Archeolodzy odkryli olbrzymi zbiór artefaktów z czasów rzymskich. Bez nich broń legionistów byłaby tępa
Archeolodzy odkryli w północnej Anglii pozostałości rzymskiego centrum produkcyjnego, które uległo zapomnieniu. Nad brzegiem rzeki Wear odnaleźli setki osełek, które służyły do ostrzenia broni legionistów. To największy zbiór takich przedmiotów znany z tej części Europy.
Od I do początków V w. n.e. Rzymianie okupowali duże tereny Brytanii, włączając część Szkocji, czyli ówczesnej Kaledonii. To za ich czasów powstało tam wiele miast na bazie obozów wojskowych. Takie właśnie korzenie ma współczesny Londyn. Obecność ta odcisnęła tam silne piętno, co odnotowują brytyjscy archeolodzy – pozostałości po Rzymianach są bardzo częste w czasie wszelkich projektów badawczych. Tak też było i tym razem. Nietypowy skarb w telewizji Skarby kojarzą się nam z reguły z monetami ukrytymi w glinianych garncach. Ten odkryty właśnie przez zespół badaczy m.in. z Uniwersytetu w Durham we wsi Offerton hrabstwie Tyne and Wear w północnej Anglii, wygląda nieco inaczej. Wykopaliska trwały sześć miesięcy w 2025 roku i zaprezentowano je w ramach popularnonaukowego cyklu „Digging for Britain” na kanale BBC. Największy „skarbiec” osełek w tej części Europy Zdradźmy zatem, jak wyglądał skarb, a w zasadzie skarby. Podczas wykopalisk wydobyto: ponad 800 osełek; 11 kamiennych kotwic. Osełki to kamienne bloki służące do ostrzenia narzędzi i broni. To odkrycie, ze względu na ich liczbę, jest wyjątkowe w skali całej Europy Północno-Zachodniej. Osełki były w tamtych czasach tak niezbędne, jak dzisiaj energia elektryczna. Używano ich wszędzie: w domach, handlu, rolnictwie, a nawet w medycynie. Przede wszystkim jednak były kluczowe dla rzymskiej armii – bez nich miecze i włócznie byłyby tępe. Skala znaleziska sugeruje, że Offerton było kluczowym centrum produkcyjnym takich przedmiotów. Jak „nakłonić” piasek do mówienia? Aby potwierdzić, że znaleziska pochodzą z czasów rzymskich, archeolodzy musieli zbadać warstwy ziemi. Zastosowano nowatorską metodę datowania OSL (optycznie stymulowana luminescencja). Metoda ta mierzy, kiedy dany minerał ostatni raz miał kontakt ze światłem słonecznym. Przez lata spędzone pod ziemią minerały gromadzą energię. W laboratorium, po stymulacji światłem, oddają ją w postaci słabego blasku. Ten blask pozwala naukowcom precyzyjnie określić, jak długo dany przedmiot był ukryty przed światem. Wyniki badań osadów pod osełkami wskazały na lata 42–184 n.e., a samej warstwy z osełkami na lata 104–238 n.e. To okres największej potęgi Rzymian w Brytanii. Standardy sprzed tysiącleci Badania ujawniły, że po drugiej stronie rzeki znajdował się kamieniołom piaskowca. To prawdopodobnie pierwsze odkryte w Brytanii miejsce, gdzie celowo wydobywano kamień do masowej produkcji osełek. Naukowcy znaleźli tam przedmioty na każdym etapie obróbki. Były tam naturalne bloki, ale też gładkie, niemal gotowe produkty. W kamieniołomach znaleziono też porzucone osełki, które nie spełniały standardów rzymskiej armii. Dlaczego armia rzymska tak rygorystycznie podchodziła do jednolitych wymiarów osełek? Świadczy to o tym, że wojsko nie akceptowało półśrodków i wymagało narzędzi o precyzyjnie określonych parametrach. Utrzymanie jednolitych wymiarów było niezbędne do sprawnego zarządzania dostawami dla legionów stacjonujących w Brytanii. Źródło: Durham University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Najdroższa pomyłka w dziejach Rzymu – niesamowite odkrycie w Niemczech
Poszukiwania srebra przez Rzymian w czasach Klaudiusza doprowadziły ich niemal do jednej z najbogatszych żył w Europie. Po dwóch tysiącach lat pasjonat historii natrafił na dowody, które mogą potwierdzać anegdotyczną opowieść Tacyta. To odkrycie zmienia sposób, w jaki patrzymy na ekspansję imperium i jego utracone bogactwa.
Spis treści: Poszukiwania srebra w czasach Klaudiusza Tajemnicza wzmianka u Tacyta Myśliwy, który odkrył ślady w ziemi Odkrycie obozu rzymskiego Ehrlich Blöskopf – ślad zagubionej kopalni Srebro, którego zabrakło Rzymowi Dwa tysiące lat temu legioniści rzymscy, wysłani na północ od granic Germanii, drążyli w ciemnych, wilgotnych korytarzach kopalni w poszukiwaniu srebra. Nie wiedzieli, że są o krok od jednej z największych żył kruszcu w Europie. Dziś, dzięki dociekliwości niemieckiego myśliwego Jürgena Eigenbroda, wiemy, że opowieść zapisana przez Tacyta nie była tylko barwną anegdotą, lecz śladem prawdziwego przedsięwzięcia, które mogło odmienić losy imperium. Poszukiwania srebra w czasach Klaudiusisza Ten ustęp łatwo przeoczyć. To zaledwie akapitowa anegdota w Rocznikach historyka rzymskiego Tacyta. Jedyna taka wzmianka opowiadająca o niepopularnym legacie, który zmuszał legionistów do pracy w zdradliwej kopalni na rubieżach imperium. Akcja rozgrywa się za panowania Klaudiusza (41–54 n.e.). To był czas gwałtownej ekspansji, gdy dzięki osiągnięciom starożytnego Rzymu cesarze dążyli do wchłonięcia pograniczy i ich zasobów. Tacyt podaje niejasną lokalizację: „w okręgu Mattium”, tuż poza zajętą przez Rzymian Germanią Górną. Cel jest jednak jasny. Chodziło o znalezienie większych ilości metalu, który napędzał całe państwo. Srebro spływało od patrycjuszy, oficerów i żołnierzy do reszty gospodarki, przybierając formę monet, sztab i biżuterii. Monety były czymś więcej niż tylko środkiem płatniczym. Z profilem cesarza wybitym na awersie stanowiły zarazem znak jego władzy, krążący po całej ziemi. Do tej pory większość wydobywanego srebra pochodziła z Hispanii (dzisiejsza Hiszpania i Portugalia). Poszukiwacze od dawna sondowali jednak inne złoża w obrębie imperium. W relacji Tacyta legioniści byli — jak pisał — „wyczerpani” uciążliwą, brudną i niebezpieczną robotą górniczą. Trzeba było przekopywać kanały odwadniające i drążyć podziemne chodniki, co byłoby dość trudne nawet na powierzchni. A oni pracowali w dusznej ciemności, rozpraszanej jedynie nikłym blaskiem lamp oliwnych. By okazać swoje niezadowolenie, napisali list do cesarza. — Prosimy, by uznał zasługi naszego niepopularnego dowódcy, Curtiusa Rufusa, honorami triumfalnymi. — Liczyli, że taka nagroda pozwoli Rufusowi porzucić w dużej mierze bezowocne poszukiwania. W końcu zrezygnowano z wyprawy po srebro, a obóz zniszczono. Opowieść Tacyta od dawna intrygowała filologów klasycznych, którzy nie potrafili znaleźć żadnych innych dowodów ani wzmianek o takim przedsięwzięciu. Część badaczy odrzucała ją jako barwną, ale niemierzalną dygresję. Alfred Hirt z Uniwersytetu w Liverpoolu, specjalista od gospodarki i górnictwa rzymskiego, nazwał ją przykładem mirabilia — cudownych historyjek opowiadanych, by zabawić czytelnika. Tajemnicza wzmianka u Tacyta Ostatnie odkrycie, które zelektryzowało świat archeologii, sugeruje jednak, że Tacyt opisał realne wydarzenie. Wygląda na to, że Rufus i jego ludzie faktycznie szukali srebra, tylko odeszli tuż przed trafieniem na żyłę. Dziś wiemy, że w regionie było dość kruszcu, by zmienić bieg dziejów imperium. Skala tej „pomyłki o włos” stała się jasna dopiero po tysiącach lat, gdy uparty niemiecki myśliwy połączył wszystkie tropy w całość. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-28-140724-The-ancient-Romans-most-expensive-mistake-in-their-hunt-for-silver--National-G-54663ff.png" width="1091" height="810" alt="Rzymscy żołnierze, prawdopodobnie legioniści, pracowali w słabo oświetlonej kopalni na obrzeżach imperium. Jak podaje historyk Tacyt, pisali do cesarza, by wyrazić niezadowolenie z wyczerpującej pracy." title="Rzymscy żołnierze, prawdopodobnie legioniści, pracowali w słabo oświetlonej kopalni na obrzeżach imperium. Jak podaje historyk Tacyt, pisali do cesarza, by wyrazić niezadowolenie z wyczerpującej pracy." /> W chłodny wieczór kwietnia 2016 roku 72-letni były spadochroniarz Jürgen Eigenbrod tropił dziki na wzgórzach wokół historycznego uzdrowiska Bad Ems w Nadrenii-Palatynacie. Zauważył nietypowy wzór w zbożu: dwa równoległe, żółtawe pasy przecinające zielony łan. Dla większości przechodniów nie znaczyłyby nic. Były zbyt szerokie, by uznać je za ślady ciężarówki czy czołgu. Teoretycy spiskowi może wskazaliby kosmitów. Eigenbrod wiedział lepiej. Służył w błękitnych hełmach w Somalii i jako attaché obrony w Tel Awiwie. Po przejściu w 2003 r. w stan spoczynku zajął się tym, co działo się bliżej domu — choć bardzo dawno temu. Zafascynowała go archeologia i historia okolic Bad Ems. Prowadził nawet kilka niewielkich, wolontariackich wykopalisk w dolinie rzeki Lahn. Myśliwy, który odkrył ślady w ziemi Choć był amatorem, rozpoznał ślady roślinne jako pewny znak konstrukcji stworzonej ludzką ręką. Wiedział o zasadzie podstawowej w archeologii: w naturze nie ma prostych linii. Coś pod ziemią zmieniło gęstość gruntu, przez co rośliny na powierzchni dojrzewały w innym tempie. Ale co? Żeby spojrzeć z góry, poprosił dawnego przyjaciela, Hansa-Joachima du Roi, emerytowanego kapitana fregaty i pasjonata historii, o zdjęcia z drona. Na ujęciu z powietrza widać było, że równoległe linie skręcają pod kątem prostym. Zaokrąglony narożnik przypominał kartę do gry. Eigenbrodowi przyspieszyło tętno, gdy zobaczył fotografię. Widział już takie kształty na rycinach. Mogło to być tylko jedno: nieomylny ślad podwójnej fosy obronnej, jaką rzymskie oddziały wykopywały wokół obozów na krańcach imperium. Praca Eigenbroda dopiero się zaczynała. — Musiał przekonać archeologów z Nadrenii-Palatynatu w Koblencji, żeby zaczęli kopać. I, na szczęście, robił to jak prawdziwy upierdliwiec — powiedział du Roi. — To była syzyfowa praca. W końcu, zmęczony naleganiami Eigenbroda, urząd archeologiczny zgodził się na badania geomagnetyczne płaskowyżu Ehrlich. Pomiary minimalnych odchyleń ziemskiego pola magnetycznego ujawniły kolejne odcinki podwójnej fosy. Potwierdziły, że wyznaczała ona obwód rzymskiego obozu o powierzchni około 7,7 ha, umocnionego ziemią i drewnem. Odkrycie obozu rzymskiego Ehrlich Zamiast szukać nieodkrytej sztolni w krajobrazie pełnym dziur, Eigenbrod nalegał, by przenieść badania na pobliskie stanowisko znane od dawna: resztki niewielkiej fortyfikacji na gołej kulminacji o nazwie Blöskopf („łysa głowa”), niespełna 2,4 km od obozu. Miejsce opisał w 1897 r. emerytowany podpułkownik Otto Dahm. Podobnie jak Eigenbrod, sądził, że trafił na zagubioną kopalnię srebra z przekazu Tacyta. Uznał, że Blöskopf był faktycznie ośrodkiem hutniczym, ale datował go na koniec II w., a więc zbyt późno. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-28-141006-The-ancient-Romans-most-expensive-mistake-in-their-hunt-for-silver--National-G-aa56d75.png" width="1678" height="564" alt="Niebezpieczne drewniane kolce, zwane przez niemieckich archeologów pila fossata i podobne do tych opisywanych przez Juliusza Cezara, po raz pierwszy odkryto w całości na stanowisku Blöskopf. Dzięki wilgotnej, ubogiej w tlen glebie zachowały się w wyjątkowo dobrym stanie." title="Niebezpieczne drewniane kolce, zwane przez niemieckich archeologów pila fossata i podobne do tych opisywanych przez Juliusza Cezara, po raz pierwszy odkryto w całości na stanowisku Blöskopf. Dzięki wilgotnej, ubogiej w tlen glebie zachowały się w wyjątkowo dobrym stanie." /> Na prośbę Eigenbroda Auth wrócił do Blöskopf. Stwierdził, że publikacja Dahma jest — jak mówi — niemal w całości pełna błędów, zawiera mało znalezisk i jest metodycznie niechlujna. Z dużo większą rzetelnością, przy użyciu technik nieznanych w czasach Dahma — w tym lidaru do mapowania podziemia — Auth poprowadził nowe wykopaliska. Odkryto dwie monety z czasów Klaudiusza lub starsze oraz ani jednej z panowania jego adoptowanego syna, To był klucz. Duży obóz Ehrlich i mniejsze przedpole Blöskopf były współczesne i najpewniej powiązane. Co więcej, Blöskopf leży w rejonie, który dziś wiemy, że obfituje w srebro. Rzymscy poszukiwacze zapewne korzystali z sygnałów płynących z samego krajobrazu, by ocenić, że Blöskopf może być dobrym miejscem do eksploatacji. Większy obóz Ehrlich pełnił zapewne funkcję głównej bazy, zaopatrując legionistów pracujących w kopalni na Blöskopfie i obsadzających posterunek. Kierując się tą intuicją, Auth zaprowadził Eigenbroda do tunelu, który przebija wzgórze Blöskopf. Wraz z Markusem Helfertem, specjalistą od górnictwa rzymskiego, uznał, że to niemal na pewno wyrobisko z epoki rzymskiej. To wystarczyło, by archeolodzy przyznali Eigenbrodowi rację. Najpewniej znaleźli miejsca opisane przez Tacyta. Kilka tygodni po rozpoczęciu wykopalisk na Blöskopfie zespół Autha dokonał odkrycia, które potwierdzało jeszcze inny ustęp z historii rzymskiej. W pewnym wykopie, na głębokości niemal 1,8 m, natrafiono na coś przypominającego kolczasty grzbiet prehistorycznego potwora. Po odsłonięciu czerwonawej ziemi ukazał się szereg zaostrzonych drewnianych kołków, osadzonych naprzemiennie w dnie rowu, który otaczał posterunek. Zapora miała powstrzymywać napastników. Przypominała przeszkodę, którą Juliusz Cezar opisał w Wojnie galijskiej sto lat przed budową Blöskopf: — Ktokolwiek wszedł pomiędzy nie, mógł nabić się na bardzo ostre kołki. Żołnierze Cezara nazywali te kolce cippi. Auth i współpracownicy nazwali znaleziony odpowiednik pila fossata, czyli „kołki w fosie”. Uważa się, że takie urządzenia otaczały obozy w całym imperium, ale nigdy wcześniej ani później nie znaleziono ich in situ. Blöskopf – ślad zagubionej kopalni Równie ekscytujące jak samo odkrycie było szczęśliwe zachowanie tej struktury. Przez dwa tysiąclecia gęsta, uboga w tlen gleba pozostawała na tyle wilgotna, że drewno nie zgniło i zachowało wytrzymałość. Kołki pila fossata wydobyto w 2019 r. i — jak mówi Auth — prawdopodobnie zakonserwowano dosłownie w ostatniej chwili. Coraz suchsza gleba doprowadziłaby do rozpadu drewna i ostatecznie zniszczenia bezcennego świadectwa rzymskiej pomysłowości i bezwzględności. Można sobie wyobrazić, że mordercze kolce chroniłyby obóz bez końca, gdyby imperium nie porzuciło prób eksploatacji. Potwierdzenie relacji Tacyta rodziło pytanie: ile srebra przegapili ludzie Rufusa? Badania Autha na Blöskopfie wykazały, że Rzymianie byli o krok od źródła rudy srebronośnej, które mogło dorównać najbogatszym kopalniom Hispanii. Chodzi o tzw. Emser Gangzug, czyli żyłę Ems, ciągnącą się na około 16 km od północnych przedmieść Bad Ems po Ren. W epoce nowożytnej wydobyto tam ponad 200 ton srebra. Kopalnie w Bad Ems zamknięto dopiero w ostatnich tygodniach II wojny światowej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-28-141453-The-ancient-Romans-most-expensive-mistake-in-their-hunt-for-silver--National-G-9ad8d40.png" width="1112" height="804" alt="„Misa Minerwy” pochodzi z I wieku n.e. i została znaleziona w Dolnej Saksonii w 1868 roku." title="„Misa Minerwy” pochodzi z I wieku n.e. i została znaleziona w Dolnej Saksonii w 1868 roku." /> — Gdyby wiedzieli o srebrze i trafili w odpowiednie miejsce — zauważył Auth — mieliby możliwość eksploatować złoża Bad Ems przez jakieś 200 lat. Aż do porzucenia przez Rzym... Srebro, którego zabrakło Rzymowi Rzymianie utrzymywali mocną kontrolę nad Germanią Górną, ale nie nad samym Blöskopfem. Około 260 r. wycofali się na zachodni brzeg Renu, dwa stulecia przed upadkiem Zachodu. Kuszące jest wyobrażenie, jak taka srebrna bonanza mogłaby wydłużyć zasięg czy trwanie imperium. Albo — przeciwnie — przyspieszyć jego dekadencję. Takie kontrfakty są stałą zabawą historyków, choć zawsze spekulatywną. Nawet gdyby legioniści wydobyli cały kruszec spod swoich sandałów — mówi Auth — nie starczyłby, by przez stulecia finansować całe Imperium Rzymskie. — Ale z pewnością zrobiłby różnicę. Auth tonuje jednak entuzjazm: ruda leżała najpewniej zbyt głęboko jak na technikę rzymską tego czasu. Władze nie miały powodu trwać w miejscu, jeśli nie znajdowały zasobu łatwego do eksploatacji. — Jeśli nie osiągamy skuteczności, porzucamy to i idziemy gdzie indziej — streścił myślenie Rzymian Scholz. Jürgen Eigenbrod zmarł na atak serca w 2023 roku. Stało się to niespełna tydzień po tym, jak media obiegły entuzjastyczne artykuły o ironii „przegapionej srebrnej żyły”. Zdążył przez kilka krótkich dni nacieszyć się chwałą swoich zasług dla archeologii i historii. Dwa tysiące lat wcześniej Rzymianie patrzyli na tę ziemię z myślą o bogactwach skrytych pod powierzchnią. Eigenbrod patrzył tak samo. Z tą różnicą, że on naprawdę znalazł to, czego szukał. Źródło: National Geographic
Cesarz Neron poślubił mężczyznę. Sporus przypominał mu jego zmarłą żonę
Cesarz Neron zapisał się w historii starożytnego Rzymu jako despotyczny i szalony władca oraz prześladowca chrześcijan, który obarczył ich winą za spalenie Wiecznego Miasta. Kiedy w przypływie złości zabił swoją żonę, postanowił zastąpić ją łudząco do niej podobnym młodzieńcem – Sporusem.
Spis treści: Gejowskie śluby Nerona Tragiczny koniec Bratobójca, matkobójca, żonobójca... Neron miał na sumieniu wiele zbrodni, nic więc dziwnego, że powszechnie uważa się go za jednego z najbardziej krwawych monarchów starożytnego Rzymu. Równie kontrowersyjne było bujne życie erotyczne cesarza, który znany był z wyjątkowej rozwiązłości i licznych seksualnych perwersji. Nieustannie zdradzał swoją pierwszą żonę Oktawię, po czym porzucił ją i za namową kolejnej żony Poppei Sabiny nakazał brutalnie zamordować. Po kilku latach Poppea Sabina sama zginęła z rąk szalonego męża, który następnie znalazł szczęście w ramionach mężczyzny. Historia Sporusa, kochanka i „żony” Nerona, jest jedną z najdziwniejszych opowieści ze starożytnego Rzymu. Jednocześnie doskonale obrazuje, jak nieobliczalnym człowiekiem był cesarz Neron. Gejowskie śluby Nerona Nawet podstawowe informacje dotyczące Sporusa owiane są nimbem tajemnicy. Nie jest znany rok jego urodzenia, chociaż z „Żywotów cezarów” Swetoniusza wynika, że w chwili rozpoczęcia związku z Neronem w 66 r. miał zaledwie kilkanaście lat. Najprawdopodobniej był potomkiem wyzwoleńca – niewolnika, który odzyskał wolność. Przypuszcza się, że imię Sporus zostało mu nadane dopiero przez Nerona i pochodziło od greckiego słowa sporos oznaczającego nasienie lub łacińskiego spurius, czyli „nieślubne dziecko”. Niezależnie od tego, która z tych wersji jest prawdziwa, nowe imię młodzieńca tylko potęgowało hańbę czynu, jakiego dopuścił się wobec niego owdowiały cesarz. Śmierć Poppei Latem 65 r. druga żona Nerona Poppea Sabina zmarła przedwcześnie, będąc w zaawansowanej ciąży. Według Swetoniusza została kopnięta przez cesarza w brzuch po tym, jak zarzuciła mu, że zbyt późno wrócił z wyścigów rydwanów. Kiedy Neron po ataku gniewu doszedł do siebie, nie mógł pogodzić się z tym, że zabił własną żonę. Próbował znaleźć pocieszenie w ramionach Statilii Messaliny, potomkini znamienitego senatorskiego rodu, która została jego trzecią małżonką, lecz cały czas tęsknił za pięknym obliczem Poppei. Ślub Nerona ze Sporusem W końcu w 67 r. w jego głowie zrodził się szatański plan. Znalazł młodzieńca do złudzenia podobnego do jego drugiej żony i polecił go wykastrować. Następnie przebrał go w szaty cesarzowej i poślubił. Owym chłopcem był właśnie Sporus. Nie był to zresztą pierwszy homoseksualny ślub Nerona – już w 64 r. przebrany za kobietę pojął za męża wyzwoleńca Pitagorasa. Mieszkańcy Rzymu mogli jedynie komentować dziwactwa swojego władcy w domowym zaciszu. Jeden z nich powiedział ponoć złośliwie, że świat byłby o wiele lepszym miejscem, gdyby ojciec Nerona poślubił kastrata, a nie jego matkę. Tragiczny koniec Tymczasem Neron kontynuował swój związek ze Sporusem, zwracając się do niego czasem nadanym mu imieniem, czasem zaś imieniem swojej zmarłej żony. Poddanym nakazywał tytułować chłopca cesarzową lub damą, a mistrzyni rozkoszy miłosnych Kalwii Kryspinilli powierzył urząd jego garderobianej. Jak pisał Swetoniusz, Neron niejednokrotnie publicznie całował swoją „żonę”, kiedy podróżowali razem po Grecji i Rzymie. Samobójstwo Nerona W maju 68 r. w czasie święta Kalend Sporus podarował swojemu mężowi pierścień z kamieniem szlachetnym ukazujący porwanie Prozerpiny, która została uprowadzona przez Plutona do Hadesu za zgodą jej ojca Jowisza. Ów prezent powszechnie uznano za zły omen i zwiastun rychłego upadku Nerona. Kiedy miesiąc później Neron popełnił samobójstwo, swoje ostatnie słowa skierował właśnie do Sporusa, nie zaś do swojej żony Statilii Messaliny. Proponował mu nawet, aby wspólnie odebrali sobie życie, lecz młodzieniec nie miał odwagi i uciekł. Kolejne związki Dalsze losy Sporusa naznaczone były kolejnymi homoseksualnymi relacjami. Po śmierci Nerona opiekę nad chłopcem przejął prefekt pretorianów Nimfidiusz Sabinus, który również zaczął traktować go jak swoją żonę i nazywać Poppeą. Wkrótce został on jednak zamordowany przez swoich własnych strażników. Sporus związał się z cesarzem rzymskim Markiem Salwiuszem Otonem, pierwszym mężem... Poppei Sabiny. W kwietniu 69 r., zaledwie trzy miesiące po objęciu rządów w Rzymie, Marek Salwiusz Oton popełnił samobójstwo, wbijając sobie sztylet w pierś po przegranej bitwie pod Bedriacum. Śmierć Sporusa Jego następca Witeliusz postanowił zaś upokorzyć Sporusa, zmuszając go do odegrania gwałtu na Prozerpinie w czasie walk gladiatorów. Chcąc uniknąć publicznej kompromitacji – miał bowiem wcielić się w rolę Prozerpiny – przerażony eunuch popełnił samobójstwo. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, pisarz, popularyzator historii. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor m.in. książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego”, „Zagadka Iny Benity. AK-torzy kontra kolaboranci” (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana), „Upadły amant. Historia Igo Syma” i „Fałszywi arystokraci”. Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org. Interesuje się genealogią dynastyczną, historią kobiet i przedwojenną kinematografią. Więcej o autorze na pl.m.wikipedia.org/wiki/Marek_Teler
Jak Rzymianie złupili Jerozolimę? Co ukradli ze Świątyni Salomona?
Oblężenie Jerozolimy przez Rzymian pochłonęło dziesiątki tysięcy ofiar. Świątynia Salomona została spalona, a skarby rozkradzione.
Spis treści: Syn cesarza pod Świętym Miastem Sanktuarium w płomieniach Los łupów z najazdu Jerozolimę wielokrotnie oblegały i zdobywały rozmaite wojska. Jeden z bardziej pamiętnych ataków nastąpił w trakcie antyrzymskiego I powstania żydowskiego w latach 66–73 n.e. Judea była wówczas już od stu lat w orbicie wpływów Rzymu. Izraelici buntowali się przeciw Imperium z wielu przyczyn, m.in. w wyniku demonstracyjnej ekspansji politeizmu (sami wierzyli w jednego Boga), ale też z przyczyn ekonomicznych. Oblężenie Świętego Miasta trwało od 10 maja do 26 września 70 roku n.e. Jego kulminacją było zdobycie centrum metropolii ze słynną Świątynią Jerozolimską. Syn cesarza pod Świętym Miastem Pod koniec sierpnia roku 70, jak odtwarza współczesny historyk Simon Sebag Montefiore w swojej biografii Świętego Miasta, „Tytus, syn cesarza rzymskiego Wespazjana, dowodzący czteromiesięcznym oblężeniem Jerozolimy, rozkazał całej swojej armii przygotować się do szturmu na Świątynię o świcie. Nazajutrz wypadał ten sam dzień, w którym pięćset lat wcześniej Babilończycy zniszczyli Jerozolimę. Tytus dowodził armią składającą się z czterech legionów – łącznie 60 tys. rzymskich legionistów i żołnierzy miejscowych oddziałów posiłkowych, którzy aż się rwali, żeby zadać decydujący cios krnąbrnemu, lecz złamanemu miastu. W obrębie jego murów żyło w strasznych warunkach około pół miliona głodujących Żydów”. Jerozolima, jak pisze Montefiore, wyglądała wówczas straszliwie: „Tysiące zwłok rozkładały się na słońcu. Zaduch był nie do zniesienia. Sfory psów i szakali pasły się ludzkim mięsem. W poprzednich miesiącach Tytus rozkazał krzyżować wszystkich jeńców i zbiegów. Codziennie krzyżowano pięciuset Żydów. Góra Oliwna i skaliste wzgórza wokół miasta były tak zatłoczone krzyżami, że brakowało miejsca do stawiania nowych i drewna do ich robienia”. Sanktuarium w płomieniach Szczególną uwagę Rzymian przyciągała monumentalna Świątynia. Wzniesiona została około 10 roku p.n.e. przez niesławnego (za sprawą m.in. Nowego Testamentu), acz bardzo sprawnego króla Judei Heroda Wielkiego. Powstała na ruinach starszych budowli, w tym pół-legendarnej Świątyni Salomona. Znajdowały się tam największe relikwie i skarby Żydów. Świątynia Jerozolimska przyćmiewała wszystkie inne budowle swoim splendorem. We wschodzącym słońcu krużganki i złocone bramy wręcz oślepiały blaskiem. Jak opisuje Montefiore, kiedy obcy przybysze widzieli pierwszy raz Świątynię, wydawała im się jak góra zasypana śniegiem. Podczas zażartych walk ten pełen przepychu gmach stanął w płomieniach. Pomimo szalejącego ognia, do wnętrza wszedł zwycięski Tytus, chcąc skonfrontować zasłyszane legendy z rzeczywistością. Przestąpił m.in. próg Świętego Świętych, serca jerozolimskiego sanktuarium, gdzie według przekazów historycznych i legend miała niegdyś znajdować się Arka Przymierza. „Pilnie oglądał każdy szczegół wnętrza, a wszystko, co tam zobaczył, było znacznie piękniejsze, niż głosiła sława po cuǳoziemskich krajach o tym krążąca, natomiast całkiem zgodne z tym, co mu luǳie miejscowi z uniesieniem rozpowiadali” – pisał Józef Flawiusz, żydowski historyk, który porzucił powstanie i przyłączył się do Rzymian. Tytus chciał jak najwięcej uratować, lecz ciężko było już zapanować nad bitewnym amokiem jego żołnierzy. „Potężniejsza okazała się wściekłość żołnierstwa, ich nienawiść ku Żydom i szał bojowy. Większość zaś rwała się naprzód niesiona naǳiejami zdobycia bogatych łupów, albowiem mniemali, że jeśli na zewnątrz tyle złota świeciło, to chyba wnętrze bęǳie istnym składem rozmaitych skarbów. Tymczasem w owej chwili, kiedy Cezar [Tytus] wybiegł z Przybytku, aby wojska rozszalałe powstrzymać, jeden z żołnierzy, co wtargnęli do środka, podłożył ogień pod zawiasy bramy w ciemności. Kiedy więc niespoǳianie płomienie zaczęły się także z wnętrza Przybytku dobywać, woǳowie z Cezarem cofnęli się i nikt już żołnierzy od szerzenia pożogi nie powstrzymywał” – relacjonował Józef Flawiusz w swojej „Wojnie żydowskiej”. Los łupów z najazdu Przybytek spłonął. Nie wszystko jednak z niego przepadło. Podczas swojego triumfu w Wiecznym Mieście, Tytus pokazał część zrabowanych świątynnych skarbów: złoty stół, złoty świecznik i zwoje ze świętymi pismami żydowskimi. Z opisu Józefa Flawiusza wynika, że jeden z kapłanów oraz skarbnik, w zamian za ułaskawienie, wyciągnęli ze skrytek i wydali Tytusowi także szczerozłote świeczniki, czasze i misy, zasłony oraz szaty arcykapłańskie z cennymi klejnotami, a także zapasy tkanin i kadzideł. O Arce Przymierza nikt nie wspomniał, nie widać jej także wśród obiektów upamiętnionych na rzymskim Łuku Tytusa (chociaż widać tam niezidentyfikowaną skrzynię na drążkach, niewyglądającą jednak tak, jak Arka). Skarby zrabowane przez Tytusa trafiły do Świątyni Pokoju (Templum Pacis) na rzymskim Forum Wespazjana. Tam kilka pokoleń później padły ofiarą pożaru, a po kilku stuleciach – najazdu Wizygotów na Wieczne Miasto w 410 roku. Ich kolejne losy są wielką niewiadomą i zrodziły szereg spiskowych teorii dotyczących takich miejsc jak m.in. francuskie Rennes-le-Château. Źródła: Józef Flawiusz, „Wojna żydowska”, Fundacja Nowoczesna Polska, Simon Sebag Montefiore, „Jerozolima. Biografia”, Wydawnictwo Magnum, Warszawa 2011 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Jak wytyczano granice Rzymu? Wbrew pozorom wały i mury nie służyły do obrony imperium
Misją starożytnego Rzymu była ekspansja. Ale że nic nie może rosnąć w nieskończoność, w pewnym momencie imperium także stało się zbyt duże, by dało się nim efektywnie zarządzać. Cesarz Hadrian jął więc wytyczać stabilne, wyraźne granice, od Brytanii, którą podzielił kamienną barierą, po pustynie Syrii. Czemu te umocnienia służyły, jaka była ich faktyczna funkcja? Na pewno nie chodziło o obronę przed armiami barbarzyńców. A czy możemy w tym dostrzec jakieś analogie do naszych czasów?
