Szlachta w Rzeczypospolitej stanowiła ewenement. Ale nie była zamkniętym klubem
Szlachta w Rzeczypospolitej była liczniejsza niż w większości krajów Europy. W niektórych rejonach stanowiła nawet kilkadziesiąt procent całej populacji. Skąd wzięła się ta wyjątkowa struktura społeczna? Odpowiedź kryje się w historii przywilejów i nobilitacji.
Wszyscy zapewne znacie przysłowie: „Szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie”. Odzwierciedla ono zasadę równości całego stanu szlacheckiego, bez względu od posiadany majątek czy piastowane stanowisko. Bogaty czy biedny, wpływowy czy mniej znaczący – każdy Sarmata miał taką samą pozycję wśród przedstawicieli swojego stanu. Jan Szczęsny Herburt podczas sejmiku w Wiszni w 1584 roku podkreślał wyjątkowość polskiej szlachty jako coś unikatowego, ponieważ w żadnym innym kraju nie miała ona tak licznego i równego w prawach przedstawicielstwa. Ile było szlachty w dawnej Polsce? Jeśli przełożyć tę zasadę na czasy współczesne, można dostrzec analogię do idei równości obywateli wobec prawa – niezależnie od ich statusu materialnego czy zawodowego. We współczesnym społeczeństwie mówimy o politycznej równości obywateli, ponieważ każdy, bez względu na to, czy jest zamożny, czy żyje w biedzie, ma prawo głosu w wyborach. Niemniej muszę zaprzestać dalszego porównywania, aby uniknąć zarzutu o prezentyzm. Stan szlachecki w Rzeczypospolitej nie obejmował całego społeczeństwa, lecz tylko jego mały wycinek. Przyjmuje się, że szlachta w XVI wieku stanowiła średnio 6–8 procent ludności, choć ta liczba nie oddaje pełnego zróżnicowania w poszczególnych regionach państwa. Na przykład w województwie krakowskim w 1662 roku szlachta stanowiła jedynie 1,66 procent ludności, a w Wielkopolsce w latach siedemdziesiątych XVII wieku – 3,4 procent. W północnych województwach, takich jak pomorskie i chełmińskie, szlachta liczyła odpowiednio 6,7 i 7,9 procent mieszkańców. Jej udział był wyższy w zachodnich i centralnych częściach kraju, szczególnie na Mazowszu: w XVII wieku wynosił około 25 procent. Jeszcze większy odsetek odnotowano na ziemi wiskiej oraz łomżyńskiej, gdzie szlachta stanowiła aż 45–47 procent społeczeństwa. Te dane ukazują wyjątkowy, nieporównywalnie wyższy udział szlachty w społeczeństwie Rzeczypospolitej Obojga Narodów w porównaniu z innymi krajami europejskimi, w których szlachta stanowiła mniej więcej 1 procent populacji. Zbliżony odsetek można było zauważyć jedynie na Węgrzech (4,5 procent w XVI wieku) oraz w Hiszpanii (4,6 procent pod koniec XVIII wieku). Od kiedy szlachta jest szlachtą? Elitę ziemską zaczęto nazywać szlachtą w XVI wieku – wcześniej określano ją mianem rycerstwa. Uprzywilejowanie tej grupy wynikało z posiadania ziemi, którą już od XI wieku nadawano rodom rycerskim w zamian za ich zasługi albo obowiązek służby wojskowej na rzecz władcy. Jak pisał w połowie XVII wieku Szymon Starowolski, duchowny i polihistor: „Szlachectwo jest od zacności rzeczone, to jest, od cnoty i dzielności przodków naszych […].” Z czasem szlachta zyskiwała kolejne przywileje, takie jak własne sądownictwo, nietykalność osobistą do czasu zakończenia procesu oraz udział w obradach sejmików i sejmu, w trakcie których decydowano o podatkach i ustanawiano nowe prawa. Szlachectwo zostało zdefiniowane na sejmie w Radomiu w 1505 roku i bazowało na dwóch kryteriach: pochodzeniu od obojga rodziców szlacheckiego stanu oraz posiadaniu ziemi. Wiązało się również z konkretnym herbem, czyli symbolem umieszczanym na tarczy, którego tradycja sięga początków XIII wieku. Wówczas polskie rycerstwo zaczęło przyjmować znaki rozpoznawcze, wykorzystywane między innymi na polu bitwy. Herb był przypisany do rodu, ale nie do pojedynczej rodziny. Rodziny pieczętujące się tym samym herbem nie musiały być spokrewnione, czasem łączyła je wyłącznie symbolika. Przykładowo herbem Topór pieczętowały się rody Tarłów, Tęczyńskich, Trepków czy Ossolińskich. Jak zostać szlachcicem? Czy istniała możliwość wejścia do stanu szlacheckiego bez spełnienia obydwu wymogów? W Rzeczypospolitej Obojga Narodów istniały trzy drogi do uzyskania szlachectwa: naturalizacja, adopcja i nobilitacja. Naturalizacja Naturalizacja (indygenat) dotyczyła osób, które posiadały szlachectwo i herb, lecz pochodziły z zagranicy i nie były obywatelami Rzeczypospolitej. Przykładem nadania indygenatu jest sarmacki kronikarz Aleksander Gwagnin, który w 1571 roku otrzymał go od króla Zygmunta Augusta za szczególne zasługi wojskowe, zwłaszcza w dziedzinie sztuki fortyfikacji. Aby nabyć ziemię w Rzeczypospolitej, cudzoziemska szlachta musiała uzyskać indygenat, ponieważ konstytucje z 1590, 1601 i 1609 roku zakazywały cudzoziemcom nabywania ziemi na terenie Rzeczypospolitej. Adopcja Adopcja, czyli włączenie do rodu heraldycznego, niekiedy wiązała się z wkupieniem się do zubożałej rodziny herbowej. Najbardziej znanym i wyjątkowym aktem adopcji heraldycznej był proces zapoczątkowany po unii horodelskiej w 1413 roku. Wówczas czterdzieści siedem polskich rodów szlacheckich przyjęło litewskich bojarów do swoich herbów, co oznaczało nie tylko symboliczną integrację elit, lecz także masowe rozszerzenie systemu heraldycznego na nową warstwę społeczną Wielkiego Księstwa Litewskiego. Z początku przywileje objęły wyłącznie do bojarów katolickich z Litwy właściwej – wykluczono więc ruskich i niekatolickich przedstawicieli litewskiej elity. Dopiero przywilej Władysława Jagiełły z 1434 roku umożliwił uzyskanie polskich herbów także bojarom ruskiego pochodzenia, niezależnie od ich wyznania. Warto zaznaczyć, że to rozszerzenie dotyczyło jedynie Rusinów z Litwy właściwej. Szlachta spoza tego obszaru często przyjmowała natomiast polskie herby w sposób nieformalny lub tworzyła własne znaki, które z czasem uznano za herby. Ta heraldyczna samowolka została formalnie zakazana w 1616 roku. Nobilitacja Najpowszechniejszą formą uszlachetniania była nobilitacja. Przyznawana za szczególne zasługi na rzecz państwa, przez wiele lat stanowiła przywilej królewski. Od 1601 roku każda taka decyzja wymagała rekomendacji senatu i sejmu, a w przypadku wojskowych – także zgody hetmana. Nobilitacje najczęściej przyznawano za odwagę i zasługi na polu bitwy. Aby zapewnić jawność tego procesu, każda nominacja musiała zostać ogłoszona w konstytucji, co miało przeciwdziałać nieoficjalnym nadaniom. Nobilitacja mogła przybierać dwie formy: uszlachetnienie osobiste i dziedziczne. Uszlachetnienie osobiste oznaczało, że herb nie przechodził na potomków. Przykładem takiej nobilitacji jest przywilej nadany przez Zygmunta I Starego w 1523 roku, umożliwiający profesorom Uniwersytetu Krakowskiego uzyskanie szlachectwa po dwudziestu latach pracy na uczelni. Przywilej ten często nie był jednak respektowany, wiele zależało więc od osobistych starań akademików, zwłaszcza jeśli pochodzili z nieformalnych związków. Jednym z takich przypadków jest Stanisław Sokołowski, wybitny wykładowca retoryki, zasłużony kaznodzieja i spowiednik króla Stefana Batorego. Urodzony poza małżeństwem, początkowo nie miał praw szlacheckich. Legalizację swojego pochodzenia otrzymał od Zygmunta Augusta w 1570 roku, a nobilitację – rok później. Władza królewska w tym zakresie również została ograniczona, od 1578 roku do legitymizowania nieprawych dzieci (oprócz miast królewskich) konieczna była bowiem zgoda sejmu. Uszlachetnienie dziedziczne Uszlachetnienie dziedziczne, czyli szlachectwo przechodzące na dzieci, przyznawano osobom, które szczególnie zasłużyły się na rzecz państwa. Przykładem wyjątkowej nobilitacji jest krakowski drukarz Jan Januszowski, działający w drugiej połowie XVI wieku. Za swoje wybitne osiągnięcia w dziedzinie typografii i sztuki drukarskiej, a także za zainicjowanie nowego systemu ortograficznego i stworzenie narodowego kroju pisma w 1588 roku otrzymał nobilitację od króla Zygmunta Wazy. Tytuł ten, wraz z prawem do szlachectwa, należał się zarówno samemu Januszowskiemu, jak i jego potomkom obu płci. Niestety, z powodu rodzinnej tragedii nikt nie odziedziczył przywilejów. W 1601 roku w wyniku zarazy szalejącej w Krakowie zmarli: żona drukarza, jego cztery córki i syn. Wyjątkowość tego aktu podkreśla również fakt, że dyplom nobilitacyjny Januszowskiego należy do najpiękniejszych zachowanych przykładów iluminowanych dokumentów tego rodzaju. Wielu chciało zostać szlachcicem Uzyskanie nobilitacji, czyli wejście do stanu szlacheckiego, nie było łatwe. O przyjęcie do tej grupy starało się wiele osób, co prowadziło do licznych nadużyć, w tym do uzurpacji szlacheckiego pochodzenia. Tego rodzaju przypadki były na tyle powszechne, że powstała instytucja nagany szlachectwa, czyli kwestionowania przez Trybunał Koronny i Trybunał Litewski pochodzenia osoby oskarżonej o fałszowanie szlachectwa. I tak Sarmaci zebrani na sejmiku w Sądowej Wiszni w 1633 roku wyrazili swoje niezadowolenie, że plebejusze stosują różne podstępy, takie jak fałszywe zeznania i świadectwa czy sfabrykowane dokumenty, by uzyskać dekrety potwierdzające ich rzekome szlachectwo. Uchwała sejmikowa nawoływała posłów, aby współpracowali z przedstawicielami innych województw w celu przeciwdziałania tym nadużyciom i wzmocnienia kontroli nad procesem dowodzenia szlachectwa. Jeszcze w tym samym roku uchwalono konstytucję o wywodzeniu szlachectwa, w której zapisano, że każda osoba starająca się udowodnić swoje szlachectwo powinna przedstawić odpowiednie świadectwa, dokumenty oraz autentyczne pisma i zeznania, które potwierdzą pochodzenie i prawo do majątku. To jest przedruk z książki autorstwa Artura Wiesława Wójcika pt. „Sarmatia. Czarna legenda złotego wieku”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Znak Horyzont. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Seppuku to coś więcej niż brutalny rytuał. Samurajowie widzieli w tym akcie przywilej
Seppuku to coś więcej niż tylko krwawy, bolesny akt. Dla klasy samurajów ten brutalny, dramatyczny rytuał ucieleśniał konkretne wartości – branie na siebie odpowiedzialności, poświęcenie w imię wyższego dobra i zadośćuczynienie za porażkę. Dla wojowników cesarza był to zarówno obowiązek, jak i przywilej. Jak przebiegał akt seppuku? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Seppuku a hara-kiri Geneza i ewolucja rytuału Jak przebiegała ostateczna ceremonia? Dla nas, mieszkańców zachodniego świata, seppuku jest brutalnym i niezrozumiałym symbolem feudalnej Japonii. Należy jednak podkreślić, że tego rytuału nie można sprowadzić do zwykłego aktu desperacji. To raczej złożone zjawisko społeczno-kulturowe, głęboko zakorzenione w japońskiej filozofii, etyce wojownika i wielowiekowej historii. Nie da się zrozumieć go bez odrzucenia zachodnich stereotypów. Należy bowiem podkreślić, że ten krwawy zwyczaj ukształtował się w świecie, w którym honor był wartością wyższą niż życie. Seppuku a hara-kiri Na Zachodzie określenie hara-kiri często funkcjonuje jako synonim słowa seppuku. I choć na pierwszy rzut oka oba terminy oznaczają to samo (rozcięcie brzucha), to w praktyce dzieli je przepaść. Sekret tkwi w ich kolejności i sposobie odczytu. Termin seppuku jest odczytaniem sino-japońskim, wywodzącym się z języka chińskiego. Postrzegane jako bardziej formalne, erudycyjne i oficjalne, słowo to było używane w oficjalnych dokumentach, dekretach i dyskursie klasy samurajskiej. Odnosiło się nie tyle do samego fizycznego aktu, co do ceremonii, podkreślając jej rytualny i honorowy wymiar. Z kolei hara-kiri to odczytanie rdzennie japońskie. Pozostaje zgodne z japońską składnią i ma bardziej dosłowny charakter. Uważano je za termin potoczny, a nawet wulgarny, opisujący sam fizyczny akt, bez ceremonialnej otoczki. Jego popularność na Zachodzie wzięła się prawdopodobnie stąd, że było łatwiejsze do wymówienia i zapisania dla cudzoziemców, którzy po raz pierwszy zetknęli się z tym zwyczajem. Hara, czyli siedziba duszy Bez względu na nazwę, celem tego dramatycznego rytuału było rozcięcie brzucha. W tym miejscu należy podkreślić, że krwawa i niezwykle bolesna metoda zakończenia życia nie miała nic wspólnego z przypadkowym wyborem. W kulturze zachodniej serce jest tradycyjnie postrzegane jako metaforyczne centrum, duszy i emocji. Z kolei w Japonii za „siedzibę” energii życiowej, woli i prawdziwych intencji uznaje się brzuch. Co za tym idzie, rytualne rozcięcie brzucha było uznawane za ostateczny akt szczerości. Popełniając seppuku, samuraj dosłownie „otwierał się” przed zgromadzonymi, aby pokazać im czystość swoich intencji i nieskalaną duszę. Nie chodziło o zadanie sobie śmierci w najszybszy czy najmniej bolesny sposób. Wręcz przeciwnie, niewyobrażalny ból i powolna agonia miały być ostatecznym dowodem odwagi, determinacji i panowania nad sobą – cnót najwyżej cenionych w kodeksie wojownika, czyli Bushidō. Geneza i ewolucja rytuału Historia seppuku jest odzwierciedleniem ewolucji klasy samurajów – od brutalnych wojowników na polach bitew, po zbiurokratyzowaną arystokrację w czasach pokoju. Na przestrzeni lat rytuał przekształcił się z pragmatycznego sposobu na uniknięcie hańby w wyrafinowany teatr honoru. Wczesne korzenie Korzenie praktykowanego w Japonii rytualnego aktu odebrania sobie życia sięgają prawdopodobnie sięgają VIII wieku. Należy jednak podkreślić, że dopiero trzy stulecia później seppuku