Ryś kanadyjski zamieszkuje mroźne obszary północy. Ten niezwykły drapieżnik jest mistrzem przetrwania w głębokim śniegu
Ryś kanadyjski to prawdziwa ikona dzikich ostępów Ameryki Północnej. Nazywany „duchem północnych borów”, jest drapieżnikiem ekosystemu borealnego, którego istnienie jest ściśle splecione z jednym gatunkiem ofiary, a ich wzajemne relacje stały się fundamentem współczesnej ekologii populacyjnej. Jak wygląda ten wspaniały kot? Na jaką ofiarę poluje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Dziedzictwo Issoire Zasięg występowania rysia kanadyjskiego Adaptacje do arktycznego mrozu Ryś kanadyjski vs ryś eurazjatycki Cykl ofiary i drapieżnika Zagrożenia dla rysia kanadyjskiego Nie ulega wątpliwości, że ryś kanadyjski pozostaje symbolem dzikości północy. Nie jest jednak pewne, czy przyszłe pokolenia będą miały okazję zobaczyć go w jego naturalnym środowisku – dzikich lasach północnych stanów USA i Kanady. Temu wspaniałemu zwierzęciu zagraża nie tylko ocieplenie klimatu, które powoli, sukcesywnie, roztapia jego mroźne imperium, ale także bezpośrednia działalność człowieka wkraczającego na terytoria rysia. Dziedzictwo Issoire Ryś kanadyjski (Lynx canadensis) pozostaje jednym z czterech żyjących przedstawicieli swojego rodzaju, obok rysia eurazjatyckiego, iberyjskiego i rudego, zwanego bobcatem. Każdy z tych gatunków wywodzi się od wspólnego przodka – rysia z Issoire (Lynx issiodorensis), który zamieszkiwał Europę i Afrykę na przełomie późnego pliocenu i wczesnego plejstocenu. Koty te skolonizowały Amerykę Północną w trakcie dwóch fal migracji przez most lądowy Beringia. Pierwsza odbyła się ok. 2,6 miliona lat temu i dała początek populacjom, które osiedliły się w południowej części kontynentu, ewoluując w dzisiejszego rysia rudego. Druga nastąpiła znacznie później, bo w ciągu ostatnich 200 tysięcy lat. Populacje te zajęły uwolnione od lodowców północne rejony kontynentu, co doprowadziło do wykształcenia się rysia kanadyjskiego. Choć morfologia obu gatunków pozostaje zbliżona, zwłaszcza dla niewprawnego oka, dzięki ewolucyjnej separacji czasowej i geograficznej zwierzęta te zajęły odmienne nisze ekologiczne. Zasięg występowania rysia kanadyjskiego Lynx canadensis zajmuje szeroki pas północnej części kontynentu, a jego zasięg występowania jest niemal identyczny z zasięgiem zająca amerykańskiego. Największa część populacji tych zwierząt zamieszkuje borealne lasy Alaski i Kanady. W USA ryś występuje na izolowanych „wyspach” siedliskowych. Są nimi: północny wschód – Maine, New Hampshire, Vermont; Kraina Wielkich Jezior – Minnesota, Michigan (Isle Royale), Wisconsin; Góry Skaliste i Kaskadowe – Montana, Idaho, Washington, Wyoming i reintrodukowana populacja w Kolorado. Warto wspomnieć, że populacje południowe są mniej liczne i bardziej podatne na wahania niż północne. Specyfika siedliska Ryś kanadyjski preferuje stare lasy iglaste z gęstym podszytem, ale kluczowym elementem jego habitatu jest mozaika różnych klas wiekowych lasu. Zwierzęta te potrzebują gęstych młodników, które są idealnym środowiskiem dla zajęcy, a także dojrzałych drzewostanów z dużą ilością powalonych pni, które służą im jako miejsca do zakładania legowisk. Obecność rysia na obrzeżach zasięgu wyjaśnia „hipoteza basenów pływowych”. Koncepcja ta zakłada, że podczas szczytów populacyjnych na północy, „fala” migrujących rysi zalewa południowe rejony. Kiedy populacja zajęcy na północy załamuje się, rysie pozostają jedynie w izolowanych „basenach” – mikroklimatach o wysokiej pokrywie śnieżnej i stabilnej liczbie ofiar, podczas gdy na pozostałych terenach wymierają lub emigrują. Adaptacje do arktycznego mrozu Te wspaniałe koty są doskonale przystosowane do życia w środowisku, w którym przeważa głęboki śnieg. Każda ich cecha, od unikatowych proporcji kończyn po strukturę sierści, służy maksymalizacji efektywności w skrajnie niskich temperaturach. Łapy Najcharakterystyczniejszą cechą rysia kanadyjskiego są jego ogromne łapy, które dzięki swojej budowie działają jak naturalne rakiety śnieżne, rozkładając ciężar ciała zwierzęcia na dużą powierzchnię. Poduszki łap pokrywa gęste, grube futro. Zapewnia ono doskonałą izolację od zimnego podłoża, ale nie tylko. Jego zadaniem jest też zwiększenie przyczepności na lodzie i śniegu. Wszystko to sprawia, że kot bez problemu utrzymuje się na powierzchni puszystego śniegu. Tymczasem jego główni konkurenci – kojoty i rysie rude – zapadają się w takich warunkach, co znacząco obniża ich skuteczność łowiecką. Proporcje kończyn i sylwetka Przyglądając się budowie rysia kanadyjskiego, łatwo można zaobserwować specyficzną asymetrię. U przedstawicieli tego gatunku tylne nogi są wyraźnie dłuższe od przednich. To sprawia, że linia grzbietu opada ku przodowi, co nadaje zwierzęciu charakterystyczny, nieco przygarbiony wygląd. Ta adaptacja jest kluczowa dla dynamiki skoku i manewrowości. Ryś nie jest biegaczem długodystansowym, a mistrzem błyskawicznego wybicia z tylnych nóg. To pozwala mu dopaść zająca w kilku potężnych susach. Sensoryka Rysie kanadyjskie wykształciły jeden z najbardziej zaawansowanych zmysłów wśród drapieżników. Ich uszy, zwieńczone czarnymi pędzelkami o długości mogącej przekraczać 4 cm, nie są jedynie ozdobą. Naukowcy wciąż debatują nad ich precyzyjną funkcją. Przeważają dwie hipotezy: wzmocnienie słuchu – pędzelki mogą działać jak anteny kierunkowe, wychwytujące subtelne wibracje powietrza wywołane ruchem ofiary w zaroślach; sensory wiatru – pomagają zwierzęciu ocenić kierunek i siłę wiatru, co jest kluczowe podczas bezszelestnego podchodu pod wiatr. Wzrok rysia jest wspomagany przez tapetum lucidum – umieszczoną za siatkówką błonę odblaskową, która pozwala na widzenie w niemal całkowitej ciemności poprzez dwukrotne wystawienie receptorów na te same fotony. To sprawia, że ryś potrafi dostrzec drobną zdobycz ze znacznej odległości, nawet w warunkach nocnych. Futro Przedstawiciele tego gatunku charakteryzują się imponującą gęstością okrywy włosowej. Podczas gdy człowiek ma średnio 200 włosów na centymetr kwadratowy, ryś może mieć ich do 9000. Futro zmienia się sezonowo – od szaro-beżowego, „oszronionego” zimą, po bardziej rudawe i krótsze latem. Ryś kanadyjski vs ryś eurazjatycki Mimo bliskiego pokrewieństwa z gatunkiem eurazjatyckim, rysia