, że przed wyniesieniem tak ogromnej konstelacji nikt tak naprawdę nie zastanawiał się, jakie problemy może to w przyszłości wywołać. Denny Oliveira odkrył, że podczas najpoważniejszych ostatnich zdarzeń geomagnetycznych, 37 satelitów Starlink weszło w atmosferę. Satelity orbitujące poniżej 300 kilometrów ponownie weszły w atmosferę po około pięciu dniach. Czyli trzykrotnie szybciej niż się spodziewano. Przyspieszona deorbitacja – Było to pierwsze maksimum słoneczne, jakie przeszliśmy w erze megakonstelacji. Właśnie dlatego tak istotne jest wykonanie teraz pomiarów wpływu wysokiej aktywności słonecznej na satelity znajdujące się na niskiej orbicie ziemskiej (LEO) – mówi Samantha Lawler z University of Regina w Kanadzie. Co więcej, okazuje się, że przyspieszone wejście w atmosferę może zmniejszyć prawdopodobieństwo, że satelity całkowicie spłoną. – Istnieje szansa, że obiekt dotrze do ziemi – mówi Oliveira. W sierpniu 2024 roku 2,5-kilogramowy fragment satelity Starlink został znaleziony na farmie w Saskatchewan w Kanadzie, co według SpaceX jest jedynym znanym przypadkiem, w którym jakikolwiek fragment satelity Starlink przetrwał ponowne wejście w atmosferę. Lawler, która mieszka w Saskatchewan, mówi, że martwi się, iż więcej szczątków satelity mogło dostać się na ziemię w innym miejscu. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W kosmosie przetestowano najdłuższy koronograf świata. Będzie wywoływał zaćmienia Słońca
Dwa satelity mają przemieszczać się po specyficznej orbicie po to, by w odpowiednim miejscu ustawić się w formacji pozwalającej na stworzenie sztucznego zaćmienia Słońca. Misja Europejskiej Agencji Kosmicznej Proba-3 przeszła pierwszy test.
Spis treści: Czym jest koronograf Misja Proba-3 Wszechstronne urządzenie Polski wkład w misję Proba-3 Pierwszy test Na ten moment czekaliśmy już od dekady. Misja Proba-3, której pierwotnym celem było przetestowanie i udoskonalenie lotu satelitów w precyzyjnej formacji, ma też swój wymiar naukowy. I właśnie to połączenie wysokiej technologii z zebraniem trudno dostępnych danych astronomicznych sprawia, że Proba-3 jest tak ekscytującą misją. Czym jest koronograf Chodzi o skonstruowanie najdłuższego do tej pory koronografu, czyli przyrządu do badania słonecznej atmosfery. Co to takiego? Od dziecka uczymy się, że patrzenie bezpośrednio na Słońce to zły pomysł. Silne promieniowanie gwiazdy „oślepia” także aparaturę badawczą. Jeśli jednak tarcza słoneczna zostanie zasłonięta – tak jak podczas zaćmienia, gdy ukrywa się za Księżycem – naukowcy mogą bezpiecznie obserwować koronę, czyli najbardziej zewnętrzną część atmosfery Słońca. Koronograf to urządzenie, które pozwala na wywołanie sztucznego zaćmienia. Misja Proba-3 Dwa mające działać w tandemie satelity Proba-3 zostały wystrzelone z kosmodromu Centrum Kosmicznego Satish Dhawan. W kosmos wyniosła je rakieta PSLV-XL, będąca wersją rakiety Polar Satellite Launch Vehicle (PSLV) z dodatkowymi boosterami, co zapewnia większą moc i precyzyjne umieszczenie satelitów w docelowym punkcie. Trafiły na wysoce eliptyczną orbitę – 600 x 60 530 km przy nachyleniu około 59 stopni – by w odpowiednim miejscu utworzyć formację. Koszt paliwa byłby zbyt wysoki, aby utrzymać formację przez całą orbitę. Dlatego każda orbita zostanie podzielona na sześć godzin manewrów lotu formacyjnego w apogeum i resztę orbity w pasywnym bezpiecznym dryfowaniu. Mówimy o sześciu godzinach tworzenia przez Probę-3 sztucznego zaćmienia Słońca. Oczywiście to zaćmienie będzie widoczne tylko dla instrumentów koronografu, w żaden sposób nie wpłynie na to, co postrzegamy na Ziemi. Jeden z pary satelitów będzie działał jak okulter i przesłaniał tarczę słoneczną, by możliwe było badanie korony słonecznej przez drugiego satelitę. Wszechstronne urządzenie – Koronografy są rodzajem teleskopów (na ogół refraktorów), w których przesłaniane jest światło Słońca/gwiazdy za pomocą tarczki (systemów tarczek) i apertury (systemów apertur). Olbrzymim problemem podczas obserwacji koronografami słonecznymi jest bardzo jasne, zasłonięte tarczką Słońce, które jest źródłem światła rozproszonego powodowanego głównie dyfrakcją na tarczkach i przesłonach/aperturach – mówi dr Marek Stęślicki z Zakładu Fizyki Słońca Centrum Badań Kosmicznych PAN, jeden z głównych naukowców misji Proba-3. Heliofizyk wyjaśnia, że im większy jest koronograf, tym łatwiej poradzi sobie z tym niepożądanym światłem. Pozwala skuteczniej optycznie odfiltrować światło pochodzące z fotosfery, które uległo dyfrakcji. Dlatego tu koronografy naziemne mają przewagę, ponieważ są większe. Ale patrzą one na Słońce przez atmosferę, która jest też olbrzymim źródłem rozproszonego światła. Dlatego koronografy naziemne obserwują jedynie niską i jasną koronę. – Koronografy kosmiczne siłą rzeczy są małe, dlatego mają duży problem ze światłem rozproszonym, które jest powodowane głównie dyfrakcją na tarczkach i przesłonach/aperturach. Nie ma za to problemu z jasną atmosferą ziemską. Dlatego koronografy kosmiczne obserwują tylko wysoką koronę, daleko od tarczy słonecznej. Proba-3 jest „best of both worlds”. Jest olbrzymim, niemal 150-metrowym koronografem w przestrzeni kosmicznej i może obserwować bardzo niską i wysoką koronę jednocześnie – podsumowuje naukowiec. Polski wkład w misję Proba-3 Ale swój udział w misji mają też polscy inżynierowie. Firma Sener Polska na potrzeby misji PROBA-3 dostarczył dwa rodzaje instrumentów do satelity z koronografem: SAHRM czyli Solar Array Hold Down and Release Mechanism – mechanizm podtrzymująco-zwalniający, który zabezpieczył panel słoneczny satelity podczas podróży w kosmos i uwolnił go na pożądanej wysokości, SADM czyli Solar Array Deployment Mechanism – mechanizm rozkładania panelu słonecznego odpowiedzialny za rozłożenie go po osiągnięciu pożądanej wysokości, aby mógł dostarczać energię do działania koronografu. Jego zadaniem było otworzenie panelu słonecznego, a następnie jego utrzymywanie go w pozycji rozłożonej. Dzięki temu podsystemy satelity będą mogły być napędzane energią słoneczną. Za oprogramowanie umożliwiające lot w precyzyjnej formacji odpowiada GMV Polska, natomiast w Centrum Badań Kosmicznych PAN powstało serce Proby – Coronograph Control Box oraz koło filtrów. Jednostka sterująca koronografem – Podstawowym elementem umieszczonym na satelicie będącym w „cieniu” jest teleskop koronografu, czyli przyrządu naukowego do obserwacji i pomiaru zjawisk zachodzących w koronie słonecznej. Laboratorium Konstrukcji Elektronicznych CBK PAN było odpowiedzialne za zaprojektowanie, wykonanie i przetestowanie Jednostki Sterującej Koronografu (ang. Coronagraph Control Box – CCB) – mówi inż. Marek Morawski z CBK PAN. Podkreśla, że wykonany w Centrum moduł elektroniczny jest przeznaczony do sterowania i kontroli poszczególnych elementów koronografu. Z uwagi na kluczową role jednostki sterującej w procesie pomiarowym, wszystkie jej bloki główne zostały zrealizowane w układzie nadmiarowym. To znaczy, że każdy z jego elementów takich jak zasilacz, komputer pokładowy czy zespół interfejsów sterujących został wykonane podwójnie (w układzie nominalny i zapasowy). Pozwoliło to istotnie zwiększyć niezawodność pracy całego urządzenia. W przypadku uszkodzenia części nominalnej istnieje możliwość przełączenia się na część zapasową która w pełni pokrywa zadania tej uszkodzonej. Koło filtrów Kierownikiem prac nad kołem filtrów był inż. Jędrzej Baran z Laboratorium Mechatroniki i Robotyki Satelitarnej CBK PAN. – Byliśmy odpowiedzialni za opracowanie i dostarczenie podsystemu koła filtrów. To precyzyjny mechanizm, którego zadaniem jest wyjątkowo dokładne ustawienie jednego z sześciu filtrów w osi optycznej koronografu. Konstrukcja mechanizmu na pierwszy rzut oka przypomina bęben rewolweru, ale jego zaawansowanie technologiczne wykracza daleko poza to porównanie – mówi. – Realizacja tego zadania była wymagająca z kilku powodów. Po pierwsze, jak to często bywa w projektach kosmicznych, mieliśmy do dyspozycji niezwykle ograniczoną przestrzeń i masę, a mimo to mechanizm musiał być zaprojektowany tak, aby wytrzymać ekstremalne obciążenia, jakim zostanie poddany podczas startu rakiety. Po drugie zaś, koncepcja operacji koronografu wymaga od mechanizmu ciągłych zmian filtrów. Mechanizm musi być zatem zaprojektowany z odpowiednimi marginesami tak, aby przeprowadzić tysiące cykli pracy podczas trwania misji bez degradacji swoich właściwości – mówi Jędrzej Baran. Pierwszy test Misja Proba-3 wystartowała 4 grudnia 2024 r. Rozruch instrumentów przebiegł pomyślnie. 8 maja 2025 r. ESA poinformowała, że po raz pierwszy dwa statki kosmiczne utworzyły na orbicie formację z dokładnością do milimetra. Utrzymywały ją przez kilka godzin autonomicznie, bez żadnej kontroli z Ziemi. Ostatecznym celem jest ustawienie się obu statków kosmicznych w jednej linii ze Słońcem, tak aby 1,4-metrowy dysk przenoszony przez okulter rzucał 5-centymetrowy cień na instrument optyczny koronografu. Naukowcy szykują się już do tego etapu. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nowy rekord kwantowej telekomunikacji. Udało się przesłać klucz kwantowy na odległość prawie 13 tys. km
Naukowcy z Chin i Republiki Południowej Afryki ustanowili najdłuższe dotychczas kwantowe połączenie satelitarne. Dzięki mikrosatelicie przesłali klucz kwantowy między punktami oddalonymi od siebie o 12,9 tys. km. To krok w stronę superbezpiecznego kwantowego internetu.