zaczęło przybierać swój właściwy kształt. Jednymi z pierwszych udokumentowanych przypadków były czyny dwóch wojowników z rodu Minamoto. W 1170 roku, Minamoto no Tametomo odebrał sobie życie po przegranej rebelii. Prawdopodobnie był to pierwszy przypadek seppuku popełnionego przez wojownika w obliczu porażki militarnej. Dziesięć lat później w ten sam sposób odszedł Minamoto no Yorimasa. Jego śmierć po przegranej bitwie pod Uji jest powszechnie uważana za moment, który skodyfikował rytuał. Yorimasa, będąc również uznanym poetą, przed śmiercią napisał pożegnalny wiersz. Ten akt połączenia śmierci z twórczością artystyczną stał się wzorcem dla przyszłych pokoleń samurajów, podnosząc seppuku do rangi wyrafinowanej ceremonii. Formalizacja w okresie Edo Długi okres pokoju pod rządami siogunatu Tokugawa diametralnie zmienił charakter rytuału. W obliczu braku realnych pól bitewnych, na których można było dowieść swojego honoru, skodyfikowane ceremonie zyskały na znaczeniu jako sposób na demonstrowanie cnót Bushidō. Seppuku przeniosło się z pola bitwy do świątynnych ogrodów i rezydencji, stając się wysoce sformalizowanym spektaklem, często odbywającym się w obecności oficjalnych świadków. W tym okresie seppuku stało się również usankcjonowaną formą kary śmierci dla samurajów, którzy popełnili poważne przestępstwa. Był to honorowy przywilej, pozwalający im uniknąć hańby publicznej egzekucji i ścięcia przez kata. Formalne zerwanie z tradycją W 1873 roku, w następstwie restauracji Meiji i likwidacji klasy samurajów, seppuku zostało oficjalnie zakazane. Jednak idea honorowej śmierci nie zniknęła. Choć nie była już obecna w strefie instytucjonalnej, niejednokrotnie powracała w najbardziej dramatycznych momentach japońskiej historii jako czysto symboliczny akt. W 1912 roku, generał Nogi Maresuke popełnił seppuku, by podążyć za zmarłym cesarzem Meiji. Wielu japońskich oficerów wybrało tę formę śmierci zamiast kapitulacji podczas II wojny światowej. W 1970 roku, światowej sławy pisarz Yukio Mishima popełnił seppuku w akcie protestu przeciwko zmianom, jakie po wojnie zaszły w Japonii. Jego zdaniem, kraj utracił tradycyjne wartości, o których chciał przypomnieć poprzez rytualną śmierć. Jak przebiegała ostateczna ceremonia? Każdy element sformalizowanego seppuku z okresu Edo był starannie przemyślany. Poszczególne kroki służyły jednemu celowi – demonstracji absolutnej samokontroli, odwagi i spokoju ducha, czyli cnót definiujących idealnego samuraja. Przygotowania Ceremonia najczęściej odbywała się w ustronnym miejscu – na terenie świątyni lub w ogrodzie rezydencji. Samuraj mający popełnić seppuku klękał na matach tatami. Wcześniej był kąpany, a następnie ubierany w białe kimono, symbolizujące czystość i gotowość na przejście do zaświatów. Często podawano mu ostatni posiłek, składający się z jego ulubionych potraw, oraz ceremonialną czarkę sake. Wiersz śmierci Kluczowym elementem przygotowań było napisanie jisei no ku, czyli wiersza śmierci. Był to krótki utwór, w którym samuraj zawierał swoje ostatnie refleksje nad życiem, przemijaniem lub naturą. Skomponowanie wiersza w obliczu śmierci z całą pewnością nie było łatwe, ale właśnie o to chodziło. W ten sposób skazaniec dowodził opanowania i czystości umysłu. Narzędzie śmierci Rozcięcia brzucha dokonywano krótkim mieczem (wakizashi) lub specjalnym sztyletem (tantō). Samuraj chwytał broń nie za rękojeść, a za owinięte papierem lub kawałkiem jedwabnej tkaniny ostrze. Akt cięcia Po napisaniu wiersza, skazaniec rozchylał kimono, odsłaniając brzuch. Chwytał broń i wykonywał cięcie. Typowa technika polegała na wbiciu ostrza w lewą część brzucha i przeciągnięciu go w prawo. Na końcu wykonywany był lekki ruch w górę. Należy wspomnieć, że istniała też znacznie boleśniejsza wersja, wymagająca niezwykłej siły woli. Polegała ona na wykonaniu drugiego, pionowego cięcia. Rany układały się w kształt krzyża, a samuraj często umierał z upływu krwi, bez pomocy asystenta. Rola asystenta Skoro o tym mowa, trzeba nadmienić, że w większości sformalizowanych rytuałów uczestniczyła druga osoba, tzw. asystent (kaishakunin). Zazwyczaj był to zaufany przyjaciel, krewny lub wasal. W momencie, gdy samuraj dokonał cięcia, kaishakunin wykonywał precyzyjny zamach kataną. Uderzenie ostrza padało na kark umierającego, dekapitując go. Idealne cięcie pozostawiało głowę przytwierdzoną do ciała niewielkim fragmentem skóry z przodu szyi. Dzięki temu głowa opadała do przodu, jakby w objęcia, a nie toczyła się po ziemi w niegodny sposób. Po wszystkim kaishakunin z szacunkiem czyścił ostrze i kłaniał się ciału zmarłego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czaszka średniowiecznego rycerza zaskoczyła badaczy. Taka deformacja to prawdziwa rzadkość
Rycerz, który żył w średniowiecznej Hiszpanii, miał czaszkę inną niż wszyscy. Jego wygląd musiał wzbudzać poruszenie nawet w tamtych czasach. Badacze nie kryją zdziwienia. Jakie sekrety ujawniła analiza jego szkieletu?
Te wyjątkowe szczątki odkryto na chrześcijańskim cmentarzu na dziedzińcu zamku Zorita de los Canes w Guadalajarze w Hiszpanii. Forteca ta była w okresie średniowiecza strategicznym miejscem, znajdującym się pod kontrolą Rycerzy Calatrava. Byli oni członkami zakonu rycersko-religijnego, stowarzyszonym z zakonem cystersów. Zaskakujące wyniki wykopalisk Na nietypowe kości archeolodzy natknęli się w trakcie sezonów wykopaliskowych prowadzonych między 2014 a 2019 rokiem. Rycerza pochowano w drewnianej trumnie. W momencie wydobycia trumna uległa już rozkładowi, zidentyfikowano jedynie kilka jej fragmentów. Antropolodzy fizyczni ocenili wiek zmarłego na 45 do 49 lat. Był to mężczyzna. Zachowała się ponad połowa kości. Uwagę badaczy od razu przykuła nietypowa czaszka. Przypadek ten hiszpańscy naukowcy opisali właśnie na łamach czasopisma „MDPI Heritage”. Oryginalny rycerz Już na pierwszy rzut oka widać było, że zmarły miał ekstremalnie wydłużoną czaszkę – 230 mm, podczas gdy średnia długość męskiej czaszki wynosi dziś około 170 mm. – Byłam bardzo zaskoczona. Nigdy wcześniej nie widziałam takiej czaszki, zwłaszcza należącej do rycerza – skomentowała dla LiveScience dr Carme Rissech, antropolożka fizyczna z Uniwersytetu Rovira i Virgili w Hiszpanii Taki kształt czaszki, wynikający z przedwczesnego zrośnięcia jej szwów, został sklasyfikowany jako ultradolichocefalia, czyli ekstremalne długogłowie. Być może wojownik cierpiał na zespół Crouzona. Jest to bardzo rzadka choroba genetyczna. Wiele wskazuje na to, że rycerz zmarł tragicznie – w czasie potyczki. Na szkielecie widać śmiertelne rany kłute w skroni i potylicy oraz uraz lewej piszczeli. Nie widać oznak gojenia, co dobitnie świadczy, że przyczyniły się do odejścia mężczyzny z tego świata. Czy była to jakaś większa bitwa? Trudno jednoznacznie wskazać. Jak wyglądał hiszpański wojownik? Dzięki szczegółowej analizie kości eksperci byli w stanie więcej powiedzieć o wyglądzie rycerza. Miał lekko wydatne czoło. Jego żuchwa była bardzo wąska. Mógł mieć nieprawidłowy zgryz – dolna szczęka była wysunięta do przodu. Zęby sieczne, czyli jedynki, były pochylone na zewnątrz. Rycerz miał problemy z jedzeniem. Świadczy o tym ogromną ilość kamienia nazębnego oraz małe zużycie zębów po lewej stronie ust. To sugeruje, że z jakiegoś powodu mógł unikać używania tej strony do żucia. Mimo wielu problemów zdrowotnych mężczyzna był aż do tragicznej śmierci silny i sprawny. O jego aktywności w postaci jazdy konnej świadczy budowa ud. Z kolei wyraźne ślady na obojczyku wskazują, że często nosił torby lub inne ciężary na ramieniu. Według archeologów wykryta ultradolichocefalia jest niezwykle rzadkim przypadkiem. To, że rycerz dożył tak zaawansowanego wieku w średniowieczu, bez współczesnej opieki medycznej, jest naprawdę imponujące. Źródła: MDPI Heritage, Live Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Polska husaria była najlepszą jazdą na świecie. Co doprowadziło do jej upadku?
Polska husaria odniosła wiele spektakularnych zwycięstw w XVI i XVII wieku. Kolejne stulecie to już zmierzch husarzy. Powodem były nowe strategie walki.
Spis treści: Husaria – początek i okres świetności Wygląd i uzbrojenie husarza Koszty służby w husarii Zmierzch husarii Sławni husarze „Historia Polski obejmuje szczegół, że gdy pewien król pragnął się cofnąć przed nieprzyjacielem następującym nań z przemagającą siłą, husarze przeszkodzili temu, oświadczywszy wyniośle, że nie ma powodu obawiać się, kiedy jest pod ich osłoną, gdyż jeżeliby niebiosa zapaść się miały, toby je podtrzymano na ostrzach kopii”. Tą jedną anegdotą pod koniec XVII w. Françoise Paulin Dalerac, francuski dworzanin Jana III Sobieskiego, wyjaśnił istotę fenomenu skrzydlatego rycerstwa polskiego. Nadzwyczajna pewność siebie, przekładająca się na wysokie morale, była kluczowym czynnikiem pozwalającym husarzom przez dwa wieki odnosić fenomenalne sukcesy. Najlepszym świadectwem wartości tego rycerstwa są opinie jego największych nieprzyjaciół. Choćby ta wygłoszona przez szwedzkiego króla Gustawa Adolfa: „O gdybym miał taką jazdę; z moją piechotą obozowałbym tego roku w Konstantynopolu”. Taki podziw wzbudził w nim widok husarzy, którzy 1 października 1626 w bitwie pod Gniewem uniesieni zapałem bojowym, skakali na koniach ze stromego wzgórza w dół, jak w przepaść. Wszystko po to, aby uderzyć w piechotę szwedzką, która chroniąc się przed szarżą husarii, opuściła szańce na wzgórzu i zeszła do jego podnóża, licząc że stromizna nasypu uniemożliwi polskim kawalerzystom dotarcie do nich. Husaria – początek i okres świetności Pierwsi husarze pojawili się w Polsce w 1500 r. Złoty okres tej kawalerii rozpoczął się wraz z jej reformą, którą zainicjował Stefan Batory. Już niecałe półtora roku po jego elekcji na króla Polski husarze w bitwie pod Lubieszowem (1577) rozbijają pięciokrotnie liczniejszego wroga – zbuntowanych gdańszczan i zaciężne wojska niemieckie, które mieszczanie wynajęli do obrony swoich interesów. Później zwycięstwa sypnęły się jak z rękawa, każde kolejne bardziej spektakularne. Poczesne miejsce wśród nich zajmuje bitwa pod Kłuszynem (1610), dzięki której Polska załoga stanęła wkrótce na moskiewskim Kremlu, a polski królewicz Władysław Waza został carem Rosji. W bitwie tej husaria wspięła się na absolutne wyżyny możliwości kawalerii. Piersiami swoich rumaków łamała dębowe płoty. Pokonała kobylice, pikinierów i kirasjerów. Wytrzymała ogień muszkietowy otwierany z minimalnej odległości. Nie zmógł jej ogień licznej artylerii. Przejechała w ciągu doby od kilkudziesięciu do nawet 120 km, walcząc przy tym kilka godzin w lipcowym słońcu, szarżując na przeciwnika nawet po dziesięć razy. I pokonała kilkunastokrotnie liczniejszego nieprzyjaciela! A wszystko to przy minimalnych stratach własnych – około 80 zabitych i 100 rannych. Trudno też pominąć epizod spod Chocimia (1621). Sam sułtan turecki Osman II, widząc jak garstka 600 husarzy pojedynczą szarżą rozbija 10 tys. jego najlepszych żołnierzy, rozpłakał się z bezsilności. Wygląd i uzbrojenie husarza Po czym poznać husarza? Po skrzydłach? Tak, chociaż nie wszyscy ich używali. W Polsce robili to tylko niektórzy pocztowi, szeregowi husarscy. Towarzysze – podoficerowie – ich nie nosili. Ponadto w czasach świetności nie były to znane nam z filmów i muzeów wysokie, wygięte nad głową skrzydła. Takie nosiła husaria dopiero w epoce swojego zmierzchu – w XVIII w. Skrzydła i proporce W XVIII w. do boju zakładano skrzydła krótkie, niewystające ponad głowę i niewyginające się nad nią. Mocowano je bądź przy siodłach (zazwyczaj pojedyncze skrzydło), bądź na plecach. W tym drugim przypadku mogła to być też para. Jeszcze wcześniej, bo w wieku XVI, bywało, że skrzydła mocowano do tarcz. Przez lata w bojowe zastosowanie skrzydeł mocno powątpiewano, sądząc, że noszone były wyłącznie podczas uroczystości. Ostatnie badania pozwalają jednak odrzucić wątpliwości. Używano ich także w walce, o czym świadczą różnorakie źródła. Wśród nich są i wspomnienia samych husarzy. A czemu skrzydła służyły? Po pierwsze – do ozdoby. Z drugiej jednak strony miały też stricte bojowe zastosowanie. Otóż konie z natury są zwierzętami płochliwymi. Skrzydła zaś, jak potwierdzają eksperymenty wykonywane przez rekonstruktorów, oddziałują na nie szczególnie silnie. W XVII w., aby wywołać zamieszanie w szeregach wroga, przed szyk roty husarskiej wysyłano kilku pocztowych ze skrzydłami. Ci straszyli konie nieprzyjaciela nieprzyzwyczajone do takich widoków, a reszta husarzy miała ułatwione zadanie. Gdy rycerstwo polskie w zwartych szeregach uderzało mieszającego szyki, próbującego opanować rumaki nieprzyjaciela, wynik starcia był przesądzony. Podobny cel miało malowanie koni husarskich i długie proporce mocowane do kopii, które w trakcie szarży kręciły się i furkotały. Jak notował służący w wojsku polskim francuski inżynier Philippe Dupont: „Nie ma takiego szwadronu wroga, który by się nie zachwiał, a często i nie załamał, gdy konie widzą migoczące [proporce] przed ich oczyma i słyszą świst powodowany w powietrzu, gdy husaria rusza do natarcia, które wykonywane jest zawsze z pełną prędkością”. Istnieją źródła, które potwierdzają skuteczność proporców jeszcze w XIX w. Ten element wyposażenia przeszedł bowiem z kopii husarskich na ułańskie lance. Skóry zwierząt