kanadyjskiego nie sposób pomylić z żyjącym w polskich lasach kuzynem. Masa ciała – od 5 do 17 kg dla rysia kanadyjskiego, od 18 do 36 kg dla rysia eurazjatyckiego. Długość – od 67 do 107 cm dla rysia kanadyjskiego, od 70 do 130 cm dla rysia eurazjatyckiego. Wysokość w kłębie – od 48 do 56 cm dla rysia kanadyjskiego, od 60 do 71 cm dla rysia eurazjatyckiego. Cykl ofiary i drapieżnika Ryś kanadyjski jest idealnym przykładem specjalizacji pokarmowej. Koty te potrafią polować na inną zdobycz, jednak ich cały cykl życiowy jest podporządkowany jednej ofierze – zającowi amerykańskiemu. Gdy populacja zajęcy jest wysoka, ryś poluje niemal wyłącznie na nie, zabijając średnio dwa osobniki co trzy dni. W fazie szczytu, zagęszczenie zajęcy może osiągnąć poziom 1500 zwierząt na kilometr kwadratowy, co prowadzi do nadmiernej eksploatacji roślinności i gwałtownego wzrostu liczby drapieżników. Następnie następuje załamanie – populacja zajęcy zmniejsza się z powodu braku pokarmu i presji drapieżniczej, a populacja rysia podąża za nią z opóźnieniem 1–2 lat. Badania naukowe dowodzą, że poziom tej zależności jest głębszy, niż można by przypuszczać. Badacze dowiedli, że już sam widok i obecność rysiów powoduje u samic zajęcy chroniczny stres. Podwyższony poziom kortyzolu u matek prowadzi do narodzin mniejszych młodych o słabszej kondycji fizjologicznej. To sprawia, że populacja Lepus americanus pozostaje na niskim poziomie przez 2–4 lata, nawet po tym, jak liczba kotów drastycznie spadnie, co wyjaśnia tzw. „fazę niskiego zagęszczenia” w cyklu. Strategie alternatywne W okresach braku zajęcy ryś zmuszony jest do zmiany diety (prey switching). Do jego ofiar należą wówczas: wiewiórki czerwone, ptaki, nornice i inne drobne gryzonie. W rzadkich przypadkach ryś poluje na młode jelenie czy karibu. Nie gardzi też padliną. Zagrożenia dla rysia kanadyjskiego Opisywanemu gatunkowi na razie nie zagraża wymarcie. Należy jednak podkreślić, że populacje w USA i południowej kanadzie stoją w obliczu poważnych zagrożeń. Największym są zmiany klimatyczne. Krótsze zimy i mniejsze opady śniegu znacząco niwelują przewagę ewolucyjną rysia. Gdy śnieg staje się twardy lub zanika całkowicie, kojoty i rysie rude wkraczają na terytoria Lynx canadensis. Kolejna rzecz – zające amerykańskie zmieniają barwę futra na białą w oparciu o długość dnia, a nie rzeczywistą obecność śniegu. W rezultacie przy coraz późniejszych opadach śniegu białe zwierzęta są doskonale widoczne na brązowym tle lasu, co prowadzi do ich nadmiernej śmiertelności i w konsekwencji – do głodu wśród rysiów. Fragmentacja i działalność człowieka Nie bez znaczenia dla liczebności populacji jest też działalność człowieka. Budowa dróg na terytorium kotów zwiększa ich śmiertelność (w wyniku potrąceń) i zwiększa konkurencję pokarmową – odśnieżone drogi pozwalają kojotom wnikać głęboko w terytoria rysiów, które wcześniej były dla nich niedostępne zimą. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Ryś pracz? Niezwykłe nagranie z Hiszpanii. Tego u drapieżników jeszcze nie widziano
Fotopułapki w Hiszpanii zarejestrowały zdumiewające zachowanie u rysia iberyjskiego. Samice po polowaniu postanowiły… namoczyć swoje ofiary w wodzie. Tego typu zachowania są częste u wielu zwierząt, ale nigdy wcześniej nie widziano niczego podobnego u drapieżnika.
Odkrycia dokonywane dzięki nowoczesnej technologii, takiej jak drony czy fotopułapki, regularnie dostarczają nam dowodów na to, jak mało wciąż wiemy o życiu dzikich zwierząt. Najnowsze doniesienia z Hiszpanii, opublikowane w czasopiśmie „Ecology”, opisują fenomen, który wprawił naukowców w osłupienie. Po raz pierwszy w historii udokumentowano u rysiów iberyjskich (Lynx pardinus) celowe zanurzanie upolowanej zdobyczy w wodzie przed jej spożyciem. Rysiowe „panie domu” w hiszpańskich górach Choć mycie jedzenia kojarzy nam się głównie z szopami praczami, zachowanie to jest dość częste i typowe dla gatunków wszystkożernych lub roślinożernych, spożywających owoce. Jednak u mięsożerców regułą jest konsumpcja ofiary niemal natychmiast po zabiciu, ewentualnie jej ukrycie na później. Tymczasem kamery w Górach Toledańskich w środkowej Hiszpanii zarejestrowały samice rysiów iberyjskich, które fundowały swoim ofiarom (królikom europejskim) „kąpiel” w korytach z wodą. Od 2020 roku naukowcy zaobserwowali aż osiem takich incydentów z udziałem pięciu różnych samic. Zjawisko to powtarzało się w odstępach kilku lat u różnych osobników, co wyklucza przypadkowość i sugeruje, że mamy do czynienia z utrwalonym wzorcem behawioralnym, zapewne unikatowym dla tej konkretnej populacji. „Kocia kultura” czy racjonalne działanie? Największą zagadką pozostaje cel tego działania. Badacze wykluczyli wpływ warunków atmosferycznych – namaczanie królika nie było skorelowane z falami upałów ani suszą, więc nie chodzi o chłodzenie mięsa. Kluczem do rozwiązania tej zagadki może być struktura społeczna i pokrewieństwo. Wszystkie samice wykazujące to zachowanie zamieszkiwały sąsiadujące terytoria lub były ze sobą spokrewnione (np. matki i córki). To prowadzi do fascynującej hipotezy o istnieniu lokalnej „kultury” – specyficznej tradycji przekazywanej z pokolenia na pokolenie lub poprzez obserwację sąsiadek. Choć rysie są samotnikami, ich terytoria często się nakładają, co stwarza przestrzeń do nieświadomego uczenia się nowych nawyków. Nieco przypomina to swoistą „modę” wśród jednej z populacji orek, które nosiły na głowach „nakrycia” z martwych łososi. Z kolei inna grupa orek wytworzyła „lokalny zwyczaj” wyjadania wątroby rekinom. Obiad i napój w jednym Inna hipoteza, wsparta wstępnymi eksperymentami, sugeruje że namaczanie ofiary może być metodą transportu wody dla potomstwa. Późnym latem, gdy młode rysie przechodzą z mleka matki na pokarm stały, nawodnienie organizmu jest kluczowe dla ich przeżycia. Naukowcy sprawdzili, że królik po 30-sekundowym namoczeniu zatrzymuje znaczną ilość wody, która w cieniu paruje bardzo wolno. Jeśli samica dostarczy mokrego królika do gniazda, młode dostają obiad i napój w jednym. Zrozumienie takich niuansów pozwala lepiej chronić ten wciąż narażony na wyginięcie gatunek. Źródło: Ecology Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ryś w Polsce ma się coraz lepiej. Jednak wciąż jest gatunkiem zagrożonym
