Ryszard Kapuściński to jeden z najchętniej tłumaczonych polskich pisarzy. Jego reportaże do dziś budzą dyskusje
Ryszard Kapuściński to ikona polskiego reportażu. Przez lata relacjonował najważniejsze wydarzenia XX wieku z krajów ogarniętych wojną i rewolucją. Czy wiesz, co naprawdę ukształtowało jego spojrzenie na świat?
Spis treści: Wczesne lata życia Ryszarda Kapuścińskiego – dorastanie na Kresach i wojenne doświadczenia Studia, pierwsze kroki w dziennikarstwie i wczesne podróże Kapuścińskiego Globalny reportaż Ryszarda Kapuścińskiego – od Afryki po krańce świata Ryszard Kapuściński – mistrz literatury faktu i światowego reportażu Dziedzictwo Ryszarda Kapuścińskiego i kontrowersje po jego śmierci Od której książki Ryszarda Kapuścińskiego warto zacząć? Uznawany za mistrza reportażu Ryszard Kapuściński był obecny w momentach przełomowych historii – w Iranie podczas rewolucji, w Afryce u progu niepodległości, w Ameryce Południowej ogarniętej przewrotami. Styl pisania polskiego reportażysty stał się wzorem dla wielu dziennikarzy i reporterów na całym świecie. Czym zasłużył sobie na ten kultowy status? Wczesne lata życia Ryszarda Kapuścińskiego – dorastanie na Kresach i wojenne doświadczenia Ryszard Kapuściński, jeden z najwybitniejszych polskich reporterów i pisarzy XX wieku, przyszedł na świat 4 marca 1932 roku w Pińsku na Polesiu (obecnie na terytorium Białorusi) w rodzinie nauczycielskiej jako syn Józefa i Marii Kapuścińskich. Już wczesne lata życia wpłynęły na jego późniejszą wrażliwość, spojrzenie na świat i karierę literacką – jego ojciec był żołnierzem kampanii wrześniowej 1939 r., a rodzina żyła w niedostatku, co ukształtowało jego pierwsze doświadczenia biedy i społecznych nierówności. Po wybuchu II wojny światowej życie młodego Kapuścińskiego zostało gwałtownie przerwane – w wieku siedmiu lat musiał wraz z matką i młodszą siostrą uciekać przed sowiecką okupacją i groźbą deportacji, co oznaczało liczne przeprowadzki i ciągłą niepewność. Te traumatyczne doświadczenia – głód, strach i wojenne zagrożenie – utkwiły w jego pamięci i stały się fundamentem jego późniejszego zrozumienia ludzkiego cierpienia oraz empatii wobec ludzi dotkniętych konfliktami na świecie. Kresowa mozaika kultur – wieloetniczni rówieśnicy złożeni z Niemców, Ukraińców, Litwinów, Białorusinów, Ormian i Żydów – z którymi dorastał w Pińsku, nauczyła go od najmłodszych lat tolerancji i otwartości na różnorodność kulturową, co potem stało się znakiem rozpoznawczym jego reportaży. To właśnie ta wczesna ekspozycja na wielość języków i obyczajów ukształtowała jego podejście do „inności” i międzykulturowości. Po wojnie Kapuściński zamieszkał z rodziną w Warszawie, gdzie ukończył gimnazjum i w 1950 r. zdał maturę w prestiżowym Liceum im. Stanisława Staszica. Już jako nastolatek interesował się literaturą – debiutował w wieku 17 lat w tygodniku „Dziś i jutro”, a sportowo osiągał sukcesy: był zapalonym piłkarzem i wicemistrzem Warszawy juniorów w boksie w wadze koguciej. Te wczesne przeżycia i konfrontacje z trudną rzeczywistością wojny i przesiedleń stworzyły u Kapuścińskiego głęboką wrażliwość na los człowieka w sytuacjach ekstremalnych, co w dalszej karierze reportera i korespondenta z frontów świata stawało się centralnym tematem jego twórczości. Studia, pierwsze kroki w dziennikarstwie i wczesne podróże Kapuścińskiego Po ukończeniu Liceum im. Stanisława Staszica w Warszawie Ryszard Kapuściński rozpoczął swoją przygodę z mediami jako gońca w redakcji „Sztandaru Młodych”, gdzie szybko odkrył, że jego prawdziwą pasją jest dziennikarstwo. Równolegle podjął studia na Uniwersytecie Warszawskim — najpierw na filologii polskiej, a później na wydziale historii, choć to praktyka dziennikarska w pełni go zaangażowała i ukształtowała jego dalszą karierę. Podczas Październikowej Odwilży w 1956 roku Kapuściński zdobył pierwsze uznanie jako reportażysta – został wyróżniony za reportaż o Nowej Hucie, który ukazał jego wrażliwość i zdolność opisania przemian społecznych w Polsce. To doświadczenie nie tylko potwierdziło jego talent, ale również otworzyło drzwi do pierwszych dalekich podróży, które później stały się znakiem rozpoznawczym jego twórczości. Już w tym samym roku wyjechał w swoje pierwsze reporterskie podróże do Azji – odwiedził Indie, Afganistan i Pakistan, a w 1957 roku kontynuował wyprawy do Japonii i Chin, co w tamtych czasach było rzadkością dla młodego dziennikarza. Te podróże nie tylko poszerzyły jego horyzonty, lecz także dały początek jego unikalnemu stylowi reportażu o światach poza Zachodem, głęboko zanurzonych w lokalnych realiach i kontekstach kulturowych. W obliczu politycznych napięć w Polsce, gdy kolegium redakcyjne „Sztandaru Młodych” zostało rozwiązane i jego uczestnicy ukarani za wsparcie reformistycznego pisma „Po prostu”, Kapuściński zdecydował się wrócić do kraju i ostatecznie odejść z redakcji. Ta decyzja była jego aktem niezależności i świadectwem niezależności dziennikarskiego. Podróż z Chin do Polski koleją transsyberyjską, którą odbył pod koniec lat 50., zapisał po kilkudziesięciu latach jako refleksję nad złożonością imperiów i humanistycznym spojrzeniem na codzienność ludzi na obrzeżach wielkich systemów — doświadczenia te znalazły później odbicie w jednej z jego najważniejszych książek, „Imperium”. W pierwszej połowie lat 60. Ryszard Kapuściński pracował przez cztery lata jako reporter tygodnika „Polityka”, przemierzając Polskę i pisząc reportaże społeczne i lokalne, które w 1962 roku zostały zebrane w książce „Busz po polsku” — jednej z pierwszych jego ważnych publikacji pokazujących zmysł obserwacji i narracyjną głębię. Globalny reportaż Ryszarda Kapuścińskiego – od Afryki po krańce świata W latach 1960–1970 Ryszard Kapuściński stał się jednym z najbardziej znanych polskich korespondentów zagranicznych, a jego nazwisko zaczęło być utożsamiane z reportażem światowym. Po kilku latach pracy w kraju został wysłany jako korespondent Polskiej Agencji Prasowej do Afryki, gdzie spędzał znaczną część lat 60. i 70. XX wieku. W okresie, gdy kolejne afrykańskie kolonie zdobywały niepodległość, Kapuściński pojawiał się „tam, gdzie działo się coś ważnego”, często wcześniej niż inne media. Jego reporterski talent polegał na byciu jak najbliżej ludzi, których opisywał – unikał hoteli dla zagranicznych korespondentów, wybierając życie w skromnych pensjonatach i domach lokalnej ludności, co pozwalało mu głębiej zrozumieć realia społeczno‑kulturowe młodych państw afrykańskich. Podczas jednego z pobytów zapadł na malaryczne zapalenie opon mózgowych, co zmusiło go do powrotu do Warszawy, jednak już w 1967 r. wyruszył w podróż przez siedem republik azjatyckich i zakaukaskich ZSRR. Ta trzymiesięczna wędrówka zaowocowała książką „Kirgiz schodzi z konia”, w której Kapuściński pokazał inny, bardziej ludzki i złożony obraz sowieckiego imperium – daleki od utartych ideologicznych schematów. W kolejnej fazie kariery został korespondentem PAP w Ameryce Łacińskiej, gdzie przez około pięć lat mieszkał i pracował w Chile, Meksyku, Boliwii i Brazylii. Z tego okresu pochodzą jedne z jego najważniejszych książek: „Dlaczego zginął Karl von Spreit” (o Gwatemali) oraz „Chrystus z karabinem na ramieniu” (o Boliwii, Dominikanie i Haiti) – teksty, które łączą reporterską precyzję z refleksją nad przemianami politycznymi i społecznymi w Ameryce Łacińskiej. W 1974 r. Ryszard Kapuściński rozpoczął współpracę z paryskim pismem „Kultura”, dzięki czemu ponownie wyjechał do Afryki, gdzie relacjonował wojnę domową w Angoli. Swoje doświadczenia z tego konfliktu opisał w książce „Jeszcze dzień życia” – jednym z najbardziej wstrząsających i uniwersalnych