Przejdźmy teraz do skór drapieżników, noszonych przez husarzy na plecach, a czasem i pod siodłami. Przy czym im zamożniejszy towarzysz husarski, tym droższe, bardziej egzotyczne skóry nosił. Zazwyczaj towarzysze stroili się w skóry dzikich kotów – lwów i lampartów – pozostawiając pocztowym tańsze skóry wilków i niedźwiedzi. Wszystko to też miało wzbudzać strach. Kopie Jednak nie skrzydła i nie skóry były najważniejszymi elementami wyróżniającymi husarię, ale kopie – specjalnej konstrukcji, używane w szczególny sposób. Wydrążone wewnątrz, były lżejsze niż te o pełnych drzewcach. A dzięki zmyślnej technice posługiwania się tą bronią, czyli pozostawieniu końca kopii w toku podczas składania się do ataku, znacznie mniej obciążały ramię husarza. Obie te innowacje pozwalały polskiemu rycerstwu posługiwać się najdłuższą w dziejach ludzkości bronią. Sięgała ona nawet 6,2 m, umożliwiając dosięgnięcie każdego przeciwnika, nim ten uderzył swą bronią w husarza. Źródła historyczne mówią o przypadkach, gdy taką kopią przebijano nawet pięciu, sześciu wrogów naraz! Pozostałe elementy uzbrojenia Towarzysz husarski mający na wyposażeniu broń drzewcową, białą, obuchową i palną, mógł stanąć do walki z każdym przeciwnikiem. – Skuteczność zastosowana tzw. toku, który służył do podtrzymania kopii w walce w pozycji pionowej i poziomej przy ataku, była zdumiewająca. ,,Drzewko” traciło na wadze – mówi Radosław Szleszyński z Chorągwi Husarskiej Marszałka Woj. Pomorskiego z siedzibą na zamku w Gniewie. – Po wieloletnich ćwiczeniach w siodle, porównując husarza z innymi przedstawicielami dowolnej formacji jazdy w XVII w., mogę powiedzieć, że funkcjonalność i uniwersalność jej uzbrojenia była wyjątkowa – ciągnie rekonstruktor. – Poczynając od uzbrojenia ochronnego jako kompilacji wzorów wschodnich i zachodnich, które nie krępuje w walce i wielogodzinnej jeździe. Zastosowanie m.in. karwaszy i zmodyfikowanie zachodnioeuropejskich naramienników doskonale wpłynęło na zwiększenie mobilności w ręcznej walce, zarówno przy zastosowaniu broni drzewcowej (kopie), jak i białej (szabla, pałasz, koncerz). Koszty służby w husarii Właściciel pocztu, czyli towarzysz, musiał być człowiekiem bardzo majętnym, gdyż służba w husarii w żaden sposób nie zwracała mu poniesionych nakładów. Dlatego choć w tym względzie nie było żadnych obostrzeń, przytłaczająca większość towarzyszy wywodziła się ze szlachty. Tylko ją stać było na najlepsze rumaki, które kosztowały fortunę. Dla przykładu: Wojciech Stanisław Chróściński, wyruszając na odsiecz Wiednia, kupił sobie konia wartego 3146 złotych. W tym czasie roczny żołd husarza wynosił 200 zł. Tańsze były wierzchowce, które towarzysze kupowali dla swoich pocztowych. Zazwyczaj kosztowały od 100 do kilkuset złotych. Cena skór wahała się od kilkudziesięciu do 200 zł. Podobna była wartość zbroi. Na koński rząd trzeba było wyłożyć od kilkudziesięciu do kilkuset złotych. Szable, koncerze, broń palna, ubrania, wozy, żywność, namioty i tabun innych koni (do wozów i podjezdki), sprzęt obozowy – to wszystko razem kosztowało fortunę. Biorąc pod uwagę fakt, że rycerz ryzykował życiem, a służba w wojsku polskim była ochotnicza, trudno nie postawić pytania, co pchało ludzi do husarii. No właśnie, co? Odpowiedź jest złożona. Z jednej strony był to na pewno przejaw ideologii szlachty polskiej, przekonania, że jej uprzywilejowana pod względem politycznym pozycja w państwie wynikała właśnie ze zobowiązania do obrony ojczyzny. Czyli szlachcic, służąc w wojsku, niejako spłacał Polsce rachunek za to, że mógł się cieszyć niespotykaną w innych krajach wolnością i pozycją. A ponieważ służba w husarii przynosiła największy prestiż, przeto ci, których było na to stać, zaciągali się w szeregi właśnie tej formacji. Z drugiej jednak strony ten, kto chciał w kraju zrobić polityczną karierę, musiał przejść przez szeregi armii. Wykazać się poświęceniem dla ojczyzny. Służba w wojsku była więc legitymacją do sprawowania urzędów w Polsce. Często w grę wchodziły rodzinne tradycje. Młody człowiek, nasłuchawszy się w domu o wyczynach ojca i innych swoich przodków, chciał iść w ich ślady. Niektórych do wojska pchała gorąca krew, innych nadzieja na bogate łupy. Najczęściej w grę wchodziły wszystkie te elementy – w różnych proporcjach. Zawsze jednak podkreślano, że narażano się (i swoją kieszeń) dla sławy. Własnej, swojego rodu, dowódcy, króla i Rzeczypospolitej. Zmierzch husarii Kres tak spektakularnych zwycięstw husarii nie przyniósł, jak się powszechnie uważa, rozwój broni palnej, lecz zastosowanie przeszkód oraz unikanie konfrontacji w polu ze skrzydlatym rycerstwem. Choć husarze używali skrzydeł, latać nie potrafili. Zaś konie, jak każde stworzenia, mają swoje ograniczenia. Nawet najlepsze, najdroższe rumaki, za które płacono fortunę, nie były w stanie przeskoczyć odpowiednio szerokich rowów czy przebić się przez specjalnie konstruowane przeciwko kawalerii zapory. Gdy przeciwnik za takowymi się chował, husaria była bezsilna. Tak było na przykład w bitwie ze Szwedami pod Kliszowem (1702), gdzie – jak zanotował generał Otto Vellingk – wojsko polskie „nacierało w całkiem dobrym porządku na naszych [Szwedów] i dobrze wytrzymało pierwszą salwę naszej piechoty”. Tyle że chwilę później husaria musiała zatrzymać się przed kozłami hiszpańskimi. Zatrzymać i wycofać, bo nie było najmniejszego sensu tkwić pod ostrzałem, bez szans na pokonanie tych przeszkód. Trzeba też wspomnieć, że formacja była niesłychanie kosztowna. Wprawdzie nie dla państwa, które płaciło minimalny w stosunku do niezbędnych nakładów żołd, ale dla samych husarzy. Ci musieli sobie sprawić konie, broń i wyposażenie. Gdy sytuacja ekonomiczna szlachty polskiej była dobra, wojsko zasilały liczne rzesze husarzy, którzy się właśnie z tej klasy wywodzili. W czasach gospodarczego upadku liczba mogących sobie pozwolić na służbę w tej jakże wymagającej formacji drastycznie spadła. Jeszcze pod Chocimiem, w 1621 r., stawiło się ponad 8000 husarzy. Ale już w latach potopu szwedzkiego (1655–1660) w zniszczonej wojnami Polsce było ich dziesięciokrotnie mniej. Wprawdzie za panowania Sobieskiego sytuacja uległa chwilowej poprawie, ale wiek XVIII przyniósł ostateczny upadek formacji. Także dlatego, że drastycznie wówczas spadły wysoki w poprzednich stuleciach poziom wyszkolenia i morale tego rycerstwa. Sławni husarze Wielu husarzy wsławiło się wiekopomnymi czynami, dzięki którym przeszli do historii. Wspomnijmy tu rotmistrza Andrzeja Firleja, który w bitwie pod Kłuszynem poprowadził swój oddział do szarży na kobylice i pikinierów, pokonując i jedne, i drugich. Jest to wybitne osiągnięcie, nie mające precedensu w dziejach wojen. W gronie tych, którzy okryli się sławą, jest Władysław Wilczkowski, porucznik husarii Lubomirskich. Jednym z ciekawszych jego wyczynów było zaszarżowanie na dziesięciokrotnie liczniejszych kirasjerów rosyjskich. Gdy do jego oddziału dołączyła druga rota husarska, nie tylko przepędzono kirasjerów, lecz i wdeptano w ziemię stojący za nimi pułk kozaków. Czyli tą pojedynczą szarżą pod Kutyszczami w 1660 r. rozbito kilkunastokrotnie liczniejsze siły przeciwnika. Mimo to, nie oni są najbardziej znanymi husarzami. Palmę pierwszeństwa dzierży Stefan Czarniecki. Czarniecki wywodził się z niezbyt zamożnej, a na dodatek obdarzonej licznym potomstwem rodziny szlacheckiej. Zaczynał swą karierę jako jeździec lekkiej kawalerii w 1621 r. W 1634 r. za jego wojenne wyczyny król nadał mu 200 włók ziemi, co pozwoliło mu już w następnym roku zaciągnąć się do husarii. Był z nią związany do końca życia. Najpierw, przez kilkanaście lat, jako porucznik. Później jako wódz wiodący i husarzy, i inne rycerstwo polskie do walk ze Szwedami, Kozakami, Rosjanami... Dzięki wojnom, 44 latom służby wojskowej, swoim talentom i zasługom, pod koniec życia Stefan Czarniecki awansował na urząd hetmana polnego koronnego. Zrobił oszałamiającą karierę. Jego nazwisko znalazło się w naszym hymnie narodowym. Dzięki temu zyskał to, co było marzeniem każdego husarza – nieśmiertelną sławę. Źródło: archiwum NG.
Dominacja rycerzy zmieniła świat chrześcijański. Naukowcy ustalili, skąd przybywali
Pojawienie się w Europie strzemion – nowinki rodem z Chin – rozpoczęło erę rycerstwa. Zakończył ją inny wynalazek: broń palna. Te kilkaset lat dominacji rycerzy całkiem zmieniło chrześcijański świat, wykreowało nowe elity, ideały i bohaterów.
Spis treści: Duma Franków Kosztowna siła zbrojna Końsko-ludzkie pociski Honor i zbrodnie Pierwsi polscy rycerze Zbroja na kredyt Heros zabity z arkebuza Obserwując ze wzniesienia pole bitwy pod Nikeą, sułtan Kilidż Arslan I nie mógł otrząsnąć się ze zgrozy. Władca państwa Rum w Anatolii wojował w swym życiu z wieloma przeciwnikami, ale najeźdźcy z Zachodu kompletnie go zaskoczyli swą determinacją i sposobem walki. Strzały z łuków odbijały się od ich hełmów i pancerzy. Gdy gnali w stronę szyków Kilidż Arslana, pochylali swe niezwykle długie włócznie i zmiatali muzułmańskich wojowników z siodeł, zanim ci zdążyli zadać ciosy. Przybysze przetaczali się niczym walec po wyznawcach Proroka, obalając ich małe koniki, tratując i siekąc mieczami. Sułtan miał przewagę w ludziach, rzucał więc do walki wciąż nowe posiłki. Ale nie zdołał przechylić szali zwycięstwa na swoją stronę. Zanim zapadł zmierzch 16 maja 1097 r., wycofał się zdruzgotany. A straszliwi wojownicy z Zachodu mogli kontynuować marsz na Wschód, w stronę grobu Chrystusa, który zamierzali odbić z rąk muzułmanów. Zachodnie rycerstwo znajdowało się u szczytu swej potęgi. Droga, którą przeszło, była jednak dość kręta. Duma Franków Wśród państw barbarzyńskich, które powstały na gruzach Imperium Rzymskiego, na początku VIII w. wybijało się królestwo Franków w dzisiejszej północnej Francji. W tamtych czasach władcy barbarzyńców mieli armie złożone z przybocznej drużyny wojowników, zabierali też na wojnę uzbrojonych mężczyzn na co dzień uprawiających rolę. Frankowie walczyli pieszo, posługując się włóczniami i toporkami „francisca”, którymi miotali w przeciwnika. Byli też otwarci na nowinki. A w Europie pojawił się właśnie sprytny wynalazek z Chin – strzemiona. Dzięki nim jeździec pewniej trzymał się w siodle, mógł się zaprzeć, uderzając włócznią, narażał się też na mniejsze ryzyko spadnięcia z konia przy zadawaniu ciosów na boki. To dawało przewagę w walce z armiami złożonymi w większości z piechoty. Według części historyków to Karol Młot, władca Franków w latach 718–741, zrozumiał siłę jazdy wyposażonej w strzemiona. Na pewno w czasach Karola Wielkiego, wnuka Młota, frankijska konnica stała się już potęgą. Pędząca masa konnych już samym wyglądem potrafiła wzbudzić grozę w szeregach pieszych tarczowników. Frankijskich jeźdźców znacznie trudniej było wysadzić z siodła niż np. dawnych rzymskich kawalerzystów pozbawionych strzemion. Stali się wyjątkowo wartościowymi wojownikami. Wystawienie dużych formacji tego typu nie było jednak łatwe. Odpowiedni koń i kolczuga kosztowały bez porównania więcej niż wyposażenie pieszego woja. Wierzchowiec był wart w IX-wiecznym państwie Franków tyle co osiem krów. Wykonanie kolczugi, składającej się z tysięcy małych żelaznych pierścieni, wymagało niezwykle żmudnej pracy. Karol zastanawiał się, jak rozwiązać ten finansowy problem. Kosztowna siła zbrojna Karol Młot początkowo nakazał, by kilku właścicieli gospodarstw składało się na wyposażenie jednego ciężkozbrojnego jeźdźca. System ten jednak nie wypalił. Król zaczął więc swoim sprawdzonym wojownikom przekazywać w użytkowanie beneficja – włości ziemskie, których wielkość zapewniała sfinansowanie odpowiedniego uzbrojenia. Ziemię uprawiali poddani wojowników, np. jeńcy zamienieni w niewolników albo półwolni chłopi. Dzięki ich pracy posiadacze beneficjów mogli pozwolić sobie na wyposażenie dla siebie czy nawet paru przybocznych. Byli w stanie kupować i uzupełniać zniszczone w walkach elementy zbroi i broni, wymieniać wysłużone konie itd. Ponieważ zaś nie musieli sami pracować, mogli skupić się na ćwiczeniach wojskowych. To m.in. dzięki temu nowemu typowi kawalerii Karolowi udało się zbudować imperium w latach 768–814. Po śmierci władcy beneficja szybko uznano za dziedziczne, a pozycja właścicieli największych z nich rosła. Kiedy imperium karolińskie się rozpadło, a słabnący królowie nie byli w stanie odpierać najazdów wikingów, Arabów i Węgrów, najbardziej zagrożone ziemie musiały same organizować obronę. Spadła na barki lokalnych wojowników – książąt, baronów i hrabiów. Odgrywali coraz znaczniejszą rolę, a ich włości stawały się niezależnymi państewkami. Budowa prywatnych zamków jeszcze bardziej wzmacniała ich siłę. A możnowładcy – tak jak niegdyś król – nadawali ziemię w lenno w zamian za służbę swoim wojownikom. W ten sposób stopniowo kształtował się w Europie stan rycerski. Rozumiany jako konni, ciężkozbrojni wojownicy, którzy zobowiązywali się służyć królowi lub innemu panu (seniorowi) w zamian za dobra ziemskie. Początkowo granica między rycerstwem a innymi grupami społecznymi nie była jednak wyraźna. Lennikiem mógł zostać wojownik z przybocznej drużyny możnowładcy, ale też zwykły chłop. Sprawny i ambitny syn wieśniaka szukał często szczęścia na wojnie i gdy fortuna mu sprzyjała, otrzymywał nadanie ziemskie wystarczające do nabycia rycerskiego