Ryś w Polsce nadal jest zwierzęciem nielicznym i wymagającym ochrony. Na szczęście od kilku lat liczebność największych europejskich kotów wykazuje pozytywny trend wzrostowy. Dzięki udanym programom reintrodukcji tych pięknych zwierząt jest coraz więcej, jednak nie oznacza to, że możemy być spokojni o ich przyszłość. Ile jest rysi w Polsce? Gdzie można spotkać te zwierzęta? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ryś eurazjatycki był bliski wymarcia Ryś w Polsce, czyli jak dziki kot powraca do środowiska? Ile jest rysi w Polsce? O rysiu słów kilka Ci, którzy widzieli rysia w jego naturalnym środowisku, mogą mówić o niemałym szczęściu. To niezwykle rzadki drapieżnik, a przy tym – skryty i stroniący od kontaktu z człowiekiem. Niewiele brakowało, by ten wspaniały kot całkowicie zniknął z krajobrazu Europy. Na szczęście od jakiegoś czasu prowadzone są akcje, mające na celu przywrócenie tych zwierząt naturze. Programy reintrodukcji nie ominęły także Polski. Ryś eurazjatycki był bliski wymarcia Pierwotny zasięg występowania rysia eurazjatyckiego (Lynx lynx) obejmował rozległy obszar od Pirenejów po Kamczatkę, od Bałkanów po Skandynawię i od Turcji aż po Kaszmir i Tybet. Największy przedstawiciel swojego rodzaju zamieszkiwał niemal cały Stary Kontynent, gdzie znajdował ostoje w obszarze dużych, niefragmentowanych terenów leśnych. Nie można było go spotkać jedynie na Wyspach Brytyjskich, na Półwyspie Iberyjskim (zamieszkiwanym przez jego krewniaka, rysia iberyjskiego) i na niektórych obszarach północno-wschodniej części kontynentu Co się stało, że te wspaniałe koty niemal całkowicie zniknęły z krajobrazu zachodniej, środkowej i południowej Europy? Przyczyniły się do tego dwa główne czynniki, przy czym oba sprowadzają się do działalności człowieka. Mowa o polowaniach i niszczeniu siedlisk. Misja – przywrócić naturze największego europejskiego kota Dopiero w drugiej połowie XX wieku ludzie zdali sobie sprawę, że dalsza bierność w kwestii największego europejskiego kota doprowadzi do całkowitego wytępienia tego gatunku. W wielu regionach podjęto wówczas akcje reintrodukcji. Dzięki tym działaniom, finalnie udało się odtworzyć populacje tych zwierząt w obszarze Alp, Jury Szwajcarskiej, Gór Dynarskich i Wogezów. Obecnie największe populacje, liczące ok. 2000 osobników, zamieszkują Karpaty, kraje nadbałtyckie i Półwysep Skandynawski. Ryś w Polsce, czyli jak dziki kot powraca do środowiska? W Polsce już w XVIII stuleciu liczebność rysi eurazjatyckich uległa znacznemu zmniejszeniu. Sytuacji nie poprawiał fakt, że status prawny tych zwierząt zmieniał się wielokrotnie. Dopiero od 1994 roku ten wspaniały kot jest objęty ścisłą ochroną gatunkową i figuruje w „Polskiej czerwonej księdze zwierząt”. Pierwszy w naszym kraju projekt wsiedlenia rysi został zrealizowany pod koniec XX wieku, na obszarze Kampinoskiego Parku Narodowego. Do środowiska naturalnego trafiły zwierzęta pozyskane z niemieckich ogrodów zoologicznych, w liczbie ok. 25 osobników. Od 2010 do 2015 roku ryzie były uwalniane w Puszczy Piskiej. Sześć osobników sprowadzono z Estonii, pozostałe pochodziły z hodowli. W 2019 roku rozpoczął się program reintrodukcji tych zwierząt, realizowany przez Zachodniopomorskie Towarzystwo Przyrodnicze. W ciągu niemal trzech lat, w zachodniej Polsce przywrócono do środowiska 52 rysie. Dwie populacje rysia w Polsce Gdzie w Polsce można spotkać rysia? Te drapieżniki występują u nas w dwóch głównych populacjach: karpackiej i nizinnej (bałtyckiej). Ta pierwsza istnieje w Karpatach Wschodnich i Zachodnich oraz na Pogórzu Karpackim. Na obszarach górskich rysie występują najliczniej, a dodatkowo grupę tę zasilają osobniki, które przywędrowały do nas ze Słowacji. Populacja nizinna jest znacznie skromniejsza. Zwierzęta, które się do niej zaliczają, żyją na obszarze Puszczy Białowieskiej, Augustowskiej, Knyszyńskiej i Boreckiej. Na północnym wschodzie kraju pojawiają się też koty z populacji białoruskiej. Koty szukają nowych siedlisk Za pozytywny sygnał należy uznać wędrówki rysi. Od kilku lat polskie populacje coraz częściej zapuszczają się do środkowej i zachodniej części kraju. Obecność tych kotów stwierdzono w Puszczy Świętokrzyskiej, Borach Stobrawskich, Borach Tucholskich, Puszczy Noteckiej i Lasach Koszalińskich. Pojedyncze osobniki są też obserwowane w Sudetach. Ile jest rysi w Polsce? Dokładne oszacowanie liczby występujących w Polsce rysi jest niezwykle trudne. wynika to z faktu, że zwierzęta te nie zabiegają o kontakt z ludźmi. Potrafią perfekcyjnie kamuflować się w leśnej gęstwinie, pozostając dla nas niewidocznymi. Według różnych szacunków, pod koniec 2023 i na początku 2024 roku populacja rysia wyniosła około 200 lub nawet 370 osobników. Jak to się ma do liczebności stwierdzonej w minionych latach? Rysi przybywa w Polsce W pierwszej połowie lat 90. liczebność kotów była niska, a ich występowanie miało charakter fragmentaryczny. W tym okresie w Polsce żyło około 50–70 rysi. W drugiej połowie widoczny był już wpływ działań zmierzających do odbudowy populacji. Ogólnopolską liczebność tych zwierząt oszacowano wówczas na ok. 100–150 osobników. Od 2000 do 2010 roku zanotowano kolejne drobne wzrosty, będące rezultatem reintrodukcji i działań ochronnych. Liczebność mieściła się wtedy w przedziale od 150 do 200 osobników. Do 2015 roku obserwowana była stagnacja, ale w następnych latach, dzięki intensyfikacji programów reintrodukcji, pojawiły się kolejne pozytywne zmiany. Obserwowano niewielki wzrost liczebności, który utrzymuje się do teraz. Należy wspomnieć, że najstabilniejsza jest populacja karpacka. Nizinna przez długi czas pozostawała w genetycznej izolacji, co nie pozostało bez wpływu na dynamikę wzrostu. O rysiu słów kilka Ryś eurazjatycki jest największym przedstawicielem rodzaju Lynx i największym dzikim kotem starego kontynentu. Dojrzały osobnik ma rozmiary zbliżone do owczarka niemieckiego i innych średniej wielkości psów. Osiąga wysokość w kłębie od 50 do 75 cm i długość od 100 do 150 cm. Ogon tego drapieżnika jest dość krótki, zwłaszcza na tle innych kotowatych. Mierzy od 15 do 30 cm. Dojrzały osobnik waży od 12 do 35 kg. Rysia nie sposób pomylić z innym kotem Te wspaniałe drapieżniki nie mają w sobie charakterystycznej dla lamparta gracji i smukłości. Mimo że nie są największymi