Spis treści: Jak wyglądały granice Rzymu Cesarz Hadrian – pierwszy budowniczy granic Mur Hadriana Jaką rolę pełniły granice? Handel i zastraszanie Granica na Eufracie Schyłek imperium Podskakując na wybojach bawarskiego duktu leśnego, archeolog Claus-Michael Hüssen z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego przygląda się drzewom po lewej stronie drogi. Wypatruje w gęstym lesie punktów orientacyjnych. Nagle zatrzymuje furgonetkę i wysiada. Rozkłada mapę topograficzną 1:50 tys. i nabija fajkę tytoniem. Patrząc pilnie pod nogi, Hussen z fajką w ręku przechodzi na drugą stronę i zapuszcza się w gęste zarośla. Po chwili znajduje ledwo widoczny niski kopiec w odległości 50 m od drogi. Wał ma mniej więcej metr wysokości i 6 m szerokości. Usiany jest płaskimi białymi kamieniami i biegnie przez las nienaturalnie prosto. Blisko 2 tys. lat temu była to linia oddzielająca Cesarstwo Rzymskie od reszty świata. Ten niewyraźny nasyp w Niemczech jest pozostałością wysokiego niegdyś na 3 m muru, który biegł setkami kilometrów, pilnowany przez zakwaterowanych w wieżach legionistów. To musiał być niesamowity widok na tym pustkowiu, tysiąc kilometrów na północ od stolicy imperium. – Mur był tu otynkowany i pomalowany. I idealnie prosty – objaśnia Hüssen. Rzymianie mieli skłonność do perfekcjonizmu. Studenci geodezji wymierzyli na jednym odcinku wału, że na długości 50 km odchył od linii prostej nie przekroczył 92 cm. Hüssen patrzy na północ. Rzym ma za plecami, natomiast 200 m przed nim, zaraz za zrytą przez dziki wąską łąką w dolinie potoku, wznosi się kolejne wzgórze. – Tu jest granica, a po drugiej stronie piękny widok na pustkowie – mówi. Jak wyglądały granice Rzymu Rubieże Rzymu wyznaczała rozległa sieć wałów, rzek, pustynnych warownych obozów i górskich wież strażniczych. U szczytu potęgi, w II w. n.e., cesarstwo wysyłało wojska do patrolowania granic, które sięgały od Morza Irlandzkiego po Morze Czarne, a także ciągnęły się przez całą Afrykę Północną. Wał Hadriana w Anglii, chyba najpowszechniej znany fragment limes, ufortyfikowanej rzymskiej granicy, został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1987 r. W roku 2005 do listy dopisano 550-kilometrowy fragment rzymskich umocnień granicznych na terenie Niemiec. Międzynarodowe prace badawcze mogą przynieść odpowiedź na zaskakująco trudne pytanie: po co Rzymianom były te mury? Czy do obrony przed napierającymi barbarzyńcami, czy tylko po to, by zaznaczyć fizycznie kraniec imperium? To nie jest kwestia czysto akademicka. Wyznaczaniu i obronie granic także i dzisiaj nadaje się wielkie znaczenie. Jeśli zrozumiemy, skąd się brała obsesja Rzymian na punkcie granic – i jaką rolę ta obsesja odegrała w upadku cesarstwa – to może lepiej zrozumiemy samych siebie. Przez sześć następnych stuleci, mniej więcej od roku 500 p.n.e., Rzym nieustannie rozszerzał się terytorialnie. Z małego miasta-państwa w niespokojnym zakątku Półwyspu Apenińskiego stał się największym imperium, jakie kiedykolwiek widziała Europa. Cesarz Hadrian – pierwszy budowniczy granic Cesarz Trajan był nieodrodnym dziedzicem tej tradycji podbojów. W latach 101–117 n.e. podporządkował sobie ziemie dzisiejszej Rumunii, Armenii, Iranu i Iraku i ciężką ręką zmiażdżył powstania żydowskie. Jego zwycięstwa upamiętniają rzymskie monety. W roku 117 n.e., gdy zmarł Trajan, terytorium cesarstwa rozciągało się od Zatoki Perskiej po Szkocję. Cesarz usynowił i naznaczył następcą swojego wychowanka, 41-letniego senatora pochodzącego jak i on z Hiszpanii, samozwańczego poetę i architekta Publiusza Eliusza Hadriana. Świeżo wyniesiony do godności cesarz od razu zdał sobie sprawę, że Rzym podbił za dużo ziem, by móc nimi efektywnie zarządzać, dlatego mimo nacisków polityków i wojskowych skończył z polityką podbojów. – Jego pierwszą decyzją było wycofanie się z ostatnich nabytków terytorialnych i redukcja kosztów – wyjaśnia biograf władcy, Anthony Birley. – Miał dość rozumu, by się domyślić, że jego poprzednicy nachapali się więcej, niż mogli strawić. Polityka nowego władcy szła na przekór oczekiwaniom armii, przyzwyczajonej do walki w polu. Co gorsza, zaburzała wizerunek Rzymu. Przecież imperium, którego przeznaczeniem są rządy nad światem, nie może się godzić na pozostawienie jakiegoś terytorium poza swym zasięgiem! Jednak Hadrian przypuszczalnie uświadomił sobie, że każdy kolejny nabytek Rzymu przynosi coraz mniejsze korzyści. Najcenniejsze prowincje, jak Galia czy rodzinna Hiszpania Hadriana, pełne były kwitnących miast i dobrze zagospodarowanych ziem uprawnych. A bić się o inne obszary nie miało sensu. Pomogło Hadrianowi to, że cieszył się szacunkiem armii. Ten były legionista nosił się po wojskowemu; żołnierską brodę ma nawet na portretach oficjalnych – jako pierwszy cesarz rzymski. Podróżował niestrudzenie, więcej niż połowę 21-letniego okresu rządów spędził na wizytowaniu prowincji i oddziałów wojskowych na trzech kontynentach. Ewakuowano wojska z wielkich obszarów; armia okopała się na nowych, skonsolidowanych granicach. Gdziekolwiek udał się Hadrian, tam wznosiły się wały. – Zwolennikom ekspansji terytorialnej dawał wyraźnie do zrozumienia, że nie będzie już więcej nowych podbojów – tłumaczy Birley. Gdy niestrudzony cesarz zmarł w 138 r., sieć umocnień i dróg, których pierwotnym przeznaczeniem było zabezpieczenie dostaw dla legionów w marszu, przekształciła się w umocnioną granicę długą na tysiące kilometrów. Armia stojąca obozem otacza niczym szaniec obronny swym kręgiem cywilizację, od zamieszkanych obszarów Etiopii po Fasis, od Eufratu w głębi lądu po wielką, najdalszą wyspę na zachodzie – z dumą głosił retor grecki Eliusz Arystydes niedługo po śmierci Hadriana. Mur Hadriana Na tej „najdalszej wyspie” Hadrian wzniósł budowlę, która nosi dziś jego imię, wał z kamienia i darni przecinający Wielką Brytanię w poprzek. Dziś mur Hadriana jest jednym z najlepiej zachowanych i zbadanych odcinków umocnionych granic Rzymu. Pozostałości 118-kilometrowej bariery biegną przez słone mokradła, zielone pastwiska i – na jednym krótkim fragmencie niedaleko śródmieścia Newcastle – wzdłuż czteropasmowej drogi. Ponad 100 lat badań archeologicznych dało naukowcom solidną wiedzę o wale Hadriana. Mur, zaprojektowany prawdopodobnie przez samego cesarza podczas podróży do Brytanii w 122 r., na większości odcinków miał imponującą wysokość 4,5, a szerokość 3 m. Do dziś widoczne są ślady biegnącej wzdłuż niego głębokiej na 3 m fosy. Między fosą a murem znaleziono też resztki ostrokołu, który miał stanowić jeszcze jedno utrudnienie dla intruzów. Droga wzdłuż umocnień ułatwiała wojskom szybkie dotarcie do miejsc zagrożonych atakiem. Regularnie rozmieszczonym bramom towarzyszyły wieże, stawiane co 500 m. Kilka kilometrów w głębi własnego terytorium założono sieć warownych obozów, odległych od siebie o pół dnia marszu. Każdy mieścił załogę liczącą od 500 do 1000 żołnierzy, zdolną zareagować w razie ataku. W 1973 r. robotnicy, którzy kopali rów odwadniający w Vindolandzie, typowym frontowym umocnionym obozie, natknęli się pod grubą warstwą gliny na stosy starożytnych śmieci. Mokra glina nie przepuszczała powietrza, dzięki czemu wszystko, zarówno budynki, jak i tkaniny, drewniane grzebienie, skórzane obuwie i odchody psów, zachowało się przez 1900 lat w doskonałym stanie. Jeszcze głębiej badacze natknęli się na setki cieniutkich, pokrytych pismem tabliczek drewnianych. Dzięki nim można poznać w szczegółach życie codzienne pod murem Hadriana. Były tam umowy o pracę, grafiki dyżurów, zamówienia, listy osobiste. Znalazło się nawet zaproszenie na imprezę urodzinową organizowaną przez pewną żonę oficera. Jest to najwcześniejszy przykład odręcznego zapisku kobiety po łacinie. Z tabliczek można wyciągnąć wniosek, że wprawdzie pilnowanie „tych nędznych Brytów”, jak ludność miejscową określił pewien autor z Vindolandy, wymagało nieco wysiłku, ale służby na tej placówce nie można było uznać za zesłanie na ciężkie roboty. Część żołnierzy mieszkała z rodzinami – znaleziono dziesiątki sztuk dziecięcego obuwia. Strażnicy wału Hadriana byli dobrze karmieni – w jadłospisie mieli: bekon, szynkę, dziczyznę, drób, ostrygi, jabłka, jajka, miód, piwo oraz wino. Nie brakowało im też ulubionej przyprawy garum, czyli sfermentowanego sosu rybnego. Żołnierze, którzy pozostawili rodziny w ojczyźnie, dostawali z domu paczki. „Wysyłam ci (...) skarpety, dwie pary sandałów i dwie pary majtek” – pisze ktoś troskliwie. Jaką rolę pełniły granice? Naukowcy zadają dziś sobie podstawowe pytanie, które niewątpliwie przechodziło przez głowę także rzymskim żołnierzom szczękającym zębami podczas patroli w zimnym angielskim deszczu: co oni tu właściwie robią? Rozmach umocnień – murów, fos, wież, dróg – sugerowałby obronę przed jakimś groźnym agresorem. Tymczasem z meldunków z Vindolandii wcale nie wyłania się obraz oblężonej twierdzy. Jeśli nie liczyć paru drobnych śladów – by wspomnieć np. nagrobek pechowego centuriona Tytusa Anniusa, który „poległ w walce” – właściwie nie ma bezpośrednich dowodów na to, że wzdłuż brytyjskiej granicy trwały jakieś walki. Ogromne przedsięwzięcie inżynieryjne podjęte na północy w ogóle nie jest w korespondencji wspomniane. – Można się domyślić, że coś się działo. Zamawiano ogromne ilości materiałów. Ale o samym murze ani słowa – dziwi się szef wykopalisk w Vindolandzie Andrew Birley. Skoro granica nie była nieustannie zagrożona, po co mury? Wpisanie śladów rzymskich limes z różnych krajów na listę dziedzictwa UNESCO zwróciło na nie uwagę, a to z kolei może pomóc w odpowiedzi na powyższe pytanie. Przez dekady koncentrowano się na szczegółach taktycznych. Czy na murze stały szeregi żołnierzy szyjących strzałami w najeźdźców, czy też czyniono wypady, by niszczyć przeciwnika w polu? Transzeje I wojny światowej i krwawe ofensywy-kontrofensywy kolejnego światowego konfliktu niewiele zmieniły w przeważającym poglądzie na charakter tej starożytnej granicy jako stałej bariery oddzielającej Rzym od wrogich hord barbarzyńskich. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kamien-sprzed-1700-lat-pokazuje-jak-ich-wyzwisk-wowczas-uzywano-jest-tez-obrazek-dzis-wulgarny-b38ed1a.jpeg" width="938" height="627" alt="Kamień sprzed 1700 lat pokazuje, jak ich wyzwisk wówczas używano. Jest też obrazek. Dziś wulgarny" title="Kamień sprzed 1700 lat pokazuje, jak ich wyzwisk wówczas używano. Jest też obrazek. Dziś wulgarny" /> Jednak nowe pokolenie archeologów patrzy na sprawy inaczej. Wyraźna, nieprzerwana linia wału Hadriana może być tak naprawdę mylnym tropem. 118-kilometrowym wyjątkiem potwierdzającym regułę, która dopiero teraz formułuje się w głowach naukowców. W Europie kontynentalnej Rzymianie wykorzystywali bariery naturalne – rzeki Ren i Dunaj, które patrolowała silna rzeczna flota wojenna. W Afryce Północnej, we wschodnich prowincjach Syrii, Judei i Arabii, naturalną granicę tworzyła pustynia. Obozy wojskowe zakładano ad hoc, jeśli trzeba było przypilnować rzeki lub innej ważnej drogi. Łacińskie słowo limes, czyli granica, pierwotnie znaczyło patrolowaną drogę lub szlak. Nadal używamy tego słowa. Nasz „limit” wziął się od limites, formy liczby mnogiej rzeczownika limes. Wysunięte placówki wojskowe nad Renem czy Dunajem albo na skraju pustyni na wschodnich i południowych rubieżach przypominały raczej posterunki policji lub straży granicznej. Byłyby bezużyteczne przeciwko najeźdźczej armii. Ich zadaniem było raczej zwalczanie przemytu, pacyfikacja rozbójników, a może pobieranie opłat celnych. Na słabo obsadzonych wojskiem wałach w Anglii i Niemczech chodziło o to samo. – Te umocnienia miały znaczenie cywilne – twierdzi Benjamin Isaac, historyk z Uniwersytetu Telawiwskiego. – Były odpowiednikiem dzisiejszego płotu z drutu kolczastego, miały za zadanie utrudniać dostanie się na terytorium cesarstwa jednostkom lub małym grupkom. – Analiza Isaaca została powszechnie przyjęta – twierdzi David Breeze, autor książki „Frontiers of Imperial Rome” (Granice cesarskiego Rzymu). – Umocnienia graniczne mają służyć nie do zatrzymywania wrogiego wojska, lecz raczej kontroli ruchu ludności. Handel i zastraszanie Innymi słowy, limes nie miały być nieprzenikliwą barierą chroniącą Twierdzę Rzym przed światem zewnętrznym. Raczej narzędziem służącym Rzymianom do wywierania wpływów sięgających daleko w głąb barbaricum – jak nazywano ziemie poza cesarstwem – takimi metodami jak handel, a niekiedy wypady zbrojne. Przez stulecia cesarze groźbą, strachem i przekupstwem starali się zapewniać pokój. Rzym nieustannie negocjował z ościennymi plemionami i królestwami. Dyplomacja tworzyła strefę buforową zależnych władców i lojalnych kacyków, która izolowała cesarstwo od mieszkających dalej od granicy plemion nieprzyjacielskich. Sojusznicy mieli prawo przekraczania muru granicznego. Przedstawiciele plemion niesprzymierzonych z Rzymem mogli dostarczać towary na handel, ale musieli się poruszać po terytorium cesarstwa pod strażą. Lojalnych sojuszników wynagradzano dobrami luksusowymi oraz bronią, wsparciem i szkoleniem wojskowym. Przyjaźni barbarzyńcy służyli niekiedy w rzymskich legionach; po 25 latach służby przechodzili w stan spoczynku i otrzymywali obywatelstwo rzymskie, a wraz z nim prawo do osiedlania się w dowolnym miejscu cesarstwa. W Vindolandzie stacjonowały oddziały legionistów pochodzących z terytoriów dzisiejszych Hiszpanii, Francji, Belgii, Holandii. Po angielskich rzekach pod banderą rzymską pływali flisacy z Iraku, a z murów wpatrywali się w pochmurny pejzaż łucznicy z Syrii. Handel stanowił ważne narzędzie polityki zagranicznej. Baza danych Niemieckiego Instytutu Archeologicznego zawiera informacje o ponad 10 tys. rzymskich wytworów znalezionych na obszarach poza terytorium cesarstwa. Rzymska broń, monety, szkło, ceramika znajdowane są nawet w dzisiejszej Norwegii i Rosji. Rzymianie stosowali politykę kija i marchewki. Ich ulubioną taktyką był odwet, a legiony wprost rwały się do walki na zewnątrz limes. Wieści o bezwzględności Rzymian sprawiały, że przeciwnik zastanowił się dwa razy, nim z nimi zadarł. Dla Rzymian krwawe represje i ludobójstwo odgrywały ważną rolę w zapewnianiu cesarstwu bezpieczeństwa. Pax Romana nie był ustanowiony raz na zawsze, lecz trzeba go było zapewniać wciąż na nowo, brutalnymi metodami – tłumaczy Ian Haynes, archeolog z Uniwersytetu Newcastle. Granica na Eufracie Mur Hadriana jest przykładem rzymskich umocnień granicznych z okresu największej świetności, zaś opuszczone warownie nad Eufratem stanowią żywy przykład schyłku. Dura Europos to ufortyfikowane miasto na granicy między cesarstwem a Persją, głównym rywalem Rzymu. Dziś Dura leży w Syrii, 40 km od granicy z Irakiem. Archeolodzy dotarli tam w latach 20. XX w., gdy żołnierze brytyjscy, pozostający na Bliskim Wschodzie po rewolcie arabskiej, przypadkiem odkryli fragmenty muru świątynnego z rzymskimi malowidłami. Zespół naukowców z Uniwersytetu Yale i z Francuskiej Akademii Nauk zatrudnił setki Beduinów z łopatami i kilofami, którzy przerzucali i przewozili wagonikami dziesiątki tysięcy ton piasku. – Przypominało to chwilami scenę przy Studni Dusz z „Poszukiwaczy zaginionej arki” – uśmiecha się archeolog Simon James z Uniwersytetu Leicester. Dziesięć lat wykopalisk ujawniło zatrzymane w czasie rzymskie miasto z III w. n.e. Na ścianach z kamienia i suszonej na słońcu cegły ciągle jeszcze trzyma się tynk, komnaty pałaców i pomieszczenia świątyń – w tym najstarszego odkrytego kościoła chrześcijańskiego – są tak wysokie, że można po nich chodzić i wyobrażać sobie, jak wyglądały, gdy przykrywał je strop. Durę założyli Grecy około roku 300 p.n.e. Rzymianie podbili miasto pięć wieków później. Wysokie i grube mury obronne, a także położenie na wysokim brzegu nad Eufratem, czyniły z niej twierdzę. Północna część miasta była odgrodzona murem od reszty. Mieściły się tam koszary, budynki dowództwa garnizonu, murowana łaźnia dla tysiąca legionistów, amfiteatr (z tego, co wiadomo, wysunięty najdalej na wschód w całym imperium) i pałac z 60 komnatami zapewniający dostojnikom komfortową (jak na przygraniczne warunki) kwaterę. Z zachowanych grafików służby wiadomo, że warowni w Durze podlegało co najmniej siedem wysuniętych posterunków. Jeden miał zaledwie trzyosobową załogę, inny był położony aż 150 km w dół rzeki. – To nie było miasto nieustannie zagrożone napadami – tłumaczył mi James. – Zapewne legioniści byli tu bardziej zajęci pilnowaniem porządku publicznego niż obroną przed najazdami. Ale pokój nie okazał się trwały. Pół wieku po zajęciu Dury przez Rzymian Persja stała się najpoważniejszym zagrożeniem granicy wschodniej cesarstwa. Począwszy od 230 r. n.e. wojna między rywalizującymi potęgami ogarnęła całą Mezopotamię. I wkrótce okazało się, że strategia obrony granic, która służyła Rzymowi przez ponad stulecie, nie sprawdza się wobec zdeterminowanego i silnego nieprzyjaciela. Na Durę przyszła kolej w 256 r. Ostatnie chwile miasta odkrywały wykopaliska francusko-syryjskiej ekipy archeologów. James działał tu przez 10 lat. Powiada, że Rzymianie musieli zdawać sobie sprawę z nieuchronności ataku. Mieli czas na wzmocnienie potężnego muru od zachodu. Zburzyli część miasta – w tym kościół i bogato wyposażoną synagogę – aby stworzyć stromą, ufortyfikowaną skarpę. Oblegająca Durę armia perska rozłożyła się obozem na cmentarzu, paręset metrów od głównej bramy miejskiej. Gdy katapulty miotały na Rzymian kamienie, Persowie budowali szturmową pochylnię i robili podkopy, licząc na zawalenie się murów. Oblężeni Rzymianie drążyli własne tunele. Na powierzchni trwały zażarte walki, a równocześnie – jak opowiada James – 19 Rzymian dostało się do perskiego podkopu. Zostali uduszeni wtłoczonym pod ziemię trującym gazem. Ich szczątki są najwcześniejszym archeologicznym świadectwem użycia broni chemicznej. James przypuszcza, że zwłoki żołnierzy, które znaleziono 1700 lat później stłoczone w ciasnym tunelu, wykorzystano do jego zatarasowania; Persowie próbowali je spalić. Murów obronnych Dury nie udało się zburzyć, ale Persowie w końcu zdobyli miasto. Zostało ono później porzucone i zasypane przez piaski pustyni. Obrońców zgładzono lub wzięto w niewolę. Wojska perskie wkroczyły do dawnych wschodnich prowincji Rzymu, zdobyły dziesiątki miast i odparły dwóch cesarzy, a trzeciego, Waleriana, w 260 r. pojmały w niewolę. Według kronikarzy perski król Szapur I przez pewien czas używał nieszczęśnika jako podnóżka do wsiadania na koń, a potem kazał obedrzeć ze skóry, którą powiesił na ścianie. Schyłek imperium To był punkt zwrotny w historii Rzymu. Od upadku Dury utrzymywana na granicach Rzymu równowaga działań zaczepnych, obronnych i psychologicznego zastraszania rozsypała się. Przez blisko półtora wieku umocnione granice pozwalały Rzymianom nie przyjmować do wiadomości bolesnej prawdy: świat za murami idzie naprzód, częściowo za ich sprawą. Michael Meyer z Wolnego Uniwersytetu w Berlinie zwraca uwagę, że barbarzyńcy, którzy służyli w rzymskich legionach, nieśli z powrotem do siebie wykształcenie, broń, wiedzę wojskową. Podczas gdy Rzym zajmował się czymś innym, liczebność, siła i organizacja barbarzyńskich plemion rosły. Gdy legiony z innych stron cesarstwa przerzucono do walki z Persami, od razu nasiliły się ataki w Germanii i Dacji. Spuścizna Hadriana rozsypywała się. – Fatalną cechą rzymskiej strategii była koncentracja siły wojskowej na granicach – twierdzi Meyer. – Gdy Germanie zaatakowali limes i zdołali się przedrzeć na tyły legionów, całe terytorium Rzymu stanęło przed nimi otworem. Można przyrównać imperium do komórki, a barbarzyńskie armie do wirusów. Gdy napastnicy zdołają przerwać cienką ścianę zewnętrzną cesarstwa, mogą we wnętrzu kraju robić, co im się żywnie podoba. Inskrypcja na 1,5-metrowym ołtarzu odkopanym w Augsburgu w Niemczech w 1992 r. jest czymś w rodzaju epitafium idei Hadriana. Głosi ona, że 24 i 25 kwietnia 260 r. n.e. rzymscy legioniści starli się z barbarzyńcami z Germanii. Rzymianie zwyciężyli – ale ledwo, ledwo. Ich dowódca rozkazał wznieść ołtarz ku czci bogini zwycięstwa, Wiktorii. Czytając między wierszami tej inskrypcji, dostrzega się inny obraz: barbarzyńcy miesiącami plądrowali terytoria leżące głęboko w Italii i wracali do domu z tysiącami rzymskich jeńców. – Widać z tego, że granica już się rozpadała – twierdzi Hüssen z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego. Cesarstwo już nigdy nie było bezpieczne w swojej skorupie. Presja wywierana na limes stała się w końcu zbyt silna. Miasta wewnątrz cesarstwa zaczęły budować własne mury. Cesarze z trudem odpierali regularne najazdy. Koszty wojny rosły. Wkradał się chaos. W ciągu dwóch wieków imperium, które niegdyś panowało nad obszarem większym niż dzisiejsza Unia Europejska, upadło. Źródło: archiwum NG.