rynsztunku. Z drugiej strony byli i rycerze ulegający społecznej degradacji. Majątek lennika mógł np. zostać zagrabiony albo tak zniszczony w wyniku wojny czy klęski żywiołowej, że nieszczęśnik nie miał już możliwości utrzymania dotychczasowej pozycji i musiał chwytać za sochę. Końsko-ludzkie pociski W każdym kraju warstwa rycerska powstawała w nieco odmiennych okolicznościach. W Anglii za rządów Edwarda Wyznawcy (1002–1066) próbowano przenieść na miejscowy grunt pomysły z Francji, lecz miejscowi wojownicy nie chcieli o tym słyszeć. Dlatego, gdy normandzki książę Wilhelm Zdobywca najechał w 1066 r. Anglię, stanęły naprzeciw niego szeregi pieszych wojów z wielkimi toporami i tarczami. Czy można ich uznać za miejscowe rycerstwo? Historycy uważają, że rycerz to wojownik walczący konno w zamian za beneficja, a zatem – nie. Mimo to w bitwie pod Hastings anglosascy wojownicy przez cały dzień stawiali zaciekły opór normandzkim rycerzom, nim ostatecznie przegrali. Gdy Wilhelm Zdobywca objął tron Anglii, zaczął wprowadzać system „ziemia za konną służbę”. Na początku XII w. trzonem armii angielskiej stała się ciężkozbrojna konnica. Także w tym czasie wykształcił się sposób walki do dziś kojarzony z rycerstwem: miażdżące szarże na wroga. Na XI-wiecznej tkaninie z Bayeux, przedstawiającej m.in. bitwę pod Hastings, część rycerzy Wilhelma atakuje w tradycyjny sposób, uderzając włóczniami zza głowy. Inni jednak stosują całkiem nową technikę: trzymają długie włócznie przyciśnięte do boku i pochyleni nad końskimi grzbietami pędzą na wroga, celując w niego swą bronią. Używający tej metody kawalerzysta stawał się swego rodzaju wielkim żywym pociskiem miażdżącym wroga swą masą. Historycy przypuszczają, że technikę tę wymyślono gdzieś we Francji, niedługo przed wyprawą Wilhelma na Anglię. Nowinka okazała się na tyle skuteczna, że w połowie XII w. stosowano ją już powszechnie. Całe falangi „końsko-ludzkich pocisków” nacierały na siebie na polach bitew, a ich zderzenia były zatrważającym widowiskiem. Rozpowszechnienie się tego sposobu walki spowodowało zmiany w uzbrojeniu i końskim oporządzeniu. Włócznie stawały się coraz dłuższe, aż przybrały postać nowej broni – kopii rycerskiej. Podwyższano też tylny łęk siodła, by jeździec trzymał się jak najmocniej podczas zderzenia z przeciwnikiem. „Wojownik celtycki na koniu pozostaje niezwyciężony i może przebić nawet mury Babilonu” – pisała bizantyjska kronikarka księżniczka Anna Komnena w XII w. Ten sposób walki nie był jednak łatwy, wymagał lat ćwiczeń i wielkiej odporności psychicznej. Popularną formą treningu stały się w tym okresie brutalne turnieje rycerskie, polegające początkowo na walkach grupowych. Celem zawodników było obalenie przeciwnika, zmuszenie go do poddania się i przysięgi złożenia okupu. Wczesne turnieje nie różniły się jednak zbytnio od prawdziwej wojny i pociągały za sobą ofiary i trwałe okaleczenia. „Nie nadaje się do bitwy ten, kto nie widział własnej krwi, kto nie słyszał zgrzytu swych zębów wywołanego ciosem przeciwnika, kto nie poczuł ciężaru przeciwnika na sobie” – pisał w XII stuleciu kronikarz Roger z Hoveden. Stosujący nowy sposób walki, wyszkoleni na turniejach rycerze wyruszyli na pierwszą krucjatę do Ziemi Świętej. Zaszokowali Kilidż Arslana I i innych władców muzułmańskich, pokonując jedną po drugiej armie stające im na drodze. Zdobycie Jerozolimy w 1099 r. stanowiło moment wielkiego triumfu zachodniego rycerstwa. Honor i zbrodnie By móc się wzajemnie rozpoznawać podczas turniejów i bitew, zaczęto malować na tarczach specjalne znaki, które dały początek rycerskim herbom. Przystąpienie do rycerskiej braci coraz częściej wyznaczał zaś specjalny rytuał, czyli pasowanie. W przypadku zwykłych wojowników polegało to po prostu na wręczeniu im broni przez seniora i wygłoszeniu słów przysięgi. Na dworach królewskich i możnowładczych towarzyszyły jednak temu aktowi rozbudowane rytuały. Pierwszy dokładny opis ceremonii pasowania pochodzi z 1128 r. i dotyczy andegaweńskiego hrabiego Gotfryda Pięknego. Po odbyciu rytualnej kąpieli ubrano Gotfryda w fioletową tunikę ze złotogłowiu i poprowadzono przed oblicze króla Anglii Henryka I. Zawieszono mu tam na szyi tarczę z herbem, a do nóg przymocowano złote ostrogi. Wreszcie monarcha założył młodzieńcowi pas z przytroczonym mieczem, który – jak twierdzono – został wykuty przez samego Waylanda, mitycznego kowala z nordyckich legend. Zgodnie z propagowaną przez Kościół ideologią rycerz miał być szlachetnym obrońcą chrześcijaństwa, protektorem wdów, sierot i innych maluczkich. Walczyć zaś powinien honorowo, bez podstępów, atakowania od tyłu czy używania „diabelskich” broni w rodzaju kuszy (zostawiając ją najemnym żołdakom). Rzeczywistość była bardziej ponura: rycerze uczestniczyli w masakrach i rabunkach. „Drugi lub trzeci syn i kolejni, którzy mają niewielki udział w dziedziczeniu majątku lub są go pozbawieni, często muszą brać udział w niesprawiedliwych i tyrańskich wojnach, by podtrzymać szlachecki status – donosił francuski rycerz i pisarz Philippe de Mézières (1327–1405). – Z tej przyczyny czynią tak wiele zła, że czymś przerażającym byłoby opowiadanie o ich grabieżach i zbrodniach, którymi gnębią biednych ludzi”. Pierwsi polscy rycerze Na Zachodzie rycerstwo wyewoluowało więc ze stylu walki konnych wojowników z epoki karolińskiej. A jak wyglądało to na ziemiach polskich? W X w. o rycerzach jeszcze nie było tam mowy. Tym niemniej trzon armii formującego się państwa Piastów tworzyli konni wojownicy. Utrzymywał ich książę, zapewne dzięki dochodom z łupów i handlu jeńcami. Żydowski kupiec Ibrahim ibn Jakub pisał, że Mieszko I wyposaża swych drużynników w „odzież, konie, broń i wszystko, czego tylko potrzebują. A gdy jednemu z nich urodzi się dziecko, on każe wypłacać mu żołd od chwili urodzenia, czy będzie płci męskiej, czy żeńskiej”. Tak bardzo scentralizowany i hojny system mógł się utrzymać zapewne tylko w fazie wielkiej ekspansji piastowskiej, gdy w ręce zdobywców wpadały co i rusz nowe ziemie, bogactwa i rzesze niewolników. Przesuwając swe granice, państwo Piastów napotkało jednak wkrótce na opór innych, wcześniej ukształtowanych państw, jak Cesarstwo Niemieckie czy Ruś Kijowska. W latach 30. XI w. doszło do kompletnego załamania się monarchii piastowskiej, a wraz z nim do upadku książęcej drużyny. Odbudowując potem państwo, książę Kazimierz Odnowiciel zachował przy sobie część drużynników, ale innym zaczął nadawać ziemię w zamian za służbę. Według jednej z legend podczas krwawej bitwy z Mazowszanami w 1047 r. Odnowiciela osaczyła gromada wrogów i niechybnie by zginął, gdyby nie rzucił mu się na pomoc jakiś brodaty wojownik. Wysiekł mieczem gromadę Mazowszan, ratując władcę z opresji, i pomógł mu wydostać się z pola bitwy. Po walce Kazimierz nazwał swego wybawcę Brodzicem i nadał mu kawałek ziemi – obecną wieś Brodzice w ziemi hrubieszowskiej. Choć opowieść jest legendą, zdaje się trafnie przedstawiać okoliczności, w jakich rozpoczęła się w Polsce ewolucja prowadząca do narodzin rycerstwa. Pierwsi polscy rycerze, czy raczej protoplaści rycerzy, nie byli specjalnie bogaci. Jeśli rzeczywiście istniał jakiś pierwowzór Brodzica, to uprawiał on ziemię własnymi rękami, może przy pomocy jednego czy dwóch niewolnych, których zdobył na wojnach. Stopniowo jednak władcy przekazywali wojownikom coraz większe nadania, ci zaś je powiększali – w sposób legalny (np. przez małżeństwa) albo nielegalny (np. zagarniając ziemię słabszym sąsiadom). Dzięki temu stać ich było na coraz lepsze wierzchowce i zbroje. Podobnie jak na Zachodzie, w tym wczesnym okresie granica między rycerstwem i chłopstwem nie była jeszcze nie do pokonania, awans społeczny wydawał się możliwy. Z około 1100 r. pochodzi pierwsza informacja o pasowaniu rycerskim w Polsce. Rytuał przeszli Zbigniew i Bolesław Krzywousty, synowie księcia Władysława Hermana, oraz grupa towarzyszących im młodzieńców. Wśród zwykłych wojowników zachodnia kultura rycerska rozpowszechniała się jednak bardzo powoli. Turnieje zaczęto organizować dopiero w XIII w. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/01/GettyImages-1744596934-bb3a026.jpg" width="1906" height="1573" alt="By móc się wzajemnie rozpoznawać podczas turniejów i bitew, zaczęto malować na tarczach specjalne znaki, które dały początek rycerskim herbom fot: Getty Images / mikroman6" title="By móc się wzajemnie rozpoznawać podczas turniejów i bitew, zaczęto malować na tarczach specjalne znaki, które dały początek rycerskim herbom fot: Getty Images / mikroman6" /> Zbroja na kredyt Jazda rycerska dominowała na polach bitew przez kilka stuleci. Stałej ewolucji podlegało uzbrojenie. Nastąpił swoisty wyścig zbrojeń. Odpowiedzią na coraz twardsze kopie i śmiercionośne bełty z kusz były coraz odporniejsze zbroje i hełmy. Kolczuga, zakrywająca początkowo tylko tułów, ramiona i uda walczącego, zaczęła potem osłaniać całe ciało. Pod koniec XIII w. pojawiły się płytowe wzmocnienia goleni, łokci czy barków. Doprowadziło to do powstania pełnej zbroi płytowej, która w XV w. szczelnie pokrywała całego wojownika stalowymi blachami. Drożejące uzbrojenie utrudniało dostęp biedniejszych mężczyzn do warstwy rycerskiej. Sami rycerze zabiegali też o wyjątkowość swej pozycji i szczególne przywileje. W 1231 r. niemiecki cesarz Fryderyk II wydał dekret potwierdzający dziedziczność ich statusu: „Nikt nie powinien uważać się za rycerza, kto nie z rodu rycerskiego pochodzi, chyba że nasza łaska i zezwolenie pozwolą na ten zaszczyt”. W poszczególnych krajach to zamykanie się stanu rycerskiego dokonywało się w różnych okresach. W Polsce jeszcze w połowie XIV w. istnieli tzw. chlebojeźdźcy – chłopi służący w armii, którzy w wypadku szczególnych zasług mogli liczyć na otrzymanie ziemi na prawie rycerskim. Kategoria ta jednak zanikała. W końcu tego stulecia awans z chłopa na rycerza był już nad Wisłą bardzo trudny. W późnym średniowieczu czasem nawet teoretycznie bogatym posiadaczom ziemskim trudno było odpowiednio wyposażyć się na wyprawę. Przed wojną z Krzyżakami (1409) znakomity polski rycerz Jakub z Kobylan wziął kredyt od Żydów, by sfinansować uzbrojenie dla siebie oraz towarzyszących mu kuszników i giermków. Szacuje się, że koszt wyposażenia XV-wiecznego polskiego kopijnika wraz z dwoma kusznikami wynosił, w zależności od jakości zbroi i broni, od 25 do 85 grzywien. Roczny dochód średniozamożnego rycerza, posiadającego jedną dużą wieś, wynosił tymczasem ok. 60 grzywien. Warstwa rycerska coraz bardziej różniła się od reszty społeczeństwa i pielęgnowała własną, swoistą kulturę. Wreszcie wyodrębniła się w osobny stan szlachecki, posiadający uprzywilejowaną pozycję w stosunku do chłopów i mieszczan. Heros zabity z arkebuza W ciągu XV w. nastąpiły w Europie duże zmiany w sztuce wojennej. Piechota, której metody walki wciąż ulepszano, stawała się groźniejszym przeciwnikiem dla jazdy. W czasie słynnej wojny stuletniej (1337–1453) angielscy piesi łucznicy kilkakrotnie rozgromili francuskie hufce ciężkiej jazdy. Z kolei czescy husyci niezwykle skutecznie bronili się przed zakutą w zbroje kawalerią, wykorzystując tzw. tabory, czyli ruchome fortyfikacje zmontowane z połączonych łańcuchami wozów. Przede wszystkim zaś rozwijała się broń palna – armaty, hakownice, rusznice. Z dekady na dekadę szarżowanie na piechotę stawało się ryzykowniejsze. Jednocześnie coraz większa część rycerzy wolała zajmowanie się swymi majątkami niż walkę. Władcy dostrzegali te tendencje i proponowali szlachcie układ: nie będziemy was już ciągnąć na wojnę, ale pod warunkiem, że będziecie płacić podatki, za które sfinansujemy sobie zaciężnych. Kompanie najemne, złożone z dobrze wyćwiczonych zabijaków walczących dla pieniędzy, mnożyły się jak grzyby po deszczu, stając się podstawą nowoczesnych armii. Kto w porę nie zrozumiał, że do nich należy przyszłość, tego czekał zimny prysznic. 18 września 1454 r. pod Chojnicami 15-tysięczne siły krzyżackie, których trzon stanowili najemnicy, rozgromiły nieco liczniejsze wojska polskie składające się głównie z klasycznych hufców rycerskich. Po tej krwawej lekcji, która kosztowała życie 3 tys. polskich rycerzy, król Kazimierz Jagiellończyk zaczął przestawiać armię na nowe tory, zaciągając oddziały najemne finansowane z podatków. Na przełomie XV i XVI w. wielu najemników walczyło jeszcze na sposób rycerski, w pełnej, ciężkiej zbroi i z kopią przy boku. Broń prochowa wymiotła jednak w końcu tego typu kawalerię z pól bitewnych. Symbolem końca epoki rycerstwa i jego sposobu walki stała się śmierć słynnego francuskiego rycerza Pierre’a Terraila de Baillarda. W latach 1494–1524 brał udział w niezliczonych bitwach podczas tzw. wojen włoskich. 30 kwietnia 1524 r. osłaniając odwrót armii francuskiej nad rzeką Sezją, został trafiony kulą z arkebuza w plecy. Pocisk wystrzelony przez plebejskiego żołnierza przebił zbroję herosa i zgruchotał mu kręgosłup. Baillard umarł jeszcze tego samego dnia, pozostawiając po sobie legendę „ostatniego rycerza bez lęku i skazy”.
Koniec wielkiego mistrza. Polski wojownik powalił legendarnego Krzyżaka
Ulryka von Jungingena powalił pod Grunwaldem nie anonimowy pieszy wojownik z włócznią, ale polski rycerz Mszczuj. Tak można wywnioskować z kroniki Jana Długosza i legendy otaczającej kościół w Kijach.
