Polacy przestają wybierać oczywiste kierunki. Te miejsca przejmują turystów
W dobie rosnącego zjawiska overtourismu i nieustannego skupienia ruchu turystycznego wokół tych samych, najbardziej obleganych miejsc, coraz więcej Polaków zaczyna szukać alternatyw. Podróżujemy częściej niż kiedyś, ale też coraz uważniej i zamiast powielać utarte schematy, wybieramy kierunki mniej oczywiste, spokojniejsze oraz bardziej autentyczne. Jak dziś planujemy wyjazdy i czego tak naprawdę szukamy poza głównym nurtem?
Zamiast najbardziej popularnych destynacji Polacy coraz częściej kierują się ku mniej oczywistym zakątkom Europy, które pozwalają nie tylko uniknąć tłumów, lecz także odkryć coś nowego. Ten zwrot w stronę alternatywnych kierunków wpisuje się w szerszy trend świadomego podróżowania – takiego, które stawia na doświadczenia, lokalną kulturę i autentyczność zamiast „odhaczania” atrakcji. Coraz większą rolę odgrywa potrzeba odpoczynku od zgiełku i poszukiwanie miejsc, które nie są jeszcze zdominowane przez masową turystykę. Wszystko wskazuje na to, że zainteresowanie mniej oczywistymi regionami będzie rosło, a lista popularnych kierunków stopniowo się poszerzy o miejsca dotąd pomijane przez szeroki nurt turystyczny. Gdzie zatem warto pojechać? Vodice, czyli spokojniejsza alternatywa dla Splitu i Dubrownika nad Adriatykiem Położone nad turkusowymi wodami Adriatyku Vodice to przykład miejsca, które coraz wyraźniej zyskuje na znaczeniu wśród polskich turystów. Choć Chorwacja od lat pozostaje jednym z najchętniej wybieranych wakacyjnych kierunków, dziś widać zmianę w sposobie podróżowania – zarówno pod względem wyboru transportu, jak i samych destynacji. Coraz więcej osób rezygnuje bowiem z wielogodzinnych tras samochodem na rzecz wygodnych połączeń lotniczych lub kolei, a zamiast najbardziej znanych kurortów (jak Dubrownik czy Split), wybiera mniejsze, mniej oczywiste miejscowości. Z danych internetowego biura podróży eSky wynika, że w 2026 roku liczba rezerwacji do Vodic wzrośnie o ponad 120% rok do roku, co wyraźnie pokazuje rosnące zainteresowanie tym kierunkiem. A skąd jego popularność? Miasto oferuje wszystko to, co kojarzy się z chorwackimi wakacjami – słoneczną pogodę, dostęp do zadbanych plaż i rozwiniętą bazę noclegową – a jednocześnie zapewnia bardziej kameralną atmosferę. Dodatkowym atutem jest bliskość atrakcji przyrodniczych, takich jak Park Narodowy Krka, co sprawia, że Vodice stanowią świetną bazę wypadową do zwiedzania regionu, bez konieczności rezygnowania z komfortowego wypoczynku. Sardynia – włoska wyspa poza utartym szlakiem turystycznym Choć Włochy niezmiennie przyciągają turystów takimi ikonami jak Rzym czy Mediolan, coraz więcej podróżnych kieruje swoją uwagę na mniej oczywiste regiony, a jednym z najciekawszych przykładów jest Sardynia. Ta druga co do wielkości wyspa na Morzu Śródziemnym zachwyca nie tylko krystalicznie czystą wodą i spektakularnymi, często dzikimi plażami, ale także wyraźnie spokojniejszym tempem życia niż na kontynencie. Sardynia oferuje unikatowe połączenie natury i kultury – od surowych, górzystych krajobrazów w głębi wyspy, po urokliwe miasteczka i lokalne tradycje, które przetrwały tu w niemal niezmienionej formie. To również jeden z europejskich obszarów zaliczanych do tzw. blue zones, gdzie mieszkańcy żyją wyjątkowo długo, co dodatkowo wzmacnia jej wizerunek jako miejsca sprzyjającego zdrowiu i równowadze. Z danych internetowego biura podróży eSky wynika, że osoby wybierające Sardynię stawiają głównie na dłuższe pobyty – co najmniej pięciodniowe wyjazdy stanowią aż 66% wszystkich rezerwacji. To pokazuje, że wyspa traktowana jest nie jako pomysł na szybki city break, lecz raczej jako przestrzeń do pełniejszego, spokojnego wypoczynku i eksplorowania jej różnorodnych krajobrazów. Braszów jako alternatywny city break w sercu Rumunii Rosnące zainteresowanie mniej oczywistymi kierunkami sprawia, że na mapie popularnych wyjazdów coraz częściej pojawia się też Braszów. Położony u podnóża Karpat, w centralnej części Rumunii, przyciąga podróżnych, którzy szukają czegoś więcej niż klasycznego zwiedzania zatłoczonych metropolii. Miasto zachowało wyjątkowy, średniowieczny charakter – z brukowanymi uliczkami, kolorowymi kamienicami i jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków regionu, czyli Czarnym Kościołem w Braszowie. Jego gotycka bryła dominuje nad starówką i stanowi symbol miasta. Braszów wyróżnia się jednak nie tylko architekturą, ale też dostępem do natury – w zaledwie kilkanaście minut można znaleźć się na górskich szlakach lub w popularnych ośrodkach, takich jak Poiana Brașov, co czyni go atrakcyjnym kierunkiem przez cały rok. Dodatkowym atutem jest bliskość słynnych atrakcji regionu, w tym Zamku w Bran, często kojarzonym z legendą o Drakuli. Wzrost zainteresowania tym kierunkiem nie umyka branży lotniczej – nowe połączenia i coraz lepsza dostępność komunikacyjna sprawiają, że Braszów staje się realną alternatywą dla klasycznych europejskich city breaków, oferując jednocześnie bardziej kameralne i różnorodne doświadczenie podróżnicze. Źródło: eSky.pl Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ślub jak z filmu? Coraz więcej par mówi „tak” za granicą. Te miejsca są hitem 2026 roku
Ucieczki do spektakularnych zakątków świata stają się coraz popularniejszym sposobem na rozpoczęcie małżeńskiej drogi. Zamiast wielomiesięcznych przygotowań i rozbudowanych przyjęć, wiele par decyduje się dziś na kameralną ceremonię w wyjątkowej scenerii. Gdzie zatem najlepiej pobrać się za granicą w 2026 roku?
Spis treści: Ślub w Szkocji – formalności i romantyczne plenery Highlands Majorka na ślub za granicą – warunki formalne i wymagania Ślub na greckiej wyspie Folegandros. Ile trwa procedura? Zermatt w Szwajcarii. Czas oczekiwania na ślub w Alpach Sardynia i ślub we Włoszech bez wymogu pobytu Ślub na Alasce – szybka procedura dla zagranicznych par Wyspy Owcze – ślub w Tórshavn i wymagane formalności Popularność ślubów w plenerze rośnie na całym świecie, co napędza zarówno rosnące koszty tradycyjnych wesel, jak i zmieniające się oczekiwania młodych par. W 2026 roku średni koszt organizacji ślubu w Polsce szacuje się na poziomie od 85 tys. do nawet 120 tys. zł, dlatego coraz więcej narzeczonych rozważa alternatywę w postaci tzw. ślubnych ucieczek. Choć kiedyś kojarzone były np. z szybkim, spontanicznym ślubem w Las Vegas, dziś mają zupełnie inny charakter. – „Ślubne ucieczki” kiedyś postrzegano jako tandetne, tajemnicze i wstydliwe. W 2026 roku natomiast oznaczają one kameralne śluby, podczas których najważniejsza jest para, a nie goście – stwierdziła fotografka ślubna Maddie Mae. Co więcej, pandemia COVID-19 przyczyniła się do popularyzacji tej formy zawierania małżeństwa, dając parom „pozwolenie” na zamianę dużych uroczystości na prywatne przysięgi. Obecnie coraz częściej przyjmują one formę stylizowanych ceremonii z udziałem maksymalnie kilkunastu gości, co pozwala przeznaczyć budżet nie na logistykę przyjęcia, lecz na wyjątkowe doświadczenie w starannie wybranej lokalizacji. Gdzie w takim razie najlepiej w 2026 roku zorganizować kameralny ślub za granicą? Ślub w Szkocji – formalności i romantyczne plenery Highlands Rozległe krajobrazy szkockich wyżyn oraz surowe wyspy należą dziś do często wybieranych miejsc na kameralne ceremonie ślubne poza granicami kraju. Co istotne z punktu widzenia zagranicznych par, Szkocja uchodzi za jedno z najbardziej liberalnych miejsc na świecie pod względem lokalizacji ceremonii – ślub może odbyć się legalnie niemal wszędzie, od górskich dolin po odosobnione plaże czy brzegi jezior, o ile prowadzi go zarejestrowany celebrans. Popularne miejsca, takie jak wyspa Skye czy dolina Glencoe, przyciągają pary spektakularnymi widokami, jednak bardziej kameralną alternatywą pozostaje Park Narodowy Cairngorms, oferujący prywatność przez cały rok. Pary spoza Wielkiej Brytanii mogą zawrzeć tu małżeństwo po uzyskaniu wizy małżeńskiej (M-10), przy czym minimalny okres oczekiwania na formalne powiadomienie wynosi 29 dni. Co ważne, szkockie prawo uznaje również małżeństwa osób tej samej płci, co czyni region szczególnie dostępnym dla międzynarodowych ceremonii. Majorka na ślub za granicą – warunki formalne i wymagania Majorka pozostaje jednym z najbardziej malowniczych kierunków ślubnych w basenie Morza Śródziemnego, oferując jednocześnie różnorodne krajobrazy – od górskich zboczy po kameralne zatoki. Choć organizacja ceremonii na wyspie jest możliwa, procedura prawna w przypadku ślubu cywilnego bywa bardziej złożona. Aby zawrzeć związek małżeński w Hiszpanii, przynajmniej jeden z partnerów musi posiadać obywatelstwo hiszpańskie lub udokumentowane, minimum dwuletnie zamieszkanie w kraju. Alternatywą pozostaje ceremonia katolicka, która nie wymaga stałego pobytu. Proces administracyjny obejmuje tłumaczenie dokumentów i ich zatwierdzenie, dlatego formalności mogą potrwać od kilku tygodni do kilku miesięcy. Hiszpania uznaje małżeństwa osób tej samej płci, co dodatkowo zwiększa jej atrakcyjność jako destynacji ślubnej. Ślub na greckiej wyspie Folegandros. Ile trwa procedura? Folegandros, jedna z mniej uczęszczanych wysp archipelagu Cyklad, stanowi propozycję dla par poszukujących prywatności i autentycznego klimatu śródziemnomorskiego. Niewielka liczba mieszkańców oraz surowe, naturalne krajobrazy sprzyjają organizacji kameralnych ceremonii z dala od masowej turystyki. Co istotne, Grecja umożliwia zagranicznym parom zawarcie zarówno ślubu cywilnego, jak i kościelnego bez konieczności posiadania stałego miejsca zamieszkania. Należy jednak przygotować przetłumaczone dokumenty oraz spełnić wymogi administracyjne, co może wydłużyć proces przygotowań do kilku tygodni lub miesięcy, choć sama licencja małżeńska wydawana jest zazwyczaj w ciągu siedmiu dni. Grecja dopuszcza również zawieranie małżeństw przez pary tej samej płci. Zermatt w Szwajcarii. Czas oczekiwania na ślub w Alpach Alpejskie miasteczko Zermatt przyciąga pary, które pragną połączyć spektakularną scenerię górską z wysokim standardem zakwaterowania. Wolna od ruchu samochodowego miejscowość oferuje dostęp do licznych punktów widokowych, do których można dotrzeć koleją linową lub pociągiem. Zawarcie małżeństwa przez zagraniczne pary w Szwajcarii jest możliwe, jednak wymaga wcześniejszego złożenia wniosku oraz dostarczenia poświadczonych i przetłumaczonych dokumentów. Formalności obejmują również uzyskanie odpowiedniej wizy wjazdowej, a czas oczekiwania wynosi zazwyczaj od czterech do sześciu miesięcy. Prawo szwajcarskie uznaje małżeństwa osób tej samej płci, co sprawia, że region pozostaje dostępny dla szerokiego grona narzeczonych. Sardynia i ślub we Włoszech bez wymogu pobytu Dla par marzących o włoskiej ceremonii, lecz unikających tłumów charakterystycznych dla Florencji czy Wenecji, Sardynia stanowi atrakcyjną alternatywę. Wyspa oferuje zarówno nadmorskie klify, jak i rustykalne wioski, umożliwiając organizację uroczystości w bardziej kameralnym otoczeniu. Zagraniczne pary mogą legalnie zawrzeć związek małżeński we Włoszech bez konieczności stałego pobytu, jednak wymagane jest uzyskanie zaświadczenia o braku przeszkód do zawarcia małżeństwa oraz przygotowanie przetłumaczonych dokumentów. Osoby nieposługujące się językiem włoskim muszą skorzystać z usług tłumacza podczas ceremonii. Procedura administracyjna trwa zazwyczaj co najmniej trzy miesiące. Warto zaznaczyć, że włoskie prawo nie dopuszcza małżeństw osób tej samej płci – możliwe jest jedynie zawarcie związku cywilnego. Ślub na Alasce – szybka procedura dla zagranicznych par Alaska stanowi propozycję dla par, które pragną zorganizować ceremonię w całkowitym odosobnieniu, z dala od infrastruktury turystycznej. Rozległe obszary dzikiej przyrody umożliwiają organizację ślubu na lodowcu lub w górskiej dolinie, często z wykorzystaniem transportu helikopterowego. Z prawnego punktu widzenia procedura zawarcia małżeństwa na Alasce należy do jednych z najprostszych – zagraniczne pary mogą legalnie wziąć ślub bez wymogu stałego pobytu, przedstawiając jedynie paszport oraz uzyskaną licencję małżeńską. Czas oczekiwania wynosi zaledwie trzy dni. Stan Alaska uznaje również małżeństwa osób tej samej płci. Wyspy Owcze – ślub w Tórshavn i wymagane formalności Archipelag Wysp Owczych przyciąga pary poszukujące surowych, naturalnych krajobrazów przypominających Islandię, lecz pozbawionych intensywnego ruchu turystycznego. Ceremonie odbywają się zazwyczaj w stolicy (Tórshavn) po uprzednim złożeniu zawiadomienia o zawarciu małżeństwa w lokalnym urzędzie. Zagraniczne pary mogą legalnie zawrzeć tu związek małżeński, jednak wymagane jest wcześniejsze uzyskanie zgody administracyjnej, co zajmuje około czterech tygodni. Wyspy Owcze uznają małżeństwa osób tej samej płci, dzięki czemu pozostają otwarte na różnorodne formy ceremonii międzynarodowych. Źródło: BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ta, która pomaga odejść. Accabadora to jedna z najbardziej przerażających funkcji w historii Sardynii
Sardyńskie „czarne wdowy” od wieków pobudzają wyobraźnię mieszkańców wyspy. Ich obecność wiązano z ostatnimi chwilami życia chorych i słabych. Accabadora stała się symbolem jednej z najbardziej przerażających ról w lokalnej tradycji.