Masada to starożytna twierdza z tragiczną historią. Do dziś stanowi symbol heroicznego oporu
Masada przed wieloma wiekami była teatrem tragicznych wydarzeń, które do dziś wywołują przygnębienie, a nawet przerażenie. W pierwszym wieku naszej ery niemal tysiąc obrońców twierdzy wybrało śmierć zamiast rzymskiej niewoli. Dziś to miejsce jest tłumnie odwiedzane przez turystów, nie tylko z Izraela. Gdzie znajduje się Masada? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Gdzie są ruiny Masada? Historia Masady Czy warto zwiedzić Masadę? Co łączy Nosal z płaskowyżem, na którym znajdują się ruiny twierdzy Masada? Na pewno nie wysokość. Tatrzański szczyt osiąga 1206 metrów n.p.m., podczas gdy obszar na Pustyni Judzkiej wznosi się na zaledwie 410 metrów n.p.m. Wspólne dla obu miejsc są natomiast tragiczne wydarzenia, które się tam rozegrały. Nosal, góra samobójców, czasami przyciąga osoby, które chcą zakończyć życie. Na szczęście takie przypadki nie należą do częstych. Znacznie tragiczniej przedstawia się historia Masady. W 73 roku 960 osób popełniło tam zbiorowe samobójstwo. Gdzie są ruiny Masada? Masada, starożytna żydowska twierdza, znajduje się na skraju Pustyni Judzkiej, nad Morzem Martwym w Izraelu. Wybudowano ją na samotnym płaskowyżu, który osiąga wysokość 410 metrów n.p.m. Forteca wybudowana w II wieku p.n.e. dziś jest jedną z największych atrakcji tego regionu. Nic dziwnego. Szczyt płaskowyżu jest wspaniałym punktem widokowym, ale turystów przyciąga tam nie tylko pustynna panorama. Wyjątkowość tego miejsca kryje się przede wszystkim w jego historii. Jak dojechać do Masady? Do Masady można dotrzeć autobusem z Jerozolimy i Ejlatu. W pierwszym przypadku turyści mogą skorzystać z dwóch linii: 444 i 486. Z Ejlatu na miejsce kursują autobusy linii 444. Podróżujący samochodem mają do wyboru dwie drogi. Pierwsza, numer 90, prowadzi od strony Morza Martwego. Po kilku kilometrach od zjazdu dociera się do niewielkiego ronda, skąd znaki prowadzą na darmowy parking. Drugą opcją jest droga numer 3199 z Aradu. Prowadzi do drugiego wejścia, zwanego „rzymską rampą”. Do ruin twierdzy można dostać się pieszo lub kolejką linową. Na szczyt płaskowyżu prowadzi Droga Węża. Podejście jest dość forsowne, więc latem szlak jest zamykany jeszcze przed południem. Osoby, które nie chcą płacić za wjazd kolejką, powinny wówczas wybrać „rzymską rampę”. Historia Masady Twierdza, której ruiny wznoszą się na pustynnym płaskowyżu, powstała w czasie, gdy w Judei panowała dynastia hasmonejska. Wybudowana w połowie II wieku p.n.e. na polecenie arcykapłana Jonatana Machabeusza, początkowo nie odegrała żadnej istotnej roli. Zadecydowało o tym jej położenie. Masadę wybudowano na skraju suchej kotliny Morza Martwego, z dala od miast i urodzajnych dolin. W 40 roku p.n.e. schronił się tam Herod Wielki podczas ucieczki przed Partami. Jak wynika z zapisków Józefa Flawiusza, od tamtego czasu zaczął darzyć to miejsce szczególnymi względami. W 37 roku p.n.e., już jako król Judei, nakazał rozbudowę Masady i wzmocnienie jej walorów obronnych. Fortecę otoczono wówczas murem o wysokości ośmiu i grubości sześciu metrów, a na obwodzie wzniesiono 37 wież obronnych. W najwyższej partii całego kompleksu, cechującej się największą niedostępnością, wybudowano pałac, który był dodatkowo chroniony wewnętrznym murem z czterema wieżami. W następstwie tych zabiegów Masada zyskała na walorach obronnych i stała się czymś w rodzaju samodzielnego kompleksu miejskiego. W skale wykuto cysterny na wodę i piwnice, w których gromadzono zapasy żywności, oliwy i wina. Dzięki temu forteca mogła przetrwać nawet długotrwałe oblężenie. Takie nastąpiło podczas wojny żydowskiej. Oblężenie Masady W 66 roku twierdzę zajęli sykariusze, najbardziej radykalny odłam zeltów. W 73 roku była jednym z ostatnich punktów oporu przeciw Rzymianom. Przebywało tam wówczas ok. 1000 osób, w tym wiele kobiet i dzieci. Masada była postrzegana jako forteca niemożliwa do zdobycia, nie tylko ze względu na położenie i potężne umocnienia. Na korzyść obrońców działał także system cystern i piwnic, wybudowany jeszcze w czasach Heroda. Rzymianie znaleźli jednak sposób. Rzymska armia, na czele której stał Lucjusz Flawiusz Silwa, namiestnik Judei, składała się z 5 tysięcy żołnierzy oraz 9 tysięcy jeńców i niewolników. Ci drudzy byli wykorzystywani do katorżniczej pracy. W ciągu trzech lat ich rękami usypano potężny nasyp, na którego szczycie stanęła wieża oblężnicza. Maszyna wojenna miotała na twierdzę płonące żagwie i kamienie. Obrońcy Masady w końcu zrozumieli, że dalszy opór jest bezcelowy, a wejście Rzymian do twierdzy jest tylko kwestią czasu. Podjęli wówczas dramatyczną decyzję. Zbiorowe samobójstwo w twierdzy Masada Jak wynika z opisu Józefa Flawiusza, przywódca sykariuszy Eleazar ben Jair zaproponował wszystkim swoim towarzyszom zbiorowe samobójstwo, a ci przystali na to. Każdy mężczyzna miał zabić swoją żonę i dzieci. Następnie wylosowano dziesięciu, którzy uśmiercili pozostałych. Z ostatniej dziesiątki wylosowano jednego mężczyznę, który miał zabić dziewięciu. Na koniec miał odebrać sobie życie. Ocalały jedynie dwie kobiety z pięciorgiem dzieci, które schroniły się w kanałach twierdzy. Podczas prac wykopaliskowych odkryto kamienie, na których wyryto imiona osób biorących udział w losowaniu. Te cenne znaleziska są eksponowane w muzeum znajdującym się u podnóża płaskowyżu. Należy jednak wspomnieć, że do dziś nie odkryto miejsca, w którym pochowano ciała niemal tysiąca nieszczęśników. Dalsze dzieje Masady Rzymianie zdobyli Masadę i ustanowili tam swój posterunek. Później w twierdzy przebywali bizantyjscy mnisi, którzy zginęli w wyniku arabskiego lub perskiego najazdu. W VII wieku twierdza opustoszała i nie była już zasiedlana. Czy warto zwiedzić Masadę? Masada to miejsce o wyjątkowo przejmującej historii, którą poznaje się zwiedzając ruiny i muzeum znajdujące się u podnóża płaskowyżu, na którym wznoszą się ruiny twierdzy. Zwiedzanie wszystkich obiektów zajmie ok. 3 godz. Osoby, które zdecydują się na wejście Ścieżką Węża, powinny doliczyć do tego kolejną godzinę. Nie jest to więc miejsce na długą wycieczkę, raczej na szybki wypad, ale to wcale nie zmniejsza jego atrakcyjności. Historia Masady jest wyjątkowo przejmująca. Choćby z tego względu warto uwzględnić starożytną twierdzę w planie zwiedzania Izraela. Próżno szukać tam śladów starożytnej sztuki czy kunsztownej architektury. Zamiast tego jest surowe pustynne piękno przesiąknięte głęboką symboliką. Symboliką walki i męczeństwa. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Gladiatorzy w Hollywood. Ile prawdy w filmie o rzymskich wojownikach?
W listopadzie na ekrany kin wszedł film „Gladiator 2”. To dobra okazja, by sprawdzić, jak hollywoodzka wersja przeszłości ma się do odkryć archeologów.
Spis treści: Czy gladiatorzy nosili przydomki? Nagła śmierć? A może nagłe zwycięstwo? Rekiny? W Koloseum? Czy ludność starożytnego Rzymu naprawdę była tak zróżnicowana etnicznie? Gladiatorzy to dla filmowców wymarzeni bohaterowie. Potężni wojownicy walczą w Koloseum z użyciem egzotycznie wyglądającej broni, ku uciesze cesarza i jego świty. Takie walki stały się już obowiązkowym elementem filmowych opowieści o osiągnięciach starożytnego Rzymu, znakomicie wyrażając kontrast między siłą i gwałtownością pojedynków a wymuskaną dekadencją elit. Dzięki odkryciom archeologów wiemy coraz więcej o życiu prawdziwych gladiatorów w cesarstwie rzymskim. Podwaliny pod tę opowieść położyły pierwsze wykopaliska w Koloseum, kolejne rozdziały dopisały zaś do niej niedawne odkrycia szkół gladiatorów w dolinie Dunaju i koszar do ćwiczeń w Pompejach. Archeolodzy sądzą, że występy gladiatorów były o wiele bardziej złożonym spektaklem, niż sądziliśmy. Poznają też kulisy długich przygotowań i planowania. Oto, co udało im się ustalić. Czy gladiatorzy nosili przydomki? W pierwszym „Gladiatorze” z 2000 r. grany przez Russella Crowe’a Maximus zyskuje na początku kariery wojownika przydomek „Hiszpana”. I choć nadawanie pseudonimów może wydawać się zjawiskiem zaczerpniętym raczej ze współczesnego wrestlingu, to faktycznie ma ono rzymskie korzenie. Historycy potwierdzają, że gladiatorzy kreowali sceniczne postaci, by wzbudzić zainteresowanie fanów. Wielu miało swoje firmowe ciosy i wyposażenie związane z wybranym stylem walki, nazywane armatura. Do największych gwiazd areny należał Trak Celadus – odkryte w Pompejach graffiti opiewa jego zwycięstwa i powodzenie u „dziewcząt”. Nagła śmierć? A może nagłe zwycięstwo? W kulturze popularnej utarło się przekonanie, że gladiatorzy zawsze walczyli na śmierć i życie. Jednak z badań wynika, że pojedynki do ostatniej kropli krwi urządzano dość rzadko. Owszem, wśród gladiatorów zdarzali się skazańcy i jeńcy, ale większość stanowili zawodowi atleci, kształceni w doskonale wyposażonych szkołach gladiatorów. Gladiatorem nieczęsto zostawało się za karę. Była to raczej ścieżka kariery, która mogła uczynić daną osobę prawdziwą gwiazdą. A obrotni rzymscy promotorzy nie mieli interesu w posyłaniu podopiecznych na śmierć. Uważa się, że średnio z dziewięciu na dziesięć walk obaj rywale wychodzili cało i po jakimś czasie mogli stanąć do kolejnych pojedynków. Rekiny? W Koloseum? W zapierającej dech w piersiach scenie z „Gladiatora 2” arena Koloseum zostaje napełniona wodą. Wypływają na nią statki z wojownikami, którzy zaczynają ze sobą walczyć, podczas gdy wokół złowieszczo krążą rekiny. Można uznać, że scenarzyści popuścili tu wodze fantazji, ale w starożytnym Rzymie naprawdę urządzano inscenizowane bitwy morskie, nazywane naumachia. Ale rekiny? Cóż, to już fikcja. Pierwsze takie bitwy organizowano za panowania Juliusza Cezara, na długo przed ukończeniem budowy Koloseum około 80 r. n.e. Co do tego, czy w tej budowli także odbywały się naumachia, zdania historyków są podzielone. Wedle jednego ze starożytnych źródeł spektakl taki wystawił cesarz Tytus z okazji uroczystej inauguracji amfiteatru. Czy ludność starożytnego Rzymu naprawdę była tak zróżnicowana etnicznie? W „Gladiatorze 2” pojawiają się postaci ze wszystkich zakątków starożytnego świata – i naprawdę odzwierciedla to wielokulturowość cesarstwa rzymskiego. Zarówno w stolicy, jak i w garnizonach na rubieżach imperium, można było spotkać osoby z różnych regionów Afryki, Bliskiego Wschodu i Europy. Badania DNA pozbawionych głów szkieletów, znalezionych w rzymskim garnizonie nieopodal Yorku w Anglii, wykazały, że osoby te pochodziły z miejsc oddalonych o tysiące kilometrów. Społeczeństwo rzymskie było kosmopolitycznym tyglem, w którym łączyły się ze sobą bardzo różne ludy i kultury. Źródło: National Geographic Polska
Rzymscy legioniści byli dobrze zaopiekowani i pachnący. Polscy archeolodzy mają na to dowody
Rzymscy legioniści mieszkający w obozie w Novae w dzisiejszej Bułgarii mieli dostęp nie tylko do bieżącej wody i kompleksu łaźni, ale też do opieki medycznej. Dowody na to znaleźli polscy archeolodzy pracujący w Bułgarii.
Spis treści: Polacy w Novae – dużo znalezisk Nadzwyczaj spore łaźnie Nietypowe zabytki w łaźni Do takich wniosków doszli archeolodzy, którzy od wielu lat badają obóz legionowy w Novae w dzisiejszej Bułgarii. Obóz powstał w I n.e. Wówczas obawiano się plemion mieszkających tuż za granicą Cesarstwa Rzymskiego. Z tego względu przeniesiono nad Dunaj świeżo sformowany legion: I Legion Italski. Tworzyli go wyłącznie mieszkańcy Italii. Polacy w Novae – dużo znalezisk Na terenie Novae działa kilka polskich misji wykopaliskowych. Wśród nich jest ta kierowana przez prof. Piotra Dyczka, dyrektora Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej UW. Dotychczasowe odkrycia Polaków dostarczyły mnóstwa nowych informacji na temat legionistów rzymskich. Wyłania się z nich interesujący obraz życia wojskowych, zwłaszcza w kontekście ich dobrostanu. Dlaczego? Bo to w Novae przebadano najlepiej zachowany szpital w całym Imperium Rzymskim. Powstał na przełomie I i II w. n.e. za panowania cesarza Trajana i zajmował powierzchnię ok. 80 na 100 m. Wyniki najnowszych wykopalisk, które odbyły się latem tego roku dodały więcej intrygujących informacji na temat dobrostanu legionistów. Okazało się, że żyło im się „na placówce” lepiej, niż do tej pory naukowcy sądzili. – Mimo licznych trudności, upału, głębokich wykopów, skomplikowanych prac terenowych i dokumentacyjnych kolejna kampania przyniosła zaskakujące wyniki – przekazał National Geographic Polska prof. Piotr Dyczek. Nadzwyczaj spore łaźnie Jedną z największych niespodzianek w czasie tegorocznych wykopalisk były znaleziska pochodzące z łaźni obozowej. Udało się odsłonić wewnętrzną strukturę systemu grzewczego – łaźnie posiadały „podłogowe” ogrzewanie. Składały się z kilku pomieszczeń, w których panowała różna temperatura wody i powietrza. Z łaźnią był związany cały system kanałów oraz wodociągów, które regulowały przepływ wody w systemach łaziebnych. – Gdy sądziliśmy, że mamy już komplet danych na temat konstrukcji łaźni, czekała nas kolejna niespodzianka. Okazało się ze łaźnia miała drugie caldarium [najcieplejsze z pomieszczeń w rzymskich łaźniach – przyp. red.]. Jest to obszerny basen ogrzewany osobnym systemem hypokaustycznym – relacjonuje szef wykopalisk. Na ścianach pomieszczenia zachowały się krawędzie basenu, pozwalające na ustalenie jego głębokości. Ponadto na ścianach zachowały się fragmenty malowideł. Panele były pokryte czerwoną i białą farbą. Archeolodzy natknęli się też na tzw. glify niszy okiennej i fragmenty szyb, co sugeruje, że pomieszczenie miało przynajmniej jedno okno. – Patrząc na odkryte części łaźni można dojść do wniosku, że mamy do czynienia z bardzo rzadkim typem łaźni podwójnej. Możemy roboczo założyć, że łaźnia służyła zarówno centurionowi, jak również legionistom z I kohorty, przynajmniej z 1 centurii I kohorty. To nadzwyczajny luksus w obozach wojskowych – zauważa prof. Dyczek. Nietypowe zabytki w łaźni Badacze przeszłości odsłonili też jedno – jak mówią – bardzo tajemnicze pomieszczenie włączone w system architektoniczny łaźni. – Przy czym tajemnicza nie jest jego architektura, a odkryte w nim zabytki – mówi prof. Dyczek. Co znaleźli archeolodzy? Na przykład figurkę boga egipskiego boga Harpokratesa. To już druga – w ubiegłym roku odkryto podobną. – Jednak to, co nas zdziwiło najbardziej wśród znalezisk to fragmenty spatul i sond z brązu, które co prawda mogły służyć także do celów kosmetycznych, ale przede wszystkim medycznych. Były też gwoździe z brązu, które zapewne łączyły meble – wylicza naukowiec. Do czego służyła komnata z odkrytymi zabytkami? Badacze mają kilka wyjaśnień. Może było to pomieszczenie służące do relaksu po kąpieli i pielęgnacji ciała, tzw. oleoterion. Druga opcja: to miejsce, gdzie działali lekarze specjalnie opiekujący się legionistami I kohorty. Możliwe jest też to, że pomieszczenie łączyło obie te funkcje. – To znalezisko sugeruje rzecz dotychczas nieznaną: legioniści I kohorty znajdowali się pod specjalną medyczną opieką – konkluduje prof. Dyczek. Źródło: National Geographic Polska. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tak żyli starożytni Rzymianie w Anglii. Archeolodzy odkryli wielkie posiadłości ziemskie
Olbrzymie, bogate posiadłości ziemskie i towarzyszące im drogi sprzed 2 tysięcy lat odkryli archeolodzy w Anglii. Rewelacyjne wyniki były możliwe bez wbicia łopaty w ziemię.
W tym artykule: Archeolog bez łopaty Rzymianie w Anglii. Rewolucja kulturowa i urbanistyczna Rzymskie wille z Attingham Estate W Attingham Estate w angielskim hrabstwie Shropshire badacze przeprowadzili szeroko zakrojone badania. Zasięgiem objęły aż 1000 hektarów. Wśród najciekawszych odkrytych stanowisk archeologicznych były pozostałości po rzymskich willach – wielkich pozostałościach ziemskich. Archeolog bez łopaty Mimo że archeologię kojarzy się z wykopaliskami, łopatami i kielniami, to w ostatnich dekadach badacze najstarszej przeszłości człowieka korzystają coraz częściej z innych metod. Tak też było w przypadku badań pod auspicjami National Trust w hrabstwie Shropshire. Ta brytyjska organizacja zajmuje się ochroną zabytków i przyrody w Anglii, Walii i Irlandii Północnej. National Trust przeprowadziła największe dotąd badania geofizyczne, jakie do tej pory zleciła. Badania tego typu bywają bardzo wydajne. Umożliwiają wykrycie rozplanowania miast, cmentarzysk czy dawnych konstrukcji, które są zupełnie niewidoczne gołym okiem. A wszystko to bez prowadzenia czasochłonnych i kosztownych wykopalisk. Rzymianie w Anglii. Rewolucja kulturowa i urbanistyczna Od I do początku V w. n.e. Imperium Rzymskie okupowało duże tereny Brytanii, włączając Szkocję, czyli ówczesną Kaledonię. To za czasów Rzymian założono wiele miast na bazie obozów wojskowych. Powstała też gęsta sieć dróg, łączących odległe od siebie miasta. Na wyspę przybyli rodowici Rzymianie, ale też część lokalnych elit zaadoptowała rzymski styl życia. Świadczą o tym odkrycia badaczy w ramach projektu National Trust. Są to dwie wille, czyli bogate posiadłości ziemskie. Z tego hrabstwa znanych było do tej pory tylko kilka takich założeń. Jedna z willi znajdowała się na terenie starożytnego miasta Wroxeter, a druga – na jego obrzeżach. Wroxeter było jednym z największych miast w rzymskiej Brytanii. Zostało założone w połowie I wieku naszej ery jako twierdza legionowa. Miasto powstało w latach 90. pierwszego wieku naszej ery. Dziś ruiny Wroxeter to cel wypraw turystów. Jego pozostałości są, jak na Wielką Brytanię, wyjątkowo dobrze zachowane. Po opuszczeniu przez Rzymian budowle nie zostały przysłonięte przez kolejnych osadników, jak stało się w przypadku Londynu (rzymskiego Londinium). Rzymskie wille z Attingham Estate Trudno dokładnie opisać odkryte przez archeologów budowle. Badania geofizyczne umożliwiają tylko określenie ich rozplanowania na podstawie zarysów fundamentów oraz podział wewnętrzny budowli. W Irlandii odkryto olbrzymie centrum ceremonialne sprzed kilku tysięcy lat. Pomógł laser Skupisko wielkich obiektów ceremonialnych, wzniesionych kilka tysięcy lat temu przez pierwszych rolników, odkryli archeolodzy w Irlandii. To pierwsze tego typu znalezisko z Zielonej Wyspy. Wille tego typu w Wielkiej Brytanii były zwykle ogrzewane przez system hypokaustyczny (ogrzewanie podłogowe). Często miały własne łaźnie i były bogato ozdobione malowanym tynkiem i mozaikowymi podłogami. Prawdopodobne odkryte wille były równie ekskluzywne. Na mapach geofizycznych widoczne są sąsiadujące z głównym budynkiem willowym konstrukcje gospodarcze. Zlokalizowane były przy obszernych dziedzińcach. Osady rzymskie w Anglii łączył system dróg. W czasie najnowszych prac udało się zlokalizować kilka nieznanych szlaków, które łączyły wiejskie osady z główną rzymską siecią dróg i miastem Wroxeter. Archeologom udało się też namierzyć przydrożny starożytny cmentarz przy trakcie prowadzącym z Wroxeter. Zgodnie z prawem rzymskim, grzebanie lub palenie zmarłych w obrębie miasta było nielegalne. Dlatego cmentarze zakładano poza osadami, zwykle wzdłuż drogi dojazdowej. Anomalie magnetyczne wskazują na potencjalnie miejsca, w których palono zmarłych. Były to stosy pogrzebowe. Namierzono też prostokątny w zarysie obszar, będący zapewne pozostałością po rzymskim mauzoleum. Źródło: National Trust. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Malarstwo rzymskie. 4 niezwykłe style pompejańskie
Rzymianie uwielbiali malarstwo, ale, niestety, niewiele rzymskich dzieł przetrwało do dzisiaj. Dzięki odkryciu Pompejów poznaliśmy po raz pierwszy rzymskie dekoracje malarskie, które wraz z czasem przeszły interesujące przemiany.
W tym artykule: Czym są style pompejańskie? Pierwszy styl pompejański Drugi styl pompejański Trzeci styl pompejański Czwarty styl pompejański Spośród dziedzin sztuki Rzymianie – podobnie jak i Grecy – wyjątkowo wysoko cenili malarstwo. Najpewniej to w czasach rzymskich zanikło malarstwo tablicowe, które raczej można było określić wolną ekspresją artysty. Rozwijało się natomiast malarstwo rzymskie ścienne. Dzięki wyjątkowo dobrze zakonserwowanemu miastu, jakim są antyczne Pompeje, po raz pierwszy odkryto niemałą grupę obrazów ściennych. Dzięki sztuce z Pompei możemy dowiedzieć się, jak starożytni dekorowali wnętrza i jak zmieniało się malarstwo na przestrzeni lat. Jakiś czas temu pisaliśmy już m.in. o starożytnym fresku przedstawiającym danie, które przypomina pizzę. Czym są style pompejańskie? W latach 80. XIX wieku niemiecki archeolog August Mau dokonał podziału rzymskiego malarstwa ściennego na „4 style pompejańskie”. Style te występowały w okresie II w. p.n.e. – I w. n.e. Mau opisał dość wyraźnie charakterystykę pierwszych trzech stylów. Oczywiście termin „stylu” jest umowny. Badacze coraz częściej i wyraźniej wskazują, że również okresy przejściowe między podstawowymi stylami mogą się różnić. Niemniej podział nadal funkcjonuje w archeologii i historii sztuki. Malowidła pompejańskie wykonywano techniką buon fresco, czyli na mokrym tynku. Natomiast dodatkowe elementy dekoracyjne były malowane przy użyciu farb temperowych już na suchym tynku. Pierwszy styl pompejański Prawdopodobnie na najstarszy styl malarski, który był modny wśród antycznych Rzymian, wpływ mieli Grecy zamieszkujący Italię. W samych Pompejach pierwszy styl pojawia się już w II w. p.n.e. – jeszcze przed przyłączeniem miasta do Rzymu. Główną cechą pierwszego stylu jest imitacja marmurowych płyt w strukturze ścian. Ściany były zdobione reliefami wymodelowanymi w stiuku, jak choćby gzymsem czy pilastrami. Całość podzielona na trzy poziome strefy. Najniższą – imitującą cokół z szerokich płyt naśladujących marmur, środkową składającą się z malowanych barwnych płyt zwieńczonych gzymsem i górną część ściany, która zazwyczaj była gładka lub zdobiona dodatkowym gzymsem. Malowidła w pierwszym stylu pompejańskim można między innymi oglądać w: Bazylice w Pompejach, Domu Salustiusza, Domu Fauna. Drugi styl pompejański Od I w. p.n.e. mamy do czynienia z drugim stylem pompejańskim. Styl ten przypada na okres, kiedy Pompejami już władali Rzymianie. Zyskał wówczas miano stylu architektonicznego czy iluzjonistycznego. Najbardziej znacząca wtedy staje się przewaga ciepłych barw i wytworzenie iluzjonizmu przestrzennego jako złudzenie dekoracji architektonicznej. Cechy drugiego stylu pompejańskiego: iluzja dekoracji architektonicznej, pojawienie się pejzażu, odejście od sztukaterii, dominacja ciepłych barw. Przykłady drugiego stylu pompejańskiego można zobaczyć, zwiedzając poniższe zabytki: Willę z Misteriami, Dom Marcusa Fabiusa Rufusa, Willę Farnesina w Rzymie. Trzeci styl pompejański Trzeci styl zwany jest też egiptyzującym. Przypada na początek istnienia imperium rzymskiego. Jest uznawany za odpowiedź odpowiedź na iluzjonistyczne malarstwo związane z okresem republiki. Trzeci styl trwał w okresie ok. od końca I w. p.n.e. – 50 r. n.e. Był związany ze zmianami społecznymi i politycznymi. Nowy styl imperialny stał się więc właśnie reakcją na republikański iluzjonizm. Trzeci styl pompejański nabrał form klasycyzujących. Charakterystyczna staje się miniaturyzacja elementów architektonicznych. Ściana jest płaska, cienkie pionowe ornamenty architektoniczne dzielą ją często symetrycznie na kwatery, w których pojawiają się w środkowej części duże sceny figuralne czy wyobrażone okna. Oprócz tego nadal widoczna jest fascynacją motywami egipskimi. Często pojawiają się tzw. pejzaże nilowe. Przykłady zabytków z malowidłami w trzecim stylu pompejańskim: Dom Lukrecjusza Fronto, Caupona w Herkulanum, Czarna Ściana w Willi Farnesina w Rzymie. Czwarty styl pompejański O ile trzeci styl nazywa się reakcją antyiluzjonistyczną, to czwarty styl jest reakcją antyklasycystyczną. Jest to też ostatni styl, który najtrudniej usystematyzować, ponieważ zaczyna się ok. 60 r. a kończy w 79 r. wraz ze zniszczeniem miasta przez erupcję Wezuwiusza. Czwarty styl pompejański nazywany jest stylem architektury fantastycznej ze względu na nieperspektywiczne przedstawienia architektury w sposób iluzjonistyczny. Z drugiej strony, czwarty styl ma miano stylu ornamentalnego, dzięki bogactwu i przepychu ornamentów w sztuce. Okres trwania czwartego stylu można nazwać pluralizmem stylu, gdyż spotkać można elementy ze wszystkich stylów pompejańskich. Pojawia się nawet typowy dla pierwszego stylu podział na imitujące bloki. Malowidła w czwartym stylu pompejańskim można zobaczyć w następujących zabytkach: Domus Aurea w Rzymie, Dom Neptuna, Dom Pinariusa Cerialisa. ŹRÓDŁA: Strocka V. M. 2009, Domestic decoration: painting and the “Four Styles”, [w:] Dobbins J. J.; Foss P. W. (red.) The World of Pompeii, Routledge, Abingdon, s. 302-322 Sadurska A. 1975, Archeologia starożytnego Rzymu. Od epoki królów do schyłku republiki, Warszawa Sadurska A. 1975, Archeologia starożytnego Rzymu. Okres cesarstwa, Warszawa Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Pierwszy cesarz Rzymu – nie przestrzegał zasad ortografii, nie chciał żyć w pałacu. Jaki był Oktawian August?
Od kogo zaczyna się poczet władców rzymskich? Oktawian August nie jest najbardziej znanym cesarzem imperium. Jednak to właśnie on jako pierwszy niepodzielnie rządził Rzymem.