W tym artykule: Trop prowadził do Smoleńska Niedomówienia Długosza Mszczuj idealnym kandydatem na podejrzanego? Udokumentowana przewaga Polski Poszlaka, która może świadczyć, że to Mszczuj Jak 15 lipca 1410 r. zginął w bitwie pod Grunwaldem krzyżacki wielki mistrz Ulryk von Jungingen? Wielu Polaków z pewnością odpowiedziałoby tak, jak „uczy” ich słynny obraz Jana Matejki (1878) oraz popularny film Aleksandra Forda (1960). To znaczy, że wódz Krzyżaków został zakłuty przez „naszych” piechurów. No, może niekoniecznie włócznią św. Maurycego – którą mistrz Matejko czysto symbolicznie umieścił w rękach wojownika atakującego von Jungingena – ale jakąś inną bronią. Ale nie tak było naprawdę. „To jest wizja wielkiego malarza i znakomitego reżysera. Natomiast rzeczywistość wyglądała inaczej. Bitwa pod Grunwaldem to przede wszystkim walka konnych” – mówi mediewista prof. Henryk Samsonowicz. Jego zdaniem prezentowanie w dziełach pieszych wojowników wiązało się z chęcią uwzględnienia na polu bitwy Litwinów, pokazywanych jednak w sposób uproszczony – jako takich, którzy nie dosiadają koni, nie są typowymi rycerzami. W rzeczywistości były to jednak wojska, które całkowicie przypominały zachodnie rycerstwo i tak też walczyły. Trop prowadził do Smoleńska Zatem nie pieszy wojownik zadał śmiertelny cios wielkiemu mistrzowi, lecz jakiś konny rycerz. O kogo dokładnie może chodzić? „Podejrzanego” wskazał nieoczekiwanie w roku 2011 ambasador Rosji przy NATO Dmitrij Rogozin. W książce „Baron Żołtok”, opisującej korzenie swej rodziny, polityk stwierdza, że to jego praszczur Stefan Mitkiewicz z pułków smoleńskich zabił von Jungingena! Ponieważ Rogozin nie przedstawił na to cienia dowodu, nikt z naukowców nie potraktował jego fantazji poważnie. „Równie dobrze ja mógłbym siebie wskazać jako potomka zabójcy wielkiego mistrza” – mówi nam prof. Sławomir Jóźwiak z Instytutu Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu, badacz dziejów państwa zakonnego. Skoro zwodzi nas malarstwo, film i beletrystyka, to trzeba wrócić do tego, od czego w zasadzie powinniśmy zacząć. Czyli do źródła. W przypadku bitwy pod Grunwaldem są nim zapiski kronikarskie Jana Długosza, powstałe kilkadziesiąt lat po bitwie, gdy pamięć i tradycja o batalii były jeszcze w miarę świeże. To pierwsze takie odkrycie w Polsce. Pod Jarosławiem odnaleziono grób scytyjskiego wojownika W Sobiecinie pod Jarosławiem w województwie podkarpackim archeolodzy odnaleźli grób scytyjskiego wojownika. Pochodzi sprzed 2500 lat. Jego odkrywcy podkreślają, że to wyjątkowe znalezisko n... Niedomówienia Długosza „Kiedy Mszczuj ze Skrzynna doniósł królowi, że wielki mistrz pruski poległ i na dowód jego śmierci pokazał złoty pektorał ze świętymi relikwiami, który sługa wspomnianego Mszczuja imieniem Jurga zdarł z zabitego, król Władysław westchnął głęboko i zapłakawszy dziwił się tak całkowitej odmianie losu lub raczej zmianie pychy ludzkiej. »Moi rycerze! – powiada. – Oto jak szpetną rzeczą jest pycha wobec Boga. Ten bowiem, który wczoraj przeznaczał pod swe panowanie wiele krain i królestw, który był przekonany, że nie znajdzie nikogo, kto by dorównał jego potędze, leży tu pozbawiony wszelkiej pomocy ze strony swoich, w najbardziej żałosny sposób zamordowany«” – przekazał dziejopis. Następnie dodał, że 16 lipca Władysław Jagiełło „natychmiast o świcie rozkazał odszukać wśród trupów zwłoki mistrza pruskiego Ulryka” z myślą, „by je pogrzebano z należytą czcią”. Dzięki rycerzowi, który dobrze znał von Jungingena, „zdobył zwłoki mistrza pruskiego Ulryka mające dwie rany: jedną na czole i drugą na piersi”. Potem król nakazał zwłoki (wraz z innymi, należącymi do możnych Zakonu) „owinąć w czyste chusty i na wozie okrytym purpurą odesłał je do Malborka, by je pochowano”. Kronika Długosza nie mówi wprost, kto zabił wielkiego mistrza, podobnie żaden list czy epitafium z epoki. To bardzo dziwne. – Wszyscy zainteresowani tematem wiedzą, że po bitwie na Kosowym Polu (1389) Miloš Obilić zabił sułtana Murada. Natomiast w Polsce o tym, kto zabił wielkiego mistrza w największym zwycięstwie nad Krzyżakami, nie wiemy nic. Ówcześni milczeli na ten temat, co jest zastanawiające. Czy z przyczyn dyplomatycznych nie chcieli chwalić się w Europie zwycięstwem nad zakonem rycerskim? Niewykluczone – mówi historyk Dariusz Piwowarczyk. Z cytowanego powyżej fragmentu dzieła Długosza można jednak wyciągnąć ciekawe podejrzenia. Dariusz Piwowarczyk zwraca uwagę na Mszczuja ze Skrzynna (Mściwoja ze Skrzyńska) – człowieka, który doniósł o śmierci von Jungingena królowi i chwalił się zdobycznym pektorałem. Nader często przy „oczyszczaniu” pola bitwy z wartościowych przedmiotów, łup z pokonanych przypadał właśnie tym rycerzom, którzy własnoręcznie ich pokonali (oczywiście sami rycerze nie plamili się obdzieraniem zwłok, wysyłali do tego swoje sługi). – Nie ma całkowitej pewności, że wielki mistrz poległ właśnie z ręki Mszczuja. Za taką opcją przemawia to, że zwłoki Ulryka odnalazł jego sługa, szukający rycerzy pokonanych przez swojego pana, oraz losy rynsztunku Ulryka, zwyczajowo przypadającego zwycięzcy. Gdyby kto inny zagarnął łup Mszczuja i chwalił się jego posiadaniem, na pewno zostałby wezwany przez niego na rycerski sąd honorowy – argumentuje Piwowarczyk w „Poczcie rycerzy polskich XIV i XV wieku”, choć jednocześnie zastrzega, że były też inne sposoby dzielenia bitewnych zdobyczy, np. gromadzenie ich i podział. Mszczuj idealnym kandydatem na podejrzanego? Niemniej Mszczuj herbu Łabędź wydaje się o wiele poważniejszym „podejrzanym” niż niezidentyfikowany pieszy czy przodek rosyjskiego ambasadora beletrysty. Tym bardziej że wspomniany przez Długosza rycerz cieszył się wielką renomą na dworze i wsławił się w walce. Na przykład w 1412 r. znalazł się w składzie 14-osobowej ekipy polskich wojowników biorących udział w „drużynowym” turnieju rycerskim w Budzie. Rycerz był właścicielem zamku barwałdzkiego niedaleko Wadowic (dziś już nieistniejącego) oraz rządził w Inowłodzu, który otrzymał w dzierżawę od Władysława Jagiełły. A więc Mszczuj? – Nic nie stoi na przeszkodzie, by przyjąć taką hipotezę. Ma pewne ślady prawdopodobieństwa – mówi prof. Henryk Samsonowicz. Jednak prof. Sławomir Jóźwiak zastrzega, że wszystko, co się tworzy na temat śmierci wielkiego mistrza, to jedynie luźne dywagacje na podstawie Długosza. Dla naukowców potrzebujących jednoznacznych dowodów to za mało. – Prof. Andrzej Nadolski jako pierwszy zasugerował, że to Mszczuj mógł zabić wielkiego mistrza. Jednak to tylko hipoteza, ponieważ nikt nie jest w stanie jej udowodnić. Być może nie był to Mszczuj, ale nikt nigdy nie zaproponował lepszego kandydata – dodaje Dariusz Piwowarczyk. Mszczuj pozostaje więc wciąż w cieniu. Także podczas corocznej rekonstrukcji bitwy grunwaldzkiej trudno mu z niego wyjść, bo Polacy przywiązani są do Matejkowskiej i Sienkiewiczowskiej (czy Fordowskiej) wersji wydarzeń, która go pomija. Reżyser rekonstrukcji bitwy Krzysztof Górecki wyjaśnia, że chciałby nadać rekonstrukcji jeszcze większy walor edukacyjny (np. już kiedyś próbował wytłumaczyć podczas niej symbolikę obrazu Matejki). Jednak by dokładnie omówić takie zawiłe kwestie jak hipotezy dotyczące śmierci wielkiego mistrza, potrzebna byłaby animacja, którą organizatorzy pokazywaliby na ekranach w odpowiednim momencie walki. To z kolei byłoby możliwe dopiero przy wsparciu finansowym jakiegoś sponsora. Niemniej w trakcie inscenizacji, zanim wielki mistrz ginie, walczy na kopie z rycerzem, który na kropierzu ma naszyty herb Łabędź (a więc taki, jakim pieczętował się Mszczuj). Ranny Jungingen spada z konia i decydujący cios otrzymuje, już walcząc pieszo. Z ręki Mszczuja bądź nie, wielki mistrz krzyżacki legł na polu bitwy – według relacji Długosza – z raną na czole i piersi. Na tej podstawie można wnioskować, jak wyglądała jego ostatnia walka. Udokumentowana przewaga Polski „Zachowane relacje o bitwie przekonują, że już w pierwszym starciu polskie chorągwie uzyskały przewagę nad krzyżackim odwodem. Rezerwy wielkiego mistrza, tak jak zastępujące im drogę polskie chorągwie, nie były zupełnie świeże i wypoczęte, gdyż wzięły udział we wcześniejszych fazach bitwy. Najlepsi i najbardziej doświadczeni polscy rycerze, ustawieni na czele szyku jako przedchorągiewni, pokonali większość swoich odpowiedników we wrogiej armii. Dostojnicy i znaczniejsi bracia zakonni, ugodzeni kopiami, runęli z koni, byli tratowani i dobijani. Wśród nich był zapewne i Ulryk. Celny cios kopią w pierś wyrzucił go z siodła, a ostry grot dodatkowo przebił zbroję i poważnie go zranił” – taką wizję przedstawił w książce Dariusz Piwowarczyk. Jego zdaniem los wielkiego mistrza, nawet jeśli Ulryk miał siłę jeszcze walczyć, wydawał się przesądzony. Albo dobiłby go (uderzeniem w głowę) ten sam rycerz, który go powalił, albo „cios łaski” zadałby mu inny rycerz lub pocztowy takowego. Pewności do dziś nie ma. Być może w upamiętnieniu, kto powalił wielkiego mistrza, przeszkodził fakt, że marzący o odwecie na Krzyżakach Polacy i Litwini nie znali pod Grunwaldem litości? Może doszło do jakichś wstydliwych epizodów – egzekucji lub samosądów? Nie da się tego wykluczyć, ale to czyste spekulacje. Poszlaka, która może świadczyć, że to Mszczuj A skoro o spekulacjach mowa, to jest jeszcze jedna poszlaka sugerująca, że zabójcą wielkiego mistrza mógł być Mszczuj. Mianowicie Jan Długosz w „Banderia Prutenorum” wspomniał, pisząc o wielkim mistrzu, że „jego szatę zwierzchnią, w której został zabity posiada kościół parafialny w Kijach jako ornat”. Świątynia ta – według miejscowej tradycji – została ufundowana przez ród Łabędziów i chrzczony był w niej właśnie Mszczuj. – Niewykluczone, że król ofiarował ornat świątyni związanej z rodem rycerza, który oddał zasługi w pokonaniu wielkiego mistrza. W końcu i wówczas, tak jak dzisiaj, wiązano nagrody z zasługami – mówi Dariusz Piwowarczyk. Ale jednocześnie zastrzega: – Wojsko polskie zajęło całe mnóstwo miast i zamków w państwie krzyżackim. Łupy zwieziono do kraju. W całości należały do króla, który dopiero później dzielił je według własnego uznania. Rzecz ciekawa, że o rozdzielaniu nagród po bitwie pod Grunwaldem nie wiemy właściwie nic, podobnie jak o zabójcy wielkiego mistrza. Sprawę ornatu mogłoby nieco wyjaśnić przebadanie go przez naukowców. Nie jest to jednak możliwe. – Niestety, ornatu nie ma już w kościele w Kijach – wyjaśnia miejscowy przewodnik Jacek Dopieralski. – Przepadł podczas zawieruch dziejowych. – Prawdopodobnie zginął podczas II wojny północnej, kiedy kościół w Kijach został ograbiony przez wojska szwedzkie, które działały w pobliżu, pod Kliszowem – dodaje przewodnik Michał Jurecki, autor książki „Ponidzie. W świętokrzyskim stepie”. Ornatu więc nie ma, Mszczuj jest dzisiaj postacią zapomnianą, a zagadka śmierci krzyżackiego wielkiego mistrza Ulryka von Jungingena zapewne nigdy nie zostanie rozwiązana w sposób, który rozwiałby wszelkie wątpliwości. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Tajemnica Orderu Kalatrawy. Wśród pochówków zakonników odnaleziono szczątki kobiety i dziecka
Podczas badań archeologicznych na cmentarzu w środkowej Hiszpanii archeolodzy odnaleźli pochówki 23 rycerzy, którzy należeli do Orderu Kalatrawy. Analiza wykazała, że jeden szkielet należał do kobiety.