W tym artykule: Zabójcze kropidło Kim była femmina accabadora? Skracanie cierpień tylko metaforyczne? W historii wojen znano wiele przykładów skracania cierpień śmiertelnie rannym przyjaciołom i wrogom. Służył do tego tak zwany coup de grâce, cios łaski. W średniowieczu wyspecjalizowanym do tego orężem była mizerykordia, czyli krótki wąski sztylet. To jednak dotyczyło świata rycerzy i warunków wojennych. Co jednak praktykowano wśród prostego ludu? Tropy wiodą na Sardynię. Zabójcze kropidło W 2009 roku włoscy badacze w końcu zidentyfikowali roślinę, której w starożytności używali jako trucizny potomkowie Fenicjan mieszkający na Sardynii. „Badania, przeprowadzone pod kierunkiem chemika Giovanniego Appendino z Universita degli Studi del Piemonte Orientale dowodzą, że była to Oenanthe crocata – ziele z rodziny selerowatych, należące do rodzaju kropidło. Ten gatunek występuje wyłącznie na Sardynii, kilka innych gatunków kropidła można znaleźć również w Polsce”, donosił serwis Nauka w Polsce. Preparat z tej rośliny wywoływał u zażywającego specyficzny wyraz twarzy. W starożytności nazywano ten grymas, od nazwy wyspy, sardonicznym. „Starcom, którzy już nie potrafili zatroszczyć się o siebie, lub przestępcom podawano trujący napój, wywołujący na ich twarzy efekt szerokiego, przerażającego uśmiechu z wyszczerzonymi zębami. Następnie ofiary strącano ze skały lub bito na śmierć”, wyjaśniano na łamach Nauki w Polsce. Lecz nie był to jedyny sposób cichego zabijania na Sardynii. Niezwykła faraon Egiptu. Wszystkie zagadki królowej Hatszepsut i jej świątyni Świątynia królowej Hatszepsut to jedna z największych atrakcji turystycznych Egiptu. Egiptolodzy i inżynierowie nieustannie pracują nad jej rekonstrukcją. W kolejnym podcaście National Geog... Kim była femmina accabadora? „Jeszcze w latach 20. XX wieku działalność »medyczną« prowadziły tam znachorki określane mianem femmina accabadora czyli »służebnice śmierci«. Kobiety te, przeważnie wdowy, przeprowadzały eutanazję na osobach będących w terminalnym stadium choroby, na ich prośbę albo na prośbę rodziny chorego”, pisze w eseju „Znachorstwo – perspektywa kryminologiczna i wiktymologiczna" dr Joanna Narodowska z Katedry Kryminologii i Polityki Kryminalnej na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Femmina accabadora używały do zabójstw m.in. drewnianego młotka. Narzędzie takie wystawione jest w etnograficznym Museo Galluras mieszczącym się w sardyńskim Luras. Oczywiście nie zawsze potrzebny był młotek, czasem wystarczała zwykła poduszka. „Co ciekawe, znachorki nie były uważane przez społeczność lokalną za przestępców, ich praktyki rozważane były w kategoriach aktów litości i miłosierdzia”, podkreśla dr Narodowska i zaznacza, że „popularność korzystania z usług znachorek wiązała się z utrudnionym dostępem do profesjonalnych usług medycznych (obszary wiejskie) oraz folklorem i kulturą Sardyńczyków”. Jednak nie brak głosów, że owe „służebnice śmierci” to nie więcej niż tylko mit. Skracanie cierpień tylko metaforyczne? W 2015 roku czasopismo „La Nuova Sardegna” przekonywało, że termin accabadora pojawił się pierwszy raz w roku 1835. Miał połączyć w sobie ówczesne wiejskie plotki oraz dawne doniesienia o uśmiercaniu starców powyżej 70. roku życia. „Operację przeprowadzono w absolutnej ciszy, poza kilkoma modlitwami-egzorcyzmami, po usunięciu z pokoju bliskich, symboli religijnych i amuletów, które mogłyby uniemożliwić duszy opuszczenie ciała i lot do nieba”, opisywał dziennikarz „La Nuova Sardegna”, jak wyobrażano sobie praktyki femmina accabadora począwszy od XIX wieku. Pytanie, czy po tym rytuale dochodziło do zabójstwa – najczęściej z użyciem wspomnianego młoteczka – czy „służebnice śmierci” po prostu towarzyszyły umierającym w ostatnich chwilach, uśmierzając ich cierpienia jedynie w sensie metaforycznym. Nie ma bowiem klarownych dowodów na potwierdzenie mrocznych plotek. Na dodatek praktyki te stałyby w sprzeczności z naukami Kościoła katolickiego, przez wieki stanowiącego na wyspie potężną siłę. Czy więc tradycja „służebnic śmierci” w ogóle istniała? Jednak trzy lata później, w roku 2018, o istnieniu tego procederu w przeszłości przekonywał w dokumencie „Accabadoras. Panie łaskawej śmierci” cały szereg świadków i badaczy. Sardyński dziennikarz i regionalista Piero Bardanzellu wspominał zawsze ubraną na czarno „ciotkę Domenicę", która w razie potrzeby wyświadczała śmiertelną przysługę znajomym. Choć o litościwym zabijaniu z biedy i braku możliwości właściwej opieki nad obłożnie chorymi zaczęły powstawać książki i filmy, nie wszyscy są przekonani o istnieniu femmina accabadora. Tak czy inaczej, czarne wdowy z Sardynii budzą lęk i wywołują dreszcze. ŹRÓDŁA: Joanna Narodowska, „Znachorstwo – perspektywa kryminologiczna i wiktymologiczna”, w: Magdalena Ickiewicz-Sawicka [red.], „Kultura a medycyna ludowa”, Wydawnictwo Pogranicze, Sejny 2019, Igor Rakowski-Kłos, „Wstrząsający dokument Accabadoras. Panie łaskawej śmierci. Czy mamy prawo zabijać swoich bliskich z litości?”, Manlio Brigaglia, „Eutanasia: accabadora da rottamare. La genesi di un falso mito”, „Accabadoras. Panie łaskawej śmierci" (2018), reż. Fabrizio Galatea Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Wodzowie z rogami i tajemniczy metal. Oto, co odkryli badacze w figurkach z Sardynii
Są sugestywnie wykonane. Ukazują wodzów i wojowników z hełmami zdobionymi rogami, ale też zwierzęta i łodzie. Zagadkowe metalowe figurki z Sardynii były przed dziesiątki lat dla archeologów enigmą. Sugerowano ich powiązania ze Skandynawią. Teraz dowiedzieliśmy się, jak te artefakty sprzed blisko 3 tys. lat powstały.
Od epoki brązu w XVII stuleciu aż do epoki żelaza w III wieku p.n.e. na Sardynii kwitła społeczność kultury nuragijskiej. Ludzie ci wznosili liczne kamienne budowle w formie wież. Do dziś zachowało się kilka tysięcy z nich. Na temat tej cywilizacji nie zachowały się żadne teksty źródłowe, dlatego jest ona dla nas tajemnicza. Jedną z zagadek są niewielkie figurki, tzw. bronzetti, wykonane z brązu. Znajdywane są głównie w świątyniach. Do teraz nie było jasne, skąd pochodziły surowce, z których je wykonano. W poszukiwaniu źródeł produktów Brąz jest stopem metali: miedzi i cyny. Aby dowiedzieć się, skąd pochodzą surowce użyte do wykonania figurek naukowcy zastosowali nową metodę naukową. Porównali izotopy miedzi, cyny, ołowiu i rzadszego izotopu osmu, aby uzyskać jaśniejszy obraz pochodzenia metali. W ten sposób eksperci z Centrum Archeometrii Curt-Engelhorn w Mannheim w Niemczech rozwiązali jedną z zagadek. Wnioski opisali z badaczami z innych ośrodków w Danii i we Włoszech na łamach czasopisma „PLOS One”. „Zakupy” z dalekich krain – Wyniki pokazują, że bronzetti wykonywano głównie z miedzi pochodzącej z Sardynii, czasami zmieszanej z miedzią z Półwyspu Iberyjskiego (obecnie Hiszpania i Portugalia) – mówi dr Daniel Berger z Centrum Archeometrii Curt-Engelhorn, który opracował nową metodę badawczą. Kiedyś przypuszczano, że surowce mogły wywodzić się z obszaru Lewantu, ale nie ma na to żadnych fizykochemicznych dowodów. Interesujące jest to, że chociaż Sardynia posiada lokalne źródła cyny i ołowiu, nie były one wykorzystywane w do produkcji figurek. Cyna używana do produkcji brązu musiała być – z jakiegoś powodu – importowana prawdopodobnie z Półwyspu Iberyjskiego. W ocenie badawczy świadczy to o tym, że Sardynia była centralnym punktem handlu metalem w epoce brązu. Skandynawskie powiązania? – Kształt i wykonanie figur wpisują się w kulturę materialną tego okresu, a jednocześnie zawierają one cechy stylistyczne, które wydają się nam zadziwiająco podobne do tych w południowej Skandynawii – uważa dr Wrobel Nørgaard z Moesgaard Museum w Danii. Wskazuje przedstawienia wojowników w hełmach z rogami na skandynawskich petroglifach. Kultowe hełmy z rogami, znane ze stanowisk archeologicznych w Viksø, Kallerup, Grevensvænge i Tanum, występują również na Sardynii. – Dzięki nowej wiedzy o pochodzeniu metalu, z którego wykonano te figury, jesteśmy teraz o krok bliżej do zmapowania powiązań między Sardynią a Skandynawią – dodała. Chociaż w przypadku analiz fizykochemicznych i ich składu – takich powiązań nie widać. Musimy poczekać na dalsze analizy. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To jedno łączy najzdrowszych ludzi świata. Naukowiec nie ma wątpliwości
Niebieskie strefy to miejsca na świecie, w których ludzie żyją wyjątkowo długo i zdrowo. Naukowiec Dan Buettner odkrył, co je łączy – i jak z ich doświadczeń możemy skorzystać wszyscy.
Spis treści: Co definiuje niebieską strefę? Gdzie znajduje się 5 niebieskich stref? Na czym polega dieta niebieskich stref? Co jeszcze wpływa na długowieczność? „Niebieskie strefy” mogą zawierać sekret życia do 100 lat i dłużej. Do takich wniosków doszedł Dan Buettner, badacz i podróżnik National Geographic. Od 2004 roku Buettner bada miejsca, które nie tylko charakteryzują się dużym odsetkiem osób powyżej 100. roku życia, ale również skupiskami ludzi, którzy starzeją się bez problemów zdrowotnych, takich jak choroby serca, otyłość, nowotwory czy cukrzyca. Jego odkrycia stały się podstawą książek, w tym „Sekrety niebieskich stref: lekcje z najzdrowszych miejsc na Ziemi”, wzbudziły światowe zainteresowanie tymi rejonami, a nawet zainspirowały serial Netflixa „Live to 100: Secrets of the Blue Zones”. Gdzie znajdują się te „niebieskie strefy”? Co sprawia, że są tak zdrowe? I czego możemy się nauczyć od nich, nawet jeśli nie mieszkamy w ich pobliżu? Oto wszystko, co warto wiedzieć o niebieskich strefach. Co definiuje niebieską strefę? Badania Buettnera doprowadziły do wyodrębnienia pięciu regionów, które określił jako „niebieskie strefy”. Są to „demograficznie potwierdzone, geograficznie zdefiniowane” obszary, w których ludzie dożywają do 100 lat w niezwykłym odsetku – dziesięciokrotnie większym niż w Stanach Zjednoczonych. Mimo że dzieli je ogromna odległość, te certyfikowane niebieskie strefy łączy dziewięć podstawowych zasad, które – jak twierdzą badacze – przyczyniają się do długiego i szczęśliwego życia. Wśród nich znajdują się niskie poziomy stresu, regularny ruch, silne poczucie celu oraz dieta oparta na roślinach. Aby dane miejsce mogło zostać uznane za certyfikowaną niebieską strefę, musi spełniać trzy kryteria: wiarygodną dokumentację dotyczącą urodzin i zgonów, wysoki poziom długości życia na tle świata oraz wysoką lokalną długowieczność. Gdzie znajduje się 5 niebieskich stref? Pięć niebieskich stref znajduje się w: Ikarii (Grecja), Okinawie (Japonia), regionie Ogliastra na Sardynii (Włochy), Loma Linda w Kalifornii (USA) Półwyspie Nicoya (Kostaryka). Największa wyspa subtropikalnego archipelagu należącego do Japonii – Okinawa – jest domem dla najdłużej żyjących kobiet na świecie. Podstawowe produkty spożywcze, takie jak słodkie ziemniaki z Okinawy, soja, kurkuma oraz goya (gorzki melon) sprawiają, że mieszkańcy Okinawy żyją długo i zdrowo. To właśnie w Okinawie Buettner rozpoczął swoje badania nad długowiecznością. Położona niedaleko wybrzeża Turcji, na Morzu Egejskim, Ikaria odznacza się jednym z najniższych na świecie wskaźników umieralności w średnim wieku oraz demencji. Badania łączą długowieczność tych greckich super-stulatków z tradycyjną dietą śródziemnomorską, bogatą w warzywa i zdrowe tłuszcze oraz zawierającą niewielkie ilości produktów mlecznych i mięsnych. Górzyste wyżyny Sardynii mogą się pochwalić najwyższą koncentracją stulatków wśród mężczyzn na świecie. Tutejsza ludność spożywa dietę niskobiałkową, która wiąże się z niższym poziomem zachorowalności na cukrzycę i nowotwory oraz mniejszym ryzykiem zgonu u osób poniżej 65. roku życia. Nicoya znajduje się w regionie Ameryki Środkowej o najniższym wskaźniku umieralności w średnim wieku oraz drugiej najwyższej koncentracji stulatków płci męskiej. Sekret długowieczności w tym regionie częściowo tkwi w silnych wspólnotach religijnych, głębokich więziach społecznych i zwyczajach codziennej, niskointensywnej aktywności fizycznej. Wysoka koncentracja Adwentystów Dnia Siódmego w Loma Linda przyczynia się do tego, że mieszkańcy żyją o 10 zdrowych lat dłużej niż przeciętny Amerykanin. Codzienne posiłki w tym przedmieściu Los Angeles opierają się na biblijnej diecie składającej się ze zbóż, owoców, orzechów i warzyw. Na czym polega dieta niebieskich stref? Genetyka odgrywa kluczową rolę w tym, jak długo żyjemy, ale dieta może być „zjazdem na pas lepszego zdrowia” – mówi Buettner. Dieta niebieskich stref oparta jest na nawykach żywieniowych obywateli tych regionów. Około 95 procent tej diety stanowią produkty pochodzenia roślinnego, a 5 procent produkty zwierzęce. Oznacza to podstawę w postaci sezonowych owoców i warzyw, dużej ilości fasoli i słodkich ziemniaków, orzechów i pełnych ziaren. Dieta zachęca do ograniczenia spożycia mięsa, nabiału i ryb. Gdy mieszkańcy niebieskich stref spożywają ryby, wybierają raczej mniejsze gatunki, które nie są przełowione – takie jak sardynki czy anchois. Dieta ta stosuje również zasadę „80%”, która polega na tym, by przestać jeść, gdy czujemy się prawie najedzeni. Co jeszcze wpływa na długowieczność? Wiele badań wskazuje, że dieta niebieskich stref może prowadzić do poprawy zdrowia i wydłużenia długości życia. Zgodnie z badaniami Loma Linda University Adventist Health Study, które śledzą tysiące uczestników od 1974 roku, dieta rybno-wegetariańska może zmniejszyć ryzyko śmierci wśród osób starszych o 18 procent. Jednak zdrowe odżywianie to tylko część obrazu. W końcu – „człowiek nie żyje samym chlebem”. Kluczem do prowadzenia długiego i zdrowego życia może być dobra dieta, ale opiera się również na silnych relacjach i wspólnocie. Dobra wiadomość jest taka, że nie trzeba mieszkać w certyfikowanej niebieskiej strefie, aby czerpać z niej korzyści. Źródło: National Geographic
Nie tylko rajskie plaże i turkusowa woda. Fascynujące górnicze dziedzictwo Sardynii
Sardynia bywa nazywana rajem na Ziemi. Strony biur turystycznych i portale podróżnicze rozpisują się o doskonałej pogodzie niemal przez cały rok, o malowniczych plażach ze szmaragdową wodą i rewelacyjnej, śródziemnomorskiej kuchni, w której nie może zabraknąć wybornego wina. Rzadko jednak pojawia się zaproszenie do odwiedzenia miejsc, które upamiętniają górniczą historię tej drugiej pod względem wielkości włoskiej wyspy.