W tym artykule: Cesarze imperium rzymskiego Co znaczyło słowo cezar? Kto był pierwszym rzymskim cesarzem? pierwszy cesarz Rzymu Spokój na długie lata Skromny cesarz Dziedzictwo Augusta Cesarstwo rzymskie formalnie istniało przez wiele stuleci. Jego początek to rok 27 p.n.e – wówczas zaczął się pierwszy okres cesarstwa zwany pryncypatem. W tym czasie Rzymem władało dwudziestu ośmiu cesarzy. To oni stali na czele największego terytorialnie i najpotężniejszego wojskowo imperium starożytności. Cesarze imperium rzymskiego Dzisiaj popularne skojarzenia z rzymskimi cesarzami nie zawsze są pozytywne. Od powieści – takich jak „Quo Vadis” Henryka Sienkiewicza czy „Ja, Klaudiusz” Roberta Gravesa − po firmy (jak „Gladiator” Ridleya Scotta) panowie Imperium Romanum byli przedstawiani jako despoci, mordercy i okrutnicy. Szczególnie zła sława ciągnie się za Tyberiuszem, Kaligulą oraz Neronem. Jednak obok nich na tronie rzymskim zasiadali również znakomici władcy. Tacy, którzy byli świetnymi wodzami, prawodawcami i umiejętnymi administratorami rozległego państwa. Czasami mieli na swoim koncie osiągnięcia nie tylko polityczne, ale również filozoficzne oraz literackie – jak cesarz Marek Aureliusz, autor „Rozmyślań”. „Dobrzy” cezarowie są mniej znani, choć ich zasługi dla Rzymu bywały znacznie większe niż cezarów „złych”, rozsławionych przez autorów starożytnych i współczesnych. Co znaczyło słowo cezar? Kto otwiera galerię „dobrych” władców imperium? Ta sama osoba, która jednocześnie jest pierwszym rzymskim cesarzem. I wbrew obiegowej opinii nie jest to Gajusz Juliusz Cezar, zdobywca Galii i pogromca Germanów, zamordowany 15 marca 44 r. p.n.e. Choć Juliusz Cezar de facto zlikwidował rzymską republikę i często wymieniany jest na początku spisów władców Rzymu (od niego „Żywoty cezarów” zaczyna Swetoniusz, a swój „Poczet cesarzy rzymskich” Aleksander Krawczuk), panom imperium dał on jedynie swój przydomek rodzinny. To właśnie od słowa „cezar” powstało określenie najwyższej rzymskiego godności. Jak powstał Rzym? Historia założenia starożytnego imperium do dziś jest niejasna Jeszcze nie tak dawno temu geneza powstania Wiecznego Miasta była przedmiotem licznych dyskusji, toczonych między przedstawicielami różnych dziedzin nauki. Dzięki ich pracy, dziś wiemy całki... Jeśli nie Juliusza Cezara, kogo zatem uznaje się na pierwszego rzymskiego cesarza? Oktawiana Augusta, zwanego też jedynie drugim imieniem August. To jednak tylko jedno z wielu imion człowieka, którego droga do władzy trwała kilkanaście lat. Kto był pierwszym rzymskim cesarzem? Pierwszy cesarz Rzymu urodził się jako Gajusz Oktawiusz. Był wnukiem młodszej siostry Juliusza Cezara. Cezar zmarł bezdzietnie, jednak w testamencie uznał za swojego dziedzica właśnie Gajusza Okawiusza. Wraz z majątkiem dziewiętnastolatek przyjął nazwisko swojego ciotecznego dziadka. Od tej pory nazywał się więc Gajusz Juliusz Cezar. Następne kilkanaście lat życia Oktawiana toczyło się wokół walki z kolejnymi przeciwnikami, stojącymi mu na drodze do władzy. W tym okresie przyszły cesarz często zmieniał sojusze – w zależności od potrzeb politycznych jego dawni wrogowie zamieniali się w przyjaciół, a potem znów we wrogów (Marek Antoniusz, Marek Lepidus). Ostatecznie najważniejszym przeciwnikiem Augusta okazał się Marek Antoniusz, romansujący z Kleopatrą i żyjący w Egipcie jak król. Oktawian miał osobiste powody, by go nienawidzić – Antoniusz, zakochany w Kleopatrze, porzucił swoją żonę, która była siostrą Oktawiana. Ostatecznie pokonał go w 31 r. p.n.e w bitwie morskiej pod Akcjum. Po klęsce Marek Antoniusz i Kleopatra popełnili samobójstwo. pierwszy cesarz Rzymu Zwycięstwo nad Markiem Antoniuszem zakończyło długi okres wojen domowych. Rzymianie byli nim tak zmęczeni, że – mimo ważnych i pielęgnowanych tradycji rzymskiej republiki – coraz chętniej godzili się z myślą, że na czele państwa stanie tylko jedna osoba. Oktawian był jedynym możliwym kandydatem. Wpierw został konsulem, potem przywódcą senatu. W końcu 16 stycznia 27 r. p.n.e. przyjął przydomek Augustus. Od tego dnia formalnie nazywany był Imperator Caesar Augustus – i ten właśnie moment uznaje się za początek cesarstwa rzymskiego. Oktawian skupiał w swoich rękach całą władzę. Był najwyższym dowódcą, któremu podlegało wojsko, cieszącym się nietykalnością trybunem ludowym, później zaś również najwyższym kapłanem. Określenie pryncypat pochodzi od słowa princeps – czyli przywódca, pierwszy obywatel – którym nazywano cesarza. Spokój na długie lata Po śmierci – w wieku siedemdziesięciu sześciu lat – Oktawian został wyniesiony na ołtarze jako bóstwo. Czemu zawdzięczał to wyróżnienie? Zapewnił Rzymowi dokładnie to, czego imperium potrzebowało po latach przewrotów i wojen domowych. Czyli stabilizację, porządek i spokój. Okawian August, nawet mimo tego, że posiadał niepodzielną władzę, pokazywał, że szanuje stare rzymskie tradycje. Za jego panowania imperium rozwinęło się gospodarczo i kulturowo. To właśnie w czasach Augusta tworzyli Wergiliusz, Horacy czy Owidiusz, a Wirtuwiusz napisał swój słynny traktat o architekturze. August przebudował również sam Rzym – nakazał budowę nowych akweduktów, amfiteatru, teatrów, odnowił liczne świątynie. Pozostało po nim powiedzenie, że zastał Rzym ceglany, a zostawił marmurowy. Jak zauważa w „Poczcie cesarzy rzymskich” Aleksander Krawczuk, naczelne hasło Oktawiana Augusta – pax, czyli pokój – odnosi się jedynie do polityki wewnętrznej. Polityka zewnętrzna rządziła się zupełnie innymi prawami. Za czasów Augusta imperium powiększyło się jak nigdy wcześniej. Wojska rzymskie zajęły Egipt i całą Hiszpanię. Do cesarstwa przyłączono m.in. ziemie leżące w dzisiejszej: Rumunii, Turcji, Bułgarii, Węgrzech, w Niemczech, w Szwajcarii. Nie udało się jedynie przesunięcie granicy z Renu na Łabę, mimo kilkunastu lat wojowania z Germanami. Skromny cesarz Jaki był pierwszy cesarz Rzymu na co dzień? W listach, które pisał, nie przestrzegał zasad ortografii. Podobno świadomie – wiedział, że może sobie na to pozwolić. To było jednak wszystko, jeśli chodzi o ekstrawagancje. Nie nadeszły jeszcze czasy, gdy władcy zamieszkiwali ociekające złotem pałace i chodzili w najdroższych tkaninach. Oktawian August mieszkał w zwyczajnym domu na Palatynie, w którym nie było ani marmurów ani wyrafinowanych mozaik. W tym domu miał swój własny pokój, który zajmował zawsze, gdy mieszkał w Rzymie. Podobno pomieszczenie umeblowane było nadzwyczaj skromnie, ponieważ cesarz był wrogiem obnoszenia się z bogactwem. Dotyczyło to również innych aspektów jego życia. „Nosił tylko tę odzież, którą utkały własnoręcznie kobiety z jego rodziny. Jadał niewiele i rzeczy proste: zwykły chleb, małe ryby, biały ser, świeże figi, sałatę. Wina pijał mało. Często i chętnie, a przy tym bardzo uprzejmie, podejmował gości, każąc zastawiać stół obficie, lecz nie zbytkownie” – pisał Aleksander Krawczuk. Dziedzictwo Augusta Okawian August zmarł w 14 r. n.e. w Noli. Miał tylko jedną córkę, z pierwszego małżeństwa ze Skrybonią. Julia miała kilkoro dzieci, jednak żaden z wnuków Augusta (poza wygnanym Postumusem) nie żył już w momencie jego śmierci. Wszyscy jego potomkowie zmarli przedwcześnie, niekiedy w dziwnych okolicznościach. Przypadek czy czyjś zbrodniczy plan? Ta druga interpretacja fascynowała zarówno starożytnych, jak i współczesnych. W książce „Ja, Klaudiusz” Roberta Gravesa wprost oskarżona zostaje druga żona Augusta, Liwia, z którą cesarz przeżył 50 lat. Podstawą podejrzeń jest fakt historyczny – z braku własnych potomków August umierając przekazał władzę w ręce syna Liwii z pierwszego małżeństwa, Tyberiusza. „Oktawian wkraczał w życie polityczne jako niemal chłopiec” – pisał w „Poczcie…” Aleksander Krawczuk. „Nie imponował ani postawą, ani charyzmatem osobowości, ani talentami wojskowymi. Ale to właśnie on wyszedł zwycięsko z wszelkich prób i niebezpieczeństw, on pokonał lub usunął wszelkich przeciwników i rywali, on stał się jedynym panem świata śródziemnomorskiego”. „Czemu zawdzięczał swój sukces wręcz niewiarygodny, jakim cechom charakteru i zdolnościom?” – pytał następnie historyk. „Na pewno konsekwencji i uporowi. Na pewno też umiejętności chłodnej kalkulacji oraz odwadze podejmowania ryzyka. Dalej zrozumieniu, czym jest, jak powinna działać skuteczna propaganda polityczna. I wreszcie temu, że umiał czekać, zgodnie ze swoją zasadą życiową: festina lente, śpiesz się powoli”. Źródła: „”Poczet cesarzy rzymskich”, Aleksander Krawczuk, „Poczet cesarzowych rzymskich”, Aleksander Krawczuk Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Cesarstwo zachodniorzymskie powstało po podziale imperium. Miało uzdrowić Rzym, przetrwało tylko 81 lat
Cesarstwo zachodniorzymskie powstało po podziale imperium na część wschodnią i zachodnią. Od początku istnienia zmagało się z poważnymi problemami, które finalnie doprowadziły do upadku imperialnej potęgi. To wydarzenie było równoznaczne z końcem cesarstwa rzymskiego w dotychczasowej formie. Dlaczego cesarstwo zachodniorzymskie musiało upaść? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Powstanie cesarstwa zachodniorzymskiego Władcy cesarstwa zachodniorzymskiego Społeczeństwo i kultura Ekspansja cesarstwa zachodniorzymskiego Kryzys i upadek cesarstwa zachodniorzymskiego Co działo się po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego? Podział cesarstwa rzymskiego rozbił potężne imperium na dwie części. Mimo że formalnie nadal stanowiło jednolity organizm, w praktyce należało już mówić o dwóch rywalizujących ze sobą krajach. W kontekście różnic, politycznych, militarnych i gospodarczych, oraz zagrożeń zewnętrznych, które niemal całą siłą skupiły się na zachodzie, upadek Rzymu był tylko kwestią czasu. Powstanie cesarstwa zachodniorzymskiego Początki podziału imperium rzymskiego na część wschodnią i zachodnią sięgają reform Dioklecjana. W 286 roku cesarz wprowadził tzw. „rządy czterech”, czyli tetrarchię. Od tamtej pory cesarstwo rzymskie miało być zarządzane przez dwóch augustów i ich zastępców – cezarów. 38 lat później imperium znów miało jednego władcę, a był nim Konstantyn Wielki. Po śmierci cesarza władza spoczęła w rękach jego trzech synów. Kolejne zawirowania sprawiały, że cesarską purpurę dzierżył jeden lub kilku władców. Ostateczny podział imperium na część wschodnią i zachodnią nastąpił w 395 roku. Z woli Teodozjusza I Wielkiego, władzę w cesarstwie objęli obaj jego synowie. Był to ostatni rozłam w historii Rzymu. Legiony rzymskie: 400 lat wojen z plemionami germańskimi wzdłuż Dunaju Legiony rzymskie zajmowały jedną stronę rzeki, a lud germański drugą. To właśnie wzmocniona przez forty i wieże strażnicze rzeka o długości 2850 km utworzyła północną granicę imperium. Wielkie terytorium podzielono na część wschodnią i zachodnią. Pierwsza przypadła w udziale Arkadiuszowi, druga – Honoriuszowi. Granice zachodniego imperium objęły: Italię, Galię, Brytanię, Hiszpanię, Dalmację, część Afryki Północnej. Władcy cesarstwa zachodniorzymskiego Cesarstwo zachodniorzymskie istniało przez 81 lat, co należy uznać za niezwykle krótki okres w dziejach Rzymu. Mimo to, do czasu upadku miało wielu władców. Jako pierwszy rządy w zachodniej części imperium objął Honoriusz. W chwili otrzymania cesarskiej purpury syn Teodozjusza I był małoletni, więc jego władza była czysto teoretyczna. W praktyce, zachodnią częścią imperium rządził Stylicho, jego opiekun (który z pochodzenia był Wandalem). Honoriusz sprawował władzę do 423 roku. W tym czasie, w poszczególnych częściach imperium zachodniorzymskiego uzurpacje nie były niczym niezwykłym: w latach 406–407 uzurpatorem w Brytanii był Marek; w latach 407–411 uzurpatorem w Brytanii, Galii i Hiszpanii był Konstantyn III; w latach 409–411 władzę w Hiszpanii uzurpował Maksymus; w latach 411–413 Jowin był uzurpatorem w Galii; w latach 412–413 w Galii pojawił się kolejny uzurpator, Sebastianus. W 421 roku Honoriusz uczynił współcesarzem Konstancjusza III. Była to nagroda za pokonanie uzurpatorów. Ale już dwa lata później do władzy w całej zachodniej części imperium doszedł Jan i dzierżył ją do 425 roku. Wówczas cesarzem został 6-letni Walentynian III. Rządził przez 30 lat, jednak nie miał żadnej faktycznej mocy decyzyjnej. Gdy spróbował usamodzielnić się jako władca, musiał zginąć. W 455 roku cesarzem został Petroniusz Maksymus. Były zarządca skarbca państwowego cieszył się władzą zaledwie przez kilka miesięcy. Zginął zabity przez wściekły tłum. Kolejny rok to czas władzy Awitusa, który został obalony po klęsce pod Placencją. Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? Aby zaciągnąć się do służby, musieli pokonać niemal cztery tysiące kilometrów dzielące Skandynawię i Konstantynopol. W służbie cesarza spędzali średnio po 20 lat, po czym wracali na ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gwardia-wareska-czyli-nieustraszeni-wikingowie-w-sluzbie-biznancjum-co-wiemy-o-tej-formacji-wojskowej-ryc-michael-barachios-scan-by-nypl-wikimedia-commons-public-domain-521e85c.jpg" width="938" height="577" alt="Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni Wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? (Ryc. Michael Barachios, Scan by NYPL, Wikimedia Commons, public domain)" title="Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni Wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? (Ryc. Michael Barachios, Scan by NYPL, Wikimedia Commons, public domain)" /> W latach 457–461 rządził Majorian. To jeden z ostatnich cesarzy na zachodzie, którzy realnie próbowali zapobiec upadkowi Rzymu. Jego następca, Libiusz Sewer (lata 461–465), był całkowicie zależny od germańskiego wodza Rycymera. Antemiusz (lata 467-472) połączył siły ze wschodem by przeciwstawić się Wandalom na północy, jednak wyprawa zakończyła się niepowodzeniem. W czasie panowania Olibriusza (rok 472) plemiona germańskie kolejny raz zdobyły Rzym. Gliceriusz (lata 473–474) został pozbawiony władzy przez cesarza ze wschodu. Po nim rządził Juliusz Nepos. Ostatnim władcą cesarstwa zachodniorzymskiego był Romulus Augustulus. Władzy pozbawił go germański wódz Odoaker. Społeczeństwo i kultura W zachodniej części imperium rzymskiego językiem urzędowym była łacina. Co za tym idzie, cały obszar zachodni znajdował się pod wpływem kultury łacińskiej, na której wyrosło Wieczne Miasto. Zapoczątkowana przez Dioklecjana polityka dominatu była kontynuowana na zachodzie. Cesarz dzierżył władzę absolutną. W krótkiej historii cesarstwa zachodniorzymskiego tylko raz doszło do podziału władzy (w 421 roku). W 404 roku Honoriusz przeniósł stolicę do Rawenny. Port zlokalizowany na północno-wschodnim wybrzeżu Italii był otoczony bagnami i masywnymi murami. Dzięki dostępowi do morza, miasto dawało szansę na przetrwanie nawet długiego oblężenia. Miasto zaczęło się rozwijać, jednak pod względem świetności nigdy nawet nie zbliżyło się do Konstantynopola, stolicy wschodu. Ekspansja cesarstwa zachodniorzymskiego Rzym właściwie od początku swojego istnienia prowadził intensywną ekspansję, dzięki czemu stał się najpotężniejszym imperium starożytnego świata. Gdy jednak potędze Wiecznego Miasta zaczęli zagrażać barbarzyńscy, rozwój terytorialny imperium znacząco spowolnił. Po podziale na część wschodnią i zachodnią, nie można już mówić o jakiejkolwiek ekspansji części łacińskiej. Wystarczy powiedzieć, że w ciągu zaledwie 50 lat populacja cesarstwa zachodniorzymskiego zmalała o ok. 75 proc. Zachód skupiał się na utrzymaniu swoich ziem, najczęściej nieskutecznie. Co spowodowało, że kolos zaczął chylić się ku upadkowi? Kryzys i upadek cesarstwa zachodniorzymskiego Trudno wskazać konkretną datę jako początek kryzysu cesarstwa zachodniorzymskiego. Rzym był trapiony poważnymi problemami jeszcze przed dokonaniem ostatecznego podziału imperium. Pod koniec IV wieku w Europie pojawili się koczownicy z Azji – Hunowie. To stało się przyczyną wielkiej migracji plemion zamieszkujących Europę na zachód od Dunaju. Wraz z początkiem wielkiej wędrówki ludów, w Rzymie rozpoczęły się poważne problemy. Cofające się na zachód barbarzyńskie plemiona zaczęły naruszać ziemie rzymskie. Polityka Wiecznego Miasta wobec przybyszów była pobłażliwa. Rzym borykał się wówczas z kryzysem związanym z upadkiem systemu niewolniczego i niedoborami armii, więc napływ ludności wydawał się korzystnym zjawiskiem. W praktyce było inaczej. Najwięcej problemów przysparzali Wizygoci, którzy zaczęli osiedlać się w imperium w 376 roku. Cesarz Gracjan zawarł z nimi ugodę i zażegnał niebezpieczeństwo. Po rozpadzie Rzymu w 395 roku, zagrożenie odżyło. Germańskie plemię wszczynało bunty. Jednak nawet gdy cesarstwo zachodniorzymskie opanowywało sytuację, nie niszczyło wizygockiej armii, a pozwalało jej wycofać się. W 406 roku Rzymowi zaczęły zagrażać kolejne plemiona. Żeby zażegnać kryzys w Italii, podjęto decyzję o wycofaniu oddziałów strzegących granicy nad Renem. W rezultacie plemiona Alanów, Burgundów, Swebów i Wandalów przekroczyły rzekę i zajęły Galię. 24 sierpnia 410 roku Wizygoci wkroczyli do Rzymu. Przez trzy dni plądrowali i palili miasto. Upadek był nieunikniony. Cesarstwo w tym czasie zmagało się nie tylko z barbarzyńcami, ale także z uzurpatorami. Sytuacja zachodu była fatalna. Nadzieja pojawiła się w 413 roku, gdy wojska cesarza zatriumfowały nad uzurpatorami. Wówczas armia zachodu złączyła się pod jedną komendą, co dawało nadzieję na wyparcie barbarzyńców. Po stronie Rzymu opowiedziała się część Wizygotów, a wschód udzielił zachodowi wsparcia militarnego i finansowego. Honoriusz miał do dyspozycji także oddział huńskich najemników. Dzięki temu odzyskał panowanie nad Galią i Hiszpanią. Gorączka rzymskiego złota. Gdzie może znajdować się drogocenny skarb? Od półtora tysiąca lat historycy, archeolodzy i zwykli amatorzy szukają skarbów wywiezionych w 410 r. przez Wizygotów ze złupionego Rzymu. Wśród tych bogactw były bezcenne drogie kamienie... Po bezpotomnej śmierci Honoriusza rozpoczęła się walka o władzę. Zamieszanie sprzyjało Germanom, którzy znów zaczęli buntować się przeciwko Rzymowi. Na terytorium cesarstwa zachodniorzymskiego zaczęły powstawać niezależne państwa. Dzięki wsparciu wschodu, do 439 roku udało się odzyskać Galię i Hiszpanię. W 440 roku zachodowi zaczęli zagrażać Hunowie. O ile wcześniej wspomagali Rzym jako najemnicy, to w końcu Attyla zaczął traktować cesarstwo jako kolejną ziemię do zdobycia. Rzymowi udało się odeprzeć wrogie oddziały, ale konsekwencją tego była ostateczna utrata Brytanii. W 454 roku plemiona germańskie ponownie stały się niezależne od Rzymu. Stan posiadania Germanów zwiększał się, a władza cesarzy ograniczyła się niemal wyłącznie do Italii. Podejmowano próby odzyskania ziem, ale wszystkie kończyły się fiaskiem. Rzym chylił się ku upadkowi. W 476 roku germański wódz Odoaker obalił Romulusa Augustulusa, ostatniego władcę cesarstwa zachodniorzymskiego. Co działo się po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego? Jeszcze przed ostatecznym upadkiem germańskie plemiona podzieliły między sobą ziemie cesarstwa zachodniorzymskiego. Z pozostałych resztek, czyli z Italii, Sycylii, Słowenii i Austrii, Odoaker utworzył swoje własne państwo – Królestwo Italii. Kraj pozostawał pod zwierzchnością Bizancjum. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Cesarz Marek Aureliusz, czyli filozof na tronie. Był jednym z najwybitniejszych władców Rzymu
Mówił o sobie, że z zawodu jest cesarzem, a z zamiłowania filozofem. Dodawał, że człowiek jest tyle wart, ile warte są sprawy, którymi się zajmuje. To, czym sam się zajmował, musiało być wielkie. Do dzisiaj Marek Aureliusz uznawany jest za jednego z najwybitniejszych władców Cesarstwa Rzymskiego.
W tym artykule: Marek Aureliusz – rodzina Wychowanie cesarza Kariera polityczna Panowanie Marka Aureliusza Imperium w kryzysie Syn Marka Aureliusza okazał się mordercą Markowi Aureliuszowi udała się sztuka niebywała. Spełnił marzenie samego Platona. Ów myśliciel przekonywał, że państwami powinni rządzić najmądrzejsi obywatele. A konkretnie – filozofowie, bo tylko ci posiadają prawdziwą i dogłębną wiedzę. Marek Aureliusz był jednocześnie filozofem i władcą potężnego imperium. Przykładem tego, że stoicyzm jako sztuka życia jest najlepszą metodą radzenia sobie w nawet beznadziejnych sytuacjach. Marek Aureliusz – rodzina Przyszedł na świat w 121 roku w Rzymie jako Marcus Annius Verus. Pochodził z arystokratycznej rodziny o hiszpańskich korzeniach. Był synem Domicji Lucylii i Marka Anniusza, który zmarł gdy Marek miał zaledwie 11 lat. Po śmierci ojca znalazł się pod opieką swojego dziadka, Marka Anniusza Werusa, trzykrotnego konsula i prefekta stolicy. Wychowywał się w jego posiadłości na Lateranie. Tam zdobywał pierwsze cenne nauki u wybitnych nauczycieli. Natomiast babka ze strony matki była dziedziczką jednej z najpotężniejszych rzymskich fortun. Marek był więc spokrewniony z kilkoma najwybitniejszymi rodami nowego rzymskiego establishmentu, który skonsolidował swoją władzę społeczną i polityczną pod rządami cesarzy Flawiuszów (69–96). A chociaż pochodził z ważnej rodziny, niewiele wskazywało, że młody Marek Verus zostanie w przyszłości cesarzem. Jednak w 138 roku cesarz Hadrian adoptował Antoniusza Piusa (Antonina), czyniąc go tym samym swoim spadkobiercą. Gdy dobry cesarz Hadrian zmarł, a najwyższe stanowisko w państwie objął Antoniusz, prawo nakazywało, by wyznaczył osobę cezara, czyli „młodszego władcy”. Cezarem tym w 139 r. został 17-letni Marek Aureliusz, bratanek żony Antoniusza Faustyny. Wychowanie cesarza Ponoć Marek Antoniusz od najmłodszych lat był wybitnie inteligentny, a swoją postawą potrafił zauroczyć największych ludzi ówczesnego świata. Cesarz Hadrian nazywał chłopca Verissimus, czyli najprawdziwszy, co miało odzwierciedlać niezachwianą prawdomówność małego Marka. Dobry cesarz mianował również zaledwie ośmioletniego Marka kapłanem starożytnego kolegium Saliów, kapłanów Marsa. Chłopiec sprawnie recytował z pamięci modły sprzed wieków, których w tym czasie prawie nikt już nie rozumiał. Długie lata nauki Marka najlepiej pokazuje korespondencja między nim a jego nauczycielem Frontonem. Choć Fronton był ponurym pedantem, w którego krwi płynęła retoryka, listy między nim a młodym podopiecznym były pełne pozytywnych emocji. Wszyscy nauczyciele przyszłego cesarza wskazywali, że był wybitnie inteligentny, pracowity i poważny. Młody Marek Aureliusz zetknął się też z „Dyskursami” byłego niewolnika Epikteta, ważnego filozofa moralności szkoły stoickiej. Odtąd to właśnie w filozofii przyszły cesarz miał odnaleźć swoje główne zainteresowania intelektualne, jak również pokarm duchowy. Kariera polityczna Marek pełnił funkcję konsula w latach 140, 145 i 161. W 145 r. poślubił swoją bliską kuzynkę i zarazem córkę cesarza, Annę Galerię Faustynę. W 147 r. przyznano mu imperium i tribunicia potestas, czyli główne formalne uprawnienia cesarza. Od tej chwili stał się kimś w rodzaju młodszego współcesarza, dzielącego z przybranym bratem Lucjuszem stery państwa. 7 marca 161 roku, w czasie, gdy bracia byli wspólnie konsulami, zmarł ich przybrany ojciec, cesarz Antoniusz Pius. To Marek został uznany przez Antoniusza za bardziej godnego następstwa. To również on został obrany cesarzem po jego śmierci. Uznał jednak, że podzieli się z Lucjuszem władzą i, zamiast mianować go cezarem, obdarzył go tytułem augusta. Aby tym mocniej podkreślić więzy łączące go z Lucjuszem, zaręczył go z własną córką, trzynastoletnią Lucillą. Obaj wspólnie pełnili obowiązki władcy aż do śmierci Lucjusza. Panowanie Marka Aureliusza Przed Markiem Aureliuszem stało wyzwanie polegające na stworzeniu nowych regulacji prawnych. Cesarz nie był wielkim prawodawcą, ale z oddaniem pełnił rolę rzecznika praw obywatelskich. Jednak to oddanie Rzymowi i umiejętności przywódcze podważano. Przykładem może być sprawa prześladowań chrześcijan. Chociaż Marek nie lubił chrześcijan, za jego panowania nie było systematycznych prześladowań. Ich status prawny pozostał taki sam, jak za czasów Trajana (panował w latach 98–117) i Hadriana. Chrześcijanie byli karani za wyznawanie swojej wiary, ale nie można ich było celowo szukać. Innymi słowy tylko ci, którzy ujawnili się z własnej woli lub w wyniku jakiegoś zbiegu okoliczności, byli poddawani karze. To stanowisko nie wyrządziło większej szkody w czasach ogólnego bezpieczeństwa i dobrobytu. Jednak w chwili zagrożenia miejscowa ludność mogła potępić chrześcijan, a gubernator mógł zostać zmuszony do działania. Chociaż wydaje się, że krew chrześcijańska płynęła obficiej za panowania filozofa Marka niż przedtem, to jednak nie był on inicjatorem prześladowań. W 167 lub 168 roku Marek i Werus wyruszyli razem na karną wyprawę przez Dunaj. Gdy opuścili Rzym, horda plemion germańskich najechała Italię i obległa Akwileję. Kryzys ujawnił problemy toczące armię oraz finanse publiczne. Podjęto desperackie kroki, aby uzupełnić uszczuplone legiony, na potrzeby czego zlicytowano majątek cesarski. Potrzeba było jeszcze trzech lat walk, w których brał udział Marek, aby odbudować granicę naddunajską. Kolejne trzy lata kampanii w Czechach wystarczyły, aby przynajmniej na jakiś czas doprowadzić plemiona za Dunajem do pokoju. Imperium w kryzysie Cały okres panowania Marka Aureliusza był trudny. Poza nieustającymi wojnami i atakami wypartych przez legiony plemion, cesarz musiał zmierzyć się z klęskami żywiołowymi – wylewem Tybru, trzęsieniami ziemi, ogromnymi pożarami. A także z rozruchami ulicznymi, plagą szarańczy i epidemią dżumy. Wydawało się, że gdy tylko uda mu się zacerować jedną dziurę, w imperialnym płaszczu robią się od razu dwie kolejne. A rosnące w siłę plemiona germańskie oraz harde Królestwo Partów dolewały oliwy do ognia. Jak widział to sam cesarz można dowiedzieć się czytając jego „Rozmyślania”– zbiór zapisków o tematyce filozoficznej i etycznej. Nie wiadomo, do jakiego stopnia przeznaczył je dla oczu innych niż własne. Są to fragmentaryczne notatki, spisywane w trakcie przeróżnych kampanii refleksje. Potomni sądzą, że spisywał je, by zmobilizować się do wykonywania żmudnych i męczących obowiązków. Uderzające jest to, że chociaż zawierają one najskrytsze myśli Rzymianina, zostały napisane po grecku. „Rozmyślania” Marka Aureliusza do dziś uznawane są za jedno z najważniejszych dzieł ludzkości. Gladiatorzy to nie tylko skazańcy i niewolnicy. Na arenie walczyli ludzie wolni, a także kobiety Władze Rzymu dbały o to, by mieszkańcy Wiecznego Miasta mogli wypełnić swój czas różnorakimi rozrywkami. Wizyty w łaźni i podziwianie przedstawień to jeszcze nie wszystko. Na temat upodo... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gladiatorzy-szokujace-informacje-na-temat-zycia-i-walk-gladiatorow-w-starozytnym-rzymie-fot-icas94-de-agostini-via-getty-images-4ab8b2c.jpg" width="938" height="608" alt="Gladiatorzy – szokujące informacje na temat życia i walk gladiatorów w Starożytnym Rzymie (fot. Icas94 / De Agostini via Getty Images)" title="Gladiatorzy – szokujące informacje na temat życia i walk gladiatorów w Starożytnym Rzymie (fot. Icas94 / De Agostini via Getty Images)" /> Marek Aureliusz zawsze stawiał sobie nieosiągalne cele. Kontemplował trywialność, brutalność i przemijalność świata fizycznego i ludzkości w ogóle, a siebie samego w szczególności. Chorowity przez całe życie i prawdopodobnie nękany przewlekłą chorobą wrzodową, codziennie zażywał silne leki. Wysunięto sugestię, że apokaliptyczne obrazy zawarte w „Rozmyślaniach” zdradzają uzależnienie. Syn Marka Aureliusza okazał się mordercą Chociaż w „Rozmyślaniach” cesarz zawarł własne przemyślenia, nie były one oryginalne. Są to przede wszystkim moralne zasady stoicyzmu przejęte od Epikteta. Kosmos jest jednością rządzoną przez inteligencję, a dusza ludzka jest częścią tej boskiej inteligencji. Jedna czy dwie idee cesarza, być może bardziej z powodu braku ścisłego zrozumienia niż czegokolwiek innego, odbiegały od filozofii stoickiej. Zbliżały się do platonizmu, który przekształcał się wówczas w neoplatonizm. Marek Aureliusz zmarł na dżumę w 180 roku podczas wyprawy wojennej. Na tronie pozostawił syna, który był jego przeciwieństwem. Kommodus zapisał się w pamięci potomnych jako tyran i zbrodniarz. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Juliusz Cezar miał wielkie ambicje, talenty i bezwzględność. Dzięki nim przeobraził rzymskie imperium
Gajusz Juliusz Cezar sam formalnie rzymskim cesarzem nie był. Dzięki nieposkromionej ambicji i wojskowym talentom pogrzebał jednak republikę i został jedynowładcą Rzymu. Jego przydomek (Cezar) stał się zaś synonimem władcy imperium, czyli cesarza.