przedstawicielami swojej rodziny, cechuje je silna, muskularna budowa. Ciało rysia jest krępe, a łapy – długie i mocne. Futro rysia jest czarno-żółtorude w części grzbietowej z wyraźnie zaznaczonymi brunatnymi plamami (u przedstawicieli populacji górskiej plamisty wzór jest wyraźniejszy niż u kotów żyjących na nizinach). Okrywa części brzusznej jest biała. Znakiem rozpoznawczym rysia są sterczące uszy zakończone pędzelkiem sztywnych, czarnych włosów. U wielu osobników widoczne są też charakterystyczne bokobrody i kryza, tworzone przez włosy na szyi i spodniej części głowy. Wytrawny myśliwy Polska nazwa gatunkowa pochodzi od prasłowiańskiego słowa, oznaczającego „szybki”. Paradoksalnie, nie oddaje to natury tego zwierzęcia. Ryś eurazjatycki nie jest stworzony do prowadzenia długiej pogoni za ofiarą. Biega szybko, ale jedynie na krótkich dystansach. Ma to przełożenie na strategię łowiecką tego drapieżnika. Ryś najczęściej poluje po zmroku. Wykorzystuje wszelkie naturalne osłony (jak zarośla, powalone drzewa itp.), by podkraść się do ofiary. Robi to całkowicie bezszelestnie, więc nie pozostawia potencjalnej zdobyczy większych szans na ucieczkę. Gdy znajdzie się w odpowiedniej odległości, przypuszcza błyskawiczny atak. Większym zwierzętom ryś rzuca się do gardła. Jest silnym zwierzęciem, więc bez większego trudu powala zdobycz na ziemię. Ostre kły przebijają tętnicę szyjną, a ofiara umiera z upływu krwi. Niepożarte resztki najczęściej ukrywa w ściółce, gromadząc w ten sposób zapasy na następne dni. Zdarza się też, że zawleka zdobycz na drzewo. Po co? Ponieważ większość ziemnych „spiżarni” jest plądrowana przez inne zwierzęta – wilki, lisy, borsuki, dziki i zdziczałe psy. Mniejszą zdobycz chwyta silnymi przednimi łapami, zaopatrzonymi w ostre jak brzytwa chowane pazury i pożera w całości. Na co poluje ryś? Ofiarą tych drapieżników padają przede wszystkim sarny. W jadłospisie rysia znajdują się też łanie i młode jelenie. Jeżeli chodzi o mniejszą zdobycz, chwytają niewielkie ssaki, jak zające czy gryzonie. Ryś potrafi wyskoczyć na dwa metry w górę, więc potrafi też złowić gniazdującego na ziemi ptaka – jarząbka czy cietrzewia. Z natury jest samotnikiem Rysie eurazjatyckie prowadzą samotniczy tryb życia. W pary łączą się wyłącznie w okresie godowym. Ruja rozpoczyna się pod koniec stycznia, a kończy w marcu. W tym okresie zwierzęta zaczynają wędrować w poszukiwaniu partnera. Właśnie wtedy można usłyszeć charakterystyczne nawoływanie, które brzmi jak głośne miauczenie i warczenie. Polują w nocy. W ciągu dnia, wypoczywają w kryjówce i pozostają niewidoczne dla ludzkich oczu. W poszukiwaniu zdobyczy pokonują średnio ok. 7 km na dobę. Średnio, bo bez problemu przebywają dystanse przekraczające 20 km. Terytorium samców mierzy od 130 do 350 kilometrów kwadratowych. Samice zajmują dwu-, a nawet trzykrotnie mniejszy areał. O terytorium konkurują zarówno samce, jak i samice. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wielki europejski kot powrócił z krawędzi wyginięcia. Jego populacja rozkwita
Encyklopedie trzeba będzie uaktualnić, ponieważ ryś iberyjski już nie jest na skraju wyginięcia. Najnowsze dane z Portugalii napawają optymizmem.Liczebność kota jest już tak duża, że można mówić o odradzaniu się gatunku.
Spis treści: Spektakularny powrót rysia iberyjskiego Jak przywracano populację rysia? To nie koniec ochrony – co dalej? Jeszcze kilkanaście lat temu populacja rysia iberyjskiego liczyła mniej niż 100 osobników. Obecnie – dzięki programom ochronnym, edukacji i odbudowie siedlisk – liczba tych pięknych kotów wzrosła do ponad 2400. To ogromny sukces działań ochronnych realizowanych w Hiszpanii i Portugalii. Spektakularny powrót rysia iberyjskiego Ryś iberyjski (Lynx pardinus), niegdyś uznawany za najbardziej zagrożonego kota na świecie, przeżywa spektakularny powrót dzięki ponad 20-letnim wysiłkom przyrodników w Hiszpanii i Portugalii. Według danych z 2024 roku, populacja tych drapieżników wzrosła o 19% w ciągu roku, osiągając rekordową liczbę 2401 osobników, z czego 2047 w Hiszpanii i 354 w Portugalii. Zgodnie z wynikami dorocznego spisu, liczebność rysia iberyjskiego wzrosła z 2021 w 2023 r. do 2401 w 2024 r., w którym urodziły się 844 kocięta. 1 557 osobników stanowiły dorosłe rysie, a 470 rozmnażające się samice. Było ich o 64 więcej niż w 2023 r. Jak przywracano populację rysia? Na początku naszego wieku ryś iberyjski był na skraju wyginięcia, z populacją poniżej 100 osobników. W Portugalii uznano go w 2007 roku za wymarłego. Wszystko przez utratę siedlisk, zmniejszenie populacji dzikich królików, kłusownictwo i wypadki drogowe. Dzięki skoordynowanym działaniom, takim jak hodowla w niewoli, reintrodukcja, tworzenie korytarzy ekologicznych i edukacja społeczna, populacja rysi zaczęła się odbudowywać. W zeszłym roku Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) zmieniła status rysia iberyjskiego z "zagrożonego" (endangered) na "narażony" (vulnerable). Najwięcej rysi żyje w hiszpańskich regionach: Kastylia-La Mancha (942 osobniki), Andaluzja (836), Estremadura (254) i Murcja (15). W Portugalii głównym siedliskiem jest Dolina Gwadiana, gdzie liczba rysi wzrosła z 291 do 354 w ciągu zaledwie roku. To nie koniec ochrony – co dalej? To jednak nie koniec koniecznej dla tego gatunku ochrony. Rysiowi iberyjskiemu nadal zagraża urbanizacja, intensywne rolnictwo, czy zmiany klimatyczne. Według naukowców bezpieczna dla gatunku liczba rysi powinna osiągnąć 4500-6000 osobników, w tym co najmniej 1100 płodnych samic. Długoterminowe programy takie jak LIFE LynxConnect odgrywają kluczową rolę w łączeniu populacji, rozbudowie siedlisk i zapewnianiu długoterminowej ochrony gatunku. Ryś iberyjski jest mniej więcej o połowę mniejszy od rysia euroazjatyckiego. Charakteryzuje się gęstym, cętkowanym futrem, krótkim ogonem i długimi pędzlami na uszach. Żywi się głównie dzikimi królikami. Jest samotnikiem i prowadzi nocny tryb życia. Źródło: Nauka w Polsce, The Portugal News Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Niezwykłe zwierzę widziane w polskim lesie. Taki widok to rzadkość
Nadleśnictwo Trzebielino zamieściło za pośrednictwem Facebooka niecodzienne nagranie z polskiego lasu, które wywołało lawinę komentarzy. Uwieczniono na nim rzadko spotykanego nad Wisłą drapieżnika.