W tym artykule: Order Kalatrawy z Hiszpanii Tajemnica hiszpańskiego zakonu rycerskiego Czy zakonnik złamał śluby czystości? Archeolodzy hiszpańskiego uniwersytetu Rovira i Virgili oraz Instytutu Maxa Plancka w Niemczech prowadzili wykopaliska na cmentarzu należącym do zamku Zorita de los Canes-Alcazaba. To kompleks znajdujący się w prowincji Guadalajara, we wspólnocie autonomicznej Kastylia-La Mancha. Badacze odnaleźli tam w sumie 25 pochówków, z czego 23 należało do rycerzy z Orderu Kalatrawy. Order Kalatrawy z Hiszpanii To zakon rycerski, który został utworzony w 1158 roku. Został założony w Kastylii przez opata Rajmunda z cysterskiego opactwa Fitero. Dopiero od 1487 roku został podporządkowany władcom hiszpańskim, a od XIX wieku istnieje jako odznaczenie honorowe nadawane przez królów hiszpańskich. To jeden z czterech orderów rycerskich w Hiszpanii. Pozostałe to: Monteza, Alkantara, Św. Jakuba. W 1147 r. król Kastylii Alfons VII zdobył zamek Kalatrawa, którego początkowo mieli bronić templariusze. Rycerze stwierdzili, że nie podołają zadaniu i zrezygnowali z odpowiedzialności. Władca musiał znaleźć innych obrońców i to właśnie wtedy zgłosił się Rajmund. Cystersi z Kalatrawy połączyli służbę wojskową z regułą cysterską, a więc byli zobowiązani do życia w czystości. Tajemnica hiszpańskiego zakonu rycerskiego Nowe badanie opublikowane na łamach czasopisma „Scientific Reports” ujawnia pewną tajemnicę Orderu. Pochówki należały do 23 zakonników, którzy zginęli w bitwach między XII a VI wiekiem. Analiza wykazała, że zginęli od „penetrujących ran kłutych” i obrażeń tępym narzędziem. To sugeruje, że zginęli gwałtowną śmiercią, na polu bitwy. Mieli żyć skromnie, lecz zgromadzili ogromne bogactwa. Zakon templariuszy spotkał tragiczny koniec W średniowiecznej Europie powstał zakon rycerski, który na stałe zapisał się w historii. Żadna inna organizacja chrześcijańska do dziś nie wywołuje tylu kontrowersji i żadnej nie towarz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zakon-templariuszy-historia-ciekawostki-i-tajemnice-katolickiego-zakonu-rycerskiego-fot-c-balossini-de-agostini-picture-library-via-getty-images-358ecbb.jpg" width="938" height="626" alt="Zakon templariuszy – historia, ciekawostki i tajemnice katolickiego zakonu rycerskiego (fot. C. Balossini / De Agostini Picture Library via Getty Images)" title="Zakon templariuszy – historia, ciekawostki i tajemnice katolickiego zakonu rycerskiego (fot. C. Balossini / De Agostini Picture Library via Getty Images)" /> – Zaobserwowaliśmy wiele obrażeń górnej części czaszki, nóg i wewnętrznej strony miednicy (kości biodrowej). To potwierdza hipotezę, że są to wojownicy – powiedziała Carme Rissech, badaczka z Hiszpanii i współautorka artykułu. Wśród pochówków rycerzy znajdował się również grób kobiety i dziecka. Co ciekawe, jej szkielet również wskazywał na obrażenia, które mógł zadać inny rycerz, a więc także zmarła prawdopodobnie w walce. – Dowody jasno wskazują, że zmarła w wyniku podobnych obrażeń, co inni zakonnicy Orderu – wyjaśnia Rissech. Jednak kim była ta kobieta? Czy również należała do samego zakonu? Czy miała taki sam status jak pozostali rycerze? – zastanawiał się naukowiec. Tym bardziej, że dotychczas cmentarz był uważany za przeznaczony wyłącznie dla rycerzy Orderu. Czy zakonnik złamał śluby czystości? Naukowcy postanowili sprawdzić dietę wszystkich zmarłych, których pochowano na cmentarzu. To informacje, które mogą dużo powiedzieć o życiu danej osoby, a także jej codziennych praktykach. – Analiza izotopowa ujawniła wzorce żywieniowe typowe dla średniowiecznych elit społecznych. Osoby te miał dietę bogatą w drób i ryby morskie, charakterystyczną dla osób zamieszkujących ten region – napisali badacze. – Zakon składał się głównie z niższej szlachty i elity miejskiej, zgodnie ze źródłami historycznymi. Nasze badanie sugeruje, że chociaż cmentarz służył głównie elicie zakonu, obecność innych osób [kobiety i dziecka – przyp. red.] może wskazywać na szersze interakcje społeczne średniowiecznego zakonu rycerskiego – twierdzą archeolodzy. Oznacza to, że kobieta rzeczywiście mogła należeć do zakonu, a jej obecność pozostała przez samych zakonników zatajona. Innym wyjaśnieniem może być to, że była to kochanka jednego z mnichów. W takiej sytuacji, biorąc pod uwagę śluby czystości, tym bardziej komuś zależało na tym, aby nikt się o niej nie dowiedział. Bardzo możliwe, że dziecko było jej i – być może – jednego z rycerzy. Ale to już inna historia. Źródło: Scientific Reports. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W województwie świętokrzyskim odkryto unikatowy XVII-wieczny pancerz. To zbroja husarska
W Mikułowicach w woj. świętokrzyskim dokonano ważnego i unikatowego znaleziska. Jest to XVII-wieczna zbroja husarska, którą ktoś zakopał głęboko pod ziemią.
W tym artykule: Kupa żelastwa, która okazała się ważnym znaleziskiem Zbroja husarska pod ziemią. Skąd się tam wzięła? Husaria. Niezwykła konna formacja Husarią określamy elitarną, ciężkozbrojną polską jazdę, która istniała od drugiej połowy XVI do XVIII wieku. Jest to najbardziej charakterystyczna polska formacja wojskowa, która nieprzerwanie budzi podziw i fascynację. Dlaczego? Ze względu na bardzo charakterystyczne wyposażenie, w tym dwa skrzydła przymocowane do naplecznika zbroi. Kupa żelastwa, która okazała się ważnym znaleziskiem Na pozostałości po pancerzu ciężkozbrojnego husarza natknął się w marcu w Mikułowicach poszukiwacz zabytków, Patryk Chmielewski. Spoczywały na głębokości 60 cm. O swoim odkryciu poinformował służby zajmujące się ochroną zabytków. – Odkrycie jest unikatowe. Nie mamy zbroi husarskich lub tylko ich elementów ukrytych albo zakopanych w ziemi. W ogóle oryginalnych zbroi husarskich z XVII w. mamy niewiele – przekazał National Geographic Polska dr hab. Marek Florek z sandomierskiej delegatury Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków. Z uwagi na to, że znalezisko jest jeszcze świeże, być może uda się w przyszłości pozyskać więcej informacji. Często w czasie konserwacji ujawniane są napisy lub wzory na zabytkach, które nie są widoczne na pierwszy rzut oka. Zbroja husarska pod ziemią. Skąd się tam wzięła? W jakich okolicznościach zbroja mogła znaleźć się zakopana pod ziemią? Dr hab. Florek zwraca uwagę na to, że zbroje, nawet te nie kompletne, jak ta z Mikułowic, nie były gubione i nie pozostawiano ich na polach bitewnych. – Były po prostu zbyt cenne. Nawet jak nie zostały zebrane po bitwie przez walczących, to, co pozostało, zabrali okoliczni chłopi – podkreśla archeolog. Zbroja husarska zachowała się tylko fragmentarycznie. Brakuje jej kirysu (część chroniąca klatkę piersiową) i jednego naramiennika. – Zbroja (…) z całą pewnością została celowo ukryta – zakopana. Nie wiemy natomiast do kogo należała, gdzie była przechowywana, kiedy i z jakich powodów ją ukryto – podkreśla Florek. W ocenie eksperta jest możliwe, że fragment zbroi pochodzi z pierwszej połowy XVII w. Zapewne była przechowywana jako pamiątka rodzinna w dworze w Mikułowicach, który zdewastowano i rozebrano po II wojnie światowej, bądź w dworze w sąsiednich Mierzanowicach. Zdaniem Florka do schowania zbroi mogły przyczynić się niepokoje społeczno-polityczne w czasie powstania styczniowego lub światowych wojen. Wówczas ówczesny właściciel dworu i zbroi zapewne ukrył swój dobytek pod ziemią. – Ale co najmniej równie możliwe jest, że gdy dewastowano i rozkradano dwory w Mikułowicach i Mierzanowicach, ktoś z lokalnych mieszkańców po prostu ukradł zbroję. A potem, nie wiedząc, co z nią zrobić i bojąc się trzymać ją w domu, po prostu zakopał za stodołą – przypuszcza naukowiec. Jak przekazał dr hab. Florek serwisowi Nauka w Polsce, po konserwacji zbroja trafi do Muzeum Zamkowego w Sandomierzu. Husaria. Niezwykła konna formacja Początkowo husaria była lekką jazdą. Jeźdźcy konni nie mieli na sobie zbroi, tylko kaftany. Zmiana nastąpiła za panowania króla Polski Stefana Batorego, gdy stała się ciężką jazdą. Chociaż należy pamiętać, że zbroja husarza nigdy nie była tak ciężka, jak zachodnioeuropejskich rycerzy. Do zbroi lub siodła husarza przytwierdzano charakterystyczne skrzydła. Nie była to tylko i wyłącznie ozdoba. Wykonane z drewna i piór skrzydła spełniały funkcję psychologiczną – miały przestraszyć wroga. Głównym orężem husarza była mierząca ok. 6 metrów kopia. Kopia husarska była dłuższa niż podobna broń stosowana w Zachodniej Europie, a przy tym wyraźnie lżejsza. Czyniło to ją nie tylko poręczniejszą, ale także skuteczniejszą. Kopia była „jednorazowa”. Gdy husarz zaatakował nią wroga, dobywał koncerz, czyli jednoręczną broń białą z długą, prostą i wąską głownią. W zanadrzu posiadał jeszcze broń palną. W czasach swojej świetności husarze nie mieli sobie równych na całym świecie. Husaria odegrała ważną rolę na przykład w Bitwie pod Wiedniem w 1683 roku. Dzięki niej król Jan III Sobieski przechylił szalę na swoją korzyść i rozgromił wojska tureckie. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zyndram z Maszkowic. Niemiec, który dowodził polskim wojskiem pod Grunwaldem
Zyndram z Maszkowic to polski rycerz, który brał udział w bitwie pod Grunwaldem. Z pochodzenia był małopolskim Niemcem. O jego rodzie wiadomo niewiele, ale kronikarze twierdzą, że to właśnie jego Jagiełło wybrał na dowodzącego polsko-litewską armią.
W tym artykule: Kim był Zyndram z Maszkowic? Skąd pochodził Zyndram z Maszkowic? Dlaczego Zyndram dowodził wojskiem pod Grunwaldem? W imię Boga i króla Utrata zaufania i koniec kampanii wojskowej 1410 rok to pamiętna data w historii naszego kraju. Doszło wówczas do jednej z najsłynniejszych bitew. Na polach pod miejscowością Grunwald starły się połączone siły Korony i Litwy z wielką armią zakonu krzyżackiego. Była to nie tylko największa bitwa w Polsce, ale jedna z największych w historii średniowiecznej Europy. Kim był Zyndram z Maszkowic? Po stronie polskiej walczyło 50 chorągwi z królestwa, Mazowsza, Płocka, Bełzu, Podola, Mołdawii oraz najemnicy czescy oraz 40 chorągwi litewskich. W sumie ok. 29 tys. żołnierzy. Wśród nich był rycerz Zyndram z Maszkowic. Według kronikarza Jana Długosza 6 dni przed bitwą został mianowany przez króla Władysława „dowodzącym wyprawą wojenną”, czyli officium principis militae. Życzeniem króla było, aby małopolski Niemiec rozstawiał przed bitwą pod Grunwaldem chorągwie skrzydła polskiego. Kim jednak był Zyndram z Maszkowic? O rycerzu wiadomo niewiele. Nie wiemy, kiedy się urodził, natomiast znana jest data jego śmierci. Zmarł na pewno przed 5 czerwca 1414 roku. Długosz w jednym ze swych tekstów podał trop, który wskazuje genealogię Zyndrama. Kronikarz podawał, że posiadał w herbie „Słońce". Skąd pochodził Zyndram z Maszkowic? Pochodził z mieszczańskiej rodziny. Jego imię wskazywało pochodzenie zachodnioeuropejskie, a zwłaszcza niemieckie. Imiona Sintrammus, Sinthram, Sindram znane były w Niemczech, choć nie były popularne w średniowieczu. Ród Zyndrama jest w Polsce przełomu XIV i XV wieku mało znany. Historycy w przeszłości uznali, że rycerz jest jego jedynym przedstawicielem w Koronie. Najstarsze wzmianki źródłowe o Zyndramie z Maszkowic pochodzą z 1388 roku. Jego imię pojawia się w aktach sądu leńskiego bieckiego. Historycy zwracają uwagę na fakt, iż w akcie z datą 2 czerwca pewien sołtys imieniem Piotr powierza Zyndramowi prowadzenie swojej sprawy. Co ciekawe, z dokumentu, który został wydany przez króla Władysława Jagiełłę w roku 1426, czyli już po śmierci Zyndrama, wynika, że rycerz z Maszkowic posiadał z nadania królewskiego w wsie Jaśliska, Zyndranowa, Lubatowa, Jasionka i Królików. Dokument nie podaje niestety daty nadania ziem. Wiadomo również, że był właścicielem wsi Maszkowice, którą się tytułował. Dlaczego Zyndram dowodził wojskiem pod Grunwaldem? Z dawnych tekstów wiadomo, że Zyndram od 1404 roku był miecznikiem krakowskim. Jednak najlepszym źródłem o dziejach Zyndrama są kroniki Jana Długosza. To właśnie w tych tekstach opisana została cała kampania grunwaldzka. Polski kronikarz poniekąd wyjaśnia, dlaczego to właśnie rycerz z Maszkowic stał się jedną z ważniejszych postaci bitwy z 1410 roku i otrzymał zaufanie Władysława Jagiełły. Gdzie są dwa miecze grunwaldzkie? Archeolodzy od lat szukają słynnych artefaktów z bitwy pod Grunwaldem Dwa nagie miecze grunwaldzkie to symbol zwycięstwa Królestwa Polskiego nad zakonem krzyżackim. Przekazane królowi Władysławowi II Jagielle przez Ulricha von Jungingena, miały być pretekstem... – Miał Zyndram jeszcze jeden warunek na wodza pod Grunwaldem, nieodzowny w walce z tak wytrawnym i biegłym w sztuce wojennej żołnierzem, jakim byli Krzyżacy. Oto przejrzał ich na wskroś, nie był mu tajny ich sposób walki, ich słabe strony, które poznał w swych dawniejszych z nimi walkach. Mamy wyraźne ślady, że Zyndram już przed wielką wojną brał udział w bojach przeciw Zakonowi – pisał w Przeglądzie Historycznym Władysław Semkowicz, polski historyk i badacz dziejów polskiego średniowiecza. Król Polski znał rycerza już znacznie wcześniej i był świadomy jego doświadczenia wojennego. Już 1390 roku, podczas obrony Litwy przed Krzyżakami Zyndram miał otrzymać dowództwo zamku w Kamieńcu Litewskim, zdobytym przez wojska Jagiełły. Władca miał być wówczas pod wrażeniem wyjątkowych zdolności strategicznych rycerza. W imię Boga i króla Właśnie dlatego to Zyndramowi powierzono urząd, który Długosz nazywa „officium principis militiae”. – Mianowanie nastąpiło w chwili wkroczenia wojsk w kraj nieprzyjacielski, a zatem z wejściem wyprawy wojennej w nową fazę strategiczną, nie dopiero w obliczu bitwy. „Officium” to rozciągało się tylko na część połączonej armii polsko-litewskiej, mianowicie na wojsko królewskie i książęce (mazowieckie) – napisał Semkowicz. – Wojsko litewskie poddane było rozkazom Witolda, który, miał równorzędne z Zyndramem stanowisko, tak, że cała armia miała faktycznie dwóch „principes militiae” w osobach Zyndrama i Witolda – twierdził Semkowicz. Chociaż to Król Władysław Jagiełło był głównodowodzącym wojsk, rada wojenna postanowiła, aby nie brał udziału w walce. Śmierć władcy oznaczała poważne problemy dla Rzeczypospolitej w kontekście dalszej kampanii przeciwko Krzyżakom. Jan Długosz pisał, że „ceniono jego życie za dziesięć tysięcy innych rycerzy”. Jagiełło pozostał zatem poza obozem wojsk. Chroniła go gwardia i straż, która składała się z aż 60 rycerzy. Co więcej, król przygotowany był na najgorszy scenariusz. W okolicy jego obozu ukryto konie, które miały umożliwić mu szybką ucieczkę z pola bitwy. Przygotowania do bitwy spadły na barki Zyndrama. To właśnie on brał udział w układaniu szyku wojennego, ustawiał wojska królewskie w hufce i chorągwie. W dniu bitwy w imieniu króla i całej Rzeczypospolitej dowodził wielką chorągwią królewską. – Chorągiew ta była pniem armii i w skład jej wchodziło doborowe rycerstwo z całej Polski. Ona to właśnie odegrała w bitwie grunwaldzkiej rozstrzygającą rolę – pisał Semkowicz. W czasie bitwy Zyndram prowadził do boju chorągiew ziemi krakowskiej. Utrata zaufania i koniec kampanii wojskowej Historyk Stefan Kuczyński uważał, że Zyndram z Maszkowic we wczesnym okresie bitwy przestał być zaufanym człowiekiem Jagiełły. Nie wiadomo, dlaczego. Utrata zaufania władcy spowodowała jednak, że przekazał dowództwo nad polską armią Jakubowi z Kobylan. Podobno nawet król zdecydował, że po wyprawie grunwaldzkiej Zyndram nie otrzyma żadnej nagrody z rąk władcy. Po bitwie grunwaldzkiej Zyndram z Maszkowic wrócił w rodzinne strony i nie angażował się już w życie publiczne. Zapiski sądowe wskazują, że przed wyprawą rycerz sprzedał swoją wieś Lubatową biskupowi Maciejowi z Przemyśla, zastrzegając sobie jej wykup do trzech lat. Historycy sądzą, że prawdopodobnie liczył na bogaty łup wojenny. Wyprawa natomiast pochłonęła jego majątek, a dużego zysku nie przyniosła. Dlaczego? Okazuje się, że Zyndram swojej wsi nie odzyskał. Próbował wyegzekwować własność drogą sądową, ale decyzja zapadła na korzyść biskupa. Zyndram zmarł w 1414 roku. Źródło: Przegląd Historyczny. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Turnieje rycerskie nie służyły tylko rozrywce. Ich organizowaniu stanowczo sprzeciwiał się Kościół
Turnieje rycerskie były popularną formą dworskiej rozrywki w średniowiecznej Europie. Należy jednak podkreślić, że znaczenia pozorowanych walk nie można sprowadzać wyłącznie do aspektu rozrywkowego, bo rywalizacja wojów, często krwawa i brutalna, miała też wymiar typowo praktyczny. Kiedy i gdzie narodziła się się średniowieczna tradycja turniejowa? Jak wyglądały przygotowania do potyczek rycerstwa i jak przebiegały same zmagania? W tym artykule odpowiadamy na każde z tych pytań.