W tym artykule: Górnicze dziedzictwo Sardynii Górniczy Park Narodowy na Sardynii Krajobraz z wieżami szybowymi Rekonstruktorzy górniczych strajków w Iglesias Porto Flavia – niepowtarzalny port załadunkowy Fascynująca Bryła Cukru Jak budowano Porto Flavia Jaskinia św. Barbary Czy powinnam jeszcze wracać na Sardynię? Maria pokazuje mi postawioną przed wejściem do jaskini kolejkę elektryczną, którą jeździł jej ojciec. Nie muszę jej pytać, czy lubi swoją pracę. Jej twarz cała promienieje. Na wewnętrznej stronie nadgarstka ma wytatuowaną kuplę – górnicze godło składające się z dwóch skrzyżowanych młotków. Choć każdego roku Sardynię odwiedzają miliony turystów, niewiele osób pamięta o górniczej tradycji wyspy. Nawet na polskiej stronie Wikipedii, która dla wielu internautów jest przecież często podstawowym źródłem wiedzy, o działalności wydobywczej wspomniane jest jedynie w dziale gospodarka. Górnicze dziedzictwo Sardynii Sardynia administracyjnie stanowi region autonomiczny. I chociaż mieszkańcy woleliby, żeby na wyspie zostawało więcej pieniędzy z podatków, jest tu sporo swobody, np. w stanowieniu prawa dotyczącego regulacji turystycznych. A jest tam niewątpliwie co zwiedzać, bo bogata historia osadnictwa na wyspie sięga grubo przed naszą erę. – Mieszkańcy Sardynii wykonywali przedstawienia figuratywne, kiedy Grecy potrafili robić jedynie płaskorzeźby – usłyszałam w dniu przylotu. Kiedy jednak z płyty lotniska w Cagliari, stolicy wyspy, weszłam do terminala przylotów, na pierwszych billboardach nie zobaczyłam ani nuragijskiej megalitycznej budowli, ani wojownika z podniesioną prawą dłonią, często wymienianych jako obowiązkowe do zobaczenia na Sardynii. Dwa pierwsze duże plakaty stanowiły zaproszenie do Parco Geominerario Storico e Ambientale della Sardegna – parku narodowego zrzeszającego obiekty stanowiące pozostałości kultury górniczej. Pomimo iż obecnie funkcjonują już zaledwie pojedyncze kopalnie, instytucja ta dba, by dziedzictwo przemysłu wydobywczego pozostało dla Sardyńczyków ważnym elementem budującym ich tożsamość. Właśnie dlatego wiosną 2024 roku park zorganizował szkolenie dla przewodników, którzy mają popularyzować wiedzę o tym wycinku historii wyspy. I to właśnie z tego powodu znalazłam się na wyspie. Muzeum Górnictwa Węglowego oddelegowało mnie jako przewodniczę po Kopalni Guido i Sztolni Królowa Luiza, by na zaproszenie Parco Geominerario Storico e Ambientale della Sardegna opowiedzieć uczestnikom kursu przewodnickiego o historii górnictwa w Polsce – szczególnie górnictwa węglowego – oraz o działalności naszego muzeum. Tak poznałam Marię Laurę Mocci, która wzięła udział w pierwszej edycji kursu, mimo iż oprowadza po obiektach pokopalnianych już od 2015 roku. To najbardziej pogodna osoba świata, jej uśmiech jest wręcz zaraźliwy. Nie od razu dostrzegłam, jak wiele nas łączy, ale nić porozumienia pojawiła się już przy pierwszej wspólnej kawie. Górniczy Park Narodowy na Sardynii Maria dołączyła do grupy 30 przewodników (wszyscy uczestnicy mieli wcześniej uprawnienia do oprowadzania), by ugruntować swoją wiedzę i skonfrontować się z innymi przewodnikami. – Przecież nigdy nie przestajemy się uczyć – odpowiada, kiedy dopytuję o powód, dla którego wzięła udział w szkoleniu, mimo iż podskórnie wiem, jak ważny jest rozwój nawet dla osoby z doświadczeniem. Kursy te w zamyśle organizatorów mają odbywać się cyklicznie. Park sfinansował zajęcia i zorganizował wyjazdy, żeby pokazać przewodnikom i organizatorom turystyki, jak bogatą ofertę prezentują obiekty górnicze w głębi Sardynii. Do tego, aby spędzać czas na wybrzeżu, nie trzeba nikogo przekonywać. Siedziba czy raczej biura parku, gdzie odbywały się wykłady, mieszczą się w Carbonii, na terenie nieczynnej kopalni węgla kamiennego. Nietrudno domyślić się z nazwy miejscowości, co tutaj wydobywano. W dawnych wyrobiskach przygotowano ekspozycję Museo del Carbone – Grande Miniera di Serbariu, gdzie prezentowane są prawdziwe maszyny górnicze – kombajny, strugi, obudowy zmechanizowane. Historia tej kopalni i miasteczka rozpoczyna się za czasów Benita Musoliniego. Zwiedzający podziemia otrzymują nie tylko hełmy (a pod nie kojarzące się w pierwszej chwili z masarnią czepki higieniczne), ale przede wszystkim porcję wiedzy o technikach górniczych i czasach faszyzmu, o terrorze oraz wszechobecnej propagandzie. Carbonia to propagandowy projekt z czasów, kiedy Włochami rządzili faszyści. Wszystko tu było z góry zaplanowane. Kopalnia, wokół której wyrosły osiedla robotnicze, została zamknięta w 1971 roku. Zachowano oryginalną bramę wjazdową, a nad okolicą górują widoczne z daleka dwie charakterystyczne wieże przypominające duże litery R. Kolor rdzy ani na chwilę nie pozwala zapomnieć, że zakład już nie fedruje. Misją Parco Geominerario Storico e Ambientale della Sardegna jest zachowanie pamięci o tym, jak ważną rolę odgrywało górnictwo na Sardynii. Budowa geologiczna wyspy sprawiła, że to jeden z najważniejszych górniczych obszarów spośród włoskich terytoriów. Przyznano tu ponad 600 koncesji na wydobycie. Szczególnie imponujące były złoża metali, wśród których jednym tchem wymieniane są ołów, cynk, srebro i żelazo. Złoża były eksploatowane już w czasach starożytnych Fenicjan, ale wydobycie ruszyło pełną parą w połowie XIX wieku. Krajobraz z wieżami szybowymi Właśnie wtedy rozkwitły miasta takie jak chociażby Montevecchio, które w ciągu zaledwie 17 lat rozrosło się od surowego korzenia do 1100 mieszkańców. We wnętrzu grzbietu górskiego ciągnącego się od Montevecchio do Ingurtosu biegnie bogata żyła galeny i blendy – minerałów zawierających ołów i srebro oraz cynk. To umożliwiło założenie blisko 10 kopalń. Granice pól górniczych pomiędzy poszczególnymi kopalniami były w zasadzie symboliczne, bo wyrobiska pozornie odrębnych zakładów często łączyły się ze sobą pod ziemią. Wiele z kopalń wykorzystywało sztolnie, czyli zbliżone do poziomych tunele wchodzące w złoże od strony zbocza. Ich wyloty zostały już dawno zamurowane – są na ten temat nawet bardzo konkretne regulacje mówiące o liczbie otworów, jaką należy pozostawić w tamie, żeby z tych antropogenicznych tuneli mogły w dalszym ciągu korzystać nietoperze czy jaszczurki. Wyraźniej widoczne w krajobrazie są wieże szybowe wznoszące się nad zaroślami, betonowe, kozłowe i basztowe, wyglądające jak historyczne budowle obronne. Dodają krajobrazowi charakteru. Minerały przewożono kolejkami napowietrznymi i przenośnikami taśmowymi do zakładów przeróbczych. Jeśli te znajdowały się zbyt daleko, budowano nowe płuczki – co po włosku określa się jako laveria. Przemysł wydobywczy stanowił podstawę utrzymania całych rodzin. W kopalniach pracowali mężczyźni, ale w zakładach przeróbczych zatrudniane były również ich żony i dzieci – po włosku ci pracownicy określani są jako cernitrici. Gorzej wynagradzane, często pracowały w trudnych warunkach, bez ogrzewania, boso. Nierzadko ulegały wypadkom. Jedno z tragicznych wydarzeń nastąpiło 4 maja 1871 roku, kiedy to zawalił się strop pod wybudowanym właśnie zbiornikiem wody, umieszczonym na dachu budynku w okolicach Montevecchio. Na tablicy pamiątkowej w pobliżu ruin budynku wymieniono 11 nazwisk. Wiek niektórych ofiar sprawia, że cierpnie mi skóra. Dziewczynki miały po 10–12 lat. Były młodsze od moich córek. Rekonstruktorzy górniczych strajków w Iglesias Takie trudne wspomnienia mogą wydawać się niewskazane na wakacyjnym szlaku, ale czy historię można traktować wybiórczo i omijać nieprzyjemne zdarzenia? Coraz więcej lokalnych przewodników wplata do swojej narracji elementy mówiące o historii górnictwa. Historii, która bez względu na kraj niesie w sobie chyba zawsze elementy trudu, cierpienia i wyzysku. Nie inaczej było na Sardynii. Na początku XX w. górnicy zaczęli protestować przeciwko trudnym warunkom pracy. Protesty nasiliły się zwłaszcza w roku 1920 r. Rosnące ceny chleba sprawiły, że górnicy z kopalń Monteponi, San Giovanni i Campo Pisano zjechali w maju do Iglesias. Rankiem 11 maja w kierunku głównego miejskiego placu ruszyło blisko 3000 górników. Zastali tam czterech gotowych do strzału karabinierów. Ktoś nie wytrzymał napięcia i w ruch poszły kamienie, a wtedy padły strzały, od których zginęło siedmiu górników. Najmłodszy z nich miał 18 lat. Jordania w pojedynkę. „W Petrze i Dżaraszu odkryłam fascynujące historie i spektakularne widoki” Gdy planowałam samotny, choć lepiej napisać „w pojedynkę”, wyjazd do Jordanii, koleżanki łapały się za głowę. „Sama?”, „A jak coś się stanie?”. Ale co może się stać? Jord... Od 2008 roku do wybuchu pandemii z inicjatywy lokalnego nauczyciela, profesora Gianni’ego Persico, uczniowie miejscowych szkół podstawowych i średnich przygotowywali inscenizacje tych wydarzeń. W 2024 roku grupa dziesięciu, tym razem dorosłych mieszkańców Iglesias zdecydowała powołać Stowarzyszenie 11 maja 1920. Można by ich określić grupą rekonstrukcyjną, która stara się zachować pamięć o wydarzeniach. – Mamy nadzieję, że większość mieszkańców przyjmie tę datę jako swoją, ważną do zapamiętania dla całej społeczności – tłumaczy mi z cierpliwie Maria Laura, która jest wśród owych dziesięciu osób. Przez lata chodziła oglądać inscenizacje, w których brał udział jej ojciec, Silvestro. To on uruchamiał syrenę. Co roku czekał z niecierpliwością na to wydarzenie, bo przez lata zwykł chodzić do szkół, aby opowiadać o pracy górników, pokazywać, jak działa lampa karbidowa. – Przepracował w kopalni St.Giovanni 28 lat. Lubił o tym opowiadać – najwyraźniej kobieta odziedziczyła po nim oddanie, z jakim wykonuje swoją pracę. Organizacja obchodów w 2024 roku zajęła stowarzyszeniu cztery miesiące – to niewiele czasu na zaangażowanie aż dwustu uczestników, których czasami trzeba było namawiać do wzięcia udziału w rekonstrukcji. Członkowie podzielili się zadaniami związanymi z wydarzeniem. Dopytuję, skąd wzięli kostiumy, bo w spektaklu, w którym nie pada ani jedno słowo, to właśnie stroje (nomen omen!) grają ogromną rolę. – Część nam podarowano, inne kupiliśmy używane, a resztę wykonali nasi eksperci od kostiumów – słyszę w odpowiedzi. Efekt jest piorunujący. Chociaż od wydarzeń upłynęło ponad 100 lat i wśród oglądających nie ma nikogo, kto mógłby pamiętać tamte zajścia, opowieść o nich żyje i przetrwa dzięki zaangażowaniu społeczników. Porto Flavia – niepowtarzalny port załadunkowy W latach dwudziestych XX w. wydobycie cynku i ołowiu wzrosło na potrzeby odbudowy zniszczeń po Wielkiej Wojnie. Sardynia mogłaby dawać jeszcze więcej, gdyby nie wąskie gardło w transporcie. Stanowiły je miejsca załadunku urobku do niewielkich łodzi z ożaglowaniem łacińskim nazywanych bilancelle. Z głównej wyspy zabierały one po 20 ton do portu Carloforte na Wyspie św. Piotra oddalonego o jakieś 30 km dalej na południowy-zachód. Tam rudy były ręcznie przeładowywane do magazynów, gdzie oczekiwały na transport dużymi parowcami do Francji, Niemiec czy Belgii. Na początku lat 20. XX w. to właśnie belgijska firma Vielle Montagne nabyła trzy kopalnie w okolicach nadmorskiej miejscowości Masua. O znalezienie sposobu na przyspieszenie i usprawnienie załadunku kopalin Belgowie poprosili Cesare’a Vecelli’ego, pochodzącego z kontynentalnej części Włoch inżyniera, który od lat mieszkał w Iglesias i sprawował funkcję dyrektora tych kopalń. Vecelli przez blisko rok przeczesywał wybrzeże w celu znalezienia najbardziej sprzyjających warunków do założenia portu załadunkowego. Aby docenić geniusz koncepcji, którą wybrano, nie trzeba nawet cofać się do pierwszych dekad XX w. Chodziło o to, by dużo większy statek mógł podpłynąć do miejsca, gdzie możliwy byłby załadunek np. za pomocą przenośnika. Konieczne było również przygotowanie zbiorników, w których kopalina miała być sukcesywnie gromadzona i przechowywana do czasu załadunku. Cesare Vecelli znalazł zarówno miejsce odsłonięte od fal z pełnego morza, jak i pomysł na wykorzystanie różnicy wysokości poziomów (transportu urobku i tafli wody) do magazynowania rudy. W roku 2024 mija okrągły wiek od czasu oddania do użytku Porto Flavia. Dlatego już wiosną wspólnie z władzami miasta Iglesias w Parco Geominerario Storico e Ambientale rozpoczęto przygotowania do obchodów stulecia otworzenia tego jedynego w swoim rodzaju portu załadunkowego. Fascynująca Bryła Cukru Laurę Sasso, która oprowadza mnie po Porto Flavia, również poznałam na kursie przewodnickim. Zwiedzałyśmy razem Miniera di Sos Enattos – kopalnię cynku i ołowiu położoną w prowincji Nuoro – i kopalnię węgla kamiennego Carbosulcis, w której trzykilometrową pochylnię prowadzącą na głębokość blisko 300 metrów drążyli polscy górnicy. Wtedy Laura zaprosiła mnie do swojego miejsca pracy. To dla Porto Flavia zapragnęłam przylecieć na wyspę, więc był to dla mnie rodzaj spełnienia marzeń. W jednym z hoteli, w których spałam, na ścianie powieszono zdjęcie Pan di Zucchero – Bryły Cukru – skalistej wyspy położonej naprzeciwko wylotu Porto Flavia. Kiedy po przejściu 600-metrowego tunelu stanęłyśmy z Laurą nad portalem, pokazała mi, jak wyraźnie widać na wodzie miejsce osłonięte przez wysoki klif wyspy od fal i wiatru z pełnego morza. Patrzyłam na kadr z pierwszego plakatu na lotnisku. Przepełniło mnie uczucie, że jeżeli się czegoś bardzo pragnie, należy do tego dążyć i słuchać głosu serca. Obecność Pan di Zucchero była jednym z powodów, dla których Vecelli wybrał to właśnie miejsce. Sardyńczycy są bardzo dumni z tego widoku. Na stronie internetowej innego hotelu w zdjęcie wybrzeża z Pan di Zucchero, wkomponowano wieże szybowe Grande Miniera di Serbariu – górnicze dziedzictwo Sardynii w podwójnym nasileniu. Wcześniej rozmawiałam o Pan di Zucchero z Francescą z kawiarni na targu San Benedetto w Cagliari. Mam wrażenie, że absolutnie wszyscy uwielbiają to miejsce. Mogę jedynie zgadywać, jak pięknie wyglądałoby o zachodzie słońca, ale przecież nie tym kierował się Cesare Vecelli, wybierając na port załadunkowy tę właśnie lokalizację. Prace ruszyły pod koniec 1922 r. Rozpoczęto je od strony lądu na wysokości 37,4 metra nad poziomem morza. Wykorzystując wiertarki pneumatyczne i materiały wybuchowe, wydrążono niemal idealnie prosty tunel w kierunku falezy. Aby przyspieszyć prace, zespoły drążyły na zbicie – z dwóch stron. To tędy elektryczną kolejką miał być transportowany ołów i cynk z kopalń Masua, Montecani i Acquaresi, należących do belgijskiej firmy. Jak budowano Porto Flavia Niemal idealnie poniżej, na wysokości 16 metrów nad wodą, wykonano niższy tunel – tym razem od strony klifu. Początkowo robotnicy mogli go drążyć, jedynie zwisając na linach i ze specjalnych drabin. Tunel wykonano na odcinku około 100 metrów. Pomiędzy poziomami dwóch sztolni, bo tak należałoby nazwać te wyrobiska, przygotowano dziewięć silosów – zasobników do gromadzenia rudy cynku i ołowiu. Były zlokalizowane naprzemiennie, po obu stronach chodników, tworząc w rzucie rodzaj szachownicy. Silosy wydrążono w budującym klif dolomicie w kierunku od dołu do góry, czyli metodą nadsięwłomu. Nie należy ona do najbezpieczniejszych, bo odspojone skały opadają na pracujących górników, ale znacznie przyspiesza i ułatwia usuwanie zbędnego materiału. Zastanawia mnie tylko, czy rzeczywiście wyrzucano rumosz do morza, skoro tak ważna była głębokość kanału pod wylotem, do którego miały wpływać statki pełnomorskie. Zasobniki mogły ostatecznie pomieścić ponad 10 tysięcy ton materiału. Ale skoro cieśnina pomiędzy Pan di Zucchero a klifem ma od 16–18 metrów głębokości, nie miało to specjalnego znaczenia. Ciężko nawet wyobrazić sobie, jakie masy skał potrzebne by były, aby ją zasypać. Zgromadzony cynk i ołów miał być wysypywany w dolnym tunelu z silosów na przenośnik, który wybiegał aż 15 metrów w kierunku morza. A pod ów wysięgnik podpływał pełnomorski statek, do którego ruda była z przenośnika nasypywana grawitacyjnie w specjalnym rękawie zapobiegającym rozwianiu przez wiatr. Najstarsze góry w Polsce wieki temu upodobały sobie wiedźmy. Dziś to świetny cel wędrówek Najstarsze góry w Polsce to jednocześnie jedne z najniższych gór w naszym kraju. Turyści chętnie odwiedzają region, w którym są położone. Nie tylko z uwagi na piesze szlaki turystyczne, ... Ozdobny portal wykonany wokół wylotu sztolni nie był konieczny ze względów konstrukcyjnych, ale inwestor postawił na prestiż i niewątpliwie dzięki temu port załadunkowy zyskał majestatyczny charakter. Belgijska firma zgodziła się, by Vecelli nazwał projekt Porto Flavia. Powszechnie przyjęte jest, że to na cześć córki projektanta, która w 1919 roku przyszła na świat w Iglesias. Warto jednak wspomnieć, że to imię nosiła również matka inżyniera, Flavia Rinaldi. Bliskie więc było Cesare’owi, bo obecne w rodzinie od dawna. Budowa Porto Flavia, obejmująca wydrążenie obu tuneli i zasobników, zajęła 18 miesięcy. Pieniądze, które pochłonęło jej wykonanie, zwróciły się w ciągu zaledwie pięciu lat. Tak poważnie zredukowano koszty transportu i załadunku kopalin. Powstanie portu dało więc kopalniom należącym do Belgów ogromną przewagę nad innymi, które w dalszym ciągu zmuszone były wysyłać urobek do Carloforte. Podczas budowy nie zginął ani jeden górnik. Potem, przez blisko 40 lat funkcjonowania, przydarzył się w wyniku błędu ludzkiego jeden śmiertelny wypadek. Kiedy podczas zwiedzania potykam się o torowisko na trasie, Laura żartuje, żebym nie psuła im statystyk. Jaskinia św. Barbary Władze Iglesias prowadzą kilka obiektów turystycznych, w których przewodnicy (a głównie to przewodniczki) pracują rotacyjnie. Jedną z najpiękniejszych atrakcji turystycznych, której odkrycie ściśle wiązało się z działalnością kopalni ołowiu i cynku, jest jaskinia św. Barbary. Święta uznawana za opiekunkę wyspy jest również, a może przede wszystkim, patronką górników. Dlatego kiedy w 1952 roku pracownicy kopalni San Giovanni poszukujący kolejnych złóż minerału natrafili na przepięknie ozdobioną naciekami grotę, ani przez moment nie mieli wątpliwości, komu ją poświęcić. Marcowego ranka w dniu, w którym odnaleziono jaskinię, funkcję capo servizio – czyli sztygara zmianowego – pełnił Marcello Mocci. Po południu odebrał telefon: – Wracaj do pracy, odkryliśmy dużą grotę. Marcello był dziadkiem ze strony ojca Marii Laury, mojej znajomej przewodniczki. To ona opowiedziała mi tę historię. Maria Laura prowadzi równolegle dwie wycieczki. Po włosku i po angielsku, bo grupa składa się również z obcokrajowców. Wśród zwiedzających jest rodzina z Poznania i dwoje polskich studentów, którzy przylecieli do Cagliarii na weekend. Ale słyszę również francuski i hiszpański. Maria swobodnie przełącza się między językami niczym za pomocą magicznego guzika i dba o to, by w każdej z wersji pojawiły się wszystkie elementy narracji. Podziwiam ją, bo doskonalę zdaję sobie sprawę, że to niezwykle wymagające zadanie, zwłaszcza jeśli prowadzi się kilka wycieczek dziennie. Kobieta znalazła jednak na to sposób i ma go opanowany do perfekcji. Niemal natychmiast po odkryciu jaskini zaprzestano wykorzystania materiałów wybuchowych w masywie, aby nie narażać na uszkodzenie delikatnych nacieków. Kilka dużych stalaktytów zdążyło ukruszyć się i opaść ze stropu. Ściany pokryte są tu nie tylko naciekami węglanowymi. To ich biel pierwsza rzuca się w oczy. Występują tu w postaci draperii, kaskad czy zawieszonych pod stropem chmur, a także stalaktytów, stalagmitów i połączonych kolumn. Jeśli jednak uważniej się przyjrzeć, pod spodem widoczne są brązowawe kryształy barytu, który wykrystalizował tu niedługo po powstaniu jaskini – w okresie kambru, przed blisko pół miliardem lat. Tak, to nie literówka, 500 milionów lat temu. Plaża zniszczona podczas erupcji Wezuwiusza po 2 tys. lat została otwarta dla turystów Wezuwiusz, mimo (niskiego) ryzyka erupcji, pozostaje jedną z największych naturalnych atrakcji turystycznych Włoch. Przyjezdni chętnie odwiedzają też tereny zniszczone przez żywioł 2 tys. l... Przy wyjściu kolega Marii przynosi mi kawałek galeny. Mam obawy, czy przejdę z nim przez kontrolę bezpieczeństwa na lotnisku i czy będę mogła ten skarb zabrać do Polski. Kiedy piszę te słowa, bryłka leży obok klawiatury i mieni się niczym czyste srebro. Czy powinnam jeszcze wracać na Sardynię? Przed tą delegacją Włochy nie były nawet w kręgu moich zainteresowań. Ale ciągle czeka na mnie jeszcze Górniczy Szlak Świętej Barbary, którego pętla wytyczona w południowo-zachodniej części Wyspy liczy 500 kilometrów. 30 etapów, które go tworzą, prowadzi pomiędzy lokalizacjami mającymi szczególne znaczenie dla dziedzictwa przemysłowego i kultu św. Barbary. Wyznaczające trasę charakterystyczne kobaltowoniebieskie tabliczki z żółtym rysunkiem wieży – symbolem uwięzienia męczennicy za wiarę – można znaleźć w najbardziej malowniczych miejscach. Brzmi jak plan. Wymagający, ale wykonalny. Urodziłam się na Górnym Śląsku i chociaż nie pochodzę z górniczej rodziny, otrzymałam imię Barbara. Może to to sprawiło, że od zawsze wpatrywałam się w wieże szybowe i kręcące się na nich koła. Teraz oprowadzam po obiektach kopalnianych Muzeum Górnictwa Węglowego, więc na pewno nie jestem obiektywna w swoich ocenach Sardynii. Dziedzictwo przemysłowe działa na mnie wręcz hipnotyzująco. Mam wrażenie, że jest trochę jak korzenie – nie mniej ważne niż średniowieczne mury obronne miast czy barokowe kościoły. Czy zazdroszczę Marii, że może kontynuować dziedzictwo swojego ojca? Nie. Mój tłumaczył dla National Geographic, więc i ja w swojej pracy pielęgnuję pamięć o swoim Tacie. Kiedy 14 kwietnia 2024 roku, w 78. rocznicę śmierci Cesare’a Vecelli’ego wsiadałam do samolotu powrotnego do Polski, myślałam nie tyle o nim, ile o dziedzictwie, które po sobie pozostawił. I nawet nie o samych projektach, ile o tym, że z każdej pozornie beznadziejnej sytuacji są przynajmniej dwa wyjścia. Tę opinię usłyszałam ostatnio. Jeszcze nie potrafię określić, czy się z nią do końca zgadzam. Zawsze warto poszukać rozwiązania, chociaż pewnie łatwiej, gdy się ma odpowiednie wsparcie i inwestorów. Nasz ekspert Barbara Palewicz-Ryży Geografka, przewodniczka w Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu – Kopalni Guido i Sztolni Królowa Luiza. Tłumaczka Magazynu National Geographic od 2021 roku.