W tym artykule: Ryś zauważony w polskim lesie. To rzadkość Rysie w Polsce Lasy Państwowe co i rusz udostępniają za pośrednictwem mediów społecznościowych niecodzienne kadry z polskich lasów. Na początku lutego informowaliśmy o fotografii autorstwa Macieja Chromego, który uchwycił bardzo rzadkie zjawisko, wywołując niemałe poruszenie. Na zdjęciu można było zauważyć dość zaskakujące podłoże leśnej polany. Złudnie przypominająca wyciek niebezpiecznych substancji pokrywa zaalarmowała wielu internautów. – Wyciek niebezpiecznych substancji?! Na całe szczęście nie... To jedynie leśne rozlewisko, które swoją wyjątkową barwę zawdzięcza butwiejącym szczątkom roślin oraz bakteriom żelazowym obecnym w wodzie – można było przeczytać na oficjalnym profilu Lasów Państwowych na Facebooku. Ponadto w komentarzach można było przeczytać, że „tak oto powstaje ruda darniowa, którą do XIX w. użytkowano w nadrzecznych Rudach, Rudnikach, Rudawkach i Rudnicach, po których dziś zostały tylko nazwy wsi i uroczysk”. Ryś zauważony w polskim lesie. To rzadkość Dużą popularnością w ostatnim czasie cieszy się także nagranie udostępnione przez Nadleśnictwo Trzebielino, na którym widać rysia. Opublikowane w sieci wideo jest zaskakujące, ponieważ szacuje się, że nad Wisłą żyje zaledwie 200 osobników. Ponadto zwierzęta tego gatunku należą do bardzo płochliwych i unikają ludzi. – Taka sytuacja należy do rzadkości – po pierwsze rysie prowadzą skryty tryb życia, są bardzo ostrożne i czujne, trudno je dojrzeć w terenie, po drugie ryś na naszych terenach jest rzadko występującym gatunkiem, a po trzecie ryś jest aktywny głównie w nocy, w dzień natomiast śpi – czytamy na facebookowym profilu Nadleśnictwo Trzebielino, Lasy Państwowe. Z zamieszczonego opisu dowiadujemy się, że ryś to świetny łowca, cierpliwie wypatrujący swojej ofiary. W skali miesiąca potrafi zabić średnio cztery sarny i jednego jelenia. Siła nacisku jego szczęki jest niewiele mniejsza niż u lwa, którego waga jest niekiedy osiem razy większa. – Ten kot samotnik jest świetnym łowcą! Poluje głównie na sarny, nie gardzi też jeleniami. Ryś cierpliwie wypatruje swojej ofiary. Gdy ta wystarczająco zbliży się, ryś skacze na nią, przewraca i zagryza. Siła nacisku jego szczęk wynosi 100 BFQ, czyli niewiele mniej niż u lwa. Większość ofiar chwytana jest na dystansie krótszym niż 20 metrów. Jeden ryś zabija średnio 4 sarny i jednego jelenia miesięcznie – łącznie około 66 ssaków kopytnych rocznie. W ciągu doby może wędrować nawet na odległość 20 km. Pod postem natychmiast pojawiło się wiele komentarzy zachwyconych internautów. Jeden z nich słusznie zauważył, że uwieczniony na nagraniu ryś ma na sobie obrożę. Jak się okazuje, posiada ją każdy z drapieżników, który został wypuszczony na wolność. Obroże pozwalają bowiem lepiej poznać zwyczaje tych zwierząt. – To obroża telemetryczna. Takie obroże są zakładane rysiom wypuszczanym na wolność – reintrodukowanym. Obroża pozwala naukowcom lepiej poznać zwyczaje tych zwierząt, a także sprawdzić czy rysie radzą sobie w naturalnym środowisku. Urządzenie umożliwia również śledzenie wędrówek rysi. Sprawdza się też w walce z kłusownictwem – zaznaczono. Coraz więcej rysiów w polskich lasach. W tym roku padł rekord narodzin Fotopułapka nagrała zabawy samicy rysia z czwórką młodych. To rzadki widok, zwłaszcza że zwierzaki są płochliwe i unikają ludzi. Rysie w Polsce Jak już zostało wspomniane, populacja rysia w Polsce, który od 1995 roku objęty jest ochroną, oscyluje w granicach 200 osobników. Według badań Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży, rysie – choć są powszechnie uważane za zwierzęta leśne – „nie były w stanie w naturalny sposób skolonizować wszystkich obszarów leśnych”. – Jest to o tyle dziwne, że od wielu lat te koty są pod ścisłą ochroną, więc wydawałoby się, że nic nie stoi na przeszkodzie, aby ich populacja zasiedliła wszystkie dostępne lasy. Jedną z przyczyn tego faktu jest prawdopodobnie brak ciągłości środowiska, która utrudnia tym leśnym kotom swobodne przemieszczanie się na duże odległości. Jednak w tym samym czasie drugi nasz chroniony duży drapieżnik – wilk – dokonał znacznej ekspansji terytorialnej, pomimo tych ograniczeń – przyznają biolodzy, cytowani przez serwis Nauka w Polsce. Źródła: Facebook Nadleśnictwo Trzebielino, Lasy Państwowe; A. Bronka; naukawpolsce.pl. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Włoskie wakacje Są nieprawdopodobnie piękne i majestatyczne. W zależności od pory dnia zmieniają kolory od różowego, srebrnego po szary, pomarańczowy, fioletowy albo czerwony. Tak jakby zostały stworzone do podziwiania i zachwycania się nimi. Często otula je mgła, i ta mgła jeszcze bardziej je zaczarowuje. Nadaje im niemal mistyczny charakter. Ale to, co mnie w nich najbardziej fascynuje, to nieprawdopodobna przestrzeń, pustka i cisza. Na szlaku często jesteśmy tylko my i one – Dolomity to jedno z moich ulubionych miejsc we Włoszech. Wracam tam co roku, by poczuć radość z pokonywania własnych słabości i tę energię, która pojawia się po intensywnym wysiłku i totalnym odcięciu od świata, co możemy poczuć jedynie w górach. Ostatnio byłam tam w towarzystwie samych kobiet, więc polecam Dolomity również na babskie wypady. Włochy to taki kraj, który chyba jak żadne inne miejsce na świecie zaspokaja nasze wszystkie wakacyjne potrzeby. Ma naturę, kulturę, sztukę, przygodę i oczywiście pyszną kuchnię. Wystarczy przywołać w myślach toskańskie lub umbryjskie krajobrazy, pofalowane wzgórza z uroczymi willami ocienionymi szpalerami cyprysów, by natychmiast zamarzyć o wybraniu się tam na urlop. W tym wydaniu Travelera poza miejscami oczywistymi, jak Florencja czy Rzym, znajdziecie też wiele propozycji podróży mniej popularnymi szlakami słonecznej Italii. Co nie znaczy mniej atrakcyjnymi, bo we Włoszech takich miejsc po prostu nie ma. REDAKTOR NACZELNA Agnieszka Franus
Coraz więcej rysiów w polskich lasach. W tym roku padł rekord narodzin
Fotopułapka nagrała zabawy samicy rysia z czwórką młodych. To rzadki widok, zwłaszcza że zwierzaki są płochliwe i unikają ludzi.