opisów wojny w literaturze reportażowej XX wieku. Lata 80. przyniosły przerwę w dalekich wyjazdach z powodu stanu wojennego w Polsce – Kapuściński skupił się wtedy czasowo na twórczości poetyckiej. W 1986 r. ukazał się jego tomik „Notes”, a sam pisarz, wierny tradycyjnej formie, pisał wyłącznie na maszynie do pisania, niezależnie od miejsca zamieszkania – czy to w bloku na warszawskiej Woli, czy w domu na Kolonii Staszica. Pod koniec lat 80. rozpoczął kolejną wielką podróż – tym razem po upadającym Związku Radzieckim, którą kontynuował do 1991 r., gromadząc materiały do jednego ze swoich ostatnich wielkich dzieł – „Imperium”. Całe honorarium, jakie uzyskał za rosyjskie wydanie „Cesarza”, Kapuściński przeznaczył na finansowanie tego przedsięwzięcia, co świadczy o jego oddaniu reportażowi i determinacji w opisywaniu rzeczywistości. W 1990 r. ukazał się pierwszy tom „Lapidarium” – zbiór krótkich refleksji z podróży i lektur, który Kapuściński określał jako „poetykę fragmentu”. W kolejnych częściach tego cyklu rozwijał myśl o globalnej przemianie świata, pisząc o znikających punktach orientacyjnych i dynamice nowej epoki. W roku 2000 na Międzynarodowych Targach Książki we Frankfurcie ukazał się jego album fotograficzny „Z Afryki”, podsumowujący lata pracy w tym regionie. W ciągu roku spędzonego w Niemczech Kapuściński udzielił ponad sto wywiadów, wygłosił dziesiątki wykładów i prowadził setki spotkań autorskich, co sam podsumował jako stałą walkę między potrzebą twórczości a obowiązkiem dzielenia się doświadczeniem – pokolenia reportera, który na zawsze zmienił oblicze literatury faktu. Ryszard Kapuściński – mistrz literatury faktu i światowego reportażu Ryszard Kapuściński jest uważany za jednego z najważniejszych pisarzy literatury faktu XX wieku, który przekroczył granice tradycyjnego reportażu i wyznaczył nowe standardy w tej dziedzinie. Jako autor o wyjątkowej wiarygodności i głębi refleksji potrafił w syntetyczny i przenikliwy sposób wyjaśniać złożone procesy historyczne, społeczne i kulturowe, co wyróżniało go na tle innych dziennikarzy i pisarzy. Wojna, przemoc i ludzkie cierpienie są stałymi tematami w wielu z jego publikacji, które w sumie obejmują ponad 26 książek przetłumaczonych na ponad 30 języków. Najnowsze przekłady obejmują m.in. chińskie wydanie „Podróży z Herodotem”, co potwierdza trwałą aktualność jego myśli i globalny zasięg twórczości. Międzynarodową sławę Kapusciński zyskał szczególnie po 1983 r., gdy światowy rynek literacki przyjął anglojęzyczne wydanie „Cesarza”. Dzieło to, opowiadające o wielkości i upadku cesarza Etiopii – Hajle Syllasje, zostało przez brytyjski „Sunday Times” uznane za Książkę Roku, co jeszcze bardziej umocniło jego pozycję na arenie międzynarodowej. „Cesarz” ukazuje, jak osobista władza i symbolika monarchy splatają się z dramatyczną historią narodu – i stał się jedną z wizytówek literatury faktu. Na podstawie książki „Cesarz” w 1987 r. Royal Court Theatre w Londynie wystawił sceniczną adaptację, która z powodu ogromnego zainteresowania przeniesiona została z małej sceny na dużą salę. W Polsce natomiast prapremiera teatralna tej historii miała miejsce już w 1978 r. w Teatrze im. Jaracza w Łodzi. Podróże Kapuścińskiego po Afryce i krajach Bliskiego Wschodu zaowocowały także innymi kluczowymi tytułami, takimi jak „Szachinszach”, opisujący realia dworu szacha Iranu Rezy Pahlawiego. Jego reportaże to nie tylko faktografia, ale także głęboka refleksja nad mechanizmami władzy, tożsamości i losami ludzi żyjących w cieniu wielkich historycznych wydarzeń. Kiedy opublikował „Jeszcze dzień życia”, relację z wojny domowej w Angoli, uznani pisarze i krytycy literaccy docenili jego niespotykane połączenie reportażu z artystyczną narracją. Salman Rushdie napisał wtedy o Kapuścińskim: „Jeden Kapuściński wart jest tysiąca skamlących i fantazjujących gryzipiórków…”, podkreślając jego zdolność do oddania prawdziwego obrazu wojny i ludzkiego doświadczenia. Te proste, ale głębokie zasady sam stosował konsekwentnie – np. przy przygotowywaniu książki „Heban” zgromadził i przestudiował blisko 260 pozycji dotyczących Afryki, co świadczy o jego niezwykłej pracowitości i dociekliwości. Kapuściński pozostał wierny tradycyjnym metodom pracy – nigdy nie używał komputera, a zawsze pisał na maszynie do pisania, niezależnie od miejsca zamieszkania. Jego życie prywatne łączyło prostotę z intensywnością twórczą, co również wpływało na charakter jego pisarstwa. Ryszard Kapuściński zmarł w 2007 roku, pozostawiając po sobie dorobek, który do dziś inspiruje reporterów i pisarzy na całym świecie, a jego książki są nie tylko dokumentami epoki, lecz uniwersalnymi opowieściami o ludzkim losie i współczesnej historii. Dziedzictwo Ryszarda Kapuścińskiego i kontrowersje po jego śmierci Ryszard Kapuściński zmarł w 2007 roku, pozostawiając po sobie dorobek, który do dziś inspiruje reporterów i pisarzy na całym świecie, a jego książki są nie tylko dokumentami epoki, lecz uniwersalnymi opowieściami o ludzkim losie i współczesnej historii. Jednak wizerunek Kapuścińskiego jako nieomylnego mistrza reportażu zaczął być przedmiotem debat i sporów po publikacji w 2010 r. biografii „Kapuściński non‑fiction” autorstwa Artura Domosławskiego – cenionego dziennikarza i reportera, który podjął próbę ukazania pisarza „bez mitów” i analizowania zarówno jego mocnych stron, jak i słabości. Książka Domosławskiego, oparta na obszernych materiałach i rozmowach, wzbudziła głębokie kontrowersje w polskiej przestrzeni publicznej – część czytelników i krytyków uznała ją za ważny, rzetelny portret człowieka złożonego i skomplikowanego, inni z kolei krytykowali autora za to, że obnażał prywatne aspekty życia Kapuścińskiego i podważał niektóre elementy jego legendy. Publikacja spotkała się z oporem ze strony wdowy po Kapuścińskim, Alicji Kapuścińskiej, która próbowała zablokować jej wydanie w sądzie, argumentując, że narusza dobre imię męża oraz jego prywatność. Doszło także do sporów wokół wydania i treści biografii – w pewnym momencie wydawca zgodził się usunąć fragmenty pod naciskiem rodziny, co wywołało oburzenie części środowiska literackiego i dyskusję o granicach wolności twórczej i prawa do interpretacji faktów. Zwolennicy Domosławskiego podkreślali, że jego książka jest nie tylko biografią, ale także refleksją nad naturą reportażu, pamięcią historyczną i konstrukcją legendy publicznej postaci, zachęcając do krytycznego spojrzenia na mit wielkiego reportażysty. Dzięki temu debacie – często burzliwej – twórczość Kapuścińskiego zyskała dodatkową warstwę interpretacyjną i pozostaje przedmiotem analiz oraz dyskusji zarówno w Polsce, jak i za granicą. Od której książki Ryszarda Kapuścińskiego warto zacząć? Dla osób, które dopiero rozpoczynają przygodę z twórczością Ryszarda Kapuścińskiego, doskonałym punktem wyjścia jest „Cesarz” – jego najbardziej znana książka, będąca symbolicznym portretem władzy absolutnej i jej upadku na przykładzie cesarstwa Hajle Sellasje w Etiopii. Dzieło to jest nie tylko przystępne w formie, ale i głęboko uniwersalne, przez co idealnie wprowadza w styl i sposób myślenia Kapuścińskiego. Drugą rekomendowaną pozycją jest „Szachinszach”, ukazująca losy Iranu tuż przed rewolucją islamską – to książka bardziej refleksyjna, poruszająca mechanizmy społecznych przemian. Osoby zainteresowane Afryką powinny sięgnąć po „Heban”, który zawiera wielowymiarowy obraz kontynentu, bazujący na dekadach obserwacji i podróży. Z kolei „Podróże z Herodotem” spodobają się czytelnikom poszukującym głębszych filozoficznych i kulturowych przemyśleń o naturze świata, historii i człowieka – to esej, pamiętnik i traktat o reporterskiej pasji w jednym. Źródło: nagrodakapuscinskiego.pap.pl Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