W tym artykule: Dwa zdjęcia i klucz kwantowy Bezpieczna komunikacja z użyciem satelitów Kto pierwszy będzie miał kwantowy internet? Naukowcy ustanowili kwantowe połączenie pomiędzy stacjami naziemnymi w Chinach i w Republice Południowej Afryki. Pomógł w tym mikrosatelita Jinan-1 znajdujący się na niskiej orbicie okołoziemskiej. Dzięki niemu udało się przesłać klucz kwantowy, czyli porcję informacji służącą do odkodowania danych, na rekordowo duży dystans. W przyszłości właśnie takie mikrosatelity mogą oferować kwantowy internet. Czyli superbezpieczne przesyłanie informacji, których – z uwagi na podstawowe reguły fizyki kwantowej – nie będzie można przechwycić ani zmienić. Kluczowa jest niewielka waga Jinan-1. Instrumenty naukowe na pokładzie tego mikrosatelity ważyły tylko 23 kilogramy. To dziesięć razy mniej niż sprzęt wykorzystywany w poprzednich eksperymentach tego typu. Zdaniem ekspertów w przyszłości możliwe będzie wysyłanie na orbitę za jednym razem wielu takich satelitów. Mogłyby się stać dla kwantowego internetu tym samym, co satelity Starlink firmy SpaceX dla zwykłego. Dwa zdjęcia i klucz kwantowy W eksperymencie przesłano klucz kwantowy, który utworzono z fotonów w stanie kwantowym. Posłużył do odszyfrowania dwóch zdjęć, jakie wymieniono między ośrodkami naukowym: fotografii chińskiego Wielkiego Muru i kampusu południowoafrykańskiego Uniwersytetu Stellenbosch. Klucz kwantowy przesyłano między różnymi stacjami naziemnymi i mikrosatelitą. W sumie udało się to zrobić 20 razy. Zminiaturyzowano nie tylko satelitę, ale i naziemne przekaźniki wykorzystane w testach. Wcześniej ważyły 13 ton. Teraz zaledwie po ok. 100 kg. – Chcemy udoskonalić tę technologię: od demonstracyjnej do takiej, która jest naprawdę praktyczna i użyteczna – zapowiada prof. Jian-Wei Pan z Uniwersytetu Nauki i Technologii w Chinach. A także tańsza: mikrosatelita Jinan-1 kosztował 45 razy mniej niż jego poprzednik. Bezpieczna komunikacja z użyciem satelitów Metoda bezpiecznej komunikacji, jaką testowano, formalnie nazywano jest kwantową dystrybucją klucza (ang. Quantum Key Distribution, QKD). QKD znajduje się już w użyciu. „Jest wykorzystywana przez banki i rządy do przesyłania kluczy światłowodami” – czytamy na stronie nature.com. „Jednak kable absorbują fotony, ograniczając odległość, na jaką może dotrzeć sygnał. Ponieważ światło jest absorbowane znacznie wolniej, przechodząc przez powietrze niż w kablu światłowodowym, satelity mogłyby pełnić rolę przekaźnika między dwiema lokalizacjami niemal w dowolnym miejscu na planecie”. Wszystko dla bezpieczeństwa danych. – Metody takie jak QKD dają mocną gwarancję, że przyszłe komputery kwantowe nie będą w stanie odczytać poufnej komunikacji – zauważa Alexander Ling, fizyk kwantowy z Narodowego Uniwersytetu Singapuru. Kto pierwszy będzie miał kwantowy internet? Chiny już od dłuższego czasu rozwijają technologię kwantowej komunikacji. Mają imponującą infrastrukturę – naziemną sieć kwantową opartą na światłowodach długości 2000 km, łączącą 32 węzły w głównych miastach, od Pekinu po Szanghaj. Inwestują również w kwantowe satelity. Pierwszy z nich, Micius, w 2017 r. ustanowił rekordowe kwantowe połączenie między Chinami a Austrią. Od strony naukowej za tamtym sukcesem stał prof. Juan Yin. Także teraz prowadził chiński zespół naukowców. Na czele uczonych z RPA, z Uniwersytetu Stellenbosch, stała z kolei fizyczka doświadczalna dr Yaseera Ismail. Całością kierował wspomniany prof. Jian-Wei Pan. Jinan-1 został wystrzelony w 2022 roku. Chiny planują wysłać kolejne kilka satelitów kwantowych w tym i następnym roku. Inne kraje też mają podobne zamiary. Jeden z takich projektów, finansowany przez Europejską Agencję Kosmiczną, prowadzi francusko-włoskie konsorcjum Thales Alenia Space. Boeing pracuje nad kolejnym. Jak widać kwantowy internet stał się obiektem jeszcze jednego międzynarodowego wyścigu. Przełomowy eksperyment został opisany w najnowszym wydaniu czasopisma naukowego „Nature”. Źródło: Nature, nature.com, New Scientist, EurekAlert Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”.
Drewno jako materiał kosmiczny? Naukowcy chcą posadzić las na Marsie
W ubiegłym roku na orbitę trafił pierwszy satelita skonstruowany częściowo z drewna. W trakcie wykładu w Centrum Badań Kosmicznych PAN stojący za tym projektem profesor Koji Murata z Uniwersytetu w Kioto wyjaśniał, dlaczego drewno może zastąpić aluminium i być surowcem powszechnie używanym w misjach kosmicznych.
Spis treści: Od pierwszych narzędzi do kosmicznych habitatów Kosmiczne drewno Beztlenowa konserwacja Pozaziemskie lasy LignoSat, pierwszy na świecie drewniany satelita został opracowany przez naukowców z Uniwersytetu w Kioto we współpracy z firmą Sumitomo Forestry. Wystrzelony w kosmos w listopadzie 2024 roku dotarł na Międzynarodową Stację Kosmiczną (ISS). Miesiąc później, w grudniu 2024 roku, został umieszczony na orbicie okołoziemskiej. Ma tam spędzić pół roku, co pozwoli ocenić, jak sprawuje się w kosmosie materiał kompletnie nie kojarzący się ze statkami kosmicznymi. Bo jeśli opanujemy wykorzystywanie w kosmosie materiałów odnawialnych, otworzy się przed nami całkiem nowa ścieżka rozwoju ludzkiej obecności poza Ziemią. – Jeśli gospodarka leśna będzie prowadzona w sposób racjonalny i zrównoważony, drzewa można sadzić i wycinać w nieskończoność. To zapewnia stałą dostawę materiału. Innymi słowy – sięgamy do źródeł odnawialnych, a nie zasobów nieodnawialnych, jak minerały czy metale – tłumaczył w trakcie wykładu profesor Koji Murata. Od pierwszych narzędzi do kosmicznych habitatów Koji Murata, lider projektu LignoStella, którego częścią jest drewniany satelita, jest profesorem w Katedrze Nauk o Lesie i Biomateriałach na Wydziale Rolnictwa Uniwersytetu w Kioto. Jego zainteresowania badawcze obejmują naukę o biomateriałach, ze szczególnym uwzględnieniem właściwości drewna i jego potencjalnych zastosowań w inżynierii kosmicznej. Zdaniem naukowca, drewno jest materiałem nierozerwanie związanym z rozwojem naszego gatunku. Pierwsze drzewopodobne rośliny pojawiły się na Ziemi już 400 milionów lat temu. 200 milionów lat temu rosły już miłorzęby, a 50 milionów lat późnej pierwsze drzewa iglaste. Obok kamienia, drewno było najczęściej używanym surowcem do wyrobu prostych narzędzi i budowania schronień. Zaczęło się to, gdy nasi ewolucyjni przodkowie rozwinęli się na tyle, by samodzielnie tworzyć swoje otoczenie. Przez wieki z drewna budowano z domy, łodzie, nawet pierwsze samoloty były drewniane. – W erze kosmicznej drewno może stać materiałem, z którego będą powstawały urządzenia kosmiczne, a w przyszłości samodzielne osady na innych ciałach niebieskich – dodaje profesor. Kosmiczne drewno Badania nad „kosmicznym drewnem” prowadzone były na Ziemi i w kosmosie. Zanim Falcon 9 w 2024 roku wyniósł na ISS LignoSata, wcześniej trafiły tam próbki drewna. Prowadzeniem eksperymentów z użyciem drewna różnych gatunków zajmował się japoński astronauta Koichi Wakata. Pomimo ekstremalnych warunków panujących w przestrzeni kosmicznej, obejmujących znaczne zmiany temperatury i ekspozycję na intensywne promieniowanie kosmiczne i niebezpieczne cząstki słoneczne przez dziesięć miesięcy, testy nie wykazały żadnych dekompozycji ani deformacji, takich jak pękanie, wypaczanie, łuszczenie się czy uszkodzenie powierzchni. Wyniki eksperymentu potwierdziły również brak zmian masy w każdej próbce drewna przed i po ekspozycji w kosmosie. Beztlenowa konserwacja Jak to możliwe, że drewno, które na Ziemie traktujemy jako materiał ulegający szybkiej degradacji, wystawione na ekstremalne warunki kosmiczne radzi sobie tak znakomicie? – Istnieją dwa podstawowe powody. W kosmosie nie ma tlenu i wody, czyli głównych czynników powodujących rozkład drewna na Ziemi – wyjaśnia profesor Murata. Wykorzystanie drewna w konstrukcji satelitów niesie ze sobą szereg korzyści. Drewno pozwala na przenikanie fal elektromagnetycznych, co umożliwia uproszczenie konstrukcji satelity poprzez integrację anten wewnątrz jego struktury. Ponadto, podczas ponownego wejścia w atmosferę, drewniane satelity całkowicie spalają się, nie uwalniając szkodliwych substancji. To stanowi istotną zaletę w kontekście rosnącego problemu zanieczyszczenia przestrzeni kosmicznej. – Stała obecność ludzi w kosmosie jest naszą bliską przyszłością. A to pociągnie za sobą konieczność zmian w podejściu do projektowania kosmicznych habitatów. Jeżeli będziemy mogli wykorzystywać do tego surowce odnawialne, jak drewno, uda nam się rozwiązać przynajmniej część problemów związanych z lotami kosmicznymi i tworzeniem pozaziemskich baz – twierdzi wykładowca Uniwersytetu w Kioto. Pozaziemskie lasy Ale budowanie drewnianych satelitów to nie wszystko. Skupiona wokół profesora Muraty grupa bada możliwość sadzenia drzew w specjalnych kopułach – szklarniach, które można będzie instalować na innych ciałach Układu Słonecznego. Testy obejmowały m.in. badanie rozwoju sadzonek przy znacznie obniżonym ciśnieniu. Okazało się, że popularne gatunki drzew są w stanie rosnąć i rozwijać się prawidłowo przy ciśnieniu obniżonym do wartości 0,3 atmosfery. Zdaniem badaczy jeśli chcemy realnie myśleć o tworzeniu habitatów na Marsie, a w przyszłości na innych ciałach niebieskich, musimy nauczyć się tworzyć pozaziemskie lasy. Zalesianie może przynieść też inne korzyści niż materiał budowlany. Po pierwsze, drzewa magazynują dwutlenek węgla, za to produkują niezbędny ludziom tlen. A możliwość przebywania w środowisku leśnym może być jednym z cenniejszych rozwiązań psychologicznych dla kosmicznych osadników. Misja LignoSat trwa. Pierwsze wyniki tego niezwykłego eksperymentu powinniśmy poznać w drugiej połowie tego roku. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Najmniejszy polski satelita poleciał w kosmos. Jest dziełem studentów Akademii Górniczo-Hutniczej
Ma wielkość 5 x 5 x 5 centymetrów i nosi imię HYPE. Dzieło studentów z Koła Naukowego SatLab Akademii Górniczo-Hutniczej (AGH), wspieranych przez Centrum Technologii Kosmicznych AGH jest już na orbicie. Ten niewielki satelita, w standardzie PocketQube, jest najmniejszym urządzeniem tego typu wyprodukowanym w Polsce.