U wybrzeży Sardynii odkryto dziesiątki tysięcy rzymskich monet. Wybito je ok. 1700 lat temu
Włoskie ministerstwo kultury poinformowało właśnie, że u wybrzeży Sardynii nurkowie odnaleźli nawet 50 tys. rzymskich monet. Wykonano je z brązu i wybito w IV wieku n.e.
W tym artykule: U wybrzeży Sardynii odkryto rzymski skarb Monety były w obiegu od 294 roku Skalista wyspa na Morzu Śródziemnym, położona na zachód od Włoch i na południe od francuskiej Korsyki. Zarówno Sardynia, jak i jej północna sąsiadka początkowo nie należała do imperium rzymskiego. Władcy skupiali się raczej na podbojach Półwyspu Apenińskiego i dalszych części kontynentu. Początkowo na Sardynii swoje osady handlowe tworzyli Fenicjanie, a na Korsyce Grecy. Obydwie wyspy znalazły się w kartagińskiej strefie wpływów pod koniec VI wieku p.n.e. U wybrzeży Sardynii odkryto rzymski skarb Sytuacja zmieniła się po I wojnie punickiej, zakończonej zwycięstwem Rzymu nad Kartaginą. Wprawdzie wyspy przez wiele lat jeszcze należały do Kartagińczyków, to jednak problemy wewnętrze spowodowały wybuch kolejnego konfliktu, który wykorzystało imperium. W 227 r. p.n.e. Sardynia i Korsyka zostały uznane za nowe prowincje rzymskie. Właśnie u wybrzeży Sardynii doszło do niezwykłego odkrycia. Włoski nurek pływał w regionie północno-wschodniego brzegu wyspy. W pewnym momencie zauważył na dnie metaliczny połysk. Poinformował o tym lokalne władze, który zleciły dalsze poszukiwania. Po kilku dniach podwodnym archeologom udało się wydobyć kilkadziesiąt tysięcy rzymskich monet. Ministerstwo kultury Włoch przekazało, że może być ich aż 50 tysięcy. Monety były w obiegu od 294 roku Wydobyte ze śródziemnomorskiego dna monety to tak zwane follis. To późnorzymska moneta, którą po raz pierwszy wprowadził Dioklecjan. Był to efekt reformy pieniądza z 294 roku. Była to wówczas 1/8 srebrnego argenteusa, równa 1/32 rzymskiego funta (libra). Follis wznowiono również w Bizancjum. Co ciekawe, nazwa jest umowna, ponieważ w rzeczywistości Rzymianie nie nazywali monety w ten sposób. We współczesnej literaturze fachowej nazywana jest również nummus. Odkryto rzadką monetę sprzed czasów rzymskich. Ujawniła tożsamość mało znanego władcy Celtów W Wielkiej Brytanii odnaleziono złotą monetę, którą wyprodukowano ok. 2100 lat temu. Naukowcy odkryli, że wybito na niej imię mało znanego władcy sprzed czasów rzymskich. – To znalezisko jest jednym z najważniejszych odkryć numizmatycznych z ostatnich czasów – mówi Luigi La Rocca, ekspert z instytutu archeologicznego na Sardynii. – To kolejny dowód na bogactwo i wartość dziedzictwa archeologicznego zachowanego na dnie morskim. Co ciekawe, włoski resort kultury poinformował, że rzymskie monety znaleziono na piaszczystym obszarze pomiędzy podwodną trawą morską a plażą. Według urzędników to sugeruje, że w pobliżu mogą znajdować się również wciąż nieodkryte wraki statków. Brytyjski „The Guardian” przypomina, że podobnego odkrycia dokonano w Devon w Wielkiej Brytanii w 2013 roku. Wówczas nurek z dna morskiego wydobył prawie 20 tys. monet typu follis. Skarb odnalazł Laurence Egerton nieopodal miejsca, w którym znajdowała się rzymska willa i fortyfikacja wojskowa z II-III wieku. Źródło: The Guardian, Associated Press Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Historia Słowian sięga zamierzchłej przeszłości, jednak źródeł potwierdzających najdawniejsze dzieje największej grupy etnicznej i językowej w Europie nie ma właściwie wcale. Wraz z niniejszym wydaniem magazynu National Geographic Polska zapraszamy do wspólnej podróży, by zbadać najstarszą historię Słowiańszczyzny. W eseju historycznym „Słowianie, czyli kto?” Roman Żuchowicz rzuca światło na pochodzenie, migracje i rozwój kulturowy prasłowiańskich grup etnicznych, z których następnie wykształcili się m.in. Polacy, Czesi czy Ukraińcy. Już sama nazwa własna Słowian budzi wątpliwości. Jak się powszechnie uważa, ma ona pochodzić od „słowa” lub „sławy”. Niczego nie możemy być jednak pewni. Bo tak to już z tymi Słowianami jest. W historii Europy wyłaniają się tak naprawdę w VI w. Zaludniają już wtedy rozległy obszar od Wołgi na wschodzie aż po Łabę na zachodzie i Peloponez na południu. Sto lat później powstaje pierwsza słowiańska państwowość. Państwo Samona istniejące na terenie dzisiejszych Czech i Austrii przetrwało jednak zaledwie kilka dekad. Dopiero u progu nowego tysiąclecia wykształciły się zalążki przyszłych narodów, które do dziś stanowią większość mieszkańców kilkunastu państw w południowej, środkowej i wschodniej Europie. Jedną z trwałych tajemnic historii Słowian jest ich pochodzenie. Najnowsze badania genetyczne przybliżają nas nieco do odpowiedzi na to pytanie. Ostatnie postępy w analizie DNA ujawniły niespodziewane związki między populacjami słowiańskimi a ich odległymi przodkami, rzucając światło na złożone wzorce migracyjne. Wędrując przez Europę, Słowianie wchodzili w interakcje z innymi kulturami. Ten dynamiczny proces kształtował ich tożsamość, ale wpływał też na ludy, z którymi się stykali. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści PORTFOLIO Poezja ptasich piór | s. 12 Para niemieckich fotografów koncentruje swoje obiektywy na piórach, które ich zdaniem są „prawdopodobnie najbardziej poetyckim arcydziełem ewolucji”. zdjęcia H. i H.-J. Koch REPORTAŻE Słowianie | s. 36 Na arenę dziejów wypłynęli zupełnie niespodziewanie, można by rzec – bez zapowiedzi. Jak to się stało, że w połowie pierwszego tysiąclecia bez politycznej organizacji, wybitnych wodzów czy walnych bitew zasiedlili ogromne połacie Europy? tekst R. Żuchowicz Problem z CO2 | s. 56 Zerowa emisja dwutlenku węgla już nie wystarczy, żeby powstrzymać zmiany klimatu na Ziemi. Musimy jeszcze usunąć z powietrza ten gaz, który tam wcześniej wysłaliśmy, spalając paliwa kopalne. tekst S. Howe Verhovek, zdjęcia D. Monteleone Życie migrantów | s. 88 Fotografowana przez ponad dwie dekady meksykańska rodzina mieszkająca pod Chicago jest przykładem losu i doświadczeń imigrantów budujących Amerykę. tekst L. A. Urrea, zdjęcia J. Lowenstein Orki na łowach | s. 114 Populacja około stu antarktycznych orek kulturowo wypracowała niezwykłą metodę polowania na foki, wykorzystując sztucznie wywołane fale. tekst N. Daly, zdjęcia B. Gregory
Sardynia poleca się do przeprowadzki. Nowi mieszkańcy mogą dostać 15 tys. euro
Sardynia to druga pod względem wielkości wyspa na Morzu Śródziemnym. Od wiosny do jesieni chętnie wypoczywają tam turyści nie tylko z Europy. A gdyby zamieszkać na malowniczej wyspie na stałe?
W tym artykule: Sardynia chce przyciągnąć nowych mieszkańców Co zrobić, żeby zarobić na przeprowadzce? Sardynia pogoda. Kiedy lecieć na Sardynię? Pandemia udowodniła, że praca zdalna wcale nie jest abstrakcją. Przeciwnie. Dwa lata później coraz mniej osób chce wracać na stałe do biur. Pracownicy wolą system hybrydowy. I nie ma co się dziwić, w końcu praca zdalna pozwala zaaranżować na biuro dowolne miejsce na świecie. Sardynia chce przyciągnąć nowych mieszkańców Po długich miesiącach bez podróży, miłośnicy zagranicznych wyjazdów nadrabiają zaległości. Niektórzy decydują się zmienić otoczenie na dłużej. Powstała nawet lista najlepszych miejsc dla ekspatów, którzy posługują się tylko językiem angielskim. Migracje mają różny charakter, także ekonomiczny. Problem dotyczy także Sardynii, a w szczególności wiosek i mniejszych miast na wyspie. Młodzi ludzie tłumnie wyjeżdżają za granicę w poszukiwaniu w pracy. W efekcie lokalne społeczności coraz szybciej się kurczą. Rozwiązaniem ma być specjalny program zachęcający do zamieszkania na Sardynii. Władze wyspy oferują 15 tys. euro za relokację. Podobne akcje przeprowadzano wcześniej w innych włoskich miejscowościach. Prezydent Sardynii Christian Solinas ma nadzieję, że program zachęci nie tylko przyjezdnych spoza wyspy. Dotacja ma zadziałać także na młodych mieszkańców Sardynii, którzy stoją przed decyzjami o swojej przyszłości. – To podatny grunt dla tych, którzy zdecydują się na kupno domu i założenie rodziny. [...] Stworzyliśmy warunki dla młodych ludzi do decydowania o pozostaniu i rozwijaniu tkanki ekonomicznej – mówi Solinas cytowany przez serwis Euronews. Co zrobić, żeby zarobić na przeprowadzce? Łącznie rząd przeznaczy 45 milionów euro na rozwiązanie problemu pustoszejących miejscowości. Taka kwota ma przyciągnąć 300 nowych mieszkańców. Jak to bywa w przypadku podobnych programów, chętni muszą spełniać konkretne wymagania. Aby otrzymać tysiące euro, należy przeprowadzić się do gminy na Sardynii liczącej mniej niż 3000 osób. Nie są to jednak pieniądze do wykorzystania na dowolny cel. Suma ma pokryć zakup lub remont domu. Dotacja nie może przekroczyć połowy całkowitego kosztu. To oznacza, że rząd nie zawsze przekaże nowym mieszkańcom równe 15 tys. euro. Ważne jest też, aby wyspiarze mieszkali w nowym miejscu przez cały czas. Okazjonalne wizyty nie wchodzą w grę. Uczestnicy programu muszą zarejestrować stały pobyt w ciągu 18 miesięcy od przyjazdu na Sardynię. Starzenie się społeczeństwa dotyczy nie tylko Sardynii, a całego kraju. Średnia wieku Włochów wynosi 45,7 lat. Do 2050 r. ma się podnieść do 50,7. Badacze prognozują, że do 20270 r. populacja Włoch spadnie o prawie 20%, z 59,55 mln do 47,6 mln w 2070 r. Sardynia pogoda. Kiedy lecieć na Sardynię? Sardynia ma klimat typowy dla krajów basenu Morza Śródziemnego. Zimy są więc łagodne i deszczowe, a lata gorące i suche. Opady śniegu występują głównie w górach. Zdecydowana większość dni w roku (około 300) jest słoneczna. Najcieplejsze miesiące to czerwiec, lipiec i sierpień. Wtedy też na wyspę przylatuje najwięcej turystów. Wizytówką Sardynii są oczywiście malownicze, piaszczyste plaże i turkusowa woda. Kto od plażowania woli zwiedzanie, może planować wyjazd na wyspę przez cały rok. Najciekawsze atrakcje Sardynii to: Grotte di Nettuno – jaskinia krasowa u podnóży klifu Capo Caccia. Su Nuraxi di Barumini – wpisane na listę UNESCO osiedle ludzkie z kręgu Cywilizacji Nuragijskiej. Bastion San Remy – słynna budowla, w której obecnie organizowane są wydarzenia kulturalne. Tomba Dei Giganti – megalityczne grobowce z epoki brązu. Katedra w Cagliari – świątynia z XIII w. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Oto najbardziej niebezpieczny ser świata. Casu marzu jada się z żywymi larwami much.