W czasie mojego afrykańskiego stypendium spotkałam prawdziwego króla Aszanti, święte małpy i najbardziej szykownych studentów na świecie
Co przypomina dworzec autobusowy w Akrze? Najbardziej przypomina tabor wielkiego cyrku, który zatrzymał się na krótki postój. Jest kolorowo i rozbrzmiewa muzyka. Autobusy są podobne raczej do wozów cyrkowych niż do luksusowych „pulmanów”, które suną po szosach Europy i Ameryki. Te w Akrze to jakby ciężarówki o drewnianych nadwoziach, które mają dach oparty na słupkach. Dzięki temu, że nie ma ścian, w czasie jazdy chłodzi nas zbawienny przewiew – tak drogę do Kumasi opisywał w Hebanie najlepszy polski reportażysta Ryszard Kapuściński. A teraz to ja jadę do Kumasi. Mam spędzić tam najbliższe siedem tygodni, w czasie których będę z ramienia studenckiej organizacji AIESEC szykować cykl szkoleń dla afrykańskich studentów. Z dwoma walizkami, ogromnym kapeluszem słomkowym i kremem przeciwsłonecznym z największym istniejącym filtrem w kieszeni czekam na autobus na dworcu autobusowym w Akrze. Od przylotu z Polski, czyli od wczoraj, cały czas myślę o Hebanie. I o tym, jak bardzo tamte opisy różnią się od tego, co widzę. Mijam biurowce, szklane domy i pole golfowe na obrzeżach miasta. Zaglądam do kawiarni, restauracji, eleganckich sklepów. Wszystko jest takie nowe i zadbane. Normalne. Dlaczego wyobrażałam to sobie zupełnie inaczej? Gdzie te kolorowe, cyrkowe furmanki przepełnione dzikimi zwierzętami i owocami, o których pisał Kapuściński? Zamiast ciężarówek z drewnianym podwoziem czeka na mnie klimatyzowany autokar. Żadnych problemów z przewiewem. Dwie rzeczy się jednak z opisami Kapuścińskiego zgadzają. Po pierwsze: napisy. Są wszędzie, na każdym wolnym kawałku przestrzeni autobusu, i zawsze dotyczą Boga, powinności, zakazów i moralnych pouczeń. Po drugie: rozkład jazdy, a raczej jego brak. Na pytanie: „Kiedy odjedzie autobus?”, zdumiony kierowca odpowiada: „Gdy się wszyscy zbiorą”. Czyli – jak się okazuje – za dwie godziny. Studencki szyk Droga za autobusem zaczyna się kurzyć. Krajobraz coraz bardziej przypomina ten stereotypowo afrykański. Coraz mniej budynków, drzew, ludzi. Ziemia nabiera intensywnie pomarańczowo-różowej barwy. Po mniej więcej 300 km autobus zatrzymuje się na środku drogi. Kilka chałup i koza w oddali. Wieś nazywa się Kwamo i naprawdę nie wygląda jak ośrodek akademicki. Ale zgodnie ze wskazówkami podanymi w mailu – czekam. Razem ze mną kilkanaścioro dzieci, które przybiegły z okolicznych domów. Obruni, obruni, powtarzają, dotykając moich włosów i skóry. W języku twi słowo to oznacza białego człowieka, cudzoziemca. Odwdzięczam się powtarzaniem słowa „bibini”, co znaczy tyle co „czarny, miejscowy człowiek”. Po półgodzinie w końcu się zjawia. W eleganckich butach i z szerokim uśmiechem. Samuel ma 21 lat i będzie opiekunem naszej grupy. To on będzie dbał, żebyśmy czuli się dobrze i w Kwamo, gdzie mieszkamy, i w Kumasi, gdzie znajduje się uniwersytet. – Jestem tu po to, żeby cię wspierać w naszym zwariowanym afrykańskim świecie – mówi na przywitanie. Po chwili gawędzimy jak starzy znajomi, choćby o Robercie Kubicy, którego fanem jest Samuel. Mijamy gliniane chaty z talerzami anten satelitarnych, kościół, boisko. Straganiki, przedszkole i mieszkanie wodza wioski, choć chyba lepiej byłoby użyć słowa „sołtys”. Jest też sklep, całkiem nieźle wyposażony. To tu będę codziennie wpadać na śniadanie – bułkę ze smażonym jajkiem. Nasz dom jest skromny, ale spory, zwłaszcza jak na standardy Kwamo. Ma cztery kilkuosobowe pokoje, dwie łazienki, mały ogródek. I ściany w różowym kolorze. Moja międzynarodowa grupa liczy 15 osób. Pochodzą głównie z Chin, USA i Nigerii. Plus ghańscy studenci pełniący funkcję mentorów AISEC-owego projektu. Jego cel? Mamy skupić się na perspektywach zawodowych młodych Afrykanów, pomóc w tworzeniu własnego biznesu. A w praktyce przygotować cykl szkoleń. W Kumasi znajdują się dwie renomowane uczelnie wyższe, w tym Kwame Nkrumah University of Science and Technology, której absolwentem jest były sekretarz ONZ Kofi Annan. Warto tu wpaść, nie tylko do kafejki internetowej, ale przede wszystkim by poznać miejscowych studentów. To co uderza mnie najbardziej, to ich elegancja i szyk. Chłopcy zawsze w odprasowanych koszulach, dziewczyny na obcasach. Dużo biżuterii, markowe okulary i telefon, koniecznie smartfon. Jak tłumaczy Samuel, liczy się self-promote, odpowiednik naszego polskiego lansu. Z pewnością studiuje tu elita, przynajmniej ta finansowa. Nauka w Ghanie jest zresztą płatna. Już na pierwszym spotkaniu dzielimy się zadaniami. Ja cały dzień z laptopem pod pachą i telefonem przy uchu szukam instytucji, które mogłyby wesprzeć nasz projekt, nie tylko finansowo. Wieczorem łączę przyjemne z pożytecznym. Wychodząc na imprezę w okolicach kampusu uczelni KNUST, zabieram ze sobą wcześniej zaprojektowane przez naszą grupę ulotki i broszury. Wszystko dla sprawy! Gdzieś pomiędzy bieganiem po uczelniach i firmach odkrywam prawdziwą Ghanę. W przydrożnych budkach zamawiam kurczaka z ryżem jollof rice, zawsze z tą samą surówką z białej kapusty i marchewki. W Ghanie to zestaw obowiązkowy! Drugą opcją jest fufu, czyli wielka tłusta kluska zanurzona w pomidorowo-rybnej zupie. Szczerze? Pycha! Jako biała dostaję łyżkę, ale nie chcąc wychodzić na europejskiego snoba, jem – jak inni – rękoma. Raz w tygodniu szaleję i razem z wiecznie głodnymi Chińczykami odwiedzamy jakąś zagraniczną restaurację, na przykład pizzerię. W końcu postanawiam jednak ugotować coś samodzielnie. Idziemy ze znajomymi na Kjeta Market, popularny bazar w Kumasi, ponoć największy w całej Afryce Zachodniej. Tłok, długie i ciemne korytarze, trudny do zniesienia rybny odór. Można znaleźć tu wszystko: od przysmaków kuchni afrykańskiej, przez maski z drzew palmowych, ubrania ze skóry wielbłąda, po biżuterię z kości słoniowej. Jak przystało na bazar, cen nie ma, trzeba się targować. Na szczęście sprzedawcy szybko zgadzają się na podawane przez nas kwoty. Czyżby i tak były wysokie? Wychodzimy z bazaru z ogromnymi torbami z jedzeniem i pamiątkami. W ostatniej chwili ktoś wyrywa mi z ręki telefon. Na nic nie zdaje się pogoń między straganami. Ale nie ze mną te numery! Następnego dnia odnajduję go na innym targu. Po długiej kłótni z policjantem i całą grupą handlarzy broniących swojego kolegi wreszcie ktoś mi go zwraca. Totalne wariactwo! I spora dawka adrenaliny. Uśmiech króla Mamy szczęście! W Kumasi odbędzie się Adae Kese Festiwal, na którym będzie można spotkać króla Aszanti, ludu, który stworzył potężne przedkolonialne imperium. Ghana czuje się spadkobiercą tamtego państwa. Dziś władcy przysługuje głównie rola reprezentacyjna. Poza tym to on mianuje wodzów ghańskich wiosek. Obecny monarcha Nana Osei Tutu II jest władcą od 1999 r. W XVII w. lud Aszanti rozwinął ogromne i zamożne imperium, głównie dzięki handlowi złotem, diamentami i kakao, w zamian za broń. Dzięki temu Aszanti było jednym z nielicznych afrykańskich krajów zdolnych stawić opór europejskim imperialistom. Do czasu. W czasie czwartej wojny z Brytyjczykami, zakończonej w 1896 r., zmuszeni byli się poddać. Szybko odnajdujemy pałac, w którym ma odbyć się królewska impreza. Trzeba kupić bilet. Niestety w Ghanie w obiektach turystycznych obowiązują dwa cenniki: dla swoich i cudzoziemców. Kolegom z Nigerii z wiadomych względów udaje się obejść to rozróżnienie, ale my, blade twarze, odczuwamy w portfelu bolesny dyskomfort dyskryminacji. Zaczyna się impreza. Muzyka, kolory, totalny szał. Goście to śmietanka towarzyska kraju, w tym