W tym artykule: Reintrodukcja rysia w Polsce Obserwowanie dzikich kotów Rysie nad Wisłą Liczebność rysi w polskich lasach nadal jest bardzo niska. Szacuje się, że w całym kraju żyje około 200 osobników. Z pomocą przychodzą WWF Polska i Zachodniopomorskie Towarzystwo Przyrodnicze. Współprowadzona przez przyrodników reintrodukcja gatunku przynosi pierwsze efekty. Salamandry plamiste przedwcześnie rozpoczęły gody. „Ich dotykanie może być dla nas groźne” Podczas jesiennych wycieczek po lesie możemy spotkać salamandry plamiste. Gdzie żyją największe płazy ogoniaste w Polsce? Reintrodukcja rysia w Polsce Od wypuszczenia na wolność 63 rysi w 2019 r. (głównie w woj. zachodniopomorskim) na świecie pojawiły się już pierwsze młode, jednak w tym roku zwierzaki są szczególnie płodne. Według wstępnych szacunków 6 samic urodziło co najmniej 14 maluchów. Mamami zostały na pewno Rózia, Mniszka, Szelma, Luna i Chyża. To prawdziwy rekord. Do tej pory obserwatorzy rysiów informowali tylko o pojedynczych porodach. Okres godowy u rysi przypada na przełom lutego i marca. Małe rodzą się kilka miesięcy później, w maju. Dzika obsesja. Jakie zwierzęta trzymają w domach Amerykanie? [FOTOREPORTAŻ] Na amerykańskich podwórkach, w garażach, salonach, łóżkach, piwnicach i łazienkach dzikie zwierzęta, trzymane jako domowi pupile, żyją tuż obok ludzi. Uważa się, że w tamtejszych d... Obserwowanie dzikich kotów Mało komu udaje się spotkać rysia podczas wycieczki do lasu lub rezerwatu. Powodem nie jest tylko niska liczebność tych zwierząt, ale też to, że są płochliwe i unikają ludzi. Jak więc przyrodnicy monitorują ich aktywność? Przed wypuszczeniem na wolność kotom zakłada się specjalne obroże. – Telemetria GPS/GSM to nowoczesna technologia umożliwiająca dokładną lokalizację zwierząt w terenie. Dzięki niej możemy się dowiedzieć, co się dzieje z wypuszczonymi rysiami. Interpretacja lokalizacji, a następnie sprawdzanie ich w terenie dostarcza wiedzy o tym, jak radzą sobie na wolności. Czy, polują i na co, czy się rozmnażają i jaki jest ich przychówek, wreszcie czy odbywając swoje wędrówki, skutecznie pokonują takie przeszkody jak drogi, w tym autostrady, linie kolejowe, rzeki czy nawet jeziora – tłumaczy Stefan Jakimiuk, ekspert w zakresie ochrony gatunków Fundacji WWF Polska. Zlokalizowanie rysiów pomogło przyrodnikom w postawieniu fotopułapek. Jedna z nich uwieczniła zabawy Chyżej i jej czwórki dzieci. View oEmbed on the source website Nie tylko papugi powtarzają po ludziach. Ta kaczka nauczyła się przeklinać W odróżnieniu od innych kaczek bisiorki z Australii mogą pochwalić się nietypowym talentem. Rysie nad Wisłą Specjalne obroże pomagają też w rozpoznaniu rysich ojców. – Obserwujemy, które rysie zbliżają się do siebie w czasie marcowania. Dzięki temu możemy przypuszczać, który z samców jest ojcem. Zdarza się, że samica ma kilku partnerów – wyjaśnia Magdalena Tracz z Zachodniopomorskiego Towarzystwa Przyrodniczego. Niestety bateria w obrożach wyczerpuje się po nieco ponad roku. Później bardzo trudno wymienić zwierzęciu nadajnik. Złapanie rysia to niełatwe zadanie. Te koty nie tylko są mistrzami ukrywania się, ale też pokonują ogromne odległości. Jeden z oznakowanych Rysi dotarł na Roztocze, inny na pogranicze polsko-czeskie. Takie wędrówki są typowe dla samców. Na czas rui wracają w miejsca, gdzie żyją samice.
Do mazurskich lasów już niedługo mogą przyjechać pierwsze rysie z Estonii. Ich sprowadzenie do Puszczy Piskiej i Lasów Napiwodzko-Ramuckich planuje WWF. Dzięki temu estońskie rysie nie zostaną odstrzelone. Pomogą natomiast odtworzyć populację, która wyginęła w tym rejonie ponad 20 lat temu. W tym celu WWF prowadzi kampanię pod hasłem „Rysie mogą wrócić do Puszczy!”
W całej Polsce żyje ok. 200 rysi. W północno-wschodniej Polsce ich liczebność szacuje się zaledwie na około 60 osobników. Jednocześnie w lasach, które mogłyby stanowić dogodne siedlisko dla rysia, i gdzie ryś jeszcze stosunkowo niedawno występował, takich jak Lasy Napiwodzko-Ramuckie, ostatnie rysie były widziane ponad 20 lat temu. Rysie wyginęły w tych miejscach w rezultacie odstrzału prowadzonego przez ludzi. Ryś jest chroniony w Polsce dopiero od 1995 roku. Wcześniej można było polować na to zwierzę. W Estonii liczba rysi wynosi od 600 do 900 osobników. Bezpieczny stan populacji tego gatunku w tym kraju wynosi 500. Każdego roku, estońscy myśliwi mogą więc upolować określoną liczbę rysi. Dzięki WWF, rysie z Estonii, które miałyby zostać odstrzelone, mogą zostać przeniesione do Polski, do Lasów Napiwodzko-Ramuckich. W Polsce i w Estonii panują podobne warunki klimatyczne, występują zbliżone do siebie lasy i baza pokarmowa. Polska pełni kluczową rolę w odtwarzaniu populacji rysi w Europie – w całym pasie od północno-wschodniej części naszego kraju po Estonię. – mówi Stefan Jakimiuk kierownik projektu WWF „Duże drapieżniki w Polsce”. Ryś potrzebuje dużych i zwartych obszarów leśnych. W rozległych Lasach Napiwodzko-Ramuckich, połączonych z innym dużym kompleksem leśnym, Puszczą Piską, może znaleźć optymalne warunki do życia. Według jednego z najwybitniejszych specjalistów zajmujących się ochroną dużych kotowatych z ramienia IUCN (Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody), Ursa Breitenmosera, na obszarze Lasów Napiwodzko-Ramuckich może docelowo żyć od 20 do 40 rysi. Istnieje tu stosunkowo wiele trudno dostępnych obszarów podmokłych i jezior, które ograniczają penetrację niektórych partii lasu przez ludzi. Estońskie rysie znajdą tu też odpowiednią ilość pożywienia. Celem kampanii prowadzonej przez WWF jest zebranie środków na przeprowadzenie działań związanych z przeniesieniem estońskich rysi do Polski. Każdy może teraz pomóc w powrocie rysi do Puszczy Piskiej i Lasów Napiwodzko-Ramuckich, przekazując darowiznę na rzecz ich przywiezienia z Estonii. Dzięki temu można nie tylko wesprzeć ochronę dzikich rysi w Polsce, ale również ocalić rysie przed odstrzałem. Przeniesienie rysi z Estonii jest szansą na wzmocnienie populacji rysi na Mazurach oraz rozszerzenie zasięgu jego występowania w Polsce północno-wschodniej – mówi Jakimiuk. WWF Polska już od 2007 roku w ramach projektu „Duże drapieżniki w Polsce” uczestniczy w reintrodukcji rysi w Puszczy Piskiej. Metodą „born to be free”, autorstwa dr. Andrzeja Krzywińskiego, zostało tam wprowadzonych do natury już 8 rysi. W tym przypadku rysie pochodziły od osobników żyjących w niewoli, które były umieszczane w specjalnych wolierach w lesie. Konstrukcja wolier umożliwia małym rysiom, wychodzenie do otaczającego ją lasu i oswajanie się z życiem w naturze, przy jednoczesnym utrzymaniu kontaktu z samicą. Teraz WWF zamierza rozszerzyć swoje działania na sąsiadujące z Puszczą Piską, Lasy Napiwodzko-Ramuckie. W tym celu planuje sprowadzić dzikie rysie z Estonii, które będą żyły tu na wolności. Partnerem w działaniach na rzecz przywrócenia rysia do mazurskich lasów jest Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Olsztynie. Zobacz jak Ty możesz pomóc rysiom. Wejdź na www.rys.wwf.pl!