Spis treści: Małe, lecz wielkie urządzenie Im mniejsze, tym bardziej skomplikowane Coraz bardziej kosmiczny Kraków We wtorek 14 stycznia rakieta Falcon 9 SpaceX, realizująca misję Transporter 12, wyniosła na orbitę 131 satelitów. Wśród nich absolutne kosmiczne maleństwo – zaprojektowanego i zbudowanego przez polskich studentów nanosatelitę HYPE. Jest to sześcian podobnej wielkości co drewniane klocki dla dzieci. Raptem 5 x 5 x 5 cm! Już dzisiaj satelita znajdzie się na orbicie docelowej, na wysokości 525 km nad powierzchnią Ziemi. Jak wyjaśnia Jan Rosa, członek zarządu SatLab AGH, w ciągu 5–10 dni HYPE zostanie oddzielony od statku D-Orbit i wypuszczony w przestrzeń kosmiczną. Po oddaleniu się od innych satelitów nastąpi rozłożenie anten i selfie sticka, a następnie uruchomienie podsystemów. Małe, lecz wielkie urządzenie HYPE posiada spektrometr umożliwiający prowadzenie obserwacji Ziemi. Przy jego pomocy można ocenić poziom zanieczyszczenia światłem, monitorować emisję pyłów wulkanicznych oraz badać zmiany w obszarach leśnych. Dane te mogą być wykorzystywane do modelowania wpływu aktywności wulkanicznej na środowisko i zdrowie ludzi, a także do oceny skuteczności ochrony lasów. Projekt ma walory edukacyjne i technologiczne, pomagając studentom rozwijać umiejętności analizy danych przestrzennych i spektroskopii. Ciekawym elementem misji jest miniaturowa kamera zamontowana na składanym ramieniu. Kamera będzie rejestrować obrazy wyświetlane na ekranie satelity, na który przesyłane będą grafiki ze stacji naziemnej. Ma to na celu promowanie polskich osiągnięć technologicznych oraz popularyzację nauki. „Cel był bardzo ambitny. Opieraliśmy się na własnej wiedzy, testach, licznych materiałach naukowych i konsultacjach. Tworzenie HYPE to piękna przygoda, która pokazała, jak dzięki determinacji można w krótkim czasie zdobyć ogromną wiedzę i doświadczenie. Projekt nie byłby możliwy bez pracy zespołowej” – podkreśla w komunikacie prasowym Paweł Rapta, jeden z twórców satelity. Im mniejsze, tym bardziej skomplikowane – W przypadku satelitów jest tak, że im coś jest mniejsze, tym trudniej jest to wykonać. Dzieje się tak dlatego, że środowisko kosmiczne pod względem temperatury i ciśnienia jest równie trudne i niewybaczalne tak dla dużych, jak i małych satelitów. Wciąż mamy wyzwania związane z zasilaniem, ale panele słoneczne muszą być mniejsze, więc jest trudniej. Mamy też wyzwania związane z telekomunikacją, bo antena też musi być mała – wylicza Jędrzej Kowalewski, prezes firmy Scanway SA. Firma, wraz z Włodzimierzem Tarnowskim ze Stowarzyszenia WroSpace, wsparła testy stratosferyczne HYPE-a. Jak wyjaśnia Jędrzej Kowalewski w odniesieniu do sytuacji minisatelity na orbicie, tylko i wyłącznie kwestia promieniowania kosmicznego sprzyja tak małym satelitom, bo szansa na trafienie cząstką wysokoenergetyczną jest mniejsza. – Nie ma za to miejsca na redundantne komponenty, które przejmą rolę, gdyby np. jakiś rozbłysk słoneczny „usmażył” komponent podstawowy. Dodatkowo miniaturyzacja wymusza korzystanie z technologii o mniejszym rozmiarze tranzystorów, co oznacza, że trafienie protonem np. w obszar pamięci może zniszczyć nam połowę dysku z systemem – dodaje. I podkreśla, że jest pod dużym wrażeniem dokonań zespołu z AGH. Coraz bardziej kosmiczny Kraków Ale misja kosmiczna to nie tylko wysłanie urządzenia w kosmos, lecz przede wszystkim możliwość komunikowania się z nim. W związku z tym na dachu Centrum Technologii Kosmicznych AGH zainstalowano antenę, która umożliwia monitorowanie trajektorii HYPE i komunikację z obiektem. Planowane jest dalsze rozwijanie infrastruktury, w tym zakup rentgena do testów elektroniki oraz stworzenie clean roomu do budowy komponentów satelitarnych. „Naszym następnym projektem jest większy satelita w standardzie CubeSat, który będzie monitorował Ziemię w różnych częstotliwościach światła i testował eksperymentalny moduł komunikacji laserowej. Po raz pierwszy w Polsce powstanie taki moduł. Zawierać będzie również payload biologiczny do badań wpływu promieniowania kosmicznego. Celem jest dostarczanie polskim instytucjom danych satelitarnych” – wyjaśnia Jan Rosa. Trzymamy kciuki za studentów z Krakowa! Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
NATO chce zbudować system internetu satelitarnego, by uniezależnić się od Elona Muska
Już nie po dnie morskim, tylko z orbity. Lękając się niszczenia łączy internetowych w coraz bardziej niepewnym świecie, NATO sfinansuje nowy projekt mający przenieść krytyczną infrastrukturę internetową w kosmos. Ma to ją uchronić przed zakusami speców od wojny hybrydowej.
Spis treści: 99% międzynarodowej transmisji internetowej Zerwane światłowody na Bałtyku Odebrać moc Muskowi Internet NATO jeszcze w tym roku? Według danych z 2023 roku, na świecie istnieje 529 aktywnych lub będących w budowie podmorskich sieci kablowych, które łączą kontynenty i wyspy, tworząc globalną sieć komunikacyjną. Ich łączna długość przekracza 1,3 miliona kilometrów, co odpowiada ponad 30-krotności obwodu Ziemi. 99% międzynarodowej transmisji internetowej Podwodne kable wykorzystują światłowody do przenoszenia ogromnych ilości danych na duże odległości przy minimalnej utracie informacji. Są absolutnie kluczowe dla przesyłania danych. Odpowiadają za około 99% międzynarodowej transmisji internetowej. Zostały zaprojektowane tak, by wytrzymać trudne warunki na dnie oceanicznym, takie jak zmiany ciśnienia, korozja czy kontakt z fauną morską. Kilka z najważniejszych podmorskich kabli to: APCN-2 (Asia Pacific Cable Network-2): łączy kraje Azji Wschodniej, takie jak Chiny, Japonia, Korea Południowa, Malezja, Singapur i Filipiny. TPE (Trans-Pacific Express): łączy Chiny, Koreę Południową, Tajwan i USA, zapewniając szybkie połączenia transoceaniczne. EAC-C2C (East Asia Crossing – City-to-City Cable System): sieć łącząca kraje Azji Wschodniej, takie jak Chiny, Japonia, Korea Południowa i Singapur. Internet, dający możliwość szybkiej wymiany informacji, jest podstawą współczesnego świata. Dlatego ten, kto chce wprowadzić chaos, będzie myślał o zakłóceniu działania tej infrastruktury. Ataki i „nieszczęśliwe wypadki” zdarzają się coraz częściej. Szacuje się, że rocznie zrywanych jest od 100 do 150 kabli, głównie z powodu wypadków z udziałem sprzętu rybackiego lub kotwic ciągniętych po dnie morskim. Zerwane światłowody na Bałtyku Istnieje również rosnące ryzyko sabotażu. W listopadzie 2024 r. dwa podmorskie kable internetowe zostały zerwane na obszarze Morza Bałtyckiego. Choć rządy europejskie unikały bezpośredniego wskazywania palcem na którykolwiek kraj, większość uznała, że incydenty te mogą być częścią rosyjskiej wojny hybrydowej prowadzonej w odwecie za wspieranie Ukrainy. Rosyjscy urzędnicy odrzucili te oskarżenia jako „dość absurdalne”. Niezależnie od tego, czy to rosyjskie statki uszkodziły kable celowo, czy też doszło przypadkowego zerwania światłowodów, incydent ten podkreśla, jak podatne są kable podmorskie na przypadkowe katastrofy lub świadome ataki. Właśnie dlatego NATO chce zainwestować w łącza satelitarne, które wydają się być znacznie bardziej odporne na ewentualny sabotaż. – Rozważmy kwestię Islandii, która prowadzi wiele usług finansowych, posiada znaczną liczbę chmur obliczeniowych. Jest połączona z Europą i Ameryką Północną czterema kablami. Jeśli te cztery kable zostaną zniszczone lub naruszone, Islandia zostanie całkowicie odizolowana od świata – powiedział Nicolò Boschetti, doktorant na Uniwersytecie Cornell pracujący nad projektem HEIST. Odebrać moc Muskowi HEIST to akronim od Hybrid Space/Submarine Architecture Ensuring Infosec of Telecommunications. W luźnym tłumaczeniu: hybrydowa architektura kosmiczno-podwodna zapewniająca bezpieczeństwo telekomunikacji. Projekt ma na celu stworzenie alternatywnego systemu internetowego przy użyciu hybrydowej sieci kabli podmorskich i komunikacji satelitarnej. Istnieje już, rzecz jasna, dobrze działający internet satelitarny. Mowa o sieci Starlink, satelitarnej usłudze internetowej opracowanej przez SpaceX. Starlinki obecnie pozwalają na dużą ilość ruchu internetowego z kosmosu. I wszystko było fajnie, gdyby nie to, że ta wielka i wydolna sieć zależy od jednego człowieka – miliardera Elona Muska. Specjaliści ds. bezpieczeństwa przekonują, że nie jest dobrym pomysłęm, by pojedyncza osoba – niezależnie od opinii publicznej na jej temat – miała tak znaczący wpływ na sprawy globalne. Dzięki HEIST rządy państw NATO dążą do stworzenia bezpiecznego i niezależnego zaplecza, które nie będzie zależne od kaprysów jednego miliardera. Internet NATO jeszcze w tym roku? Nad projektem pracuje międzynarodowy i interdyscyplinarny zespół. Składa się z naukowców związanych z uniwersytetami Cornella, Johnsa Hopkinsa, Bifröst, Szwedzkiego Uniwersytetu Obrony, Instytutu Technologii Blekinge, ETH Zürich, Królewskiej Szwedzkiej Marynarki Wojennej, rządu Islandii i wielu prywatnych firm. – Składamy elementy układanki i próbujemy stworzyć ten ogromny nowy ekosystem. Powiedziałbym, że jest to problem inżynierii systemów, co oznacza, że każda z technologii, którą zamierzamy zbudować lub zmontować, została już w jakiejś formie opracowana w innych zastosowaniach. Chodzi o dopasowanie wszystkich elementów do siebie. Z punktu widzenia inżynierii jest to trudne, ale mamy też do czynienia z regulacyjnym, politycznym i ekonomicznym charakterem tego przedsięwzięcia, co również jest trudne – twierdzi Greg Falco, adiunkt inżynierii mechanicznej i lotniczej w Cornell Engineering. Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, funkcjonalny prototyp systemu może być gotowy za dwa lata. Jednak część zespołu HEIST ma nadzieję rozpocząć testowanie elementów programu w tym roku. Źródło: IFLScience Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Teleskop polskiej firmy Scanway trafi na orbitę Księżyca. Będzie poszukiwał surowców
Wrocławska firma Scanway podpisała kontrakt z amerykańską Intuitive Machines na budowę teleskopu do obserwacji powierzchni Księżyca. Teleskop trafi na pokład pierwszego satelity z księżycowej konstelacji telekomunikacyjnej, tworzonej przez Amerykanów w ramach inicjatywy Lunar Data Network. Projekt ma na celu stworzenie infrastruktury telekomunikacyjnej wokół naszego naturalnego satelity oraz zbadanie jego powierzchni pod kątem zasobów naturalnych.