W tym artykule: Kiedy i gdzie miały miejsce turnieje rycerskie? Po co rycerze brali udział w turniejach? W jaki sposób przygotowywano się do turnieju rycerskiego? Jak wyglądał turniej rycerski? Czym walczyli rycerze na turniejach? Co spotykało rycerza, który przegrał turniej? Jaką nagrodę otrzymywał zwycięzca turnieju? Turnieje rycerskie dziś są postrzegane jako jedna z najbardziej wyrazistych i charakterystycznych ze wszystkich średniowiecznych tradycji. Trzeba jednak wiedzieć, że ta specyficzna forma dworskiej rozrywki miała w średniowieczu zagorzałego, a przy tym także potężnego przeciwnika. Był nim Kościół. To dość zaskakujące, bo przecież duchowieństwo całkowicie schrystianizowało stan rycerski. Dlaczego więc turnieje, które przecież były nieodłącznym elementem rycerskiej obyczajowości i prestiżu, spotykały się z krytyką? W pokazach siły i sprawności władze kościelne widziały tylko bezsensowny, czyli niesłużący walce z pogaństwem rozlew krwi. Nie bez znaczenia był też zapewne fakt, że turnieje mogły odciągać uwagę rycerzy od celu, który wskazywał im Kościół. W obliczu rosnącej popularności pozorowanych potyczek, duchowieństwo musiało jednak ustąpić. Kiedy i gdzie miały miejsce turnieje rycerskie? Pozorowane walki wojowników kojarzą się przede wszystkim z średniowiecznymi turniejami rycerskimi. Należy jednak podkreślić, że korzeni tej tradycji należy szukać w starożytności. Już władcy Cesarstwa Rzymskiego organizowali popisy kawaleryjskie, znane jako hippika gymnasia, których celem była demonstracja siły i sprawności służącej cesarzowi armii. Zwyczaj ten bez wątpienia istniał także w innych krajach. Średniowieczne turnieje rycerskie czerpały pełnymi garściami z tej tradycji. Najwcześniejsze początki pozorowanych walk rycerzy giną w odmętach historii. Jeden z pierwszych turniejów miał odbyć się w 1062 lub 1066 roku, w pobliżu Angers w Andegawenii. Pomysłodawcą tego wydarzenia miał być Gotfryd z Preuilly. Pewne jest natomiast, że pod koniec XI stulecia, a dokładnie w 1095 roku, odbył się turniej we Flandrii. Stamtąd zwyczaj organizowania rycerskich potyczek powędrował do krajów niemieckich, gdzie pierwszy udokumentowany turniej miał miejsce w 1127 roku, w Würzburgu. W drugiej połowie XII wieku zawody rycerstwa odbywały się także w Anglii, we Włoszech i w Królestwie Jerozolimskim. W XIII stuleciu tradycja ta dotarła do pozostałych krajów Starego Kontynentu, w tym na ziemie polskie, gdzie w 1243 roku odbył się turniej w Lwówku Śląskim, zorganizowany przez Bolesława II Rogatkę. Po co rycerze brali udział w turniejach? Kodeks rycerski maluje obraz rycerza jako szlachetnego wojaka, który na pierwszym miejscu stawiał dobro ojczyzny, władcy i słabszych. Nawet w czasie pokoju rycerz był zobowiązany do doskonalenia swoich umiejętności bitewnych, by móc lepiej spełniać swoją powinność. To właśnie była jedna z przyczyn udziału w turniejach – chęć doskonalenia wojennego rzemiosła. Trzeba bowiem pamiętać, że wbrew obiegowej opinii, średniowiecze nie było czasem nieustających walk i niecichnącego zgrzytu żelaza. Wojownicy potrzebowali okazji do doskonalenia wojennego rzemiosła, a taką stwarzały właśnie turnieje. Nie można jednak zapomnieć, że średniowieczni wojownicy byli nikim więcej niż tylko ludźmi – istotami z natury niedoskonałymi. Także rycerze mieli swoje słabości, które zaspokajali poprzez udział w pozorowanych walkach. Jedną z takich słabostek była chęć zdobycia sławy. Trzeba zdać sobie sprawę z faktu, że w średniowiecznej Europie panował kult rycerstwa. Jako że rycerze byli postrzegani jako uosobienie wszelkich cnót, lud sławił ich bohaterskie czyny. Gdy nie mogli zasłużyć się na polu bitwy, na chwałę pracowali na turniejach. Trzeba też wspomnieć o materialnym aspekcie tych wydarzeń. Przynależność do stanu rycerskiego była kosztownym przywilejem. Posiadanie rynsztunku, konia bojowego i własnego pocztu znacząco obciążało rycerza. Wygrana w turnieju wiązała się z nagrodami (lub z okupem). A to pomagało dalej wieść szlacheckie życie. W jaki sposób przygotowywano się do turnieju rycerskiego? Turniej rycerski zawsze był wielkim wydarzeniem na dworze, na które ściągali nie tylko mieszkańcy, ale także zaproszeni goście, na których składali się przedstawiciele elit, nie tylko krajowych, ale także zagranicznych. Pod względem organizacyjnym, każdy turniej rycerski był wielkim przedsięwzięciem. Funkcję mistrzów ceremonii w trakcie turniejów sprawowali heroldowie, czyli urzędnicy obwieszczający ważne wydarzenia w imieniu władcy. Na nich spadała też spora część obowiązków organizacyjnych. To właśnie heroldowie ogłaszali na forum publicznym informację na temat miejsca i czasu potyczek rycerskich. Przedstawicieli obcych państw i najsłynniejszych zagranicznych rycerzy, którzy stawiali się na turnieju w roli widzów lub uczestników, zapraszano za pośrednictwem posłańców. Pieczę nad organizacją, a później – nad prawidłowym przebiegiem zmagań, sprawował król herbowy, czyli najważniejszy ze wszystkich heroldów w państwie, podległy marszałkowi dworu. Do jego dyspozycji pozostawał cały zastęp heroldów niższego stopnia. Po stronie urzędników dworskich leżała nie tylko organizacja widowiska, ale także wybór uczestników. W trakcie turnieju, przedstawiali zgromadzonym poszczególnych rycerzy na podstawie znaków herbowych. Musieli wykazywać biegłość w zakresie ich znajomości, do czego zobowiązywali się składaną przysięgą. Jako że w zmaganiach uczestniczyli także cudzoziemcy, musieli też władać kilkoma językami. Przed wydarzeniem trzeba było wyznaczyć sędziów turniejowych. Tę zaszczytną funkcję pełnili rycerze, którzy nie brali udziału w walkach. Goście zaczynali zjawiać się w wyznaczonym miejscu na kilka dni przed rozpoczęciem zmagań. Rycerze byli zobowiązani do zjawienia się na pięć dni przed turniejem. W pierwszej kolejności musieli potwierdzić swoje szlachectwo stosownymi dokumentami lub zeznaniami świadków. Następnie dokonywano przeglądu uzbrojenia. Każdy, kto dopuścił się oszustwa, był stawiany przed sądem turniejowym. Jeżeli w trakcie posiedzenia dowiedziono naruszenia zasad etyki rycerskiej, winny był skazywany na chłostę i okrywał się niesławą. Jak wyglądał turniej rycerski? Turnieje rycerskie miały różny przebieg w poszczególnych krajach. Poniżej przybliżamy przebieg zmagań na przykładzie polskiego dworu. Sygnałem do rozpoczęcia turnieju był dźwięk trąb. Przed zmaganiami odbywała się uroczysta defilada, w trakcie której każdy ze zgromadzonych mógł zobaczyć, jak wyglądał rycerz herbu, który reprezentował. Kolejnym punktem programu była msza, w której uczestniczyło całe rycerstwo. Po uroczystym otwarciu rozpoczynała się właściwa część programu. Zgodnie z obowiązującym zwyczajem, rycerz przystępujący do zmagań musiał wyzwać przeciwnika. Dopuszczalne było rzucenie wyzwania jeszcze przed turniejem. Wówczas herold dostarczał wyzwanemu stępiony miecz. Potyczki miały różnoraki charakter. Uczestnicy walczyli pieszo i konno, parami i zespołowo. Odbywały się też pokazy sprawnościowe. Do takiej konkurencji zaliczano m.in. walkę z saracenem, czyli kukłą symbolizującą poganina. Czym walczyli rycerze na turniejach? Rycerz chcący wybrać oręż do walki uderzał w jedną z kolorowych tarcz. Każdy kolor odpowiadał innej broni. Zwyczajowo turniej rozpoczynał się gonitwą – formą walki konnej, której celem było wysadzenie przeciwnika z siodła. W takich pojedynkach używane były przede wszystkim kopie. Często były to drewniane odpowiedniki oręża bojowego, które stwarzały mniejsze ryzyko odniesienia obrażeń. Należy jednak podkreślić, że nie stroniono też od prawdziwej broni. Rycerze na turniejach posługiwali się też włóczniami, mieczami, maczugami i pawężami. Warunek był taki, że uzbrojenie musiało być wcześniej zaakceptowane przez sędziów i przez innych uczestników turnieju. Co spotykało rycerza, który przegrał turniej? Pojedynki były zaciekłe i bardzo często kończyły się śmiercią pokonanego. Niektórzy ginęli na miejscu, inni w wyniku odniesionych obrażeń konali przez długi czas. Gdy pokonany przeżył, tracił na rzecz zwycięzcy swoje uzbrojenie i konia. Zdarzało się też, że musiał płacić triumfatorowi okup. Jego wysokość była dostosowana do pozycji społecznej i materialnej pokonanego. Właśnie z tego względu każdy uczestnik zmagań chciał wybrać przeciwnika, na którym mógł się najbardziej „obłowić”. Na zakończenie turnieju organizowana była wielka uczta. Dość często zdarzało się, że dla pokonanych nie było miejsca przy stole. Jaką nagrodę otrzymywał zwycięzca turnieju? Poza łupami zdobytymi na pokonanym, triumfator otrzymywał także nagrodę od władcy. Początkowo były to symboliczne wieńce, ale wraz ze wzrostem popularności zmagań rosła też wartość gratyfikacji. Zwycięzcy często otrzymywali klejnoty i inne kosztowności. Nagrodą były także cenne zbroje i konie. Zwykle mogli też liczyć na przywileje podatkowe. Zdarzało się, że otrzymywali też bardziej nietypowe podarunki, jak choćby egzotyczne zwierzęta. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Kodeks rycerski nigdy nie został spisany. Jednak wywarł ogromny wpływ na kulturę średniowiecza
Przynależność do stanu rycerskiego wiązała się nie tylko z przywilejami, ale także z obowiązkami. Rycerz, czyli szlachetnie urodzony wasal, miał świecić przykładem jako wzorzec chrześcijańskich cnót i swoją postawą przynosić chwałę, zarówno dokonaniom swoich przodków, jak i samemu suwerenowi. Okrycie się hańbą było równoznaczne z potępieniem i wykluczeniem z grona rycerzy. Żeby tego uniknąć, przedstawiciele tego stanu kierowali się zbiorem niepisanych zasad, znanym jako kodeks rycerski.
