Czy seryjna trucicielka zabiła setki mężczyzn we włoskiej epoce renesansu? Prawdziwa historia Giulii Tofany
Miała kierować gangiem trucicielek i odpowiadać za setki zgonów. Tymczasem Giulia Tofana nazywała się zupełnie inaczej i nigdy nie dosięgła jej sprawiedliwość.
Spis treści: Kim była Giulia Tofana? Kryminalny świat Rzymu Receptura trucizny Aresztowania i narodziny bohaterki W XVII-wiecznych Włoszech krążyły opowieści o niewykrywalnej truciźnie zwanej Aqua Tofana – bezbarwnej, bez smaku. Miała być sprzedawana przez tajny kobiecy syndykat żonom pragnącym pozbyć się mężów. Legenda przetrwała wieki, ale nowe badania archiwalne pokazują znacznie bardziej złożoną historię. Kim była Giulia Tofana? Dokumenty z rzymskich archiwów państwowych – w tym akta procesu pięciu kobiet oskarżonych w połowie XVII wieku o kierowanie siatką trucicieli – nie wymieniają wśród skazanych żadnej Giulii Tofany. Jak ustaliła historyczka Simona Feci, kobieta ta naprawdę nazywała się Giulia Mangiardi i zmarła w Rzymie w 1651 roku w wieku 70 lat śmiercią naturalną. Prawo nigdy jej nie dosięgło. Przydomek „Tofana” mógł pochodzić od Thofanii d’Adamo, straconej trucicielki z Palermo. Brak jednak dowodów na pokrewieństwo obu kobiet. Mangiardi nie była zawodową trucicielką na zlecenie. Zarabiała jako mędrczyni, uzdrowicielka i swatka. Oferowała wróżby, kosmetyki, eliksiry miłosne, a także aranżowała małżeństwa i transakcje majątkowe dla rzymskiej arystokracji. Truciznę sprzedawała jedynie okazjonalnie, jako niewielką część szerszej działalności. Kryminalny świat Rzymu Według historyka Mike’a Dasha, Mangiardi i jej następczynie należały do „kryminalnego podziemnego świata magii”, w którym działali aptekarze, astrologowie i podejrzani duchowni. Morderstwo było skrajnym końcem oferowanych usług, nie ich głównym celem. Fach po Mangiardi przejęła jej pasierbica, Gironima Spana. Razem z Giovanną de Grandis i innymi wspólniczkami – korzystając z pomocy zbuntowanego księdza dostarczającego arszenik – Spana nadzorowała warzenie, sprzedaż i dyskretną dystrybucję trucizny w Rzymie. Większość klientek nie prowadziła przestępczego życia – były to zwyczajne żony rzeźników, sprzedawców czy farbiarzy. Często wydano je za mąż jako nastolatki. Potem doświadczały przemocy domowej lub desperacko szukały wyjścia z małżeństwa w czasach, gdy rozwody praktycznie nie istniały. Receptura trucizny Dokładna receptura nigdy się nie zachowała, ale historycy zgadzają się, że Aqua Tofana bazowała na arszeniku (możliwe dodatki to ołów, antymon czy wilcza jagoda). Mieszanka była też znana pod nazwami Aqua della Toffnina i Acquetta di Napoli. Ponieważ ostre zatrucie arszenikiem mogło zabić w ciągu doby, truciznę podawano stopniowo, przez tydzień lub dwa, czasem robiąc przerwy, by uśpić podejrzenia lekarzy. Ukrywano ją w słoikach kosmetycznych lub buteleczkach opisanych jako „Manna Świętego Mikołaja”. Aresztowania i narodziny bohaterki Śledztwo wicegubernatora Rzymu zakończyło się przyłapaniem de Grandis na gorącym uczynku. Po torturach przyznała się do winy, podobnie jak trzy kolejne aresztowane. Gironima Spana do końca zaprzeczała, nawet po zeznaniach własnej pokojówki. Spanę, de Grandis i trzy wspólniczki powieszono publicznie na Campo de’ Fiori w lipcu 1659 roku. Historycy odrzucają twierdzenia o setkach ofiar jako przesadzone. Część przypisywanych truciźnie zgonów mogła wynikać z chorób, w tym epidemii dżumy szalejącej w tym samym czasie. Spośród kobiet oskarżonych o kupowanie trucizny od gangu tylko jedna trafiła na szubienicę. Inne otrzymały immunitet lub zostały wygnane. Mimo to legenda „Giulii Tofany” żyje do dziś – w powieściach historycznych, na blogach i w popkulturze. Coraz częściej przedstawia się ją jako feministyczną bohaterkę, ratującą kobiety z przemocowych małżeństw, a nie seryjną morderczynię. Źródło: National Geographic Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler.
Najstarsze muzeum świata kryje skarby historii. Niektóre z nich przetrwały upadek imperium
Muzea Kapitolińskie skrywają jedne z najważniejszych dzieł sztuki starożytnego Rzymu, w tym Wilczycę Kapitolińską i oryginalny konny pomnik Marka Aureliusza. To najstarsze publiczne muzeum, w którym można prześledzić historię Wiecznego Miasta od legendarnych początków po epokę cesarską. Sprawdź, co warto zobaczyć podczas zwiedzania i które eksponaty uchodzą za absolutnie najważniejsze.
Spis treści: Historia Muzeów Kapitolińskich – od papieskiej darowizny do muzeum publicznego Co jest w Muzeach Kapitolińskich? Muzea Kapitolińskie dziś Muzea Kapitolińskie (Musei Capitolini) należą do najważniejszych instytucji tego typu w Europie. Położone na Kapitolu, jednym z siedmiu wzgórz Rzymu, tworzą rozbudowany kompleks, który obejmuje dziś kilka budynków otaczających Piazza del Campidoglio, zaprojektowany przez Michała Anioła. Zbiory muzeum obejmują monumentalne rzeźby, malarstwo, numizmatykę oraz cenne artefakty archeologiczne. Historia Muzeów Kapitolińskich – od papieskiej darowizny do muzeum publicznego Historia muzeum rozpoczęła się w XV wieku. W 1471 roku papież Sykstus IV przekazał mieszkańcom Rzymu kolekcję starożytnych brązów z Pałacu Laterańskiego. Wśród nich znalazły się obiekty, które szybko zyskały status symboli miasta, takie jak Wilczyca Kapitolińska czy posąg Camillusa. Gest ten miał znaczenie znacznie większe niż zwykła darowizna. Był świadomym przywróceniem mieszkańcom dziedzictwa starożytnego Rzymu. Kapitol, jako historyczne centrum władzy, stał się naturalnym miejscem dla tej kolekcji. W kolejnych stuleciach zbiory systematycznie powiększano dzięki papieskim nabytkom i odkryciom archeologicznym. W XVI wieku do muzeum trafiały monumentalne rzeźby pochodzące z term i rzymskich willi, a także reliefy związane z historią cesarzy. W XVIII wieku papież Klemens XII udostępnił kolekcję publiczności. Dzięki temu rzymskie Muzea Kapitolińskie stały się jednym z pierwszych muzeów dostępnych dla wszystkich obywateli, a nie wyłącznie dla elit czy duchowieństwa. W kolejnych dekadach kolekcja zarówno się rozwijała, jak i ponosiła straty. Część dzieł wywieziono do Luwru w czasach napoleońskich, jednak po kongresie wiedeńskim wiele z nich powróciło do Rzymu. Kapitol jako muzealne miasto Muzea Kapitolińskie nie mieszczą się w jednym budynku, lecz tworzą rozbudowany zespół architektoniczny. Ich sercem jest Piazza del Campidoglio, plac zaprojektowany przez Michała Anioła w XVI wieku jako harmonijna przestrzeń pomiędzy trzema pałacami: Palazzo dei Conservatori, Palazzo Senatorio i Palazzo Nuovo. Dwa główne skrzydła ekspozycyjne, Palazzo dei Conservatori oraz Palazzo Nuovo, stoją naprzeciw siebie, tworząc symboliczną oś muzeum. W ich wnętrzach znajdują się sale tematyczne prezentujące zarówno rzeźbę antyczną, jak i malarstwo renesansowe. Do kompleksu włączono również nowoczesne przestrzenie, takie jak Exedra Marka Aureliusza oraz Galleria Lapidaria, która łączy budynki pod ziemią i prezentuje inskrypcje z epoki rzymskiej. Co jest w Muzeach Kapitolińskich? W zbiorach Muzeów Kapitolińskich znajduje się wiele dzieł sztuki i artefaktów archeologicznych, koncentrując się przede wszystkim na historii starożytnego Rzymu. Wśród najważniejszych kolekcji znajdują się: rzeźby antyczne, w tym kopie greckich oryginałów oraz dzieła rzymskie, portrety cesarzy i filozofów, malarstwo renesansowe i barokowe, inskrypcje i dokumenty epigraficzne, monety i medale, fragmenty architektury sakralnej i publicznej. Szczególne znaczenie mają eksponaty związane z życiem politycznym i religijnym starożytnego Rzymu, pozwalające prześledzić rozwój ikonografii cesarskiej oraz kultu publicznego. Ważnym elementem ekspozycji są również sale tematyczne, takie jak Sala Cesarzy i Sala Filozofów, gdzie zgromadzono portrety najważniejszych postaci świata antycznego. Każde dzieło zostało tu umieszczone w konkretnym kontekście historycznym, co pozwala lepiej zrozumieć jego funkcję i znaczenie. Ta metoda ekspozycji sprawia, że muzeum nie jest jedynie zbiorem obiektów, ale narracją o rozwoju cywilizacji rzymskiej i jej wpływie na kulturę europejską. Najważniejsze dzieła Muzea Kapitolińskie prezentują dzieła sztuki, które są uznawane za ikony sztuki antycznej. Jednym z najcenniejszych eksponatów jest konny posąg Marka Aureliusza. To jeden z nielicznych zachowanych brązowych pomników cesarskich z czasów rzymskich. Oryginał przechowywany jest wewnątrz muzeum, natomiast na placu Kapitolińskim stoi jego kopia. Równie ważna pozostaje Wilczyca Kapitolińska, uznawana za symbol Rzymu. Choć jej datowanie nadal budzi dyskusje, znaczenie ikonograficzne dzieła pozostaje bezsporne. Figury Romulusa i Remusa dodano w epoce renesansu. Do najbardziej poruszających rzeźb należy Umierający Gal. Jest to rzymska kopia zaginionego greckiego oryginału, wyróżniająca się wyjątkową ekspresją i realistycznym przedstawieniem wojownika w chwili śmierci. Na uwagę zasługują także Wenus Kapitolińska, fragment kolosalnego posągu Konstantyna oraz rzeźba Amor i Psyche. Liczne portrety cesarzy pozwalają dodatkowo prześledzić ewolucję rzymskiej sztuki portretowej. Muzea Kapitolińskie dziś Współcześnie muzeum funkcjonuje jako część systemu muzeów miejskich Rzymu i stale rozwija swoje przestrzenie ekspozycyjne. Nowe skrzydła, takie jak Exedra Marka Aureliusza, pozwalają prezentować największe rzeźby w odpowiednich warunkach konserwatorskich. Równolegle rozwijane są oddziały zewnętrzne, w tym położone w południowej części miasta Centrale Montemartini, gdzie klasyczne rzeźby zestawiono z przemysłową architekturą dawnej elektrowni. To przykład nowoczesnego podejścia do prezentacji antyku, które łączy historię z industrialnym dziedzictwem miasta. Muzea Kapitolińskie pozostają jednym z najważniejszych miejsc dla osób chcących zrozumieć historię Rzymu i jego dziedzictwo artystyczne. Antyk nie jest tutaj zamkniętym rozdziałem historii, lecz żywą opowieścią o mieście, które przez stulecia kształtowało kulturę europejską. Dla miłośników historii, sztuki i architektury muzeum jest więc nie tylko atrakcją turystyczną, ale także przestrzenią refleksji nad ciągłością cywilizacji. Źródło: Musei Capitolini Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Renesansowy Rzym wyrósł z antycznych ruin. Tak odkrywano przeszłość Wiecznego Miasta
Przez stulecia mieszkańcy Rzymu rozbierali antyczne budowle, a odzyskany materiał wykorzystywali do wznoszenia domów, pałaców i fortec. Renesans przyniósł jednak przełom – ruiny zaczęto badać, a spod ziemi wydobyto arcydzieła znane wcześniej tylko ze starożytnych opisów.
Spis treści: Rzym, który pożerał sam siebie Koloseum zarosło chwastami, a antyczny teatr stał się fortecą Chrześcijański Rzym zachwycił się pogańskim antykiem „To jest Laokoon, o którym pisze Pliniusz!” Jak obecność papieży zmieniła Rzym i dlaczego w Wiecznym Mieście wiara niemal zawsze splatała się z polityką? Opowiada o tym historyczka i badaczka Jessica Wärnberg w książce „Rzym miasto Boga. Opowieść o świętości i władzy”, która ukaże się 26 sierpnia 2026 roku nakładem Wydawnictwa Znak. Poniżej publikujemy fragment poświęcony renesansowemu odkrywaniu antycznej przeszłości miasta. Rzym, który pożerał sam siebie Rzymscy budowniczowie przyjęli oszczędne, a niekiedy wręcz pomysłowe podejście – rozbierali ruiny, by wznosić nowe budowle. Wykorzystując kamień i drewno z odzysku, tworzyli konstrukcje będące osobliwym zlepkiem rozmaitych stylów i elementów. Efekty tych prac wielu rozczarowywały. Chryzoloras porównywał Rzym do kanibala, który traktuje „samego siebie jak kopalnię i kamieniołom”, stając się „miastem, które jednocześnie odżywia się i pożera”. Przebywający w mieście pod koniec XV wieku kastylijski historyk i królewski sekretarz Alfonso de Palencia nakreślił jeszcze bardziej dramatyczny obraz. Twierdził, że spacerował ulicami wśród zwałów gruzu tak wysokich, że wystawały spod nich jedynie najwyższe części starożytnych budowli. Słów krytyki nie szczędzili sami mieszkańcy Italii. Uczony Flavio Biondo, stojąc na Kapitolu, ubolewał nad widokiem piętnastowiecznego Rzymu: „Wstydzę się i cierpię, opisując brzydotę biorącą swój początek na Kapitolu”. Zauważył, że Bonifacy IX wzniósł tam „budynek z cegły […] na użytek senatorów i prawników”, którego pospolitość „wywołałaby odrazę mieszkańców” starożytnego miasta. Koloseum zarosło chwastami, a antyczny teatr stał się fortecą Mimo narzekań Palencii wiele budowli, do których wzdychał Biondo i – jak wyobrażał sobie Kastylijczyk – którymi zachwycali się mieszkańcy starożytnego Rzymu, wciąż można było oglądać, choć znajdowały się w opłakanym stanie. Na początku XVI wieku niderlandzki malarz Maarten van Heemskerck odwiedził Rzym i uwiecznił samego siebie na tle Koloseum. Amfiteatr popadł w ruinę i przypominał wówczas wyszczerbione półkole tuneli, porośnięte chwastami i pokryte grubą warstwą pyłu. Po drugiej stronie Palatynu przetrwał Teatr Marcellusa – imponująca, półokrągła konstrukcja, która od czasów cesarza Augusta górowała nad Wyspą Tyberyjską. Teatr, który niegdyś mógł pomieścić 20 tysięcy widzów siedzących w rzędach, wzniesiono na trzech poziomach arkad z betonu, tufu i trawertynu. Nie wiemy dokładnie, jak wyglądały pierwotnie najwyższe kondygnacje budowli, ponieważ u progu ery nowożytnej była ona wielokrotnie niszczona, odbudowywana i adaptowana do nowych celów. W pewnym okresie Teatr Marcellusa służył jako forteca arystokratycznego rodu Savellich, a wcześniej, w XII wieku, był siedzibą rodziny rewolucyjnego przywódcy Giordana Pierleoniego, który przekształcił antyczne miejsce rozrywki w średniowieczną twierdzę. W innych zakątkach Rzymu starożytne kamienie wykorzystywano w nieco bardziej romantyczny sposób – architekci wznosili na ruinach fortece, by przywołać antyczne ideały. Inaczej niż w przypadku Bonifacego IX, fundatorzy tych budowli zyskali uznanie w oczach ludzi takich jak Biondo. Często byli nimi wpływowi członkowie papieskiego dworu. Na Eskwilinie kardynał Prospero Colonna, bratanek papieża Marcina V, wykorzystał drzewa, mury i rzeźby, by tchnąć życie w miejsce, które uważał za starożytne Ogrody Mecenasa. W epoce Augusta Mecenas, generał i doradca cesarza, chadzał ulicami Rzymu w czasach, gdy Teatr Marcellusa przyjmował pierwszych widzów. W „Odach” Horacy wspominał Mecenasa przebywającego w swej wieży w chmurach, a idylliczne miejsce przeciwstawiał zgiełkowi, spiętrzonym dachom i murom Romy. Kariera Colonny miała przybrać burzliwy obrót – po śmierci wuja jako jeden z nielicznych kardynałów został ekskomunikowany. Jednak w szczęśliwszym okresie potęgi swojego rodu Colonna wykorzystał wizję idyllicznych Ogrodów Mecenasa do stworzenia dworu, w którym entuzjazm dla antyku przejawiał się nie tylko w martwych kamieniach, lecz także w erudycyjnych rozmowach. W ciepłe wieczory przy stole kardynała uczeni pokroju Bionda dbali o intelektualną rozrywkę gości. Wskazując ogród, w którym na cokołach dumnie prezentowały się popiersia, Biondo z pasją opisywał marmurowe rzeźby, które – jak wierzył – niegdyś mogły należeć do samego Mecenasa. Chrześcijański Rzym zachwycił się pogańskim antykiem Te przyjemne kolacje na świeżym powietrzu u kardynała Prospera Colonny ukazują obraz Rzymu zawieszonego między dwoma światami. Prospero był arystokratą i wysokim dostojnikiem Kościoła – instytucji, której potęga w Rzymie (i poza nim) opierała się na chrześcijańskich dogmatach. Jednocześnie próbował wieść życie na wzór antycznego, pogańskiego wodza. Studiował i wychwalał ideały systemu politycznego i religijnego, który niegdyś zwalczał pierwszych chrześcijan, a którego dziedzictwo, paradoksalnie, umacniało teraz jego władzę kościelną. Biondo nazywał Prospera „Mecenasem naszego stulecia”. Prospero jawi się jako postać pełna sprzeczności. Był jednak typowym przedstawicielem ówczesnych rzymskich elit. Wraz z myślicielami pokroju Bionda czy Chryzolorasa należał do rosnącej grupy chrześcijan zafascynowanych kulturą i wiedzą pogańskiego antyku. Entuzjastów tych nazwano humanistami – wielbicielami studia humanitatis: filozofii, gramatyki, retoryki i poezji, czerpiącymi inspirację ze starożytnych twórców greckich i rzymskich. Humaniści z zaciekawieniem i z otwartym umysłem badali klasyczne teksty, artefakty i budowle. Ten kulturalny fenomen nazwano później renesansem, Rinascimento – uznano go bowiem za prawdziwe odrodzenie piękna i wiedzy starożytnego świata. „To jest Laokoon, o którym pisze Pliniusz!” W Rzymie na fali tego entuzjazmu odkryto lub ponownie zbadano tysiące obiektów. Ziemia zaczęła oddawać ukryte w niej wiekowe skarby. Gdy księża z San Silvestro in Capite namawiali mieszkańców do wynajmowania i odbudowy posiadłości na Polu Marsowym, spod warstw ziemi zaczęły wyłaniać się antyczne inskrypcje, monety i rzeźby. W 1489 roku w rzymskim porcie Anzio, po wiekach uśpienia, odnaleziono pełne wdzięku kształty Apolla Belwederskiego. Nieco ponad piętnaście lat później w rzymskiej winnicy odkopano marmurową grupę Laokoona i jego synów. Atmosferę tamtych chwil najlepiej oddaje okrzyk artysty Giuliana da Sangallo, oglądającego rzeźbę wraz z papieżem Juliuszem II i Michałem Aniołem: „To jest Laokoon, o którym pisze Pliniusz!”. To jest przedruk z książki autorstwa Jessiki Wärnberg „Rzym miasto Boga. Opowieść o świętości i władzy” w przekładzie Ewy Ratajczyk i Michała Filipczuka, która ukaże się nakładem, Wydawnictwa Znak (premiera: 26 sierpnia 2026 roku). Tutuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Plac Świętego Piotra zachwyca od stuleci. Każdy z tamtejszych detali ma znaczenie
Plac Świętego Piotra jest czymś więcej niż tylko „przedpolem” największej świątyni katolickiej. Mówimy tu o mistrzowskim dziele sztuki urbanistycznej, w którym przeplatają się wątki religijne, historyczne, architektoniczne, a nawet astronomiczne. Choć na pierwszy rzut oka miejsce to przytłacza swoim monumentalnym charakterem i symetrią, w rzeczywistości jest ono pełne subtelnych iluzji optycznych, ukrytych symboli oraz fascynujących legend. Stanowi ono architektoniczną wizytówkę Watykanu, witającą każdego roku miliony pielgrzymów i turystów.