Spis treści: Komunikacja księżycowa Szybka i sprawdzona technologia W poszukiwaniu surowców księżycowych – To wyjątkowo szybki projekt. Rozmowy z amerykańską firmą rynku kosmicznego Intuitive Machines rozpoczęliśmy około trzech miesięcy temu. Zamówienie na budowę teleskopu podpisaliśmy pod koniec grudnia. Samo urządzenie mamy dostarczyć latem 2025 roku, a satelita z naszym teleskopem trafi na orbitę księżycową pod koniec tego roku. Takie tempo możliwe jest tylko dzięki prywatyzacji sektora kosmicznego i praktykom określanym jako Space 4.0, czyli m.in. masowo produkowanym podzespołom urządzeń kosmicznych – wyjaśnia Jędrzej Kowalewski, prezes Scanway SA. Komunikacja księżycowa Lunar Data Network to przedsięwzięcie amerykańskiej firmy Intuitive Machines. Realizowane jest w ramach kontraktu z NASA i szeroko pojętego programu Artemis, czyli powrotu ludzkości na Księżyc. Seria księżycowych satelitów telekomunikacyjnych ma umożliwić zarówno zbieranie danych z powierzchni Księżyca oraz ich przesyłanie na Ziemię, jak również poprawną i sprawną komunikację między nowymi lunonautami. Jednym z pierwszych elementów tej infrastruktury będzie satelita wyposażony w teleskop skonstruowany właśnie przez Scanway. – Ten teleskop to jeden z naszych sztandarowych produktów. Jest urządzeniem bazującym na naszych rozwiązaniach już sprawdzonych w kosmosie, co oznacza, że ma tzw. flight heritage. Między innymi to utorowało nam drogę do kontraktu z Intuitive Machines. Amerykanie stawiają na relatywnie tanie, szybko konstruowane satelity czy lądowniki. To wysokie tempo można uzyskać właśnie używając podzespołów sprawdzonych i produkowanych w krótkim czasie – twierdzi Jędrzej Kowalewski. Szybka i sprawdzona technologia Flight heritage (dosłownie „dziedzictwo lotu”), o którym wspomniał prezes Scanway SA to termin używany w przemyśle kosmicznym i lotniczym. Odnosi się do komponentów, systemów lub technologii, które zostały już wcześniej przetestowane i sprawdzone w warunkach lotu w przestrzeni kosmicznej. Posiadanie „flight heritage” oznacza, że dany element ma udokumentowaną historię udanego działania w rzeczywistych misjach, co zwiększa jego wiarygodność i zaufanie w przyszłych projektach. A Scanway przetestował swój teleskop m.in. dzięki misji STAR VIBE, zrealizowanej we współpracy z niemiecką spółką German Orbital Systems (GOS). Teleskop zaprojektowany przez wrocławską firmę na potrzeby pierwszego satelity lunarnego Intuitive Machines ma mapować powierzchnię Księżyca z wysoką rozdzielczością. Urządzenie ma pozwolić na identyfikację szczegółów na powierzchni Księżyca, co przyczyni się do lepszego zrozumienia jego struktury i potencjalnych zasobów. Zmapowanie Księżyca pod względem zasobów naturalnych jest kluczowe dla projektu stworzenia na Księżycu stałej osady. W poszukiwaniu surowców księżycowych – Budowany przez nas instrument będzie teleskopem zwierciadlanym w układzie Ritchey-Chretien. Ma on precyzyjnie wybrane przez Intuitive Machines pasma nakierowane na szukanie surowców. W stosunku do zwykłej kamery RGB, ta będzie miała węższe pasma, które będą wymagały zastosowania specjalistycznych filtrów nakładanych na sensory – wyjaśnia Jędrzej Kowalewski. Dodaje, że cały instrument będzie pracował nieco inaczej niż zwykła kamera, wykonująca całe zdjęcie „za jednym strzałem”. – My będziemy musieli skanować teren, przesuwając okiem kamery przez powierzchnię Księżyca. To będzie wymagać dobrej koordynacji działania satelity, w czym wspieramy Intuitive Machines – podkreśla. Firma będzie również poddawała zdjęcia wstępnej obróbce. Nie będzie to proste zadanie, bo samych zdjęć będzie kilka tysięcy miesięcznie. Pierwszy satelita lunarny Intuitive Machines ma zostać wystrzelony jeszcze w tym roku. Jeśli wszystko pójdzie sprawnie, a teleskop się sprawdzi, możliwe, że Scanway skonstruuje również teleskopy do pozostałych satelitów systemu Lunar Data Network. Byłoby to bezprecedensowym sukcesem w krótkiej historii polskiego przemysłu kosmicznego. Trzymamy kciuki! Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pierwszy satelita wykonany z drewna poleciał w kosmos
Dzisiaj rano rakieta Falcon 9 wyniosła w kosmos pierwszego na świecie drewnianego satelitę. Został on zbudowany przez japońskich naukowców w ramach nowatorskiego testu. Jego celem jest sprawdzenie możliwości wykorzystania drewna w eksploracji Księżyca i Marsa.
Surowce odnawialne w kosmosie Tradycyjna japońska technologia Satelita bardzo ekologiczny LignoSat – taką nazwę nadano satelicie opracowanemu przez badaczy z Uniwersytetu w Kioto i firmę Sumitomo Forestry. Został on zbudowany z wyjątkowo nietypowego jak na warunki kosmiczne materiału. „Lignum” to po łacinie drewno. Urządzenie jest wielkości dłoni i ma za zadanie zademonstrować kosmiczny potencjał tego odnawialnego surowca. Satelita właśnie leci w kierunku Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS). Zostanie wypuszczony na orbitę na wysokości około 400 kilometrów nad Ziemią. Czyli na takiej samej, na jakiej porusza się ISS. Surowce odnawialne w kosmosie Takao Doi, zasłużony astronauta i pracownik Uniwersytetu w Kioto podkreśla, że właśnie drewno może stać się najlepszym materiałem do rozpoczęcia kolonizacji innych planet. – Dzięki drewnu, materiałowi, który możemy sami wyprodukować, będziemy mogli budować domy, mieszkać i pracować w kosmosie już na zawsze – mówił na konferencji prasowej Takao Doi. – Samoloty z początku XX wieku były wykonywane z drewna. Dlaczego nie możemy nie wypróbować tego materiału do budowy satelity – przekonywał profesor nauk leśnych Uniwersytetu Kioto, Koji Murata. Ten innowacyjny projekt prowadzony jest we współpracy z NASA. Drewno, w tym przypadku magnolia, zostało wybrane ze względu na stabilność w kosmosie, biodegradowalność oraz potencjalne korzyści ekologiczne. Tradycyjna japońska technologia Honoki to rodzaj drzewa magnolii pochodzącego z Japonii, tradycyjnie używanego do produkcji osłon mieczy. Naukowcy odkryli, że najlepiej nadaje się ono do wykorzystania na statkach kosmicznych po 10-miesięcznym eksperymencie na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. LignoSat został wykonany z honoki przy użyciu tradycyjnej japońskiej techniki rzemieślniczej, bez śrub i kleju. Twórcy drewnianego satelity mają bardzo ambitny plan sadzenia drzew na Księżycu i Marsie. W ramach projektu LignoStar naukowcy rozważają długoterminowe działania ekologiczne w przestrzeni kosmicznej. Rozpoczęcie takiej inicjatywy, choć brzmi futurystycznie, mogłoby wspierać rozwój technologii przystosowanej do funkcjonowania w środowiskach pozaziemskich. Oraz przyczynić się do regulowania poziomu dwutlenku węgla na Ziemi i w kosmosie. – W przestrzeni kosmicznej drewno staje się wyjątkowo wytrzymałym materiałem, ponieważ nie ma w nim ani wody, ani tlenu, które mogłyby spowodować gnicie lub spalenie się – twierdzi profesor Murata. LignoSat pozostanie na orbicie przez sześć miesięcy. Komponenty elektroniczne na pokładzie będą mierzyć, jak drewno znosi ekstremalne środowisko kosmiczne, w którym temperatury wahają się od minus 100 do plus 100 stopni Celsjusza – co 45 minut, gdy urządzenie orbituje od ciemności do światła słonecznego. Satelita bardzo ekologiczny – LignoSat oceni również zdolność drewna do zmniejszania wpływu promieniowania kosmicznego na półprzewodniki, co czyni go użytecznym w zastosowaniach takich jak budowa centrów danych – powiedział Kenji Kariya, menedżer w Sumitomo Forestry Tsukuba Research Institute. Wyjątkowo istotny jest też wpływ satelitów na środowisko. Wszystko dlatego, że aby zlikwidować satelitę, należy ponownie wejść w atmosferę, aby urządzenie mogło ulec spaleniu. Konwencjonalne metalowe satelity wytwarzają wówczas cząsteczki tlenku glinu. Drewniane po prostu spłonęłyby, nie pozostawiając wielu negatywnych śladów. – Ze względu na zanieczyszczanie środowiska i atmosfery metalowe satelity mogą zostać w przyszłości zakazane. Jeśli uda nam się udowodnić, że nasz pierwszy drewniany satelita działa, chcemy zaoferować go firmie SpaceX Elona Muska – mówi astronauta Takao Doi. Czy to oznacza, że w przyszłości Starlinki będą budowane z drewna? Źródło: Reuters Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pomoc z kosmosu. Naukowcy CBK PAN i firma Iceye wspierają działania ratownicze na południu Polski
Przez południe Polski przetacza się niszczycielska powódź. Walka z żywiołem nie jest łatwa, a woda zalewa kolejne miejscowości. Służby ratunkowe otrzymały wsparcie z nieoczywistej, bo kosmicznej strony. Mowa o radarowych satelitach ICEYE oraz metodach wypracowanych przez Centrum Informacji Kryzysowej CBK PAN. Wspólnie co kilka godzin dostarczają dane satelitarne do zastosowań operacyjnych.