przedstawiciele dyplomacji i urzędów. Wszyscy prezentują się z dumą w tradycyjnych strojach – kolorowych, długich i przewiązywanych przez jedno ramię. Ważniejszym gościom towarzyszy służba, która za pomocą bogato zdobionych parasoli osłania ich przed słońcem. Jest i król! Ubrany w czerwono-złote szaty, z biżuterią z czystego złota. Muzycy zaczynają dąć w trąby z kości słoniowej, dziewczęta obsypują kwiatami drogę, po której stąpa możnowładca. Ten w końcu siada na tronie. Goście ustawiają się w długiej kolejce, by ukłonić się i okazać szacunek. Turystom ponoć nie przystoi podchodzić bliżej. Kłaniam się więc z oddali. W zamian otrzymuję delikatny uśmiech skierowany właśnie do mnie. Po chwili król znów poważnieje. Święte małpy Zakończyliśmy pracę nad naszym projektem. Pierwsze szkolenie dla studentów wypadło rewelacyjnie. Sala wypełniona była po brzegi, a reakcje po zajęciach pełne entuzjazmu. Zadbaliśmy również o oprawę artystyczną całego eventu – były wspólne tańce, śpiewanie i jedzenie. Po kilku dniach studenci przesłali nam stworzone przez siebie własne biznesplany. Wybraliśmy najlepsze i podesłaliśmy wybranym wcześniej firmom, które mają podjąć z nimi współpracę. Po ciężkiej pracy czas na poznanie reszty kraju! Jedziemy do Cape Coast, dawnej stolicy nad oceanem. To miejsce trzeba zobaczyć, by zrozumieć historię kraju. Miasto zostało założone w XV w. przez Portugalczyków. Kilkakrotnie zmieniało właściciela, przechodząc z rąk Holendrów, Szwedów po Brytyjczyków. To ci ostatni w 1877 r. przenieśli stolicę do Akry. Zwiedzamy jeden z dwóch zamków (można to robić także nocą, przy oświetleniu lamp naftowych), chodzimy po ruinach fortów (najstarsze kamienie pochodzą z XVI w.). Zamek Cape Coast zbudowano w celu ułatwienia transatlantyckiego handlu drewnem i złotem, później przekształcono go w fort handlu afrykańskimi niewolnikami, który słynął ze szczególnego okrucieństwa w traktowaniu i przetrzymywaniu ludzi. Na koniec, mając i tak mokre ubrania od upału, decydujemy się na lodowatą kąpiel w wysokich falach Oceanu Atlantyckiego, otaczającego ruiny Cape Coast. Mój pierwszy raz w oceanie! Potem podróżujemy już bez ghańskich znajomych, w trzyosobowej grupce. Ruszamy na północ! Pierwszy przystanek: sanktuarium małp między wioskami Boabeng i Fiena. Małpy są w tym regionie uznawane za święte, nie wolno ich płoszyć ani przepędzać. Okoliczni mieszkańcy uważają, że chronią ich od złego i dlatego pośmiertnie należy im się szacunek. Spacerujemy po lesie dobre dwie godziny, zanim udaje nam się dojrzeć pierwszego czarno-białego colobusa. Drugim unikatem są pomarańczowe małpki mona. Oba gatunki bardzo rzadkie, w regionie jest ich zaledwie 600. W lesie odnajdujemy również cmentarzysko. Na małej polanie rozstawione są niewielkie tabliczki. Na niektórych wypisane są imiona, na innych tylko data. To nagrobki zwierząt, z rokiem ich śmierci. Północ to region dwóch religii. Podczas gdy w południowej i środkowej Ghanie dominuje chrześcijaństwo, tu pojawia się coraz więcej muzułmanów. Ponadto język angielski zostaje wypierany przez francuski. Chodząc po Tamale lub innych miasteczkach, słyszymy nawoływania muezinów. Spotykam zakwefione kobiety i mężczyzn uciekających wzrokiem od moich – w ich mniemaniu – za krótkich spodenek. W końcu docieramy do parku Mole. Podłączamy się do grupy Duńczyków i ruszamy pod opieką przewodnika, który gwarantuje nam ochronę. U boku ma wielką strzelbę. Przedzieramy się przez puszczę najciszej jak potrafimy. Nie chcemy odstraszyć zwierząt. Z czasem dostrzegamy ptaki tak kolorowe, że koliber przy nich to szara mysz. Widzimy też afrykańskie jelenie i gigantyczne mrówki. Ale wielkich zwierząt, ani widu, ani słychu. Trudno… Zbliżamy się do końca wyprawy i nagle – słoń! Swoimi ogromnymi uszami chłodzi się przed upałem. – Spójrzcie, nie ma prawego kła. Musiał go stracić podczas walki – mówi nasz przewodnik. Po chwili pojawia się cała rodzinka słoni. Jestem w euforii! Msza za Afrykę Zbliża się powrót. Tuż przed wyjazdem Samuel zaprasza mnie na mszę. W przeciwieństwie do Europy nie trwa ona godziny, ale cały dzień, z małymi przerwami na domowy obiad czy kolację. Kościół to wielki namiot z niewielkim ołtarzem i kilkudziesięcioma plastikowymi krzesełkami. Są i sztuczne kwiaty, święte obrazy, upięte tkaniny i dywany. Kiczowato, ale uroczo. Samuel przedstawia mnie pastorowi. Uścisk dłoni… I cały namiot klaszcze i krzyczy. Dlaczego? „Biały człowiek w kościele to znak od Boga, że czeka nas szczęście w wiosce” – szepcze mi do ucha Samuel. Wzruszona siadam na jednym z nielicznych wolnych plastikowych krzesełek. Msza trwa dalej. Ludzie śpiewają, tańczą, łapią się za ręce. Niektórzy zamykają oczy i ze wzruszenia płaczą. Oni przeżywają tę mszę całym swoim sercem i ciałem. Mnie też udzielają się te emocje, choć przecież nie rozumiem ani słowa. Dziecko kobiety bawi się moimi włosami, jednocześnie całując mnie w policzek. To kwintesencja Afryki. Chcę tu zostać na zawsze!
"Nigdy nie przestawił się na komputer". Poruszające wspomnienie Ryszarda Kapuścińskiego
Od chwili gdy przed operacją odłożył ostatnią w życiu lekturę, którą był Pan Tadeusz (poprosił żonę, aby mu przyniosła ulubioną książkę do szpitala), mijają prawie kolejne lata. Przez ten czas napisano o Mistrzu setki esejów, artykułów, wspomnień, książek.
Uczona egzegeza jego twórczości jest dziś w światowym piśmiennictwie ogromna. Co mógłbym dodać? Pamiętam, że było to po znakomitym wykładzie prof. Aleksandra Gieysztora, na którym, jak zawsze, zabrakło miejsc w sali. Podszedł do mnie smagły chłopak o roześmianych oczach i bujnej ciemnej czuprynie. Przedstawił się i zapytał: – To ty jesteś ten wilnianin, co przeniósł się do nas po pierwszym roku z Torunia? To będzie nas co najmniej dwóch z Kresów! Ryszard był już wtedy najpopularniejszym studentem na roku. Nie zapomnę utkwionych w nim zachwyconych oczu koleżanek, gdy z aktorskim wyczuciem słowa i niezwykłym żarem deklamował na sali, w przerwie między wykładami, wiersze Mickiewicza i Majakowskiego. Mickiewicz, źródło polszczyzny, z którego czerpał, towarzyszył mu całe życie. Majakowski, jego „schodki” i onomatopeiczne frazy poetyckie, fascynowały wtedy wielu z nas: …Skręcały tramwaje na most do giserni szyn wyślizganą krzywizną… Kapuściński, podobnie jak całe pokolenie ówczesnych „pryszczatych”, potrzebował sporo czasu, aby wyzwolić się od fascynacji tą poezją. Wkrótce pochłonęło go dziennikarstwo. Potem, gdy 13 grudnia 1981 r. stan wojenny przerwał nagle jego reporterskie wyjazdy na inne kontynenty, wrócił do pisania wierszy. W tej poezji dopowiedział o swym pokoleniu urodzonym w czasach wojennej zawieruchy to, co nie dawało się wyrazić prozą. Ty piszesz o człowieku w obozie ja o obozie w człowieku u ciebie druty kolczaste na zewnątrz u mnie kłębią się wewnątrz każdego z nas... Rysiek urodził się w Pińsku. W czasie wojny często bywał głodny. Groźne i fascynujące zarazem sceny wojenne zapadły w pamięć dziecka, na zawsze pozostały w jego wyobraźni. Front trzykrotnie przechodził przez 30-tysięczne miasteczko, którego ludność posługiwała się głównie językiem jidysz i białoruskim. Polskość to była nieliczna polska inteligencja, do której należeli oficerowie miejscowego garnizonu i nauczyciele gimnazjum. Wśród nich ojciec i mama Ryśka. Człowiek kształtuje się całe życie, ale najważniejsze jest dzieciństwo. To spędzone w Pińsku i na pograniczu ukształtowało otwartość Ryszarda Kapuścińskiego na Innego. Na inne od naszego sposoby myślenia, kultury, wiarę i poglądy. Już jako pisarz światowej sławy w czasie spotkań z czytelnikami, z uczestnikami seminariów dla młodych dziennikarzy w Hiszpanii, Polsce i Ameryce Łacińskiej musiał często odpowiadać na pytanie: „Czy fascynowała pana wojna?”