W tym artykule: Kariera polityczna Juliusza Cezara Pierwszy triumwirat Galijska kampania Cezara Juliusz Cezar rzuca kośćmi Śmierć Juliusza Cezara Juliusz Cezar jako wódz Życie osobiste Cezara Juliusz Cezar jako retor i literat W głosowaniu na najpopularniejszą postać starożytności Gajusz Juliusz Cezar prawdopodobnie walczyłby o laur pierwszeństwa. Obok być może Kleopatry, która, nawiasem mówiąc, znaczną część swojej sławy zawdzięcza romansowi z Cezarem. W plebiscycie na najpopularniejszą postać Rzymu zwyciężyłby chyba bezapelacyjnie. Na świat przyszedł 12 lipca 100 r. p.n.e. Po pokonaniu i zniszczeniu w 146 r. p.n.e. Kartaginy, swojego wielkiego rywala, Rzym przeżywał wtedy okres rozwoju terytorialnego i ekonomicznego. Warstwy rządzące szybko się bogaciły, a republikańskie ideały traciły popularność. Coraz powszechniejsze było kupowanie urzędów, polityczne zdrady jako metoda działania, nadużycia zarządców prowincji. Stanowiska obejmowano dzięki pieniądzom i znajomościom, a nie talentom czy zasługom. Życie społeczne imperium powoli się degenerowało. Kariera polityczna Juliusza Cezara W takim świecie wyrósł Juliusz Cezar. I, wiedziony niepohamowaną ambicją, rzucił się w wir polityki, marząc o prawdziwej władzy. Ułatwiała mu to przynależność do ustosunkowanej rodziny Juliuszów. Utrudniał fakt, że był bratankiem żony Gajusza Mariusza, przywódcy stronnictwa popularów (reprezentowało interesy niższych warstw społecznych). Władzę w Rzymie w tym czasie sprawował bowiem dyktator Sulla. Był to przywódca konserwatywnego stronnictwa optymatów, chcącego zatrzymać pełnię władzy dla bogatych rodów. Wodzowie Rzymu szkodzili państwu. Walnie przyczynili się do upadku republiki rzymskiej Duże podboje oznaczały dla rzymskiej republiki duże problemy. Usiłowali je rozwiązać ambitni wodzowie rzymscy – Mariusz, Sulla, Pompejusz, Cezar – którzy szybko zamieniali się jednak w ... Marsz do władzy Juliusz Cezar zaczął od stanowiska kapłana boga Jowisza. To był jego pierwszy tytuł. I szybko go stracił, popadając w konflikt z Sullą. Na wszelki wypadek opuścił Rzym. Aby myśleć o najwyższych urzędach, musiał wykazać się dokonaniami wojskowymi, które dałyby mu popularność. Walczył więc we flocie z piratami. Wyprawił się do Bitynii zaatakowanej przez króla Pontu i pokonał go. Powoli piął się po szczeblach politycznej kariery. Zostawał kolejno kwestorem Hiszpanii Dalszej. Kuratorem drogi Via Appia. Edylem kurylnym (nadzorującym porządek i budownictwo w Rzymie oraz organizację igrzysk). Pontifeksem maximusem, czyli najwyższym kapłanem Rzymu. Pretorem. Namiestnikiem Hiszpanii Dalszej, gdzie walczył z plemiona górskimi i ujarzmił je. Po kampanii w Hiszpanii zyskał tytuł imperatora, czyli zwycięzcy mogącego triumfalnie wjechać do Rzymu. Na zdobywanie stanowisk nie szczędził pieniędzy. Wykorzystywał środki własne i pożyczone od Marka Krassusa, najbogatszego człowieka w ówczesnym Rzymie. Jeśli było trzeba, stosował przekupstwo. Uplasował się wysoko w politycznej elicie rzymskiej. Jednak stanowiska konsula, czyli najwyższego urzędnika w republikańskim Rzymie, jeszcze nie piastował. Drogę do tej funkcji otworzył mu dopiero pierwszy triumwirat. Pierwszy triumwirat W roku 60 p.n.e. Cezar zawarł tajne porozumienie z Markiem Krassusem i i Gnejuszem Pompejuszem, którzy byli konsulami. Umowa przewidywała, że nic w Rzymie nie stanie się bez zgody któregokolwiek z nich. Dzięki niej w następnym roku konsulem został on sam. Korzystając ze wsparcia triumwirów, przepchnął niepopularną wśród senatorów reformę rolną. Pozwalała ona na przyznawanie ziemi weteranom i zakazywała wywłaszczania bez zgody właściciela. No i przede wszystkim zagwarantował sobie pięcioletnie namiestnictwo w Galii Przedalpejskiej (za rzeką Rubikon), Ilirii oraz Galii Narbońskiej. To miała być dla Cezara trampolina do pieniędzy sławy i pełni władzy. Galijska kampania Cezara Galię zamieszkiwały plemiona nie mające silnej organizacji państwowej. I tu Cezar zobaczył swoją szansę. Rozgromił Helwetów, Swebów, Germanów, Belgów. W Bretanii pokonał Wenetów. Przeprawił się nawet za kanał La Manche, by zetrzeć się z Brytami. Największym wyzwaniem i zwycięstwem była jednak rozprawa z Wercyngetoryksem, który stanął na czele wielkiego buntu jednoczących się Galów. W 52 r. p.n.e. Cezar zdobył głodem bronioną przez niego twierdzę w Alezji, biorąc wodza do niewoli. Namiestnictwo w Galii było wielkim pasmem militarnych sukcesów Cezara. I jednocześnie popisem jego bezwzględności. Kampanię w Galii można wręcz uznać za ludobójczą. Rzymianie eksterminowali tam całe plemiona. Przykładem masakra Uzypetów i Tenkerów, dokonana bez wyraźnego militarnego powodu. Szacunki mówią nawet o milionie ofiar tych wojen. Gdy w 50 r. p.n.e. namiestnictwo Cezara w Galii wygasło, musiał postarać się o nowe stanowisko. Tyle że triumwirat przestał już istnieć. Krassus nie żył. Jego drogi z dawnym sprzymierzeńcem Pompejuszem się rozeszły. Z przyczyn formalnych nie mógł starać się o stanowisko konsula. (Nowe prawo wymagało pięciu lat przerwy między namiestnictwem a objęciem urzędu rzymskiego). W stolicy miał wielu wrogów. Jedynym wyjściem wydawał się przewrót i zdobycie władzy z wykorzystaniem wojska, w którym był niebywale popularny. Juliusz Cezar rzuca kośćmi 10 stycznia 49 r. p n.e. Cezar wypowiedział słynne zdanie: Alea iacta est. „Kości zostały rzucone”. Tego dnia przekroczył ze swoją armią Rubikon, rzekę oddzielającą Galię Przedalpejską od Italii. To był krok bez odwrotu. Oznaczał wystąpienie przeciwko legalnej władzy senatu i wojnę domową. Najpierw Cezar starł się z liczniejszymi siłami Pompejusza i pobił je. Korzystając z chaosu, jaki wywołał, został w Rzymie obwołany dyktatorem. Potem pokonał siły Pompejusza na wschodzie imperium, zwyciężył w Egipcie i w Afryce. Rzym stał przed nim otworem. Zwiększając liczbę senatorów z 600 do 900, Cezar osłabił konserwatywne stare rody rzymskie. Został jedynym konsulem, i to z dziesięcioletnią kadencją. (Wcześniej kadencja konsula trwała rok). Politycznie senat znaczył już niewiele. Przy pozorach ciągłości w istocie powstał nowy system polityczny. Cezarowi zaproponowano nawet koronę królewską, której ten nie przyjął. I bez niej praktycznie był nie tylko królem, ale królem królów. W 44 r. p.n.e. senat obwołał go wiecznym dyktatorem. Śmierć Juliusza Cezara Nieustraszony wódz, uczestnik wielu krwawych bitew, zginął w skrytobójczym zamachu. 15 marca 44 r. p.n.e. w gmachu senatu śmiertelne ciosy (23!) sztyletami zadali mu zamachowcy pod przywództwem Marka Brutusa, który był przyjacielem Cezara, i Gajusza Kasjusza. Ich motyw był polityczny – zachowanie ustroju republikańskiego poprzez wyeliminowanie tyrana. Paradoksem jest, że stało się to w idy marcowe, rzymskie święto boga wojny Marsa. „I ty Brutusie przeciwko mnie?”. Takie były ponoć ostatnie słowa Cezara. Juliusz Cezar jako wódz Z czego wyrastała skuteczność Cezara jako wodza i związana z tym popularność w armii? Na pewno miał szczęście. Ale był również urodzonym przywódcą. Przede wszystkim nie budował dystansu. Podkreślał, że na polu bitwy jest żołnierzem takim samym jak jego podkomendni. Dzielił z nimi dramatyczne czasem warunki militarnych kampanii. Jeśli głodowali i spali w polu, on też to robił. Miał strategiczny zmysł, zdolność do adekwatnej oceny ryzyka i umiejętność podejmowania szybkich decyzji. Rozumiał i podkreślał znaczenie dyscypliny w armii. To ona pozwalała stawiać czoło i zwyciężać ze znacznie liczniejszym przeciwnikiem. Widać to było zwłaszcza w trakcie zmagań w Galii z Wercyngetoryksem (53–52 r. p.n.e.). Ale także w starciu z Pompejuszem w trakcie wojny domowej. No i przede wszystkim dzieli się z armią łupami. Krwawa wojna w Galii pozwoliła Cezarowi nie tylko wyjść z długów, ale też potężnie się wzbogacić. Jego żołnierze też mogli dzięki niej budować majątki. Życie osobiste Cezara Pierwszą żoną Cezara była Kornelia, córka Korneliusza Cynny, przywódcy popularów. Miał z nią córkę Julię. To na początku kariery od razu skłócało go z rządzącym w Rzymie Sullą. Mimo to Cezar odrzucił propozycję rozwodu, co ułatwiłoby mu karierę polityczną. Co ciekawe, w Rzymie plotkowano homoseksualnym romansie Cezara z królem Bitynii Nikomedesem w trakcie jego wyprawy do Azji Mniejszej. Przywiązanie Cezara do żony nie trwało jednak długo. Miał wiele kochanek, zazwyczaj z wyższych rzymskich sfer. Znalazły się wśród nich np. Tertulia, żona Krassusa, oraz Mucja, żona Pompejusza, a więc jego partnerów z triumwiratu. Krassus prawdopodobnie pozostawał nieświadomy tego faktu. Natomiast Pompejusz, dowiedziawszy się o tym rozwiódł się z żoną. Jednak (czegóż się nie robi dla władzy) poślubił córkę Cezara, Julię. I stworzył z nią udane małżeństwo. Cezar zaś związał się z Pompeją, kuzynką Pompejusza. Z zamieszaną w obyczajowy skandal Pompeją rozwiódł się, twierdząc, że żona Cezara musi być poza podejrzeniami. Trzecią żoną została Kalpurnia, córka Kalpurniusza Pizona. Nie przeszkadzało mu to w romansowaniu z Serwillą, matką Marka Brutusa, jego późniejszego mordercy. A także Tertią, siostrą tegoż. Najsłynniejszy był jednak romans z Kleopatrą, po stronie której stanął w domowej wojnie w Egipcie. Z tego związku urodził się Cezarion. Tak utrzymywała Kleopatra. Kwestia ojcostwa Cezariona była jednak bardzo kontrowersyjna. Cezar miał już adoptowanego syna Gajusza Oktawiana. Ten po śmierci Cezara prawdopodobnie kazał zamordować potencjalnego konkurenta. I to on został pierwszym cesarzem Rzymu (w 27 r. p.n.e.). Juliusz Cezar jako retor i literat Juliusz Cezar obok talentów militarnych przejawiał też intelektualne. Był autorem poezji oraz dzieł o gramatyce i astronomii, które do naszych czasów się nie zachowały. Przetrwały za to niektóre jego mowy wygłaszane na forum publicznym. A przede wszystkim „Pamiętniki o wojnie galijskiej”, czyli rodzaj sprawozdania z działalności w Galii. W pewnym sensie jest to dzieło propagandowe. Faraonowie Egiptu. Poznaj władców wielkiej cywilizacji Wznosili niebosiężne piramidy i wspaniałe świątynie. Podbili dużą część Bliskiego Wschodu i Nubię, czyli dzisiejszy Sudan. Kim byli faraonowie Egiptu - królowie kraju położonego nad N... Cezar pisze językiem prostym, ale zdyscyplinowanym i gramatycznie nienagannym. Pisze w trzeciej osobie, co teoretycznie ma sprawiać wrażenie obiektywizmu. Stara się jednak przedstawić siebie i swoje działania w jak najlepszym świetle. Przy okazji umieszcza tam sporo wiadomości na temat galijskich plemion, ich organizacji wierzeń itp. Innym dziełem, o podobnym charakterze, są „Pamiętniki o wojnie domowej”. W tych przedstawia swoje zmagania z Pompejuszem. I jak łatwo się domyślić, siebie wybiela. On broni wolności, Pompejusz zaś walczy w imię interesów politycznej kliki. Do historii przeszło też kilka zdań, które Cezar wypowiedział w kluczowych momentach swojego życia. W tym to ostatnie: „I ty Brutusie przeciwko mnie”.
Arcytyran, antychryst i wróg publiczny. Cesarz Neron to władca, którego znienawidził Rzym
Piąty cesarz rzymski i wychowanek Seneki Młodszego. Niezgorszy poeta, pasjonat teatru i człowiek, dla którego sztuka miała olbrzymie znaczenie. Za tą z pozoru wrażliwą postacią skrywał się jednak wielki tyran, który prześladował pierwszych chrześcijan, a nawet oskarżano go o podpalenie Rzymu. Kim był cesarz Neron, władca, którego uznano za wroga publicznego?
W tym artykule: Kim był cesarz Neron? Syn i matka Zabić z miłości Wielki pożar Rzymu Koniec epoki tyranii Już starożytni historycy pisali o Neronie z wielką niechęcią. Uważano, że „zhańbił Augusta i resztę linii julijsko-klaudyjskiej”. Pliniusz Stary opisał go jako „niszczyciela rodzaju ludzkiego i truciznę dla świata”. Nienawidzili go również żydzi i chrześcijanie. W żydowskich przepowiedniach sybilińskich, które napisano po zburzeniu Jerozolimy w 70 r. Neron jest tym, który zniszczy Rzym i cały świat. W świecie chrześcijańskim, za prześladowania wyznawców tej wiary, nazwano go antychrystem. Kim był cesarz Neron? Paranoiczne okrucieństwo cesarza skończyło się ostatecznie jego upadkiem. Był pierwszym władcą Rzymu, który został uznany przez senat za wroga publicznego. Jednak dlaczego? Jak to się stało, że wielki miłośnik sztuki, który przywiązywał dużą wagę do rozwoju kultury w cesarstwie, został najbardziej znienawidzonym cesarzem w historii? Neron urodził się 15 grudnia 37 roku w Ancjum jako Lucius Domitius Ahenobarbus. Był synem Gnejusza Domicjusza Ahenobarbusa i Agrypiny Młodszej. Antyczne źródła opisują ojca jako „całkowicie zdemoralizowanego człowieka”. Rzymski pisarz Swetoniusz opisał wiele przykładów jego przestępczych zachowań. Miał podobno zabić swojego wyzwoleńca tylko dlatego, że ten odmówił wypicia tyle napoju, ile mu rozkazał. Historyk twierdził, że przejechał chłopca na drodze Apijskiej, a także wykłuł oko człowiekowi, z którym się kłócił. Oskarżano go o obrazę majestatu, cudzołóstwo, a nawet kazirodcze stosunki z siostrą Domicją Lepidą. Legenda głosi, że po narodzeniu Nerona, Gnejusz miał wszystkim mówić, że jego potomek na pewno będzie potworem, który przyniesie cesarstwu zgubę. Zmarł, gdy Neron miał 3 lata. Syn i matka Wdowę po Domicjuszu poślubił w 48 roku Klaudiusz, czwarty cesarz rzymski. Neron został oddany na wychowanie do Seneki Młodszego. Czyli retora, pisarza, poety i filozofa, człowieka, który miał znaczne wpływy na dworze. Podobno przyszły cesarz wykazywał niemały talent poetycki i aktorski. Jego zainteresowania sztuką miały się przełożyć na jego późniejszą politykę. Chociaż oficjalnie cesarzem był Klaudiusz, w ostatnich latach jego panowania dominowała osobowość Agrypiny. Zmusiła senat, aby przyznał jej tytuł Augusty. Później doprowadziła do tego, aby pierwszeństwo w sukcesji miał jej syn z pierwszego małżeństwa. Neron został adoptowany w 50 roku. Trzy lata później poślubił córkę Klaudiusza – Oktawię. Uważa się, że to Agrypina poleciła otrucie cesarza. W ten oto sposób jej pierworodny przejął władzę w Rzymie szybciej, niż sam się tego spodziewał. Kim byli cesarze rzymscy? To prawdziwy gabinet osobliwości: od erotomanów po szaleńców Cesarze rzymscy do dziś wzbudzają ogromne zainteresowanie historyków i nie tylko. Trzeba przyznać, że niektórzy z nich mieli wyjątkowo barwne życie. Kto zaszkodził, a kto pomógł imperium? Neron został cesarzem mając zaledwie 17 lat. Władzę w Rzymie przejął w 54 roku i przyjął tytulaturę cesarską Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus. Nie podobało mu się to, że matka chciała kontrolować jego każdy krok. Pierwsze lata jego rządów były czasem napiętego rodzinnego konfliktu, a Agrypina stała się jego główną przeciwniczką. Neron chciał udowodnić, że jest niezależnym władcą. Dlatego w 59 roku zlecił jej morderstwo. Matkobójstwo stało się początkiem jego późniejszego okrucieństwa. Zabić z miłości Jednak zamordowanie matki nie było pomysłem wyłącznie Nerona. Stała za tym również Poppea, która od 58 roku była jego kochanką. To ona namówiła go do rozwodu z Oktawią, którą później również nakazała mu zgładzić. Uchodziła za piękną kobietę i prowadziła wystawny tryb życia. Była jedyną kobietą, którą Neron szczerze kochał. Dlatego tym bardziej do końca życia nie mógł sobie wybaczyć tego, że zamordował ją własnymi rękami. Historycy uważają, że Neron zabił Poppeę w 65 roku, gdy była z nim w ciąży. Pewnej nocy cesarz wrócił późną nocą z cyrku. Miał rzucić się na żonę i zacząć ją bić. Był pijany i oszołomiony narkotykami. Skatował ją na śmierć. Wielki pożar Rzymu Apogeum szaleństwa Nerona nastąpiło po wielkim pożarze Rzymu w 64 roku. Tylko cztery z czternastu dzielnic ówczesnego Rzymu nie zostały zniszczone. Ogień kompletnie strawił trzy, a siedem zostało poważnie zniszczonych. Historycy przez lata uważali, że to właśnie cesarz nakazał podpalić miasto. Władca miał rzekomo obserwować płonący Rzym ze swego pałacu na Palatynie, śpiewając i grając na lirze. Niektórzy sugerowali, że pożar był jedynie wypadkiem, a sam Neron w momencie wybuchu przebywał w Ancjum. Tacyt z kolei pisał, że pożar wywołali chrześcijanie, lecz cesarz faktycznie obserwował tę wielką katastrofę z desek swojego teatru. Pewne jest to, że władca Rzymu wykorzystał fakt, że zwolniła się spora powierzchnia miasta i rozkazał budowę dużego pałacu. Właśnie to wywołało podejrzenia i oskarżenia ze strony senatu, że to Neron rozkazał podpalić stolicę imperium. Tacyt twierdził, że Neron, chcąc odciągnąć od siebie podejrzenia, winą za pożar obarczył mieszkających w Rzymie chrześcijan. To spowodowało falę krwawych represji, prześladowań i zabójstw. Dochodziło do publicznych tortur, a nawet palenia ludzi żywcem. Koniec epoki tyranii „Obraz Nerona jako uosobienie zła zatriumfował, gdy zatriumfowało chrześcijaństwo” – napisała Miriam T. Griffin w swojej książce „Neron. Koniec dynastii”. Historyczka dodała, że Neron stał się wkrótce postrzegany jako antychryst. Wizerunek ten był podtrzymywany przez Ojców Kościoła i późniejszych chrześcijańskich pisarzy. Gnoza, czyli pierwsza z herezji. Gnostycy definiowali chrześcijaństwo w zaskakujący sposób Gdy w II i III wieku kształtował się główny nurt chrześcijaństwa, pojawiło się zagrożenie o wiele większe niż pogańskie Imperium Rzymskie – gnoza. Wobec niej wszystkie inne herezje b... Arcytyrania cesarza sprawiała, że coraz liczniejsze grupy społeczne były niezadowolone z jego rządów. Gniew narastał również w środowisku arystokracji i bogatszych mieszczan. W marcu 68 roku doszło do pierwszego buntu przeciwko władzy Nerona. Zapoczątkował go Gaius Iulius Vindex w Galii. Chociaż jego powstanie było nieskuteczne, a w obawie przed zdradą sojusznika Rufusa popełnił samobójstwo, to właśnie Windeks zapoczątkował lawinę wydarzeń, które doprowadziły do upadku i śmierci despotycznego cesarza. Na początku kwietnia 68 r. wojska w Hiszpanii obwołały cesarzem Galbę. Rzymski historyk Eutropiusz napisał wówczas: „Świat rzymski go przeklął i wszyscy jednocześnie opuścili, a senat uznał go za wroga”. Na tygodnie przed śmiercią Neron był całkowicie samotny. Został opuszczony nawet przez gwardię pretoriańską i zdradzony przez najbliższych współpracowników. 9 czerwca popełnił samobójstwo. – Qualis artifex pereo! (Jakiż artysta ginie!) – tak brzmiały jego ostatnie słowa. Źródło: „Neron. Koniec dynastii”, Miriam T. Griffin, wyd. NapoleonV, Oświęcim 2018 Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Niewolnictwo w Rzymie było podstawą gospodarki. Paradoksalnie, doprowadziło też do jej załamania
W starożytnym świecie niewolnictwo nie było zjawiskiem ani niezwykłym, ani rzadkim. Trzeba jednak wiedzieć, że ze wszystkich antycznych potęg, to właśnie Rzym w największym stopniu uzależnił swoją gospodarkę od niewolniczej pracy. Bez wątpienia napędziło to rozwój imperium, ale paradoksalnie przyczyniło się też do jego upadku. Jak wyglądało niewolnictwo w Rzymie? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Niewolnictwo w starożytnym Rzymie Handel niewolnikami w Rzymie Ile kosztował niewolnik w starożytnym Rzymie? Jak byli traktowani niewolnicy w starożytnym Rzymie? Życie codzienne niewolników Kiedy skończyło się niewolnictwo w Rzymie? Rola niewolnictwa w upadku cesarstwa rzymskiego Klasa niewolników rzymskich nie składała się wyłącznie z jeńców. Oczywiście, ludzie będący „zdobyczami wojennymi” w lwiej części zasilali szeregi zniewolonych, jednak w antycznym imperium istniało kilka dróg do utraty wolności. Niewolnikiem można było stać się w następstwie niespłaconych długów i trudnej sytuacji materialnej (zdarzało się, że rodziny sprzedawały swoich bliskich do niewolniczej pracy). Jednak wielu po prostu rodziło się niewolnikami. Tak czy inaczej, położenie większości zniewolonych było wyjątkowo trudne, o czym najlepiej świadczy fakt, że w okresie republiki określano ich mianem „narzędzi mówiących”. Nie można jednak nie wspomnieć, że zdarzały się też pewne wyjątki od tej reguły. Niewolnictwo w starożytnym Rzymie Jest prawdopodobne, że początki niewolnictwa w starożytnym Rzymie sięgają czasów monarchii. Należy jednak podkreślić, że pierwsze udokumentowane wzmianki na ten temat są datowane na okres wczesnej republiki. W początkowej fazie istnienia systemu niewolniczego, położenie ludzi zniewolonych nie było tak fatalne, jak miało to miejsce w późniejszym czasie. Na początku niewolnicy mieli określoną pozycję w rodzinie, do której należeli. To wiązało się z możliwością uczestnictwa w jej obyczajach i kultach. Dopiero wraz z intensyfikacją podbojów sytuacja niewolników zaczęła się diametralnie zmieniać. Wraz ze wzrostem zasięgu terytorialnego Rzymu, zaczęły powstawać wielkie majątki ziemskie. Rozpoczął się okres gospodarki latyfundialnej. Uprawa roli stawała się coraz większym wyzwaniem, a ręce do pracy trzeba było przecież opłacić. Żeby tego uniknąć, właściciele ziemscy zaczęli „zatrudniać” niewolników, którzy generowali tylko jednorazowy koszt (nie licząc niskich kosztów utrzymania). Ciągłe wojny były źródłem dostaw kolejnych „zasobów”. W rezultacie, niewolnictwo stało się zjawiskiem powszechnym w starożytnym Rzymie. Handel niewolnikami w Rzymie O ile początkowo źródłem pozyskiwania rąk do niewolniczej pracy była wyłącznie wojna, to z czasem pojawiły się osoby, dla których polowanie na ludzi handel niewolnikami stał się sposobem na życie. Głównymi dostawcami niewolniczej siły byli korsarze. Ale zdarzało się też, że polowania na niewolników prowadzili sami Rzymianie. To właśnie wtedy zostali sprowadzeni do roli rzeczy i zaczęto ich określać jako nullius. Handel niewolnikami odbywał się na placach targowych. Niektórych sprzedawano w ramach aukcji. Jako że w rzymskim postrzeganiu ludzie ci byli tylko rzeczami nieróżniącymi się od typowych narzędzi do pracy, kupujący mieli prawo dokładnie obejrzeć swoją inwestycję. Właśnie dlatego niewolnicy musieli stawać przed nimi zupełnie nago. W okresie republiki głównym ośrodkiem handlu niewolnikami była wyspa Delos. W szczytowym okresie sprzedawano tam do dziesięciu tysięcy niewolników dziennie. Ile kosztował niewolnik w starożytnym Rzymie? Cena żywego towaru była naturalnie uzależniona od jego dostępności. Po zwycięskiej kampanii, gdy do Rzymu ściągano dziesiątki tysięcy jeńców, na niewolnika mogła pozwolić sobie większość mieszkańców Wiecznego Miasta. Jak wynika z zapisów Plauta, uśredniony koszt zakupu zamykał się w przedziale od 500 do 1500 denarów. Należy jednak podkreślić, że nie brakowało majętnych mieszczan, którzy za wyjątkowo urodziwego niewolnika byli w stanie zaoferować nawet 2500 denarów. Znacznie wyższą kwotę trzeba było zapłacić za wykształconego niewolnika, nieprzeznaczonego do