Spis treści: Od Cyrku Nerona do placu pielgrzymów Geniusz Berniniego Obelisk Watykański i niesamowita inżynieria Bliźniacze fontanny Zegar i niewidzialny kalendarz Zarówno Plac Świętego Piotra, jak i cały otaczający go „teatr” form i instytucji, należy określać mianem fenomenu ukształtowanego dzięki inżynieryjnym i architektonicznym ambicjom epoki baroku. Bernini, wraz ze swoimi poprzednikami i kontynuatorami, stworzył urbanistyczny ideał, wykorzystując zasady geometrii, fizyki i optyki dla chwały chrześcijaństwa. Od Cyrku Nerona do placu pielgrzymów W czasach starożytnego Rzymu obszar dzisiejszego Watykanu miał zupełnie inny charakter. Znajdowały się tam rozległe ogrody, a w I wieku n.e., z polecenia Kaliguli, rozpoczęto budowę ogromnego cyrku, przeznaczonego do wyścigów rydwanów. Obiekt ten, ukończony przez Nerona i znany jako Cyrk Nerona, odgrywał tak samo istotną, jak mroczną rolę w historii wczesnego chrześcijaństwa. Po tragicznym pożarze Rzymu w 64 roku n.e., cesarz zrzucił winę na rosnących w siłę chrześcijan. To właśnie na arenie owego cyrku odbywały się masowe i okrutne egzekucje wyznawców tej religii. Zgodnie z wczesnochrześcijańską tradycją, wśród zamęczonych w tym miejscu znajdował się sam św. Piotr. Apostoł miał zostać ukrzyżowany głową w dół i pochowany w niepozornej nekropolii na stokach Wzgórza Watykańskiego. Pamięć o tym miejscu przetrwała wieki prześladowań. Gdy na początku IV stulecia Konstantyn Wielki zalegalizował chrześcijaństwo i postanowił wznieść pierwszą wielką bazylikę dedykowaną św. Piotrowi, na miejsce budowy wybrał właśnie strome zbocze wzgórza kryjące pochówek apostoła. Jako fundamentów dla wschodniej części świątyni użyto częściowo struktur dawnego cyrku. Chaotyczna przestrzeń przed wspaniałą świątynią Przez całe średniowiecze, aż do późnego renesansu, przestrzeń rozpościerająca się przed bazyliką stanowiła chaotyczny, nieuporządkowany teren. Było to miejsce, do którego docierali pielgrzymi z najdalszych zakątków ówczesnej Europy. Nie mieli oni tam stałego schronienia przed rzymskim słońcem czy deszczem. Tylko z okazji ważnych świąt i uroczystości wznoszono na placu prowizoryczne namioty i drewniane konstrukcje. Sytuacja ta zaczęła kontrastować z rozmachem ogromnej bazyliki św. Piotra, której budowę rozpoczęto w XVI, a ukończono w pierwszej połowie XVII wieku. Nowa świątynia, największa w chrześcijańskim świecie, domagała się przedpola godnego swojej skali i znaczenia. Geniusz Berniniego Przełom nastąpił za pontyfikatu Aleksandra VII, wybranego na Tron Piotrowy w 1655 roku. Papież z rodu Chigi uznał za punkt honoru stworzenie placu, który uporządkuje przestrzeń, pomieści setki tysięcy wiernych, a jednocześnie zniweluje mankamenty proporcji fasady bazyliki. W 1656 roku to zadanie zostało powierzone Gian Lorenzo Berniniemu, jednemu z najwybitniejszych rzeźbiarzy i architektów dojrzałego baroku. Bernini nie miał łatwego zadania. W projekt trzeba było wkomponować istniejący już obelisk i wybudowaną kilkadziesiąt lat wcześniej fontannę. Ponadto musiał poradzić sobie z fasadą świątyni, która wydawała się za szeroka w stosunku do swojej wysokości. Po przygotowaniu i odrzuceniu dwóch wstępnych koncepcji, ostateczny model zyskał aprobatę papieża. 28 sierpnia 1657 roku wmurowano kamień węgielny pod budowę założeń. Trapez i elipsa Aby sprostać wymaganiom, architekt zaprojektował plac składający się z dwóch oddzielnych, ale płynnie połączonych figur geometrycznych. Część trapezoidalna została ulokowana bezpośrednio przed fasadą bazyliki. Jej boczne ramiona – zamknięte korytarze – zbiegają się ku placowi głównemu. W praktyce mówimy tu o niczym innym, jak o sprytnym zabiegu wymuszonej perspektywy. Sprawia to, że gigantyczna, horyzontalna fasada optycznie wydaje się wyższa i bliższa obserwatorowi, ukrywając jej nadmierną rozłożystość. Częścią eliptyczną jest właściwy plac centralny, otoczony kolumnadą nawiązującą do antycznych amfiteatrów. Cała elipsa wraz z okalającą ją strukturą mierzy około 240 metrów długości. Matczyne ramiona Kościoła Wspaniała kolumnada Berniniego składa się z 284 monumentalnych, mierzących około 20 metrów wysokości kolumn w porządku toskańskim i 88 pilastrów. Wykonane z jasnego trawertynu, zostały ustawione w czterech rzędach, tworząc zadaszony korytarz. Środkowy trakt był na tyle szeroki, że swobodnie mógł zmieścić dwa powozy konne, zapewniając dostojnikom ochronę przed słońcem lub deszczem. Projekt ten niósł ze sobą potężny ładunek symboliczny. Sam Bernini interpretował stworzoną przez siebie strukturę jako „matczyne ramiona Kościoła”, które szeroko otwierają się, by objąć chcących umocnić swoją wiarę pielgrzymów, a także całą resztę świata. Idealne złudzenie optyczne Pomijając aspekt duchowy, jednym z najniezwyklejszych elementów wizyty na Placu Świętego Piotra jest doświadczenie zaprojektowanej przez Berniniego iluzji anamorficznej. Pomiędzy centralnym obeliskiem a każdą z dwóch fontann, na powierzchni bruku umieszczono dwa białe, marmurowe dyski wyznaczające ogniska elipsy. Jeśli obserwator stanie dokładnie na jednym z nich i spojrzy w kierunku najbliższej połowy kolumnady, doświadczy niesamowitego zjawiska. Potężny las 284 kolumn, ustawionych w czterech rzędach, nagle „znika”, a w jego miejscu widać wyłącznie jeden rząd. Bernini z aptekarską precyzją wyliczył odstępy i nieznacznie korygował obwód kolumn w kolejnych rzędach od wewnątrz, tak aby każda kolumna z pierwszego rzędu idealnie zasłaniała trzy kolejne stojące za nią. Ta architektoniczna sztuczka sprawia, że gigantyczna i ciężka budowla nabiera lekkości, a plac wydaje się otwarty i przejrzysty, pomimo otaczającej go kamiennej ramy. Na zwieńczeniach kolumnady dokładny obserwator wypatrzy również powtórzony w sześciu miejscach herb papieża Aleksandra VII, patrona tego przedsięwzięcia. Kościół triumfujący Attykę wspaniałej kolumnady wieńczy kolekcja składająca się ze 140 posągów, przedstawiających świętych. Mierzące ponad 3 metry wysokości figury symbolizują tzw. Kościół triumfujący – wspólnotę zbawionych, która z góry spogląda na wiernych i wita pielgrzymów wkraczających na plac. Na południowej kolumnadzie, na wysokości fontanny Berniniego, umiejscowiono posąg św. Jacka Odrowąża. To jedyny polski święty, uwzględniony w rozległym kompleksie rzeźb okalających plac. Obelisk Watykański i niesamowita inżynieria W geometrycznym centrum eliptycznego placu dominuje Obelisk Watykański. Ten potężny monolit, wykonany z czerwonego granitu, osiąga wysokość 25,5 metra. Jego korzenie sięgają starożytnego Egiptu, a dokładniej – świątynnego miasta Heliopolis, skąd w późniejszym czasie trafił na Forum Julium w Aleksandrii. W 37 roku n.e., na rozkaz Kaliguli, obelisk został sprowadzony do Rzymu. Było to ogromne wyzwanie logistyczne. Wymagało skonstruowania potężnego statku transportowego, którego kadłub po dostarczeniu ładunku wypełniono balastem i celowo zatopiono, aby stanowił solidny fundament dla jednego z falochronów i latarni morskiej w nowym cesarskim porcie Klaudiusza. Monolit przetrwał upadek Cesarstwa Rzymskiego. Kiedy kończono budowę kopuły nowej bazyliki, papież Sykstus V postanowił uporządkować przestrzeń przed świątynią i przenieść ważący niemal 327 ton monument w docelowe miejsce. W 1586 roku papież zlecił to karkołomne zadanie architektowi Domenico Fontanie. Włoscy inżynierowie od lat głowili się, jak przenieść tak gigantyczną i kruchą strukturę, by jej nie uszkodzić. Fontana poświęcił rok na drobiazgowe wyliczenia i przygotowania. Skonstruował drewnianą wieżę-rusztowanie wykonaną z solidnego dębu i orzecha. Operacja rozpoczęła się 30 kwietnia 1586 roku. Użyto siły 900 mężczyzn, 75 koni i skomplikowanego systemu 40 dźwigów, wielokrążków, kołowrotów i setek metrów lin. 28 września ostatecznie zdemontowano potężne rusztowanie. Bliźniacze fontanny Równowaga architektoniczna placu została uzupełniona przez włączenie elementu żywiołu wody. Symetrycznie po północnej i południowej stronie potężnego obelisku ulokowano dwie, na pierwszy rzut oka identyczne fontanny. Choć wydają się być dziełem jednego twórcy, dzieli je ponad pół wieku ewolucji artystycznej. Wodotrysk znajdujący się po stronie północnej jest dziełem Carlo Maderno. Powstał on w latach 1612–1614, a więc długo przed wielką barokową przebudową Berniniego. Architekt ten, odpowiedzialny również za nową fasadę bazyliki, nie budował jej od zera, a przebudował i zreorganizował fontannę istniejącą tam od XV wieku. W 1667 roku papież Klemens X zadecydował o domknięciu symetrii i powierzył budowę drugiego wodotrysku Gian Lorenzo Berniniemu. Mistrz zdecydował się wybudować niemal idealną wizualną kopię dzieła Maderny. Pozostawił na niej jednak swój subtelny artystyczny podpis – w dolnej partii trzonu ozdobił rzeźbę pełnymi dynamiki figurami tryskających wodą delfinów, otaczającymi ośmioboczną bazę. Zegar i niewidzialny kalendarz Należy wspomnieć, że Plac św. Piotra pełni także rolę narzędzia do odmierzania czasu i pór roku. Przestrzeń ta skrywa w sobie ogromny zegar słoneczny i kalendarz zodiakalny. W erze wczesnej nowożytności chrześcijaństwo musiało prowadzić ścisłe obliczenia astronomiczne, by z największą precyzją wyznaczać daty świąt ruchomych i godziny liturgiczne. Pierwsze mechaniczne zegary z tamtego okresu bywały zawodne i stanowiły dobro luksusowe. W XVIII wieku, Klemens XI zdecydował o wytyczeniu na placu oficjalnego punktu referencyjnego czasu dla całego Rzymu. Skonstruowanie go zlecił wybitnemu astronomowi Francesco Bianchiniemu. Od obelisku, w kierunku fontanny Maderny, po stronie okien papieskiej biblioteki, poprowadzono cienką linię z ciemnego granitu ułożoną w bruku, tzw. meridianę. Mechanizm ten został udoskonalony w 1817 roku, zmieniając starożytny obelisk w kolosalny rylec słonecznego zegara. Dokładnie w momencie tzw. prawdziwego południa słonecznego, najwyższego położenia słońca na niebie, cień rzucany przez iglicę egipskiego monumentu przecina wspomnianą granitową linię. Na przebiegu meridiany Bianchini i jego następcy zatopili dyski z białego marmuru. Dwa skrajne oznaczają przesilenia. Pomiędzy nimi umieszczono pięć innych kręgów, reprezentujących wędrówkę słońca przez poszczególne konstelacje zodiaku ujęte w pary. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Galeria Borghese zachwyca przepychem, ale za kolekcją stoją intrygi i grabieże
Galeria Borghese, wspaniała barokowa willa w Rzymie, to nie tylko jedno z najświetniejszych muzeów we Włoszech, ale także jedno z najbardziej kontrowersyjnych. Jako repozytorium dzieł sztuki stanowi „teatr geniuszu”, na scenie którego rzeźba i malarstwo przenikają się z architekturą i naturą, tworząc kompletne doświadczenie estetyczne. Nie można jednak nie wspomnieć, że wiele z tamtejszych zbiorów zostało zagarniętych drogą jawnego naginania lub wręcz łamania prawa.
Spis treści: Historia i ewolucja willi Borghese Pinciana Kardynał i kolekcjoner, ale także uzurpator sztuki Dziedzictwo Borghese w Luwrze Arcydzieła rzeźby Sześć twarzy geniuszu i realizmu Dzieła renesansu Dawna rezydencja rodu Borghese jest miejscem absolutnie unikatowym, gdzie dzieła sztuki nie są tylko wyizolowanymi z kontekstu eksponatami. Tamtejsza ekspozycja tworzy spójną i przejmującą narrację, idealnie komponując się przy tym z architekturą. Mimo upływu czterech stuleci, willa kardynała Scipione nadal realizuje jego pierwotny cel – zachowuje, prowokuje i ukazuje potęgę ludzkiego geniuszu. Historia i ewolucja willi Borghese Pinciana Na początku XVII wieku kardynał Scipione Borghese, siostrzeniec papieża Pawła V, postanowił przekształcić rodową winnicę na wzgórzu Pincio w luksusową willę podmiejską. Budowa rozpoczęła się w 1607 roku, a jej głównym celem od samego początku było stworzenie przestrzeni godnej eksponowania rosnącej w zawrotnym tempie kolekcji antyków i dzieł współczesnych. Za wizję budynku odpowiedzialny był Flaminio Ponzio, który opracował projekt oparty na szkicach samego kardynała. Jako główny architekt tej ambitnej inwestycji, dążył do stworzenia struktury, która harmonijnie łączyłaby funkcję mieszkalną z galeryjną, wykorzystując obszerne sale i obfitość naturalnego światła. To właśnie ten czynnik miał kluczowe znaczenie dla optymalnej prezentacji rzeźb. Po śmierci Ponziego w 1613 roku, prace kontynuował jego asystent, Giovanni Vasanzio, który nadał fasadzie jej ostateczny bogato zdobiony kształt, integrując w jej strukturze liczne nisze, popiersia i płaskorzeźby. Przestrzeń dla duchowego odpoczynku Willa nie była pomyślana jako pałac miejski do stałego zamieszkania, a jako miejsce intelektualnej rekreacji. Każda z sal ekspozycyjnych została zaprojektowana jako odrębna scena, gdzie dekoracje sufitowe, inkrustacje podłogowe i obramowania okienne korespondują tematycznie z umieszczonymi w nich dziełami. Pod koniec XVIII wieku książę Marcantonio IV Borghese zainicjował szeroko zakrojoną renowację pod kierunkiem Antonia Asprucciego, która nadała wnętrzom ich obecny neoklasycystyczny blask, nie naruszając jednak barokowego fundamentu ideowego. To właśnie wtedy w strukturę budynku włączono cenne antyczne mozaiki podłogowe, które do dziś stanowią jeden z najbardziej unikatowych elementów dekoracyjnych galerii. Upublicznienie kolekcji Borghese W 1902 roku państwo włoskie zakupiło willę wraz z parkiem i znaczną częścią kolekcji, kładąc kres prywatnemu władaniu rodu Borghese nad tym terenem i udostępniając te skarby szerokiej publiczności. Ostatnia wielka renowacja, zakończona w 1997 roku, przywróciła pierwotną kolorystykę tynków i zabezpieczyła bezcenne freski, pozwalając na odbiór architektury w formie niemal identycznej z tą, jaką podziwiali goście kardynała Scipione. Kardynał i kolekcjoner, ale także uzurpator sztuki Jako krewny papieża, Scipione Borghese dysponował niemal nieograniczoną władzą polityczną i finansową, którą z pasją i bezwzględnością wykorzystywał do gromadzenia piękna. Jego mecenat nie opierał się wyłącznie na wspieraniu artystów. Nierzadko był to proces balansujący na granicy prawa lub otwarcie je łamiący. Jednym z najbardziej spektakularnych przykładów metod kardynała była konfiskata kolekcji Giuseppe Cesariego, znanego jako Cavalier d’Arpino. W 1607 roku, pod pretekstem niezapłaconych podatków i nielegalnego posiadania broni przez malarza, papież Paweł V nakazał przejęcie 107 obrazów z jego pracowni i natychmiastowe przekazanie ich swojemu siostrzeńcowi. W ten sposób do kolekcji Borghese trafiły wczesne arcydzieła Caravaggia, takie jak „Chory Bachus” czy „Chłopiec z koszem owoców”. Jeszcze bardziej kontrowersyjna była historia obrazu „Złożenie do grobu” pędzla Rafaela. Dzieło to, zamówione przez Atalantę Baglioni dla kościoła w Perugii, było dla mieszkańców miasta obiektem niemal świętym. W 1608 roku, na zlecenie Scipiona, obraz został nocą wykradziony z ołtarza i wywieziony do Rzymu. Kiedy oburzony lud Perugii zagroził buntem, papież wydał dekret sankcjonujący kradzież, uznając obraz za „dar” dla kardynała, a miastu, w ramach rekompensaty, wysłano jedynie kopię dzieła. Patron geniusza Nie można jednak nie wspomnieć, że Scipione był również wizjonerem, który jako jeden z pierwszych dostrzegł geniusz młodego Gian Lorenzo Berniniego. Kardynał zapewniał artyście środki i prestiżowe zamówienia, a ten dostarczał rzeźb, które definiowały nową epokę. To dzięki tej współpracy powstały słynne grupy rzeźbiarskie, które do dziś stanowią serce galerii i są eksponowane w miejscach, dla których zostały pierwotnie zaprojektowane. Dziedzictwo Borghese w Luwrze Kolekcja, która przez dwa stulecia uchodziła za nienaruszalną, w epoce napoleońskiej przeżyła prawdziwy wstrząs. Książę Camillo Borghese, poślubiwszy siostrę Napoleona, Paulinę, znalazł się w trudnej sytuacji politycznej i finansowej. W 1807 roku Napoleon Bonaparte, pragnąc wzbogacić zbiory Luwru, zmusił swojego szwagra do sprzedaży znacznej części antycznej kolekcji rzeźb po cenie znacznie niższej od rynkowej. W następstwie tej transakcji do Paryża wywieziono kilkaset obiektów – posągów, popiersi i płaskorzeźb. Wśród utraconych skarbów znalazł się słynny „Szermierz Borghese”, uznawany od XVII wieku za ideał męskiej anatomii w rzeźbie. Do Luwru trafiły także dzieła takie jak „Waza Borghese” i „Hermafrodyta Borghese”. Chociaż po kongresie wiedeńskim część dzieł zwrócono Włochom, większość rzymskich zabytków z tej sprzedaży do dziś stanowi trzon działu starożytności w paryskim muzeum. Camillo Borghese, pragnąc zrekompensować straty i wypełnić puste miejsca w willi, zainicjował nowe wykopaliska archeologiczne w rodzinnych posiadłościach, co doprowadziło m.in. do odkrycia słynnych mozaik gladiatorów. Dzięki tym działaniom, mimo ogromnej straty na rzecz Francji, galeria pod koniec XIX wieku wciąż uchodziła za jedną z najbogatszych i najlepiej zbalansowanych kolekcji prywatnych na świecie. Arcydzieła rzeźby Rzeźba w Galerii Borghese nadaje ton całej narracji muzeum. Dzieła zgromadzone w tym miejscu reprezentują ewolucję formy, od dynamicznego i emocjonalnego baroku, po chłodną i idealistyczną estetykę neoklasycyzmu. Gian Lorenzo Bernini W swoich wczesnych pracach dla kardynała Scipione, Bernini zdawał się zacierać granicę między kamieniem a żywą materią. Każda z jego wielkich grup rzeźbiarskich w galerii jest studium ruchu i psychologii. Największe dzieła włoskiego artysty, które są eksponowane w Galerii Borghese, to: „Apollo i Dafne”, „Pluton i Prozerpina”, „Dawid”, „Eneasz, Anchizes i Askaniusz”, „Prawda odsłonięta przez czas”. Antonio Canova W 1805 roku Antonio Canova, jeden z czołowych rzeźbiarzy neoklasycyzmu, otrzymał zamówienie na portret Pauliny Bonaparte Borghese. Rezultat, „Paulina Borghese jako Venus Victrix”, do dziś budzi emocje. Przedstawienie siostry cesarza jako nagiej bogini zwyciężczyni, spoczywającej na marmurowym szezlongu, było w ówczesnym Rzymie aktem odwagi obyczajowej. Canova wykazał się niezwykłym kunsztem w oddaniu miękkości materaca i poduszek, które wykonane z marmuru z Carrary, wydają się uginać pod ciężarem ciała modelki. Nic dziwnego, że ta wyjątkowa rzeźba stała się ikoną galerii. Sześć twarzy geniuszu i realizmu Galleria Borghese posiada unikatowy zbiór sześciu obrazów Caravaggia. Dzieła te pozwalają na prześledzenie dramatycznej ewolucji jego stylu – od świetlistych, manierystycznych początków, po mroczny, głęboko psychologiczny tenebryzm: „Chory Bachus” – blada skóra i sine usta boga wina są świadectwem realizmu Caravaggia; „Chłopiec z koszem owoców” – stanowi wczesną manifestację zainteresowania artysty ulotnością piękna i życia; „Święty Hieronim piszący” – jest klasycznym przykładem barokowego memento mori; „Madonna z Dzieciątkiem i św. Anną” – to monumentalne dzieło, pierwotnie przeznaczone dla bazyliki św. Piotra, zostało odrzucone przez zleceniodawców z powodu zbyt „ludzkiego” przedstawienia świętej rodziny. Realistyczne postaci Marii i małego Jezusa depczących węża i obecność św. Anny o twarzy prostej kobiety były dla ówczesnego Kościoła zbyt radykalne; „Jan Chrzciciel” – Caravaggio przedstawia Jana Chrzciciela nie jako ascetycznego świętego, a jako melancholijnego młodzieńca, co nadaje tradycyjnemu tematowi religijnemu niemal świecki wymiar; „Dawid z głową Goliata” – to jedno z najbardziej przejmujących dzieł w historii sztuki. Dawid nie patrzy na swoje zwycięstwo z triumfem, a ze smutkiem i litością. Najbardziej poruszający jest fakt, że odcięta głowa Goliata nosi rysy twarzy samego Caravaggia. Obraz ten, namalowany pod koniec życia artysty, gdy był ścigany za morderstwo, uznaje się za jego wizualną prośbę o łaskę i przejmujący wyraz wewnętrznej męki. Dzieła renesansu Mimo barokowej dominacji, Galleria Borghese przechowuje dzieła renesansu, które stanowią o jej światowej randze: Rafael Santi i „Dama z jednorożcem”, Tycjan i „Miłość niebiańska i miłość ziemska”, Correggio i „Danae”. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Zamek św. Anioła to wieczny symbol Rzymu. Budowla przetrwała w niemal niezmienionej formie
Zamek św. Anioła jest prawdziwym symbolem. Trudno znaleźć inny obiekt, który tak płynnie przeszedłby przez tyle epok, zachowując swoją pierwotną formę i strukturę, mimo że na przestrzeni stuleci jego funkcja wielokrotnie ewoluowała. Tym samym stanowi dowód na to, że Rzym jest wieczny nie tylko z nazwy. Gdzie znajduje się ta niezwykła budowla? W jakim celu ją wzniesiono? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Monumentalny grobowiec nad brzegiem rzeki Geneza budowli Skąd wzięła się nazwa? Twierdza papieży Podział funkcjonalny Zamku św. Anioła Ogień nad Tybrem Cylindryczny kolos, wznoszący się na prawym brzegu Tybru, skupia w sobie wszystkie warstwy historii Rzymu. Od monumentalnego mauzoleum cesarskiego, przez mroczną średniowieczną twierdzę, aż po luksusowe apartamenty papieskie i dzisiejsze muzeum narodowe – ta wyjątkowa budowla od dwóch tysiącleci jest świadkiem triumfów i tragedii, a to czyni ją jedną z tych atrakcji, które po prostu trzeba zobaczyć. Monumentalny grobowiec nad brzegiem rzeki Zamek św. Anioła jest zlokalizowany w rione Borgo, na prawym brzegu Tybru, niemal u samych wrót Watykanu. To strategiczne położenie sprawia, że monumentalna budowla wyraźnie dominuje nad okolicą, łącząc się z lewym brzegiem rzeki za pomocą Mostu św. Anioła – jednej z najbardziej zachwycających tego typu konstrukcji na świecie. W starożytności teren ten znajdował się poza właściwym miastem, co pozwalało na budowę monumentalnych grobowców. Dziś to ścisłe centrum turystycznego Rzymu – miejsce, gdzie echo historii łączy się z nowoczesnym rytmem miasta. Geneza budowli W II wieku n.e. cesarz Hadrian – wielki budowniczy i miłośnik architektury – postanowił wznieść dla siebie i swoich następców miejsce wiecznego spoczynku, które przyćmiłoby mauzoleum Augusta na Polu Marsowym. Prace nad budowlą, zwaną wówczas Mole Adriana, rozpoczęły się około 134–135 roku n.e. Władca nie zdążył zobaczyć finalnego efektu. Budowę sfinalizował w 139 roku jego następca, Antoninus Pius. Wtedy też przeniesiono tam prochy zmarłego cesarza i Sabiny, jego żony. Oryginalna konstrukcja była cudem antycznej inżynierii. Składała się z kwadratowej podstawy o boku około 86–89 metrów, na której wznosił się potężny cylinder o średnicy 64 i wysokości 20 metrów. Całość wieńczył ziemny nasyp z cyprysami, a na samym szczycie znajdowała się rzeźba z brązu, przedstawiająca Hadriana jako Heliosa, boga słońca powożącego kwadrygą. Wewnątrz spiralna rampa o długości 120 metrów prowadziła procesje do Sali Urn, gdzie spoczywały szczątki cesarzy aż do 217 roku n.e., kiedy to pochowano tu Karakallę. Od grobowca do castellum Realia panujące w schyłkowym imperium wymusiły przemianę mauzoleum w twierdzę. W 403 roku cesarz Honoriusz włączył budowlę w system Murów Aureliana, czyniąc z niej bastion broniący Rzymu od północnego zachodu. To właśnie wtedy budynek zyskał charakter obronny, tracąc wiele ze swoich antycznych ozdób. Marmurowe płyty i potężne posągi były zrzucane na głowy najeźdźców, jak w 537 roku, kiedy Wieczne Miasto oblegali Goci. To właśnie w tym okresie budowla zyskała miano castellum i stała się kluczem do panowania nad Rzymem. Kto posiadał zamek, ten kontrolował miasto. Skąd wzięła się nazwa? Nazwa budowli – „Zamek św. Anioła” – wiąże się z jednym z najbardziej sugestywnych wydarzeń w historii Rzymu. W 590 roku, gdy miasto dziesiątkowała epidemia dżumy, Grzegorz Wielki zorganizował procesję błagalną. Gdy pochód mijał mauzoleum Hadriana, papież miał ujrzeć na jego szczycie chowającego miecz do pochwy archanioła Michała. To rzekome wydarzenie zostało zinterpretowane jako znak końca zarazy. Na pamiątkę papieskiej wizji na szczycie budowli ustawiono figurę anioła. Obecna rzeźba z brązu, wykonana w 1753 roku przez Petera Antona von Verschaffelta, jest już szóstą. Poprzednie, wykonane z drewna lub marmuru, nie przetrwały próby czasu, ulegając zniszczeniu w następstwie uderzenia piorunów lub w trakcie wojen. Jedną z wcześniejszych wersji, dłuta Raffaello da Montelupo z 1544 roku, można do dziś podziwiać wewnątrz zamku, na Dziedzińcu Anioła. Barokowy przedsionek sacrum Mówiąc o zamku, nie można nie wspomnieć o prowadzącym do niego moście. Choć jego trzy środkowe przęsła pamiętają czasy Hadriana, to obecny wygląd zawdzięcza barokowej przebudowie, zleconej w 1669 roku przez papieża Klemensa IX. Gian Lorenzo Bernini zaprojektował dziesięć posągów aniołów niosących narzędzia Męki Pańskiej, tworząc tym samym duchową ścieżkę dla pielgrzymów zmierzających do grobu św. Piotra. Pełne dynamizmu i ekspresji anioły Berniniego są prawdziwym arcydziełem barokowej rzeźby. Każdy z nich trzyma inny atrybut, od korony cierniowej po gwoździe, a ich szaty zdają się falować na wietrze znad Tybru. Ciekawostką jest to, że dwa wykonane osobiście przez Berniniego oryginały – anioł z napisem INRI i anioł z koroną cierniową – zostały uznane za zbyt cenne, by mogły stać na zewnątrz. Papież nakazał przenieść je do kościoła Sant’Andrea delle Fratte, a na moście ustawiono ich kopie. Twierdza papieży W XIV stuleciu Zamek św. Anioła stał się integralną częścią watykańskiego systemu obronnego. Czując się zagrożeni przez rzymskie rody lub obce wojska, kolejni papieże zaczęli dostosowywać budowlę do swoich potrzeb rezydencjonalnych i militarnych. Kluczowym elementem tej symbiozy jest Passetto di Borgo – ufortyfikowany korytarz o długości ok. 800 metrów, łączący Pałac Apostolski z zamkiem. To właśnie tamtędy, w 1527 roku, papież Klemens VII uciekł przed żołnierzami Karola V podczas krwawego Sacco di Roma, znajdując bezpieczne schronienie w murach twierdzy. Renesansowi papieże nie szczędzili środków na dekorację swoich apartamentów. W czasie pontyfikatu Aleksandra VI Borgii czy Pawła III Farnese, w zamku powstały wnętrza, które olśniewają, a nawet onieśmielają przepychem fresków i stiuków. Sala Paolina, ozdobiona przez Perina del Vaga, jest uważana za jeden z najwspanialszych przykładów rzymskiego manieryzmu, łącząc tematykę biblijną z pochwałą wielkości rodu Farnese. Zamek jako więzienie Państwa Kościelnego Mimo renesansowego blichtru, zamek przez stulecia budził grozę jako jedno z najcięższych więzień w Rzymie. W jego kazamatach przetrzymywano heretyków, przeciwników politycznych papieży i awanturników. Warunki w lochach były nieludzkie. Niektóre cele były zaprojektowane w taki sposób, że więźniowie nie mogli w niej ani wyprostować się, ani wygodnie położyć. Najbardziej znani lokatorzy zamkowych lochów to między innymi: Giordano Bruno – wybitny filozof spędził tu lata przed procesem i egzekucją na stosie, Benvenuto Cellini – genialny rzeźbiarz i złotnik, który w swoich pamiętnikach barwnie opisał ucieczkę z zamku (podczas której złamał nogę, zsuwając się po prześcieradłach), a później powrót do jeszcze gorszej celi, Beatrice Cenci – młoda arystokratka, której tragiczny los i egzekucja przed zamkiem w 1599 roku za zabójstwo okrutnego ojca stały się symbolem oporu przeciwko tyranii; hrabia Cagliostro – XVIII-wieczny mag i okultysta, oskarżony o herezję i oszustwa. W zamkowej celi spędził kilka dni. Później został przeniesiony do twierdzy w San Leo. Podział funkcjonalny Zamku św. Anioła Od XX wieku zamek pełni funkcję muzealną. Współczesna trasa zwiedzania prowadzi przez 6 poziomów budowli, z których każdy ma skrajnie różny charakter: poziom 1. – to dromos, tzw. rdzeń rzymski. To właśnie tam znajduje się spiralna rampa Hadriana i Sala Urn; poziom 2. – to bastiony i fortyfikacje. Można tam podziwiać mury obronne, korytarze strzelnicze i skład broni; poziom 3. – to więzienia i magazyny. Na tę część składają się między innymi historyczne lochy i cele więzienne; poziom 4. – to dziedziniec i Sala Pańska. Poza zachwycającym Dziedzińcem Anioła, warto zobaczyć tam renesansowe apartamenty; poziom 5. – to apartamenty papieskie. To właśnie tam znajduje się Sala Paolina, Sala Amora i Psyche; poziom 6. – to biblioteka i skarbiec. Ogień nad Tybrem Kiedy najlepiej odwiedzić zamek? Najdogodniejszym terminem jest czerwiec, mimo panujących wówczas upałów. Od 1481 roku, 29. dnia tego miesiąca, w święto św. Piotra i Pawła, patronów Rzymu, na zamku odbywa się La Girandola – niesamowity pokaz sztucznych ogni. Tradycja ta została zapoczątkowana za papieża Sykstusa IV, a jej koncepcję czasami przypisuje się Michałowi Aniołowi. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Najtańsza podróż w czasie? Rzym otwiera wyjątkowe „archeo-stacje” obok Koloseum
Tuż obok murów Koloseum otwarto wyjątkową „archeo-stację”, gdzie nowoczesne schody ruchome przecinają starożytne łaźnie i rzymskie studnie. To fascynujące połączenie transportu z historią objęło już pierwsze przystanki. W planach jest stworzenie kolejnych pięciu podziemnych galerii, które odmienią oblicze codziennych podróży po stolicy Włoch.