. – Nie – odpowiadał zazwyczaj. – Moja obecność na frontach wojen i rewolucji to była konsekwencja zawodu reportera, który wybrałem – mówił skromnie autor Wojny futbolowej i książki Jeszcze dzień życia. Ta ostatnia, reportaż z walk w Angoli w 1975 r., stała się w światowej literaturze uniwersalnym, wstrząsającym opisem wojny domowej. Ale wbrew temu, co twierdził Rysiek, wojna, którą przeżywał niczym przygodę, bez dorosłej świadomości, że i jemu może przynieść śmierć, pozostawiła po sobie rodzaj fascynacji. Może właśnie dlatego wojny i rewolucje są nieustannie obecne w jego pisaniu. Kapuściński jako korespondent Polskiej Agencji Prasowej jeździł po całej Ameryce Łacińskiej. Czarna Afryka lat 60. i 70., gdy kolejne jej kolonie wybijały się na niepodległość, stała się jego domem. Był jednym z wybranego zastępu reporterów z czasów „dziennikarstwa uczestniczącego” epoki przedinternetowej, kiedy to instynkt i łut reporterskiego szczęścia były w tym zawodzie czymś niezastąpionym. Ryszard pojawiał się we właściwym momencie zawsze tam, gdzie działo się coś naprawdę ważnego. Jego korespondencje to autentyczne, pisane z miejsca wydarzeń relacje z kilkunastu rewolucji i wojen. Wojna futbolowa jest reportażem z konfliktu między dwoma małymi, biednymi krajami Ameryki Środkowej – Hondurasem i Salwadorem – w 1969 r. Trwał tylko 100 godzin, ale kosztował życie 6 000 ludzi. Kapuściński był jak zwykle tam, gdzie strzelano, podczas gdy większość jego kolegów pisała o tej wojnie z pięciogwiazdkowego hotelu Camino Real w stolicy, Tegucigalpie. Znajdował się na linii ognia, obok padali zabici. Z „agencyjną” oszczędnością słów i precyzją, która cechuje też jego prozę, pisał depesze z frontu. Później w swych korespondencjach pokazał mechanizm społecznej i ekonomicznej bomby zegarowej, która doprowadziła do absurdalnego konfliktu: kilkaset tysięcy bezrolnych salwadorskich wieśniaków osiedliło się na pograniczu Hondurasu, a hondurascy właściciele ziemscy szukali pretekstu, aby ich stamtąd wyrzucić. Stała się nim porażka drużyny honduraskiej w czasie eliminacji do mistrzostw świata. PAP w tamtych latach był ambitną, ale biedną agencją. Jeżdżąc jako korespondenci wojenni do różnych zapalnych punktów świata, jej wysłannicy nie byli nawet ubezpieczeni. Na początku października 1975 r. odebrałem w Portugalii, którą „obsługiwałem” jako korespondent PAP (oprócz Hiszpanii i byłych kolonii portugalskich) telefon. Nasz szef i przyjaciel, Michał Czarnecki, telefonował z Centrali: – Rysiek teleksuje, że został w Luandzie bez pieniędzy i bez papierosów. Mieszka w jakimś strasznym afrykańskim hotelu… Zrób coś! Oznaczało to, że mam jakimś cudem przesłać mu kilkaset dolarów w małych banknotach i papierosy. Jak to zrobić, skoro angolskie wojsko na lotnisku w Luandzie konfiskowało papierosy, których zabrakło w objętym wojną domową kraju? Sprawa przesłania pieniędzy przedstawiała się jeszcze beznadziejniej. Na szczęście mój kolega z lizbońskiej gazety O Diario, David Ramos, został właśnie dyrektorem gabinetu premiera Vasco Goncalvesa. Przyniosłem mu 300 dolarów w drobnych nominałach i cztery kartony fajek, a on zapakował wszystko do wielkiej brązowej koperty z grubego papieru. Po chwili wrócił z gabinetu premiera. Na kopercie był zamaszysty podpis szefa rządu i lakowa pieczęć. – Nie ma pewniejszej drogi: przesyłka dla twego kolegi poleci pocztą kapitańską od szefa rządu do dowódcy naszej bazy lotniczej funkcjonującej jeszcze pod Luandą. Rysiek, obudzony w swoim hoteliku o drugiej nad ranem przez dwóch żandarmów i wieziony jeepem za miasto, myślał, że został aresztowany. Przychodziły mu do głowy najgorsze myśli. Żandarmi wprowadzili go do jakiegoś baraku. Zza biurka wstał portugalski pułkownik, trzasnął obcasami i wyrecytował: – Pan Kapucinky? Mam zaszczyt wręczyć panu osobistą przesyłkę od pana premiera Vasco Goncalvesa. Redakcja zagraniczna PAP była w PRL-u szczególnym miejscem, nagromadzeniem i kuźnią dziennikarskich talentów. Ci, którzy chcieli poznawać i opisywać świat, nie mieli wielu innych możliwości wyruszenia na jego podbój. Dzięki reportażowi To też jest prawda o Nowej Hucie w Sztandarze Młodych, który napisał jako 24-latek, Kapuściński znalazł się w czołówce odwilży ogarniającej poststalinowską Polskę. Zaowocowała ona słynnym plenum październikowym 1956 r., które otworzyło kraj na świat, podczas gdy inne państwa „obozu” wciąż z trudem wychodziły z okowów stalinizmu. W redakcji zagranicznej PAP, do której dołączył, szybko poznano się na talencie Kapuścińskiego. Jednocześnie gdzieś „u góry” doszli do wniosku, że niech już lepiej autor Buszu po polsku opisuje swym ostrym piórem obce kraje. I tak Rysiek pojawił się wkrótce w Indiach, a potem, jako samotny harcownik, w autentycznym buszu – latynoamerykańskim i afrykańskim. Ambicją wielu dziennikarzy pracujących dla PAP oraz tygodników Polityka i Kultura, dla których pisał Kapuściński, było przemycić czytelnikom wbrew cenzurze jak najwięcej wiedzy o świecie. Rysiek wspominał, jak po jego powrocie z Konga pewien towarzysz z MSZ próbował mu zakazać dalszych wyjazdów. – Co wyście wypisali (!) – oburzał się. – Rewolucję nazywacie anarchią (...). Nie możecie jeździć za granicę jako dziennikarz, bo nie rozumiecie procesów marksistowsko-leninowskich zachodzących w tamtym świecie. Tymczasem Kapuściński całym sercem był po stronie ludów Czarnego Kontynentu walczących o wyzwolenie z jarzma kolonializmu. Od 1960 r., kiedy przybył do Afryki, niepodległość uzyskało tam 17 krajów. W Ameryce Łacińskiej jego fascynacja teologią wyzwolenia (książka Chrystus z karabinem na ramieniu) wynikała z tych samych przesłanek. To był kontynent, który od czasów odkrycia pozostawał w niewoli Hiszpanów, Portugalczyków, Anglików i Francuzów, a gdy już sięgnął po wolność, znalazł się w ciężkiej zależności od kolosa z północy. Postaciami, które w latach 60. i 70. szczególnie oddziaływały na wrażliwość i wyobraźnię całego pokolenia dziennikarskiego, byli Ernesto „Che” Guevara i Salvador Allende. Zapadły mi w pamięć słowa Che, usłyszane na krótko przed jego tragicznie zakończoną boliwijską wyprawą: – Nie da się napisać książki, tak jak nie sposób dokonać rewolucji, jeśli nie potrafisz się czasami wściec. Ale nie da się zrobić dobrze żadnej z tych rzeczy, jeśli nie lubisz ludzi i nie jesteś gotów poświęcić dla nich życia. Ryszard Kapuściński każdego dnia był gotów płacić swoim zdrowiem i życiem za spełnianie tego, co przyjął jako własną misję: dziennikarstwa, które służyło przedstawianiu prawdy o najbardziej upośledzonej części świata. W samym środku Czarnej Afryki Rysiek zachorował na malarię mózgową, która nieleczona kończy się śmiercią. Odnowiła mu się też wojenna gruźlica, co ukrywał przed redakcją. Chodził do bezpłatnej przychodni dla miejscowej ludności, zamiast udać się do szpitala, gdzie leczono skutecznie, ale za pieniądze. Gdyby jednak tam poszedł i wysłał rachunek do Warszawy, Centrala dowiedziałaby się o jego chorobie. Rysiek obawiał się, że kazano by mu natychmiast wracać. Zresztą chciał być jak najbliżej opisywanych ludzi, żyć choć trochę ich życiem. Nie mieszkał w hotelach dla białych, ale w zarobaczonych murzyńskich „pensjonatach”, w ubogich domach swych ugandyjskich czy tanzańskich przyjaciół. Sądzę, że był to z jego strony akt lojalności wobec miejscowych, wśród których żył miesiącami i z którymi się przyjaźnił. Gdy w końcu się przyznał, iż „ma kłopoty ze zdrowiem”, PAP wysłała Alicję, jego żonę lekarkę, do Tanganiki, aby zajęła się leczeniem męża. Alicja umieściła go nawet na jakiś czas w szpitalu. Ta drobna blondynka, którą poznał jako