Spis treści: Radar widzi więcej Szybka ścieżka dostępu Eksperyment, który działa Teledetekcja w zarządzaniu kryzysowym „W związku z pogarszającą się sytuacją Centrum Informacji Kryzysowej będące częścią Centrum Badań Kosmicznych PAN uruchomiło w piątek 13 września specjalny monitoring satelitarny sytuacji powodziowej. Pozwala on wykryć miejsca, gdzie woda wystąpiła z koryt rzecznych i pojawiają się rozlewiska. Działania prowadzone są we współpracy z polsko-fińską firmą Iceye, twórcą największej cywilnej konstelacji satelitów radarowych obserwujących Ziemię. Co kilka godzin dane i raporty są dostarczane Państwowej Straży Pożarnej, centrom zarządzania kryzysowego oraz IMGW-PIB” – poinformowało w niedzielę 15 września Centrum Badań Kosmicznych PAN. Rafał Modrzewski, współzałożyciel i prezes Iceye dodał: „Wszystkie satelity radarowe ICEYE zostały skierowane do obserwacji sytuacji kryzysowej na południu Polski. Nasi analitycy współpracują z Centrum Informacji Kryzysowej Centrum Badań Kosmicznych PAN, opracowując zbierane dane i dostarczając informacje Instytutowi Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Państwowej Straży Pożarnej i innym służbom działającym na zalewanych terenach. Działamy!” Radar widzi więcej – Dzięki konstelacji satelitów radarowych Iceye otrzymujemy szeroki obraz rozkładu powodzi. Satelity radarowe są tu o tyle istotne, że pozwalają obserwować powierzchnię Ziemi poprzez chmury. A te zwykle towarzyszą powodziom i uniemożliwiają pracę satelitom optycznym. Radar nie ma tych ograniczeń – wyjaśnia dr Jakub Ryzenko, kierownik Centrum Informacji Kryzysowej CBK PAN. Nowe dane dostarczane są co godzinę. Następnie trafiają do miejscowych ośrodków walczących z powodzią. Mowa nie tylko o straży pożarnej, ale również o urzędach wojewódzkich i miejskich. Wszędzie tam, gdzie potrzebna jest szeroka informacja o zasięgu i rozwoju rozlewisk. Miejscowi specjaliści konfrontują obraz ze swoim wyobrażeniem o sytuacji oraz uzupełniają go o raporty terenowe pozyskane z góry, np. z dronów. – Udało nam się wspólnie wypracować wyjątkowo szybką ścieżkę. Od przelotu satelity do momentu gdy CIK otrzyma dane i analizę mija mniej niż pół godziny. A za kolejne 20 minut pozyskane dane są już na ekranach strażaków w terenie. Zeszliśmy poniżej godziny. To rzeczywiście otwiera użyteczność danych do operacyjnych zastosowań – mówi dr Ryzenko. Szybka ścieżka dostępu Dr Ryzenko podkreśla, że na początku pojawiają się tzw. dane szybkie, które pozwalają na zorientowanie się w sytuacji po jednym rzucie oka. Następnie dostarczane są bardziej szczegółowe dane, które można analizować w systemach GIS, wykonując analizy przestrzenne. Obecnie jednak kluczowe jest, aby satelity kierowały swoje „oczy” tam, gdzie dzieją się najważniejsze wydarzenia. Dzięki temu możliwe jest dostarczanie informacji, które realnie wspierają działania ratownicze, co teraz stanowi główne zadanie. Eksperyment, który działa Zagrożenie powodziowe w południowej i południowo-zachodniej Polsce doprowadziło do pilotażowego uruchomienia Civil Security Hub, rozwijanego w naszym kraju w ramach działań Europejskiej Agencji Kosmicznej. Testy systemu dostarczania informacji satelitarnych dla zarządzania kryzysowego, tworzonego we współpracy z firmą Iceye, były pierwotnie planowane na wiosnę 2025 roku. Jednak ze względu na obecną sytuację rozwiązania te zostały uruchomione wcześniej w trybie eksperymentalnym. Już teraz dostarczają operacyjnie wykorzystywane informacje. – Można powiedzieć, że jest to nasz chrzest bojowy. W kilka dni zrobiliśmy coś, co miało powstać w wiele miesięcy. Civil Security Hub ma być pomostem między eksperymentalnym, niesprawdzonym i innowacyjnym rozwiązaniem a użytkownikiem z obszaru ratownictwa i zarządzania kryzysowego. Nasza praca skupi się demonstrowaniu, wdrażaniu i optymalizowaniu wykorzystania innowacji w sektorze kryzysowym. Wypracowanie praktyki ich użycia i całej otoczki, w tym instytucjonalnej gotowości do wykorzystania tego typu rozwiązań. Jako CIK mamy w tym ponad dziesięć lat praktyki – podkreśla dr Ryzenko. Teledetekcja w zarządzaniu kryzysowym Centrum Informacji Kryzysowej powstało jako wynik działań specjalistów z zakresu teledetekcji CBK PAN w trakcie powodzi 2010 roku. Wówczas, gdy piwnice głównej, warszawskiej siedzimy CBK PAN zalewała już wezbrana Wisła, na najwyższym piętrze budynku naukowcy pobierali zobrazowania satelitarne z tworzonego właśnie europejskiego systemu satelitarnego Copernicus. Następnie starali się je przekazywać na bieżąco służbom ratowniczym, a te wykorzystywały je do analiz przebiegu powodzi. W niedalekiej przyszłości dane satelitarne, wspierane informacjami z dronów, będą stałym i intensywnie wykorzystywanym źródłem wsparcia dla działań ratowniczych i zarządzania kryzysowego. Choć już teraz z nich korzystamy, nie jest to jeszcze tak powszechne i oczywiste, jak korzystanie z telefonów komórkowych. Tymczasem w sytuacjach kryzysowych, zwłaszcza w przypadku dużych wydarzeń, takich jak powodzie, dostęp do informacji odgrywa kluczową rolę w podejmowaniu decyzji. Dokładne, szybkie i wiarygodne dane wspierają działania jednostek odpowiedzialnych za zarządzanie kryzysowe. W trakcie akcji przeciwpowodziowych umożliwiają one ocenę skali zjawiska i prognozowanie jego dalszego rozwoju, co jest niezbędne do ustalenia priorytetów i efektywnego wykorzystania zasobów w odpowiedzi na zagrożenie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zagadka upadku Wyspy Wielkanocnej rozwiązana. Klucz tkwił w polach uprawnych
Do kryzysu wśród społeczności Wyspy Wielkanocnej nie przyczyniło się przeludnienie, zbyt intensywne rolnictwo i brak zasobów, ale przybycie Europejczyków. Takie ustalenie było możliwe między innymi dzięki sztucznej inteligencji.
W tym artykule: Upadek Wyspy Wielkanocnej – pora obalić mit Satelitą w pola Rapanujczyków. Klucz do zrozumienia zagadki Kamienne pola Wyspy Wielkanocnej Wyspa Wielkanocna (Rapa Nui) jest jedną najbardziej odosobnionych wysp na świecie o powierzchni około 160 km kw. To tyle co obszar Częstochowy. Znajduje się w południowym rejonie Pacyfiku. Od najbliższych wysp i lądów dzielą ją tysiące kilometrów – ponad 2 tys. km od Wysp Pitcairn w Polinezji i 3,7 tys. km od Santiago de Chile w Ameryce Południowej. A jednak w tak odosobnionym miejscu wykształciła się kultura, którą podziwiamy do dziś. Chyba nie ma osoby, która nie kojarzyłaby monumentalnych wielotonowych posągów moai wykonanych z kamienia. Zapewne przedstawiały przodków. Upadek Wyspy Wielkanocnej – pora obalić mit Od lat popularne było przekonanie, że pierwsi Europejczycy, którzy dotarli na Wyspę Wielkanocną w XVIII wieku zastali obraz nędzy i rozpaczy. Pola miały być nieurodzajne i wyeksploatowane, z kolei jej mieszkańcy cierpieli głód. Taki obraz przedstawiła hollywoodzka produkcja „Rapa Nui” z 1994 roku. W ostatnich latach przybywa dowodów, że nie jest to prawda. Tym razem zespół badaczy z USA i z Wyspy Wielkanocnej opublikował artykuł na łamach „Science Advances”, na potrzeby którego wykorzystano zobrazowania satelitarne w podczerwieni i… sztuczną inteligencję. Satelitą w pola Rapanujczyków. Klucz do zrozumienia zagadki Wnioski badaczy są bardzo ciekawe. Eksperci zmapowali pola uprawne na całej wyspie. W ten sposób doszli do wnioski, że populacja Rapa Nui przed kontaktem z Europejczykami była znacznie mniejsza niż sądzono. Pola były w stanie wyżywić mniej niż 4000 osób. Tymczasem ze wcześniejszych analiz wynikało, że w czasach prekolonialnych mieszkało tam aż 17 tys. osób. To oczywiste, że przy tak dużym zapotrzebowaniu na żywność po prostu by jej nie starczyło dla wszystkich. Skąd przybyli pierwsi ludzie na Wyspę Wielkanocną? Rośliny pomogły rozwiązać zagadkę Naukowcy przebadali najstarsze znane rośliny uprawne, które przywieziono na Wyspę Wielkanocną. Część z nich pochodzi z Polinezji, a część z Ameryki Południowej. Co to oznacza i skąd tak... Z wcześniejszych szacunków wynikało, że poletka uprawne zajmowały od 4,9 do 21,1 km kw. wyspy, utrzymując do 17 000 osób. Szacunki te utwierdziły badaczy w przekonaniu, że ludzie wyczerpali ograniczone zasoby Rapa Nui poprzez zbyt intensywną eksploatację rolnictwa. Analizy zdjęć satelitarnych oparte na uczeniu maszynowym wykazały, że poletka zajmowały niewielką powierzchnię. Żywność pozyskania z nich mogła wystarczyć dla około 2000 osób. Uwzględniając pozyskiwanie owoców morza w sumie wyspa zapewniała żywność dla prawie 4000 ludzi. – Wcześniejsze szacunki były od 5 do 20 razy za wysokie – przekonują autorzy artykułu. W ich ocenie Rapa Nui stanowi doskonały przykład tego, jak odizolowana populacja z ograniczonymi zasobami naturalnymi w zrównoważony sposób zadabała o swoje utrzymanie. W artykule w „Science Advances” nie opisano przyczyn późniejszego upadku społeczności Rapa Nui, gdyż skupia się on na analizie zobrazowań satelitarnych. Ale znawcy temat nie mają wątpliwości. Prawdziwą katastrofą dla rdzennej ludności było przybycie Europejczyków pod koniec XVIII wieku. W XIX wieku dotarli łowcy niewolników. – Był to koniec dla struktury społecznej, która istniała na wyspie od kilkuset lat. Pustkę wypełnili misjonarze – dziś mieszkańcy Rapa Nui są chrześcijanami, choć część dawnych wierzeń przetrwała – stwierdziła ekspertka badająca od lat tę wyspę, dr hab. Zuzanna Jakubowska-Vorbrich z Instytutu Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich Uniwersytetu Warszawskiego, cytowana przez serwis Nauka w Polsce. Kamienne pola Wyspy Wielkanocnej Mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej byli wysoce wyspecjalizowanymi rolnikami. Dziś już wiemy, dzięki badaniom genetycznym, że przybyli z Polinezji między X a XIII wiekiem, wraz z całym asortymentem roślin. Wśród upraw były banany, ziemniaki (bataty), trzcina cukrowa, ignam (pochrzyn), kolokazja. Ich poletka wyglądałyby dla nas dość dziwnie – pokryte były lub wygrodzone… kamieniami. Uprawy szczególnie delikatne znajdowały się w okrągłych kamiennych zagrodach, które chroniły je od wiatru. Rapanujczykom były znane też inne specjalistyczne zabiegi, takie jak kamienne mulczowanie. Na czym polegało? Uprawy pokrywano kamieniami. Miało to chronić rośliny przed nadmiernym wysychaniem i smagającym je wiatrem znad oceanu. Jednocześnie kamienie stabilizowały temperaturę upraw, zmniejszały liczbę chwastów i niebezpieczną erozję. Ciągle wielką zagadkę Rapa Nui stanowi nieodszyfrowane pismo rongorongo. Do naszych czasów przetrwało 25 zabytków. Są to przede wszystkim niewielkie drewniane tabliczki pokryte gęsto wyrytymi symbolami. Jednym z wiodących ekspertów zajmujących się ich odszyfrowaniem jest dr Rafał Wieczorek z Uniwersytetu Warszawskiego. Źródła: Science Advances, Jakubowka Z., Odkryta przypadkiem, pojęta opacznie. Wyspa Wielkanocna w XVIII-wiecznych relacjach podróżników na tle rozważań o spotkaniu kultur, Warszawa 2013, Nauka w Polsce. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy Rosjanie szykują nam prawdziwe gwiezdne wojny? Rosyjska broń antysatelitarna budzi poważne obawy
Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych nie przyjęła historycznej rezolucji dotyczącej wyścigu zbrojeń w przestrzeni kosmicznej z powodu weta Federacji Rosyjskiej. Tymczasem Pentagon ostrzega, że Rosja opracowuje „masową” broń jądrową, która ma zostać wysłana w kosmos. Czy traktat o zakazie prób broni nuklearnej z czasów zimnej wojny przestaje nas chronić?