Budowa rzymskiej linii metra C usłana jest licznymi przeszkodami utrudniającymi drążenie komunikacyjnych tuneli. Jednak to, co w trakcie rozbudowy było znaczącym utrudnieniem, teraz zostało atrakcyjnym punktem na mapie włoskiej stolicy. Wyjątkowe galerie zlokalizowane na podziemnych stacjach stały się domem dla odsłoniętych skarbów starożytności, a turyści mogą je zwiedzać, korzystając jedynie z biletu komunikacji miejskiej. Umieszczone tam artefakty obrazują blisko 3000-letnią historię, po której każdego dnia stąpają miliony ludzi. Starożytne utrudnienia Budowa linii C rzymskiego metra okazuje się podwójnie korzystna dla mieszkańców tego wyjątkowego miasta. Z jednej strony obywatele wschodnich części Rzymu zyskali łatwiejszy dojazd do centrum, a z drugiej – światło dzienne ujrzało mnóstwo artefaktów, do tej pory ukrytych pod miejską posadzką. Proces rozbudowy podziemnej kolei jest jednak niezwykle trudny, a specyfika rzymskich podziemi każdego dnia spowalnia pracę tarcz wiertniczych. W Rzymie budowa, zamiast po prostu przebijać się przez kolejne warstwy skał, co rusz trafia bowiem na wyjątkowe znaleziska pochodzące jeszcze z czasów starożytności. Te unikatowe przeszkody zmuszają do zmiany dotychczasowych tras, co znacznie wydłuża prace budowlane trwające już od niemal 20 lat. Szczególnie problematyczna okazała się budowa najnowszego etapu podziemnej trasy, który znajduje się w okolicy słynnego Koloseum. Robotnicy natrafili tam na farmę, koszary wojskowe, 16-pokojowy dom oraz ponad pół miliona mniejszych artefaktów, pochodzących głównie z okresu od VII wieku p.n.e. do V wieku n.e. Taka liczba znalezisk musiała ostatecznie znaleźć swoje miejsce ekspozycji, co skłoniło władze miejskie do stworzenia wyjątkowych podziemnych galerii. Podziemne muzea Nowoczesność otwartych stacji kontrastuje z tym, co jest na nich eksponowane. Przystanek Colosseo-Fori Imperiali to w rzeczywistości podziemne muzeum historyczne, do którego wstęp wliczony jest w cenę biletu komunikacyjnego. Zjeżdżając w dół, zobaczymy trzy starożytne studnie, które zostały ulokowane w miejscu swojego pierwotnego położenia. Idąc dalej, dostrzeżemy główny punkt ekspozycji – pozostałości łaźni termalnej z basenem, w którym starożytni Rzymianie zaznawali zimnych kąpieli. Całość została wzbogacona materiałami filmowymi, które mają za zadanie zwizualizować odwiedzającym strukturę tego fragmentu Rzymu przed pożarem za czasów Nerona w 64 r. n.e. Stacja Colosseo-Fori Imperiali stanowi już drugi przykład tzw. „archeo-stacji”, na której prezentowane są podziemne znaleziska. Pierwsza – San Giovanni – została otwarta w 2018 roku i również prezentuje wyjątkowe artefakty, na które natrafiły łopaty pracowników budowy. Zjeżdżając w głąb 27-metrowej stacji, mijamy specjalnie zaplanowane strefy, podzielone zgodnie z tym, jak układają się historyczne warstwy Rzymu. Podróżujący, stojąc jedynie na schodach ruchomych, mogą trafić ze współczesności do czasów paleolitycznych. To zupełnie nowy sposób na doświadczanie historii miasta, które przez tysiące lat zasłaniało przeszłość kolejnymi warstwami zabudowy. Przyszłość metra C Już dziś wiemy, że kolejne stacje linii C również wypełnią się wyjątkowymi artefaktami. Stacja Porta Metronia, która podobnie jak Colosseo-Fori Imperiali została otwarta w grudniu 2025 roku, także stała się podziemnym muzeum. Archeolodzy dokonali tam sensacyjnego odkrycia: ogromnych koszar wojskowych z II wieku n.e. z luksusowymi pokojami dowódcy, zdobionymi freskami i mozaikami. Znalezisko okazało się na tyle znaczące, że architekci zdecydowali się kompletnie przeprojektować podziemny przystanek tak, by wkomponować go w odkryte ruiny. Docelowo linia C dotrze do północno-zachodnich dzielnic Rzymu, w tym w okolice Watykanu. Coraz wyraźniej widać, że to, co oglądamy na powierzchni, jest zaledwie połową historii miasta – reszta, ukryta pod ziemią, czeka na odkrycie warstwa po warstwie. Budowa metra wydaje się idealną okazją do kolejnych takich przełomów. Źródło: BBC Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Willa czy Galeria? Nie popełnij tego błędu! Odkrywamy tajemnice Villa Borghese w Rzymie
Villa Borghese to jedna z najbardziej rozpoznawalnych przestrzeni zielonych w Rzymie. Park Villa Borghese rozciąga się na ponad 80 hektarach i stanowi oazę spokoju w sercu tętniącego życiem miasta. To doskonałe miejsce do relaksu, spacerów i kontaktu z naturą i sztuką. Ogrody Borghese to nie tylko bujna roślinność, ale też wyjątkowa architektura wspaniałych willi i kolekcje dzieł sztuki, które nadają temu miejscu wyjątkowy charakter.
Spis treści: Od winnicy do ogrodów Borghese w sercu Rzymu Dlaczego Villa Borghese jest tak chętnie odwiedzana? Ogrody Villa Borghese – atrakcje dla turystów i mieszkańców Park Villa Borghese jest trzecim co do wielkości (po illa Doria Pamphili i Villa Ada) obszarem zielonym w Rzymie. Znajduje się na północ od historycznego centrum miasta, w pobliżu słynnych Schodów Hiszpańskich i Piazza del Popolo. Centralne położenie parku oraz liczne wejścia sprawiają, że jest on łatwo dostępny zarówno dla mieszkańców i turystów. Teren Villa Borghese jest pełen alei spacerowych, ogrodów tematycznych i punktów widokowych. Dzięki temu odwiedzający mogą poczuć się, jakby na chwilę uciekli od miejskiego zgiełku, zanurzając się w spokojnym, naturalnym otoczeniu. Villa Borghese nie jest jednolitą przestrzenią parkową. Składa się z różnorodnych części, w tym z Tajemniczych Ogrodów (Giardini Segreti), Doliny Platani (Valle dei Platani), Ogrodu Jeziora oraz Parku Daini, które razem tworzą niezwykle urozmaiconą strukturę parku. Od winnicy do ogrodów Borghese w sercu Rzymu Historia Villa Borghese sięga początków XVII wieku. Pierwotnie był to teren winnicy, który siostrzeniec papieża Pawła V, kardynał Scipione Borghese przekształcił w rozległe ogrody krajobrazowe. Kardynał był mecenasem sztuki i pasjonatem kolekcjonowania dzieł artystów swoich czasów. Chciał, aby jego luksusowa rezydencja na obrzeżach miasta była nie tylko miejscem odpoczynku, ale też ekspozycją sztuki i przestrzenią spotkań towarzyskich. Architekci Flaminio Ponzio i Giovanni Vasanzio opracowali projekty ogrodów i zabudowań, które miały harmonijnie łączyć architekturę z krajobrazem. Dzięki temu park zyskał charakter, który sprawia, że dzisiaj Villa Borghese jest jednym z najbardziej urokliwych miejsc w Rzymie. W XIX wieku Villa Borghese przeszła modernizację, m.in. za sprawą księcia Camilla Borghese, który był kolekcjonerem dzieł sztuki. Od 1901 roku tereny stały się oficjalnie dostępne dla publiczności. Park szybko stał się ulubionym miejscem spacerów dla mieszkańców stolicy Włoch i turystów. Czy Villa Borghese i Galeria Borghese to to samo? Wielu odwiedzających myli pojęcia Villa Borghese i Galeria Borghese, dlatego warto od razu wyjaśnić różnicę. Villa Borghese w Rzymie to rozległy park krajobrazowy, obejmujący liczne ogrody, alejki spacerowe, punkty widokowe, jeziora i rzeźby. Z kolei Galeria Borghese to muzeum sztuki mieszczące się w dawnej willi kardynała Scipione Borghese, znajdującej się na terenie ogrodów. Dziś jest ona postrzegana najczęściej jako osobna atrakcja turystyczna, odwiedzana głównie przez miłośników sztuki. Dlaczego Villa Borghese jest tak chętnie odwiedzana? Villa Borghese w Rzymie jest sławna przede wszystkim dzięki swojemu wyjątkowemu połączeniu zieleni, architektury i sztuki. Przyciąga miłośników przyrody, którzy chcą odpocząć w cieniu drzew, ale także osoby zainteresowane kulturą i historią. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów ogrodów jest wspomniana już wcześniej Galeria Borghese (Galleria Borghese), usytuowana na terenie parku. W galerii można podziwiać arcydzieła Berniniego, Caravaggia, Tycjana czy Rafaela, co sprawia, że miejsce to jest obowiązkowym punktem na mapie turystycznej Rzymu. Villa Borghese w Rzymie słynie też z pięknych punktów widokowych, fontann, rzeźb i malowniczych świątyń, takich jak wzniesiona na środku jeziora Świątynia Eskulapa czy Świątynia Diany. Szczególnie warte uwagi są fontanna Konika Morskiego oraz fontanna Wenus, która zdobi klasyczny ogród. Ich obecność podkreśla harmonijne połączenie wody, rzeźby i roślinności. Dodatkowo park jest miejscem licznych wydarzeń kulturalnych, sportowych i rekreacyjnych. Wśród tych ostatnich szczególną popularnością cieszą się przejażdżki rowerowe po Villa Borghese i spływy łodziami po sztucznym jeziorze. Ogrody Villa Borghese – atrakcje dla turystów i mieszkańców Villa Borghese to znacznie więcej niż miejski park – to rozległa przestrzeń kultury, sztuki i relaksu, która od lat zajmuje szczególne miejsce na mapie Rzymu. Znajdują się tu m.in.: Piazza di Siena – słynne miejsce pokazów konnych i zawodów jeździeckich, znane również z letnich Igrzysk Olimpijskich w 1960 roku. Świątynia Eskulapa – wzniesiona w stylu jońskim świątynia nad sztucznym jeziorem, idealna do fotografii i spacerów wśród zieleni. Pincio Terrace (Terrazza del Pincio) – punkt widokowy oferujący spektakularną panoramę Rzymu, szczególnie piękną o zachodzie słońca. Giardini Segreti (Tajemnicze Ogrody) – historyczne ogrody, dostępne także w formie wycieczek z przewodnikiem. Park Daini i Dolina Platani – to historyczne części Villa Borghese; pierwszy był niegdyś książęcym rezerwatem z danielami i gazelami, a druga, zachowana od XVII wieku, do dziś służy jako popularna przestrzeń spacerowa zwana Doliną Psów. Hydrochronometr Embriaco – ciekawostka technologiczna z XIX wieku, stanowiąca atrakcję edukacyjną. Ogrody botaniczne i ścieżki spacerowe – dla miłośników flory park oferuje szeroki wachlarz roślin, od cyprysów i cedrów po orchidee i kapary, wśród których kryje się wiele gatunków ptaków. Ogrody Borghese w Rzymie to także miejsca rekreacji. Liczne kawiarnie i punkty gastronomiczne pozwalają odpocząć w cieniu drzew, a przestronne trawniki są idealne na pikniki. Dodatkowo park oferuje atrakcje dla dzieci, w tym centrum zabaw Casina di Raffaello z szeroką ofertą warsztatów edukacyjnych i różnorodnych zajęć. Źródło: National Geographic Traveler Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Czy Rzym straci swoje słynne pinie? Ikoniczne drzewa przy Koloseum w centrum wydarzeń
Władze Rzymu zdecydowały się na usunięcie części z ikonicznych sosen rosnących przy słynnej drodze Via dei Fori Imperiali. Wycinka jest konsekwencją wypadków, które na początku tego roku miały miejsce we włoskiej stolicy. Dla fanów drzew z tej zabytkowej ulicy mamy jednak również dobre wiadomości.
Via dei Fori Imperiali uznawana jest za najsłynniejszą ulicę w Rzymie. Swój początek bierze u stóp znanego Koloseum, spod którego prowadzi aż do placu Weneckiego. Po drodze mija starożytne Fora Imperialne (stąd nazwa ulicy), których ruiny przypominają o czasach świetności starożytnego imperium Rzymskiego. Ikoniczność Via dei Fori Imperiali nie polega jednak jedynie na jej bogatym w zabytki otoczeniu. Turyści doceniają rosnące przy drodze sosny piniowe, które nie tylko zazieleniają okolicę, ale również dają schronienie w trakcie śródziemnomorskich upałów. Nic więc dziwnego, że usunięcie kilku z tych drzew spotkało się z dużym zdziwieniem, a nawet protestami miłośników Rzymu. Dlaczego ikoniczne pinie przeznaczono do wycinki? Usunięcie kilku ikonicznych drzew jest pokłosiem wydarzeń, jakie miały miejsce na początku 2026 roku. W tym czasie wiekowe drzewa zaczęły uginać się pod ciężarem swojego wieku i przewracać na niczego niespodziewających się przechodniów. W wyniku tych wypadków ranne zostały trzy osoby. Obrażenia zadane przez powalające się drzewa okazały się na szczęście niezagrażające zdrowiu poszkodowanych. W wyniku tych wydarzeń zarząd miasta zdecydował się na przeprowadzenie badań mających na celu zdiagnozowanie stabilności słynnych sosen. Dendrolodzy ustalili, że 12 z 36 rosnących wzdłuż ulicy drzew jest zagrożonych upadkiem. Reszta okazów wymaga, według specjalistów, bardziej szczegółowych badań, które pozwolą określić trwałość sosen piniowych. Liczba drzew wytypowanych do usunięcia może więc jeszcze wzrosnąć. Stabilność rzymskich sosen Na wytrzymałość sosen rosnących przy Via dei Fori Imperiali wpływa nie tylko ich podeszły wiek, ale również warunki, z jakimi muszą się na co dzień mierzyć. Niektóre z okolicznych drzew osiągają już nawet 120 lat, a przez większość swojego życia są wystawione na stres związany z funkcjonowaniem w jednym z najbardziej ruchliwych miejsc w Europie. Na stabilność pinii wpływają więc zarówno ekstremalne upały i intensywne deszcze, jak i pełen turystów oraz samochodów zgiełk rzymskiego centrum. Innym czynnikiem szkodzącym drzewom jest występowanie inwazyjnego szkodnika znanego jako Toumeyalla parvicornis (zwanego misecznikiem sosnowym), który do „wiecznego miasta” przedostał się z Ameryki Północnej. Sosnowy „happy end” Władze Rzymu udostępniły już przechodniom fragment drogi, wcześniej zamkniętej z powodu spadających sosen. Oznacza to, że turyści bez obaw mogą spacerować w kierunku Koloseum. Czy to jednak koniec pięknych sosen na Via dei Fori Imperiali? Na całe szczęście – prawdopodobnie nie. Jak podaje serwis „Travel Tomorrow”: „usunięte drzewa zostaną zastąpione okazami tego samego gatunku, o odpowiedniej wielkości i wieku”. Oznacza to, że już wkrótce turyści będą mogli rozkoszować się nie tylko majestatem rzymskich zabytków, ale również pięknem tamtejszych sosen, które wrócą na jedną z najsłynniejszych dróg Europy. Źródło: TimeOut Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
To miasto właśnie zostało kulinarną stolicą globu. Wyprzedziło światowych gigantów
Gdy myślimy o miastach słynących ze swojej kuchni, pierwszymi skojarzeniami są zazwyczaj Rzym, Paryż czy Tokio. To właśnie te metropolie od lat uchodzą za kulinarne stolice świata. Tym razem jednak ranking przygotowany przez portal TripAdvisor przyniósł niespodziankę – tytuł najlepszego miasta pod względem jedzenia na świecie trafił do zupełnie innego miejsca, które dla wielu może być zaskoczeniem.