studentkę, zapatrzona w Ryśka, odznacza się subtelnym poczuciem humoru. W dyskusjach potrafiła niekiedy jedną uwagą, niepozbawioną dobrotliwej ironii, sprowadzać męża na ziemię. Nie należy do kobiet dominujących. Taki związek przy jego charakterze i trybie pracy nie byłby możliwy. Stała się na całe życie najbliższym przyjacielem Ryśka i jego Aniołem Stróżem. Towarzyszyła mu, gdy przebywał przez dłuższy okres na tzw. stałej placówce korespondenckiej PAP w Meksyku, jednak w czasie jego nieraz wielomiesięcznych wypraw dziennikarskich podejmowanych przez ponad cztery dziesiątki lat była wystawiona na nieustający niepokój. Skromność i serdeczny stosunek do ludzi, z którymi chciał się spotykać, stały się z czasem częścią „mitu Kapuścińskiego”. Miał niezwykły dar otwierania ludzkich serc i umysłów. Temu urokowi ulegało również wiele interesujących kobiet, które ponadto przyciągała rosnąca sława reportera i pisarza. Zapewne, jak większość mężczyzn, bywał nieco próżny, chociaż nie cenił pozorów. Nie cierpiał blichtru i nawet już jako zamożny pisarz światowej sławy, mimo okazywanych mu wszędzie honorów i zaszczytów, których dostępował, nie dał się wciągnąć w gry i zabawy targowiska próżności. Kapuściński, wierny dziennikarstwu z epoki teleksu i maszyny do pisania, nigdy nie przestawił się na komputer. Tak jak w czasach, gdy mieszkali z żoną i córeczką w bloku przy ul. Pustola na warszawskiej Woli, również po przeprowadzce do willi na nobliwej warszawskiej Kolonii Staszica, na biurku Ryśka i po kątach stały maszyny do pisania. Zdarzało mu się przesiedzieć i pięć dni nad eriką w ufortyfikowanej książkami bibliotece na piętrze ich domu. Wyrzucał do kosza jedną po drugiej zmięte kartki z nieudanymi próbami. Aż wreszcie, gdy udało mu się znaleźć te kilka najważniejszych zdań, które miały „otworzyć” nową opowieść, zbiegał piętro niżej, aby z triumfem i wielką ulgą odczytać je Alicji. Tak było i z Hebanem: Przede wszystkim rzuca się w oczy światło, wszędzie – światło. Wszędzie – jasno. Wszędzie – słońce. Przy wszystkich zaletach Ryszard potrafił być wręcz trudny. Głównie z dwóch przyczyn. Jego uśmiech mógł wprowadzać w błąd. Tak naprawdę był człowiekiem niebywale serio. Oto przed egzaminem magisterskim pozostawało nam jeszcze do zaliczenia szkolenie wojskowe. Byliśmy w jednej drużynie i pod jednym namiotem na obowiązkowych trzymiesięcznych ćwiczeniach. Nie za mocne kondycyjnie, niedożywione studenckie wojsko traktowano jak normalnych poborowych. Maszerowaliśmy w lipcowym upale przez mazurskie piachy z pełnym obciążeniem bojowym i do tego całe kilometry w maskach gazowych. Kolega z Wydziału Kultury Materialnej (dziś Archeologia) zemdlał, a paru innych udawało omdlenia. Rysiek też był bliski utraty przytomności, ale wytrzymał do końca. Nigdy też nie zgłosił się, gdy przed cięższymi ćwiczeniami padała komenda: „Chorzy wystąp!”. Lubił takie wyzwania. A może sprawdzał się jako mężczyzna? Miał tylko 22 lata, ale szybko zdobył poważanie u naszych zawodowych kaprali. Jeden z nich, atletycznie zbudowany, szczególnie nie lubił żołnierzyków studentów. Wiedział, że za parę miesięcy będzie im musiał salutować jako jednogwiazdkowym oficerom. Nie przepuścił okazji, aby dać nam w kość. Podpadłem za niezapięty pod szyją guzik munduru. Po wykonaniu 20 pompek miałem dość. Gdy kazał ćwiczyć dalej, wykrzykując coś o „paniczykach”, poderwałem się, krzycząc: „Popamiętasz mnie, sk…synu”, co było kompletną głupotą. Nie mówiąc o tym, że było niewykonalne. Na szczęście szeregowy Kapuściński z szeregowym Krzysztofem Teodorem Toeplitzem skoczyli do mnie, wykręcili mi ręce do tyłu i wciągnęli do namiotu. Rysiek wysłany na negocjacje z kapralem zażegnał awanturę, która mogła się zakończyć sądem polowym. – Poza tym on mógłby cię znokautować, zabić jedną ręką i też miałby proces! Odwaga nie wystarczy, trzeba myśleć, do cholery! – zakończył sprawę mój przyjaciel, który nigdy nie przeklinał. Jego druga trudna cecha nasilała się z wiekiem. Pozornie beztroski i odprężony w sposobie bycia, żył pod dojmującą tyranią poczucia upływającego czasu. W ostatnich latach coraz bardziej gnębiła go myśl o jeszcze nienapisanych, a już szczegółowo zaprojektowanych książkach. Nie zdążył napisać co najmniej jednej książki swego życia, która rozdział po rozdziale od dawna powstawała w jego głowie: książki o ukochanym, rodzinnym Pińsku. Byliśmy jeszcze stosunkowo młodzi, ledwie stuknęła nam pięćdziesiątka. Śmiertelnie się na mnie obraził na całe dwa tygodnie, gdy spóźniłem się 30 minut do knajpy na umówiony obiad. Wstał od stolika i poszedł. Jeśli chodzi o poczucie czasu, z Ryśkiem nie było żartów. Wojna, przemoc, ludzkie cierpienie są obecne w wielu spośród 26 książek, które napisał i które przełożono na 31 języków (ostatnio Podróże z Herodotem ukazały się po chińsku). Na początku lat 90. Kapuściński zbierał materiał do swego ostatniego wielkiego reportażu: Imperium, podróżując po Związku Radzieckim w czasach pieriestrojki Gorbaczowa jako korespondent Polskiej Agencji Prasowej. Legitymację PAP miał „od zawsze”. Od dość dawna pisarz, którego światowa sława zaczęła się od wydania w 1983 r. jego Cesarza w języku angielskim, nie był na etacie w PAP i nie jechał tym razem, aby pracować dla agencji. Jednak agencja nadal uważała go za „swego”, kibicowała jego twórczości. Kapuściński otrzymał więc od PAP oficjalne pismo zaświadczające, że udaje się do ZSRR jako specjalny wysłannik, by zbierać materiały o postępach pieriestrojki. Bez takiego glejtu nie mógłby się poruszać, zwłaszcza po odległych regionach bezkresnego kraju, gdzie urzędowy papier zawsze był nieodzowny. Szefowie PAP i korespondent agencji w Moskwie zaproponowali „swemu wysłannikowi”, że załatwią mu wywiad z samym Gorbaczowem. Kapuściński odmówił. Nigdy nie robił wywiadów z wielkimi tego świata. Umiejętnie i skutecznie potrafił wymigać się z sytuacji, gdy ktoś w redakcji wpadał na pomysł, aby „Kapusta” zrobił interview z jakimś ministrem czy innym politykiem w Brazylii lub Meksyku, bądź z przywódcą któregoś z ruchów wyzwoleńczych w Afryce. A przecież znał wielu. Z niektórymi na Czarnym Kontynencie rozmawiał wielokrotnie. Gdy w listopadzie 1975 r. poszedł w Luandzie do domu prezydenta Agostinho Neto, przywódcy lewicowego Ludowego Ruchu Wyzwolenia Angoli i poety, obaj rozmawiali bardzo szczerze. Bardziej jak pisarz z pisarzem niż jak dziennikarz z przywódcą kraju. Po odparciu przez armię młodego państwa, wspieraną Kubańczyków, inwazji pancernych kohort z RPA, prezydent poeta miał nadzieję, że wreszcie „umilkną tam-tamy śmierci”. Tymi słowami kończy jeden ze swych wierszy. Kapuściński opisał te dramatyczne tygodnie początków angolskiej wojny w słynnej książce. Książki Ryszarda Kapuścińskiego przez wiele lat kończyły się jeśli nie happy endem, to przynajmniej nadzieją i wiarą w czarne gwiazdy, przekonywały choćby do moralnego zwycięstwa walczących o wolność i poprawę losu najbardziej upośledzonych. To cytat z eseju prof. Walerego Pisarka z Uniwersytetu Jagiellońskiego, który analizując późniejsze książki Kapuścińskiego, dochodzi do wniosku, że z czasem ten optymizm ustępuje miejsca mniej optymistycznej refleksji, iż po zwycięskich rewolucjach prześladowani często sami stają się prześladowcami. Tę zmianę widać w Szachinszachu, ale nie osłabiło to wiary Kapuścińskiego w celowość walki o zmianę losu najbiedniejszych. Wrażliwość na ludzką krzywdę, która wyróżnia całe jego pisarstwo, nigdy nie uległa stępieniu. Świadomość zagrożeń w globalnym świecie, jedynie pogłębiła spojrzenie pisarza na człowieczy los. Spotkaliśmy się w Wilnie, gdy wracał ze swej pierwszej trzymiesięcznej wyprawy w głąb ZSRR. Dotarł do wielu miejsc, gdzie