W tym artykule: Rosja wetuje rezolucję ONZ Broń antysatelitarna Rosji Prawo obowiązujące w kosmosie Dlaczego Rosja może blokować ONZ? Historyczne testy jądrowe w kosmosie Skutki eksplozji 16 maja 2024 r. Rosja wystrzeliła na niską orbitę okołoziemską satelitę, który może przenosić broń zdolną do niszczenia innych satelitów – poinformował 21 maja rzecznik amerykańskiego Departamentu Obrony. Rosyjski satelita trafił na tę samą orbitę, co amerykański satelita USA-314, wyniesiony 26 kwietnia 2021 roku. USA-314 to elektrooptyczny satelita rozpoznawczy KH-11, działający na rzecz Narodowego Biura Rozpoznania (National Reconnaissance Office). Rosja wetuje rezolucję ONZ Zaledwie kilka tygodni wcześniej, w trakcie kwietniowego spotkania Rady Bezpieczeństwa ONZ, przedstawiciele Federacji Rosyjskiej zawetowali projekt rezolucji. Miała ona potwierdzić postanowienia Traktatu o Przestrzeni Kosmicznej, zakazującego umieszczania broni jądrowej lub innej broni masowego rażenia w kosmosie. – Rosja zachowuje się jak szachista, który, nie mogąc wygrać inaczej, przewraca szachownicę – komentuje dr Bartosz Malinowski, specjalista ds. prawa kosmicznego Centrum Badań Kosmicznych PAN. Jeszcze przed wojną w Ukrainie było wiadomo, że Rosja dysponuje bronią antysatelitarną. Mowa o pociskach ASAT. Kreml skutecznie przetestował je w 2020 roku, niszcząc satelitę Kosmos 2543. Pocisk rozbił urządzenie na tysiące kawałków, które zagroziły Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Będą problemem dla misji kosmicznych jeszcze przez długi czas. Broń antysatelitarna Rosji Natomiast stosunkowo niedawno okazało się, że tuż przed atakiem na Ukrainę Rosja wystrzeliła satelitę Kosmos 2553. Jest przeznaczony do testowania uzbrojenia zdolnego do niszczenia satelitów przy użyciu broni nuklearnej – poinformował „Wall Street Journal”. Powołał się przy tym na amerykańskich urzędników i ekspertów. Czy bomba atomowa może jednak uratować Ziemię przed asteroidą? Wyniki najnowszych badań NASA dają nadzieję na skuteczną obronę Ziemi przed asteroidą mogącą zniszczyć życie na naszej planecie. Sam Kosmos 2553 nie przenosi ładunku nuklearnego, lecz niejądrowe elementy rosyjskiego systemu uzbrojenia. W przypadku osiągnięcia pełnej funkcjonalności tego systemu, Moskwa mogłaby użyć eksplozji nuklearnej do zniszczenia setek satelitów na niskiej orbicie. Zarówno rządowych, jak i komercyjnych, takich jak Starlink, które są kluczowe dla komunikacji na ukraińskim polu bitwy. Prawo obowiązujące w kosmosie W tej chwili naszego kosmicznego ładu strzegą dwa międzynarodowe dokumenty. – W dalszym ciągu obowiązuje tzw. układ o przestrzeni kosmicznej z 1967 r., jak również układ o zakazie prób broni nuklearnej w atmosferze, w przestrzeni kosmicznej i pod wodą z 1963 r. Ten drugi traktat, przyjęty przez 126 państw, stanowi zabezpieczenie podstawowych zasad międzynarodowego prawa kosmicznego. W tym zasady wolności wykorzystywania przestrzeni kosmicznej, jak i zasady prowadzenia działalności kosmicznej z uwzględnieniem uzasadnionych interesów innych państw, następnie wyraźnie ujętych w ww. układzie z 1967 roku – wylicza mecenas Malinowski. – Późniejszy układ z 1967 r., do dziś stanowiący fundament prawa kosmicznego, poszedł nawet dalej. Całkowicie zakazał umieszczania w kosmosie broni jądrowej. Po wprowadzeniu tych regulacji prowadzone były prace mające na celu zapobieganie wyścigowi zbrojeń w przestrzeni kosmicznej. Przykładem takich prac była niedawno planowana rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ. Została jednak zawetowana w kwietniu 2024 r. przez Rosję – podkreśla specjalista ds. prawa kosmicznego. Po kwietniowym spotkaniu Rady Bezpieczeństwa ONZ rozgorzały trwające do dziś dyskusje o tym, czy mamy się przygotować na gwiezdne wojny. W specjalnym oświadczeniu wydanym przez brytyjską dyplomatkę i stałą przedstawicielkę przy ONZ Barbarę Woodward, można przeczytać m.in.: „Detonacja nawet jednej broni jądrowej w kosmosie mogłaby zniszczyć lub trwale uszkodzić znaczną część satelitów na orbicie okołoziemskiej. Powstałe w ten sposób promieniowanie i szczątki sprawiłyby, że wiele orbit nie nadawałoby się do użytku przez bardzo długi czas. Miałoby to bardzo destrukcyjne i potencjalnie zagrażające życiu konsekwencje dla tych podstawowych zastosowań: map, pogody, monitorowania ryzyka. To miałoby wpływ na wszystkie państwa, nie tylko kraje rozwijające się. W związku z tym Zjednoczone Królestwo głosowało za przyjęciem przedmiotowej rezolucji. W tej rezolucji nie było niczego, czemu jakiekolwiek praworządne państwo, zaangażowane w działania na rzecz pokoju i zapobiegania wyścigowi zbrojeń w przestrzeni kosmicznej, mogłoby się zasadnie sprzeciwić. A jednak Rosja to zrobiła. (…) Działań Rosji nie można interpretować inaczej. Dążą one do podważenia globalnej architektury nieproliferacji, co powinno być przedmiotem poważnego zaniepokojenia nas wszystkich”. Dlaczego Rosja może blokować ONZ? – We współczesnym klimacie politycznym towarzyszącym relacjom państw europejskich i USA z Rosją trudno spodziewać się, aby istniały jakiekolwiek skuteczne środki nacisku na Rosję, mające na celu poprawę postępowania tego państwa w wymiarze bezpieczeństwa. Widać to szczególnie wyraźnie na podstawie braku ugięcia się tego kraju wobec sankcji wynikających z napaści na Ukrainę – mówi mecenas Bartosz Malinowski. Podkreśla, że nieskuteczność prób zmiany postawy Rosji wynika, niestety, z samej natury obecnego ładu międzynarodowego. Nie ma on struktury hierarchicznej ani organów faktycznie przeważających nad stałymi członkami Rady Bezpieczeństwa. – Poszczególni członkowie Rady Bezpieczeństwa, posiadają – jak widzimy – praktyczną możliwość ignorowania nawet najbardziej podstawowych norm prawa międzynarodowego. Utrzymujący się obecnie brak możliwości zagwarantowania wykonania tychże norm wobec Rosji może świadczyć o tym, że powojenny układ stosunków międzynarodowych wraca do warunków podobnych to tych, które legły u jego powstania. Pamiętajmy jednak, że także wówczas był to stan przemijający – podsumowuje mecenas. Historyczne testy jądrowe w kosmosie Dodajmy, że mamy już pewną wiedzę o tym, jaki byłby efekt użycia broni nuklearnej na orbicie. Tuż przed podpisaniem Traktatu o Przestrzeni Kosmicznej, do czego doszło w 1963 roku, zarówno ZSRR, jak i USA pracowały nad nuklearną bronią satelitarną. USA i ZSRR chciały zrzucić na Księżyc bomby atomowe. Plany były bardzo zaawansowane Niewiele brakowało, a człowiek zbombardowałby Srebrny Glob, zanim postawił na nim stopę! Taką szaleńczą demonstrację siły planowali i sowieci, i Amerykanie. W 1962 roku Stany Zjednoczone przeprowadziły próbę Starfish Prime. Było to wyniesienie i detonacja głowicy termojądrowej W49 o mocy 1,4 megaton na wysokości 400 km nad Ziemią. Czyli tej samej, na jakiej porusza się obecnie Międzynarodowa Stacja Kosmiczna. W próżni nie doszło do pojawienia się grzyba atomowego. Dostrzeżono natomiast rozbłysk plazmy. Wybuch wywołał impuls elektromagnetyczny, który okazał się znacznie większy, niż można było zarejestrować. Impuls uszkodził urządzenia elektryczne na Hawajach, wywołując wiele problemów. Jednak to długofalowe skutki były najgorsze. Skutki eksplozji Eksplozja wprowadziła do magnetosfery Ziemi dużą ilość naładowanych cząstek. Ziemskie pole magnetyczne rozciągnęło je wokół planety, tworząc sztuczny pas radiacyjny, podobny do naturalnych pasów van Allena. Doprowadziło to do uszkodzenia jednej trzeciej z 24 operujących wówczas na niskiej orbicie okołoziemskiej satelitów. A także do zwiększenia zagrożenia promieniowaniem podczas załogowych lotów kosmicznych. Trzeba jednak pamiętać, że w tej chwili na orbicie Ziemi znajduje się niemal 10 tysięcy satelitów. Aż 84 proc. z nich znajduje się na niskiej orbicie. Utrata jednej trzeciej oznacza zniszczenie ponad 2500 obiektów. Obiektów, które tworzą nowoczesne systemy nawigacji, dostarczają bezprzewodowy internet, wspierają rolnictwo, pomagają badać zmieniający się klimat i chronić się przed skutkami klęsk żywiołowych. Zapewniają nam życie, jakie znamy. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
10 lat Lema na orbicie. Pierwszy polski satelita naukowy wciąż działa
Równo 10 lat temu z rosyjskiego kosmodromu Dombarowskij wystartowała rakieta Dniepr, będąca zmodyfikowanym pociskiem balistycznym. Na jej pokładzie znajdował się niewielki sześcian wypakowany aparaturą naukową. Nosił zacne imię „Lem” i był pierwszym polskim satelitą naukowym. Po dekadzie na orbicie Lem wciąż łączy się z Ziemią.