wyniszczającej pracy. Takie osoby mogły kosztować nawet 180 tys. denarów, co odpowiadało cenie niewielkiego domu. Wraz z nastaniem okresu cesarstwa, ceny niewolników kształtowały się na niskim poziomie. Gdy na tronie zasiadał Oktawian August, nawet dobrze wyszkolonego pracownika można było kupić za ok. 2 tys. denarów. Sytuacja zmieniła się, gdy nastał kres ery wielkich podbojów. Wówczas niewolnicy kupieni, czyli empticii, zaczęli stanowić mniejszość, a cena tych, którzy pojawiali się na rynku, była wysoka. Znacząco wzrosła za to rola niewolników urodzonych w domu swojego pana, czyli vernae. Jak byli traktowani niewolnicy w starożytnym Rzymie? O ile w czasach monarchii niewolnictwo miało charakter patriarchalny, to w okresie republiki przybrało swoją najokrutniejszą formę. To właśnie wtedy zniewolonych zaczęto określać jako instrumentum vocale, czyli „narzędzia mówiące”. Jako że w prawie rzymskim niewolnik nie był kwalifikowany jako osoba (persona), a jako przedmiot własności (res), jego pan mógł swobodnie korzystać ze wszelkich czynności prawnych, jakim podlegały rzeczy. Niewolnik mógł być przedmiotem sprzedaży, użyczenia i darowizny. Właściciel mógł nawet zabić osobę zniewoloną, której był właścicielem i nie ponieść żadnych konsekwencji. Właściciel mógł też zadecydować o wyzwoleniu niewolnika. Nie było to zjawisko rzadkie, ale dotyczyło przede wszystkim osób niewykonujących ciężkiej pracy fizycznej. Niektórzy uzyskiwali nawet libertatem iustam, czyli całkowitą wolność prawną. To pozwalało im stać się obywatelami Rzymu. Istniała także druga forma wyzwolenia – libertatem. W tym przypadku, wyzwolona osoba nie mogła uzyskać obywatelstwa. Sytuacja prawna niewolników poprawiła się dopiero w okresie cesarstwa. Właściciele nie mieli już pełnego prawa decydowania o niewolników, zwłaszcza w zakresie życia i śmierci. Zgodnie z obowiązującym wówczas prawem, niewolnik niezdolny do pracy (np. z powodu choroby lub wieku) nie mógł być wyzwolony. W ten sposób, właściciele nie mogli ot tak pozbywać się osób, które nie mogły zarobić na swoje utrzymanie. W praktyce, prawo to nakładało na pana obowiązek opieki nad niemogącym pracować niewolnikiem. Życie codzienne niewolników Jak już wspomnieliśmy, istniały różne klasy niewolników. Osoby zatrudniane do wyniszczającej pracy nie mogły liczyć na żadne przywileje. Panujące wówczas reguły dobrze odzwierciedlają słowa Katona Starszego, według którego „niewolnik ma pracować albo spać”. Niektórzy niewolnicy rzymscy występowali jako gladiatorzy. Odkrycia w Pompejach dowodzą, że poza legalnym związkiem małżeńskim bogaci patrycjusze mieli do dyspozycji niewolników płci obojga, którzy byli zobowiązani do zaspokajania ich wszelkich potrzeb, także seksualnych. Nawet na wsiach istniała jednak grupa osób zniewolonych, która mogła cieszyć się drobnymi przywilejami. Ci najbardziej zasłużeni biesiadowali nawet przy stole swojego pana. Wykwalifikowani niewolnicy i osoby służące w domach mieszczaństwa mogły liczyć na większą swobodę. Mieli wolny czas, który spędzali korzystając z dostępnych w mieście rozrywek. Mogli udawać się do teatrów, a nawet do domów publicznych. Należy więc przyjąć, że dysponowali pieniędzmi pozwalającymi opłacić te uciechy. Kiedy skończyło się niewolnictwo w Rzymie? Kres niewolnictwa nastąpił w schyłkowej fazie istnienia cesarstwa. Jak wspomnieliśmy wcześniej, w tym okresie położenie niewolników uległo pełnej poprawie. Jednocześnie nastąpiło znaczące pogorszenie sytuacji wolnej ludności wiejskiej, zarówno w kontekście prawnym, jak i ekonomicznym. W rezultacie, na przełomie IV i V wieku n.e. nastąpiło zatarcie granic między tymi grupami społecznymi. Rola niewolnictwa w upadku cesarstwa rzymskiego Rzym uczynił z niewolniczej pracy podstawę swojej gospodarki. Paradoksalnie, takie posunięcie przyczyniło się do upadku potężnego imperium. Gdy praca na roli zaczęła opierać się na systemie niewolniczym, warstwa chłopska praktycznie straciła na znaczeniu. Załamanie się systemu niewolniczego i ubożenie chłopów były zjawiskami poważnie zagrażającymi gospodarce cesarstwa. Ludność wiejska zaczęła masowo opuszczać swoją ziemię. Rozpoczął się kryzys gospodarczy. Żeby uzdrowić sytuację, władza wydała edykt przywiązujący chłopów do gospodarki. Ci jednak nie zamierzali respektować postanowienia. Żeby wymusić przestrzeganie prawa, urzędnicy stosowali wobec nich najróżniejsze formy ucisku. Pozbawieni jakiegokolwiek wyboru, chłopi tracili wolność osobistą na rzecz arystokracji. Sam kryzys gospodarczy nie zakończył istnienia imperium, ale w połączeniu z kryzysem politycznym i militarnym stał się jedną z przyczyn jego upadku. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Bogowie rzymscy nie byli po prostu „kopiami” greckich bóstw. Wielu miało zupełnie inne korzenie
Bogowie rzymscy wpływali na każdą dziedzinę życia mieszkańców Wiecznego Miasta, ale nie spoufalali się z ludźmi w takim stopniu, jak ich greccy odpowiednicy. Mało tego, u podstaw rzymskiego systemu wierzeń leżała wiara, że bóstwa nigdy nie odwiedzają krainy śmiertelników. Co jeszcze wiemy na temat rzymskich bogów? W tym artykule odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Ile jest bogów w mitologii rzymskiej? Charakterystyka rzymskich bogów Jakie ofiary składano bogom rzymskim? Janus Jowisz Mars Kwiryn Junona Minerwa Kupidyn Neptun Eskulap Merkury Bóstwa starożytnego Rzymu często są przedstawiane jako istoty zapożyczone z wierzeń starożytnych Greków. O ile bogowie greccy rzeczywiście pojawiają się w kanonie bóstw Wiecznego Miasta, to należy podkreślić, że mitologia rzymska zaczęła rozwijać się na wiele wieków przed nastaniem czasu wpływów greckich. W związku z tym, nie wszystkie bóstwa Rzymu można utożsamiać z Olimpijczykami. Ile jest bogów w mitologii rzymskiej? Religia Rzymian w najstarszej formie ma swoje korzenie w pierwotnych wierzeniach ludów praindoeuropejskich. W późniejszych latach na rozwój rzymskiego systemu wierzeń wpływali Etruskowie i Grecy. W czasach imperialnych, Rzymianie ochoczo otwierali swój kanon na bóstwa ludów podbijanych. Rzymskim zwyczajem było modlenie się do bogów przeciwników i zapraszanie ich do swojego panteonu. W rezultacie niemożliwe jest ustalenie dokładnej liczby rzymskich bogów. Poza trzema naczelnymi bóstwami, można wymienić przynajmniej sześćdziesięciu bogów czuwających nad najważniejszymi sprawami i kluczowymi dziedzinami życia codziennego. A i tak nie uda się wskazać wszystkich, bo w kanonie bogów Wiecznego Miasta znajdowało się także wiele istot, które wpływały na pomniejsze sprawy. Charakterystyka rzymskich bogów Początkowo Rzymianie wyobrażali sobie bogów jako istoty bezkształtne, niemające określonej płci. Rzymskie bóstwa nie bratały się ze śmiertelnikami. Nigdy nie schodziły na ziemię i nie ukazywały się ludziom. Bezosobowe postrzeganie bogów zmieniło się dopiero pod wpływem wierzeń etruskich. Z religii Etrusków Rzymianie zapożyczyli nie tylko obrzędowość, ale także zwyczaj nadawania bogom cech ludzkich. Wtedy też zaczęły powstawać pierwsze posągi rzymskich bogów i ofiarowane im świątynie. W kanonie bóstw rzymskich należy wyróżnić bogów rodzimych, czyli di indigante, i przybyszów, nazywanych di novensides. Mniej więcej w V wieku p.n.e. do wierzeń starożytnych Rzymian zaczęła przenikać mitologia grecka. Wówczas rzymscy bogowie zyskali nowe atrybuty, zbieżne z tymi, jakimi dysponowali ich greccy odpowiednicy. Rzymianie zaczęli zapożyczać na swoje potrzeby greckie opowieści, w większości wprowadzając do nich tylko nieznaczne zmiany. Przykładem tego niech będzie mit o wędrówkach Eneasza, który jest niemal lustrzanym odbiciem „Odysei” Homera. Jeszcze wcześniej rzymskich wierzeniach pojawiły się bóstwa zaczerpnięte wprost z wierzeń wspomnianych już Etrusków. Będąca boskim uosobieniem państwa rzymskiego trójca kapitolińska – Jowisz, Junona i Minerwa – to w praktyce etruska triada: Tinia, Uni i Menrva. Ciekawostka: rzymska otwartość na nowe kulty i związana z tym asymilacja obcych bóstw doprowadziła do sytuacji, w której w rzymskim kalendarzu było więcej dni świątecznych, poświęconych poszczególnym bogom, niż roboczych. Oprócz bogów najwyższych, Rzymianie czcili też bóstwa zajmujące się pomniejszymi sprawami. Do takich należeli opiekunowie rodzin, domostw, upraw i spiżarni. Przy czym należy wspomnieć, że we wczesnej fazie kształtowania się rzymskiej religii, te funkcje często pełnili zmarli przodkowie. Jakie ofiary składano bogom rzymskim? Rzymianie doszukiwali się boskich wpływów we wszystkich codziennych czynnościach i powtarzających się cyklicznie zjawiskach. Wola bogów dotyczyła nie tylko wschodu i zachodu Słońca, porodu, śmierci, zasiewu czy żniw, ale także tak prozaicznych działań, jak choćby otwieranie wrót i wznoszenie murów. W tym miejscu należy podkreślić, że każda czynność była dzielona na wiele etapów, nad którymi czuwały lub w których przeszkadzały (zależnie od nastawienia wobec danego śmiertelnika) inne istoty wyższe. W związku z tym, obrzędowość była niezwykle istotną częścią codziennego życia starożytnych Rzymian. Warunkiem utrzymania kontaktu z bóstwami było nieustanne oddawanie im czci. W wielu przypadkach oznaczało to konieczność składania ofiar. Rytuał ofiarny odbywał się w świątyni danego boga. Na ołtarzach składano pożywienie i wino. Czasami bogowie domagali się krwi. Ich apetyt mogła zaspokoić ofiara z jednego zwierzęcia, ale poświęcanie całego stada też nie było niczym niezwykłym. Czy w Rzymie składano ofiary z ludzi? Otóż tak. Ten barbarzyński zwyczaj był najczęściej praktykowany na przełomie III i II wieku p.n.e., w czasie wojen z Kartaginą. Rzym upatrywał wówczas przyczyn swoich porażek w nieprzychylności bogów. Żeby przebłagać nieśmiertelnych, składano im nadzwyczajne ofiary. Zakaz składania ofiar z ludzi wprowadzono na mocy dekretu senatorskiego, w 97 roku p.n.e. Trzeba jednak wspomnieć, że w tym czasie okrutne obrzędy były praktykowanie niezmiernie rzadko. Kartagińczycy prawdopodobnie palili niemowlęta w ofierze bogom. Wskazuje na to brutalne odkrycie Archeolodzy sugerują, że Kartagińczycy czcili bogów w wyjątkowy sposób. Mieli składać ofiary z niemowląt i dzieci do 4. roku życia. Wykorzystywano do tego bardzo cenne wówczas drewno. Jakich bogów czcili starożytni Rzymianie? Poniżej wymieniamy i opisujemy najważniejsze istoty boskie z rzymskiego kanonu. Janus Janus należy do najważniejszych bóstw staroitalskich. Początkowo postrzegano go jako ducha drzwi i bram, opiekuna przejść i mostów. Później stał się bóstwem wszelkiego początku. To właśnie Janusowi przypisywano sprawstwo wszystkich powtarzających się zjawisk. W związku z tym poświęcano mu pierwszy brzask dnia, pierwszy dzień każdego miesiąca i pierwszy miesiąc roku. Od imienia rzymskiego boga pochodzi łacińska nazwa stycznia: Januarius. Wraz z postępem rzymskiego systemu wierzeń, Janusowi przypisywano coraz większą sprawczość. Z czasem stał się bogiem wszechrzeczy – stwórcą innych bóstw i ludzi. Jowisz Z czasem Janus przestał być postrzegany jako najwyższy z bogów. Tę rolę przejął Jowisz, czyli Jupiter – bóg nieba, burzy i deszczu. Utożsamiany z greckim Zeusem, z czasem nabył większość jego cech. Pierwowzorem Jowisza (a także Zeusa) najprawdopodobniej był indoaryjski bóg Dyaus. W sanskrycie jest przedstawiany właśnie jako bóg nieba, stwórca innych bóstw i świata. Mars Rzymski bóg wojny był postrzegany jako druga po Jowiszu istota boska. Na jego cześć, pierwszy miesiąc roku w rzymskim kalendarzu nazwano Martius. Odpowiednik greckiego Aresa początkowo był czczony jako patron pór roku, zwłaszcza wiosny. Pasterze zawierzali swoje stada opiece Marsa, który miał chronić je przed wilkami. W mitologii rzymskiej przedstawiono go jako ojca Romulusa i Remusa – założycieli Rzymu. Kwiryn Po podbiciu Sabinów, Rzymianie włączyli do swojego kanonu Kwiryna i uczynili go jednym z najważniejszych bogów, zaraz obok Jowisza i Marsa. Początkowo czcili go pod postacią włóczni. Z czasem Kwiryn zaczął być utożsamiany z Romulusem. Junona Żona Jowisza była opiekunką kobiet, macierzyństwa i życia seksualnego. Powszechnie jest utożsamiana z Herą, boską małżonką Zeusa. Należy jednak podkreślić, że jej kult nie był tak silnie zarysowany, jak jej helleńskiej odpowiedniczki. Minerwa Minerwa początkowo sprawowała opiekę nad sztuką i rzemiosłem. Z czasem zaczęła być postrzegana jako bogini nauki, mądrości i literatury. Rzymianie zapożyczyli tę postać z wierzeń Etrusków, a z czasem nadali jej niektóre atrybuty greckiej Ateny. Kupidyn Mars miał być ojcem nie tylko mitycznych założycieli Wiecznego Miasta. Z jego związku z Wenus narodził się Kupidyn – rzymski bóg miłości, tożsamy z greckim Erosem. Rzymska sztuka przedstawia go dwojako: jako nagiego chłopca ze skrzydłami, zaopatrzonego w łuk i wypełniony strzałami kołczan, albo pod postacią młodego mężczyzny. Neptun Rzymski bóg mórz, chmur i deszczu był odpowiednikiem greckiego Posejdona. Nieodłącznym atrybutem Neptuna był trójząb. Warto wspomnieć, że to bóstwo było też postrzegane jako opiekun koni i patron wyścigów. Eskulap Rzymski bóg sztuki lekarskiej był odpowiednikiem greckiego Asklepiosa. Do rzymskiego panteonu trafił prawdopodobnie w 291 roku p.n.e., kiedy podczas zaraz wzniesiono świątynię ku jego czci (w Tybrze). Merkury Rzymski bóg handlu, zysku i kupiectwa, ale również złodziei i celników, został zapożyczony z kanonu etruskiego. Z czasem zaczęto przypisywać mu funkcję boskiego posłańca, zupełnie jak greckiemu Hermesowi. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Seneka – filozof, który rządził Rzymem. Dlaczego był kochany przez tłumy i znienawidzony przez władców?
Był cenionym retorem, satyrykiem, autorem kilku dzieł z zakresu historii naturalnej, a także dramaturgiem. Seneka propagował stoicyzm i dyscyplinę moralną. Jako nauczyciel cesarza Nerona, był jednym z jego najbliższych doradców. Do czasu aż lęk przed wpływami Seneki nie sprawił, że Neron wydał na niego wyrok śmierci.
W tym artykule: Wykształcenie Seneki Kariera prawnicza Wygnanie i powrót do Rzymu Seneka, władca Rzymu Śmierć Agrypiny Seneka popada w niełaskę Śmierć Seneki Spuścizna Seneki Jego pełne imię i nazwisko brzmiało Lucjusz Anneusz Seneka Młodszy. Najbardziej znany z rzymskich filozofów urodził się poza Italią. Przyszedł na świat w południowej Hiszpanii, w okolicach dzisiejszej Kordoby. Urodził się prawdopodobnie między 4 rokiem p.n.e. a najpóźniej 1 rokiem n.e. Był synem Seneki Starszego, znanego rzymskiego pisarza i retora. Jego matką była arystokratka Helwia. Rodzina była zamożna i dbała o wykształcenie dzieci. Najstarszy syn pary – Junniusz Anneusz Gallio – został prokonsulem Achai, rzymskiej prowincji na ziemiach greckich. Rezydował w Koryncie i, jak podają Dzieje Apostolskie, miał tam zetknąć się z Apostołem Pawłem. Natomiast młodszy brat Seneki Annaeus Mela był prokuratorem cesarskim. Choć w historii zapisał się bardziej jako ojciec wielkiego poety Lukana. Wykształcenie Seneki Wszyscy bracia zostali zabrani przez ojca do Rzymu, gdzie mieli pobierać nauki. Seneka kształcił się na mówcę i filozofa w szkole Sekstui, która łączyła stoicyzm z ascetycznym neopitagoreizmem. Szczególny wpływ na chłopca miał jego pierwszy nauczyciel Attalos. Zaszczepił w nim zainteresowanie filozofią stoicką. Jak powstał Rzym? Historia założenia starożytnego imperium do dziś jest niejasna Jeszcze nie tak dawno temu geneza powstania Wiecznego Miasta była przedmiotem licznych dyskusji, toczonych między przedstawicielami różnych dziedzin nauki. Dzięki ich pracy, dziś wiemy całki... Nastoletni Seneka podupadł na zdrowiu. Udał się na rekonwalescencję do Egiptu. Tam wraz ze swoim mężem, prefektem Gajuszem Galeriuszem, mieszkała ciotka filozofa. Właśnie w Egipcie Seneka rozpoczął pracę publiczną jako obrońca sądowy. Szybko zyskał rozgłos i uznanie. Kariera prawnicza To spowodowało, że postanowił wrócić do Rzymu. Zawitał do Wiecznego Miasta około 31 roku n.e. i rozpoczął karierę polityczną i prawniczą. Jednak im większym uznaniem tłumu się cieszył, tym mniej chętnie patrzyli na niego trzymający władzę. Wkrótce popadł w konflikt z Kaligulą. Od zabicia filozofa powstrzymywał cesarza jedynie argument, że jest on chorowity, a jego życie na pewno będzie krótkie. Traf chciał, że to Kaligula szybciej zszedł z tego świata, zamordowany przez spiskowców w 41 roku n.e. Jego miejsce zajął Klaudiusz. On również nie darzył Seneki sympatią. Wygnanie i powrót do Rzymu Jeszcze w tym samym roku cesarz Klaudiusz wygnał Senekę na Korsykę pod zarzutem cudzołóstwa z księżniczką Julią Liwillą, siostrzenicą cesarza. Seneka nigdy mu tego nie wybaczył. Po śmierci cesarza napisał panegiryk „Udynienie Klaudiusza”. Jednak okres spędzony na Korsyce dał mu możliwość poświęcenia się nauce. Studiował nauki przyrodnicze, filozofię, napisał szereg cenionych do dziś dzieł. Osiem lat później doszło do następnego zwrotu akcji. Kolejna żona Klaudiusza, Agrypina, uzyskała zgodę na powrót Seneki z wygnania. Miała w tym cel. Chciała, by Seneka zajął się edukacją jej syna – przyszłego cesarza Nerona. Co ciekawe, wychowywany przez etyka i stoika Neron stał się później jednym z najbardziej znanych tyranów w historii Cesarstwa Rzymskiego. To powoduje, iż wielu badaczy zarzuca Senece hipokryzję i dwulicowość. Bo jak to możliwe, że człowiek, który uznawał wstrzemięźliwość za najwyższą z cnót wychował człowieka tak porywczego i brutalnego, jak Neron? Seneka, władca Rzymu Jednak zanim Neron pokazał swoje krwawe oblicze, przez szereg lat swojego panowania nie interesował się zbytnio polityką. W tym okresie faktyczną władzę nad Rzymem sprawowali Seneka oraz drugi z wychowawców Nerona – prefekt gwardii pretoriańskiej Sekstus Afraniusz Burrus. Mieli oni dbać o to, by zarówno mordercze zapędy matki Nerona, jak i jego samego nie narażały cesarstwa. Dzięki służbie u Nerona Seneka został bardzo zamożnym człowiekiem. I pewnie wiódłby dogodne życie, gdyby nie spiski na dworze. Szczególnie te, jakie zawiązywali przeciwko sobie matka z synem, czyli Agrypina z Neronem. Wiosną 59 roku cesarz Neron postanowił zamordować swoją matkę. W geście mającym sprawiać wrażenie pojednawczego, Neron zaprosił Agrypinę, aby dołączyła do niego na festynie w Baiae, kurorcie w pobliżu dzisiejszego Neapolu. Podczas uroczystości odnosił się do niej z wielką sympatią. Potem, gdy nadszedł czas, by odpłynęła, podarował jej prezent — pięknie wyposażoną łódź, którą miała dotrzeć na wybrzeże. Śmierć Agrypiny Prezent miał być śmiertelną pułapką. Pokład statku zawalił się, ale zamiast zabić Agrypinę, zmiażdżył jednego z jej pomocników. Również kadłub miał się rozpaść, lecz pułapka nie zadziałała. Wówczas łódź starali się wywrócić wioślarze. To też nie przyniosło skutku. Agrypina i jej służąca, Acerronia, płynęły swobodnie. Acerronia krzyczała, że jest Agrypiną i potrzebuje pomocy. Wioślarze podbiegli i walnęli ją wiosłami w głowę. Prawdziwa Agrypina wymknęła się. Została zabrana przez łódź rybacką i bezpiecznie odstawiona na brzeg. Kiedy Neron dowiedział się, że jego matka przeżyła, wysłał swoich sługusów, aby ją zadźgali. Po nieudanym wypadku na łodzi Neron zwrócił się o pomoc do Seneki. Ten, w imieniu cesarza, napisał list do senatu wyjaśniający, co się stało. Otóż żądna władzy Agrypina planowała zamach stanu. Gdy spisek wyszedł na jaw, odebrała sobie życie. Jeśli chodzi o katastrofę statku, miał to być znak, że sami bogowie próbowali interweniować w imieniu cesarza. Seneka popada w niełaskę Przynajmniej publicznie, reakcją rzymskiej elity na list była radość. Tacyt podaje, że między senatorami panowała „cudowna rywalizacja” w świętowaniu ocalenia Nerona. Urządzali igrzyska i składali ofiary w świątyniach. Proponowali, aby „urodziny Agrypiny zaliczyć do dni niepomyślnych”. Chociaż Seneka pomógł podopiecznemu, jego wpływy malały. Po śmierci Burrusa odszedł z dworu i udał się do swoich posiadłości. Ale niedługo cieszył się spokojem. W 65 roku n.e. został oskarżony przez Nerona o udział w spisku. Dane historyczne wskazują, że Seneka nie był z nikim w zmowie przeciwko Neronowi. Jednak cesarz uznał, że może w ten sposób pozbyć się niewygodnego świadka swoich zbrodni. Wysłał swoich żołnierzy do posiadłości Seneki, by wręczyli filozofowi nakaz popełnienia samobójstwa. Całe wydarzenie zostało opisane przez historyka Tacyta. Śmierć Seneki Wedle jego relacji, Seneka najpierw poprosił o tabliczki, by móc spisać testament. Jednak dowódca żołnierzy Nerona odmówił. Wówczas filozof oznajmił przyjaciołom, że pozostawia im to, co ma najcenniejszego. Czyli swoje zasady życiowe, które, jeśli będą im wierni, zyskają im sławę ludzi uczciwych i wiernych przyjaciół. Później Seneka zwrócił się do żony Pauliny. Prosił i rozkazywał zarazem, żeby nie płakała i nie rozpaczała po nim bez końca. Ale – doceniając życie dobrze spędzone – przetrwała stratę męża ze spokojem i z honorem. Paulina odpowiedziała, że też chce umrzeć. Podcięli sobie żyły równocześnie. Ale na rozkaz oprawców Nerona Paulinie podwiązano żyły. Cezar uznał, że jej śmierć tylko dodatkowo obciążyłaby jego i tak niezbyt dobrą reputację. Mimo podciętych żył, Seneka nie mógł umrzeć. Jak tłumaczy Tacyt, krew nie chciała płynąć z żył starca. Poprosił o cykutę, by umrzeć tak, jak skazany na śmierć przez Ateńczyków Sokrates. Krwi w jego żyłach było już jednak mało i trucizna – która i tak działa powoli – nie mogła zabić starego człowieka. Wreszcie niewolnicy przenieśli go do gorącej kąpieli. Wysoka temperatura pobudziła krążenie i filozof skonał. Spuścizna Seneki Przez całe swoje burzliwe życie jedynym stałym elementem był stoicyzm Seneki. Był wielbicielem Katona, którego imię regularnie pojawia się w jego pismach. Niemniej jednak Seneka nie ograniczał się tylko do stoicyzmu. Obficie zapożyczał z innych szkół. Pośmiertnie wywarł wpływ na wybitne postacie, takie jak Erazm z Rotterdamu, Francis Bacon, Pascal, Montaigne, aż do czasów współczesnych. Rozumiał wystarczająco dobrze, że jest niedoskonały i zmuszony do kroczenia niewiarygodnie trudnymi ścieżkami. Jego życie było pełne bogactwa, władzy, ambicji, polityki – ale także – w najlepszym tego słowa znaczeniu – filozofii, introspekcji i samoświadomości. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wodzowie Rzymu szkodzili państwu. Walnie przyczynili się do upadku republiki rzymskiej
Duże podboje oznaczały dla rzymskiej republiki duże problemy. Usiłowali je rozwiązać ambitni wodzowie rzymscy – Mariusz, Sulla, Pompejusz, Cezar – którzy szybko zamieniali się jednak w tyranów. „Ratując” republikę, doprowadzili do jej upadku.