Kuchnia Sardynii jest uważana za jedną z najzdrowszych, choć oferuje tak oryginalne dania jak dziś już zakazany ser z larwami muchówki
W tym artykule: Jak powstaje casu marzu Zakazany casu marzu – ser na cenzurowanym Kuchnia Sardynii: czego się spodziewać? Od kilku już lat Sardynia jest jednym z najpopularniejszych kierunków wakacyjnych nad Morzem Śródziemnym. Ta włoska wyspa przyciąga jednak nie tylko fantastycznymi plażami i starymi, a zarazem pełnymi uroku portami. Italia ma to do siebie, że jest znacznie bardziej zróżnicowana regionalnie niż pozostałe kraje Europy. Właściwie każdy włoski region ma własną kulturę, dialekt i tradycje kulinarne. 5 najlepszych pizzerii we Włoszech poleca Matteo Brunetti Po prawdziwą pizzę warto wybrać się aż do Włoch. Specjalnie dla nas ranking najlepszych pizzerii w Italii przygotował znany kucharz Matteo Brunetti. Na Sardynii, jak nigdzie indziej we Włoszech, udało się zachować ducha antycznego Rzymu. Odizolowana morzami od reszty Italii wyspa przez lata konserwowała dawne starorzymskie zwyczaje, z czasem przyjmując wpływy z położonych na zachód katalońskich Balearów. W rezultacie nawet język, którym dziś posługują się Sardyńczycy, jest w zgodnej opinii lingwistów, najbardziej zbliżony do starorzymskiej łaciny. To niesłychane przemieszanie kultur i wpływów najlepiej oddaje kuchnia Sardynii. Lokalne przepisy opierają się na świeżych produktach, z morza i z lądu. Casu marzu to tradycyjny ser z mleka owczego, który zawiera w sobie larwy czerwiów. Uznawany za przysmak i afrodyzjak wciąż wzbudza wiele kontrowersji, a jego sprzedaż jest od kilku lat nielegalna. Oto szczegółowy opis dla smakoszy o mocnych nerwach i jeszcze mocniejszych żołądkach. Jak powstaje casu marzu Casu marzu zawdzięcza smak owadom, a dokładniej larwom muchówki z gatunku sernicy pospolitej (Piophilia casei). Mucha składa jaja w naturalnie powstających pęknięciach w serze. Po wykluciu się robaki trawią białka sera, które następnie fermentują, tworząc kremowy ser. Żywe larwy muchówki pozostają w serze dłużej, również podczas konsumpcji. Głodni doznań smakosze muszą być jednak ostrożni, ponieważ muszki mogą skakać nawet na wysokość 15 centymetrów. Na szczęście na specjalną prośbę klientów, można otrzymać ser z larwami, które zostały uprzednio usunięte z produktu. Jeżeli larwy są martwe, może to oznaczać, że casu marzu jest nieświeże, a spożycie sera grozi zatruciem. Zakazany casu marzu – ser na cenzurowanym Wokół casu marzu pojawia się coraz więcej kontrowersji. Według niektórych naukowców mogą zalegać w jelitach ludzi, powodując stany chorobowe. Zgodnie z unijnymi przepisami dotyczącymi zdrowia i higieny żywności, sprzedaż sera casu marzu została właściwie zabroniona w krajach Unii Europejskiej. Wciąż można go jednak dostać na czarnym rynku, gdzie cena casu marzu trzykrotnie przebija cenę bloku sera pecorino. Wartość nielegalnej produkcji sera z larwami much szacuje się dzisiaj nawet na 3 miliony euro. Dla lokalnych producentów furtką okazała się możliwość oznaczenia sera jako produktu tradycyjnego, co siłą rzeczy wyłącza jego wytwarzanie z przepisów dotyczących higieny żywności. Tradycyjna metoda została zapisana w oficjalnym prawie obowiązującym na Sardynii. Naukowcy z Uniwersytetu w Sassari wraz z lokalnymi hodowcami owiec pracują nad opracowaniem całkowicie bezpiecznej i higienicznej metody produkcji casu marzu. Ma to pozwolić na powrót sera do sklepów. Kuchnia Sardynii: czego się spodziewać? Turyści odwiedzający Sardynię najczęściej stołują się w restauracjach, gdzie na stołach króluje porceddu sardo, czyli wolno pieczone prosię. Lokalne piekarnie słyną ponadto z pane carasu, czyli tradycyjnego, cienkiego jak papier chleba. Najpopularniejszym serem jest fiore sardo. W wielu miejscach na wyspie króluje jednak casu marzu. Należy pamiętać, aby nie traktować tego posiłku jak dziwacznej atrakcji turystycznej. Dla Sardyńczyków jest to część ich wielopokoleniowej tradycji. Najdroższy burger na świecie kosztuje 23 tysiące złotych. Co jest w środku? Umieszczenie tego typu dania w menu z pewnością przekłada się popularność restauracji, choć rekordowo drogiego burgera zamawia niewielu. Odwiedzając Sardynię, nie można przeoczyć tamtejszych win. Rodzinne winnice znajdują się właściwie w każdym zakątku wyspy, od równin Campidanese po górzyste wyżyny. Szczególny skład gleby i słoneczny klimat przez większą część roku pozwalają na produkcję win wysokiej jakości. W odróżnieniu od wielu innych wysp na MOrzy Śródziemnym Sardynia nigdy nie znalazła się pod panowaniem arabskim, więc islamskie zakazy dotyczące spożywania alkoholu tu nie obowiązywały. Najpopularniejsze sardyńskie wino Cannonau to czerwone wino odmiany Grenache doskonale pasujące do czerwonych mięs. Kiedyś jeszcze było to legalne, Cannonau podawano również do sera casu marzu. Czytaj więcej fantastycznych artykułów: Wakacje w Grecji: co zjeść w tym przepięknym i słonecznym kraju? Planując wakacje w Grecji, warto przygotować sobie listę potraw, które trzeba zjeść w tym kraju. Oto TOP 5 dań, których musicie skosztować. Kuchnia szwajcarska: co warto zjeść w kraju Helwetów? Jak twierdzi Kurt Scheller, kuchnia szwajcarska to połączenie północnych i południowych smaków Europy. Czego więc warto spróbować podczas pobytu w Szwajcarii? Co zjeść w Hiszpanii? TOP 5 potraw, których musisz spróbować w tym kraju Jeżeli planujesz podróż do Hiszpanii, warto wiedzieć, co czeka cię na miejscu. Oprócz pięknych plaż, zjawiskowych krajobrazów i przepięknych zabytków, ten kraj oferuje również niezwykl...
Plaże Sardynii kontra turyści. W te wakacje próbowano ukraść kilka ton piasku
Po licznych interwencjach władze Sardynii postanowiły nałożyć karę na osoby, które będą próbowały przemycić ze sobą nielegalne pamiątki. Wysoka grzywna ma odstraszyć potencjalnych złodziei.
W tym artykule: Złodzieje piasku na Sardynii Piasek na wagę złota Pomysłowość turystów nie zna granic. Zwłaszcza jeśli chodzi o pamiątki. Wygląda na to, że wypoczywającym na Sardynii nie wystarczą już zdjęcia z plaży. Część z nich postanowiła tego lata zabrać kawałek raju do swojego domu. Dosłownie. Złodzieje piasku na Sardynii W te wakacje władze malowniczej wyspy przyłapały wielu turystów na próbie kradzieży piasku, kamyków oraz muszli z plaży. Gdyby im się udało, z wybrzeża zniknęłyby w sumie ponad 4 tonu piachu. Jak się okazuje, plaża plaży nierówna. Wakacyjni złodzieje w szczególności upodobali sobie Spiaggia Rosa – wyjątkowe miejsce, gdzie piasek ma różowy kolor. Pod koniec sierpnia celnicy pracujący na lotnisku Alghero podsumowali łupy z wakacji. W sumie udało im się zapobiec wywiezieniu blisko 4100 kilogramów piasku, 476 kamyków i 256 muszli. Wszystkie pamiątki zostały nielegalnie zabrane z tłumnie odwiedzanych przez turystów plaż, w takich kurortach jak Porto Palmas, Lido di Alghero czy Porto Alabe. Po licznych interwencjach władze Sardynii postanowiły nałożyć karę na osoby, które będą próbowały przemycić ze sobą nielegalne pamiątki. Grzywna w wysokości ponad 13 tys. zł ma skutecznie odstraszyć potencjalnych złodziei. Piasek na wagę złota To nie pierwszy raz, kiedy Sardynia boryka się ze złodziejami piasku z plaży. Problem pojawia się co sezon już od kilku lat, jednak w tym roku turyści byli wyjątkowo zuchwali. Wiele osób myśli, że zabranie garści piachu i kilku muszelek nie wyrządzi nikomu żadnej krzywdy. W przypadku jednorazowej sytuacji taki uszczerbek może i nie byłby szkodliwy, jednak na włoskiej wyspie zjawisko to jest dość powszechne. Kradzież piasku nie tylko zubaża wygląd plaż, ale też wpływa negatywnie na nadmorskie ekosystemy. Kilka lat temu włoskie media nagłośniły historię mieszkańca Rzymu, który po 40 latach postanowił oddać zabrany z Sardynii piasek. Jak tłumaczył, w przeszłości postąpił lekkomyślnie. Dopiero prowadzone od kilku lat kampanie edukacyjne uświadomiły mu, że popełnił błąd. Swoją postawą Rzymianin pokazał, że nigdy nie jest za późno, aby zadbać o naszą planetę.
Czy wystarczy wyjechać na gorącą wyspę, by czuć się jak na wiecznych wakacjach? Opowiada Polka, która od lat żyje na Sardynii
Wiele lat temu wywróciła swoje życie do góry nogami i wyjechała z Polski na Sardynię. Urzekły ją szmaragdowe morze, dzikość krajobrazu, barwna kultura i pewien... Sardyńczyk. Monika Anna Szredel opowiada o życiu na wyspie.
Michał Cessanis: Jak zaczęła się twoja miłość do Sardynii? Monika Anna Szredel: Od miłości do Sardyńczyka. Jeszcze będąc w liceum, zimą 2001 roku poznałam Stefano. I zaczęłam podróżować na Sardynię. Po kilku takich wizytach zapragnęłam poznać wyspę jeszcze bardziej i trzy lata później wyjechałam tam na stałe. Ukończyłam kilka kursów turystycznych, pracowałam m.in. w hotelach i na lotnisku. Skończyłam też z wyróżnieniem studia na uniwersytecie w Sassari na kierunku ekonomia i zarządzanie turystyką. W pewnym momencie wydawało mi się, że moja kariera pójdzie jednak zupełnie w innym kierunku. W Porto Cervo zaczęłam pracować dla słynnego stylisty mody Brunello Cucinelli, poznałam kulisy świata wielkiej mody, bywałam na wielkich wydarzeniach, jak fashion week w Mediolanie. Jednak moja turystyczna pasja i chęć pokazywania piękna Sardynii zwyciężyły. Choć muszę przyznać, że tego czego nauczyłam się w świecie wielkiej mody, przydaje się w świecie wielkiej turystyki, ponieważ zajmuję się gośćmi z listy Forbes. Czym ujęła Cię Sardynia, gdy przyleciałaś po raz pierwszy? Byłam młodą Polką i zauroczyło mnie to wszystko co i dziś zachwyca każdego, kto przybywa tu po raz pierwszy - cudowne szmaragdowe morze, dzikość krajobrazu, barwna kultura, wciąż żywe, wielowiekowe tradycje, ogromna gościnność mieszkańców. Wielką rolę w decyzji związania całego mojego życia z Sardynią odegrała otwartość Sardyńczyków. Zawsze czułam, że mogę tutaj stworzyć "moje miejsce", że mogę wnieść coś wartościowego w otoczenie i że jestem przyjmowana z szacunkiem. Wciąż poznaję wyspę. Muszę przyznać, że po tych wszystkich latach ciągle odkrywam kolejne zachwycające miejsca. Ostatnio, po latach wróciłam do małego, sennego miasteczka Lollove, w którym kiedyś mieszkała moja koleżanka ze studiów, odwiedziłam jej ponad 100-letnią babcię Gabrielę. Lollove to jedno z tzw. Ghost Towns czyli miasteczek duchów na Sardynii. Żyją w nich ostatni nieliczni i bardzo wiekowi mieszkańcy. Od dziesiątków lat żyją tak samo, wizyta u nich to podróż w czasie. Takich miejsc na wyspie można znaleźć mnóstwo! Bo Sardynia to nie tylko cudne morze i plaże. Ma wiele niesamowitych twarzy. Czujesz się jak na wiecznych wakacjach? Myślę, że czasami tak jest. Kocham tę wyspę, codziennie zachwycam się faktem, że mogę tu żyć. Jeśli znudzi mi się rejon Olbii, gdzie mieszkam, w godzinę drogi jestem w zupełnie innym świecie - w wysokich majestatycznych górach lub na bajkowych dzikich wydmach. Mieszkając tutaj zawsze czułam ogromny, niewykorzystany potencjał Sardynii, to, jak mało znana jest w Polsce. Dlatego otworzyłam biuro podróży. Oczywiście nie jestem jedyną Polka zakochaną w Sardynii. Poznałam także innych rodaków z "podobnymi objawami", np Alicję Stolarczyk - blogerkę, nieuleczalnie zadurzoną w Sardynii od wielu lat. Alicja to mistrzyni w wyszukiwaniu magicznych, nieznanych miejsc na wyspie, tworzymy zgrany team - ja na miejscu, ona wracająca tutaj, kiedy to tylko możliwe, ze świeżym spojrzeniem na wyspę. Jestem ciekaw, jak współpracuje ci się z Sardyńczykami, dla których, jak sam się przekonałem, punktualność ma drugorzędne znaczenie. Sardyńczycy mają swój specyficzny rytm życia, podejście w stylu "soft and slow", bezstresowe podejście do pracy. Jednak współpracując z nimi przez kilka lat, mam sprawdzonych partnerów biznesowych, dotarliśmy się. Poza tym Sardyńczycy są bardzo gościnni, często zaskakują mnie jakimiś niespodziankami. Na przykład wczoraj, podczas wycieczki do miasteczka Oliena, sardyński gospodarz Pasquale nieoczekiwanie zaprosił mnie do znajomej, która ma w miasteczku piekarnię. Mogłam zobaczyć tradycyjny wypiek pieczywa carasau w piecu drzewnym i porozmawiać z sardyńskimi gospodyniami. Takie sytuacje sprawiają, że nie tylko ja ale i moi goście są zachwyceni Sardynią. Co warto zobaczyć na Sardynii? Takich miejsc są dziesiątki, a może i setki. Na Sardynii trzeba odwiedzić Barbagię - dziką krainę w górach, niesamowity kanion Su Gorroppu, ukryte w głębi wyspy miasteczka np Olienę u stóp góry Monte Corrasi, czy San Pantaleo - miasteczko artystów i wspomniane już miasteczka duchów" Warto wybrać się do którejś z winnic i docenić smak doskonałych sardyńskich win - jednej z tajemnic długowieczności Sardyńczyków. Jeśli kochacie zapierające dech w piersiach krajobrazy, przejedźcie autem albo motorem jedną z kilku panoramicznych tras, np drogę Alghero-Bosa. Zatrzymajcie się choć na chwilę w jednym z kilku tysięcy miejsc na wyspie związanych z tajemniczą prehistorią Sardynii - pod kamienną wieżą nuragą, przy grobie gigantów, domu wróżek czy przy świętej studni. Jeśli kochacie plaże, Sardynia zaskoczy was ich różnorodnością, kilka najpiękniejszych i najoryginalniejszych to kwarcowa Is Arutas, Is Piscinas z najwyższymi wydmami w Europie, Cala Goloritze' ukryta pod wysokimi klifami. Najbardziej szmaragdowe morze i rajskie wysepki zobaczycie na Archipelagu La Maddalena. Dla mnie najpiękniejsze plaże są w rejonie Costa Smeralda, jest tam moja ulubiona Liscia Ruja…. Costa Smeralda, czyli szmaragdowe wybrzeże faktycznie jest przepiękne. Kiedy je zobaczyłem, zrozumiałem dlaczego już lata temu zakochał się w nim włoski światek artystów, ale też politycy, celebryci i najbogatsi ludzie z całego świata. Czy w tym miejscu da się wypocząć bez milionów euro na koncie? Costa Smeralda to szczególne miejsce na mapie światowej turystyki. Faktycznie sporo jest tutaj willi i apartamentów kupowanych czy też wynajmowanych przez turystów z dużymi pieniędzmi. Jednak piękno tego miejsca można podziwiać wcale tutaj nie mieszkając. Można zarezerwować o wiele tańsze apartamentu np. w Porto Rotondo, Baja Sardinia, Golfo Aranci i i po kilkunastu minutach jazdy autem wypoczywać na najmodniejszych plażach Europy. Oczywiście poza sezonem ceny zdecydowanie spadają, można wydać nawet kilkanaście razy mniej pieniędzy niż latem. A co z aktywnym wypoczynkiem? Sardynia to raj dla wszystkich kochających sporty wodne - świetne warunki do surfowania, żeglowania, cudowny podmorski świat do snorkelingu i divingu. Jeśli kochacie trekking, wspinaczkę, rowery, motory, czy kajaki t przyjeżdżajcie najlepiej od września do czerwca. Sardynia jest jednym z takich miejsc, gdzie rodzinne ucztowanie jest na pierwszym miejscu. Jakich potraw warto spróbować? Uwielbiam ręcznie robione ravioli z serem i sosem mięsno-pomidorowym, sardyński chleb carasau z bio-oliwą z oliwek, fregulę (sardyński makaron w kształcie małych kuleczek) z owocami morza, insalata di mare czyli sałatkę z ośmiorniczek. Miłośnicy mięsiwa muszą spróbować pieczonego prosiaka z rusztu z mirto. Osobny temat to sardyńskie sery - najczęściej owcze pecorino, kozie caprese i rzadziej z mleka krowiego, podawane z konfiturami i często pikantnymi marmoladkami. Pasjonaci słodkości zachwycą się seadas - wielkim pierogiem z kruchego ciasta z rozpływającym się serem, polane miodem, pieczone w głębokim oleju. Innym pysznym deserem jest świeża ricotta polana sardyńskim miodem. Oczywiście do tego sardyńskie wino - najlepiej czerwone cannonau oraz białe vermentino - cenione w świecie winiarskim szczepy. Sardyńska kuchnia to super bio-produkty - oliwa z oliwek, miody, sery podpuszczkowe, warzywa i owoce z małych ekologicznych upraw. I jak nie pokochać takiej wyspy? ###gallery-end###
Sardynia - kontynent w miniaturze. Zobacz najciekawsze miejsca i poznaj tamtejszą kuchnię
Sardynia nie bez powodu cieszy się popularnością wśród turystów z całego świata. Przez lata funkcjonowała w cieniu położonej nieopodal Sycylii, obecnie jednak bez kompleksów przedostaje się na listę najatrakcyjniejszych kierunków wakacyjnych wojaży. To malownicze plaże, piękne zatoki i urokliwe miasteczka. Niektórzy nazywają tę wyspę kontynentem w miniaturze, bo znajduje się tu pełne spektrum ukształtowania terenu. To także najcieplejszy rejon Włoch, idealny dla miłośników leniwego odpoczynku, pasjonatów sportów wodnych oraz rodzin.