nigdy wcześniej nie postała noga zagranicznego dziennikarza. Był na wygłodzonym Powołżu, w Kuźnieckim Zagłębiu Węglowym, gdzie mieszkał u przygodnych znajomych w strasznych warunkach, tygodniami nie dojadając i nie mogąc się porządnie umyć. Dostał się też do Workuty, dokąd w 1944 r. wywieziono wielu wileńskich AK-owców. Wpadliśmy na siebie na schodach starej wileńskiej kamienicy, pod drzwiami mieszkania naszego wspólnego przyjaciela. Rysiek, wychudły, ale pełen entuzjazmu, wykrzyknął: – Stary, ja jestem w Paryżu! Tu jest Europa! Dostał w starym podupadłym hotelu Astoria (dziś jeden z najszykowniejszych w Wilnie) pokój z łazienką, wziął długą gorącą kąpiel, wyspał się w bielutkiej, wyprasowanej pościeli. Wygłodzony Rysiek wpadł w dziecięcy zachwyt, jak to tylko on potrafił, gdy okazało się, że w restauracji George, popularnej przed wojną wśród okolicznych polskich ziemian, możemy zamówić po prawdziwym befsztyku z cebulką. Jak zwykle opowiadał niewiele, bo wierzył, że jeśli „przegada” z kimś świeżo zdobyty materiał, będzie mu się źle pisało. Niezwykły był plon jego rozmów z setkami zwykłych ludzi radzieckich, w których szarym, surowym życiu przez moment uczestniczył, zatrzymując się w ich nieogrzewanych, zatłoczonych mieszkaniach. Można to w pełni ocenić dopiero czytając Imperium. Litwini wybijali się właśnie na niepodległość. Rysiek chciał wiedzieć wszystko, o wszystko pytał. Słynna jego umiejętność słuchania całym sobą, tak że rozmówca czuł się doceniony i ważny, była jedną z tajemnic jego warsztatu. Drugą stanowiła umiejętność dostrzeżenia poprzez „kurz bitewny” i egzotykę oglądanych obrazów, a w ostatnich latach poprzez jazgot współczesnej informacji elektronicznej, prawdziwych mechanizmów rządzących wydarzeniami i procesami historycznymi. Żaden współczesny mu dziennikarz i pisarz nie potrafił wytłumaczyć świata tak jak on. A jednak i on miał narastające uczucie, że go nie ogarnia. Autor Cesarza podziwiał Ksawerego Pruszyńskiego, od którego uczyło się całe jego pokolenie dziennikarskie. Powiedział kiedyś o nim, że do reportażu, który dotąd był produktem oka, wniósł rozum. Kapuściński podjął od niego pałeczkę. Także od Johna Dos Passosa, Ernesta Hemingwaya i innych najlepszych, wynosząc reportaż na wyżyny. Jego postrzeganie absurdów rzeczywistości, zwłaszcza w Trzecim Świecie, jest nie mniej ostre niż u Orwella. Kapuściński przekroczył granice literatury faktu i wyznaczył w tej dziedzinie nowe standardy. Jeśli za czasów Pruszyńskiego reportaż stał się produktem rozumu, to Kapuściński wprowadził do tego gatunku mistrzowską analizę mechanizmów rządzących światem. Analizę opartą na wielkiej znajomości faktów, wiedzy historycznej pogłębianej przez całe życie „nałogiem” nieustannego czytania, co napisali inni oraz niepowtarzalnej intuicji. Przed besserwisserstwem ratowała go świadomość trudności w ogarnianiu coraz szybciej zmieniającej się rzeczywistości w erze globalizacji. Wyraził to w drugim tomie Lapidarium: Trudno jest pisać o świecie tak gwałtownej i gruntownej przemiany. Wszystko osuwa się spod nóg, zmieniają się symbole, przestawiają znaki, punkty orientacyjne nie mają już miejsc stałych. Wzrok piszącego błąka się po coraz to nowych i nieznanych krajobrazach, a jego głos ginie w huku pędzącej lawiny historii. Jak wielu najwybitniejszych pisarzy, najpierw został jednym z najbardziej wiarygodnych dziennikarzy. Na tym fundamencie zbudował swoją twórczość literacką, która nikogo nie pozostawia obojętnym. W tych dniach dostałem do ręki dostojne wydanie zatytułowane Opere – Dzieła Ryszarda Kapuścińskiego. Wszystkie jego teksty przełożone na język włoski. Wydrukowało je na cieniutkim papierze biblijnym wydawnictwo Mondadori. W jednym z włoskich dzienników pojawiła się recenzja z okazji tego wydania, a w niej słowa: …doktor honoris causa siedmiu uniwersytetów, laureat dziesiątków prestiżowych nagród literackich, jeden z najbardziej przenikliwych umysłów przełomu tysiącleci, pisarz, bez którego Europa nie rozumiałaby do dziś „egzotycznego” świata. Ryszard Kapuściński 1932–2007 Tekst: Mirosław Ikonowicz, 2009
Jeśli chcesz, aby podróż po Afryce rozszerzyła twoje horyzonty, zburzyła stereotypy i otworzyła cię na mieszkających w niej ludzi, nie czytaj tego tekstu!
Afryka to taki duży kraj na południu świata. Mieści się tam jądro ciemności, zamieszkały jest przez stada dzikich zwierząt i czarnych, chudych, wysokich ludzi, którzy głodują. Są też czarni, grubi, niscy ludzie, którzy nie głodują tylko dlatego, że jędza szympansy albo inne naczelne. Mieszkańców Afryki właściwie nie da się odróżnić do siebie, nie wiadomo, ile mają lat, mają też imiona nie do wymówienia, na szczęście niektórzy przyjmują imiona angielskie. Młodzi Afrykanie nie marzą o niczym innym jak o wyjeździe do Europy i USA, starzy Afrykanie są mędrcami, wizjonerami albo szamanami. Wszyscy chodzą na bosaka, gdyż w Afryce jest bardzo ciepło. Ci, którzy nie głodują albo nie jedzą naczelnych, właśnie prowadzą wojny albo są skorumpowanymi politykami. Ci, którzy nie głodują, nie jedzą naczelnych, nie prowadzą wojen i nie są skorumpowanymi politykami, właśnie umierają na AIDS albo na malarię. Niektórzy nie umierają dzięki organizacjom pomocy kierowanym przez białych ludzi, którym Afryka leży na sercu. Zaraz po Madonnie, Angelinie Jolie, Mii Farrow i George’u Clooneyu zwykli, harujący dla dobra Afryki pracownicy organizacji humanitarnych są jej najważniejszymi postaciami. Ważną postacią jest też Nelson Mandela, jedyny znany polityk afrykański, który nie jest skorumpowany, nie prowadzi wojny i nie je naczelnych. Jeśli chcesz, żeby twój wyjazd był owocny, to znaczy żeby było co opowiadać przy puszczaniu slajdów po powrocie, musisz uszanować powyższe prawdy o Afryce. Inaczej twoja podróż okaże się nudna i wydasz bez sensu kupę szmalu. Jako turysta masz do wyboru następujące projekty (swoją podróż do Afryki koniecznie nazwij „projektem”, inaczej nikt nie zwróci na nią uwagi): Projekt nr 1: bieda, głód, wojna Przy realizacji tego projektu konieczne są odwiedziny w slumsie bądź obozie dla uchodźców. Do slumsu udaj się w towarzystwie opłaconego wcześniej przewodnika, który zapewni ci bezpieczeństwo. Przewodnik z miejsca będzie cię traktował jak brata, udawaj, że bardzo ci się to podoba, inaczej sprawisz mu przykrość. Mimo obecności przewodnika wszystkie pieniądze, karty płatnicze i paszport wcześniej powinieneś zostawić w bezpiecznym miejscu, co niestety nie będzie łatwe, chyba że mieszkasz w superdrogim hotelu. W innym hotelu na pewno cię okradną, więc lepiej nosić wszystko przy sobie, najlepiej zaszyte w wewnętrznej kieszeni spodni albo pod skórą, na wszelki wypadek najcenniejsze rzeczy przed wizyta w slumsie połknij, potem jakoś sobie poradzisz. Dobrze opłacony przewodnik pokaże ci przykłady biedy: członka rodziny umierającego na AIDS, odchody płynące środkiem slumsu, chałupki sklecone z tektury i blachy po puszkach przysłanych z Zachodu przez białych ludzi. Unikaj przejawów normalnego życia w slumsie: sklepów z jedzeniem, salonów fryzjerskich, uśmiechniętych dzieci. Koniecznie sfotografuj smutne dzieci z dużymi czarnymi oczami i muchami latającymi wokół ich twarzy. Jeśli wyjątkowo zdarzy się, że w slumsie albo w obozie nie będzie takich dzieci, sfotografuj białą pielęgniarkę robiącą zastrzyk czarnemu niemowlęciu. Jeśli w obozie nie ma białych pielęgniarek, to znajdź lepszy obóz. W obozie dla uchodźców na pewno spotkasz Majaczącego Starca, który szepcze pod nosem modlitwy. Są to modlitwy dziękczynne za pomoc, która otrzymał od białych ludzi, albo modlitwy błagalne, jeśli takiej pomocy jeszcze nie otrzymał. Majaczący Starzec powinien pochodzić ze