W tym artykule: 10 lat pomiarów Lema Historia pierwszego polskiego satelity naukowego Duży sukces projektu BRITE Lem to kosmiczna kostka. CubeSat o wymiarach 20 x 20 x 20 cm. Jego podstawowym instrumentem badawczym jest teleskop o średnicy zaledwie 30 mm, ogniskowej 70 mm i stosunkowo szerokim polu widzenia (24 stopnie). To wystarczyło, by przez dekadę na orbicie niewielki polski satelita dokonał aż sześciu milionów obserwacji gwiazd jaśniejszych i gorętszych od Słońca. 10 lat pomiarów Lema Dzięki Lemowi i drugiemu satelicie z konstelacji BRITE, polscy naukowcy badali mechanizmy transportu energii i momentu pędu działające we wnętrzach najgorętszych gwiazd. – Lem dostarczył około sześciu milionów pomiarów z ponad 200 gwiazd różnego rodzaju. W tym gwiazd podwójnych, gwiazd gorących, chłodnych, pulsujących, gwiazd magnetycznych, z wiatrami i wielu innych. Było tego tak dużo, że nie potrafię wybrać obiektywnie najcenniejszych zebranych dzięki niemu danych – mówi profesor Gerald Haendler z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN. To instytucja, która wraz z Centrum Badań Kosmicznych PAN tworzyła konsorcjum polskiej części systemu BRITE. Bo Lem to tylko jeden z pięciu satelitów składających się na kanadyjsko-austriacko-polską konstelację BRITE (ang. BRIght Target Explorer, czyli Badacz Jasnych Obiektów). – Dla mnie samego najcenniejsze były te dane dotyczące gorących i pulsujących gwiazd. Dzięki możliwościom Lema dowiedzieliśmy się, jak szalenie skomplikowane są i jak wiele jeszcze musimy się o nich nauczyć – dodaje naukowiec. Historia pierwszego polskiego satelity naukowego Autorem pomysłu na międzynarodową konstelację, a także planu naukowego i planów realizacji satelitów serii BRITE, był profesor Sławomir Ruciński, polski astronom wykładający na Uniwersytecie w Toronto. Polską część projektu, czyli nanosatelity Lem i Heweliusz, sfinansowało Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Koszt opiewał na 16 mln złotych. Natomiast nazwy wyłoniono w konkursie. Nadanie imienia Lem pierwszemu z BRITE’ów zasugerował Michał Radomił Wiśniewski. Pierwszy polski satelita. 13 lat temu roku rakieta Vega wyniosła na orbitę PW-Sat PW-Sat zaprojektowali i zbudowali studenci Politechniki Warszawskiej. Pierwszy polski satelita miał kształt sześcianu o wymiarach 100×100×113 mm i masie nie przekraczającej 1330 g. Jego misj... Rakieta Dniepr, przewożąca na pokładzie 33 niewielkie satelity, wystartowała 21 listopada 2013 dokładnie o godz. 8.10 naszego czasu. Lem oddzielił się od górnego stopnia rakiety po niespełna 16 minutach lotu. Równo godzinę i 38 minut po starcie nawiązano pierwszy kontakt. Trwał 12 minut. Testy trwały do 28 listopada, kiedy to rozpoczęła się faza naukowa. Ta trwała do maja 2020 r. W tej chwili, choć Lem wciąż znajduje się na orbicie, nie dostarcza już danych astronomicznych, co wywołane jest usterką techniczną. Natomiast stacja naziemna w CAMK PAN nadal odbiera sygnał wysyłany przez Lema. Duży sukces projektu BRITE – Przed projektem BRITE nikt nie wierzył, iż można dokonać cennych naukowo pomiarów jasności gwiazd dzięki nanosatelitom. Tego typu pomiary wymagają bardzo precyzyjnego ustawienia teleskopu względem badanego obiektu. A trudno jest ustawić nanosatelity z taką precyzją. Ale projekt BRITE pokazał, że można tego dokonać, co otworzyło drogę wielu podobnym misjom – mówi prof. Haendler. – Dzięki udziałowi w konsorcjum BRITE nauczyliśmy się budować naukowe nanosatelity w chwili, gdy wydawało się, iż takie urządzenia nie mogą służyć celom naukowym. Patrząc na rozwój technologii kosmicznych i fakt, że dzisiaj na orbitę wysyła się głównie niewielkie satelity funkcjonujące w konstelacjach, możemy śmiało powiedzieć, że byliśmy w awangardzie – podkreśla dr hab. inż. Piotr Orleański, dyrektor Centrum Badań Kosmicznych PAN i jeden z inżynierów pracujących przy satelitach BRITE. – Pełnowymiarowa makieta satelity Lem wciąż stoi przy wejściu do Centrum Badań Kosmicznych PAN w Warszawie. Przypomina nam, że nawet nieduży, ale dobrze skonstruowany instrument kosmiczny, może dokonać wielkich rzeczy – wyjaśnia uczony. Wraz z Lemem na orbitę poleciała płytka z wygrawerowanymi podpisami osób zaangażowanych w opracowanie i budowę Lema. Wśród nich był jeden wyjątkowy – odcisk stópki nowonarodzonego dziecka Anny i Romana Wawrzaszków z Centrum Badań Kosmicznych PAN. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W Serbii odkryto wielkie ufortyfikowane osady sprzed ponad 3000 lat. Rozwiązano zagadkę ich sukcesu
Sto osad, z których część była olbrzymia i ufortyfikowana z pomocą rowów i drewnianych umocnień, namierzyli archeolodzy w Serbii wzdłuż rzeki Cisy. Istniały od 1500 do 1200 lat p.n.e. Osady wykryto z pomocą zdjęć satelitarnych.
W tym artykule: Satelita, samolot i łopata – od szczegółu do ogółu Osady z epoku brązu w zasięgu wzroku Rozległa sieć handlowa Osadnikom pomógł klimat, ale nadszedł kres Archeologia z lotu ptaka To odkrycie to dla archeologów spore zaskoczenie. Do tej pory uważano, że po 1600 roku p.n.e. w rejonie Serbii upadły ośrodki władzy i opuszczono osady. Epoka brązu na tym obszarze miała nie skrywać większych zagadek. Tymczasem dzięki wykorzystaniu zdjęć satelitarnych i rekonesansu lotniczego naukowcom udało się namierzyć nieznane do tej pory osady. Międzynarodowy zespół badaczy z Serbii, Irlandii, Słowenii i Portugalii opublikował właśnie wyniki analiz w czasopiśmie naukowym „Plos One”. Satelita, samolot i łopata – od szczegółu do ogółu Archeolodzy skupili się na analizie regionu, który do tej pory był słabo rozpoznany. Domyślnie uważano, że w pradziejach niewiele się tam działo. Pod lupę wzięto obszar dorzecza Cisy na ponad 100-kilometrowym odcinku w północno-wschodniej Serbii. Najpierw badacze przeanalizowali zobrazowania satelitarne z Google Maps. Już na nich dostrzegli na polach uprawnych ślady, które wskazywał na to, że pod nimi skrywają się dawne konstrukcje. Zboża mają inny kolor lub wysokość tam, gdzie kiedyś były domy, rowy, zabudowania. Bywa, że te różnice bardzo wyraźnie rysują się i są widoczne z lotu ptaka. Tam też było w tym przypadku. W tak wytypowanych miejscach eksperci wykonali naloty samolotem, z którego zrobili zdjęcia „podejrzanych” miejsc. Ostatnią częścią prac terenowych były wykopaliska wykonane w ograniczonym zakresie Osady z epoku brązu w zasięgu wzroku Okazało się, że wzdłuż Cisy 1500–1200 lat p.n.e. istniały wielkie osady. Część z nich była chroniona przez pojedyncze, okrągłe w planie wały lub drewniane fortyfikacje. W czasie badań terenowych w obrębie osad udało się pozyskać fragmenty naczyń ceramicznych. To na ich podstawie i badań radiowęglowych szczątków kostnych możliwe było określenie wieku domostw. Osady znajdowały się na obszarze 8 tys. kilometrów kwadratowych – około 140 km na osi północ-południe i 80 km – wschód-zachód. Usytuowane były od siebie najczęściej w odległości do 5 km. Oznacza to, że znajdowały się najczęściej w zasięgu wzroku. Naukowcy uważają, że społeczności, które tam żyły, były ze sobą blisko powiązane i ze sobą współpracowały. Rozległa sieć handlowa Dlaczego osady rozkwitały w tym czasie? Zdaniem badaczy ich mieszkańcy pośredniczyli w handlu brązem. Był to bowiem okres, w którym ten surowiec zyskał szczególną popularność (a epokę nazwano właśnie epoką brązu). Zatem do ich sukcesu mogły przyczynić się istniejące wówczas cywilizacje – mykeńska w Grecji czy hetycka w Anatolii. Osadnikom pomógł klimat, ale nadszedł kres Nowe osady powstały w miejscu, które było korzystne pod względem klimatu. Zdaniem naukowców preferowano lokalizacje na terenach podmokłych, w pobliżu dróg wodnych. Wówczas, w XIII–XII wieku p.n.e. w tym rejonie świata podniosły się temperatury i klimat stał się bardziej suchy. Wymogło to na ludziach potrzebę dostosowania do zmieniających się warunków. Rozkwit trwał do około 1200 roku p.n.e. Wówczas wielkie osady opuszczono. Być może była to zorganizowana akcja, bo archeolodzy znaleźli ślady po rozbiórkach. Wówczas w strefie Morza Śródziemnego doszło m.in. do upadku cywilizacji hetyckiej. Przyczyniły się do tego zmiany klimatu i inwazja Ludów Morza. Archeologia z lotu ptaka W ostatnich latach archeolodzy szczególnie często wykorzystują możliwości, które dają zobrazowania satelitarne. W ten sposób również na terenie Polski udało się odkryć setki nieznanych stanowisk archeologicznych. Szczególnie spektakularne było namierzenie rondeli, czyli tzw. polskich Stonehenge. Stosowany jest też lotniczy skaning laserowy (ALS). Dzięki podczepionemu pod samolot laserowi możliwe jest wykrycie reliktów struktur z pradziejów, nawet skrytych pod lasami, albo bardzo silnie zniwelowanych, gdy nieuzbrojone oko obserwatora nie jest w stanie nic dojrzeć. Źródła: Plos One, Science. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Dwa nowe polskie satelity na orbicie! Jeden testuje ogniwa perowskitowe, drugi sztuczną inteligencję
To było kosmicznie wyjątkowe Święto Niepodległości. W sobotę, 11 listopada należąca do firmy SpaceX rakieta Falcon 9 wyniosła na orbitę ładunek, wśród którego znalazły się dwa polskie satelity.