Książęta Puszczy Białowieskiej. Rysie, nasze leśne koty
Ma cętki, krótki ogon, na uszach pędzelki, a po obu stronach pyska bokobrody. Wszyscy wiemy, jak wygląda największy kot Europy. Ale kto go widział w naturze? Garstka wybrańców. I to jedynie dzięki naukowym podstępom!
Na świeżym śniegu widniał dowód rodzinnego szczęścia. Odcisk łapy z wyraźnie zaznaczonymi opuszkami, a tuż obok – drugi, podobny, nieco mniejszy. Matka z młodym musiała przejść tędy całkiem niedawno. Puszczę Białowieską, ostatni skrawek naturalnego nizinnego lasu porastającego kiedyś całą Europę, spowijała grudniowa cisza. Gdzieś w leśnych ostępach przyczaiła się samica rysia i jej dziecko. Może nawet koty patrzyły skądś na mnie niezauważone, bo ubarwienie ich futra zapewnia doskonały kamuflaż? Zimą nabiera ono srebrnego odcienia, dzięki czemu kontury sylwetki giną na tle ośnieżonych pni i runa. Dlatego dr Krzysztof Schmidt z Zakładu Badania Ssaków w Białowieży, który na badanie biologii rysia eurazjatyckiego poświęcił 16 lat, zaledwie kilka razy widział jego sylwetkę, cień przemykający leśnym duktem. Metoda prostych obserwacji nie wchodzi tu w grę. Skąd zatem czerpać wiedzę na temat zachowań rysi? Rozwiązaniem jest telemetria. Ale żeby ją zastosować, trzeba kota schwytać. – Zależy nam, żeby nawet włos z cennego futra nie wypadł – śmieje się naukowiec. – Odnajdujemy ofiarę rysia i zastawiamy przy niej specjalnie skonstruowane pułapki. Gdy zwierzę w nią wpadnie, pułapka wysyła sygnał, a my szybko nadjeżdżamy. Kot dostaje zastrzyk usypiający. Bezwładnego rysia trzeba przenieść na płachtę zabezpieczającą przed wychłodzeniem. Nie jest to trudne, bo nawet największy ryś waży nie więcej niż 30 kg. Dorosłe samce osiągają 20–25 kg, samice zaś od 17–19 kg. Po zmierzeniu, zważeniu, pobraniu próbek, np. do analiz genetycznych, i sfotografowaniu kot dostaje obrożę z nadajnikiem radiowym. Gdy się obudzi, zmyka, a naukowcy od tej chwili mogą śledzić każdy jego ruch, namierzając go z odległości ok. 0,5 km. – To wystarczający dystans, by rysia tropić, ale go nie płoszyć – zapewnia dr Schmidt. – Te koty są przyzwyczajone do obecności ludzi. W końcu las jest „przedsiębiorstwem hodowli drewna”. Zauważyłem, że spokojnie odpoczywają nawet, gdy 50 m dalej trwa wycinka! W ciągu ostatnich kilkunastu lat dr Schmidt i współpracujący z nim biolodzy spędzili tysiące godzin, śledząc 25 rysi. Dzięki nim wiemy, jak wygląda rok z życia kota i kiedy skończy się rodzinne szczęście matki z młodym. Styczeń wyznacza początek pory godowej. Samce zaczynają wtedy chodzić niespokojne po lesie – szukają samic w rui. Wędrują z prędkością 2 km/godz. Zwykle chodzą dostojniej, pokonując w ciągu godziny 1,5 km. Teraz od zmierzchu do świtu chcą zlustrować jak największy obszar swojego terytorium, obejmującego ponad 200 km2. Intensywniej też znakują teren, by sąsiad wiedział, że nie należy naruszać granic. A konkurent te znaki szanuje. – Gdy łapiemy rysie, nawet w czasie zalotów, nie widzimy oznak walk między rywalami – przekonuje dr Schmidt. – Żadnych poszarpanych uszu czy ran pyska, jakie muszą opatrywać właściciele domowych kocurów. Rysie płci męskiej są mniej agresywne niż koty domowe, ale poza tym ich gody przypominają marcowanie Mruczków. Trwają krótko, są intensywne. Przy sporej dozie szczęścia można czasem usłyszeć w lesie głębokie warczenie i coś w rodzaju przeciągłego poszczekiwania. Samica spotyka się z kilkoma samcami, samiec z kilkoma samicami. Kiedy znajdują odpowiedniego partnera, wiążą się w parę. Ale najwyżej na kilka dni, bo rysie to samotniki. W kwietniu koty się uspokajają i wracają do normalnego, leniwego trybu życia, czyli odpoczynku przerywanego polowaniami. A zjadają średnio 4 sarny i 1 jelenia na miesiąc. Myśliwi nazywają największego kota Europy „ostrowidzem”, bo spostrzeże zdobycz, nim ta choćby wyczuje jego obecność. Wykorzystanie dobrego wzroku wymaga jednak wolnej przestrzeni, ta zaś utrudnia podejście do zwierzyny i niespodziewany atak. Ostrowidz rozwiązuje ten problem, polując w specyficznych miejscach: na polanach, obszarach odnowień lasu. Słowem tam, gdzie drzewa rosną rzadziej i gdzie różnorodność roślin runa wabi stada saren czy jeleni. Drapieżnik przed atakiem precyzyjnie ocenia odległość, a otwarta przestrzeń umożliwia mu nabranie prędkości, zanim dopadnie do gardła jelenia lub skoczy na grzbiet sarny. Gdzie się chowa przed skokiem? Za wykrotami, kępami gęstych zarośli, pniami zwalonych drzew – W Puszczy Białowieskiej ilość martwego drewna może miejscami dochodzić do 120 m3 na hektar – opowiada dr Schmidt. – W innych polskich lasach, takich jak Puszcza Augustowska, gdzie też występują rysie, drewna jest wielokrotnie mniej i kotom znacznie trudniej jest skradać się do zdobyczy. Dlatego, mimo że Puszcza Augustowska ma dwukrotnie większy obszar od Białowieskiej, daje schronienie dwu-, a nawet trzykrotnie mniejszej liczbie rysi! Mazurskie lasy są też znacznie mniej różnorodne, a ryś, kiedy już upoluje zdobycz na bardziej otwartej przestrzeni, szuka innego środowiska – nieprzebytej gęstwiny. Teraz chce ukryć siebie i ofiarę, która ma mu wystarczyć na kilka dni ucztowania. Zaciąga ją więc w gęsty młodnik, zjada część, resztę przysypuje liśćmi, kawałkami mchu, gałązkami i ziemią. Chodzi o to, żeby zapach padliny nie zwabił