Gdzie jest Sardynia? Znajduje się ona pomiędzy dwoma kontynentami: Europą i Afryką. Przez 300 dni w roku świeci tu słońce. Wybrzeża są wysokie i skaliste, z długimi odcinkami poprzecinanymi przez cyple, zatoki i nieodległe mniejsze wysepki, które wymieniane są jako odpowiedź na pytanie, co zwiedzić na Sardynii. Sardynia: północ czy południe? Wybór: Sardynia północna czy południowa to kwestia decyzji, którą podjąć trzeba już na etapie kupna biletu lotniczego. Większość samolotów ląduje albo w Aleghero, albo w Cagliari, w związku z czym są to dwa główne ośrodki noclegowe oraz punkty wypadowe do dalszego odkrywania uroków wyspy. Lądując w Alghero, wybieramy Sardynię północną. Zaletą rejonów północnych jest ich większa urbanizacja i lepsze przygotowanie pod kątem bazy noclegowo-gastronomicznej. Znajdziemy tu wiele plaż, w tym najsłynniejszą Costa Smeralda. Północ nastawia się na turystów plażujących i ceniących hotelowe życie, których nie interesuje głębsze poznanie lokalnego kolorytu. Ze względu na specyfikę, jaką cechuje się północna Sardynia, turystyka przygotowana jest również pod kątem potrzeb gości zamożnych. Południowa Sardynia skupiona jest wokół Cagliari - stolicy wyspy. Tu znajdują się najważniejsze muzea, w tym archeologiczne, oraz dobrze zachowane zabytki na czele z najważniejszym - Nuragi z XV wieku p.n.e. Stolica to także wiele włoskich restauracji, w których - poza turystami - bywają również miejscowi. Południe to także plaże. Alternatywą dla dwóch wyżej wymienionych miast jest Olbia z lotniskiem i dużym portem, przyjmującym promy z kontynentu. Może być bazą wypadową do wypraw na północ i na wschód. Pod uwagę warto wziąć także górzysty region środkowy z pasmem Gennargentu oraz miastem Nuoro. Ta część wyspy nie została zaadaptowana pod ruch turystyczny, jest zatem znakomitym wyborem dla osób unikających tłumu turystów i ceniących codzienne życie odwiedzanych miejsc. Są także minusy: trudniej znaleźć tu nocleg i transport. Komunikacja nastawiona jest na potrzeby mieszkańców, warto więc rozważyć wypożyczenie auta. Co zobaczyć na Sardynii? Częsta odpowiedź na pytanie "Sardynia: co warto zobaczyć?" sprowadza się do refleksji, że najpiękniejsze atrakcje turystyczne wyspy stworzone zostały przez naturę. Jest w tym sporo racji, ponieważ nawet zabudowania wkomponowane są we wzgórza, skały i zatoki, a kolorowe oleandry, róże czy bugenwille wiją się po budynkach. Sardynia to jednak nie tylko przyroda. Istotną turystyczną atrakcję stanowi stolica wyspy - Cagliari. Jej panoramę podziwiać można z jednej z wież: Torre dell’Elefante albo Torre di San Pancrazio. Uwagę odwiedzających przykuwa przede wszystkim bardzo klimatyczna historyczna dzielnica - Castello, w której znajduje się efektowny bastion oraz amfiteatr rzymski z II wieku pamiętający czasy gladiatorów i publicznych egzekucji. Cagliari leży bezpośrednio nad Zatoką Aniołów, warto zatem zajrzeć na miejską plażę Poetto i popodziwiać laguny, w których przez cały rok brodzą flamingi. Punkt obowiązkowy podczas pobytu w Cagliari stanowią też nuraghi - niewielkie kamienne wieże będące jedną z największych sardyńskich zagadek. Występują tylko tu, a do tej pory odkryto ich około siedmiu tysięcy, choć badacze szacują, że może być ich znacznie więcej. Nuraghi powstały prawdopodobnie 3-4 tysiące lat temu bez użycia jakiegokolwiek spoiwa, a ich przeznaczenie nie jest do końca jasne. Wokół nich lokowano inne zabudowania, mogły zatem stanowić centrum osad. Niektóre prawdopodobnie pełniły rolę miejsc kultu, a inne - magazynów, o czym świadczą zachowane w nich przedmioty. Zastanawiając się, w odniesieniu do wyspy, jaką jest Sardynia, gdzie najładniej będzie w czasie wakacyjnego wypoczynku, można się zawahać. Urokliwe i kolorowe jest miasteczko Carloforte. Wiele osób zakochuje się w rybackim Portoscuso z urokliwą starówką – Iglesias. Częsty przystanek w czasie zwiedzania stanowi atrakcyjne Oristano i półwysep Sinis. W południowej części warto zobaczyć Tharros z VIII wieku p.n.e. i jedyną na wyspie kwarcową plażę - Is Arutas. Ze średniowiecznego Castelsardo i górującego nad nim Zamku Doria rozpościera się malowniczy widok na zatokę Asinara. Położone na północy Alghero nazywa się czasem małą Barceloną. Osoby, które stawiają przede wszystkim na urok lokalnego kolorytu właściwie mogą się stąd ruszać, gdyż kameralnych uliczek i barów jest tu wystarczająco dużo. Tutaj także znajduje się jedna z atrakcji turystycznych - groty Neptuna, czyli jaskinie wyżłobione w czerwonym wapieniu ze słonym jeziorem. Dociera się do nich od strony morza lub dzięki schodom złożonym z 600 stopni. Nieopodal zlokalizowana jest słynna różowa plaża, Spiaggia Rosa. Co zjeść na Sardynii? Odpowiedź na pytanie: "Sardynia: gdzie na wakacje jechać" może być warunkowana także względami kulinarnymi, ponieważ menu różni się nieco w zależności od regionu. Dla niektórych zaskakujący może być fakt, że lokalna kuchnia to przede wszystkim dania pasterzy i rolników, a nie owoców morza i ryb. Tej drugiej wersji posmakować można przede wszystkim na wybrzeżu. Wszędzie używa się natomiast dużej ilości ziół, szczególnie mięty, mirtu, kopru i jałowca. Charakterystyczny dla sardyńskiej kuchni jest pane carrasau, czyli płaski chleb wypiekany w piecu opalanym drewnem, stanowiący podstawę ekwipunku pasterzy-górali. Tradycyjnie przyrządzany jest przez kobiety i jedzony na wiele sposobów. Sardynia to wyspa owiec, nic więc dziwnego, że w czasie pobytu zasmakować można w lokalnych serach. Szczególną popularnością cieszy się pecorino sardo wytwarzany w różnych stopniach dojrzałości od 1700 roku. Ciekawostkę stanowi casu marzu, czyli ser owczy, do którego celowo wprowadza się larwy much, wywołujące fermentację. Culurgiones to sardyńskie pierogi faszerowane nadzieniem z ziemniaków, sera pecorino i mięty. Znakomitej jakości są również wędliny podawane tu w towarzystwie serów i oliwek jako przystawka. Przysmak stanowi botarga - solona i suszona ikra tuńczyka. Równych nie mają sobie również słodycze: sebadas - ciastka pasterzy z okolic Nuoro, a także ciasteczka amaretti, gesminus czy pardulas z ricottą. Sardynia: kiedy jechać? Na Sardynii panuje klimat śródziemnomorski, co sprawia, że przez cały rok można korzystać z uroków wyspy. Sezon kąpielowy rozpoczyna się w maju i trwa aż do października. Najlepszą porą na zwiedzanie są miesiące od kwietnia do czerwca, gdy cała przyroda jest w rozkwicie. Pobyt jesienią także ma swoje plusy. Sardynia: waluta i ceny Na terenie Sardynii obowiązującą walutą jest euro. Ceny są dość wysokie. Za litr benzyny zapłacimy około 2 euro, a za 1,5-godzinny bilet autobusowy - około 1,2 euro. Żywność nie należy do najtańszych: chleb kosztuje około 3,5 euro za bochenek, masło - 2,5, a kilogram bananów - 2,5 euro. Co przywieźć z Sardynii? Jako pamiątkę lub prezent z Sardynii warto przywieźć któreś z lokalnych win lub likier z mirtu. Dobry pomysł to wspominane wcześniej sery oraz miody. Jeśli nie interesują nas produkty spożywcze, godna polecenia jest sardyńska bogato zdobiona ceramika. To naczynia oraz dekoracyjne obrazki. Ciekawym, choć kosztownym upominkiem jest złota, srebrna i ozdobiona kamieniami szlachetnymi biżuteria. Ciekawostki o Sardynii Sardynia to wyspa ciekawostek. Jedną z nich są flamingi, które spotkać tu można w wielu miejscach. Największym ich skupiskiem jest rezerwat Molentargius, a mieszkańcy Sant Antocio wykorzystali te ptaki jako znak rzemieślniczego piwka Rubiu. Wyspa ta słynie z opowieści o duchach i wróżkach. W mniejszych miejscowościach przy odrobinie szczęścia natrafić można na lokalne festiwale. Sardynia uznawana jest za wyspę ludzi długowiecznych i szczęśliwych. Na jej korzyść działają statystyki: na 100 tysięcy mieszkańców 22 świętowało setne urodziny.
Opłaty za wstęp na najpopularniejszą włoską plażę. "Ograniczamy liczbę turystów"
Perfekcyjnie biały piasek, turkusowe wody i otoczenie, które aż prosi się o sesję zdjęciową uczyniły plaże na Sardynii jedną z najbardziej lubianych przez turystów z całego świata. Ogromna ilość zwiedzających okazała się jednak problematyczna, więc władze plaży La Pelosa właśnie postanowiły pobierać opłaty za wstęp.
Rada miasta Stintino, które znajduje się na północno-zachodnim krańcu wyspy postanowiła ograniczyć dzienną liczbę odwiedzających plażę do 1500 dziennie (bez uwzględnienia dzieci). Według burmistrza, Antonia Diana, w ostatnich sezonach kąpielisko codziennie odwiedzało nawet 6000 plażowiczów. "Ograniczamy liczbę odwiedzających, ponieważ obciążenie plaży jest za duże" – dodał – "Musimy ją chronić, aby móc zagwarantować jej istnienie przez następnych 500 lat. Przed podjęciem tej decyzji Rada Miasta zleciła przeprowadzenie badań w celu ustalenia, ilu odwiedzających może dziennie przyjąć plaża, nie ulegając przy tym uszkodzeniom. Władze nie potwierdziły jeszcze, w jaki sposób bilety będą sprzedawane, ale burmistrz wspomniał, że władze rozważają stworzenie specjalnej aplikacji mobilnej. Dodał również, że nie ustalono jeszcze ostatecznej ceny wstępu na plażę, ale szacuje się, że będzie to około 4 euro (17 złotych) dziennie. Według Diany władze Stintino od 12 lat prowadzą działania na rzecz zrównoważonego rozwoju zatłoczonych plaż Sardynii. W tym celu między innymi zainstalowano zabezpieczenia wydm i wprowadzono zakaz palenia oraz sprzedaży tytoniu na wyspie. Burmistrz powiedział też, że cena biletu powinna być traktowana jako "zwrot" za publiczne pieniądze, które zostały wydane na utrzymanie stanu plaży i zapewnienie bezpieczeństwa plażowiczom. Opłata za wstęp na plaże ma zostać wprowadzona na początku przyszłego roku. Katarzyna Mazur
Są z owczego sera pecorino, z karmelizowanymi gruszkami i z miodem.
Przygotowuje je mistrz sztuki lodziarskiej z Sardynii. Mowa o najlepszych lodach we Włoszech - takimi okrzyknięto je na Festiwalu Lodów we Florencji Sardyński lodziarz Fabrizio Fenu pokonał 10 innych cukierników. Swoją lodziarnię prowadzi w Marribu niedaleko miasta Oristano. Mistrz Sztuki Lodziarskiej swój przysmak wykonał z lokalnych produktów z Sardynii. Pozostali cukiernicy proponowali lody o smaku pinoli, czyli orzeszków piniowych, gruszkowe z dodatkiem sera pleśniowego gorgonzola, wanilii i malin, z sera ricotta z pistacjami i migdałami albo z sycylijskich pomarańczy.
La Pelosa znajduje się ok. 2 km od Stintino u podnóża przylądka Falcone, w północno-zachodniej części Sardynii. Odznacza się białym, drobnym piaskiem, łagodnym zejściem do morza oraz turkusowym odcieniem wody.