znanego powszechnie plemienia, najlepiej Masajów, oraz nosić na sobie choćby skrawki stroju plemiennego. Nie ma on przeszłości, nie wiadomo, skąd się wziął w tym obozie, nie wiadomo, jak długo w nim będzie. Za dodatkową opłatą Majaczący Starzec zaprowadzi cię do Drzewa Mądrości i opowie o czasach, kiedy człowiek stanowił jedność z matką ziemią. Jak już wiesz, było to, zanim biały człowiek podbił Afrykę. Jeśli będziesz miał szczęście i dobrego przewodnika, sfotografujesz kobiety z odsłoniętymi piersiami. Wszystko jedno jakimi piersiami: mogą być małe, duże, młode, stare. Jeśli będziesz miał jeszcze więcej szczęścia, może uda ci się sfotografować jakieś trupy. Idealne byłyby trupy kobiet z odsłoniętymi piersiami. Takich zdjęć nie pokażesz przyjaciołom przy kolacji. Ale zawsze możesz umieścić je na blogu albo zrobić wystawę w niezależnej galerii. Projekt nr 2: egzotyka, krajobraz, metafizyka natury Gdyby nie mieszkający w niej czarni ludzie, Afryka byłaby najpiękniejszym kontynentem na ziemi. W Afryce są najpiękniejsze na świecie zachody słońca. Na rozległych sawannach pasą się stada antylop, które odwiecznym prawem natury zżerane są przez lwy. Słonie wędrują dniami i nocami w poszukiwaniu grobów swoich przodków. Hipopotamy pluskają się w rzekach i bajorach, śmiesznie parskając i wyrzucając w powietrze hektolitry wody. Najśmieszniejsze są małpy, które lubią bawić się z ludźmi. Postaraj się zobaczyć z bliska goryle górskie, bo one to już zupełnie przypominają ludzi i można się od nich wiele dowiedzieć na temat ludzkiej natury. Nic nie dowiesz się na temat ludzkiej natury od ludzi, ponieważ, jak już wspomniałem, Afrykanie wszyscy są tacy sami i nie rozmawiają ze sobą, a jeśli już mówią, to zwykle proszą o pomoc. Wyjątkiem jest Majaczący Starzec. Jeśli w ramach tego projektu będziesz jednak zmuszony spotkać ludzi, pamiętaj, by wyglądali oni egzotycznie. Najlepiej niech kobiety mają te słynne spodki w wargach i uszach, a mężczyźni różne nacięcia na skórze. Naucz się, co oznaczają konkretne nacięcia i ozdoby, będzie to znaczyło, że rozumiesz tych ludzi, ich historie i kulturę. Unikaj ocen, nigdy nie mów, że wieśniacy, którzy chcą od ciebie dolara za zrobienie im zdjęcia, próbują cię po prostu orznąć. Pochyl się nad ich ciężkim losem, płać i zachęcaj do tego innych. Nie miej zdania w sprawie wycinania łechtaczki małym dziewczynkom albo obrzędów inicjacyjnych, które kończą się śmiercią lub kalectwem chłopców. Gdy ktoś zapyta cię o opinię w tej sprawie, zamyśl się przez moment, a potem powiedz coś o specyfice kulturowej w różnych miejscach na świecie. Unikaj obrazów brzydoty i krwi, bo goście, którzy będą potem oglądać twoje zdjęcia, poczują się dziwnie skrępowani. Koniecznie odwiedź targ fetyszy w afrykańskim mieście, kup sobie jakąś tradycyjną laleczkę z tradycyjnego plemienia. W nocy obudź się zlany potem i stwierdź, że laleczka mówi i mruga oczami. Oderwij od niej metkę z napisem „Made in China”, zapomnij, ze metka kiedykolwiek istniała. Po powrocie zawiń ją w stare brudne szmaty i nie wspominaj o niej, chyba że najbliższym przyjaciołom, którzy tak jak ty nie wierzą w żadne voodoo i takie tam głupoty, ale z tą laleczką lepiej nie zaczynać. Jeśli najbliższy przyjaciel będzie nalegał, pokaż mu laleczkę i opowiedz, jak zmieniła twoje życie. Przede wszystkim jednak unikaj zwykłych ludzi, czyli takich, których problemy są nudne i prozaiczne, np. martwiących się, jak zapłacić za szkołę dziecka i mieszkanie. Unikaj ludzi zdrowych, uśmiechniętych, zakochanych, mających własne domy, kłócących się z małżonkiem o to, kto wyrzuca śmieci i odprowadza dzieci do szkoły. O dzieciach, które chodzą do szkoły, lepiej w ogóle nie mówić, chyba że jest to szkoła zbudowana za pieniądze białych. Najciekawsi Afrykanie to tacy, którzy jedzą jakieś dziwne rzeczy: surowe mięso, robaki, mózgi małp. Poproś kolegę, żeby zrobił ci zdjęcie, jak jesz robaki albo mózg małpy. Wcześniej sprawdź, czy małpa nie była pod ochroną. Unikaj Afrykanów, którzy jedzą rzeczy normalne, np. ryż, chleb albo wołowinę, i piją piwo albo wodę, zwłaszcza jeśli jedzą nożem i widelcem i siedzę przy stole. Tacy są nudni. Nie interesuj się książkami napisanymi przez Afrykanów, wystarczy ci „Pożegnanie z Afryką”, ewentualnie dorzuć Kapuścińskiego. Wszystkich w Afryce pytaj, czy znają Kapuścińskiego, jeśli nie znają, wyraź zdziwienie. Nie spotykaj afrykańskich studentów, robotników, gospodyń domowych. Nie rozmawiaj z kierowcami, informatykami, właścicielami przedsiębiorstw, nauczycielami akademickimi. Unikaj intelektualistów, zwłaszcza takich, którzy krytykują Zachód za wtrącanie się w sprawy Afryki. Zwykle opłacani są przez zachodnie uniwersytety. Wiesz dobrze, że bez troski Zachodu Afryka zginie. A ty nie chcesz, żeby Afryka zginęła. Projekt nr 3: Afryka i ja Ten projekt jest najbardziej godny polecenia i powinien zawierać co najmniej niektóre elementy projektów 1 lub 2. Chodzi o ukazanie, jak bardzo Afryka zmieniła twoje życie, jak kochasz ten kontynent, jak bardzo ci na nim zależy. W tym celu masz do wyboru trzy podejścia: nad Afryka można się użalać, można ją czcić albo nad nią dominować. Jeśli wybierzesz żal, po powrocie pokazuj wszystkim, jak cierpisz. Rozważ kilka sesji u psychoanalityka, bo przecież ból, który cię wypełnia po tej całej nędzy, tak łatwo cię nie opuści. Postaraj się, by ludzie wokół ciebie zrozumieli, jak cierpisz. Opowiedz o swojej wizycie w obozie dla uchodźców, dodaj mimochodem, że zostawiłeś tym ludziom 200 dol., dzieciakom rozdałeś cukierki i długopisy z logo twojej firmy. A niech tam, powiedz, że zostawiłeś im 500 dolców, przecież i tak nikt tego nie sprawdzi. Jeśli wolisz opcję kult, koniecznie zapisz się do jakiejś organizacji krzewiącej kulturę afrykańską. Zacznij grać na djembe, doczytaj wreszcie tego Kapuścińskiego, zainteresuj się stanem lasu tropikalnego na pograniczu Konga, Ugandy i Rwandy, broń go. Zorganizuj w domu kultury wykład na temat znaczenia kolorów w materiale kente w Ghanie lub wpływu islamu na handel w Senegalu. Jeśli bardziej nęci cię dominacja, nie masz wyjścia – musisz wrócić do Afryki. Najlepiej wymyśl jakiś nowy sensowny projekt, np. pokonanie Afryki wzdłuż i wszerz na jednej nodze, na rękach, na nartach, pod wodą, saniami. Wybierz jakąś szlachetną sprawę i dobrego patrona medialnego. Pamiętaj, że nie jesteś pierwszy, powoli kończą się sensowne metody pokonywania Afryki wzdłuż i wszerz. Pamiętaj, że wybierając którąkolwiek z tych trzech opcji: żal, kult, dominacja – najważniejszy jesteś ty. Dzięki Afryce twoja dusza wyruszyła na wędrówkę, która nigdy się nie kończy, twoje ciało przeżyło doznania niedostępne nigdzie indziej. Nie przejmuj się, że twoi koledzy i koleżanki mają tak samo, każde doświadczenie jest inne, każde nas wzbogaca. Jeśli natomiast Afryka po prostu zainteresowała cię, oświeciła nieużywane komórki twojego mózgu, jeśli zburzyła stereotypy, które nosiłeś w głowie przed podróżą, jeśli zachęciła do poznawania normalnych ludzi i ich życia, to masz problem. Jeśli niechcący zrozumiałeś, że Afryka nie jest jednym krajem, tylko zbiorem narodów, kultur, obyczajowości, historii tak różnych jak różnych może być prawie miliard ludzi, że nie zawsze panuje tam upał, wojna toczy się tylko w kilku krajach, a większość Afrykanów nie cierpi głodu, że ludzie w Afryce są z grubsza tacy sami jak wszędzie indziej: dobrzy i źli, głupi i mądrzy, okrutni i szlachetni, biedni i bogaci, i jeśli jeszcze zrozumiałeś, że każda podróż jest darem od losu, w której nie chodzi o nic więcej poza nią samą – wtedy cały twój projekt na nic. Straciłeś czas i pieniądze, jeśli chcesz, spróbuj ponownie, może Wietnam, Tybet, Birma...