konkurentów – wilków, innych rysi czy dzików. Sam myśliwy oddaje się błogiemu lenistwu. – Ryś siedzi w ukryciu średnio przez 17 godzin na dobę – obliczył naukowiec. – Zdobycz zaś chomikuje w odległości od 2 do 150 m od miejsca schwytania. Dobra kryjówka, dająca poczucie bezpieczeństwa, jest ważna dla kotów obu płci po udanym polowaniu i dla samic, które szykują się do porodu. Młode, od 1 do 4 w miocie, przychodzą na świat w maju. Pierwsze dni spędzają pod karpą wywróconego drzewa, w pustym środku starego, spróchniałego pnia, pod stosem gałęzi. Są ślepe, pokryte delikatnym futerkiem, a ważą ok. 300 g. W 12. dniu otwierają oczy. Matka przez pierwsze dwa miesiące nie odchodzi od gniazda na odległość większą niż 3 km i zabija mniejszą zwierzynę. Dzięki temu może ją zjeść od razu i nie musi martwić się o ukrycie i obronę resztek przed konkurencją. W drugim miesiącu kociaki zaczynają uzupełniać mleczną dietę mięsem. Samica musi polować dla całej rodziny. Latem kotki stają się więc bardziej aktywne, czasem nawet wędrują i polują w dzień. Obszar, który penetrują, rośnie wraz z wiekiem kociąt, osiągając maksimum późną zimą. – Największą efektywność łowiecką stwierdziliśmy w przypadku samic z trzema kociakami – mówi dr Schmidt. – Takie rysice zabijają sarny lub jelenie z częstotliwością średnio co dwa dni! Najmniej efektywne są młode rysie, które niedawno się usamodzielniły. Ssaki kopytne padają ich ofiarą średnio co 8 dni. W międzyczasie głodna młodzież „pogryza” przekąski: zające, jarząbki, myszy, nawet żaby. Pierwsze samodzielne łowy mają miejsce między marcem a kwietniem. Wtedy to matki zostawiają młodzież i ta musi zacząć życie na własny rachunek. Córki odchodzą niechętnie. Nawet jeśli opuszczają rodzinne terytorium, starają się trzymać jak najbliżej. Synowie są odważniejsi, szukają wolnego rewiru nawet w odległości 100 km, jednak napotykają na poważny problem, który zwie się „fragmentacja lasów”. Między dużymi kompleksami leśnymi na północnym wschodzie Polski brakuje zadrzewionych połączeń. Tymczasem rysie boją się otwartej przestrzeni i trudno im pokonywać pola oddzielające je od innych połaci lasów, co jest konieczne dla migracji i wymiany genów. W konsekwencji rozmnażają się osobniki coraz bliżej spokrewnione i różnorodność genetyczna maleje. Zespół białowieskich naukowców zauważył, że rysie z północno-wschodniej Polski różnią się wyglądem od tych zamieszkujących Estonię i Łotwę, z bardziej zwartego zasięgu. – Poza naszym krajem te koty mają bardzo zmienny układ cętek na futrze – dr Schmidt pokazuje zdjęcia z Estonii. – Rysie z tamtej populacji mogą mieć cętki bardziej okrągłe lub podłużne, ciemniejsze lub jaśniejsze, gęściej lub rzadziej rozmieszczone. Ale bywają też całkowicie płowe, pozbawione cętek. Polskie rysie zaś są zaskakująco podobne. Cętki naszych kotów z północnego wschodu kraju koncentrują się głównie na łapach. Ich boki i grzbiety są gładkie, szarorude. A wszystko to prawdopodobnie z powodu braku „świeżej krwi”. Koty z puszczy Białowieskiej i Knyszyńskiej są w „kontakcie genetycznym” tylko z kotami z Białorusi. Od zwartego zasięgu występowania gatunku dzieli je obszar rzadko zamieszkany przez rysie, szczególnie na Litwie. Podobnie jest w Karpatach. Tamtejsze rysie różnią od nizinnych wyraźne, ciemne cętki i paski na futrze oraz potężniejsza budowa. Od 1997 r. ich poczynania bada zespół naukowców z Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie pod kierunkiem prof. Henryka Okarmy. – Rysie w Karpatach zadowalają się mniejszymi terytoriami niż te żyjące w nizinnych lasach – zauważa profesor. – Zachowują się też inaczej: chętnie zjadają padlinę zwierząt upolowanych przez inne drapieżniki, a jeśli same polują, zdarza się (chociaż niezwykle rzadko!), że zdobycz taszczą na drzewa, jak pantery. Ostatnie badania pozwoliły stwierdzić, że rysie karpackie stanowią odrębny podgatunek. W Polsce są jeszcze dwie odrębne grupy rysi. Pierwsza to koty w Puszczy Kampinoskiej. Potomstwo zwierząt z różnych ogrodów zoologicznych w Europie, które w 1992 r. – po okresie aklimatyzacji i szkolenia – zostało wypuszczone na wolność w ramach programu reintrodukcji. W 1994 r. przyszły na świat pierwsze kocięta i od tej pory rysie radzą sobie nieźle. – Na terenie parku żyje 10, może 15 kotów – szacuje Jerzy Misiak, dyrektor Kampinoskiego Parku Narodowego. – Drugie tyle wyemigrowało – do Puszczy Bolimowskiej, Lasów Spalskich i Gostyńsko-Włocławskich. Z reintrodukcji pochodzą też rysie występujące w Puszczy Piskiej. Jaka jest więc sytuacja rysia w naszym kraju? – Podczas gdy w Europie Zachodniej rysi przybywa, w Polsce ich liczba maleje – alarmują dr Schmidt i prof. Okarma. – Obecnie żyje ich w naszym kraju ok. 200. Potrzebne są szybkie działania ochronne. Jakie? Trzeba zapewnić rysiom pokarm (ograniczyć odstrzał saren i jeleni), warunki do polowania i odpoczynku (zostawiać więcej martwego drewna w lesie) i zmienić sposób użytkowania lasu (obok gęstych młodników powinny też być polany z samosiewem). Trzeba wreszcie stworzyć bezpieczne trasy wędrówek – czyli system korytarzy leśnych między puszczami porastającymi teren naszego kraju. Ten ostatni postulat jest najtrudniejszy do zrealizowania, ale odpowiednia dokumentacja jest już sporządzona. Teraz czekamy na ruch Ministerstwa Środowiska.