W zestawieniu Travellers’ Choice Awards, opartym na milionach opinii podróżnych publikowanych w internecie w ciągu ostatnich 12 miesięcy, wyłoniono listę „najlepszych z najlepszych” kierunków kulinarnych. Analizie poddano jakość restauracji, różnorodność kuchni, autentyczność smaków oraz ogólne doświadczenia gastronomiczne turystów. Tym samym na szczycie tegorocznego rankingu znalazło się miasto z Wielkiej Brytanii, wyprzedzając tradycyjnych faworytów. Jak wygląda pełne zestawienie i dlaczego właśnie to miejsce zdobyło uznanie podróżnych? Londyn z najlepszą gastronomią. Dlaczego wygrał ranking? Przez długie lata Londyn nie był pierwszym miastem, które przychodziło na myśl w kontekście światowej gastronomii. Kojarzono go raczej z klasycznym fish and chips, kuchnią pubową i popołudniową herbatą niż z kulinarną rewolucją. Dziś jednak brytyjska stolica przeszła spektakularną przemianę, a jej scena gastronomiczna stała się jedną z najbardziej dynamicznych i różnorodnych na świecie. To właśnie ta ewolucja sprawiła, że w najnowszym zestawieniu Travellers’ Choice Awards 2026 portalu TripAdvisor Londyn zdobył tytuł najlepszego kierunku kulinarnego na świecie. Serwis zwrócił uwagę na niezwykłe połączenie „lokalnych miejscówek” i kuchni z różnych zakątków globu, które współtworzą tożsamość miasta i sprawiają, że niemal każda dzielnica ma własny kulinarny charakter. Aż 46% podróżnych deklaruje, że podczas wyjazdów najbardziej ekscytuje ich możliwość odkrywania lokalnej kuchni, a Londyn daje w tej kategorii niemal nieograniczone możliwości. Od eleganckich restauracji wyróżnionych gwiazdkami Michelin, przez tętniące życiem targi street foodowe, po rodzinne lokale prowadzone przez społeczności imigrantów z Azji, Bliskiego Wschodu, Afryki czy Karaibów – kulinarna mapa miasta jest odzwierciedleniem jego wielokulturowego charakteru. To właśnie ta różnorodność sprawia, że jednego dnia można spróbować autentycznego ramenu, kolejnego – kuchni etiopskiej, a wieczorem zakończyć dzień nowoczesną interpretacją brytyjskiej klasyki. – Uważam, że Londyn jest najlepszym miastem kulinarnym na świecie ze względu na swoją niesamowitą różnorodność. Mamy szczęście, że możemy zaoferować wyjątkowe doznania kulinarne w każdej cenie – od prostych, świetnie przygotowanych dań po wyrafinowane restauracje, które naprawdę są warte swojej ceny. Można tu zjeść wyjątkowo dobrze każdego dnia tygodnia, niezależnie od tego, czy to szybka przekąska, czy okazjonalny posiłek – podkreślił Mathew Carver, założyciel restauracji Pick & Cheese, w rozmowie z „Travel + Leisure”. Pozostałe najlepsze destynacje kulinarne 2026 Choć Londyn zdobył pierwsze miejsce, tuż za nim w globalnym rankingu TripAdvisor uplasował się Dubaj – miasto, które łączy bogactwo tradycyjnej kuchni Bliskiego Wschodu z eksplozją smaków z całego świata. W Dubaju można skosztować aromatycznych mezze i grillowanych mięs w lokalnych restauracjach, a także nowoczesnych dań inspirowanych kuchniami z Azji i Europy, co czyni go idealnym miejscem dla podróżnych szukających różnorodnych doświadczeń kulinarnych. Na trzecim miejscu uplasowała się stolica Włoch, uznawana za jedno z najważniejszych miast gastronomicznych na świecie. Rzymska kuchnia słynie z prostoty i jakości składników – klasyczne makarony, jak carbonara, cacio e pepe czy amatriciana, przygotowywane z niewielkiej liczby składników potrafią zachwycić nawet najbardziej wymagających smakoszy. Spacerując po ulicach historycznego centrum, warto też próbować lokalnych przysmaków, takich jak pizza al taglio, suppli albo rzymskie gelato. Na czwartym miejscu znalazł się Hongkong, miasto znane z dynamicznej sceny panazjatyckiej kuchni. Hongkong to raj dla miłośników dim sum, owoców morza i zup z makaronem, a liczne restauracje z gwiazdkami Michelin obok ulicznych straganów oferują ogromną różnorodność smaków: od klasycznych kantońskich potraw po kreatywne połączenia fusion. W pierwszej dziesiątce zestawienia znalazły się także inne fascynujące kierunki. Paryż pozostaje synonimem klasycznej finezji kulinarnej – od maślanych croissantów i wyrafinowanych deserów patisserie po bistro serwujące foie gras, sery i wina, które od dekad wyznaczają standardy światowej gastronomii. Majorka (kulinarna perła Morza Śródziemnego) słynie z tapas, świeżych ryb i owoców morza oraz lokalnych specjałów takich jak frito mallorquín czy ensaimada, które odzwierciedlają tradycje Balearów. Doha w Katarze (7. miejsce) łączy tradycyjne arabskie dania z luksusową ofertą restauracyjną. Kreta, największa grecka wyspa, kusi oliwkami, świeżymi serami i moussaką podawanymi w tawernach z widokiem na morze. Daleko na liście, lecz równie ciekawy jest Bangkok – mekka ulicznego jedzenia i aromatycznych potraw tajskich, oraz Marrakesz (10. miejsce), gdzie na stołach królują przyprawy, kuskus czy tagine, a medyny tętnią życiem i smakami. Źródła: Condé Nast Traveller, Travel + Leisure, Daily Mail Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To tutaj według legendy narodził się Rzym. Cesarze zamienili to wzgórze w dzielnicę władzy
Palatyn jest jak naturalna księga, w której spisano historię Rzymu, od najwcześniejszych protohistorycznych osad, poprzez symboliczną funkcję wczesnego miasta założonego przez Romulusa, aż po przekształcenie w wyłączne centrum władzy cesarskiej. W odległej przeszłości słynne wzgórze stanowiło fizyczne i polityczne jądro Wiecznego Miasta. Dziś jest nie tylko jedną z najciekawszych atrakcji turystycznych we Włoszech, ale także jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych świata. Jaka jest historia tego miejsca? Jakie atrakcje oferuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Wzgórze nad Wiecznym Miastem Mityczne i archeologiczne fundamenty Rzymu Od epoki żelaza do Republiki Rzymskiej Upadek Cesarstwa pociągnął za sobą upadek Palatynu Współczesne wzgórze Stwierdzenie, że wzgórze Palatyn jest „punktem zero” cywilizacji rzymskiej, w żadnym wypadku nie jest nadużyciem. To namacalne świadectwo jej narodzin, apogeum władzy cesarskiej i późniejszych przekształceń w erze renesansu. Dla naukowców jest to teren nieustannych odkryć, ukazujący niezwykłą stratygrafię: od protohistorycznych chat, po monumentalne pałace cesarskie. Wzgórze nad Wiecznym Miastem Palatyn jest sercem starożytnego Rzymu, centralnym i najstarszym obszarem osadnictwa, które dało początek Wiecznemu Miastu. Jego lokalizacja miała kluczowe znaczenie, zarówno w kontekście strategicznym, jak i symbolicznym. Naturalny, czworokątny płaskowyż historycznie zajmował najbardziej centralne miejsce wśród siedmiu rzymskich wzgórz. Wznosi się na wysokość 40 metrów nad Forum Romanum, stanowiąc dominujący element krajobrazu. Szczyt Palatynu osiąga 51 metrów n.p.m. Ta naturalna przewaga wysokości zapewniała wzgórzu doskonałe warunki obronne w początkach osadnictwa, a później – niezrównany prestiż dla zamieszkujących go elit. Obwód wzgórza wynosił 1740 metrów. Współcześnie Palatyn jest ceniony za swoje walory widokowe, oferując niezrównane panoramiczne ujęcia na najważniejsze zabytki antycznego Rzymu. Rozpościera się stamtąd malowniczy widok na Forum Romanum, które leży bezpośrednio u jego podnóża, a także na majestatyczne Koloseum i monumentalny Circus Maximus, z którym Palatyn bezpośrednio sąsiaduje. Spacerując po wzgórzu, zwiedzający mogą objąć wzrokiem całe centrum starożytnego życia – ruiny cesarskich rezydencji, miejsca publicznych zgromadzeń i rozrywki. Mityczne i archeologiczne fundamenty Rzymu Palatyn jest nierozerwalnie związany z mitem o założeniu Rzymu. Jak głosi legenda, to właśnie tutaj Romulus, po sporze z Remusem, założył miasto w 753 roku p.n.e.. Pierwotna osada, nosząca nazwę Roma quadrata, stanowiła centrum wczesnego osadnictwa. Kluczowym elementem mitycznej tożsamości Palatynu jest Luperkal – sanktuarium związane z wilczycą, która miała wykarmić legendarnych bliźniaków. Odkrycie tej groty w styczniu 2007 roku było prawdziwą sensacją. Podziemna budowla, zlokalizowana pod rezydencjami cesarskimi, ma plan centralny o średnicy 6,56 metra i wysokości 7,13 metra. Sklepienie Luperkalu jest bogato dekorowane – pokryte mozaikami, pumeksem i muszlami, a w jego centrum znajduje się wizerunek białego orła, symbolu Imperium Rzymskiego. Lokalizacja Luperkalu, znajdującego się poniżej rezydencji Augusta, jest głęboko symboliczna. Oktawian, zanim przyjął przydomek August, rozważał przyjęcie imienia Romulus. Miało to wskazywać na jego intencję ponownego założenia Rzymu. Budując swoją siedzibę blisko miejsca narodzin miasta, August nie tylko oddał hołd legendzie, ale także gruntował swoją nową władzę imperialną. Od epoki żelaza do Republiki Rzymskiej Historia Palatynu sięga daleko poza ramy mityczne. W praktyce mówimy tu o jednym z najstarszych terenów zamieszkanych w regionie Lacjum. Badania archeologiczne potwierdzają obecność zorganizowanych społeczności już w epoce żelaza. Najwcześniejsze osadnictwo jest datowane na X wiek p.n.e. Wzgórze było zamieszkane nieprzerwanie do VII wieku p.n.e. Wykopaliska ujawniły pozostałości protohistorycznych chat – niewielkich domostw z drewna, błota i słomy, a także fragmenty ceramiki i umocnień obronnych. Obecność tych fortyfikacji świadczy, że osady te były dobrze zorganizowane, i wymagały ochrony przed sąsiadującymi plemionami. Model zrekonstruowanej chaty, odkopanej w 1948 roku, jest dziś eksponowany w Muzeum Palatyńskim. Złoty wiek Republiki Rzymskiej Wraz z rozwojem Rzymu i stabilizacją polityczną w okresie Republiki, charakter Palatynu uległ fundamentalnej zmianie. Funkcja obronna, która pierwotnie przyciągała osadników, ustąpiła miejsca funkcji prestiżowej. W tamtym czasie, wzgórze stało się „najlepszym adresem” w mieście. Mieszkali tam najzamożniejsi i najbardziej wpływowi obywatele, w tym wybitne postaci polityczne i przywódcy wojskowi. Na Palatynie powstawały wówczas luksusowe domy i liczne świątynie. Wzgórze cesarskie Palatyn jeszcze bardziej zyskał na znaczeniu w okresie Cesarstwa Rzymskiego. Wzgórze stało się w wówczas oficjalną siedzibą władzy i faktycznym centrum politycznym imperium. Cesarze przekształcili to miejsce, wznosząc okazałe pałace i struktury. Początek tej transformacji datuje się na czas panowania Oktawiana Augusta, który po zdobyciu pełni władzy zaczął budować tam swoją rezydencję, ustanawiając tym samym Palatyn jako cesarską domenę. Domus Augusti i Domus Livia Oktawian August stał się najpotężniejszym człowiekiem ówczesnego świata, jednak jego oficjalna rezydencja wcale tego nie wyrażała. Przeciwnie, zachowywała pozory republikańskiej skromności, co było przemyślanym działaniem. W ten sposób władca chciał zakomunikować poddanym, że jest człowiekiem skromnym, który troszczy się nie o samego siebie, a o ogół. Domus Augusti, prywatna rezydencja cesarza, został zbudowany na dwóch poziomach. Do dziś zachowały się cenne kolorowe fragmenty fresków, które niegdyś zdobiły jego ściany. Tuż obok, oddzielony wąską alejką, znajdował się Domus Livia. Ta skromnie zbudowana, jak na standardy cesarskie, rezydencja z I wieku p.n.e. jest jednym z najlepiej zachowanych budynków na Palatynie. Przypisanie domu Liwii, żonie Augusta, opiera się na inskrypcji Iulia Augusta, znalezionej na ołowianej rurze i bliskości rezydencji cesarza. Wnętrza Domus Livia, odkryte w XIX wieku, są wyjątkowe dzięki zachowanym malowidłom ściennym, datowanym na około 30 rok p.n.e. Stanowią one dojrzałą fazę II stylu pompejańskiego. Apogeum monumentalizmu Szczyt rozwoju architektonicznego Palatynu nastąpił za panowania cesarza Domicjana. Jego Pałac Flawiuszów, ukończony w 92 r. n.e., był archeologicznym symbolem autokratycznej władzy. Choć Domicjan był ostatnim Flawiuszem, miejsce to służyło kolejnym cesarzom, z niewielkimi modyfikacjami, aż do upadku imperium. Kompleks składał się z dwóch ściśle połączonych skrzydeł: Domus Flavia – północno-zachodnia część pałacu, pełniąca publiczne, ceremonialne funkcje, a także przeznaczona na rozrywkę i oficjalne spotkania. Było to skrzydło publiczne, w którym skoncentrowano duże pomieszczenia; Domus Augustana – dwupoziomowa sekcja południowo-wschodnia, stanowiąca prywatną, mieszkalną część kompleksu. Formalne rozdzielenie funkcji obu części jest jednoznacznym dowodem, potwierdzającym formalizację autokracji i dystansu między władcą a poddanymi w czasach panowania ostatniego Flawiusza. W przeciwieństwie do Augusta, który starał się zachować pozory republikańskiej dostępności, Domicjan zbudował prawdziwą „twierdzę władzy”, gdzie ogrom i majestat części publicznej miał przytłaczać gości, a życie prywatne cesarza było ściśle odseparowane i chronione. Kryptoportyk Nerona Ważnym elementem architektury cesarskiej był Kryptoportyk Nerona. Jest to iście niezwykły zabytek – podziemne przejście o długości 130 metrów, które Neron kazał wykopać, aby połączyć pałace. Korytarz ten umożliwiał bezpieczne i dyskretne poruszanie się pomiędzy rezydencjami Tyberiusza, Augusta i Kaliguli, a jego własnym domem – Domus Aurea. To podziemne połączenie jest świadectwem ciągłego rozbudowywania i integrowania imperialnej domeny na wzgórzu. Stadion Palatyński Oprócz rezydencji cesarskich, na Palatynie mieszczą się również budowle związane z rekreacją. W południowo-wschodniej części Domus Augustana, za czasów Domicjana, zbudowano duży stadion. Budowla ma wydłużony, prostokątny kształt i mierzy około 160 metrów długości i 48 metrów szerokości. Mimo rozmiarów i kształtu przypominającego cyrk, Stadion Palatyński był za mały na wyścigi rydwanów. Większość historyków i archeologów wyraża przekonanie, że obiekt ten był przede wszystkim miejscem do jazdy konnej lub zawodów biegowych dla dworu cesarskiego. Architektura stadionu była imponująca. Z trzech stron otaczał go dwupoziomowy portyk, wsparty na kolumnach z kolorowego marmuru, co zapewniało spektakularny widok na arenę. W jego otoczeniu znaleziono liczne rzeźby, z których wiele eksponowanych jest obecnie w Muzeum Palatyńskim. Upadek Cesarstwa pociągnął za sobą upadek Palatynu Gdy Cesarstwo Zachodniorzymskie upadło, Palatyn został porzucony i zaczął popadać w ruinę. Miejsce, które było symbolem cesarskiej potęgi, zostało przeznaczone na cele religijne. Z czasem na wzgórzu wzniesiono kościoły, a wraz z nastaniem średniowiecza – twierdzę. W XVI stuleciu znaczna część Palatynu została podzielona pomiędzy dwa możne rody: Farnese i Barberini. Ci pierwsi założyli rozległe ogrody na pozostałościach wspaniałego niegdyś pałacu Tyberiusza. Drudzy zbudowali tarasy ogrodowe i winnice. Współczesne wzgórze Dziś Wzgórze Palatyn jest jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych świata, oferującym odwiedzającym zarówno głęboką lekcję historii, jak i spektakularne widoki. Muzeum Palatyńskie Obowiązkowym punktem dla wszystkich, którzy odwiedzają to miejsce, jest wizyta w Muzeum Palatyńskim. Do obecnej lokalizacji zostało przeniesione w 1930 roku. Eksponowane są tam kluczowe artefakty archeologiczne, rzeźby i fragmenty architektoniczne, odkryte w toku wykopalisk prowadzonych w cesarskich rezydencjach. Na parterze przedstawione zostały dzieje cywilizacji rzymskiej, od jej początków (z uwzględnieniem artefaktów z epoki żelaza), do okresu republikańskiego. Z kolei na piętrze prezentowane są kolekcje z okresu cesarskiego, w tym cenne fragmenty dekoracji i rzeźby znalezione w okolicach Stadionu Palatyńskiego. Muzeum przechowuje jedno z najciekawszych wczesnochrześcijańskich znalezisk, tzw. Graffiti Aleksamenosa. Jest to kamienna rzeźba z III wieku n.e., przedstawiająca satyryczną scenę człowieka oddającego cześć ukrzyżowanej postaci z głową osła. Jakie zabytki można zobaczyć na Palatynie? Wiele starożytnych budowli nie przetrwało do naszych czasów. Jednak na Palatynie zachowało się sporo ruin, potwierdzających dawną świetność tego miejsca. Należą do nich: Acqua Claudia, czyli Akwedukt Klaudiusza, Domus Severiana i Terme Severiane, Stadion Palatyński, Pałac Flawiuszy, renesansowa Loggia Mattei, świątynia Apollina, rezydencja Oktawiana Augusta i Liwii, świątynia Magna Mater, Domus Transitoria, Dom Romulusa, Kryptoportyk Nerona, Ogrody Farnese. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To tutaj Audrey Hepburn zajadała się włoskimi lodami – filmowy Rzym skrywa więcej takich historii
Filmowy Rzym to nie tylko scenografia do znanych filmów, ale także sposób na odkrywanie miasta z nowej perspektywy. Dzięki kinu można zobaczyć Wieczne Miasto oczami Gregory’ego Pecka, Audrey Hepburn i Federico Felliniego.
Spis treści: Dlaczego Rzym stał się ikoną światowego kina? Filmowy spacer po Rzymie – najważniejsze miejsca z ekranu Rzym, znany jako Wieczne Miasto, od lat przyciąga nie tylko turystów, ale także filmowców z całego świata. Filmowy Rzym to podróż w czasie i przestrzeni – przez kadry kultowych filmów, które uczyniły z włoskiej stolicy jedną z najczęściej wykorzystywanych lokalizacji filmowych na świecie. Spacerując uliczkami Rzymu, można poczuć się jak bohater klasycznego romansu, włoskiej komedii czy hollywoodzkiej superprodukcji. To właśnie tutaj historia, architektura i sztuka spotykają się z magią kina. Dlaczego Rzym stał się ikoną światowego kina? Rzym to miasto o niezwykłej estetyce – antyczne ruiny sąsiadują tu z renesansowymi pałacami, a barokowe fontanny zdobią place, które ożywają dzięki codziennemu życiu mieszkańców. Taka sceneria działa na wyobraźnię reżyserów. Od lat 50. XX wieku, kiedy włoskie kino przeżywało złotą erę neorealizmu, Rzym stał się naturalną scenografią filmowych opowieści – realistycznych, romantycznych i pełnych emocji. To właśnie wtedy zrodziły się obrazy, które przeszły do historii kina: „La Dolce Vita”, „Rzymskie wakacje”, „Złodzieje rowerów”. Rzym był także domem słynnego kompleksu filmowego Cinecittà – włoskiego Hollywood, gdzie powstawały zarówno włoskie, jak i zagraniczne produkcje, w tym „Ben Hur”, „Quo Vadis” i „Gladiator”. Dziś studio nadal działa, a jego dziedzictwo wpisuje się w filmową tożsamość miasta. Filmowy spacer po Rzymie – najważniejsze miejsca z ekranu Via Margutta – artystyczna enklawa Via Margutta to jedna z najbardziej malowniczych ulic Rzymu, ukryta nieco za Piazza di Spagna. To tutaj Joe Bradley (Gregory Peck) mieszkał w filmie „Rzymskie wakacje”. Uliczka ta, choć niewielka, pełna jest galerii sztuki, artystycznych warsztatów i historycznych budynków. Spacerując rzymską ulicą, można poczuć klimat lat 50., kiedy amerykańskie gwiazdy kina pokochały Rzym i uczyniły z niego swoje europejskie gniazdo. Schody Hiszpańskie – romantyzm z każdego kąta Schody Hiszpańskie to jedno z najczęściej fotografowanych miejsc w Rzymie i jedno z najbardziej filmowych. To tutaj księżniczka Anna z „Rzymskich wakacji” zjadała słynne gelato. Dziś miejsce to nadal emanuje romantycznym urokiem – pary zakochanych, artyści szkicujący panoramę miasta, muzyka uliczna. Wieczorami atmosfera staje się wręcz magiczna, przypominając kadry z klasycznych włoskich filmów. Fontanna di Trevi – marzenia wrzucone do wody Fontanna di Trevi pojawia się w dziesiątkach filmów, ale to scena z „La Dolce Vita”, kiedy Anita Ekberg kąpie się w wodzie fontanny, uczyniła ją jednym z najbardziej ikonicznych miejsc filmowych na świecie. Choć dziś kąpiel jest zakazana, rytuał wrzucenia monety, by powrócić do Rzymu, wciąż trwa. Fontanna symbolizuje marzenia, nadzieje i radość życia – wszystko to, co tak często ukazuje kino. Panteon i okolice – codzienność w filmowym rytmie Okolice Panteonu są jak żywe studio filmowe. Tu rozgrywają się codzienne rytuały mieszkańców – poranna kawa, rozmowy w cieniu kolumn, zakupy na lokalnych targach. To sceneria, która pojawia się w komediach romantycznych i filmach obyczajowych, gdzie bohaterowie prowadzą zwyczajne życie w niezwykłym mieście. Campo de’ Fiori – autentyczność i puls miasta Plac Campo de’ Fiori to przestrzeń żywa, pełna kolorów, zapachów i dźwięków. Wiele filmów pokazuje to miejsce jako centrum rzymskiego życia – tu odbywają się dialogi, spotkania, konflikty i romanse. W filmach często przedstawiany jest jako serce autentycznego Rzymu – mniej turystycznego, bardziej codziennego. Trastevere – dzielnica światła i cienia Trastevere to jedna z najbardziej klimatycznych dzielnic miasta. Wąskie, brukowane uliczki, stare kamienice z pnączami i intensywne życie nocne tworzą idealne tło dla opowieści o miłości, samotności, artystycznych poszukiwaniach. Dzielnica ta stała się tłem dla wielu współczesnych produkcji, pokazując bardziej intymne, „ludzkie” oblicze Rzymu. Kino włoskie a tożsamość Rzymu Włoskie kino odegrało ogromną rolę w promowaniu Rzymu na świecie. Reżyserzy tacy jak Federico Fellini, Vittorio De Sica czy Ettore Scola uczynili z miasta bohatera swoich opowieści. Rzym w ich filmach nie jest tylko tłem – to żywy organizm, który wpływa na losy postaci, definiuje ich wybory, nadaje ton opowieści. Współczesne produkcje również chętnie korzystają z rzymskich plenerów. Woody Allen w filmie „Zakochani w Rzymie” pokazuje miasto jako miejsce romantycznych i absurdalnych przygód. Julia Roberts w „Jedz, módl się, kochaj” odkrywa włoską dolce vita. Produkcje takie jak „Anioły i demony” czy „Spectre” korzystają z monumentalnej scenerii miasta, by dodać dramaturgii i realizmu. Jak zaplanować własną filmową podróż? Zwiedzanie filmowego Rzymu warto rozpocząć od stworzenia własnej mapy – zaznaczyć na niej miejsca znane z ulubionych filmów, a następnie spacerować między nimi bez pośpiechu. Rzymu nie da się zobaczyć w dwa dni – to miasto, które trzeba poczuć. Warto zatrzymać się na kawę w lokalnej kawiarni, zjeść lunch w małej trattorii, wejść w niepozorną uliczkę, bo to właśnie tam często kręcono sceny, które dziś uznawane są za kultowe. Dobrym pomysłem jest też wcześniejsze obejrzenie kilku klasyków, by lepiej zrozumieć kontekst – filmy pomagają dostrzec to, co dla zwykłego turysty może pozostać niewidoczne. A jeśli kochasz fotografię, Rzym pozwala uchwycić ujęcia, które wyglądają jak kadry z planu filmowego. Filmowy Rzym oczami podróżnika Podróż filmowym szlakiem po Rzymie to doskonała propozycja nie tylko dla miłośników kina, ale dla każdego, kto szuka sposobu na niebanalne zwiedzanie. Dzięki filmom możemy spojrzeć na miasto inaczej – bardziej emocjonalnie, głębiej i z większą wrażliwością. To także okazja, by poznać kulturowy kontekst miejsc, które już znamy – bo przecież każde z nich ma swoją historię zapisaną nie tylko w kamieniu, ale i w taśmie filmowej. Źródło: ItalySegreta.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Ten barokowy plac to jeden z symboli Rzymu – powstał w miejscu antycznego stadionu
Piazza Navona to bez wątpienia jedno z najbardziej efektownych miejsc w Rzymie. Bardziej niż zwykły plac przypomina dzieło sztuki pod otwartym niebem. Przyjrzyjmy się nieco bliżej placowi, gdzie historia płynnie przenika się z kulturą i sztuką.
Spis treści: Od stadionu, przez targowisko, do wystawnego placu Fontanna Czterech Rzek Kościół i pałac Salon Rzymu Stadion ukryty pod brukiem To miejsce, gdzie dźwięki muzyki ulicznych artystów mieszają się z szumem wody, wyrzucanej przez wspaniałe fontanny. Gdzie nad starożytnym rzymskim stadionem wznosi się barokowe dzieło, stworzone z papieskiej ambicji i wizji dwóch wielkich artystów. Nazwanie tego wyjątkowego placu salonem Rzymu w żadnym wypadku nie będzie nadużyciem. W niezwykłej scenerii, przypominającej o długiej historii Wiecznego Miasta, nieustannie toczy się życie towarzyskie. Od stadionu, przez targowisko, do wystawnego placu Historia tego niezwykłego miejsca sięga I wieku n.e. W 86 roku cesarz Domicjan zlecił budowę stadionu przeznaczonego do zawodów lekkoatletycznych w stylu greckim. W ten sposób władca chciał wprowadzić w Rzymie bardziej wyrafinowaną, hellenistyczną formę rozrywki, będącą przeciwwagą dla krwawych zmagań w Koloseum. Architektura i skala Stadion Domicjana był imponującym osiągnięciem architektonicznym. Wydłużony, eliptyczny obiekt, przypominający grecki stadion w Olimpii, mierzył około 275 metrów długości i 106 metrów szerokości. Zbudowany z trawertynu i cegły, mógł pomieścić około 30 000 widzów na dwóch poziomach trybun, wspartych na potężnych arkadach. Upadek i metamorfoza W V stuleciu, po upadku Cesarstwa Rzymskiego, wspaniały stadion podzielił los wielu innych budowli. Jego solidne arkady zaczęto wykorzystywać jako fundamenty dla średniowiecznych domów, a także jako przestrzeń dla warsztatów i sklepów. Choć kamienne trybuny z czasem rozebrano, otwarta przestrzeń areny przetrwała, stając się jednym z niewielu publicznych placów w średniowiecznym Rzymie. Papieska wizja W 1477 roku papież Sykstus IV przeniósł tam targ, który wcześniej działał na Kapitolu. Wspaniały niegdyś stadion przez kolejne dwa stulecia pozostawał miejscem wymiany handlowej. Ciekawostką jest, że przez niemal 100 lat teren placu pozostawał nieutwardzony. Dopiero w drugiej połowie XVI wieku, w czasie pontyfikatu Grzegorza XIII, doczekał się brukowanej nawierzchni. Wtedy też na jego obu krańcach wzniesiono dwie fontanny, obie projektu Giacomo della Porta – Neptuna i Maura. Swój właściwy barokowy blask plac zyskał dopiero w XVII wieku dzięki Innocentemu X. Papież z rodu Pamphilj miał ambicję przekształcić Piazza Navona w monumentalny symbol potęgi i prestiżu rodu, czyniąc z publicznej przestrzeni prywatny salon rodziny papieskiej. Fontanna Czterech Rzek Najważniejszym dziełem na placu stała się centralna Fontanna Czterech Rzek, której autorem był Gian Lorenzo Bernini. Artysta, do którego papież nie pałał sympatią, zdobył zlecenie na jej budowę dzięki fortelowi – miał przedstawić papieżowi srebrny model projektu za pośrednictwem Donny Olimpii Maidalchini, wpływowej szwagierki głowy Kościoła. Projekt tak zachwycił Innocentego X, że ten natychmiast powierzył mu zadanie. Wzniesiona w latach 1648–1651, fontanna jest skomplikowaną alegorią globalnego zasięgu władzy papieskiej. Cztery gigantyczne postacie symbolizują wielkie rzeki czterech kontynentów: Nil (Afryka) – postać ma głowę zasłoniętą tkaniną, co symbolizowało nieznane w tamtym czasie źródła rzeki. Towarzyszą jej lew i palma. Rzeźbę wykonał Giacomo Antonio Fancelli; Ganges (Azja) – trzyma długie wiosło, co miało reprezentować żeglowność rzeki. Autorem rzeźby jest Claude Poussin; Dunaj (Europa) – dotyka herbu rodowego Pamphilj, co podkreślało potęgę Kościoła na kontynencie europejskim. Obok niego znajduje się koń. Rzeźbę stworzył Antonio Raggi; Rio de la Plata (Ameryki) – siedzi na stosie monet, symbolizując bogactwa Nowego Świata. Towarzyszy mu pancernik. Rzeźbę wykonał Francesco Baratta. Kościół i pałac Zachodnią pierzeję placu wyznaczył monumentalny kompleks architektoniczny, składający się z kościoła i pałacu. Papież zażyczył sobie, by oba obiekty były zintegrowaną całością, nie odrębnymi budynkami. Ta koncepcja miała symbolizować połączenie władzy świeckiej i duchowej. Kościół miał pełnić funkcję prywatnej kaplicy rodowej, pałac – rezydencji, a sam plac – ich spektakularnego dziedzińca. Sant’Agnese in Agone Kościół zastąpił kaplicę z IV wieku, wzniesioną w miejscu męczeńskiej śmierci św. Agnieszki. Budowę rozpoczęli w 1652 roku Girolamo i Carlo Rainaldi, jednak to interwencja Francesco Borrominiego w latach 1653–1657 nadała świątyni jej ostateczny, rewolucyjny kształt. Najbardziej charakterystycznym elementem jest wklęsła fasada, która cofa się od placu, tworząc dynamiczną grę z wypukłą kopułą i sprawiając, że cała bryła staje się bardziej widoczna. Wnętrze, zbudowane na planie krzyża greckiego, olśniewa bogactwem dekoracji, freskiem na kopule autorstwa Ciro Ferriego oraz marmurowymi płaskorzeźbami w ołtarzach. Nad głównym wejściem znajduje się pomnik nagrobny papieża Innocentego X. Palazzo Pamphilj W latach 1644–1650, tuż obok kościoła zbudowano pałac. Wspaniała rezydencja powstała poprzez połączenie kilku istniejących budynków w jedną okazałą siedzibę dla papieskiej rodziny. Jego wnętrza kryją prawdziwe skarby, w tym spektakularną galerię, ozdobioną freskami Pietro da Cortony, przedstawiającymi sceny z Eneidy. Pałac, będący niegdyś symbolem potęgi rodu Pamphilj, od 1920 roku pełni funkcję Ambasady Brazylii. Salon Rzymu Dziś Piazza Navona jest miejscem spotkań – tętniącym życiem salonem miasta dla mieszkańców i turystów. Jego nowoczesna funkcja jako centrum publicznej rozrywki i rekreacji jest bezpośrednią kontynuacją jego pierwotnego przeznaczenia jako stadionu Domicjana. Zmienił się rodzaj rozrywki. Piazza Navona to wielka scena, na której toczy się nieustanny spektakl. Występują tam uliczni muzycy, tancerze i iluzjoniści. Plac otaczają kawiarnie i restauracje. W okresie świątecznym, miejsce to zamienia się w najsłynniejszy jarmark bożonarodzeniowy w Rzymie, znany jako Festa della Befana. Stadion ukryty pod brukiem Nie można nie wspomnieć, że pozostałości starożytnej areny nie przepadły, a zostały ukryte około 4,5 metra pod obecnym poziomem ulicy. Można je zwiedzać w obszarze archeologicznym. Odwiedzający to miejsce zobaczą fragmenty oryginalnych trybun, łuków i murów, a dzięki rekonstrukcjom 3D wyobrażą sobie pierwotną skalę i wygląd stadionu. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Świątynia starsza niż chrześcijaństwo – zasłynęła ogromnym otworem w dachu
Panteon to świątynia poświęcona wszystkim bogom, która jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych i najlepiej zachowanych budowli starożytnego Rzymu. Wyróżnia się niezwykłą harmonią proporcji i rozwiązaniami konstrukcyjnymi, które przez stulecia stanowiły wzór dla architektów w całej Europie. Mimo że Panteon powstał niemal dwa tysiące lat temu, do dziś zachowuje integralność formy i funkcji, co czyni go unikatowym świadectwem rzymskiego geniuszu inżynieryjnego. Obecnie pełni rolę kościoła katolickiego, pozostając jednocześnie ikoną włoskiej kultury i historii.