Nazwa: La Pelosa Państwo: Włochy Długość: 300 m Lokalizacja: Stintino Region: Sardynia Akwen: Morze Śródziemne Podłoże: drobny, biały piasek Sezon: od maja do września Opalanie topless: nie Rafy koralowe: brak Sporty: snorkeling, nurkowanie Ratownicy: nie Jak dotrzeć: Do Stintino można dotrzeć samochodem na przykład z Sassari lub z oddalonego o ok. 50 km lotniska w Fertilii. Z Stintino kursują autobusy na plażę. La Pelosa znajduje się ok. 2 km od Stintino u podnóża przylądka Falcone, w północno-zachodniej części Sardynii. Odznacza się białym, drobnym piaskiem, łagodnym zejściem do morza oraz turkusowym odcieniem wody. Przy plaży znajduje się płatny parking, restauracje oraz mały sklepik. La Pelosa jest chętnie odwiedzana zarówno przez młodzież jak i rodziny z dziećmi. W sezonie bywa tu tłoczno. Na plaży znajduje się wypożyczalnia leżaków i parasoli. Często pojawiają się tu również przeróżni sprzedawcy handlujący biżuterią. W czystej wodzie można obserwować różne gatunki ryb dlatego miejsce jest idealne dla miłośników snorkelingu. Od północy plażę okalają skały. W okolicy rośnie bogata roślinność śródziemnomorska. Plaża jest chroniona przed zmianami pogodowymi poprzez naturalną barierę w postaci pobliskich wysp oraz przylądka Falcone. Mimo częstych wiatrów, morze jest zazwyczaj spokojne. Trzeba tylko uważać na silne prądy. Dużą atrakcję stanowi osadzona na północ od plaży mała wyspa z XVII-wieczną wieżą – la Pelosa, od której plaża wzięła nazwę. Można dotrzeć na nią pieszo, brodząc w płytkiej wodzie. Naprzeciwko, z morza wyrasta kolejna wyspa – Piana, a zaraz za nią - Asinara, która stanowiła niegdyś zakład karny, a podczas pierwszej wojny światowej wykorzystywana była jako obóz koncentracyjny dla austriackich jeńców wojennych. Dziś jest popularną atrakcją turystyczną. Niedaleko znajduje się również zbudowana w 1557 r. z granitowej skały wieża znana jako Falcone, do której można dotrzeć pieszo lub wyboistą drogą jadąc samochodem. Zobacz także: Turcja - Iztuzu Turcja - Ölüdeniz Turcja - Patara Hiszpania - Playa de la Concha Hiszpania - Playa de las Catedrales Hiszpania - Playa del Sardinero Hiszpania - La Playa de Bolonia Hiszpania - Levante Hiszpania - Burriana Grecja - Mytros Grecja - Elafonisi Grecja - Navagio Grecja - Porto Katsiki Hiszpania - Las Teresitas Hiszpania - Playa Famara Bułgaria - Słoneczny Brzeg Bułgaria - Obzor Włochy - Cala Luna Włochy - San Vito Lo Capo Włochy - Viareggio Hiszpania - Aguas Blancas Grecja - Falasarna Bermudy - Horseshoe Bay Tajlandia - Maya Bay Tajlandia - Pattaya Bahamy - Pink Sands Beach Malta - Ramla il-Hamra Francja - Plage de Rondinara Francja - Plage de Saleccia Portugalia - Praia De São Rafael Grecja - Balos Maroko - Legzira Tanzania - Nungwi Weź udział w dyskusji na temat Najpiękniejszych plaż na świecie
Kitesurfing jako sposób na zwiedzanie świata
Kitesurfing to doskonały sposób nie tylko na kształtowanie kondycji i sylwetki, lecz także na zwiedzanie świata. Maks Żakowski i Tomek Janiak, Wicemistrzowie Świata w kitesurfingu, wiedzą o tym najlepiej, a swoimi wspomnieniami postanowili się podzielić z naszymi czytelnikami
Zamiast pakować plecak i gitarę, na wakacje biorą ze sobą deskę i latawiec. Specjalnie dla National Geographic Polska Maks Żakowski i Tomek Janiak dzielą się swoimi przeżyciami i wspomnieniami z trzech wypraw: do Wietnamu, na Sardynię i… nad Bałtyk, ale nie tylko! Woda prawdę Ci powie Na lekcjach geografii w podstawówce wpajano nam do głowy, że 71% powierzchni Ziemi zajmuje woda, a lądy to raptem 29% powierzchni naszej planety. Niemniej to właśnie kontynenty były dla nas tym, co godne uwagi, z racji ich różnorodności. Bo niby co ciekawego może być w monotonnej wodzie, wszędzie przecież takiej samej? Dla kitesurferów jednak świat jest wodą i można go poznać właśnie poprzez akweny, które otaczają lądowe wybrzeża. Pływając nad Bałtykiem, w Wietnamie, na archipelagu Wysp Zielonego Przylądka, czy we włoskiej Zatoce Aniołów niedaleko Cagliari, możemy na własnej skórze doświadczyć zadziwiającego bogactwa, jakie skrywają w sobie morskie fale – i diametralnie różnych przeżyć związanych z uprawianiem sportów wodnych w różnych zakątkach naszego globu. – Znakomite warunki do uprawiania kitesurfingu panują na Cabo Verde, czyli archipelagu 26 Wysp Zielonego Przylądka. Wspaniała jest zwłaszcza plaża w Sal. Również wybrzeża Egiptu i Brazylii (zwłaszcza niedaleko miejscowości Guajiru) są jednymi z moich ulubionych. Najmilej jednak wspominam coroczne wyprawy na grecką wyspę Rodos (konkretnie Prasonissi) pod koniec września i pływanie na tamtejszych falach – mówi Tomek Janiak. – Według mnie wspaniale pod względem sportowym i estetycznym prezentuje się też włoskie wybrzeże, zwłaszcza rejon Toskanii z takimi miejscowościami jak Talamone czy Marina di Grosetto – dodaje Maks Żakowski. Jednak co do tego, który z przystanków kitesurfingowych w podróży z deską i latawcem dookoła świata był najbardziej egzotyczny i ekscytujący, zawodnicy Blue Media Team odpowiadają jednogłośnie: Wietnam. Wietnam od kuchni Wietnam to niezły Sajgon. Na południu żyzna i gwarna delta Mekongu kontrastuje z odludnymi obszarami górskimi północy. To miejsce, w którym równie dobrze można spędzić dwutygodniowe wakacje na jednej z wysp, jak i wybrać się na długą, trekkingową wyprawę z plecakiem. Ale Wietnam kryje w sobie jeszcze jeden sekret: to jeden z gorących „spotów” dla kitesurferów i jeden z najbardziej egzotycznych przystanków Pucharu Świata w kitesurfingu. Można tu uprawiać kilka różnych dyscyplin: race (wyścigi), freestyle (ewolucje) i wave (pływanie na falach). To wystarczająca rekomendacja, by wybrać się do Wietnamu nie tylko z plecakiem, ale również z deską i latawcem. Janiak i Żakowski musieli przecierać oczy ze zdumienia, gdy po raz pierwszy stanęli w swoich japonkach na ciągnącej się przez 15 km plaży w wietnamskim Mui Ne: – Gdy tylko zobaczyłem plażę moim pierwszym odruchem było: rozłożyć sprzęt jak najszybciej! Zabrałem się więc do roboty. Czując na twarzy silny podmuch wiatru od razu przysypałem latawiec piaskiem, żeby później nie ganiać za nim po plaży. Ostrożnie rozwiązałem linki od baru sterującego i podpiąłem je do latawca. Przy silnym wietrze i ponad 25-metrach długości, łatwo mogą się splątać. Wreszcie, po raz pierwszy w życiu, zanurzyłem deskę w Morzu Południowochińskim, delektując się ciepłą wodą, niewymagającą nawet zakładania pianki – wspomina Tomek Janiak Wicemistrz Świata Masters w Kiterace. – Ze względu na wyjątkowe fale w pierwszym tygodniu niemal bez przerwy pływaliśmy wave. Choć przyjechaliśmy tu przede wszystkim po to, by wypróbować sprzęt i potrenować wyścigi, nie mogliśmy oprzeć się pokusie, by poszusować na falach. Zwłaszcza, że trzeciego dnia najwyższa osiągnęła aż 3 metry. Z dnia na dzień fale zmniejszały się o stopę, ale nawet przy metrowych falach pływanie bez pianki, w temperaturze blisko 30 stopni Celsjusza, należy do przyjemności – rozpływa się nad wietnamskim akwenem Janiak. Ale są też mniej zadbane miejsca: – Będąc w Wietnamie warto wybrać się na wyspę Phu Qu – opowiada Maks Żakowski, Wicemistrz Świata Kiterace – To mała, strasznie zaśmiecona plaża, ale za to z bardzo dobrymi warunkami do pływania. I trzeba koniecznie pamiętać o tym, żeby sprawdzić możliwości powrotu, bo zdarza się, że promy nie pływają tu przez 5 dni. Na szczęście ja i Tomek mieliśmy ze sobą nasze latawce, więc kłopotów z transportem w tą i z powrotem nie było. Po sześciogodzinnym wysiłku i zmaganiu za gigantycznymi falami przy przydałoby się wrzucić coś na ząb.Janiak i Żakowski z pustymi żołądkami ruszają w stronę centrum Mui Ne, tej niewielkiej, sennej wioski rybackiej, w której widok kitesurferów nikogo z miejscowych już nie dziwi. Swoje kroki kierują do przydrożnej knajpy pod mało wdzięcznym szyldem „U Kulawego”, gdzie – jak się okaże – będą stołować się przez najbliższy tydzień. – Kulawy nie mówił po angielsku więc dania wybieraliśmy wskazując palcem na obrazek. Po kilku dniach już wiedzieliśmy, że herbata w wietnamskim angielskim to „lipton” a nie „tea”, woda to „aquafina” a nie „water”, a „sem sem” znaczy „to samo” – tłumaczy Tomek. – Część kitesurferów w poszukiwaniu bardziej wyrafinowanej i ekskluzywnej kuchni chodziła też do Lam Tong. To knajpa, która uchodzi w Mui Ne za kultową. Odwiedziliśmy z Tomkiem to miejsce kilka razy. Lam Tong słynie głównie ze świeżych owoców morza, przepysznych, świeżo wyciskanych soków, niskich cen i malowniczego widoku na zatokę. Przysmakiem są tam zwłaszcza ryby, wyławiane na życzenie klienta z akwarium tuż przed podaniem (moja uciekła kelnerowi na ziemię) oraz hot-pot, czyli mix gorących kociołków azjatyckich. Wszystko było tak pyszne, że nie odstraszył nas nawet szczur, przemykający od czasu do czasu między naszymi nogami – dodaje Żakowski. Z Mui Ne, tego wietnamskiego piekła, jednego z najbardziej wysuszonych rejonów Azji, w którym temperatura w sezonie letnim regularnie przekracza 32 stopnie Celsjusza, a wiatr momentami urywa głowę, Janiak i Żakowski ewakuują się w bardziej europejskie klimaty. W swojej podróży dookoła świata z deską i latawcem udają się na Sardynię, nazywaną przez Włochów „wyspą skarbów”, a przez kitesurferów – „Karaibami Europy”. Zatoka Aniołów, czyli niebo na ziemi Spalone słońcem wybrzeża włoskiej Sardynii przy Zatoce Aniołów są jednym z ulubionych przystanków naszych kitesurferów. W porównaniu z innymi rejonami Italii Sardynia jest dość słabo zaludniona. Mieszka tu trzy razy mniej osób niż na wielkościowo podobnej Sycylii. A prawie całe wnętrze wyspy, czyli Supramante i góry Gennargentu, to terra incognita, teren niezbadany, często niedostępny, dziki. Rzadkość nie tylko w całej Europie, ale i w dzisiejszym świecie. – Różowa plaża Spiaggia Rosa, Zatoka Poetów, wciśnięta między klify i górskie przełęcze plaża Cala Goloritze, grota Bue Marino, Grotta di Is Zuddas, nuragi, podwodne rafy koralowe, laguny z flamingami i kormoranami, gaje korkowe, średniowieczne fortyfikacje… Sardynia! Coś wspaniałego! Wyspę można okrążyć na kajcie w kilka godzin, a z tutejszych fal można zobaczyć naprawdę wszystko – mówi Maks Żakowski. A Tomek Janiak dodaje: – Południowa, leniwa atmosfera, gdzie każdy ma czas na wszystko, gdzie sam czas jakby zatrzymał się, pozwalając na leniwe popijanie cappuccino i beztroskie przeglądanie włoskich gazet, gdzie jedna knajpa sąsiaduje z drugą na wyciągnięcie ręki, gdzie pełno jest urokliwych zaułków, a miejscami – jak okiem sięgnąć – nie ma żywej duszy, gdzie z oddali dobiega nas nie tylko szum fal, lecz także jakiś miejski koncert… To wymarzona scenografia na rozgrywanie zawodów Pucharu Świata w kitesurfingu. Zdecydowanie jedno z moich ulubionych miejsc. To właśnie na Sardynii zawodnicy Blue Media Team zdobyli w tym roku tytuły Wicemistrzów Świata w kategorii kiterace. To miejsce przywołuje u naszych kitesurferów nie tak odległe wspomnienia. – Tu, na tej plaży, stanąłem na drugim stopniu podium, ze srebrnym medalem na szyi. To tutaj rozpierała mnie euforia po wywalczeniu tytułu Wicemistrza Świata. Skłamałbym pewnie, gdybym powiedział, że nie czuję żadnego niedosytu po Mistrzostwach Świata w Cagliari. Pragnienie tryumfu, złotego medalu czy tytułu mistrzowskiego płynie przecież w żyłach każdego sportowca i oczywiście odzywa się we mnie jakaś sportowa złość, bo zabrakło przecież raptem kilku punktów. Ale ta plaża i ta woda działają też niezwykle kojąco – mówi Tomek Janiak. Rzut beretem od Cagliari (stolicy Sardynii) rozciąga się długa na kilka kilometrów Plaża Poetów. Jest poetycka nie tylko z nazwy – robi wrażenie na każdym turyście, który po raz pierwszy stawia w jej piasku swe bose stopy. Joseph Conrad-Korzeniowski odwiedziwszy te rejony powiedział ponoć: „Teraz mogę już umrzeć”. Polski pisarz chciał, aby ten zapierający dech w piersiach widok, był ostatnim, jaki dane było mu zobaczyć w życiu. Ciepły, delikatny piasek i błękitna, niebiańska woda (miejscowi mówią „azurro”, czyli lazur), tak krystalicznie czysta i niebiańska, że linia horyzontu rozdzielająca niebo od wody wydaje się tutaj nie istnieć, zaprasza naszych kitesurferów, by wypróbowali na niej swoje deski i latawce. Na ich odpowiedź nie trzeba długo czekać. – Morze Śródziemne w niczym nie przypomina Chińskiego, na którym pływaliśmy u wybrzeży Wietnamu. Tutaj jest płasko, fale zdarzają się rzadko. Za to miejscami wieje całkiem mocno. Warunki są więc sprzyjające przede wszystkim do ścigania się na desce – mówi Maks Żakowski. Na północy Sardynii znajduje się też jedna z najbardziej skrytych i najbardziej chyba urokliwych plaż na świecie – Cala Goloritze, położona w Zatoce Orosei. Da się tu dotrzeć jedynie na piechotę, trasa zajmuje półtorej godziny i wiedzie przez kręte ścieżki w przepięknej, dzikiej, zielonej dolinie. Naprawdę można się zmęczyć! Nasi kitesurferzy jednak docierają tu „o własnych siłach”, czyli korzystając z deski i latawca opływają wyspę, docierają bezpośrednio na samą plażę, która schowana jest między imponującymi klifami i otwiera się na lazurową wodę. Kamieniste i dość płytkie dno przy samym brzegu w pewnym momencie, po jakichś 5-6 metrach nagle załamuje się, a głębokość wody sięga kilkunastu metrów. Tutaj, w tej głuchej okolicy, można oddać się przyjemności i zrelaksować na desce z latawcem, delektując się perfekcją, z jaką natura urządziła to miejsce. Chwila mogłaby trwać dłużej, trwać w nieskończoność… jednak czas wracać do domu. Nad Bałtyk. Rewelacja na Bałtyku Myli się ten, kto twierdzi, że nad polskim morzem nie ma urokliwych miejsc i że geografia nas nie rozpieszcza. Okazuje się bowiem, że mamy jedne z najlepszych warunków w Europie do uprawiania kitesurfingu. Potwierdzają to sami kitesurferzy: – W Polsce nie ma co prawda regularnych, równych wiatrów termicznych, ale nie ma też rekinów, jeżowców, parzących meduz i niebezpiecznych raf koralowych, z którymi trzeba się liczyć w bardziej egzotycznych rejonach świata. W dodatku woda w okolicach półwyspu helskiego jest po kolana. Słowem – idealne i bardzo bezpieczne warunki do nauki i treningu – zachwala polskie morze Tomek Janiak. I dodaje: – Warunki pogodowe, które u nas panują – czyli raczej słaby wiatr i brak fali – sprzyjają głównie uprawianiu kiterace’a. W tej dyscyplinie osiągnięcia są najbardziej wymierne: pływa się na czas i to jest jedyne kryterium oceny, natomiast we Freestyle werdykty sędziowskie bywają kontrowersyjne… Osobiście w Polsce bardzo lubię pływać po Zatoce Puckiej, ze względu na różnorodność akwenu oraz zmienne wiatry. Warunki do pływania w okolicach Rewy, Sopotu, też są znakomite. Jedną z wodnych eskapad, które najmilej wspominam, był spływ z przyjaciółmi z wiatrem po falach z Lubiatowa do Jastrzębiej Góry. Ponad 70 km adrenaliny i przyjemności! Specyfika Morza Bałtyckiego sprzyja rozwojowi kitesurfingu w naszym kraju. Już coraz rzadziej ten sport traktowany jest u nas jako egzotyczna ciekawostka. Statystyki wskazują na to, że w sezonie wakacyjnym mamy u nas do czynienia z prawdziwym boomem na kitesurfing. Szkółki kitesurfingowe (na samym Półwyspie Helskim jest ich około 50) opuszcza w trakcie sezonu około 10 tysięcy nowych adeptów tego sportu. Większość z nich kontynuuje pływanie. Kitesurfing to dyscyplina otwarta, która nie wyklucza nikogo. Może jedynym ograniczeniem jest tutaj waga – trzeba ważyć powyżej 35 kilogramów. Ale wiek nie odgrywa tutaj najważniejszej roli. Kitesurfing uprawiają dziś zarówno nastolatkowie, jak i 50- czy nawet 60-latkowie. – Najstarsza osoba, którą zresztą sam trenowałem i która później pływała samodzielnie na kajcie nad Bałtykiem, miała ponad 70 lat! A cieszyła się jak dziecko – mówi Tomek Janiak, który uczy pływania na kitesurfingu już od ponad 10 lat. Z reguły wystarczy już 8-10 godzin, by średnio wysportowany człowiek, o przeciętnej koordynacji ruchowej, był w stanie wykonywać najprostsze manewry. Po piętnastogodzinnym kursie można już spokojnie wypróbować pierwsze podskoki, następnie wyższe skoki, aby po następnych kilkudziesięciu godzinach spędzonych na wodzie zacząć w końcu fruwać. Przy sprzyjających wiatrach i odpowiednim doborze sprzętu można wznieść się ponad fale na wysokość nawet 20 metrów i zawisnąć w powietrzu na około 10 sekund. To jest niepowtarzalne przeżycie. – Mnie na kitesurfingu uczył pływać… mój dziadek! Zaczynaliśmy wspólnie od żaglówek, potem pokazał mi deskę z latawcem. Pochodzę ze sportowej rodziny, więc często, gdy jestem w domu, w moim rodzinnym Mielnie, wychodzimy wspólnie z tatą i z dziadkiem nad Bałtyk. Taka sztafeta pokoleniowa – mówi Maks Żakowski. – Myślę, że Bałtyk jest u nas mocno niedoceniany pod kątem sportowym. Nasze morze ma absolutnie wszelkie atuty ku temu, by organizować tu wielkie imprezy kitesurfingowe. Szkoda tylko, że kite’a traktuje się u nas trochę po macoszemu i żadna poważna instytucja publiczna nie stawia na wsparcie tego sportu, nie wspominając już o rozwoju turystyki kitesurfingowej. A korzyści byłyby obopólne, bo wioski kitesurfingowe nad Bałtykiem bez wątpienia przyciągnęłyby nie tylko kitesurferów z całego świata, lecz także turystów. Wystarczy wybrać się np. na wybrzeże francuskie czy hiszpańskie, aby przekonać się na własne oczy, jak wielką popularnością wśród przyjezdnych cieszy się ten widowiskowy sport. Dla mnie prywatnie kitesurfing to bilet dookoła świata, który wygrałem w mojej rodzinnej loterii – dodaje Żakowski. Jeżeli zatem marzy wam się sport, który da zastrzyk adrenaliny i zaoferuje niepowtarzalne przeżycia estetyczne, sport, który będziecie mogli ze sobą zabrać w dowolny zakątek świata, niezależnie od pory roku, sport, który pozwoli wam delektować się chwilą – kitesurfing jest jednym z najlepszych możliwych wyborów. Jeżeli marzycie o podróżach, pływaniu w egzotycznych miejscach, spędzaniu aktywnie czasu nad wodą ale również na śniegu (snowkite), dzięki niewielkim wymiarom sprzętu oraz dostępności ostatnimi czasy tanich połączeń lotniczych, marzenia o słonecznych plażach i unoszeniu się nad lazurowymi ciepłymi wodami mogą się ziścić. – Spróbujcie! Kitesurfing to wakacje przez cały rok! Idę o zakład, że Wam się spodoba i że pokochacie deskę z latawcem! Być może już w następne wakacje sami będziecie pakować swój kajtowy sprzęt do walizki – i wyruszycie na podbój światowych wód. Albo chociaż zobaczycie, jak wiele radości można czerpać z pływania po Bałtyku – przekonuje Maks Żakowski.