W tym artykule: Orbitalny test perowskitów z Polski Gliwicki satelita w kosmosie Polska sztuczna inteligencja we włoskim pojeździe Polski sektor kosmiczny W sobotni wieczór z bazy Vandenberg wystartowała rakieta Falcon 9, wynosząca na orbitę szereg małych satelitów, tzw. cubesatów. Wśród nich znalazły się dwie polskie jednostki oraz pojazd transferowy, do którego Polacy przygotowali nowoczesny komputer pokładowy Antelope. W kosmos trafił kolejny satelita obserwacyjny wrocławskiej firmy SatRev. Stork-7 wyposażony jest w 28 ogniw perowskitowych firmy Saule Technologies. Po raz pierwszy w historii przełomowe, opracowane przez dr Olgę Malinkiewicz ogniwa perowskitowe zostaną przetestowane w warunkach kosmicznych. Za skonstruowanie, oprogramowanie, wyniesienie i operację satelity na orbicie odpowiada firma SatRev. Orbitalny test perowskitów z Polski – Wierzę, że ta misja potwierdzi odporność ogniw perowskitowych Saule Technologies na promieniowanie kosmiczne, co wykazały już badania w laboratorium. To idealne źródło zasilania w kosmosie z wielu powodów – komentuje dr Olga Malinkiewicz, CEO Saule Technologies. – Ogniwa perowskitowe są znacznie lżejsze od ogniw tradycyjnych, co jest niezwykle istotne, biorąc pod uwagę koszt transportu każdego kilograma na orbitę. Są elastyczne, więc można je upakować w niewielkiej przestrzeni. Z kolei dzięki temu, że są drukowane cyfrowo, mogą przybierać dowolne kształty. To oznacza, że można w maksymalnym stopniu wykorzystać dostępne powierzchnie do wytwarzania prądu – dodaje dr Malinkiewicz. W trakcie misji ogniwa perowskitowe firmy Saule Technologies będą stale monitorowane. Dane dotyczące prądu, natężenia światła słonecznego i temperatury będą regularnie przesyłane do stacji naziemnych, umożliwiając analizę pracy ogniw w czasie rzeczywistym. Zdaniem Viveka Babu, dyrektora ds. kosmonautyki w Saule Technologies, ta misja otwiera nowe perspektywy dla ultracienkich rozwiązań energetycznych w przemyśle kosmicznym. Gliwicki satelita w kosmosie Falcon 9 wyniósł też w kosmos pierwszego satelitę zbudowanego przez gliwicką firmę KP Labs. Intuition-1 to tzw. nanosatelita klasy 6U. Cubesat został wyposażony w wysokiej klasy hiperspektralny instrument optyczny oraz jednostkę przetwarzania danych Leopard DPU, potrafiącą przetwarzać do 3 bilionów operacji na sekundę. – Dzięki współpracy tych dwóch komponentów, Intuition-1 będzie analizował zebrane dane już na orbicie. To przyczyni się do zredukowania przesyłu danych z satelity na Ziemię i przełoży się na znaczącą redukcję kosztów operacyjnych. Satelita wesprze rozwój w wielu dziedzinach. Od rolnictwa, poprzez badania środowiska, po analizę deforestacji – napisała w oświadczeniu gliwicka firma. Polska sztuczna inteligencja we włoskim pojeździe KP Labs miało również znaczy udział w innym urządzeniu wysłanym tym samym transportem. Falcon 9 wyniósł na orbitę tzw. pojazd transferowy ION Satellite Carrier włoskiej spółki D-Orbit. Na pokładzie zainstalowano zaawansowany komputer pokładowy Antelope, stworzony do pracy w warunkach kosmicznych. Urządzenie zostało zaprojektowane i wykonane przez KP Labs. Głównym zadaniem Antelope jest użycie algorytmów sztucznej inteligencji do monitorowania danych telemetrycznych pozyskiwanych z podzespołów satelity. – To nie tylko krok w przyszłość dla eksploracji kosmicznej. To także inwestycja w technologie, które w najbliższych latach mogą zrewolucjonizować wiele dziedzin naszego życia, przynosząc korzyści dla globalnej społeczności – mówi Michał Zachara, COO KP Labs. Start misji był wielkim przeżyciem i kamieniem milowym dla rozwoju firmy. KP Labs zostało założone w 2016 roku przez grupę inżynierów z Politechniki Gliwickiej. Dzisiaj firma realizuje kilkanaście dużych projektów dla Europejskiej Agencji Kosmicznej, NASA oraz firm prywatnych. Wyniesienie na orbitę zarówno Intuition-1, jak i komputera pokładowego Antelope da firmie kolejny impuls do rozwoju. Polski sektor kosmiczny – Czujemy dumę połączona z pewnym poczuciem realizacji. W sobotę przeżyliśmy niewyobrażalny stres. W końcu przyglądaliśmy się, jak wynik kilku lat pracy dziesiątek osób unosi się w górę w luku ogromnej rakiety. Ale ten stres mamy już za sobą. Bardzo pozytywnie zaskoczyły nas reakcje ludzi komentujących start. Otrzymaliśmy masę wsparcia, wiele pozytywnych słów – opowiada Michał Zachara. – Teraz czekamy na wypuszczenie Intuition-1 z ION-a i wejdziemy w fazę łapania kontaktu z satelitą. Powoli, jeden po drugim będziemy włączać i testować podsystemy. Myślę że zajmie to przynajmniej miesiąc. A po wszystkim zaczniemy zbierać pierwsze zobrazowania. Antylopa pozostanie w ION-ie. Po uwolnieniu z niego wszystkich satelitów będziemy mogli – we współpracy z operatorami platformy – uruchomić scenariusze testowe, sprawdzić, czy sprzęt funkcjonuje jak trzeba i rozpocząć detekcję anomalii w telemetrii – podsumowuje Michał Zachara. Dodajmy, że Sat Rev i KP Labs to pierwsze polskie prywatne firmy z własnymi satelitami na orbicie. Na początku tego roku wystartowała również niemiecko-polska misja Star-Vibe. Na pokładzie satelity zamontowano nowoczesny teleskop wrocławskiej firmy Scanway. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jedno z najstarszych jezior na świecie skrywa sekret. Dlaczego ma tak dziwne kolory?
Fotografia zrobiona w ramach misji Copernicus Sentinel-2 pokazuje jeden z najbardziej wyjątkowych akwenów świata – wenezuelskie jezioro Maracaibo. Jego wody mają niezwykły odcień jadeitu.
W tym artykule: Historia ukryta w wodzie Najpiękniejsze jezioro świata? Wszystkie kolory zanieczyszczeń Największe jezioro w Polsce, czyli Śniardwy, ma niecałe 114 km kw. I chociaż bywa nazywane „mazurskim morzem”, daleko mu do innych wielkich akwenów. Jednym z takich olbrzymów jest wenezuelskie jezioro Maracaibo. Jego powierzchnia to aż 13 500 km kw. – czyli jest od Śniardw prawie 120 razy większe! I tylko nieco mniejsze niż całe województwo lubuskie. Jezioro Maracaibo to największy naturalny zbiornik wodny w Ameryce Południowej. Leży bardzo blisko Zatoki Wenezuelskiej, z którą łączy go tylko niewielka cieśnina. Maracaibo bywa uznawane za lagunę – czyli fragment morza odcięty od reszty przez kawałek lądu. Ten potężny zbiornik zasilają również rzeki. Największa z nich to Catatumbo. Historia ukryta w wodzie Jezioro Maracaibo – poza tym, że jest ogromne – to również jeden z najstarszych akwenów na kuli ziemskiej. Powstało 36 mln lat temu, czyli na długo przed tym, jak na Ziemi pojawił się człowiek. Jego istnienie to efekt zapadnięcia się uskoków i wypiętrzenia Andów, do którego doszło w późnym eocenie. Od tego czasu kotlinę zalewała na zmianę słona woda morska i słodka woda przynoszona przez rzeki. Pod koniec ostatniego zlodowacenia do Maracaibo spłynęło tak dużo wody, że zbiornik zyskał na pewien czas bezpośrednie połączenie z Oceanem Atlantyckim. Dzisiaj akwen leży między dwoma dużymi miastami. Jedno, na zachód od cieśniny, to Maracaibo, drugie co do wielkości miasto Wenezueli (po stolicy kraju Caracas). Na wschodzie z kolei, poniżej cieśniny, znajduje się Cabimas. Oba miasta związane są z przemysłem naftowym. Stanowią ważne ośrodki wydobycia ropy. I jednocześnie – wyjaśnienie zagadkowego zdjęcia zrobionego z orbity. Najpiękniejsze jezioro świata? W listopadzie 2023 r. Europejska Agencja Kosmiczna opublikowała zdjęcie Maracaibo z sierpnia tego roku. Powstało dzięki satelicie Sentinel-2 – jednemu z dwóch satelitów wchodzących w skład misji realizowanej w ramach programu Copernicus. Jej celem jest systematyczna obserwacja powierzchni Ziemi. A także obrazowanie w wysokiej rozdzielności zmian, jakie zachodzą na planecie. Jezioro Maracaibo nie było fotografowane pierwszy raz. Jednak tym razem ESA uzyskała wyjątkowe zdjęcie. W centrum akweny wody są ciemne i układają się w potężny wir. Na krawędziach z kolei kręcą się mniejsze zielonkawe wiry w odcieniu jadeitu. Na dole po lewej widać brązowawo-żółty ślad. To osady, które przynosi wpadający do zbiornika nurt rzeki Catatumbo. Wszystkie kolory zanieczyszczeń Co nadaje wodom Maracaibo ten rzadki jadeitowy odcień? Otóż jezioro zawiera bardzo bogate złoża ropy naftowej, odkryte w 1914 r. Od lat 20. XX w. ropa wydobywana jest na jego wybrzeżach na skalę przemysłową. Stąd pochodzi aż dwie trzecie ropy wydobywanej w całej Wenezueli. Przemysł wydobywczy odciska takie piętno na środowisku naturalnym, że widać to aż z orbity. „Niegdyś dziewicze wody Maracaibo zostały silnie zanieczyszczone przez wycieki z rur naftowych i ścieki spływające do jeziora” – napisano na koncie Flickr należącym do ESA. „Szmaragdowozielone wiry w wodach jeziora, widoczne na zdjęciu wykonanym w sierpniu 2023 r., wprawdzie wyglądają pięknie z kosmosu, jednak oznaczają niekontrolowane zakwity toksycznych sinic. Czyli organizmów, które stanowią poważne zagrożenie dla ekologii i zdrowia ludzkiego” – zauważają badacze z ESA. To właśnie zakwity sinic sprawiają, że Maracaibo wygląda jak pomalowane zielonkawą farbą. I to z ich powodu akwen jest regularnie fotografowany przez satelitę ESA. Obserwacja poziomu zanieczyszczeń pozwala monitorować zagrożenie, jakie mogą stanowić i dla zdrowia ludzi, i dla środowiska. Źródła: New Scientist, ESA, Sentinel. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com