Spis treści: Historia świątyni Niezwykła architektura Panteonu w Rzymie Wnętrze Panteonu – detale, materiały, dekoracje Panteon a architektura późniejszych epok Panteon od początku miał być czymś więcej niż zwykłą świątynią. Rzymianie poświęcili go wszystkim bogom, tworząc przestrzeń, która miała symbolizować jedność boskich sił i potęgę imperium. Ideę tę najlepiej wyraża geometryczna forma budowli: połączenie kwadratu i koła odczytywano jako metaforę harmonii między światem ludzi a sferą niebiańską, kopuła przypominająca sklepienie nieba miała odzwierciedlać kosmos, oculus, czyli otwór w jej zwieńczeniu, pełnił funkcję symbolicznego „oka bogów”, przez które do wnętrza wpada boskie światło. W epoce chrześcijańskiej dawną świątynię pogańską przekształcono w kościół Najświętszej Marii Panny od Męczenników. Ten zabieg nie tylko nadał jej nowe znaczenie religijne, lecz także uchronił ją przed zniszczeniem, jakie spotkało wiele antycznych budowli. Historia świątyni Pierwszy Panteon wzniósł w 27 r. p.n.e. Marek Agryppa, bliski współpracownik Oktawiana Augusta. Była to jednak budowla zupełnie inna od tej, którą znamy dziś – skromniejsza i wzniesiona na planie prostokąta. Po pożarze w 80 r. n.e. świątynię odbudowano, lecz również tę bryłę Panteonu strawił pożar. Przełom nastąpił dopiero za panowania cesarza Hadriana, kiedy na jego polecenie około 126 r. n.e. wzniesiono nowy, monumentalny Panteon. To właśnie on nadał budowli formę kolosalnej rotundy połączonej z klasycznym portykiem, tworząc kompozycję, jakiej nie widziano nigdy wcześniej. Co znamienne, Hadrian pozostawił na frontonie napis przypisujący fundację Agryppie. Gest ten był wyrazem szacunku dla tradycji i ciągłości republikańskiej pamięci, ale jednocześnie spowodował, że nie sposób jednoznacznie określić dokładnej daty powstania budynku. W VII wieku Panteon przekształcono w kościół chrześcijański, co paradoksalnie zapewniło mu przetrwanie. Z czasem Panteon stał się miejscem spoczynku wybitnych postaci włoskiej kultury, m.in. malarza Rafaela i królów z dynastii sabaudzkiej. Dziś pełni funkcję świątyni, mauzoleum i jednego z najważniejszych symboli ciągłości kulturowej Rzymu. Mimo zmian historycznych budowla uniknęła większych zniszczeń, dzięki czemu stanowi dziś najpełniejszy obraz rzymskiej architektury monumentalnej. Nic więc dziwnego, że jest chętnie odwiedzany przez turystów i ma stałe miejsce na liście miejsc do zobaczenia w Rzymie. Niezwykła architektura Panteonu w Rzymie Panteon zachwyca przede wszystkim perfekcyjną jednością przestrzeni i konstrukcji. Z zewnątrz uwagę przyciąga klasyczny portyk z kolumnami z granitu, tworzący reprezentacyjne wejście do wnętrza. Za nim kryje się właściwe serce budowli – ogromna rotunda o średnicy i wysokości ponad 43 metrów, co czyni największą kopułą betonową w historii, która została wzniesiona bez użycia zbrojenia. Jednak najbardziej charakterystycznym elementem rzymskiego Panteonu jest oculus – dziewięciometrowy otwór w szczycie kopuły, który pełni funkcję jedynego źródła światła. Dzięki niemu wnętrze zmienia się w zależności od pory dnia, a promień światła porusza się niczym monumentalny zegar słoneczny. Zdaniem wielu architektów Panteon jest więc czymś więcej niż świątynią. To świadectwo momentu, w którym rzymska inżynieria i architektoniczna wizja osiągnęły absolutny szczyt, tworząc obiekt o ponadczasowym pięknie. Czy do Panteonu przez oculus wpada deszcz? Tak, do Panteonu może wpadać deszcz, ponieważ oculus nie jest niczym osłonięty. Dla starożytnych Rzymian nie było to jednak problemem konstrukcyjnym. Posadzkę wykonano z lekkim spadkiem, a w jej centralnej części umieszczono system dyskretnych odpływów, które szybko odprowadzają wodę. Dzięki temu nawet podczas intensywnych opadów wnętrze świątyni nie jest zagrożone zalaniem. Co więcej, deszcz w Panteonie bywa postrzegany jako część jego niezwykłego klimatu. Krople spadające przez oculus tworzą widowisko, które podkreśla związek budowli z naturalnym światłem i otwartym niebem. To jeden z elementów, który czyni Panteon nie tylko arcydziełem inżynierii, lecz także miejscem o wyjątkowej, niemal teatralnej i nieco mistycznej atmosferze. Wnętrze Panteonu – detale, materiały, dekoracje Wnętrze Panteonu to przestrzeń zaprojektowana z niezwykłą precyzją geometryczną. Jednoprzestrzenna rotunda, otoczona siedmioma kaplicami, łączy w sobie różne porządki dekoracyjne, które układają się w wyrafinowany, symboliczny system. Posadzka o wzorze szachownicy kontrastuje tu z koncentrycznymi kręgami kasetonów w kopule, tworząc grę form prowadzącą wzrok ku górze. Kopułę podzielono na pięć pierścieni po 28 kasetonów. Ich równomierny układ bywa interpretowany jako odniesienie do kalendarza lub porządku kosmicznego. Naturalne światło wpada wyłącznie przez oculus i w ciągu dnia przemieszcza się po wnętrzu jak odwrócony zegar słoneczny, subtelnie modelując architekturę. Całość wzmacnia wrażenie „nieboskłonu” zawieszonego nad cylindryczną przestrzenią. Mimo późniejszych ingerencji (zwłaszcza neoklasycystycznej przebudowy górnej kondygnacji w XVIII wieku) oryginalna kompozycja na szczęście wciąż dominuje. Panteon to nadal miejsce, w którym architektura, światło i symbolika tworzą jedną z najbardziej harmonijnych przestrzeni. Panteon a architektura późniejszych epok Wpływ Panteonu na rozwój architektury jest widoczny niemal w każdej epoce europejskiej. Renesansowi twórcy traktowali go jako wzorzec idealnych proporcji. Szczególne znaczenie miał dla Filippo Brunelleschiego, który studiował konstrukcję kopuły podczas prac nad słynną katedrą we Florencji. Harmonia między portykiem a rotundą stała się inspiracją podczas projektowania m.in. licznych gmachów publicznych w Stanach Zjednoczonych. Panteon pokazał światu, że architektura monumentalna może być jednocześnie funkcjonalna, piękna i innowacyjna. Dzięki temu nie jest on wyłącznie jednym z wielu zabytków, ale jest także jednym z fundamentów europejskiej kultury architektonicznej. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Najważniejszy kościół katolicki na świecie kryje wiele sekretów. To tu pochowany jest Jan Paweł II
Bazylika św. Piotra na Watykanie, ze swoją potężną fasadą, górującą nad nią kopułą, lśniącymi marmurami i złotem, stanowi centrum katolickiego świata. Ściany monumentalnego kościoła skrywają długą historię, sięgającą skromnego grobu rybaka. To właśnie na miejscu pochówku pierwszego z apostołów wzniesiono najwspanialszą ze wszystkich świątyń. W tym artykule zgłębiamy jej tajemnice.
Spis treści: Jak powstała najwspanialsza świątynia chrześcijańskiego świata? Bazylika św. Piotra na Watykanie robi niesamowite wrażenie Mariaż sztuki i świętości Zwiedzanie bazyliki św. Piotra Trudno wskazać drugie miejsce, w którym głęboka wiara milionów ludzi, artystyczny i architektoniczny geniusz oraz dzieje chrześcijaństwa i współczesnego świata splatają się w spójną całość. Bazylika św. Piotra to coś więcej niż tylko kościół – miejsce codziennych mszy i modlitw. Jest trwającym świadectwem ludzkiej zdolności do tworzenia rzeczy wielkich. Jak powstała najwspanialsza świątynia chrześcijańskiego świata? Miejsce, w którym wzniesiono bazylikę św. Piotra, Wzgórze Watykańskie, nie zostało wybrane przypadkowo. To właśnie tam, w I wieku naszej ery, w pobliżu cyrku wzniesionego przez Kaligulę i Nerona Szymon Piotr poniósł męczeńską śmierć. Około 64 roku n.e., w czasie brutalnych prześladowań chrześcijan, został on ukrzyżowany, a jego ciało pochowano na pobliskim pogańskim cmentarzu. To właśnie ten skromny grób stał się duchowym fundamentem wszystkiego, co miało nadejść. Od grobu apostoła do bazyliki Konstantyna Przez niemal 250 lat miejsce to było celem pielgrzymek wiernych, chcących złożyć hołd pierwszemu biskupowi Rzymu. Dopiero w IV stuleciu, gdy Konstantyn Wielki zalegalizował chrześcijaństwo, uczczono jego pamięć w sposób godny wielkiego imperium. Około 324 roku nad grobem św. Piotra wzniesiono monumentalną bazylikę. Ogromna, pięcionawowa świątynia z transeptem przez około tysiąc lat pełniła funkcję najważniejszego sanktuarium zachodniego chrześcijaństwa. To właśnie tam, 25 grudnia 800 roku, papież Leon III koronował Karola Wielkiego na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a niezliczone rzesze pielgrzymów przybywały tam, by modlić się przy grobie najwyższego z apostołów Chrystusa. Narodziny nowej świątyni Po dwunastu wiekach chwały i wojen, wspaniała bazylika znalazła się w opłakanym stanie. Monumentalna budowla nie tylko utraciła swój dawny blask, ale groziła też zawaleniem. Papiestwo nie mogło pozwolić, by najważniejsza ze wszystkich świątyń popadła w ruinę. W 1506 roku Juliusz II podjął odważną decyzję. Postanowił zburzyć stary kościół i wznieść na jego miejscu nowy, wspaniały gmach, który przyćmiłby wszystko, co wcześniej zbudowano. 18 kwietnia 1506 roku osobiście położył kamień węgielny pod nową budowlę. Zadanie zaprojektowania świątyni powierzono Donato Bramantemu. Czołowy architekt epoki przedstawił iście rewolucyjną wizję. Zamiast tradycyjnego, podłużnego planu bazyliki, zaproponował budowlę centralną na planie idealnego krzyża greckiego, zwieńczoną ogromną kopułą. Ta niezwykła koncepcja miała być manifestacją renesansowego humanizmu i dążenia do idealnej harmonii. Po śmierci Bramantego w 1514 roku, projekt pogrążył się w chaosie. Przez kolejne dekady, budowę nadzorowali kolejni mistrzowie: Rafael Santi, Giuliano da Sangallo i Baldassare Peruzzi. Każdy wprowadził własne modyfikacje do pierwotnego projektu, spowalniając tym samym postęp prac i oddalając realizację od pierwotnej wizji. Geniusz Michała Anioła W 1546 roku papież Paweł III powierzył kierownictwo nad budową Michałowi Aniołowi. Jeden z najgenialniejszych architektów epoki odrodzenia powrócił do koncepcji Bramantego, ale nadał jej własny wyraz. Wzmocnił filary, uprościł projekt i skupił całą swoją energię na stworzeniu kopuły, która miała stać się koroną Rzymu. W swoim projekcie uczynił ją dynamiczniejszą i bardziej strzelistą. Nad wspaniałą bazyliką pracował aż do śmierci. W 1564 roku, pozostawił po sobie ukończony tambur kopuły i precyzyjny model jej dalszej konstrukcji. Zakończenie prac Dzieło Bramantego, Rafaela i Michała Anioła kontynuowali kolejni znakomici architekci: Pirro Ligoria, Jacopo Barozzi da Vignola, Giacomo della Porta, Domenico Fontana, Giovanni Fontana i Carlo Maderna. Ten ostatni, zgodnie z życzeniem Pawła V, zmienił plan kościoła na krzyż łaciński. Wbrew wizji Michała Anioła, przedłużył jedno z ramion krzyża, tworząc trzy nawy. Zaprojektował również monumentalną, szeroką na 115 metrów fasadę. Ta decyzja, podyktowana względami funkcjonalnymi, doprowadziła do niezamierzonego, negatywnego skutku estetycznego. Oglądana z bliska fasada częściowo zasłania widok na kopułę. Ostatecznie 18 listopada 1626 roku papież Urban VIII dokonał konsekracji nowej świątyni – dzieła, którego budowa trwała 120 lat i objęła pontyfikaty 20 papieży. Bazylika św. Piotra na Watykanie robi niesamowite wrażenie Budowla ukończona wysiłkiem największych geniuszy swojej epoki prezentuje się iście imponująco. Powstała wspaniała bazylika o długości zewnętrznej 211,5 m i wewnętrznej 186 m. Nawa poprzeczna mierzy 137,5 m. Szerokość nawy głównej wynosi 27 m, a wysokość – 46 m. Największe wrażenie robi jednak ogromna kopuła. Mierząc od poziomu ulicy do wierzchołka krzyża, konstrukcja osiąga wysokość 133,3 m, natomiast od posadzki do brzegu latarni – 117,57 m. Średnica zewnętrzna to 58,9 m, a wewnętrzna – 41,5 m. Ogromna kopuła waży, bagatela, około 14 tys. ton. Mariaż sztuki i świętości Wnętrze o powierzchni ponad 15 tys. metrów kwadratowych skrywa niezliczone skarby. Wśród setek rzeźb i mozaik, trzy dzieła wyróżniają się w sposób szczególny. Pieta Michała Anioła Tuż po przekroczeniu progu bazyliki w oczy rzuca się jedna z najwspanialszych rzeźb świata. Michał Anioł stworzył słynną Pietę w latach 1498–1499, mając zaledwie 24 lata. Wykonana z jednego bloku karraryjskiego marmuru, przedstawia Matkę Bożą trzymającą na kolanach martwe ciało Chrystusa. Kompozycja przedstawia typową dla renesansu harmonię i spokój. Nie sposób doszukać się w niej dramatyzmu. Dzieło jest tak doskonałe, że początkowo nikt nie wierzył, że mógł je stworzyć tak młody artysta. Baldachim Berniniego Pod centrum kopuły Michała Anioła i nad grobem św. Piotra, w samym sercu bazyliki, wznosi się monumentalny barokowy baldachim, autorstwa Gian Lorenzo Berniniego. Dzieło, które artysta stworzył w latach 1624–1633, tworzy wizualne i duchowe centrum kościoła. Mierzący 28 metrów wysokości baldachim wspiera się na czterech gigantycznych, spiralnie skręconych kolumnach z brązu, których forma nawiązuje do kolumn z biblijnej świątyni Salomona. Na polecenie Urbana VIII, do jego budowy użyto brązu zdartego z belek portyku rzymskiego Panteonu. Akt ten miał symbolizować triumf chrześcijaństwa. Całość zdobią liczne detale, w tym pszczoły z herbu rodu Barberini, z którego pochodził papież. Katedra św. Piotra Wymieniając najwspanialsze dzieła, które znajdują się w bazylice, nie można nie wspomnieć o katedrze św. Piotra – symbolu władzy papieskiej. Olśniewające dzieło Berniniego zostało ukończone w 1666 roku. Gigantyczny, wykonany z pozłacanego brązu relikwiarz otacza starożytny drewniany tron, według tradycji należący do samego św. Piotra. Jako symbol nieprzerwanego autorytetu papieskiego, jest unoszony przez figury przedstawiające czterech ojców Kościoła, dwóch przedstawicieli tradycji zachodniej i dwóch wschodniej – św. Ambrożego, św. Augustyna, św. Atanazego i św. Jana Chryzostoma. Ponad tronem, w owalnym oknie z alabastru, znajduje się wspaniały witraż z gołębicą Ducha Świętego, z którego rozchodzą się złote promienie i anielskie zastępy. Zwiedzanie bazyliki św. Piotra Dziś bazylika św. Piotra na Watykanie jest nie tylko najważniejszą świątynią katolicką, ale także jedną z najczęściej odwiedzanych atrakcji turystycznych na świecie. Wspaniała budowla przyciąga wiernych z całego świata, a także osoby zafascynowane architekturą i sztuką oraz zwykłych turystów, ciekawych niezwykłej atmosfery tego miejsca. Nie tylko wnętrze zostało udostępnione dla zwiedzających. Odwiedzający Watykan turyści mogę wejść także do Grot Watykańskich, słynnej nekropolii papieży. Głębiej pod powierzchnią znajduje się Nekropolia Watykańska, czyli starożytny cmentarz z I wieku. To właśnie tam według tradycji znajduje się grób pierwszego biskupa Rzymu. Należy jednak podkreślić, że ze względu na wyjątkową wartość archeologiczną, zwiedzanie tego obszaru podlega pewnym ograniczeniom. Dla zwiedzających udostępniona została także wspaniała kopuła Michała Anioła. Z zewnętrznego tarasu widokowego rozpościera się fantastyczna panorama Rzymu. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Gdzie w Europie najlepiej spędzić święta? W rekomendacjach stewardesy znalazło się polskie miasto
Coraz więcej osób rezygnuje z tradycyjnego spędzania świąt i decyduje się wykorzystać ten czas na podróż. Grudniowy wyjazd staje się sposobem na oddech, zmianę perspektywy i odkrycie europejskich miast w ich najbardziej nastrojowej odsłonie. Gdzie zatem warto pojechać, by poczuć wyjątkową atmosferę Bożego Narodzenia? Swoimi wskazówkami podzieliła się stewardesa, która zwiedziła dziesiątki miejsc w Europie.
Kto może doradzić lepiej w kwestii świątecznych kierunków niż ktoś, kto zawodowo przemierza Europę? Członkowie personelu pokładowego spędzają dużą część roku w podróży, poznając miasta nie tylko z perspektywy turysty, lecz także kogoś, kto obserwuje ich rytm o różnych porach dnia i roku. Na podstawie własnych doświadczeń jedna z członkiń załogi Wizz Air wskazała cztery najlepsze miejsca na spędzenie Bożego Narodzenia. Wśród jej faworytów znalazło się polskie miasto. Najlepsze miasta na święta według stewardesy Wizz Air Miley Adison, która porzuciła karierę zawodowej siatkarki na rzecz pracy w przestworzach, od trzech lat przemierza Europę jako stewardesa i – jak sama podkreśla – w tym czasie miała okazję odwiedzić już około czterdziestu miast, poznając je zarówno w intensywnym rytmie codzienności, jak i w okresach świątecznego wyciszenia. Tak szeroka perspektywa pozwoliła jej zauważyć, że niektóre kierunki zimą zyskują szczególny urok. W jej ocenie jednym z nich jest Rzym. To właśnie o tej porze roku brukowane place i renesansowe fasady nabierają wyjątkowego blasku, rozświetlone miękkim światłem bożonarodzeniowych iluminacji. Piazza Navona, czyli jeden z najbardziej rozpoznawalnych placów Wiecznego Miasta, zamienia się w świąteczne miasteczko pełne rzemieślniczych stoisk, scen bożonarodzeniowych i regionalnych słodkości, a monumentalna architektura okolicznych pałaców tworzy malowniczną oprawę dla tradycyjnych uroczystości religijnych. Co więcej, w swoich rekomendacjach Adison wyróżniła również Gdańsk, który określiła jako „ukryty klejnot” i jedno z najpiękniejszych miejsc do odwiedzenia w okresie Bożego Narodzenia. Jej zdaniem o wyjątkowości tego miasta decyduje harmonijne połączenie świątecznej atmosfery z historycznym dziedzictwem dawnego portu. Podkreśliła, że gdańskie jarmarki bożonarodzeniowe są regularnie wyróżniane w europejskich rankingach, przyciągając zarówno formą, jak i dbałością o detale: od świetlnych instalacji na Długim Targu po imponującą choinkę na Targu Węglowym. Całość dopełniają aromaty grzanego wina, pierników i kaw parzonych w niewielkich kawiarniach z widokiem na Motławę. W ocenie stewardesy to miejsce, które w okresie świąt odsłania swój najbardziej nastrojowy charakter. Gdzie uciec od zimy w Boże Narodzenie? Dla osób, które traktują świąteczne podróże jako okazję do ucieczki przed zimnem, Adison poleciła też kierunki o łagodniejszym klimacie. Wśród nich wyróżniła Tiranę – miasto, które w grudniu zaskakuje temperaturami sięgającymi około 15°C i atmosferą sprzyjającą spokojnej, niespiesznej eksploracji. Jej zdaniem stolica Albanii oferuje coś więcej niż tylko cieplejszą aurę: to przestrzeń, w której historia przenika się z nowoczesnością, a świąteczny nastrój subtelnie współgra z południowym charakterem miasta. W ciągu dnia można zwiedzać tu muzea, zagłębiać się w opowieści o Bałkanach lub wybrać się choćby w góry Dajti czy na wybrzeże, gdzie zimą panuje pogodna, jasna aura. Wieczorami miasto odsłania z kolei swój bardziej nastrojowy wymiar: tarasy widokowe na dachach wypełniają się gośćmi, a plac Skanderbega rozbrzmiewa muzyką towarzyszącą zimowemu festiwalowi, tworząc atmosferę, którą stewardesa określa jako „ciepłą w sensie dosłownym i symbolicznym”. Adison poleciła także Larnakę na Cyprze jako kierunek dla tych, którzy marzą o Bożym Narodzeniu spędzonym w otoczeniu morza. W grudniu temperatury dochodzą tu do 19°C, co pozwala cieszyć się zarówno spacerami po złocistych plażach, jak i odkrywaniem nadmorskich ruin, portowych zaułków czy stanowisk archeologicznych świadczących o wielowiekowych tradycjach wyspy. Jednocześnie Larnaka nie rezygnuje ze świątecznej oprawy – jej bożonarodzeniowe wioski, pełne iluminacji, lokalnych przysmaków i rzemiosła, tworzą oryginalne połączenie południowego klimatu ze świąteczną atmosferą. W opinii stewardesy to miejsce, które pozwala doświadczyć Bożego Narodzenia w zupełnie innym rytmie: słonecznym, spokojnym i przepełnionym śródziemnomorską lekkością. Źródło: Daily Mail Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Grób Jana Pawła II to wyraz prostoty i pokory. Jest świadectwem życia i pontyfikatu papieża
Grób Jana Pawła II stał się jednym z najważniejszych celów pielgrzymkowych współczesnego chrześcijaństwa. Dla wiernych jest to miejsce cichej modlitwy i głębokiej refleksji. Stało się jednym z najważniejszych punktów na religijnej, historycznej i kulturowej mapie XXI wieku – świadectwem życia człowieka, którego pontyfikat przyczynił się do upadku systemu totalitarnego i który zainicjował dialog między religiami i kulturami, nadając Kościołowi katolickiemu nową dynamikę na progu trzeciego tysiąclecia.