W tym artykule: Brutalna polityka rzymskich wodzów Rzym był pohańbiony i sparaliżowany Obywatele pod władzą rzymskich wodzów Lucjusz Korneliusz Sulla Gnejusz Pompejusz Skłóceni wodzowie rzymscy Wojna domowa Cezara z Pompejuszem Po śmierci Pompejusza Juliusz Cezar Zabójstwo Cezara Uczciwość uważano za zboczenie. Starsi przesypiali całe dnie. Utracjuszowska młodzież schodziła na drogę zbrodni, żeby mieć za co dalej hulać – tak Salustiusz, współczesny Cezarowi historyk rzymski, streścił ostatnie dekady republiki. Prawdziwe problemy ustroju republikańskiego wyglądały jednak zupełnie inaczej. Co wspólnego mieli z nimi rzymscy wodzowie? Brutalna polityka rzymskich wodzów Najgorsze, co spotkało Rzymian u schyłku II w. p.n.e., to utrata umiejętności pokojowego rozstrzygania sporów wewnętrznych. Powstały dwa stronnictwa polityczne. Popularzy utrzymywali, że najwyższym prawem jest wola ludu, i stawiali na podział ziemi przez ustawy agrarne. Ich przeciwnicy zwani boni lub optimates głosili, że powinno dominować dobro republiki. Owo dobro rozumieli jako rządy oligarchów i ograniczenie działalności ustawodawczej przeciwników dla ratowania „obyczajów przodków”. Optymaci uznali, że mają prawo usuwać wszystkich, którzy zagrażają ich pozycji. Odkryli, że przemoc i morderstwa mogą być skutecznie stosowane wobec przeciwników politycznych, nawet jeśli są rodakami. W latach 133–121 p.n.e. podejmowane przez braci Grakchów próby reform rolnych skończyły się rzezią ich stronnictwa. Objawy choroby, która zaczęła dręczyć sprawny niegdyś system republikański, uwidoczniły się następnie podczas wojny z Jugurtą (111–106 r. p.n.e.) – królem Numidii. Jako sojusznik zależny od Rzymu poważył się na zlekceważenie nakazu dzielenia kraju z bratem Adherbalem. Jawnym policzkiem wymierzonym w twarz Rzymowi było wymordowanie italskich kupców z Cirty, którzy udzielili Adherbalowi schronienia. Dowódca armii wysłanej do Numidii zamiast dokonać zemsty szybko podpisał pokój! Co gorsza Jugurta, przybywszy do Rzymu z listem żelaznym, wykorzystał wizytę do zamordowania jednego z kuzynów, a po wznowieniu walk pokonał armię konsularną. Rzym był pohańbiony i sparaliżowany Trybuni, zamiast działać zgodnie, wetowali swoje postanowienia, w atmosferze nagonki wyłapywano rzekomo winnych porażki. Aby przełamać impas, Rzymianie musieli obejść prawo. Zniecierpliwiony lud przyznał ekwicie Gajuszowi Mariuszowi władzę w prowincji w Afryce, choć wolno było kierować tam tylko senatorów! Mariusz dał się poznać jako sprawny żołnierz. Jak pisał Salustiusz: „jego umysł był nieskażony pokrętnymi naukami retoryki czy ogłady”. Błyskawicznie zakończył kompromitującą wojnę. „Przy okazji” zrobił jednak coś o wiele ważniejszego: dopuścił do służby wojskowej tzw. proletarii (ludzi, którzy posiadali tylko jedną rzecz – potomstwo: proles), a później uzyskał dla nich ziemię w koloniach. Po raz pierwszy akcja osadnicza dotyczyła tylko żołnierzy jednego dowódcy, którzy automatycznie stawali się lepszą klasą obywateli. Poczuli się związani z wodzem na śmierć i życie i przedkładali jego i ich wspólny interes nad interes państwa. Droga do buntu ambitnej jednostki stanęła otworem. Benjamin Franklin. Ojciec założyciel Stanów Zjednoczonych i wielki odkrywca Benjamin Franklin to jedna z ważniejszych postaci w historii Stanów Zjednoczonych. To między innymi jemu kraj ten zawdzięcza niepodległość. To również wielki odkrywca, któremu przypisuj... Obywatele pod władzą rzymskich wodzów Jakby tego było mało, Mariusz zaczął sprawować konsulat rok po roku, choć prawo surowo zakazywało seryjnego piastowania tego urzędu. W zdobywaniu kolejnych konsulatów pomogło m.in. zagrożenie spowodowane przez najazdy Kimbrów. Wdarłszy się na teren Galii, zebrali pokrewne plemiona i gromili kolejne armie, prąc nieustająco na północną Italię. Ulegli dopiero w bitwie pod Vercellae. I choć historycy do dziś dyskutują, kto położył w niej większe zasługi – Mariusz czy drugi konsul Katulus – ogromną popularność zyskał ten pierwszy. Wojna z Kimbrami ujawniła też, że ograniczona, wręcz „zaściankowa”, mentalność nie nadążała za błyskawicznym poszerzaniem zależnych terytoriów. Rzymianie jakby nie zauważali, że ich miasto nie było już malutką polis. W odparciu Kimbrów niemałe zasługi położyły sprzymierzone ludy Italii. Wielu spośród ich przywódców uważało, że wsparcie Rzymian powinno być nagrodzone obywatelstwem. Kiedy jednak największe od czasów Hannibala zagrożenie wygasło, konsulowie powołali trybunał mający utemperować samozwańczych „obywateli”. Pod ciosami morderców padł popierający racje sprzymierzeńców trybun Liwiusz Druzus. Sojusznicy postanowili wzniecić bunt. Tak rozpoczęła się zupełnie niepotrzebna wojna ze sprzymierzeńcami Italii (90–88 r. p.n.e.). Choć związek plemion został rozbity, Rzymianie nie zachowali elitarnego statusu obywatelstwa. Najpierw nadano je tym, którzy powstrzymali się od walki lub dobrowolnie przeszli na stronę Rzymu, a w końcu objęto nim większość ludów półwyspu. Lucjusz Korneliusz Sulla Wojna ze sprzymierzeńcami nieoczekiwanie przyczyniła się do o wiele poważniejszej I wojny domowej (88–81 r. p.n.e.). Trybun plebejski Publiusz Sulpicjusz Rufus domagał się odwołania z wygnania popleczników Druzusa. Oczywiście nie bezinteresownie. Oferował powierzenie Mariuszowi toczonej w Azji wojny z Mitrydatesem Eupatorem. Znów dobito targu politycznego – przydział otrzymał już konsul Lucjusz Korneliusz Sulla, teraz jednak musiał obejść się smakiem. Sulla jednak nie bał się ryzykownych przedsięwzięć – wielkość obiecał mu podobno pewien mag chaldejski. Miał więc czelność poważyć się na coś, czego Rzym jeszcze nie widział. Pomaszerował z legionami na stolicę! To był nowy gatunek przemocy – starcie wodza z majestatem państwa. Wkroczył do miasta, ale nie dopuścił do masowych mordów. Nawet Mariusz zdołał wymknąć się z Eskwilinu. Po umocnieniu swojej pozycji Sulla ruszył na wschód. Wtedy nastąpił drugi zamach stanu. Gdy senat pozbawił urzędu konsula Lucjusza Korneliusza Cinnę starającego się odwołać z wygnania popleczników Druzusa, ten, wzorując się na Sulli, też ruszył na Rzym. Władzę zagarnął m.in. dzięki poparciu Mariusza. Według relacji Appiana z Aleksandrii (II w. n.e.) żołnierze Cinny i Mariusza wycinali w pień całe rodziny zwolenników Sulli, a ich głowy zrzucano na Forum. Mariusz zmarł niedługo po tych strasznych wydarzeniach i w efekcie Cinna sam sprawował rządy na Zachodzie. On jednak także nieoczekiwanie zginął z rąk własnych żołnierzy, a Sulla szybko przerzucił wojsko do Brundisium. Gnębione przez Mariusza elity widziały w nim zbawcę, ludzie wychodzili mu naprzeciw – nawet przyjaciel Cinny Gnejusz Pompejusz. Wojska konsulów dezerterowały. Półtoraroczną wojnę zakończyła zwycięska dla Sulli bitwa u Porta Collina – jednej z bram Rzymu, po której kazał zabić 4 tys. pojmanych rodaków, a interrexowi polecił mianować siebie bezterminowym dyktatorem „dla spisania praw i umocnienia republiki”. Rozumiał te czynności bardzo specyficznie: jako proskrypcje, czyli utworzenie list wrogich mu ludzi. Odtąd mogli być zabijani bezkarnie (lub wręcz za nagrodą). Ich majątki konfiskowano, całe rodziny pozbawiano praw politycznych. Salustiusz pisze, że za Sulli: „wszyscy zaczęli łupić i rabować. Jeden chciał domu, drugi ziemi. Zwycięzcy nie znali ani końca, ani miary, i dopuszczali się strasznych gwałtów”. W ciągu kilku miesięcy pojawiły się zupełnie nowe elity. System sullański realizował też marzenia optymatów. Lud mógł głosować tylko na ustawy wstępnie zaakceptowane przez senat; ograniczono prawo weta trybunów plebejskich, a co więcej, po trybunacie musieli zakończyć karierę polityczną. Kiedy w 79 r. p.n.e. dręczony starością i świadom rodzących się spisków Sulla zrzekł się władzy dyktatorskiej, okazało się, że senat. nie potrafi skorzystać z nadanych mu szerokich prerogatyw! Skłóceni senatorowie patrzyli na siebie podejrzliwie, obawiając się, czy spośród nich nie wyłoni się „nowy tyran”. Sytuację wzajemnej nieufności wykorzystał Gnejusz Pompejusz. Ten zdolny młodzieniec odgrywał coraz większą rolę, ale jego pycha przekraczała wszelkie granice. Rzymski historyk Wellejusz Paterculus ironicznie pisał o nim w początkach I w. n.e.: „prawie nie miał wad, oprócz tego, że w Rzeczypospolitej panującej nad światem, w której wszyscy obywatele są według prawa równi, oburzał się, gdy widział, że ktoś mu dorównuje dostojeństwem”. Gnejusz Pompejusz Pompejusz wsławiony zwycięstwami w Hiszpanii nad ostatnimi stronnikami Mariusza dogadał się z Krassusem – pogromcą Spartakusa. Mimo że senat odmówił im poparcia w staraniach o konsulat, dzięki wojsku i zapleczu popularów przemocą sięgnęli po te urzędy. Żądny sławy Pompejusz nie zagrzał miejsca w stolicy. W 67 r. p.n.e. ruszył na Wschód walczyć z piratami, a rok później – wbrew senatowi i konsulom – uzyskał bezterminowo władzę w prowincji Azji, pierwszy raz w historii z uprawnieniami do decydowania o wojnie i pokoju. Teraz jeden człowiek miał podejmować decyzje, z kim walczy całe państwo. Po powrocie do Italii Pompejusz zachował się w zaskakujący sposób. Zwolnił ze służby wszystkich swoich żołnierzy. Uważał, że sława i zdobyty właśnie majątek wielkości rocznego dochodu państwa zapewnią mu posłuch. Jego klientami byli przecież królowie Wschodu. Czemu mieliby mu opierać się rzymscy urzędnicy? Tymczasem zdaniem Plutarcha niesłychane sukcesy tylko przysporzyły mu zawiści. Pompejusz znalazł się w izolacji, z której wydobył go dopiero niejaki Juliusz Cezar – bratanek żony Mariusza i zięć Cinny. W 60 r. p.n.e. Cezar z czystego cynizmu (po prostu przypiął się do najsilniejszych) doprowadził do zawiązania tajnego porozumienia Pompejusza i Krassusa, które historycy nazwali pierwszym triumwiratem. Oni mieli zapewnić Cezarowi konsulat, on obiecał ziemię weteranom Pompejusza i potwierdzenie jego porządku na Wschodzie, a Krassusowi obniżenie kosztów dzierżawy dochodów z Azji. Cezar po roku dostał zarząd prowincji Galii Cisalpejskiej, Transalpejskiej i Illyricum – od razu na 5 lat! Cezar miał nadzieję, że oprócz korzyści politycznych złupienie Galii pomoże mu uwolnić się od długów. Chcąc wejść na scenę polityczną, rozdawał pieniądze ludowi, a nawet zapożyczył się na sumę wielokrotnie przewyższającą jego majątek. Gdy wierzyciele zorientowali się, że zamiast inwestować, po prostu rozdaje ich fundusze, zablokowali nawet na pewien czas jego wyjazd do Hiszpanii, gdzie miał zostać namiestnikiem. Gdy w końcu wyruszył, pieniądze znalazły się na wyciągnięcie ręki. Według Swetoniusza „nie pomijał żadnej sposobności do rozpoczęcia wojny, choćby nawet najbardziej niesprawiedliwej i niebezpiecznej, napadając zarówno na ludy sprzymierzone z Rzymem, jak wrogie i dzikie”. Senat był tak zaniepokojony napływającymi wieściami, że wysłano do Galii komisję mającą sprawdzić, co się tam naprawdę dzieje. Oczywiście nic nie wskórała, a Cezar snuł coraz śmielsze plany. Zwycięski marsz przerwały dopiero powstanie Wercyngetoryksa i klęski za Renem. Zadziwiające odkrycie w Anglii. Archeolodzy znaleźli katapultę do wystrzeliwania bombowców Angielscy archeolodzy odnaleźli prototypową katapultę, która miała rzekomo „wystrzeliwać” bombowce z czasów II wojny światowej. Urządzenie jednak nigdy nie było używane. Kto je zapro... Skłóceni wodzowie rzymscy Zmiany przyniósł rok 53 p.n.e. Targany żądzą zwycięstw wojennych Krassus udał się do Syrii i tam wkrótce zginął wraz ze swym synem z ręki Partów. Talentów wojskowych mu nie brakowało, co udowodnił choćby pod Porta Collina, ale na Partach nieraz zęby połamali dużo zdolniejsi od niego. Triumwirat fizycznie przestał istnieć. Pompejusz też oddalał się od Cezara. Uspokoiwszy stolicę wrzącą po zabójstwie Klodiusza i zbliżywszy się do optymatów, uważał, że może zostać samodzielnym hegemonem. Gwoździem do trumny dla zdobywcy Galii miała być ustawa o procedurze wyborczej – każdy, kto chciał zostać konsulem, musiał stawić się w stolicy. Był to jawny wyrok na Cezara – złożywszy dowództwo, z pewnością trafiłby przed trybunał. Szczytem optymackiej prowokacji było pozbawienie Cezara władzy nad Galią i wydanie sławnego senatus consultum ultimum, na które odpowiedział 10 stycznia 49 r. p.n.e. przekroczeniem rzeki Rubikon. To był symboliczny gest. Wchodził w granice Italii, w której nie wolno było stacjonować legionom, stawiając się w roli uzurpatora. Wojna domowa Cezara z Pompejuszem Druga wojna domowa (49–45 r. p.n.e.) stała się faktem. Pompejusz szybko opuścił Italię (czuł się pewniej na Wschodzie), którą natychmiast zajął Cezar. Do starcia decydującego o losach wojny doszło pod Farsalos w Grecji. Pompejusz dysponował dwukrotną przewagą liczebną, a mimo to uległ zaprawionym weteranom Juliusza. Po wygranej bitwie Cezar, stojąc wśród trupów, miał stwierdzić: „Sami tego chcieli: mimo tak wielkich czynów ja, Gajusz Cezar, zostałbym skazany, gdybym w wojsku nie szukał pomocy”. Pokonany Pompejusz uciekał, ile sił. Nieszczęśliwie wybrał Egipt. Podobno intrygę uknuł Teodor z Samos – nauczyciel króla Ptolemeusza XIII. Na spotkanie Pompejuszowi wysłano Semproniusza – człowieka, który walczył niegdyś w pompejańskich legionach – niby jako eskortę. Gdy jednak znaleźli się na łódce, ten zadał śmiertelny cios. Przebiegły Grek, patrząc z wybrzeża, rzekł krótko: „Umarły nie kąsa”. Po śmierci Pompejusza Po opanowaniu Egiptu, choć Pompejusz już nie żył, Cezar nadal ścigał optymatów po całym Morzu Śródziemnym. Wspierani przez króla Numidii ulegli w bitwie pod Thapsos. Uznawany za jednego z ważniejszych dowódców Metellus Scypion popełnił samobójstwo. Jeden z synów Pompejusza uciekł do Hiszpanii, gdzie dopadły go wojska Cezara. W historii najbardziej zapisała się jednak śmierć Katona Młodszego w Utyce w Afryce Północnej. Nieprzejednany wzór cnót obywatelskich nie chciał przyjąć mediacji z Cezarem. Gdy ten zbliżał się do jego posiadłości, kazał ratować się rodzinie i przyjaciołom, a sam o świcie przebił się mieczem. Ranę opatrzyli słudzy. Odzyskawszy przytomność, Katon rozerwał bandaże i rękoma wyrwał własne wnętrzności. Cezar nie miał już odtąd poważnych przeciwników. Zastraszony senat z „radością” świętował klęski własnych obrońców. Pewnych granic jednak nie przekroczył: zamiast tytułów za gorszące bratobójcze zwycięstwa Cezarowi dawano zastępcze triumfy: nad Galami, Egipcjanami czy Jubą. Nowy „tyran” okazał się też łagodniejszy od Sulli – tylko nielicznym skonfiskował majątek. Nawet Cyceron przeżył – dopadnie go dopiero Marek Antoniusz za cichą zgodą Oktawiana. Siepacze obetną mu głowę i ręce, które następnie przybiją na Forum. Juliusz Cezar Cezar dostał prawo wybierania urzędników. Oficjalnie go jednak nie przyjął, ograniczając się do wskazywania kandydatów, którzy mieli być wybrani. Tylko on miał pieczę nad wojskiem i skarbcem. Ambitnie zasiedlił też Korynt i Kartaginę weteranami. Hojnie nadawał obywatelstwo innym ludom, m.in. w całej Galii. Zapoczątkowanie ekspansji kultury łacińskiej w tym kierunku pozostaje jego niewątpliwą zasługą. Cezar dostrzegł, że Rzym staje się potężnym imperium obejmującym cały ówczesny świat cywilizowany, i trzeba dostosować ustrój miasta-państwa do nowych warunków. Jedna sprawa pozostawała ciągle nierozwiązana – osobisty status Cezara. Już w 48 r. p.n.e. otrzymał dyktaturę na czas nieokreślony, w 46 – dziesięcioletnią, a w 44 – dożywotnią. Dyktatura to jednak nie „normalny” urząd republikański i co więcej, nie słyszano, aby ktoś sprawował ją tak długo. Republika była za ciasna na jego uprawnienia, monarchia ciągle zbyt rażąca dla obywateli. W 44 r. p.n.e. Marek Antoniusz siłą próbował wcisnąć mu diadem na głowę, ale Cezar zerwał go i rzucił w tłum. Próbowano zainscenizować aklamację na drodze z Alby do Rzymu, nie porwała jednak obecnych. Speszony Juliusz miał powiedzieć, że nie nazywa się „Rex” (król), tylko „Cezar” (to subtelna gra słów – zarówno Rex, jak i Caesar to rzymskie imiona). Na mocy uchwały senatu Cezar mógł na wszystkie uroczystości przychodzić w szacie triumfatora z wieńcem i jeździć pozłacanym rydwanem. Otrzymał ponadto tytuł „wyzwoliciela”. Społeczna histeria posunęła się do tego, że miesiąc Quinctilis nazwano jego imieniem: Iulius. Na Wschodzie zaczynano szemrać, że jest bogiem. Zabójstwo Cezara Życie Cezara skończyło się nagle podczas sławnych id marcowych 44 r. p.n.e. Czołowi spiskowcy, Brutus i Kasjusz Longinus, byli pompejańczykami, którzy kilka lat wcześniej błagali go o przebaczenie. Tak odwdzięczyli się za uzyskaną łaskę. Kielich goryczy, trzy dni przed wyjazdem Cezara na nową wojnę partyjską, przelało „odkrycie” przepowiedni z Ksiąg Sybillińskich, mówiących jakoby tylko rzymski król mógł pokonać Partów. Teraz już nie tylko optymaci wiedzieli, co się święci. Cezar musiał zginąć, gdyż w oczach elity stał się przeklętym jedynowładcą. W gronie spiskowców znaleźli się nawet niektórzy jego zausznicy, np. konsul Gajusz Treboniusz, wcześniej zaufany legat, który dzielił z nim trudy podboju Galii i Brytanii. Obalona przed setkami lat monarchia u wszystkich wywoływała dreszcz przerażenia. Zabiwszy Cezara, spiskowcy nie wiedzieli, co dalej począć. Srodze się przeliczyli, oczekując, że plebs weźmie ich stronę. Mieszkańcy miasta dyszeli żądzą zemsty, bo stracili swego dobroczyńcę. Osamotnieni optymaci zamknęli się na Kapitolu, a negocjacje z nimi podjął Antoniusz. Zgodził się na zniesienie dyktatury i darowanie im zbrodni za potwierdzenie aktów prawnych Cezara. Wielu cezarian zapamiętało mu, że dogadał się ze spiskowcami. Jego sytuację pogorszyło jeszcze odczytanie testamentu. Cezar wypłacał na jego mocy olbrzymie pieniądze ludności miasta, a spadkobiercą czynił syna swojej siostrzenicy – młodego Oktawiana. Ten nie wahał się przyjąć ciężaru schedy i w ciągu kilku tygodni przybył do Italii, zwiastując nowe wojny i zupełnie nowe czasy.
Gdzie zniknęły inskrypcje z rzymskiego fortu w Gruzji? Było ich sporo. Archeolodzy znaleźli właśnie drugą
Inskrypcji wykutych w kamieniu w rzymskim forcie Apsaros w Gruzji było mnóstwo. Zdobiły ołtarze i bazy posągów. Jednak prawie wszystkie przepadły bez śladu. Archeolodzy z Polski i Gruzji ogłosili odkrycie drugiego fragmentu inskrypcji. Co oznaczał napis i gdzie podziały się pozostałe?
W tym artykule: Zagadkowa i unikatowa inskrypcja Co mówi nam inskrypcja? Gdzie przepadły inskrypcje z Apsaros? Trafiły do pieca Gemma wisienką na torcie Twierdza Apsaros powstała ok. 2 tys. lat temu na granicy rzymskiej prowincji Kapadocja. Położona jest w Gonio obok Batumi w zachodniej Gruzji. Pełniła ważną rolę w systemie obrony wschodnich granic Imperium Rzymskiego. Od 2014 roku prowadzą tam wspólne wykopaliska badacze z Gruzji i Polski. Zagadkowa i unikatowa inskrypcja To niewielki zabytek o doniosłym znaczeniu – przekonują odkrywcy. Znaleźli właśnie fragment napisu łacińskiego wyrytego w cienkiej płytce kamiennej. Na wygładzonej powierzchni zachowały się jedynie fragmenty dwóch liter. Zapisano je w dwóch różnych liniach pierwotnego tekstu: M i E. Widoczny jest też charakterystyczny znak rozdzielający słowa, w formie stylizowanego liścia bluszczu. Dotychczas z rzymskiego fortu Apsaros znany był tylko jeden napis, dlatego najnowsze odkrycie jest tak ważne. Ten wcześniej odkryty zabytek wykonano z lokalnego kamienia. To negatywnie wpłynęło na jakość wykonania oraz na fatalny stan zachowania tekstu. – Widać wyraźnie, że w miejscowym andezyto–bazalcie nie udawało się wyryć skomplikowanych napisów ani zdobień – przekazał National Geographic Polska kierownik badań ze strony polskiej, dr hab. Radosław Karasiewicz-Szczypiorski z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Stronę gruzińską reprezentuje Shota Mamuladze z Agencji Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Adżarii. – Dlatego uważam, że surowiec niezbędny do wykonania oficjalnych inskrypcji i innych skomplikowanych prac kamieniarskich sprowadzano do Apsaros – dodał dr hab. Karasiewicz-Szczypiorski. Nowo odkryty napis jest dobrej jakości, bo wykonano go na kamieniu, który po prostu nadawał się do wykonywania inskrypcji. Zdaniem dr. hab. Karasiewicza-Szczypiorskiego, surowiec ten przewieziono morzem zapewne z Trapezuntu lub Synopy lub innego kamieniołomu. Naukowcy badają jego proweniencję. Znalezisko jest zatem pierwszym dowodem na hipotezę o imporcie surowca do wykonania precyzyjnych prac kamieniarskich. Co mówi nam inskrypcja? Fragment jest niewielki, ale naukowcy uważają, że był to napis oficjalny, który powstał w II w. n.e. Odkryto go na terenie budynku komendantury (principia). Ten położony centralnie budynek sztabowy był sercem każdego rzymskiego fortu i obozu wojskowego. – To tam wystawiano najwięcej ołtarzy i posągów opatrzonych inskrypcjami. Cienka płytka kamienna z napisem mogła być oprawiona w bazę posągu lub ołtarz wykonany w całości z lokalnego kamienia. W ten sposób uzyskiwano pożądany efekt za najrozsądniejszą cenę – sugeruje Karasiewicz-Szczypiorski. Gdzie przepadły inskrypcje z Apsaros? Trafiły do pieca Wszystko wskazuje na to, że większość inskrypcji wykonywano w lepszej jakości marmurze lub wapieniu, które sprowadzano z nawet odległych rejonów. Fragmenty tych skał były niekiedy znajdowane w czasie badań. Naukowcy uważają, że ich rzadkie występowanie jest związane z późniejszym przetwarzaniem tych trudnych do zdobycia surowców na wapno. Było ono używane przez stacjonujące w Apsaros garnizony bizantyjskie i osmańskie. Do wznoszenia swoich zabudowań wykorzystywały one zaprawę wapienną. Przygotowanie takiej zaprawy wymagało wypalenia w wysokiej temperaturze surowca zawierającego węglan wapnia. A w tej części wybrzeża Morza Czarnego mógł to być jedynie importowany wapień lub marmur. Odkryty fragment połamanej inskrypcji potwierdza, zdaniem odkrywców, że wyroby ze wspomnianych skał faktycznie rozdrabniano, aby potem wypalić je w piecu wapienniczym. Gemma wisienką na torcie W czasie ostatniego sezonu archeolodzy odkryli też drobny, ale wcześniej niespotykany w tym forcie zabytek. Czyli gemmę wykonaną z karneolu z wizerunkiem znanej z rzymskiej mitologii bogini wojny, Minerwy. Była ona patronką żołnierzy. Gemmy były drogimi, owalnymi kamieniami zdobionymi reliefem. Cieszyły się sporą popularnością w czasach Cesarstwa Rzymskiego. Przedmiot z Apsaros pochodzi z początku II wieku n.e. Identyfikacji dokonał dr Paweł Gołyźniak. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Mitologia rzymska to efekt połączenia wielu legend. Zostały zaczerpnięte od innych ludów
Mitologia rzymska zaczęła kształtować się w czasach, gdy pierwsze ludy zasiedliły teren Italii, a jej rozwój trwał do momentu, w którym chrześcijaństwo stało się dominującym systemem wierzeń. Rzymskie pojmowanie zjawisk nadprzyrodzonych cechowała bezosobowość, ale pod wpływem innych kultur, z czasem Rzymianie zaczęli nadawać swoim bogom cechy ludzkie. Czym charakteryzuje się mitologia rzymska? Jakich bogów czcili Rzymianie? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Charakterystyka mitologii rzymskiej Duchy w mitologii rzymskiej Mitologia rzymska pod wpływem obcych kultur Bogowie mitologii rzymskiej Ile jest wszystkich mitów rzymskich? Najważniejsze mity rzymskie Ciekawostki o mitologii rzymskiej System wierzeń starożytnych Rzymian od zawsze znajdował się pod silnym wpływem obcych kultur. Podwalin religii rzymskiej należy szukać w pierwotnych wierzeniach praindoeuropejskich, a do jej rozwoju w największej mierze przyczynili się Etruskowie i Grecy. Należy wspomnieć, że każda kultura, która była włączana do granic Imperium, dokładała swoją cegiełkę do rozwoju tamtejszych wierzeń. W rezultacie powstał skomplikowany system, który dziś nazywamy mitologią rzymską. Charakterystyka mitologii rzymskiej W fazie pierwotnej rzymski system wierzeń miał charakter typowo praktyczny, powiązany z chłopskim życiem społeczeństwa. Dosłownie każda czynność miała swoje bóstwo, którego wola decydowała o jej powodzeniu lub niepowodzeniu. Dotyczyło to każdego aspektu codzienności. Oczywiście, już wtedy istniały bóstwa nadrzędne, ale wpływ pomniejszych istot nadludzkich na codzienność Rzymian był ogromny. Każdy z bogów miał swój określony obszar działania, zwykle wąski, ograniczony do konkretnej czynności. Przykładowo, inny bóg inicjował pierwszy płacz noworodka, inny sprawował pieczę nad jego kołyską, inny uczył go jeść i pić, jeszcze inny doglądał nauki chodzenia. To samo dotyczyło uprawy roli, gdzie dosłownie każdej czynności patronował inny bóg. To sprawiło, że najdawniejsze wierzenia starożytnych Rzymian cechowały się rozbudowaną obrzędowością i systemem składania ofiar. Cywilizacja mykeńska była dynamiczna i waleczna. W końcu jednak trafiła na silniejszego przeciwnika Cywilizacja mykeńska należy do najstarszych kultur greckojęzycznych. Rozwinęła się w epoce brązu na obszarze Grecji kontynentalnej, skąd rozprzestrzeniła się na pozostałe obszary regionu... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cywilizacja-mykenska-co-o-niej-wiemy-i-dlaczego-doszlo-do-jej-upadku-fot-deagostini-getty-images-4524f24.jpg" width="938" height="631" alt="Cywilizacja mykeńska – co o niej wiemy i dlaczego doszło do jej upadku? (fot. DeAgostini/Getty Images)" title="Cywilizacja mykeńska – co o niej wiemy i dlaczego doszło do jej upadku? (fot. DeAgostini/Getty Images)" /> O swoich bogach Rzymianie nie wiedzieli zbyt wiele. Istoty wyższe były przez nich pojmowane w kategoriach bytów bezosobowych, bez określonej płci. W odróżnieniu od bóstw greckich, bogowie rzymscy nie odwiedzali świata śmiertelników i nie ukazywali się ludziom. Nie wpływali na ich sprawy w sposób bezpośredni. Wtedy jeszcze nie powstawały żadne podania i opowieści o ich życiu. Na temat bogów wiedziano jedynie, że trzeba ich nieustannie czcić, a chcąc zyskać ich przychylność, należy składać im ofiarę. Duchy w mitologii rzymskiej W początkowej fazie kształtowania się rzymskiego systemu wierzeń szczególnie mocno zarysowywała się wiara w duchy i kult zmarłych. Rzymianie otaczali czcią dusze swoich przodków, zwane manes. Czcili też lary, czyli duchy opiekuńcze, sprawujące pieczę nad domostwem i polem, oraz penaty, czyli opiekuńcze duchy spiżarni. Mitologia rzymska pod wpływem obcych kultur Rzymskie pojmowanie istot boskich zaczęło się zmieniać w czasach królewskich, pod wpływem wierzeń etruskich. To właśnie od Etrusków Rzymianie nauczyli się uosabiać dotąd bezkształtne bóstwa. Wtedy też zaczęły powstawać posągi przedstawiające bogów pod postacią istot o cechach ludzkich i pierwsze świątynie. Bezsprzeczny wpływ na rzymski system wierzeń wywarła etruska triada, na którą składają się: Tinia (bóg burzy), Uni (żona Tinii, bogini kosmosu i miasta Perusia) i Menrva (bogini mądrości, zdrowia rzemiosła, sztuki i wojny). Rzymianie utożsamiali te bóstwa z trójcą kapitolińską: Jowiszem, Junoną i Minerwą. W V wieku p.n.e. w rzymskim systemie wierzeń zaczęły pojawiać się elementy religii Hellenów. Mitologia grecka zaczęła przenikać do Rzymu, a wiele bóstw Hellady znalazło swoje miejsce w rzymskim kanonie, jako di novensides, czyli bogowie przybysze funkcjonujący obok di indigante – bóstw rodzimych. Z czasem nastąpiło całkowite zespolenie bożków z kanonów obu kultur. Bogowie mitologii rzymskiej Rzymianie mieli swoich rodzimych bogów, ale z czasem ich kanon zaczął poszerzać się o boskich przybyszów. Dodatkowo, w mitologii rzymskiej pojawiają się liczne personifikacje, czyli bóstwa stanowiące uosobienie ludzkich uczuć, cech, wyobrażeń i innych pojęć ogólnych. O ile mitologia nordycka wskazuje na śmiertelność bogów, to Rzymianie czcili swoje bóstwa jako istoty nieśmiertelne. Najważniejszym bogiem w wierzeniach starożytnych Rzymian był Jowisz (Jupiter). Miał swojego odpowiednika w greckim kanonie, a był nim Zeus. Kult Jowisza narodził się wokół Wzgórz Albańskich, a z czasem trafił do Wiecznego Miasta. Rzymianie widzieli w nim boga jasnego nieba, odpowiedzialnego za wszystkie związane z nim zjawiska. To Jowisz zsyłał deszcz, ale w gniewie mógł być też sprawcą suszy. Władał piorunami i posługiwał się nimi jak bronią. Drugim bogiem po Jowiszu był Mars. Pierwotnie był opiekunem wojowników i strażnikiem plonów i trzód. Z czasem zaczęto utożsamiać go z Aresem i uznano za ojca Romulusa. Co spowodowało upadek Cesarstwa Rzymskiego? Historycy wymieniają różne przyczyny Upadek Cesarstwa Rzymskiego do dziś wzbudza ciekawość nie tylko historyków. Co wydarzyło się ponad 1500 lat temu? Do najwyższych bóstw staroitalskich zaliczany był także Janus. Ten bóg nie miał swojego odpowiednika w wierzeniach Hellady. Rzymianie pojmowali Janusa jako boga wszelkich początków. Poświęcali mu pierwszy brzask dnia, pierwszy miesiąc w roku i pierwszy dzień każdego miesiąca. Wysoką pozycję w rzymskich wierzeniach zajmował też Kwirynus. Początkowo przedstawiano go na podobieństwo Marsa, ale w czasach republiki był już całkowicie utożsamiany z Romulusem. Inne ważne bóstwa rzymskie to: Junona – żona Jowisza, uosobienie wzorowej matki; Minerwa – podobna do Ateny opiekunka sztuki i rzemiosła; Westa – bogini stojąca na straży domowego ogniska; Orkus – władca podziemnego świata i bóg zmarłych. Ile jest wszystkich mitów rzymskich? Nie sposób stwierdzić, ile mitów powstało wokół rzymskich bogów, herosów i innych nadistot. Jak wspomnieliśmy, na początku Rzymianie nie spisywali boskich dziejów. Gdy ich wierzenia znalazły się pod wpływem obcych kultur, zaczęli przywłaszczać sobie nie tylko ich bogów, ale także związane z nimi mity. Niektóry stanowiły wierną kopię oryginału, do innych wprowadzano elementy typowo rzymskie. Najważniejsze mity rzymskie Wymieniając najważniejsze rzymskie mity, należy wskazać na dwie legendy: o Eneaszu i o powstaniu Rzymu. Wędrówki Eneasza Mit przedstawia historię Eneasza, ocalałego z trojańskiej rzezi. Tej samej nocy, gdy Achajowie podstępem wtargnęli do Troi, Eneasza we śnie odwiedził Hektor, nakazując mu ucieczkę z miasta. Tytułowy bohater zabrał ze sobą swoją żonę, syna i ojca, ale Troję opuścił już bez małżonki, która zgubiła się w ferworze walki. Rozpoczęła się trwająca lata wędrówka, podczas której Eneasz musiał mierzyć się z wieloma przeciwnikami, w tym także z rozgniewanymi bogami. W pierwszej kolejności dotarł do Tracji, ale gdy zorientował się, że tamtejszy król przeszedł na stronę Greków, czym prędzej opuścił krainę. Jego następnym przystankiem była świątynia Apollina na Delos. Tamtejsza wyrocznia nakazała mu obrać kurs na Kretę. Zaraza zmusiła załogę do szybkiego opuszczenia wyspy. Statek dobił do wyspy zamieszkałej przez harpie. Jedna z nich przepowiedziała Eneaszowi, że nową ojczyznę znajdzie na zachodzie. Dotrze do celu, gdy głód zmusi jego i załogę do zjedzenia stołów. Po licznych perypetiach Trojańczyk dotarł wreszcie do miejsca, gdzie Tyber wpada do morza. Załoga była tak głodna, że zjadła podpłomyki, które na statku pełniły funkcję stołów. Wówczas Eneasz przypomniał sobie słowa harpii i zrozumiał, że dotarł do nowej ojczyzny. Tą krainą rządził Latinus. Władca wcześniej miał sen o nieznanym przybyszu, któremu musi oddać za żonę swoją córkę Lawinię. Trojańczyk mógł ją poślubić tylko pod warunkiem pokonania Turnusa, wodza Rutulów, któremu księżniczka była obiecana jeszcze przed przybyciem wędrowca. Eneasz wyszedł zwycięsko z bitwy. Poślubił Lawinię i założył miasto Lawinium. Cztery lata później doszło do starcia z Rutulami. W trakcie walki władca przepadł bez śladu. Na tronie zasiadł jego syn, Julus. Powstanie Rzymu Syn Eneasza założył własne miasto, które nazwał Alba Longa. Rządziło nim wielu władców. Ostatni, Prokos, miał dwóch synów – Numitora i Amuliusa. Jako starszy z braci, to Numitor odziedziczył tron. Amulius nie zamierzał jednak pogodzić się z tym, Zebrał wojsko i obalił nowego władcę. Żeby zabezpieczyć tron dla swoich synów, córkę swojego brata, Reę Sylwię, uczynił westalką. Ta jednak była w ciąży z samym Marsem. Gdy urodziła dwóch synów, Romulusa i Remusa, uzurpator skazał ją na śmierć, a chłopców nakazał umieścić w koszyku i wrzucić do Tybru. Szczęśliwym zrządzeniem losu, koszyk zatrzymał się na pniu drzewa. Bliźniaków odnalazła wilczyca, która codziennie karmiła ich swoim mlekiem. Później natrafił na nich Faustulus, pod którego opieką wyrośli na silnych mężczyzn. Ich pochodzenie wyszło na jaw, gdy doszło do sprzeczki między pasterzami Numitora i Amuliusa. Żeby zakończyć waśń, Remusa postawiono przed obliczem Numitora. Zapytany o pochodzenie, opowiedział historię swoją i swojego brata. Numitor rozpoznał w nim własnego wnuka. Nakazał sprowadzić Romulusa i zaczął opracowywać plan obalenia uzurpatora. Budowle starożytnego Rzymu. 11 najsłynniejszych obiektów, które warto zobaczyć Budowle Starożytnego Rzymu na długie lata stały się wzorem dla architektów z całej Europy. Jakie budowle znajdowały się w Starożytnym Rzymie? Zapraszamy na wycieczkę szlakiem najważniej... Po osadzeniu na tronie swojego dziadka, chłopcy opuścili miasto z zamiarem założenia własnego. Nie mogli jednak dojść do porozumienia w kwestii objęcia władzy. Romulus zasiadł na Kapitolu, Remus na Awentynie. Spór rozstrzygnęli bogowie, zsyłając znaki, które bracia mieli dostrzec. Pierwszy, 6 sępów, zauważył Remus, drugi – 12 sępów – dostrzegł Romulus. Bogowie ogłosili, że założycielem miasta zostanie Romulus. Remus nie zamierzał jednak respektować wytyczonych granic. Zabił brata i ogłosił, że każdy, kto zechce odebrać mu jego terytorium, zginie jak Romulus. Ciekawostki o mitologii rzymskiej Powyżej przedstawiliśmy najważniejsze informacje o mitologii rzymskiej. Na koniec zostawiliśmy kilka ciekawostek dotyczących wierzeń starożytnych Rzymian. Rzymianie nie byli specjalnie przywiązani do swoich bóstw. W trakcie wojen zwyczajowo modlili się do bogów, do których swoje modły kierowali ich przeciwnicy. W ten sposób chcieli przeciągnąć ich na swoją stronę i zapewnić sobie przewagę. O ile antycznych Greków cechowała bojaźń boża, to mieszkańcy Wiecznego Miasta podchodzili do swoich bóstw z większym dystansem. Nie bali się przedstawiać ich w ujęciu satyrycznym i żartować na ich temat. Należy jednak podkreślić, że do obrzędowości podchodzili z największą powagą. Wierzyli bowiem, że ciągłe kontakty z bogami są warunkiem dobrobytu. Kult greckich bogów cieszył się największą popularnością wśród mieszczan. Chłopi chętniej oddawali cześć bóstwom natury. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Hadrian, cesarz sprawiedliwy. Co wiemy o władcy Rzymu uznawanym za jednego z Pięciu Dobrych Cesarzy?