Jak już wcześniej pisałam, wakacje zbliżają się wielkimi krokami i najwyższy już czas zacząć je odpowiednio planować. Gdzie w tym roku się wybrać? Może do Grecji, a może do Egiptu? Może do Maroka, a może do Chin? A może po prostu na … Korsykę? Cudowną wyspę położoną na Morzu Śródziemnym, usianą niewielkimi miasteczkami i wioskami.
Ta niezwykła wyspa, posiadająca nie tylko wspaniałe dziedzictwo historyczne, ale również przyrodnicze, położona jest na zachód od Włoch i na południowy wschód od Francji. Od znajdującej się na południu włoskiej Sardynii, dzieli ją jedynie cieśnina Świętego Bonifacego. Korsyka to odrębny, francuski region administracyjny, przyjmujący co roku turystów z całego świata. O palmę pierwszeństwa, już od dłuższego czasu, rywalizują ze sobą trzy korsykańskie miasta: Corte, Bastia i Ajaccio. Wszystkie są interesujące i w nadchodzącym sezonie letnim szykują niezwykłe atrakcje turystyczne, których odwiedzający te miejsca nie powinni przegapić. Za kolebkę narodu korsykańskiego uważa się miasto Corte, posiadające bardzo interesujące regionalne muzeum antropologiczne. W zeszłym roku królowała w nim wystawa pod tytułem „Napoleon i Korsyka”, a w tym roku muzeum przygotowało niezwykłą ekspozycję, poświeconą tajemnicom korsykańskich bractw, będących fundamentem lokalnej społeczności. Aby poczuć ducha baroku i poobcować na francuskiej ziemi z kulturą włoską, musimy udać się do Bastii, będącej gospodarczym centrum wyspy, a od 2000 roku również miastem historii i sztuki. Większość znajdujących się tu kościołów, kaplic i pałaców wybudowano na przełomie XVI i XVII wieku. Jednym z najważniejszych zabytków miasta jest Pałac Gubernatorów, który zamknięto w 1980 roku. Na szczęście dla bawiących na Korsyce turystów, pałac przekształcono niedawno w Muzeum Bastii i ponownie otwarto jego podwoje. Stolicą administracyjną wyspy jest Ajaccio - miasto, które, jak żadne inne, skorzystało na próżności kardynała Fesch’a, wuja Napoleona Bonaparte. Zgromadzona przez kardynała kolekcja dzieł sztuki obejmuje miedzy innymi dzieła takich wybitnych artystów jak: Botticelli, Giovanni Bellinie, Pietro de Corton, Tycjan czy Verone. W sumie ponad 400 drogocennych eksponatów, które do dnia dzisiejszego można podziwiać w Ajaccio, w Pałacu Fesch zamienionym w Muzeum Sztuk Pięknych. Korsyka to jednak nie tylko same miasta. To również wspaniałe nadmorskie plaże, szerokie promenady, górzyste krajobrazy i szalenie eleganckie hotele. Korsyka to także wyśmienita kuchnia. Wybierając się na spacer lub przejażdżkę rowerową po korsykańskich winnicach, nie można przegapić lokalnych targów i jarmarków, na których bez problemu zaopatrzymy się w sery, jabłka, figi czy kasztany. Wszystkim wybierającym się na Korsykę życzę udanych i niezapomnianych wakacji! Tekst: Agnieszka Budo
Niedawno wróciłam z Bostonu i właśnie opowiadałam przyjaciołom o wypadzie do salem, miasteczka czarownic, kiedy Daniele rzucił znienacka: – A znasz czarownice z Villacidro? – Skąd! – odparliśmy zgodnym chórem.
Tak powstał pomysł, aby pojechać na Sardynię. Wybraliśmy się samochodem, bo we Włoszech jest to najpewniejszy środek lokomocji. Zaokrętowaliśmy się w Neapolu. Po szesnastogodzinnym rejsie, nieco wymęczeni dotarliśmy do Cagliari, stolicy Sardynii i antycznego miasta portowego, które założyli Fenicjanie. Ponieważ najlepiej poznawać sercem, a do niego, jak wiadomo, najskuteczniej dotrzeć przez żołądek – tak więc wylądowaliśmy w restauracji „U Korsarza”. Pierwszy raz jadłam sardyński chleb, pane carasau, cienki i chrupiący, wyborne dania rybne, których nazw nie pamiętam, ponieważ dialekt używany na wyspie nie ma nic wspólnego z włoskim. Piłam też wino Vernacia, o lekko migdałowym smaku, a po obiedzie doskonały, mrożony likier borówkowy. Dowiedziałam się, że to sardyńska specjalność, którą mieszkańcy raczą się tu o każdej porze – podobno reguluje pracę żołądka. Pod wieczór ruszyliśmy do odległego o 50 km miasta czarownic. Villacidro liczy 15 tysięcy dusz – jeszcze w samochodzie zastanawialiśmy się, ile z nich jest przeklętych. Miasteczko leży na nizinie Campidano, łączącej zatoki Oristano i Cágliari. Zatrzymaliśmy się przed domem ciotki Daniele, w którym mieliśmy spędzić noc. Drzwi otworzyła nam wysoka kobieta o hardej twarzy ubrana w powłóczystą szatę. – Czarownica? – przemknęło mi przez głowę. Zwane tu is cogas nosiły długie spódnice skrywające ogon i z łatwością przemieniały się w kota albo muchę, żeby zakraść się do ludzkich domostw. Po Villacidro krąży mnóstwo przesądów, zaklęć i opowieści, jak ta o duchach, które przychodzą do domu zmarłego, aby zebrać cząstki jego duszy, przypominającej nieuprzedzoną wełnę. Jej strzępki za każdym powiewem wiatru, gdy ktoś otworzy niespodziewanie drzwi, wirują w powietrzu, żeby spadając, osiąść na włosach kobiet. Niektórych z legend lepiej nie słyszeć przed północą – np. o wisielcach przemienionych w węże, które rozrywają na strzępy ciało noworodka. Nic dziwnego, że nazajutrz pomaszerowaliśmy do leżącego za miastem kościółka pod wezwaniem św. Sisinnio. To patron Villacidro, chroniący przed czarownicami. W świątyni zbudowanej w 1631 r. widnieje jego sugestywny wizerunek: prawą ręką błogosławi wiernych, zaś lewą trzyma związaną, wierzgającą strzygę. Drugiego dnia wybraliśmy się na wycieczkę śladami kultury nuragijskiej, jednej z najstarszych w obrębie Morza Śródziemnego, datowanej na epokę brązu. Na wyspie zachowało się ok. 7 tys. charakterystycznych dla niej budowli, przypominających odwrócone doniczki. Wzniesione z kamieni niezespolonych żadnym rodzajem zaprawy murarskiej, stoją zazwyczaj na szczytach wzgórz. Z niektórych pozostała kupa gruzu, mury innych pną się nawet na wysokość 27 m. Słowo nuraghe może pochodzić od fenickiego nur hag, czyli dom ognia, co byłoby zgodne z opinią archeologów, utrzymujących, że służyły celom obronnym. Nam udało się zobaczyć jeden z najważniejszych kompleksów nuragiskich, Su Nuraxi po prawej stronie drogi z Barúmini do Tuili. Największa budowla z XII–XI w. p.n.e. otoczona jest czterema wieżami oraz ruinami 400 domów. Trzeciego dnia pożegnaliśmy się z ciotką Daniele i pojechaliśmy do odległego o jakieś 70 km CÁbras, gdzie wcześniej zarezerwowaliśmy pokoje w uroczym B & B, u Paula Coghinas. Po drodze zatrzymaliśmy się w starożytnym Tharros. Ten najbogatszy niegdyś gród śródziemnomorski został założony przez Fenicjan w VIII w. p.n.e. na pozostałościach osady nuragijskiej i co ciekawe, był zamieszkany aż do IX w. n.e., kiedy uległ najazdowi Saracenów. – Pierwsze prace wykopaliskowe, „na dziko” podjął tu w XIX w. pewien dobrze urodzony Anglik, który ogołocił większość grobów fenickich i punickich. Ich zawartość można teraz podziwiać w londyńskim British Muzeum. Włosi zainteresowali się tym terenem dopiero w 1957 r. – poinformował nas Daniele, gdy wchodziliśmy na najwyżej położony punkt miasta. Rozpościera się stamtąd przepiękny widok na wcinający się w Morze Śródziemne, 19-kilometrowy półwysep Sínis. Jego półksiężycowy kształt sprawia, że cypel łączy się z lądem stałym, tworząc w środku akwen – staw Cábras, jeden z największych we Włoszech. Urzeczeni urodą półwyspu zapragnęliśmy poznać go bliżej. Następnego dnia zerwaliśmy się o świcie i wyprawiliśmy się nad Cábras, na birdwatching. Z burty niewielkiej łódki uplecionej z trzciny i sitowia zwanej przez miejscowych fassone, mogliśmy podziwiać kaczki, żurawie, a przede wszystkim różowe flamingi, majestatyczne i zarazem śmieszne, na swoich wysokich nogach. Gospodarz, od którego ją pożyczyliśmy, poinformował nas, że takie same można spotkać na jeziorze Titicaca, pomiędzy Peru i Boliwią. Półwysep Sínis, uznawany za jeden z „najdzikszych” terenów we Włoszech, obfituje w piękne, nieskażone plaże. Na północ od wioski San Giovanni di Sínis, gdzie znajduje się najstarszy kościół na Sardynii, zaczyna się wybrzeże Abbarossa, będące rezerwatem przyrody. Odkryliśmy tu bajeczną plażę Is Arutas wyściełaną drobnymi białymi i różowymi kamykami, gdzie wypoczywaliśmy kilka godzin – na Sardynii można kąpać się od wczesnej wiosny do późnej jesieni, to jeden z najgorętszych regionów Włoch. Potem udaliśmy się do SÁssari, żeby zobaczyć giganty z Sardynii. Te niezwykłe i jedyne w rejonie Morza Śródziemnego kolosy zostały odkryte w 1970 r. w okolicach miejscowości Monti Prama przez rolnika orzącego pole. Skarżył się później, że ogromny korpus wyłaniając się spod ziemi, o mały włos nie zniszczył mu pługa. Zanim rozpoczęto oficjalne wykopaliska, mieszkańcy znajdowali kolejne fragmenty – olbrzymie ramię trzymające tarczę, gigantyczną głowę. Badania archeologiczne dowiodły, że przeszło 2,5–metrowe posągi pochodzą z X–X w. p.n.e. i przypominają brązowe miniaturki, charakterystyczne dla cywilizacji nuragijskiej. Nikt nie wie, z jakiej przyczyny kamienna armia nuragijskich żołnierzy o wielkich oczach w kształcie spirali została 3 tysiące lat temu zniszczona i wylądowała na ówczesnym wysypisku śmieci. Łatwiej jest wyjaśnić, dlaczego po odkryciu trafiła na trzydzieści lat do ponurych suteren muzeum w Sássari. Powód jest prosty– brak pieniędzy, Sardynia jest najuboższym regionem Włoch. Dopiero w 2002 r. można było po raz pierwszy obejrzeć wystawę 4 tysięcy fragmentów figur znalezionych na półwyspie Sínis. Ktoś słusznie powiedział, że sardyńskie giganty to bohaterowie nieznani, bo zabrakło im Homera. O ile można podawać w wątpliwość istnienie is cogas – w 1674 r. pięć kobiet z Villacidro trafiło na stos za czary, ale nie wiadomo, czy były rzeczywiście wiedźmami – o tyle accabadoras budzą grozę, bo były prawdziwe. – Od niepamiętnych czasów w każdej wsi i miasteczku żyła jedna, z reguły mieszkająca na uboczu kobieta, która zjawiała się w domach bardzo starych ludzi, czasem nieuleczalnie chorych i podczas gdy byli pogrążeni we śnie, skracała im męki lu mazzolu, czyli drewnianym młotkiem. Można go obejrzeć w Muzeum Etnograficznym w Luras, gdzie wybraliśmy się na kolejną wycieczkę. Niektórzy badacze twierdzą, że był to rytuał, w którym składano ofiary ze starców, inni są zdania, że to rodzaj tak kontrowersyjnej obecnie eutanazji. Accabadoras po raz ostatni oficjalnie wkroczyły do akcji w Luras w 1929 r., a w sąsiednim Orgosolo w 1952 r. – jak świadczą notatki służbowe sporządzone przez przybyłych na miejsce żandarmerii. W obu przypadkach interwencja kobiet została uzgodniona z rodziną. Pod koniec dnia zajechaliśmy jeszcze do miejscowości S. Baltolu pod Luras, aby sfotografować najstarsze drzewo we Włoszech – przodka drzewa oliwnego sprzed przeszło 2 tys. lat. Wieczorem dotarliśmy do niewielkiego miasteczka Villagrande Strisali, którego mieszkańcy zamiast dzień dobry mówią sobie: Akent’annos, czyli obyś żył sto lat. I co ciekawe, spełnia się! Sardynia jest wyspą ludzi długowiecznych. Podczas gdy w Europie na 100 tysięcy osób setki dożywa siedem, tutaj wskaźnik ten wynosi 13,5, natomiast w okolicy, w której się znaleźliśmy aż 24. Mężczyźni żyją nawet dłużej niż w Chinach i Tybecie. Villagrande Strisali, podobnie jak pobliskie wioski Orroli i Arzana to miejsca, w których czas się zatrzymał. Wieczorami starzy ludzie siedzą przed domami, gawędząc ze sobą z charakterystyczną dla Włochów, zamaszystą gestykulacją. My mieliśmy szczęście poznać najbardziej sędziwą mieszkankę Villagrande – 105-letnią Raffaellę Monnia. Była całkowicie sprawna, wychyliła z nami szklaneczkę Cannonau, miejscowego czerwonego wina, mówiąc, że jest to jej eliksir długowieczności. Wyjeżdżając, kupiliśmy więc na zapas kilka butelek. Kto by nie chciał żyć długo i szczęśliwie? No to w drogę Sardynia druga co do wielkości wyspa na Morzu Śródziemnym. Należy do Włoch. Powierzchnia 24 800 km2, 1,7 mln mieszk. Ludność wyspy posługuje się dialektem sardyńskim, znacznie różniącym się od włoskiego. Najlepszy czas – od początku maja do połowy lipca i jesienią od września do końca października. Nie ma bezpośrednich połączeń Polski z Sardynią. Alitalia: Warszawa–Rzym–Cagliari 1 480 zł, Lufthansa: Warszawa–Monachium–Cágliari 1 500 zł (powrót z Monachium LOT-em). Większość włoskich miast portowych: Genua, Savona, Livorno, Neapol oraz leżąca najbliżej rzymskiego lotniska, Civitavecchia ma regularne połączenia promowe z Sardynią. Flota Tirrenia oferuje turystom pakiet rejs plus dojazd autobusem bezpośrednio z lotniska Fiumicino do ośrodków: Golfo Aranci i Arbatax – 160 zł/os. Rejs Civitavecchia–Cágliari 145 zł, przewóz samochodu 300 zł (www.lataj.pl). 7 dni w apartamencie 2–3 os. w hotelu Baia De Bahas *** Golfo di Marinella 3 870 zł/os. 7-dniowy pobyt w Hotel Dell Vigne *** 2 160 zł/os. 12-dniowa wycieczka objazdowa po Sardynii i Korsyce. Cena 4 400 zł/os. www.penelopa.com.pl, www.coronatravel.com, www.traveligo.pl Pociągiem: np. przejazd Cágliari–Sássari 40 zł. Tygodniowy abonament na wszystkie linie Trenitalia oraz Ferrovie della Sardegna 160 zł, dla osób powyżej 65. roku życia 130 zł . Samochodem: wynajem nie jest problemem, ale ceny są wysokie: fiat panda 200 zł/dzień. Rowerem: drogi nie sa najgorsze, ale wąskie i trzeba liczyć się z korkami, zwłaszcza na trasie z Ólbii do Santa Teresa Gallura. Ceny wypożyczenia 25–80 zł/dzień (www.enoleggioauto.it). Autobusem: nieźle rozbudowana sieć komunikacyjna, nie ma dużych opóźnień w stosunku do rozkładu jazdy (www.ciaosardinia.com). Wynajem jachtów: Port Cannigione – 8 060 zł/tydz./4 os. albo 22 990 zł/2 tyg./6 os. Port Alghero – 10 640 zł/tydz./6 os. albo 19 930 zł/2 tyg./6-os. Schronisko młodzieżowe cena 50–80 zł/os. Kemping 30–50 zł/os. Apartament 2-os. z łazienką od 160 zł poza sezonem, do 275 zł w sezonie. www.domy-letniskowe.com, www.italiawakacje.pl Różni się znacznie od kuchni włoskiej – nie jada się tu w zasadzie makaronów. Bardziej popularna jest pizza. Sardyńczycy mają około 100 gatunków chleba. W gospodarstwach agroturystycznych serwowane są głównie mięsa (często baranina) pieczone na rożnie, w tym „zwierzęta w zwierzęciu”. W jednym dużym np. w wieprzku są mniejsze zwierzęta. Jest to potrawa z dużą ilością przypraw, w tym z bardzo popularnym na wyspie mirtem. Należy nauczyć się co najmniej kilku zwrotów po włosku, bo jakkolwiek mówi się tu dialektem, to włoski jest rozumiany (jako urzędowy). Znajomość angielskiego czy innych języków europejskich raczej się tu nie przyda. Maj – Festiwal sardyński: w pogramie wyścig konny, konkurs tańca i śpiewu (www.ilfestivaldellasardegna.it). 4 sierpnia święto patrona S. Sisinnio (Villacidro). www.regione.sardegna.it www.sardegna.com www.italianincagliari.com