Spis treści: Pierwsze miejsce pochówku papieża Ostatnia podróż Jana Pawła II Grób papieża wyraża prostotę i pokorę Jak trafić do grobu Jana Pawła II? 31 marca 2005 roku stan zdrowia papieża Polaka uległ gwałtownemu pogorszeniu. Gdy udał się do swojej prywatnej kaplicy, wystąpiły u niego silne dreszcze i wysoka gorączka. Był to początek wstrząsu septycznego połączonego z zapaścią sercowo-naczyniową. 2 kwietnia Jan Paweł II zaczął tracić przytomność. Jeszcze tego samego dnia doszło u niego do gwałtownego wzrostu temperatury. Wieczorem zapadł w śpiączkę. O godzinie 21:37 Renato Buzzonetti, osobisty lekarz papieski, stwierdził śmierć papieża, który był wzorem nie tylko dla społeczności katolickiej, ale także dla ludzi wszystkich wyznań. Pierwsze miejsce pochówku papieża Pogrzeb Jana Pawła II, który 8 kwietnia odbył się na Placu Świętego Piotra, był jednym z największych zgromadzeń w historii chrześcijaństwa. Według różnych szacunków, w ceremonii uczestniczyło od 2 do 4 milionów osób. Po uroczystościach pogrzebowych trumnę z ciałem papieża złożono w Grotach Watykańskich, tradycyjnej nekropolii papieży, znajdującej się pod posadzką bazyliki św. Piotra. Spoczęło tam ponad 90 biskupów Rzymu, a także wybrane osoby świeckie, w tym królowa Krystyna Wazówna i Maria Klementyna Sobieska. Papież spoczął w niewielkiej absydzie o białych ścianach, a jego trumnę przykryto prostą płytą nagrobną. Pierwotny grób Jana Pawła II znajdował się w miejscu o szczególnym znaczeniu duchowym – w pobliżu tradycyjnej lokalizacji grobu św. Piotra. Od samego początku skromne miejsce pochówku stało się celem niekończących się pielgrzymek, a wąskie korytarze Grot Watykańskich z trudem mieściły tłumy wiernych. Papież Polak nie miał jednak spocząć tam na zawsze. Ostatnia podróż Jana Pawła II Proces beatyfikacyjny Jana Pawła II, wydarzenie bezprecedensowe w nowożytnej historii Kościoła, został oficjalnie otwarty 28 czerwca 2005 roku i od tamtego dnia postępował w niezwykle szybkim tempie. Kluczowym momentem było uznanie cudu za wstawiennictwem papieża Polaka – niewytłumaczalnego z medycznego punktu widzenia uzdrowienia francuskiej zakonnicy, siostry Marie Simon-Pierre, z zaawansowanej choroby Parkinsona. Po zatwierdzeniu cudu, Benedykt XVI ogłosił, że beatyfikacja odbędzie się 1 maja 2011 roku, w Niedzielę Miłosierdzia Bożego. Translacja doczesnych szczątków papieża Proces przeniesienia ciała Jana Pawła II rozpoczął się w piątek, 29 kwietnia. Pierwotny grób w Grotach Watykańskich został otwarty, a potrójna, zapieczętowana trumna – wydobyta i przeniesiona przed grób św. Piotra na czas modlitwy. 1 maja trumnę wniesiono do bazyliki i ustawiono przed głównym ołtarzem. Przez resztę dnia i całą noc, setki tysięcy pielgrzymów oddawało cześć nowemu błogosławionemu. 2 maja, w godzinach wieczornych, po zamknięciu świątyni dla wiernych, nastąpiło ostateczne, prywatne złożenie trumny w docelowym grobie. Miejsce wiecznego spoczynku papieża Polaka Na miejsce wiecznego spoczynku Jana Pawła II wybrano kaplicę św. Sebastiana w Bazylice św. Piotra. Wcześniej spoczywał tam błogosławiony Innocenty XI, papież znany ze swojej roli w odsieczy wiedeńskiej, co stanowi potwierdzenie statusu tej przestrzeni jako miejsca zarezerwowanego dla pontyfikatów o szczególnym znaczeniu historycznym. Miejscu temu patronuje wczesnochrześcijański męczennik, jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci w hagiografii. Według tradycji, był on przywódcą przybocznej straży cesarza Dioklecjana. Gdy wypomniał władcy okrucieństwo wobec chrześcijan, został skazany na śmierć. Przywiązano go do słupa i przeszyto strzałami. Legenda głosi, że nieszczęśnik przeżył wyrok. Gdy wrócił do zdrowia, ponownie udał się do cesarza i zarzucił mu barbarzyństwo. W przypływie gniewu, władca rozkazał bić go pałkami, aż skona. Sebastian najprawdopodobniej zginął około roku 288. W centralnym punkcie kaplicy, nad grobem papieża, znajduje się monumentalny ołtarz z mozaiką przedstawiającą „Męczeństwo św. Sebastiana”. Dzieło zostało wykonane w XVIII wieku przez Piera Paola Cristofariego, dyrektora Watykańskiego Studia Mozaiki. Grób papieża wyraża prostotę i pokorę Trumnę z ciałem Jana Pawła II złożono pod prostą, pozbawioną jakichkolwiek zdobień płytą z białego marmuru. Na jej gładkiej powierzchni widnieje jedynie prosty, zwięzły napis – „SANCTUS IOANNES PAULUS PP. II”, co oznacza „Święty Jan Paweł II, papież”. Bezpośrednio po przeniesieniu ciała do kaplicy, inskrypcja brzmiała: „BEATUS IOANNES PAULUS PP. II”, czyli „Błogosławiony Jan Paweł II, papież”. Obecny wydźwięk zyskała po kanonizacji, która odbyła się 27 kwietnia 2014 roku. Minimalistyczna forma grobu wyraźnie kontrastuje z barokowym przepychem otaczającej go bazyliki. Na tle marmuru i monumentalnych dzieł, prostota papieskiego grobowca wydaje się odzwierciedlać jego pontyfikat. Będąc przywódcą cieszącym się ogromnym autorytetem, człowiek ten zawsze stawiał w centrum swojego nauczania osobistą pokorę i kontakt z drugim człowiekiem, nie doczesną potęgę i splendor. Jak trafić do grobu Jana Pawła II? Żeby znaleźć kaplicę św. Sebastiana, po wejściu do bazyliki jednymi z głównych wrót należy skierować się w prawo. Miejsce pochówku papieża znajduje się w drugiej kaplicy od wejścia, tuż za Pietą dłuta Michała Anioła – marmurową rzeźbą, przedstawiającą Maryję trzymającą w ramionach ciało Jezusa Chrystusa. Grób Jana Pawła II znajduje się przed ołtarzem głównym. Należy wspomnieć, że wizyta przy grobie papieża prawie na pewno będzie wiązać się z oczekiwaniem w długiej kolejce. Nie ma ściśle wyznaczonego limitu czasowego dla odwiedzających to miejsce, ale straż bazyliki pilnuje, by nikt ze stojących przed grobem nie przebywał tam zbyt długo. Dzięki temu ruch odbywa się dość płynnie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Duchy i zjawy w starożytnym Rzymie. Poznajcie opowieści o nawiedzonych domach sprzed dwóch tysięcy lat
Duchy w starożytnym Rzymie były obecne nie tylko w ludowych podaniach, ale także w tekstach wielkich autorów. Pliniusz Młodszy, Cyceron czy Swetoniusz opisywali zjawy i nawiedzenia, które dziś brzmią jak scenariusze horrorów. Ale czy naprawdę w nie wierzyli?
Spis treści: Duchy w tekstach rzymskich historyków i filozofów Nawiedzone domy i folklor antyczny Znaczenie właściwego pochówku Duchy, zjawy i... polityka? Sceptycyzm i zjawiska w domu Pliniusza Wierzysz w duchy? Takie pytanie zadał około 100 r. n.e. swojemu przyjacielowi znany rzymski prawnik i polityk Pliniusz Młodszy. – Bardzo chciałbym wiedzieć, czy uważasz, że istnieją duchy. Czy przybierają kształty albo formę jakiegoś boskiego bytu, czy są tylko nierealnymi obrazami, które odzwierciedlają nasze lęki. Pliniusz pisał do swojego przyjaciela Sury, rzymskiego senatora, dzieląc się trzema zasłyszanymi opowieściami o duchach. Jedna z nich mówiła o mężczyźnie, któremu zjawa przepowiedziała zarówno polityczny awans, jak i tragiczną śmierć. Druga opowiadała o domu i brzęku łańcuchów ducha, który go nawiedzał. Trzecia zaś o wydarzeniach, które miały się rzekomo rozegrać w samym domu Pliniusza – ale o tym później. Duchy w tekstach rzymskich historyków i filozofów Historie o duchach pojawiają się w wielu rzymskich tekstach. W przeciwieństwie do dzisiejszych thrillerów są jednak często zaledwie kilkuzdaniowe. Na przykład: rzymski historyk Plutarch, opisując życie ateńskiego wodza, mimochodem wspomniał o greckiej łaźni, którą po zabójstwie zaczęto uważać za nawiedzoną. – Przez długi czas ukazywały się tam zjawy, a w tym miejscu słychać było jęki, jak opowiadali nasi ojcowie. Dlatego nakazano zamurować bramy łaźni. I po dziś dzień mieszkańcy okolicy twierdzą, że czasem widują widma i słyszą niepokojące odgłosy. Ale co starożytni Rzymianie naprawdę sądzili o duchach? Poszukaliśmy wskazówek, przyglądając się historii o zjawach, które krążyły w starożytnym Rzymie. Nawiedzone domy i folklor antyczny – W liście Pliniusza znajduje się wspaniała opowieść o nawiedzonym domu. Ten motyw przewija się przez całe antyczne piśmiennictwo – mówi Daniel Ogden, profesor historii starożytnej na Uniwersytecie w Exeter i autor książki Magic, Witchcraft and Ghosts in the Greek and Roman Worlds. W liście do Sury Pliniusz relacjonował zasłyszaną historię o domu w Atenach, który nawiedzało widmo brzęczące przeraźliwie głośnymi łańcuchami. Dom opustoszał, aż pewnego dnia wprowadził się tam filozof. Gdy nocą pisał przy blasku lampy, usłyszał, jak brzęk łańcuchów zbliża się coraz bardziej. W końcu duch ukazał mu się w pokoju. Ogden postrzega historię o nawiedzonym domu z listu Pliniusza jako część tradycji folklorystycznej, która zaczęła się w starożytnej Grecji i trwała po upadku zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego około 476 r. n.e. Opowieści o nawiedzonych domach w tej tradycji mają zwykle podobne elementy, na przykład postać bohatera. W pogańskich historiach, takich jak u Pliniusza, bohaterem jest filozof. W chrześcijańskiej wersji z końca V wieku — biskup. Najwcześniejszą dużą rzymską historią o nawiedzonym domu jest Mostellaria, czyli Dom nawiedzony, komedia dramatopisarza Plauta około 200 r. p.n.e. Sztuka najpewniej opiera się na zaginionej greckiej komedii Phasma z końca IV lub początku III wieku p.n.e. To sugeruje, że folklor o nawiedzonych domach sięga co najmniej tak daleko. W Mostellarii zniewolony sługa próbuje przekonać przesądnego pana, który właśnie wrócił z długiej podróży, żeby nie wchodził do domu, bo ten jest nawiedzony. W rzeczywistości kłamie, by ukryć wybryki syna pana, który urządzał w domu hulanki podczas nieobecności ojca. Znaczenie właściwego pochówku Choć opowieść zniewolonego sługi jest komicznie sprzeczna sama w sobie, uwypukla inny powracający motyw rzymskich historii o duchach: nieodpowiedni pochówek. – Właściwy pochówek był niezwykle ważny – podkreśla Debbie Felton, profesor filologii klasycznej na Uniwersytecie Massachusetts w Amherst i autorka książki Haunted Greece and Rome: Ghost Stories from Classical Antiquity. – W rzymskich historiach o duchach pozostanie niepogrzebanym lub pochowanie „nie tak, jak trzeba” było najpewniejszą przyczyną nawiedzenia. Historia Pliniusza o nawiedzonym domu też zawiera wątek niewłaściwego pochówku. Zamiast uciec ze strachu, filozof pozwolił duchowi zaprowadzić się w pewne miejsce na zewnątrz. Tam widmo zniknęło. Rankiem filozof poprosił miejscowych urzędników, by rozkopali wskazany punkt. Odnaleziono ludzkie szczątki spętane łańcuchami. Gdy zapewniono im godny pochówek, nawiedzenia ustały. Duchy, zjawy i... polityka? Nawet jeśli nikt cię nie nawiedza, rzymskie opowieści sugerują, że warto zadbać o właściwy pochówek każdego napotkanego ciała. Duch może potem odwdzięczyć się pomocą. Rzymski mówca i polityk Cyceron zapisał w 44 r. p.n.e. wczesny przykład takiej historii, należącej do folklorystycznego gatunku „wdzięcznego zmarłego”. W dialogu Cycerona De divinatione (O wróżbiarstwie) poeta Simonides znajduje trup. Zapewnia mu porządny pochówek. Po wszystkim duch ostrzega go, by nie wyruszał w planowany rejs, bo statek zatonie. Simonides słucha i unika śmierci – przynajmniej swojej. – Szkoda tylko, że nie ostrzegł reszty pasażerów – zauważa z przekąsem Felton w swojej książce. Nie wszystkie postacie nadprzyrodzone były duchami zmarłych. Rzymianie zapisywali też opowieści o wielkich, półboskich zjawach. Historyk Swetoniusz pisał, że Juliusz Cezar ujrzał taką zjawę przed przekroczeniem Rubikonu i rozpoczęciem wojny domowej. A Pliniusz w liście do Sury zaczyna od historii o widmie, które trafnie przewidziało czyjś polityczny awans. Obie opowieści przedstawiają sukcesy bohaterów jako wynik przeznaczenia lub losu. Brzmią bardziej jak propaganda polityczna niż straszne historie. Sceptycyzm i zjawiska w domu Pliniusza Podobnie jak dziś, starożytni Rzymianie różnili się w poglądach na temat życia po śmierci i tego, czy duch zmarłego (lub inna istota) może ukazywać się żywym. Uczeni zwracają jednak uwagę, że z trzech głównych zachowanych opowieści o nawiedzonych domach dwie są komediowe lub satyryczne. Kpiąc z takich historii, zakładają, że publiczność już zna koncepcję nawiedzonych domów – zapewne z ustnych opowieści. Ich ton sugeruje też, że nie wszyscy w nie wierzyli. Na przykład ostatnia ważna rzymska historia o nawiedzonym domu pojawia się w dialogu Lukiana, satyryka z II wieku ze syryjskiej części imperium. W fragmencie znanym jako Philopseudes (Miłośnik kłamstw) filozof opowiada słuchaczowi, jak trafił na nawiedzony dom w Koryncie. Podobnie jak bohater Pliniusza, mówi, że zakończył nawiedzanie, odnajdując szczątki ducha i doprowadzając do właściwego pogrzebu. Sceptyczny rozmówca mu nie wierzy. Być może to zaproszenie, by czytelnicy także poddali w wątpliwość zasłyszane opowieści o widmach. A w co wierzył sam Pliniusz? Wskazówek można szukać w ostatniej „historii o duchach” z jego listu, tej z jego własnego domu. Pliniusz pisał, że dwie osoby nocujące w jego posiadłości – zniewolony chłopiec i brat pewnej służącej – budziły się w różne dni z obciętymi we śnie włosami. Obok wciąż leżały ścięte kosmyki. Oboje twierdzili, że w nocy widzieli tajemnicze postacie. Pliniusz zakończył list do Sury prośbą o jasną odpowiedź, czy ten wierzy w duchy. – Nie zostawiaj mnie w zawieszeniu i niepewności. Piszę do ciebie właśnie po to, by zakończyć moje wątpliwości. Nie dowiemy się, co wydarzyło się naprawdę w domu Pliniusza (ani jak odpowiedział mu Sura). Felton ma jednak swoją teorię. – Myślę, że ktoś zrobił Pliniuszowi psikusa. A on po prostu tego nie załapał. Źródło: National Geographic
Pod Koloseum odkryto tajny tunel cesarzy. Można go zwiedzić po raz pierwszy w historii
Po raz pierwszy w historii turyści mogą zobaczyć korytarz, którym dwa tysiące lat temu poruszali się rzymscy cesarze. Tajny tunel pod Koloseum został odrestaurowany i udostępniony zwiedzającym. To wyjątkowa okazja, by zajrzeć w przestrzeń, która przez stulecia pozostawała niedostępna.
Koloseum to jedna z największych atrakcji turystycznych na świecie i symbol potęgi starożytnego Rzymu, który od niemal dwóch tysięcy lat zachwyca miliony zwiedzających. Mimo że większość jego przestrzeni została udostępniona dla publiczności, wiele zakątków wciąż skrywa tajemnice. Badacze od lat prowadzą prace archeologiczne w poszukiwaniu ukrytych przejść i korytarzy, które mogły służyć cesarzom. Teraz jedno z takich miejsc, czyli sekretne przejście cesarza Kommodusa, zostanie po raz pierwszy otwarte dla zwiedzających, umożliwiając wejście do strefy zarezerwowanej niegdyś tylko dla władców i ich najbliższego otoczenia. Sekretne przejście cesarzy pod Koloseum otwarte po dwóch tysiącach lat Pod powierzchnią jednej z najbardziej rozpoznawalnych budowli świata kryje się miejsce, do którego przez stulecia nie miał wstępu nikt poza władcami imperium. Odkryty tunel Kommodusa, liczący blisko dwa tysiące lat, niegdyś stanowił sekretne przejście, którym cesarze Rzymu mogli niezauważeni dostać się do swojej loży w Koloseum. Korytarz o długości około 55 metrów został zbudowany z myślą o bezpieczeństwie i prestiżu władców – prowadził bezpośrednio z pałacowego kompleksu na Palatynie do amfiteatru, omijając zatłoczone wejścia i tłumy obywateli. Swoją nazwę przejście zawdzięcza cesarzowi Kommodusowi, synowi Marka Aureliusza, który panował w latach 177–192 n.e. i którego postać przeszła do historii jako symbol dekadencji późnego imperium. To właśnie w tym tunelu władca miał cudem uniknąć zamachu, co tylko wzmocniło jego obsesję na punkcie własnego bezpieczeństwa. W popkulturze ten cesarz znany jest przede wszystkim z filmu „Gladiator”, w którym Joaquin Phoenix sportretował go jako okrutnego i próżnego tyrana. Jak przypominają źródła archeologiczne, cesarz rzeczywiście lubił występować w roli gladiatora – pojawiał się na arenie przebrany za Herkulesa, walcząc z bezbronnymi przeciwnikami, a raz nawet miał ściąć głowę strusiowi ku uciesze wiwatującego tłumu. Tunel Kommodusa odkryty na nowo w sercu Rzymu Ukryty tunel Kommodusa po raz pierwszy został odkryty ponad dwieście lat temu, między 1810 a 1814 rokiem, przez francuskich archeologów. Od tamtej pory korytarz kilkukrotnie otwierano i ponownie zamykano. Kolejne badania przeprowadzono w 1874 roku oraz w latach 90. XX wieku, jednak dopiero współczesne prace konserwatorskie pozwoliły w pełni odsłonić i zabezpieczyć to niezwykłe miejsce. Podczas renowacji całego stanowiska archeolodzy dokładnie zmapowali podziemia, wykorzystując zaawansowane technologie skanowania 3D i narzędzia laserowe, które pomogły utrwalić kruche fragmenty tynku i oczyścić ściany z wielowiekowych osadów. Po zakończeniu prac oczom badaczy ukazały się marmurowe ściany zdobione scenami mitologicznymi – m.in. przedstawieniem Dionizosa, boga wina i zabawy, a także płaskorzeźbami polowań, walk niedźwiedzi i akrobatów, które niegdyś odzwierciedlały widowiska odbywające się na arenie powyżej. – Po raz pierwszy w historii to przejście zostało otwarte dla zwiedzających. Dzięki temu mogą oni poczuć się tak, jak niegdyś cesarze Rzymu – powiedziała w rozmowie z agencją Reuters archeolog Barbara Nazzaro. Z kolei Massimo Osanna, czyli dyrektor generalny włoskich muzeów, podkreślił, że otwarcie korytarza to „istotny kamień milowy” łączący badania naukowe z ochroną dziedzictwa kulturowego. Dzięki zastosowaniu nowoczesnych rozwiązań, takich jak mapy w wersji dotykowej i rekonstrukcje wideo, nowa ekspozycja ma być dostępna dla wszystkich (również osób z niepełnosprawnościami) i pozwolić turystom spojrzeć na Koloseum z całkiem nowej perspektywy. Źródła: CNN, Reuters, AP News Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Rzym to nie tylko cesarze. Odkrycie „prarzeźni” sprzed 400 tysięcy lat
Niepozorne miejsce w Rzymie skrywało prawdziwą archeologiczną petardę. Stanowisko Casal Lumbroso ujawniło dowody na to, że już 400 tysięcy lat temu ludzie wytwarzali narzędzia z kości słonia. To nie tylko znalezisko – to opowieść o sprycie i chęci przetrwania pradawnych społeczności.
Odkrycie stanowiska archeologicznego Casal Lumbroso, zlokalizowanego w północno-zachodnim części Rzymu w środkowych Włoszech, było zupełnie przypadkowe. Wieczne Miasto kojarzymy z reguły z Cesarstwem Rzymskim i słynnymi cesarzami. Tu jednak mamy do czynienia z czymś zupełnie innym. W 2017 roku w trakcie prac budowlanych koparka natrafiła na fragment ciosu słonia. Na miejscu natychmiast pojawili się archeolodzy, którzy działali tam przez kilka lat. Rzeźnia sprzed setek tysięcy lat Szeroko zakrojone wykopaliska ujawniły ponad 300 szczątków szkieletu jednego słonia (Palaeoloxodon antiquus) z prostymi ciosami. Obok niego znajdowało się pół tysiąca kamiennych narzędzi. Zdaniem naukowców była to „rzeźnia” sprzed 400 tysięcy lat. To, jak wyglądała naukowcy opisali na łamach „PLOS One”. Cześć kości nosi ślady świeżych złamań, powstałych wkrótce po śmierci zwierzęcia. Brak widocznych śladów nacięć na kościach wskazuje na to, że do rozbioru tkanek miękkich ludzie używali małych narzędzi. A zatem większość kamiennych narzędzi na tym stanowisku archeologicznym ma rozmiar mniejszy niż 30 mm, prawdopodobnie ze względu na niewielką dostępność dużych kamieni. Natknięto się też na kilka kości słonia obrobionych w ten sposób, by mogły być używane jako narzędzia. Z analiz izotopowych szkliwa zęba słonia wynika, że środowisko, w którym żył ten zwierz, było idealne dla takich wielkich osobników – rosło tam sporo drzew i panowała dość wysoka wilgotność. Słoń – supersurowiec dla ludzi sprzed 400 tysięcy lat Głównym celem badań było poszerzenie wiedzy na temat strategii przetrwania oraz sposobów pozyskiwania i eksploatacji dużych zwierząt przez populacje przedneandertalskie. Być może polującym był tzw. człowiek heidelberski. Ustalono, że stanowisko archeologiczne Casal Lumbroso nie było miejscem długotrwałego obozowania. Ludzie przebywali tu krótko, tylko w czasie obróbki tuszy słonia. Archeolodzy twierdzą, że słoń służył nie tylko jako źródło pożywienia, ale – co równie ważne – jako źródło surowca do produkcji narzędzi. Najbardziej unikalny dowód to szesnaście fragmentów kości słonia, które nosiły ślady celowego łamania w momencie, gdy kość była jeszcze świeża. Kilkanaście kości miało zlokalizowane ślady zużycia, co dowodzi, że były używane jako masywne narzędzia – osiągały one nawet 77 cm długości, przewyższając rozmiarami większość narzędzi kamiennych. Znaczenie odkrycia prarzeźni Zdaniem badaczy znalezisko wskazuje, że w tym regionie Europy ludzie przyjęli długotrwałą i zaawansowaną technologicznie strategię optymalnego wykorzystania zasobów. W środowisku, gdzie krzemień był dostępny jedynie w postaci małych otoczaków, musieli być niesamowicie elastyczni. I dlatego z wielkich zwierząt wykonywali niezbędne im narzędzia. – Nasze badanie pokazuje, jak 400 tysięcy lat temu w okolicach Rzymu grupy ludzkie były w stanie eksploatować niezwykłe zasoby w postaci słonia – nie tylko jako pożywienie, ale także przekształcając jego kości w narzędzia – mówią badacze. Przyszłe badania skupiają się na narzędziach kościanych. Archeolodzy przypuszczają, że mogły służyć do kopania w ziemi. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rzymskie delfiny atakują się nawzajem. Nowe zdjęcia nie pozostawiają złudzeń
Dlaczego delfiny w Rzymie walczą ze sobą? To pytanie zadają sobie badacze analizujący setki zdjęć wykonanych w ciągu ostatnich lat. Odpowiedzi są dramatyczne – choroby, niedożywienie i ślady walk o pożywienie.