Hadrian rządził potężnym Cesarstwem Rzymskim przez zaledwie 21 lat, jednak pozostawił po sobie niezatarte wrażenie. Tym, co wyróżniało go na tle rzymskich monarchów było dążenie do zabezpieczenia granic imperium, a nie niekończących podbojów.
W tym artykule: Rodzina i młodość Hadriana Hadrian przejmuje władzę Rządy Hadriana Projekty budowlane Związek Hadriana z Antinousem Powstanie Bar-Kochby Choroba i śmierć Hadriana Był nie tylko wytrawnym żołnierzem, ale też poetą i miłośnikiem sztuki. Jego panowanie wyznacza szczyt Cesarstwa Rzymskiego, zwykle datowany na ok. 117 roku n.e. Przyszły cesarz Rzymu urodził się 24 stycznia 76 roku n.e. jako Publius Aelius Hadrianus. Przyszedł na świat w założonym przez wodza Scypiona Afrykańskiego mieście Italica na terenie współczesnej Hiszpanii, będącej wówczas pod władaniem rzymskim. Italica była położona blisko dzisiejszej Sewilli. Rodzina i młodość Hadriana Był synem senatora Publiusa Aeliusa Hadrianusa Afera, ciotecznego brata cesarza Trajana, i Domicji Paulin. W domu rodzinnym otrzymał znakomite wykształcenie, które rozwijał przez resztę życia. Ojciec przyszłego cesarza zmarł, gdy Hadrian miał zaledwie 10 lat. Jednak pieczę nad nim przejął właśnie Trajan. Kolumna Trajana w Rzymie. To symbol wielkiego zwycięstwa i jeden z ciekawszych zabytków stolicy Włoch Kolumna Trajana została wybudowana w 113 roku n.e. Wznosi się 38 metrów ponad Rzymem i upamiętnia zwycięstwa cesarza nad starożytnymi Dakami. Jest ozdobiona spiralnym fryzem, na którym znaj... Trajan był bezdzietny. Opieka, jaką otoczył młodego kuzyna dość szybko zaczęła sugerować, że to właśnie jego widzi jako swojego następcę. Pozycję Hadriana wzmocniło dodatkowo małżeństwo z Wibią Sabiną, wnuczką siostry Trajana. Hadrian zdobywał doświadczenie cywilne i wojskowe, brał udział w wojnach z Dakami i z Partami. Jednak nie należał do grona najbliższych wojskowych współpracowników Trajana. Za to cieszył się przychylnością i poparciem Plotyny, żony Trajana. Plotyna lubiła młodego Hadriana i zachęcała go do poszukiwań literackich, zwłaszcza do zainteresowania się grecką poezją i kulturą. To również ona miała nakłonić cesarza, by usynowił Hadriana. Zamiłowanie Hadriana do kultury helleńskiej było tak wielkie, że w młodości otrzymał przydomek Graeculus, co oznacza „mały, grecki chłopiec”. Podziw Hadriana dla kultury greckiej trwał przez całe jego panowanie. Nawet w dzisiejszych czasach Hadrian jest często błędnie identyfikowany jako Grek lub władca o greckim rodowodzie. Hadrian przejmuje władzę Trajan zginął podczas kampanii w Cylicji w 117 roku n.e.. Po śmierci wodza żona Trajana, Plotyna, podpisała dokumenty sukcesji, twierdząc, że Trajan na swojego następcę wybrał właśnie Hadriana. Uważa się, że to ona, a nie cesarz, była odpowiedzialna za ustanowienie Hadriana spadkobiercą Trajana. Jakkolwiek by nie było, wiadomo, że Trajan szanował Hadriana. Widział w nim swego następcę, nawet jeśli oficjalnie tak go nie tytułował. Miało być to wynikiem sporu między cesarzem a Hadrianem. Sporu, jaki miał miejsce około 100 roku n.e. i dotyczył jednego z kochanków Trajana. Zarówno Trajan, jak i Hadrian byli homoseksualistami. Cesarz otaczał się wieloma młodymi mężczyznami. Zdaje się, że Hadrian jednego z nich próbował uwieść lub nawet uwiódł. Miało to wywołać rozdźwięk między nim a cesarzem. Bliskie relacje Hadriana z wojskiem oznaczały, że natychmiast po śmierci Trajana otrzymał poparcie armii. Miało ono tak wielkie znaczenie, że nawet jeśli rzymski senat chciałby zakwestionować sukcesję Hadriana, to senatorowie mieli związane ręce. Rządy Hadriana Oddanie Hadriana armii rzymskiej najlepiej pokazuje fakt, że nawet jako cesarz spał i jadł wśród zwykłych żołnierzy. Jest też zwykle przedstawiany w stroju wojskowym, mimo że za jego panowania w cesarstwie panował względny pokój. Hadrian został uznany za cesarza przez większość mieszkańców Rzymu i przez cały okres swych rządów był bardzo podziwiany i szanowany. Co prawda był nieobecny w Rzymie przez większą część swojego panowania, bo poza Wiecznym Miastem spędził 12 z 21 lat rządów. Jednak o jego popularności jako cesarza najlepiej świadczy fakt, że w jego biografiach nie pojawia się żaden ślad nagany lub krytyki z tego powodu. Wcześniejsi władcy rzymscy, tacy jak Neron, byli ostro krytykowani za to, że spędzali znacznie mniej czasu z dala od miasta. Stabilność imperium i rosnący dobrobyt pozwoliły Hadrianowi na luksus podróży do prowincji. Tam osobiście sprawdzał projekty, które zlecił w Rzymie. To właśnie przedsięwzięcia budowlane Hadriana stanowią jego najtrwalszą spuściznę. Projekty budowlane Odwiedził w 122 roku n.e. Brytanię. Nakazał zbudować długi obronny mur, mający zapobiec inwazji północnych Piktów. Zakładał miasta, wznosił pomniki, ulepszał drogi. Wzmacniał infrastrukturę prowincji na całym Półwyspie Bałkańskim, w Egipcie, Azji Mniejszej, Afryce Północnej i oczywiście w Grecji. Odwiedził Grecję co najmniej dwa razy i został wtajemniczonym w misteria eleuzyjskie. Łuk Hadriana, zbudowany na jego cześć przez mieszkańców Aten w latach 131–132 roku n.e., honoruje cesarza jako założyciela miasta. Ateńczycy dodali do imienia Tezeusza, legendarnego założyciela miasta, imię Hadriana, by podziękować mu za postawienie wielkiej świątyni Zeusa. Susza odsłoniła starożytny Most Nerona na rzece Tyber w Rzymie Od wielu tygodni Włochy zmagają się z poważną suszą. Skutki tej klęski żywiołowej odczuwają wszyscy, a jej skalę pokazuje poziom na rzece Tyber w Rzymie. W Rzymie Hadrian nakazał odbudowę zniszczonego w pożarze Panteonu i Forum Trajana. Sfinansował także budowę innych budynków, w tym łaźni rzymskich i licznych willi. Wiele z tych struktur przetrwało w nienaruszonym stanie przez wieki, niektóre nawet do XIX wieku n.e. Panteon, wciąż doskonale zachowany, może zwiedzać do dziś. Po wizycie w Brytanii, której skutkiem była budowa Muru Hadriana, cesarz udał się do Azji Mniejszej. Konkretnie do regionu Bitynii, aby dokonać inspekcji odbudowy Nikomedii. Miasto zostało zniszczone przez trzęsienie ziemi. Związek Hadriana z Antinousem To właśnie w Nikomedii lub w pobliskim Claudiopolis spotkał w 123 r n.e. młodego Antinousa, z którym nie rozstawał się przez kolejnych siedem lat. Antinous miał wówczas prawdopodobnie 13–15 lat, Hadrian 47. Ale związki między starszymi mężczyznami i młodymi chłopcami były dopuszczalne w kulturze rzymskiej, o ile obie strony wyraziły na nie zgodę. Aby mieć chłopca bliżej, Hadrian zaaranżował przyjęcie go do prestiżowej szkoły z internatem w Rzymie. Kształciła ona młodych mężczyzn do życia na dworze. Jednak już dwa lata później Antinous zamieszkał w willi Hadriana i podróżował z nim po licznych prowincjach. W 130 roku wybrali się wspólnie na październikowe święto Ozyrysa do Egiptu. Pod koniec święta doszło do tragedii. Antinous utonął w wodach Nilu. Niektórzy starożytni historycy, jak Kasjusz Dion, sugerują, że Antinous poświęcił swoje życie. Podobno chodziło o rytuał mający wyleczyć Hadriana z tajemniczej choroby, na którą cesarz cierpiał przez ostatnich kilka lat. Hadrian kazał natychmiast ubóstwić Antinousa. Było to bezprecedensowe, ponieważ zwykle cesarz przedkładał sugestię senatowi, a ten ją zatwierdzał lub nie. Ale Hadrian był przekonany, że musi uczcić pamięć kochanka. Na brzegu Nilu nakazał wybudować na cześć Antinousa miasto Antinopolis. Wokół młodego kochanka cesarza wyrósł kult, który szybko rozprzestrzenił się po prowincjach. Był czczony jako bóg uzdrawiania i współczucia. Jego zwolennicy wznosili jego posągi w świątyniach i sanktuariach w całym imperium. Kult Antinousa stał się tak popularny, że ponad 115 lat później rywalizował z chrześcijaństwem i dobrze ugruntowanym kultem Izydy. Powstanie Bar-Kochby Hadrian był człowiekiem wykształconym i obytym, a jego polityka była skoncentrowana na utrzymaniu pokoju. Jednak sam bywał mocno wybuchowy. Znany był z tego, że często tracił panowanie nad sobą w rozmowach z uczonymi, z którymi się nie zgadzał. Raz nawet przypadkowo oślepił sługę, gdy we wściekłości rzucił w niego rysikiem. Ale dopiero w Jerozolimie Hadrian dał upust swemu temperamentowi na masową i tragiczną skalę. Doszło do tego w 132 roku n.e. Hadrian odwiedził Jerozolimę, która wciąż była w ruinie po pierwszej wojnie rzymsko-żydowskiej w latach 66–73 n.e. Cesarz uznał, że odbuduje miasto według własnych projektów. W dodatku przemianował je na Aelia Capitolina Jupiter Capitolinus – na cześć siebie i króla rzymskich bogów. Kiedy na ruinach Świątyni Salomona zbudował świątynię Jowisza, ludność powstała. Przywódcą buntu był Szymon bar Kochba. Drogi rzymskie wciąż mają duży wpływ na nasze życie. Jak to możliwe, skoro większości już nie ma? Pierwsze drogi rzymskie wybudowano już w IV wieku p.n.e. Miały ułatwić przemieszczanie legionów i handel. Najnowsze badania wykazały, że starożytny system dróg ma duży związek ze wspó.. Straty rzymskie w tej kampanii były ogromne, ale straty żydowskie nie mniejsze. Do czasu stłumienia rebelii zginęło ponad pół miliona Żydów. Ponad 1000 miast i wsi zostało zniszczonych. Hadrian następnie wygnał pozostałych Żydów z regionu. Przemianował go na Syrię palestyńską, na cześć tradycyjnych wrogów narodu żydowskiego – Filistynów. Nakazał też publiczne spalenie Tory, dokonał egzekucji żydowskich uczonych i zakazał praktykowania i przestrzegania judaizmu. Sposób, w jaki Hadrian poradził sobie z rewoltą Bar-Kochby, jest jedyną ewidentnie ciemną plamą na jego skądinąd godnych podziwu rządach. Jednak dokonał on swoich wyborów w oparciu o tradycyjną rzymską politykę radzenia sobie z buntami. Choroba i śmierć Hadriana Zdławienie powstania kosztowało go – dosłownie – wiele zdrowia. Schorowany powrócił do Rzymu. Zajął się pisaniem wierszy i sprawami administracyjnymi. Mianował Antoninusa Piusa swoim następcą pod warunkiem, że ten przyjmie młodego Marka Aureliusza (161–180 n.e.) jako swojego. Aureliusz natomiast będzie współrządził z Lucjuszem Verusem (161–169 n.e.), którego ojcem był adoptowany syn Hadriana. Cesarz Hadrian zmarł w 138 roku n.e., prawdopodobnie na zawał serca. Miał wówczas 62 lata. Został pochowany najpierw w Puteoli, na terenie dawnej posiadłości Cycerona. Miało to być hołdem dla zamiłowania Hadriana do nauki. Miejsce pochówku zmieniono, gdy Antoninus Pius ukończył wielki grób Hadriana w Rzymie w następnym roku. Wówczas ciało dobrego cesarza skremowano i pogrzebano je tam wraz z prochami jego żony i adoptowanego syna Lucjusza Aeliusza Cezara, ojca Lucjusza Verusa. Antoninus Pius nakazał ubóstwienie Hadriana. Rozkazał również stawiać świątynie na cześć człowieka, który dał pokój wielkiemu imperium zbudowanemu na nieustannych podbojach. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Archeolodzy odkryli nowe ślady Cesarstwa Rzymskiego na Malcie. Mogą pochodzić sprzed 2 tysięcy lat
Badacze są obecni na Malcie niemal przez cały rok. Jedno z ich ostatnich odkryć pozwala lepiej poznać historię wyspy uwielbianej przez turystów. Co wiadomo o odnalezionym miejscu?
W tym artykule: Nowe odkrycie archeologiczna na Malcie Malta w czasach Cesarstwa Rzymskiego Najciekawsze atrakcje historyczne Malty Z uwagi na swoje położenie, czasach Cesarstwa Rzymskiego Malta pełniła funkcję centrum militarno-handlowego. Była bazą wojskową wykorzystywaną do kontrolowania Morza Śródziemnego, w szczególności na szlaku łączącym Italię z Afryką Północą. Dzięki temu na miejscu nadal są odkrywane pamiątki po rzymskim epizodzie w historii wyspy. Nowe odkrycie archeologiczna na Malcie Międzynarodowy zespół archeologów prowadzących prace badawcze na Malcie odkrył niedawno elementy domu sprzed 2 tysięcy lat. Znajduje się on w okolicach miasta Rabat, niedaleko Domvs Romana. Są to ruiny budynku z czasów rzymskich, które odnaleziono w 1881 roku. Odkrycie pochodzi z czasów Cesarstwa Rzymskiego, a konkretnie z okresu między I w. p.n.e., a II w. n.e. Pozwala ono lepiej zrozumieć tkankę miejską, układ przestrzenny tego obszaru oraz warunki życia w okolicy sprzed 2 tysięcy lat. Za szczególnie cenne źródła historyczne uznano pozostałości ceramiczne oraz zachowany przy budynku system usuwania odpadów. Malta w czasach Cesarstwa Rzymskiego Na jednym z elementów ceramicznych zachowały się wygrawerowane litery DAOI. Według archeologów mogą oznaczać czyjeś imię, np. właściciela lub mieszkańca domu. Nowo odkryty rzymski budynek, tak jak Domvs Romana, stał w sercu starożytnego miasta Melite. Obecnie znajdują się tam dwie maltańskie miejscowości: Rabat i Mdina, którą pokochają fani serialu „Gra o tron”. To tam powstawała część zdjęć do hitowej produkcji. To nie wszystko, co może zdradzać odkrycie. Badania domu będą kontynuowane latem przyszłego roku. Wówczas analizie mają zostać poddane znalezione na miejscu śmieci. Badacze mają nadzieję, że to pozwoli im dowiedzieć się nieco więcej o tożsamości i życiu codziennym właściciela budynku. Międzynarodowe prace archeologiczne są realizowane w ramach projektu Melite Civitas Romana. Jego celem jest poznanie historii obszaru, na którym znajduje się Domvs Romana oraz jego okolic w Rabacie. Ma on także przyczynić się do wzmocnienia rozpoznawalności tego śródziemnomorskiego kraju w zakresie starożytnej historii. Malta z nowym wrakiem statku dostępnym dla turystów. Dlaczego MV „Hefajstos” już nie pływa? Malta ponownie zachwyca miłośników nurkowania. Od niedawna turyści mogą podziwiać podwodne zakątki Morza Śródziemnego, jednocześnie poznając kunszt nowoczesnego szkutnictwa. Najciekawsze atrakcje historyczne Malty Malta ma długą i fascynującą historię. Można ją poznawać na miejscu, odkrywając zabytkowe atrakcje archipelagu. Jedną z nich jest XVII-wieczna Wieża Xlendi. Jej historia jest nierozłącznie związana z panowaniem Zakonu Maltańskiego na Malcie. Prace konserwatorskie budowli ruszyły dopiero 2020 r. Wówczas odkryto tam nieznane wcześniej freski ścienne, ukryte pod warstwą farby. Oprócz nich zwiedzający mogą oglądać też artefakty garncarskie z wraku statku punickiego. W ostatnim czasie u wybrzeży wyspy Gozo powstał również podwodny park archeologiczny. Na naukowców oraz nurków technicznych z całego świata czekają tam skupiska fascynujących obiektów archeologicznych. Są to przede wszystkim amfory, popularne w starożytnej Grecji oraz kulturze rzymskiej. Maltańscy eksperci twierdzą jednak, że w osadach morskich można znajdować się o wiele więcej historycznych pozostałości. Ciekawym sposobem na poznawanie historii Malty jest też też zwiedzanie podziemi Valletty. Ich historia sięga XVII wieku. Od tamtej pory pełniły różne funkcje, w tym obronne, handlowe i religijne. Według ekspertów, podczas II wojny światowej w podziemnych korytarzach i kryptach ukrywało się prawie 40 tys. mieszkańców Malty. Źródło: University of South Florida.
Nekropolia osadników obok rzymskiego obozu. Skąd przybyli?
Kilkadziesiąt grobów odkryli archeolodzy w Nauheim w zachodnich Niemczech. Była to nekropolia osadników, którzy przybyli w te rejony wraz z rzymskimi wojskami w I wieku n.e. Skąd pochodzili?
W tym artykule: Równi i równiejsi. Również na cmentarzu Osadnicy. Skąd pochodzili? Rzymskie wpływy w Europie Dokąd docierali Rzymianie? Archeolodzy byli zmuszeni przeprowadzić wykopaliska, bo cmentarzysko ulegało dewastacji na skutek działalności rolniczej. W sumie w Nauheim w Hesji, w zachodnich Niemczech, odkryli 46 grobów na powierzchni 2 tys. m2. W większości zmarłych poddano kremacji. Nie wszyscy zmarli byli jednak równi. Część pochówków znajdowała się w sześciu prostokątnych w planie przestrzeniach. Równi i równiejsi. Również na cmentarzu Być może były to kiedyś murowane konstrukcje oddzielające bogatszych zmarłych od tych mniej zamożnych. Nie zachowały się jednak do naszych czasów – zostały rozebrane zapewne w czasach średniowiecza. Bogatsi zmarli pochowani byli w grobach z wieloma przedmiotami. Spopielone szczątki jednego z nich trafiły do obszernego wiaderka z brązu. Wśród darów znajdowało się m.in. pieczołowicie wykonane szklane naczynie. Archeolodzy planują dalsze badania grobów pod kątem rozwarstwienia społecznego. Cmentarzysko istniało do początków III wieku n.e. Osadnicy. Skąd pochodzili? Nekropolia znajdowała się w sąsiedztwie rzymskiego obozu wojskowego. Od połowy I stulecia rozwijała się coraz większa osada wiejska, do której należał również badany cmentarz. Przed przybyciem wojsk rzymskich teren ten był słabo zaludniony. Wyglada na to, że sprowadzono w to miejsce osadników. Wyposażenie grobów jest różnorodne. Wspomniany wyżej pochówek w naczyniu z brązu, w którym były również metalowe przedmioty takie jak nożyczki i nożyki, nie jest typowy dla rzymskich pochówków. Skąd zatem przybyli osadnicy? Zdaniem badaczy zapewne ze wschodniej Galii, czyli z obszarów na zachód od Renu (nekropolia była po wschodniej stronie rzeki). Wskazuje na to również zwyczaj chowania bogatszych zmarłych w wydzielonych przestrzeniach w obrębie nekropolii. Oznacza to, że imigranci wraz ze zmianą miejsca zamieszkania pozostali wierni rytuałom pogrzebowym swoich przodków. Rzymskie wpływy w Europie Cmentarzysko położone jest na tuż na wschód od Renu. Rzymianie dotarli w te rejony w pierwszych wiekach naszej ery i zabezpieczyli szeregiem obozów wojskowych i umocnień. Na zajętych obszarach rozbudowywali infrastrukturę: budowali drogi i udrażniali szlaki wodne. W ten sposób transportowali swoje towary na nowo zajęte obszary. Nowo odkryte cmentarzysko znajdowało się obok obozu, którego zadaniem było kontrolowanie napływ plemion germańskich z obecnych północnych Niemiec. O tym, że te plemiona pojawiały się na kontrolowanym przez Rzymian obszarze, świadczą różnego rodzaju zabytki, w tym naczynia ceramiczne. Antyczna lodówka z wyposażeniem. Odkrycie Polaków w rzymskim obozie legionowym Obszerny kontener wykonany z płyt ceramicznych, osadzony na ołowianej rurze wodociągowej odkryli w Novae w Bułgarii polscy archeolodzy. Była to antyczna lodówka. Wewnątrz schładzano wino i ... Jak czytamy na stronie Urzędy Ochrony Zabytków Hesji, który poinformował o nowych odkryciach, badania nad granicami cesarstwa rzymskiego od dawna skupiają się na najbardziej znanych umocnieniach limesu, czyli granicy rzymskiej, w postaci muru Hadriana, Antonina czy systemu umocnień ciągnącego się od dolnego Renu po Morze Północne na wysokości Holandii. Tymczasem – jak wskazano – granice wzdłuż Renu, Menu i Dunaju były dla Rzymu jeszcze ważniejsze w zabezpieczeniu imperium. Dlatego wymagają dalszych badań. Dokąd docierali Rzymianie? Kilka lat temu dr hab. Bartosz Kontny z Instytutu Archeologii UW poinformował o odkryciu na Kujawach fragmentów oporządzenia jeździeckiego i stroju legionistów. Część z nich po raz pierwszy odkryto poza granicami Cesarstwa Rzymskiego. W jego ocenie są to „pierwsze bardzo mocne dowody na faktyczną obecność rzymskich żołnierzy na obszarach dzisiejszej Polski.” Wśród zabytków były metalowe zawieszki, które zdobiły rzemienie rzymskiego oporządzenia końskiego. Ich kształt był dość zaskakujący: w formie fallusów lub wulw (żeńskiego łona). Były to amulety mające chronić przed złymi siłami i zapewniać szczęście. Jaki był powodów rzymskiej obecności tak daleko od granicy cesarstwa? Opcji jest kilka. Być może było to związane ze szlakiem bursztynowym – do Rzymu sprowadzano złoto północy. Niewykluczone, że Rzymianie werbowali na tych terenach Germanów do swojej armii. Źródła: Landesamt für Denkmalpflege Hessen, Archäologie in Deutschland, Nauka w Polsce Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Antyczna lodówka z wyposażeniem. Odkrycie Polaków w rzymskim obozie legionowym
Obszerny kontener wykonany z płyt ceramicznych, osadzony na ołowianej rurze wodociągowej odkryli w Novae w Bułgarii polscy archeolodzy. Była to antyczna lodówka. Wewnątrz schładzano wino i żywność.
W tym artykule: Antyczna „lodówka”. Jak wyglądała? Figurka Harpokratesa. Kult w Novae Historia Novae „Lodówkę” odkryto w czasie wykopalisk w obrębie domu centuriona, czyli oficera armii rzymskiej. Badana budowla to jedna z najobszerniejszych konstrukcji odsłoniętych dotąd na obszarze obozu w Novae. Zajmuje obszar ćwierć hektara. Musiała być to imponująca budowla, chociaż była parterowa. Tworzyły ją kamienne ściany pokryte tynkiem. Na konstrukcje składały się portyki i rozległy system rur (hypokaustyczny). Ogrzewał część pomieszczeń oraz kompleks łaziebny. Niektóre rury przenosiły zimną wodę. Antyczna „lodówka”. Jak wyglądała? Antyczna lodówka wykonana z kilku płyt ceramicznych osadzona była na ołowianej rurze wodociągowej wzdłuż dłuższego boku, co dodatkowo ją chłodziło. – W środku znaleźliśmy naczynia do wina, miski na strawę i kości zwierzęce – wylicza w rozmowie z National Geographic Polska prof. Piotr Dyczek, który kieruje badaniami ze strony Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego. W tym samym pomieszczeniu archeolodzy odkryli też fragmenty szklanych naczyń, które uważane były za ekskluzywne. Również w ubiegłym roku archeolodzy odkryli w tej samej rezydencji „lodówkę”. Jednak pod nią nie było dodatkowego elementu chłodzącego w postaci ołowianej rury. Dlatego prof. Dyczek żartuje, że tym razem natknął się na zamrażarkę. Zdaniem profesora takie odkrycia są bardzo rzadkie. Z reguły się nie zachowują, bo tego typu instalacje były niszczone w czasie późniejszych przebudów. Figurka Harpokratesa. Kult w Novae W tej samej budowli archeolodzy znaleźli w tym roku wykonaną z brązu figurkę boga Harpokratesa. Pochodzi z końca II wieku n.e. W jednej z rąk dzierży róg obfitości. Harpokrates był klasyczną formą egipskiego boga Horusa. Ukazywany był jako nagie dziecko przykładające palec do ust w geście milczenia. – Było to ważne bóstwo dla legionistów wyznających kulty wschodnie. To pierwsza taka figura z Novae. W ogóle tego typu znaleziska są rzadkie – zaznaczył prof. Dyczek. Być może w domu centuriona znajdował się ołtarzyk, na którym figurka była umieszczona. Z Novae znane są jeszcze dwa inne przedstawienia Harporaktesa. Jedno na wyryte na naczyniu i drugie na odznaczeniu przytraczanym do pancerza legionisty. W Novae nie było świątyni Harpokratesa, ani innej, w której czczono by bogów. Znajdowała się tam tylko kaplica kultu cesarskiego. – Chodziło o to, żeby między legionistami nie dochodziło do niesnasek natury religijnej. Świątynie były jednak tuż poza twierdzą. Wiemy, że niedaleko Novae była świątynia innego egipskiego boga, Izydy – dodał naukowiec. W tym sezonie wykopalisk archeolodzy odkryli również ciekawe monety. Jedna, z wizerunkiem byka, wybita za czasów cesarza Juliana Apostaty (332–363). Przydomek „apostata” nadano mu, bo mimo że był wychowany w religii chrześcijańskiej, to od niej odstąpił. Chciał umocnić religie pogańskie. Druga należała do cesarza rzymskiego Heliogabala (204–222), czyli Marcusa Aureliusa Antoninusa. Był jednym z bardziej barwnych cesarzy. Zarzucano mu dekadencję, rozwiązłość seksualną, a nawet fanatyzm religijny. Od maleńkości służył jako główny kapłan boga słońca Elagabala w jednej z syryjskich świątyń. Historia Novae Novae w północnej Bułgarii było w czasach rzymskich i bizantyjskich ważnym centrum militarnym. Początkowo, od I w. n.e., było stałą siedzibą I Legionu Italskiego na granicy Cesarstwa Rzymskiego. W 69 r. n.e., w celu jej wzmocnienia przeniesiono tam nowo utworzony I Legion Italski. Stacjonował w Novae do połowy V w. W okresie wczesnobizantyjskim powstało tam silne centrum religijne. W w tym miejscu badania prowadzi kilka zespołów z Polski i jeden z Bułgarii. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.