Spis treści: Blizny, rany, choroby – co pokazuje analiza zdjęć? Niedożywienie i rany od sprzętu rybackiego Agresywne zachowania między delfinami Delfiny zagrożone na całym świecie Brak ochrony i apel o działania polityczne Delfiny żyją w pobliżu Rzymu od co najmniej 2000 lat. Naukowcy obawiają się o ich przyszłość. Rzym, Wieczne Miasto, jest powszechnie podziwiany za swoją historię, sztukę, kulturę i kuchnię. Jednak niewiele osób wie, że mniej niż godzinę drogi od miasta, tam gdzie rzeka Tyber wpada do Morza Tyrreńskiego, znajduje się coś, co czyni ten obszar jeszcze bardziej wyjątkowym: populacja około 500 delfinów butlonosych. Najnowsze badanie pokazuje, że delfiny są nie tylko chore, ale także walczą o pożywienie – i jest to spowodowane działalnością człowieka. – Delfiny kapitolińskie – jak nazwali je naukowcy – zamieszkują wybrzeże niedaleko Rzymu od tysięcy lat, o czym świadczą mozaiki z wykopalisk archeologicznych w Ostia Antica, przedstawiające delfiny wykradające ryby z sieci rybackich już 2000 lat temu. Jednak dopiero od niedawna są one dokładnie badane – początki obserwacji sięgają roku 2016. Blizny, rany, choroby – co pokazuje analiza zdjęć? Około 500 delfinów przebywa w tym rejonie sezonowo, podczas gdy około 100 to stali rezydenci – głównie samice i ich młode, które żyją w pobliżu ujścia rzeki Tyber, gdzie dostęp do pożywienia jest największy. Czyni to ten obszar ważnym miejscem rozrodu, które co roku przyciąga samce do odbycia godów. Daniela Silvia Pace, badaczka z Uniwersytetu La Sapienza w Rzymie, bada te delfiny od dekady. Ona i jej współpracownicy niedawno przeanalizowali ponad 400 zdjęć wykonanych między 2016 a 2023 rokiem, przedstawiających 39 osobników z populacji rezydenckiej.– To, co się wyłania, to zdecydowanie niepokojący obraz – mówi Pace, wskazując, że zwierzęta te są poddane ogromnej presji. Pace i jej zespół mierzyli i zliczali blizny oraz rany na ciałach delfinów. Analiza takich śladów u waleni jest powszechną techniką stosowaną przez naukowców, ponieważ może wiele powiedzieć o życiu tych zwierząt, ich zdrowiu i zagrożeniach, na jakie są narażone. Niedożywienie i rany od sprzętu rybackiego Wyniki nowych badań, opublikowane w kwietniu w czasopiśmie „Aquatic Conservation: Marine and Freshwater Ecosystems”, nie przedstawiają optymistycznej wizji. – Niestety, sytuacja delfinów butlonosych w regionie Morza Śródziemnego, w tym w ujściu rzeki Tyber, wydaje się szczególnie niepokojąca – mówi Bruno Díaz López, biolog i dyrektor Bottlenose Dolphin Research Institute. Nie uczestniczył w badaniu, ale uznał je za bardzo interesujące i istotne. Analiza wykazała, że 70% badanych osobników wykazywało oznaki niedożywienia, takie jak widoczne żebra. – To dziwne, ponieważ znajdujemy się w obszarze bogatym w pożywienie – mówi Alice Turchi, doktorantka biologii środowiskowej i ewolucyjnej na Uniwersytecie La Sapienza w Rzymie i współautorka badania. Turchi i jej współpracownicy uważają, że brak pożywienia może wynikać z przełowienia. – Fakt, że większość populacji jest niedożywiona, to wyraźny sygnał alarmowy – dodaje Pace. W badaniu odnotowano, że liny i sznury używane przez rybaków pozostawiły ślady na ciałach połowy delfinów, a także stwierdzono przypadki amputacji. Prawie wszystkie, czyli 97%, delfinów miały choroby skóry. – To nie jest zaskakujące – mówi Turchi. – Woda jest zanieczyszczona, głównie z powodu nieczystości niesionych przez rzekę Tyber do morza, jak również ścieków z łodzi przepływających przez ten obszar. – Zanieczyszczenia mogą powodować immunosupresję i sprawiać, że zwierzęta chorują – tłumaczy Turchi. Agresywne zachowania między delfinami W innym niepokojącym odkryciu badacze znaleźli dowody walk. Przeanalizowali ślady po zębach, spowodowane interakcjami z innymi delfinami. Występowały one u wszystkich osobników w populacji. Tego typu ślady bywają normalne u delfinów – mogą się one gryźć, by komunikować dominację podczas walk o partnerki lub by ustalić hierarchie społeczne. Jednak w tej populacji liczba takich ran była wyjątkowo wysoka. Naukowcy sądzą, że może to być wynikiem konkurencji o kurczące się zasoby pożywienia. Delfiny zagrożone na całym świecie López z Bottlenose Dolphin Research Institute mówi, że ustalenia dotyczące zdrowia delfinów kapitolińskich są spójne z tym, co obserwujemy u wielu przybrzeżnych populacji delfinów butlonosych na całym świecie. – Te populacje są narażone na ciągłą i intensywną presję ze strony działalności człowieka – od rybołówstwa i ruchu morskiego, po zanieczyszczenia i degradację siedlisk – zauważa. Na przykład w Galicji, na atlantyckim wybrzeżu Hiszpanii, widzimy podobne wzorce śladów skórnych wynikających zarówno z naturalnych, jak i antropogenicznych czynników. Podobnie badania z innych regionów – takich jak Sarasota Bay w Stanach Zjednoczonych czy różne miejsca w Australii – również donoszą o wysokiej częstotliwości występowania śladów związanych z interakcjami społecznymi, sprzętem rybackim, uderzeniami łodzi oraz chorobami skóry. Brak ochrony i apel o działania polityczne Chociaż delfiny butlonose są gatunkiem zdolnym do przystosowania i wykazującym dużą odporność, badacze obawiają się o przyszłość tej konkretnej populacji. – Obszar jest obecnie niezarządzany – mówi Turchi, co oznacza, że niemal nie podejmuje się żadnych działań ochronnych w celu zabezpieczenia tego wybrzeża. – Trzeba podjąć interwencje w celu ochrony tej populacji, która jest wyjątkowa – twierdzi zespół. Badacze sugerują, że należałoby ustanowić Obszar o Znaczeniu Wspólnotowym (Site of Community Importance), który pomógłby w ochronie tej populacji oraz całego bogatego ekosystemu występującego u tego wybrzeża. – Ale proces ustanowienia takiego obszaru jest bardzo złożony – mówi Pace. Wymaga działań politycznych. Naukowcy mają nadzieję, że nagłośnienie istnienia tej populacji wśród ogółu społeczeństwa może być krokiem we właściwym kierunku, który sprawi, że politycy będą bardziej zmotywowani do wdrażania działań mających na celu ochronę tego regionu. – Ważne jest, aby pamiętać, że ten obszar jest ważny dla tego gatunku, a także ważny dla naszego gatunku – mówi Turchi. – Powinniśmy starać się jak najbardziej pogodzić eksploatację przez człowieka z ochroną bioróżnorodności. Źródło: National Geographic
Konklawe 2025: jest nowy papież! Kto zastąpił Franciszka?
Zakończyło się konklawe. Wśród najczęściej wymienianych faworytów do objęcia tronu Piotrowego było dwóch Włochów, Filipińczyk, Węgier oraz Gwinejczyk. Kto został wybrany?
W tym artykule: Kto miał zastąpić papieża Franciszka? Lista kandydatów Polak nie został papieżem Kiedy odbyło się konklawe? Świat pożegnał papieża Franciszka 26 kwietnia odbyło się ostatnie pożegnanie papieża Franciszka. Cały świat z niecierpliwością oczekiwał wyników konklawe, które wyłoniło następcę zmarłej w Poniedziałek Wielkanocny głowy Kościoła katolickiego. Biały dym, zwiastujący wybór nowego papieża pojawił się nad Watykanem po godz. 18. Ponad godzinę później dowiedzieliśmy się, że 267. Ojcem Świętym został Robert Prevost z USA, przyjmując imię Leon XIV. To pierwszy kardynał z Ameryki Północnej na tronie Piotrowym w historii. Ma 69 lat. Jest augustianinem, przez wiele lat pracował w Peru i ma obywatelstwo tego kraju. Kto miał zastąpić papieża Franciszka? Lista kandydatów Po śmierci Ojca Świętego trwały spekulacje, kto obejmie tron Piotrowy. Wśród głównych kandydatów wymieniani byli włoscy kardynałowie – Matteo Zuppi i Pietro Parolin. Obaj urodzeni w 1955 roku, należeli do bliskiego otoczenia Franciszka. Kard. Zuppi kieruje archidiecezją bolońską i jest przewodniczącym Konferencji Episkopatu Włoch, natomiast kard. Parolin dotychczas pełnił funkcję sekretarza stanu Stolicy Apostolskiej i był drugą najważniejszą, zaraz po papieżu, osobą w Watykanie. Wiele mówiło się także o kandydaturze niespełna 68-letniego kardynała Luisa Antonio Tagle. To były arcybiskup metropolita Manili i prymas Filipin. Zdaniem ekspertów jego wybór oznaczałby kontynuację kościelnej polityki papieża Franciszka. Coraz częściej w spekulacjach przewijały się także nazwiska dwóch kardynałów z Afryki – Roberta Saraha z Gwinei oraz Petera Turksona z Ghany. Ten ostatni urodził się w 1948 roku i przez lata pełnił funkcję prefekta Dykasterii ds. Integralnego Rozwoju Człowieka. Co ciekawe, w 2013 r., tuż po abdykacji Benedykta XVI, był jednym z głównych faworytów do zostania papieżem. View Gallery on the source website Na następcę papieża Franciszka najczęściej typowani byli również: Peter Erdo z Węgier, Jean-Marc Aveline z Francji, Mario Grech z Malty, Raymond Burke z USA, Willem Eijk z Holandii, Anders Arborelius ze Szwecji. Polak nie został papieżem W szerokim gronie kandydatów do objęcia tronu Piotrowego wymieniano także kardynała Konrada Krajewskiego. Od 12 lat pełni on funkcję jałmużnika papieskiego, odpowiadając za niesienie pomocy najbardziej potrzebującym. Ciekawostką jest, że podczas konklawe w 2005 i 2013 roku Krajewski, jako ceremoniarz papieski, brał udział w ceremonii ogłoszenia nowego papieża, podczas której tradycyjnie wypowiadane są słowa „Habemus papam”. 61-letni duchowny z Łodzi, choć na tle wielu innych kardynałów uchodzi za stosunkowo młodego, według watykanistów właśnie z tego powodu mogł mieć ograniczone szanse. Oprócz kard. Konrada Krajewskiego o wyborze nowego biskupa Rzymu zdecydowali także trzej inni kardynałowie z Polski – Kazimierz Nycz, Grzegorz Ryś i Stanisław Ryłko. Kiedy odbyło się konklawe? Zgodnie z obowiązującymi przepisami, konklawe powinno rozpocząć się między 15. a 20. dniem po śmierci papieża. Jeśli wszyscy elektorzy stawią się wcześniej, możliwe jest przyspieszenie terminu. Konklawe zaczęło się 7 maja. W zgromadzeniu udział wzięło 133 kardynałów, którzy nie ukończyli 80. roku życia. Do momentu wyboru nowego papieża władzę w Watykanie sprawuje kamerling. Tę funkcję od 2019 r. piastuje kard. Kevin Farrell, który w czasie sede vacante – czyli okresie, w którym Stolica Apostolska jest nieobsadzona – może liczyć na pomoc jednego z trzech kardynałów wspierających. Wśród nich znalazł się Polak, wspomniany chwilę wcześniej kard. Stanisław Ryłko. Przypomnijmy, że poprzednie dwa konklawe, w 2005 i 2013 roku, trwały też zaledwie dwa dni. Świat pożegnał papieża Franciszka Papież Franciszek zmarł 21 kwietnia, w Poniedziałek Wielkanocny o godzinie 7:35 w Domu Świętej Marty. Pięć dni później na placu św. Piotra odbyło się jego uroczyste pożegnanie, które zgromadziło – jak podaje Watykan – ok. 250 tys. osób. Zgodnie ze swoją wolą, Ojciec Święty spoczął w rzymskiej Bazylice Matki Bożej Większej. Franciszek został wybrany papieżem 13 marca 2013 roku. Był pierwszą głową Kościoła katolickiego pochodzącą z Ameryki Południowej. W ciągu dwunastu lat pontyfikatu odwiedził 66 krajów świata, opublikował cztery encykliki i mianował ponad 160 kardynałów. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Rzym w roku wielkich cudów. Co zobaczyć w Wiecznym Mieście w 2025 roku?
W jubileuszowym roku świętym Wieczne Miasto przygotowało dla pielgrzymów i turystów wyjątkowe niespodzianki – od odnowionych zabytków po zupełnie nowe przestrzenie do zwiedzania.
Spis treści: Fontanna Czterech Rzek – klejnot Piazza Navona Pasquino – znikające głosy ludu Panteon – podziw nieprzemijający Odkrycia Złotego Domu Nerona Fontanna di Trevi – ograniczenia i selfie Hiszpańskie Schody i Barcaccia Stacja Spagna – nowe oblicze metra Piazza Pia – nowe serce Rzymu Drzwi Święte – przeżycie duchowe Via Ottaviano – nowe życie ulicy Informacje praktyczne Rzym – Wieczne Miasto – zawsze przyciągał pielgrzymów, artystów i podróżników swoim niepowtarzalnym urokiem. Jednak rok 2025 to czas szczególny – Jubileusz Święty przywrócił blask najpiękniejszym zabytkom i stworzył nowe przestrzenie, które zachwycają zarówno turystów, jak i mieszkańców. Jeśli interesują cię ciekawostki o Włoszech i planujesz wizytę w Wiecznym Mieście, teraz masz niepowtarzalną okazję zobaczyć Rzym w jego najpiękniejszym wydaniu. Fontanna Czterech Rzek – klejnot Piazza Navona Nareszcie! – wzdycham z zachwytem, podziwiając oddaną w końcu ubiegłego roku miastu, po siedmiu miesiącach renowacji, fontannę Czterech Rzek. Zdobiona centrum Piazza Navona, biel oczyszczonego marmuru lśni w słońcu. Szesnastometrowej wysokości dzieło Gianlorenza Berniniego powstało na rozkaz papieża Innocentego X na uczczenie Roku Jubileuszowego 1650. Fontanna symbolizuje dominację Kościoła nad czterema kontynentami, przedstawionymi w formie gigantycznych postaci rzek: Dunaju, Nilu, Gangesu Rio La Plata. Woda tryska spod ich siedzeń, a nad nimi unosi się obelisk z gołębicą i gałązką oliwną. Na Jubileusz 2025 fontanna została gruntownie odnowiona. Pasquino – znikające głosy ludu Zaglądam za róg do starego znajomego – posągu Pasquino. Od czasów renesansu służył mieszkańcom Rzymu jako anonimowy głos sprzeciwu wobec władzy. Dziś jednak tablica na kartelusze i słynne paszkwile zniknęły. Czyżby czas satyry w Rzymie powoli przemijał? Panteon – podziw nieprzemijający Kolejki do Panteonu, mimo biletu za 15 euro, nadal przyciągają tłumy. To jedna z najbardziej znanych budowli starożytnego Rzymu. Świątynia wszystkich bogów, obecnie Bazylika Najświętszej Maryi Panny od Męczenników, kryje w sobie groby Rafaela Santiego i Wiktora Emanuela II. Jej monumentalna kopuła (średnica i wysokość 43,44 m) nadal zadziwia, a niedawny remont marmurowych posadzek przywrócił dawne piękno wnętrz. Odkrycia Złotego Domu Nerona Spacer po Złotym Domu Nerona kończy się w imponującej Sali Oktagonalnej. Kopuła przypomina tę z Panteonu – czy była dla niej inspiracją? Odkrycia archeologiczne nadal budzą zachwyt i pokazują nieprzemijające osiągnięcia starożytnego Rzymu. Fontanna di Trevi – ograniczenia i selfie Przy fontannie di Trevi potwierdza się wprowadzenie limitu osób w godzinach 9–21. Panowie porządkowi kontrolują przepływ turystów, a plotki mówią o możliwym wprowadzeniu biletów. Tymczasem tradycja wrzucania monet trwa w najlepsze. Hiszpańskie Schody i Barcaccia Na Placu Hiszpańskim nie mogę sobie odmówić krótkiej wizyty na odnowionych Schodach Hiszpańskich i przy fontannie Barcaccia, autorstwa Berninich. Choć turyści znów jedzą na stopniach, urok miejsca pozostaje niezmienny. Stacja Spagna – nowe oblicze metra Stacja metra Spagna przeszła metamorfozę: kolorowe dekoracje Jubileuszu i nowe automaty biletowe witają pasażerów. Na stacji S. Giovanni, gdzie metro przypomina muzeum, można podziwiać znaleziska archeologiczne. Choć budowa linii C nadal trwa, wrażenia są niezapomniane. Piazza Pia – nowe serce Rzymu Piazza Pia, dawniej hałaśliwe skrzyżowanie, stała się przyjazną strefą pieszą z fontanną, drzewami i bezpłatnym automatem z wodą. Przekształcenie tego miejsca wprowadziło harmonię w drodze do Watykanu. Zawsze interesowały mnie ciekawostki o najmniejszym państwie świata. Drzwi Święte – przeżycie duchowe W ramach Jubileuszu 2025 otwarto Święte Drzwi w czterech bazylikach. Przejście przez nie, zarejestrowane na iubilaeum2025.va, zapewnia odpust zupełny. Obsługa w kilku językach i duchowa atmosfera Via della Conciliazione sprawiają, że jest to doświadczenie niezapomniane. W Bazylice św. Piotra mogę podziwiać oryginalną Pietę Michała Anioła oraz odwiedzić grób Jana Pawła II. Via Ottaviano – nowe życie ulicy Wychodząc z Watykanu, zachwycam się nową Via Ottaviano – szeroką promenadą kuszącą eleganckimi witrynami. Wieczne Miasto naprawdę zyskało nowe życie na Jubileusz 2025. Rzym Jubileuszowy – informacje praktyczne Dojazd Tanie linie lotnicze od 150 zł lub LOT od 600 zł w dwie strony. Nocleg Pokoje od 85 euro za dobę: Agatha’s Apartments, Apartamenty Via Virginia. Warto wiedzieć Przejście przez Święte Drzwi możliwe również bez rejestracji (poza pielgrzymkami). Karta Roma Pass 48 h: 36,5 euro, 72 h: 58,5 euro. Karta Pielgrzyma – darmowa, dostępna online. Jedzenie, którego warto spróbować Fiori di zucca – panierowane kwiaty cukinii. Spaghetti alla carbonara – klasyka bez śmietany. Bucatini all'Amatriciana – pasta z guanciale i pecorino. Pinsa alla romana – rzymski klasyk łączący focaccię i pizzę. Carciofi alla giudia – smażone karczochy po żydowsku. Źródło: National Geographic Traveler Nasza ekspertka Anna Kłossowska Od blisko dwóch dekad (z przerwą) współpracuję z National Geographic Traveler, byłam nawet częścią redakcji magazynu. Na jego łamach piszę najczęściej o Bel Paese, Pięknym Kraju, czyli o Włoszech. Italii poświęciłam kilka moich przewodników. Są wśród nich bestsellerowe „Włochy, jakich nie znacie” opatrzone żółtą ramką i wyróżnione w konkursie Granice.pl Choć z wykształcenia jestem muzykiem i polonistką, dziennikarskie (studia podyplomowe polskie i francuskie) i włoskie pasje zaszczepił we mnie Dziadek, w międzywojniu korespondent IKC z Rzymu i Adwokat Świętej Roty Rzymskiej. Wcześniej pracowałam m.in. w Prawie i Gospodarce oraz Życiu Warszawy. Pilotuję wycieczki do Italii i oprowadzam Włochów po Warszawie. Prowadzę bloga https://italiannawdrodze.blogspot.com/ Uwielbiam antyk, podróże ad hoc, gotowanie i naturalnie espresso.
Jak wytyczano granice Rzymu? Wbrew pozorom wały i mury nie służyły do obrony imperium
Misją starożytnego Rzymu była ekspansja. Ale że nic nie może rosnąć w nieskończoność, w pewnym momencie imperium także stało się zbyt duże, by dało się nim efektywnie zarządzać. Cesarz Hadrian jął więc wytyczać stabilne, wyraźne granice, od Brytanii, którą podzielił kamienną barierą, po pustynie Syrii. Czemu te umocnienia służyły, jaka była ich faktyczna funkcja? Na pewno nie chodziło o obronę przed armiami barbarzyńców. A czy możemy w tym dostrzec jakieś analogie do naszych czasów?
Spis treści: Jak wyglądały granice Rzymu Cesarz Hadrian – pierwszy budowniczy granic Mur Hadriana Jaką rolę pełniły granice? Handel i zastraszanie Granica na Eufracie Schyłek imperium Podskakując na wybojach bawarskiego duktu leśnego, archeolog Claus-Michael Hüssen z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego przygląda się drzewom po lewej stronie drogi. Wypatruje w gęstym lesie punktów orientacyjnych. Nagle zatrzymuje furgonetkę i wysiada. Rozkłada mapę topograficzną 1:50 tys. i nabija fajkę tytoniem. Patrząc pilnie pod nogi, Hussen z fajką w ręku przechodzi na drugą stronę i zapuszcza się w gęste zarośla. Po chwili znajduje ledwo widoczny niski kopiec w odległości 50 m od drogi. Wał ma mniej więcej metr wysokości i 6 m szerokości. Usiany jest płaskimi białymi kamieniami i biegnie przez las nienaturalnie prosto. Blisko 2 tys. lat temu była to linia oddzielająca Cesarstwo Rzymskie od reszty świata. Ten niewyraźny nasyp w Niemczech jest pozostałością wysokiego niegdyś na 3 m muru, który biegł setkami kilometrów, pilnowany przez zakwaterowanych w wieżach legionistów. To musiał być niesamowity widok na tym pustkowiu, tysiąc kilometrów na północ od stolicy imperium. – Mur był tu otynkowany i pomalowany. I idealnie prosty – objaśnia Hüssen. Rzymianie mieli skłonność do perfekcjonizmu. Studenci geodezji wymierzyli na jednym odcinku wału, że na długości 50 km odchył od linii prostej nie przekroczył 92 cm. Hüssen patrzy na północ. Rzym ma za plecami, natomiast 200 m przed nim, zaraz za zrytą przez dziki wąską łąką w dolinie potoku, wznosi się kolejne wzgórze. – Tu jest granica, a po drugiej stronie piękny widok na pustkowie – mówi. Jak wyglądały granice Rzymu Rubieże Rzymu wyznaczała rozległa sieć wałów, rzek, pustynnych warownych obozów i górskich wież strażniczych. U szczytu potęgi, w II w. n.e., cesarstwo wysyłało wojska do patrolowania granic, które sięgały od Morza Irlandzkiego po Morze Czarne, a także ciągnęły się przez całą Afrykę Północną. Wał Hadriana w Anglii, chyba najpowszechniej znany fragment limes, ufortyfikowanej rzymskiej granicy, został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1987 r. W roku 2005 do listy dopisano 550-kilometrowy fragment rzymskich umocnień granicznych na terenie Niemiec. Międzynarodowe prace badawcze mogą przynieść odpowiedź na zaskakująco trudne pytanie: po co Rzymianom były te mury? Czy do obrony przed napierającymi barbarzyńcami, czy tylko po to, by zaznaczyć fizycznie kraniec imperium? To nie jest kwestia czysto akademicka. Wyznaczaniu i obronie granic także i dzisiaj nadaje się wielkie znaczenie. Jeśli zrozumiemy, skąd się brała obsesja Rzymian na punkcie granic – i jaką rolę ta obsesja odegrała w upadku cesarstwa – to może lepiej zrozumiemy samych siebie. Przez sześć następnych stuleci, mniej więcej od roku 500 p.n.e., Rzym nieustannie rozszerzał się terytorialnie. Z małego miasta-państwa w niespokojnym zakątku Półwyspu Apenińskiego stał się największym imperium, jakie kiedykolwiek widziała Europa. Cesarz Hadrian – pierwszy budowniczy granic Cesarz Trajan był nieodrodnym dziedzicem tej tradycji podbojów. W latach 101–117 n.e. podporządkował sobie ziemie dzisiejszej Rumunii, Armenii, Iranu i Iraku i ciężką ręką zmiażdżył powstania żydowskie. Jego zwycięstwa upamiętniają rzymskie monety. W roku 117 n.e., gdy zmarł Trajan, terytorium cesarstwa rozciągało się od Zatoki Perskiej po Szkocję. Cesarz usynowił i naznaczył następcą swojego wychowanka, 41-letniego senatora pochodzącego jak i on z Hiszpanii, samozwańczego poetę i architekta Publiusza Eliusza Hadriana. Świeżo wyniesiony do godności cesarz od razu zdał sobie sprawę, że Rzym podbił za dużo ziem, by móc nimi efektywnie zarządzać, dlatego mimo nacisków polityków i wojskowych skończył z polityką podbojów. – Jego pierwszą decyzją było wycofanie się z ostatnich nabytków terytorialnych i redukcja kosztów – wyjaśnia biograf władcy, Anthony Birley. – Miał dość rozumu, by się domyślić, że jego poprzednicy nachapali się więcej, niż mogli strawić. Polityka nowego władcy szła na przekór oczekiwaniom armii, przyzwyczajonej do walki w polu. Co gorsza, zaburzała wizerunek Rzymu. Przecież imperium, którego przeznaczeniem są rządy nad światem, nie może się godzić na pozostawienie jakiegoś terytorium poza swym zasięgiem! Jednak Hadrian przypuszczalnie uświadomił sobie, że każdy kolejny nabytek Rzymu przynosi coraz mniejsze korzyści. Najcenniejsze prowincje, jak Galia czy rodzinna Hiszpania Hadriana, pełne były kwitnących miast i dobrze zagospodarowanych ziem uprawnych. A bić się o inne obszary nie miało sensu. Pomogło Hadrianowi to, że cieszył się szacunkiem armii. Ten były legionista nosił się po wojskowemu; żołnierską brodę ma nawet na portretach oficjalnych – jako pierwszy cesarz rzymski. Podróżował niestrudzenie, więcej niż połowę 21-letniego okresu rządów spędził na wizytowaniu prowincji i oddziałów wojskowych na trzech kontynentach. Ewakuowano wojska z wielkich obszarów; armia okopała się na nowych, skonsolidowanych granicach. Gdziekolwiek udał się Hadrian, tam wznosiły się wały. – Zwolennikom ekspansji terytorialnej dawał wyraźnie do zrozumienia, że nie będzie już więcej nowych podbojów – tłumaczy Birley. Gdy niestrudzony cesarz zmarł w 138 r., sieć umocnień i dróg, których pierwotnym przeznaczeniem było zabezpieczenie dostaw dla legionów w marszu, przekształciła się w umocnioną granicę długą na tysiące kilometrów. Armia stojąca obozem otacza niczym szaniec obronny swym kręgiem cywilizację, od zamieszkanych obszarów Etiopii po Fasis, od Eufratu w głębi lądu po wielką, najdalszą wyspę na zachodzie – z dumą głosił retor grecki Eliusz Arystydes niedługo po śmierci Hadriana. Mur Hadriana Na tej „najdalszej wyspie” Hadrian wzniósł budowlę, która nosi dziś jego imię, wał z kamienia i darni przecinający Wielką Brytanię w poprzek. Dziś mur Hadriana jest jednym z najlepiej zachowanych i zbadanych odcinków umocnionych granic Rzymu. Pozostałości 118-kilometrowej bariery biegną przez słone mokradła, zielone pastwiska i – na jednym krótkim fragmencie niedaleko śródmieścia Newcastle – wzdłuż czteropasmowej drogi. Ponad 100 lat badań archeologicznych dało naukowcom solidną wiedzę o wale Hadriana. Mur, zaprojektowany prawdopodobnie przez samego cesarza podczas podróży do Brytanii w 122 r., na większości odcinków miał imponującą wysokość 4,5, a szerokość 3 m. Do dziś widoczne są ślady biegnącej wzdłuż niego głębokiej na 3 m fosy. Między fosą a murem znaleziono też resztki ostrokołu, który miał stanowić jeszcze jedno utrudnienie dla intruzów. Droga wzdłuż umocnień ułatwiała wojskom szybkie dotarcie do miejsc zagrożonych atakiem. Regularnie rozmieszczonym bramom towarzyszyły wieże, stawiane co 500 m. Kilka kilometrów w głębi własnego terytorium założono sieć warownych obozów, odległych od siebie o pół dnia marszu. Każdy mieścił załogę liczącą od 500 do 1000 żołnierzy, zdolną zareagować w razie ataku. W 1973 r. robotnicy, którzy kopali rów odwadniający w Vindolandzie, typowym frontowym umocnionym obozie, natknęli się pod grubą warstwą gliny na stosy starożytnych śmieci. Mokra glina nie przepuszczała powietrza, dzięki czemu wszystko, zarówno budynki, jak i tkaniny, drewniane grzebienie, skórzane obuwie i odchody psów, zachowało się przez 1900 lat w doskonałym stanie. Jeszcze głębiej badacze natknęli się na setki cieniutkich, pokrytych pismem tabliczek drewnianych. Dzięki nim można poznać w szczegółach życie codzienne pod murem Hadriana. Były tam umowy o pracę, grafiki dyżurów, zamówienia, listy osobiste. Znalazło się nawet zaproszenie na imprezę urodzinową organizowaną przez pewną żonę oficera. Jest to najwcześniejszy przykład odręcznego zapisku kobiety po łacinie. Z tabliczek można wyciągnąć wniosek, że wprawdzie pilnowanie „tych nędznych Brytów”, jak ludność miejscową określił pewien autor z Vindolandy, wymagało nieco wysiłku, ale służby na tej placówce nie można było uznać za zesłanie na ciężkie roboty. Część żołnierzy mieszkała z rodzinami – znaleziono dziesiątki sztuk dziecięcego obuwia. Strażnicy wału Hadriana byli dobrze karmieni – w jadłospisie mieli: bekon, szynkę, dziczyznę, drób, ostrygi, jabłka, jajka, miód, piwo oraz wino. Nie brakowało im też ulubionej przyprawy garum, czyli sfermentowanego sosu rybnego. Żołnierze, którzy pozostawili rodziny w ojczyźnie, dostawali z domu paczki. „Wysyłam ci (...) skarpety, dwie pary sandałów i dwie pary majtek” – pisze ktoś troskliwie. Jaką rolę pełniły granice? Naukowcy zadają dziś sobie podstawowe pytanie, które niewątpliwie przechodziło przez głowę także rzymskim żołnierzom szczękającym zębami podczas patroli w zimnym angielskim deszczu: co oni tu właściwie robią? Rozmach umocnień – murów, fos, wież, dróg – sugerowałby obronę przed jakimś groźnym agresorem. Tymczasem z meldunków z Vindolandii wcale nie wyłania się obraz oblężonej twierdzy. Jeśli nie liczyć paru drobnych śladów – by wspomnieć np. nagrobek pechowego centuriona Tytusa Anniusa, który „poległ w walce” – właściwie nie ma bezpośrednich dowodów na to, że wzdłuż brytyjskiej granicy trwały jakieś walki. Ogromne przedsięwzięcie inżynieryjne podjęte na północy w ogóle nie jest w korespondencji wspomniane. – Można się domyślić, że coś się działo. Zamawiano ogromne ilości materiałów. Ale o samym murze ani słowa – dziwi się szef wykopalisk w Vindolandzie Andrew Birley. Skoro granica nie była nieustannie zagrożona, po co mury? Wpisanie śladów rzymskich limes z różnych krajów na listę dziedzictwa UNESCO zwróciło na nie uwagę, a to z kolei może pomóc w odpowiedzi na powyższe pytanie. Przez dekady koncentrowano się na szczegółach taktycznych. Czy na murze stały szeregi żołnierzy szyjących strzałami w najeźdźców, czy też czyniono wypady, by niszczyć przeciwnika w polu? Transzeje I wojny światowej i krwawe ofensywy-kontrofensywy kolejnego światowego konfliktu niewiele zmieniły w przeważającym poglądzie na charakter tej starożytnej granicy jako stałej bariery oddzielającej Rzym od wrogich hord barbarzyńskich. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kamien-sprzed-1700-lat-pokazuje-jak-ich-wyzwisk-wowczas-uzywano-jest-tez-obrazek-dzis-wulgarny-b38ed1a.jpeg" width="938" height="627" alt="Kamień sprzed 1700 lat pokazuje, jak ich wyzwisk wówczas używano. Jest też obrazek. Dziś wulgarny" title="Kamień sprzed 1700 lat pokazuje, jak ich wyzwisk wówczas używano. Jest też obrazek. Dziś wulgarny" /> Jednak nowe pokolenie archeologów patrzy na sprawy inaczej. Wyraźna, nieprzerwana linia wału Hadriana może być tak naprawdę mylnym tropem. 118-kilometrowym wyjątkiem potwierdzającym regułę, która dopiero teraz formułuje się w głowach naukowców. W Europie kontynentalnej Rzymianie wykorzystywali bariery naturalne – rzeki Ren i Dunaj, które patrolowała silna rzeczna flota wojenna. W Afryce Północnej, we wschodnich prowincjach Syrii, Judei i Arabii, naturalną granicę tworzyła pustynia. Obozy wojskowe zakładano ad hoc, jeśli trzeba było przypilnować rzeki lub innej ważnej drogi. Łacińskie słowo limes, czyli granica, pierwotnie znaczyło patrolowaną drogę lub szlak. Nadal używamy tego słowa. Nasz „limit” wziął się od limites, formy liczby mnogiej rzeczownika limes. Wysunięte placówki wojskowe nad Renem czy Dunajem albo na skraju pustyni na wschodnich i południowych rubieżach przypominały raczej posterunki policji lub straży granicznej. Byłyby bezużyteczne przeciwko najeźdźczej armii. Ich zadaniem było raczej zwalczanie przemytu, pacyfikacja rozbójników, a może pobieranie opłat celnych. Na słabo obsadzonych wojskiem wałach w Anglii i Niemczech chodziło o to samo. – Te umocnienia miały znaczenie cywilne – twierdzi Benjamin Isaac, historyk z Uniwersytetu Telawiwskiego. – Były odpowiednikiem dzisiejszego płotu z drutu kolczastego, miały za zadanie utrudniać dostanie się na terytorium cesarstwa jednostkom lub małym grupkom. – Analiza Isaaca została powszechnie przyjęta – twierdzi David Breeze, autor książki „Frontiers of Imperial Rome” (Granice cesarskiego Rzymu). – Umocnienia graniczne mają służyć nie do zatrzymywania wrogiego wojska, lecz raczej kontroli ruchu ludności. Handel i zastraszanie Innymi słowy, limes nie miały być nieprzenikliwą barierą chroniącą Twierdzę Rzym przed światem zewnętrznym. Raczej narzędziem służącym Rzymianom do wywierania wpływów sięgających daleko w głąb barbaricum – jak nazywano ziemie poza cesarstwem – takimi metodami jak handel, a niekiedy wypady zbrojne. Przez stulecia cesarze groźbą, strachem i przekupstwem starali się zapewniać pokój. Rzym nieustannie negocjował z ościennymi plemionami i królestwami. Dyplomacja tworzyła strefę buforową zależnych władców i lojalnych kacyków, która izolowała cesarstwo od mieszkających dalej od granicy plemion nieprzyjacielskich. Sojusznicy mieli prawo przekraczania muru granicznego. Przedstawiciele plemion niesprzymierzonych z Rzymem mogli dostarczać towary na handel, ale musieli się poruszać po terytorium cesarstwa pod strażą. Lojalnych sojuszników wynagradzano dobrami luksusowymi oraz bronią, wsparciem i szkoleniem wojskowym. Przyjaźni barbarzyńcy służyli niekiedy w rzymskich legionach; po 25 latach służby przechodzili w stan spoczynku i otrzymywali obywatelstwo rzymskie, a wraz z nim prawo do osiedlania się w dowolnym miejscu cesarstwa. W Vindolandzie stacjonowały oddziały legionistów pochodzących z terytoriów dzisiejszych Hiszpanii, Francji, Belgii, Holandii. Po angielskich rzekach pod banderą rzymską pływali flisacy z Iraku, a z murów wpatrywali się w pochmurny pejzaż łucznicy z Syrii. Handel stanowił ważne narzędzie polityki zagranicznej. Baza danych Niemieckiego Instytutu Archeologicznego zawiera informacje o ponad 10 tys. rzymskich wytworów znalezionych na obszarach poza terytorium cesarstwa. Rzymska broń, monety, szkło, ceramika znajdowane są nawet w dzisiejszej Norwegii i Rosji. Rzymianie stosowali politykę kija i marchewki. Ich ulubioną taktyką był odwet, a legiony wprost rwały się do walki na zewnątrz limes. Wieści o bezwzględności Rzymian sprawiały, że przeciwnik zastanowił się dwa razy, nim z nimi zadarł. Dla Rzymian krwawe represje i ludobójstwo odgrywały ważną rolę w zapewnianiu cesarstwu bezpieczeństwa. Pax Romana nie był ustanowiony raz na zawsze, lecz trzeba go było zapewniać wciąż na nowo, brutalnymi metodami – tłumaczy Ian Haynes, archeolog z Uniwersytetu Newcastle. Granica na Eufracie Mur Hadriana jest przykładem rzymskich umocnień granicznych z okresu największej świetności, zaś opuszczone warownie nad Eufratem stanowią żywy przykład schyłku. Dura Europos to ufortyfikowane miasto na granicy między cesarstwem a Persją, głównym rywalem Rzymu. Dziś Dura leży w Syrii, 40 km od granicy z Irakiem. Archeolodzy dotarli tam w latach 20. XX w., gdy żołnierze brytyjscy, pozostający na Bliskim Wschodzie po rewolcie arabskiej, przypadkiem odkryli fragmenty muru świątynnego z rzymskimi malowidłami. Zespół naukowców z Uniwersytetu Yale i z Francuskiej Akademii Nauk zatrudnił setki Beduinów z łopatami i kilofami, którzy przerzucali i przewozili wagonikami dziesiątki tysięcy ton piasku. – Przypominało to chwilami scenę przy Studni Dusz z „Poszukiwaczy zaginionej arki” – uśmiecha się archeolog Simon James z Uniwersytetu Leicester. Dziesięć lat wykopalisk ujawniło zatrzymane w czasie rzymskie miasto z III w. n.e. Na ścianach z kamienia i suszonej na słońcu cegły ciągle jeszcze trzyma się tynk, komnaty pałaców i pomieszczenia świątyń – w tym najstarszego odkrytego kościoła chrześcijańskiego – są tak wysokie, że można po nich chodzić i wyobrażać sobie, jak wyglądały, gdy przykrywał je strop. Durę założyli Grecy około roku 300 p.n.e. Rzymianie podbili miasto pięć wieków później. Wysokie i grube mury obronne, a także położenie na wysokim brzegu nad Eufratem, czyniły z niej twierdzę. Północna część miasta była odgrodzona murem od reszty. Mieściły się tam koszary, budynki dowództwa garnizonu, murowana łaźnia dla tysiąca legionistów, amfiteatr (z tego, co wiadomo, wysunięty najdalej na wschód w całym imperium) i pałac z 60 komnatami zapewniający dostojnikom komfortową (jak na przygraniczne warunki) kwaterę. Z zachowanych grafików służby wiadomo, że warowni w Durze podlegało co najmniej siedem wysuniętych posterunków. Jeden miał zaledwie trzyosobową załogę, inny był położony aż 150 km w dół rzeki. – To nie było miasto nieustannie zagrożone napadami – tłumaczył mi James. – Zapewne legioniści byli tu bardziej zajęci pilnowaniem porządku publicznego niż obroną przed najazdami. Ale pokój nie okazał się trwały. Pół wieku po zajęciu Dury przez Rzymian Persja stała się najpoważniejszym zagrożeniem granicy wschodniej cesarstwa. Począwszy od 230 r. n.e. wojna między rywalizującymi potęgami ogarnęła całą Mezopotamię. I wkrótce okazało się, że strategia obrony granic, która służyła Rzymowi przez ponad stulecie, nie sprawdza się wobec zdeterminowanego i silnego nieprzyjaciela. Na Durę przyszła kolej w 256 r. Ostatnie chwile miasta odkrywały wykopaliska francusko-syryjskiej ekipy archeologów. James działał tu przez 10 lat. Powiada, że Rzymianie musieli zdawać sobie sprawę z nieuchronności ataku. Mieli czas na wzmocnienie potężnego muru od zachodu. Zburzyli część miasta – w tym kościół i bogato wyposażoną synagogę – aby stworzyć stromą, ufortyfikowaną skarpę. Oblegająca Durę armia perska rozłożyła się obozem na cmentarzu, paręset metrów od głównej bramy miejskiej. Gdy katapulty miotały na Rzymian kamienie, Persowie budowali szturmową pochylnię i robili podkopy, licząc na zawalenie się murów. Oblężeni Rzymianie drążyli własne tunele. Na powierzchni trwały zażarte walki, a równocześnie – jak opowiada James – 19 Rzymian dostało się do perskiego podkopu. Zostali uduszeni wtłoczonym pod ziemię trującym gazem. Ich szczątki są najwcześniejszym archeologicznym świadectwem użycia broni chemicznej. James przypuszcza, że zwłoki żołnierzy, które znaleziono 1700 lat później stłoczone w ciasnym tunelu, wykorzystano do jego zatarasowania; Persowie próbowali je spalić. Murów obronnych Dury nie udało się zburzyć, ale Persowie w końcu zdobyli miasto. Zostało ono później porzucone i zasypane przez piaski pustyni. Obrońców zgładzono lub wzięto w niewolę. Wojska perskie wkroczyły do dawnych wschodnich prowincji Rzymu, zdobyły dziesiątki miast i odparły dwóch cesarzy, a trzeciego, Waleriana, w 260 r. pojmały w niewolę. Według kronikarzy perski król Szapur I przez pewien czas używał nieszczęśnika jako podnóżka do wsiadania na koń, a potem kazał obedrzeć ze skóry, którą powiesił na ścianie. Schyłek imperium To był punkt zwrotny w historii Rzymu. Od upadku Dury utrzymywana na granicach Rzymu równowaga działań zaczepnych, obronnych i psychologicznego zastraszania rozsypała się. Przez blisko półtora wieku umocnione granice pozwalały Rzymianom nie przyjmować do wiadomości bolesnej prawdy: świat za murami idzie naprzód, częściowo za ich sprawą. Michael Meyer z Wolnego Uniwersytetu w Berlinie zwraca uwagę, że barbarzyńcy, którzy służyli w rzymskich legionach, nieśli z powrotem do siebie wykształcenie, broń, wiedzę wojskową. Podczas gdy Rzym zajmował się czymś innym, liczebność, siła i organizacja barbarzyńskich plemion rosły. Gdy legiony z innych stron cesarstwa przerzucono do walki z Persami, od razu nasiliły się ataki w Germanii i Dacji. Spuścizna Hadriana rozsypywała się. – Fatalną cechą rzymskiej strategii była koncentracja siły wojskowej na granicach – twierdzi Meyer. – Gdy Germanie zaatakowali limes i zdołali się przedrzeć na tyły legionów, całe terytorium Rzymu stanęło przed nimi otworem. Można przyrównać imperium do komórki, a barbarzyńskie armie do wirusów. Gdy napastnicy zdołają przerwać cienką ścianę zewnętrzną cesarstwa, mogą we wnętrzu kraju robić, co im się żywnie podoba. Inskrypcja na 1,5-metrowym ołtarzu odkopanym w Augsburgu w Niemczech w 1992 r. jest czymś w rodzaju epitafium idei Hadriana. Głosi ona, że 24 i 25 kwietnia 260 r. n.e. rzymscy legioniści starli się z barbarzyńcami z Germanii. Rzymianie zwyciężyli – ale ledwo, ledwo. Ich dowódca rozkazał wznieść ołtarz ku czci bogini zwycięstwa, Wiktorii. Czytając między wierszami tej inskrypcji, dostrzega się inny obraz: barbarzyńcy miesiącami plądrowali terytoria leżące głęboko w Italii i wracali do domu z tysiącami rzymskich jeńców. – Widać z tego, że granica już się rozpadała – twierdzi Hüssen z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego. Cesarstwo już nigdy nie było bezpieczne w swojej skorupie. Presja wywierana na limes stała się w końcu zbyt silna. Miasta wewnątrz cesarstwa zaczęły budować własne mury. Cesarze z trudem odpierali regularne najazdy. Koszty wojny rosły. Wkradał się chaos. W ciągu dwóch wieków imperium, które niegdyś panowało nad obszarem większym niż dzisiejsza Unia Europejska, upadło. Źródło: archiwum NG.
Zakochani Polacy spędzą walentynki za granicą. Paryż przegrał z innymi miastami
Walentynki cieszą się w Polsce ogromną popularnością. Podobnie jak Halloween, święto zakochanych ma jednak swoich zwolenników i przeciwników. Dla wielu par 14 lutego to pretekst, żeby zrobić razem coś nowego lub zaskoczyć się miłym gestem. Pary podróżników chętnie organizują w tym czasie krótkie wyjazdy. Dokąd?
Spis treści: Gdzie na walentynki w Europie? Romantyczne miejsca w Rzymie Gdzie na walentynki? W podróż! W tym roku 14 lutego wypada w piątek. Możemy więc wydłużyć sobie weekend o jeden dzień i spędzić go razem z partnerką lub małżonkiem. Zimowa aura w Polsce nieszczególnie sprzyja romantycznym spacerom, ale i w naszym kraju nie brakuje urokliwych miejsc chętnie odwiedzanych przez pary i małżeństwa. Jednym z najpopularniejszych romantycznych polskich miasteczek jest Chełmno nazywane Miastem Zakochanych. A jak wygląda sytuacja na arenie europejskiej? Okazuje się, że mamy nowego faworyta. Paryż był tłem dla wielu romantycznych i bajkowych historii. To tu powstały takie filmy jak „O północy w Paryżu”, „Przed zachodem słońca” czy kultowa „Amelia”. Od kilku lat stolica Francji jest też scenerią serialu „Emily w Paryżu”. Mimo to miasto miłości położone nad Sekwaną nie znalazło się nawet w pierwszej piątce najchętniej wybieranych walentynkowych kierunków. Gdzie na walentynki w Europie? Jak wynika z danych Kiwi.com romantyczne podróże mają nowy najgorętszy kierunek. W tym roku to nie Paryż, a Rzym skradł serca zakochanych. Liczba rezerwacji do Wiecznego Miasta wzrosła aż o 37%. Mediolan nie pozostaje daleko w tyle (+23,5%). Trzecie miejsce na podium zajęła Barcelona kusząca śródziemnomorskim klimatem. Stolica Katalonii przyciąga nie tylko wyższymi temperaturami (od polskich). Miasto również było tłem dla wielu filmów o miłości. Jedna z najbardziej znanych produkcji to oczywiście „Vicky Cristina Barcelona” z oscarową rolą Penelope Cruz. Kiwi.com podaje, że ceny biletów są średnio o 15 euro niższe niż w ubiegłym roku. W tygodniu walentynkowym lot do Mediolanu kosztuje około 31 euro, a do Rzymu 71 euro. Idealna okazja, by zaplanować spontaniczny wyjazd. To dobra wiadomość dla zakochanych, którzy chcą spędzić walentynki zagranicą. Wśród europejskich miast, które zakochani najliczniej odwiedzą właśnie w okolicach 14 lutego, jest i polski akcent. W walentynkowy weekend Kraków przyciągnie o 22% więcej par niż zwykle, głównie z Wielkiej Brytanii, Danii, Włoch i Hiszpanii. Trudno się dziwić, że to właśnie stolica Małopolski znalazła się na randkowej mapie Europy. Trudno się dziwić, że to właśnie stolica Małopolski znalazła się na randkowej mapie Europy. Kraków oferuje spacery po urokliwym Starym Mieście, pierogi w klimatycznej restauracji czy romantyczne kawiarnie... A to tylko kilka z wielu pomysłów na romantyczny wieczór we dwoje. Romantyczne miejsca w Rzymie Rzym może wydawać się nieco mniej oczywistym wyborem na walentynki niż Paryż, ale przecież w stolicy Włoch także powstawały kultowe filmy romantyczne. To tu Audrey Hepburn spędzała „Rzymskie wakacje”. Do dziś wielu turystów (nie tylko w parach) zwiedza Wieczne Miasto właśnie śladami filmowej księżniczki Anny. Taki plan wycieczki uwzględnia najbardziej romantyczne miejsca w Rzymie. To między innymi: Fontanna di Trevi – jedna z najsłynniejszych fontann na świecie. Rzucenie monety do fontanny podobno gwarantuje powrót do miasta – a może także szczęście w miłości?; Via Margutta – cicha, urocza uliczka. Jej artystyczna atmosfera i brukowana nawierzchnia tworzą idealne tło na romantyczny spacer. To tu w filmie „Rzymskie wakacje” mieszkał bohater grany przez Gregory’ego Pecka. W filmie para przejeżdża też przez Piazza Venezia na skuterze Vespa, ale równie romantyczny jest Zamek Świętego Anioła i prowadzący do niego most; Villa Borghese – piękny park, gdzie można wynająć rowery lub łódkę na małym jeziorze. A z tarasu Pincio roztacza się spektakularny widok na miasto, szczególnie o zachodzie słońca. Na koniec dnia warto odwiedzić pełną klimatycznych uliczek i romantycznych restauracji dzielnicę Trastevere. To idealne miejsce na kolację przy świecach w kameralnej atmosferze. Alternatywą może być wizyta w Giardino degli Aranci. Ogród Pomarańczowy to jedno z najlepszych miejsc na podziwianie zachodu słońca nad Rzymem. Nocą Rzym wygląda inaczej niż za dnia, gdy ulicami drepczą grupki turystów. Spacer wzdłuż Forum Romanum po zmroku, gdy ruiny są podświetlone, to magiczne doświadczenie. Niedaleko znajduje się też Koloseum, które wieczorem wygląda jeszcze bardziej imponująco. Źródło: Kiwi.com Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.