W tym artykule: Historia kodeksu rycerskiego Podstawowe zasady kodeksu rycerskiego Rycerskie cnoty i ideały Wybitni rycerze w historii Każdy średniowieczny rycerz za życia chciał zdobyć sławę, a po śmierci – zbawienie. Żeby osiągnąć swoje cele, musiał kierować się zbiorem etycznych i moralnych reguł postępowania, definiujących jego czyny nie tylko w bitwie, ale także poza polem walki. Zasady, o których mowa, były przekazywane z pokolenia na pokolenie jako kodeks rycerski. Historia kodeksu rycerskiego Mówiąc o kodeksie rycerskim, na myśli trzeba mieć kodeks deontologiczny, stanowiący zbiór etycznych i moralnych zasad postępowania, którymi kierowali się przedstawiciele stanu rycerskiego już we wczesnym średniowieczu. Przestrzeganie jego postanowień stanowiło gwarancję poważania w społeczeństwie. Kodeks jest prawdopodobnie tak stary, jak sam etos rycerski. Wskazanie dokładnej daty opracowania jest o tyle trudne, że te nigdy nie doczekały się spisania. Prawdopodobnie podejmowano wiele takich prób (szczególny nacisk na kodyfikację był kładziony w okresie krucjat), ale te spełzły na niczym. W rezultacie kodeks rycerski pozostał zbiorem honorowych wartości, przekazywanych ustnie z pokolenia na pokolenie. Mówimy tu zatem o prawie zwyczajowym. Jak wyglądał zamek średniowieczny? Opis budowy, elementów i wystroju Średniowieczne zamki kojarzą się przede wszystkim z grubymi murami, zaopatrzonymi w blanki i baszty, wysokimi wieżami, wszechobecnym mrokiem, wilgocią i być może nawet brudem. Prawda jest ta... Należy podkreślić, że jeden spójny kodeks rycerski nie istniał nigdy. Zasady, którymi kierowali się rycerze, były wypadkową specyficznych uwarunkowań, właściwych dla danej epoki, położenia geograficznego, ustroju społeczno-politycznego i systemu wierzeń. Oznacza to, że zmieniały się w czasie i zależnie od kraju. Zawsze jednak sprowadzały się do honoru i przedkładały dobro władcy, kraju i społeczeństwa nad życie rycerza. Podstawowe zasady kodeksu rycerskiego Większość osób wie, jak wyglądał rycerz. W tym artykule nie skupimy się zatem na jego rynsztunku, a na tym, jak żył. Każdy rycerz musiał okazywać wierność, nie tylko swojemu władcy i ojczyźnie, ale także Bogu, któremu służył. Jako wzór dla ogółu, miał postępować szlachetnie, wykazywać się męstwem i odwagom, hołdować zasadzie równej walki i wspierać każdego potrzebującego pomocy. To ostatnie dotyczyło przede wszystkim sierot i kobiet, choć nie tylko. Rycerskie cnoty i ideały U podstaw powyższych fundamentalnych zasad leżał zbiór kanonicznych cnót, stanowiących podstawę kodeksu rycerskiego. W średniowieczu istniało osiem ideałów, którymi rycerze kierowali się w życiu: wierność, pobożność, męstwo, roztropność, dworność, hojność, uczciwość, uznanie innych. Pojęcie wierności nie dotyczyło wyłącznie wiernej służby suwerenowi i ojczyźnie, ale także dotrzymywania danego słowa i przywiązania do ideałów. Jako osoba pobożna, rycerz prowadził bogate duchowo życie, zgodne z boskimi przykazaniami. Będąc wzorem męskości, musiał wykazywać się odwagą w bitwie i w obronie potrzebujących. Przy tym wszystkim musiał wykazywać się roztropnością i dobierać środki w taki sposób, by doprowadziły go do celu bez łamania zasad etyki. Piąta cnota rycerska, dworność, wskazywała na konieczność poszanowania form towarzyskich panujących na dworze. Szlachetny rycerz nie mógł skąpić pomocy osobom potrzebującym, także w kontekście wspierania ich datkami. Musiał akceptować reguły społeczne, okazywać szacunek innym (także osobom niższego stanu społecznego) i nie umniejszać zasług i dokonań innych rycerzy. Wybitni rycerze w historii W średniowieczu, przedstawiciele stanu rycerskiego byli stawiani za wzór wszelkich cnót, a ich czyny wielbiono i sławiono. Ci, którzy postępowali honorowo, cieszyli się sławą za życia i czcią po śmierci. Postępowanie niegodne rycerza wiązało się z kolei z wykluczeniem z tego zaszczytnego grona. Historia zna wiele przykładów potępionych rycerzy, ale jeszcze więcej tych, którzy zasłużyli sobie na powszechny szacunek. Poniżej przybliżamy sylwetki kilku najwybitniejszych. Zawisza Czarny z Garbowa Zawisza Czarny bez wątpienia był jednym z najwybitniejszych polskich rycerzy, a być może zasłużył sobie na miano najwybitniejszego. Wygrywał liczne turnieje rycerskie, błyszczał na polu walki i był uosobieniem ośmiu cnót, stanowiących o rycerstwie. Razem ze swoim bratem Farurejem, uczestniczył w wyprawach przeciwko Turkom, wspierając szeregi europejskiego rycerstwa. Gdy dotarła do niego wieść, że Polska sposobi się do ostatecznej rozprawy z Krzyżakami, powrócił do ojczyzny i dołączył do szeregu chorągwi krakowskiej. W bitwie pod Grunwaldem odznaczył się męstwem i honorem, a jak głosi legenda, na polu walki obronił chorągiew przewodzącą polskiej ofensywie, co w dużej mierze przyczyniło się do naszego zwycięstwa. Wilhelm Marshal Jako 5-latek, Wilhelm Marshal stał się zakładnikiem angielskiego króla, Stefana I z Blois, z którym walczył jego ojciec. Władca zagroził, że jeżeli zamek Newbury nie podda się, odeśle chłopaka do domu, wystrzeliwując go z katapulty. Ten nie uległ królewskiemu szantażowi, ale ostatecznie Stefan I nie spełnił swojej groźby. Mieli żyć skromnie, lecz zgromadzili ogromne bogactwa. Zakon templariuszy spotkał tragiczny koniec W średniowiecznej Europie powstał zakon rycerski, który na stałe zapisał się w historii. Żadna inna organizacja chrześcijańska do dziś nie wywołuje tylu kontrowersji i żadnej nie towarz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zakon-templariuszy-historia-ciekawostki-i-tajemnice-katolickiego-zakonu-rycerskiego-fot-c-balossini-de-agostini-picture-library-via-getty-images-358ecbb.jpg" width="938" height="626" alt="Zakon templariuszy – historia, ciekawostki i tajemnice katolickiego zakonu rycerskiego (fot. C. Balossini / De Agostini Picture Library via Getty Images)" title="Zakon templariuszy – historia, ciekawostki i tajemnice katolickiego zakonu rycerskiego (fot. C. Balossini / De Agostini Picture Library via Getty Images)" /> Jako syn drobnego szlachcica, nie mógł liczyć na pokaźny spadek. Musiał więc pracować na przyszłość własnymi rękoma, a właściwie – własnym mieczem. Wygrywał turniej za turniejem i szybko zyskał należną mu sławę. W końcu trafił na dwór królewski, gdzie został mentorem syna Henryka II. Młody król oskarżył go jednak o romansowanie z jego żoną, co prawdopodobnie było tylko pretekstem do rozwodu. Później odznaczył się na dworze króla Ryszarda i jego następcy, Jana. Wypada jednak wspomnieć, że musiał zmierzyć się z oskarżeniami o zamiar królobójstwa, choć finalnie oczyszczono go z zarzutów. Ulryk von Liechtenstein Na zakończenie przybliżamy sylwetkę rycerza (a także poety i minnesingera), który zasłynął nie tylko szlachetnymi czynami, ale i kontrowersyjną wyprawą. Rycerskie życie Ulryka von Liechtensteina rozpoczęło się na dworze króla Leopolda VI. Po jego śmierci służył na dworze Fryderyka II Bitnego. Uczestniczył w wielu bitwach, ale ważną częścią jego życia były też turnieje. Zasłynął wielką wyprawą, nazywaną podróżą Wenus, której celem było stoczenie możliwie największej ilości pojedynków na kopie. Jego trasa wiodła z Mestre pod Wenecją do Brzecławia. Do pojedynków stawał w kobiecych szatach, przebrany za panią Wenus. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Znani rycerze nie zawsze byli wzorami cnót. Oto historie 6 rycerzy wszech czasów
Wielu rycerzy zapisało się na kartach historii z uwagi na swoje legendarne czyny, odwagę na polu bitwy oraz wierność kodeksowi rycerskiemu. Ale prawda jest taka, że historia nie wszystkich rycerzy jest bez skazy. Oto najbardziej znani rycerze w historii.
W tym artykule: William Marshal (1144–1219) Rodrigo Diaz de Vivar (1043–­­­­­­1099) Ulryk von Liechtenstein (1198–1275) Gotfryd z Bouillon (1060–1100) John Hawkwood (1323–1394) Bolesław Rogatka (1220–1278) Pojedynki, wyprawy i intrygi, w które zamieszani byli rycerze stanowiły obiekt ogromnego zainteresowania i podziwu. Inspirowali oni autorów eposów i romansów rycerskich, a fascynujące legendy o rycerzach przekazywano z pokolenia na pokolenie. Chlubą Polaków jest rycerz i poseł Zawisza Czarny. A czyje pojedynki, przygody, wojny i spiski śledzili w średniowieczu inni Europejczycy? Oto najbardziej znani rycerze. William Marshal (1144–1219) Angielski rycerz William Marshal już w dzieciństwie otarł się o śmierć na polu bitwy. Podczas wojny domowej w Anglii, gdy zamek jego ojca był oblegany, chłopiec znalazł się w rękach atakujących jako zakładnik. Napastnicy zagrozili, że wystrzelą dziecko z trebusza (rodzaj katapulty), jeśli broniący się nie poddadzą. Skończyło się jednak tylko na groźbach. Niestety, Marshalowie stracili wskutek wojen majątek, więc młody William musiał tułać się po Europie jako błędny rycerz. Wybrał się na wyprawę krzyżową, walczył na rozmaitych polach bitew i przede wszystkim w turniejach. Na nagrodach i okupach za pokonanych dorobił się niezłej fortuny. Wspominał pod koniec życia, że odbył pięćset rycerskich pojedynków. Wedle anegdoty, po jednej z wygranych potyczek tak długo nie stawiał się po odbiór nagrody, że zaczęto go szukać. Odnaleziono go w kuźni, z głową na kowadle, gdy kowal usiłował ściągnąć mu z głowy pogięty w pojedynku hełm. Uchodzi też za jedynego, który w walce wysadził z siodła słynnego Ryszarda Lwie Serce. Z czasem bitny rycerz trafił na dwór królewski. Oskarżano go o nieprzyzwoite romanse, o próbę zamachu na króla, ale nie zaszkodziło to jego karierze. Dobrze się ożenił – z bogatą Isobel de Clare, której ród spokrewniony był z Karolem Wielkim. Ufali mu królowie: wspomniany Ryszard Lwie Serce, a potem Jan bez Ziemi. Kiedy od 1216 r. sprawował regencję przy małoletnim Henryku III, podpisał przeredagowaną Wielką Kartę Swobód (Magna Carta). Dziś uważana jest ona za fundament porządku konstytucyjnego, wolności i demokracji w Wielkiej Brytanii. Marshal doczekał się ze swoją żoną dziesięciorga dzieci. Na łożu śmierci został przyjęty do Zakonu Templariuszy. Pochowano go w słynnym londyńskim Temple Church, gdzie do dziś można podziwiać jego płytę nagrobną. Jest bohaterem kilku powieści Elizabeth Chadwick. Rodrigo Diaz de Vivar (1043–­­­­­­1099) Jednym z najbardziej znanych rycerzy średniowiecza jest Hiszpan Rodrigo Diaz de Vivar. Swój przydomek „El Cid” – czyli Pan – zawdzięcza Maurom, z którymi walczył przez większość swego życia. Uczestniczył w rekonkwiście, czyli odzyskiwaniu Półwyspu Iberyjskiego z rąk muzułmanów. W 1094 r. odbił z rąk Maurów Walencję, co uczyniło go hiszpańskim bohaterem narodowym. Rządził tym miastem z ramienia króla Kastylii (nie istniało jeszcze coś takiego jak Królestwo Hiszpanii), pozwalając sobie jednak na dużą samodzielność. Zanim jednak doszedł do tak wysokiej pozycji, w wieku trzydziestu kilku lat padł ofiarą dworskiego spisku. Oskarżony o kradzież, został wygnany przez króla. Jego żona i córki wskutek podobnych intryg trafiły do więzienia. On został na wygnaniu najemnym rycerzem, zdarzyło mu się nawet walczyć dla Maurów. Ostatecznie jednak ponownie skierował miecz przeciw nim, czego efektem było wspomniane zdobycie Walencji. Do końca życia walczył o jej utrzymanie. Zmarł wyczerpany w oblężonym mieście. Jego żona, Jimena, utrzymała władzę jeszcze przez kilka lat. Potem Walencja znów wpadła w ręce muzułmańskich władców. Hiszpański rycerz stał się bohaterem XI-wiecznego eposu „Pieśń o Cydzie”. W 1961 r. w jego rolę w widowiskowym filmie historycznym wcielił się Charlton Heston. Domniemane miecze Cyda, zwane Tizona i Colada, przechowywane są w muzeach w Madrycie i Burgos. Ulryk von Liechtenstein (1198–1275) Austriacki rycerz Ulryk von Liechtenstein pochodził z zubożałego rodu. Natomiast jego ojciec – dworski urzędnik – postawił na karierę i szybko zdobywał coraz większe wpływy. Sam Ulryk najpierw był paziem, potem giermkiem, aż w wieku 22 lat został pasowany na rycerza. „Był postacią wyjątkową. Wiódł bowiem niejako podwójne życie. U boku kolejnych władców Austrii błyszczał męstwem i roztropnością, brał udział w wojnach i turniejach, godnie sprawował wysokie urzędy. W domowym zaciszu zmieniał się natomiast w subtelnego rycerza służącego tylko wybrance swego serca. Swoje miłosne przygody opisał w autobiograficznym poemacie »Służba damom«. Wiarygodność tego świadectwa podważa jednak fakt, że Ulryk był także obdarzonym talentem i bujną wyobraźnią jednym z mistrzów niemieckiej poezji lirycznej” – opisywał jego życiorys Dariusz Piwowarczyk w zbiorze „Rycerze w służbie dam i dworu”. Wiemy, że Ulryk – rycerz, pisarz i twórca poezji miłosnej – zorganizował dwie widowiskowe „wyprawy tematyczne” po Europie, okraszone rycerskimi pojedynkami. Najpierw w 1226 r. odbył z bogatym orszakiem „Podróż Wenus” z Wenecji do Wiednia. Podczas tej eskapady przyprawił sobie warkocze i przebrał się w suknię, a potem skrzyżował kopie z trzystoma w sumie przeciwnikami. Kolejnym jego tournée była „Podróż Artura” po Karyntii w 1240 r., odtwarzająca opowieści o królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu. Chociaż narażał życie wiele razy (nie tylko w turniejach, ale i na prawdziwych polach bitew, m.in. podczas wojen domowych między niemieckimi władcami) dożył bardzo sędziwego na owe czasy wieku: 77 lat. W słynnym „Codex Manesse” z początku XIV w. znajduje się piękna miniatura, przedstawiająca młodego Ulryka w służbie bogini Wenus. Gotfryd z Bouillon (1060–1100) Gotfryd z Bouillon to lotaryński rycerz. Tak pisał o nim Simon Sebag Montefiore w książce „Potwory. Historia zbrodni i okrucieństwa”: „Rycerz i krzyżowiec Gotfryd z Bouillon był brutalnym fundamentalistą religijnym, który dowodził oblężeniem Jerozolimy w 1099 r. Odważny i zawzięty stał się symbolem chrześcijaństwa, które gloryfikowało przelewanie krwi niewiernych. Został pierwszym chrześcijańskim władcą Królestwa Jerozolimskiego, po »oczyszczeniu« miasta w imię Boga, czyli dokonaniu okrutnej rzezi tysięcy żydów i muzułmanów”. Możemy dziś krytykować rycerza z Lotaryngii jako zbrodniarza, który przelał morze krwi w Świętym Mieście. Dla współczesnych był jednak bohaterem, ponieważ odzyskał dla chrześcijan Ziemię Świętą. Sprawnym i śmiałym politykiem, który dzięki udziałowi w krucjacie wyrósł z pomniejszego barona na jednego z najznamienitszych możnowładców. Był dla innych mocarzem, który z Bożą pomocą potrafił zarówno rozpłatać niewiernego, jak i zwyciężyć w zapasach z niedźwiedziem czy jednym cięciem miecza odrąbać głowę wielbłądowi. Niezłomnym rycerzem, który podczas swej misji nie miał czasu na to, by się ożenić i założyć rodzinę. Wreszcie męczennikiem za wiarę, który zginął od rany po muzułmańskiej strzale lub od zatrutego owocu. Został bohaterem XVI-wiecznego eposu „Jerozolima wyzwolona” autorstwa Torquato Tasso. W jerozolimskiej Bazylice Grobu Świętego przechowywany jest miecz, rzekomo należący do Gotfryda. Broń trafiła tam jednak dopiero w XIX wieku, a sądząc z jej wyglądu i konstrukcji, raczej nie pochodzi z czasów lotaryńskiego bohatera. John Hawkwood (1323–1394) Angielski rycerz John Hawkwood to jeden z najsławniejszych kondotierów. Pochodził z rodziny garbarza, a karierę militarną zaczął w wojnie stuletniej. Pod Crécy (1346) miał okazję podpatrywać słynnego dowódcę Edwarda Woodstocka, zwanego „Czarnym Księciem”. Hawkwood dosłużył się w tej wojnie stopnia oficerskiego i tytułu szlacheckiego. W latach 60. XIV w. trafił do Włoch. Najpierw walczył w ramach grupy najemników przeciw wojskom papieskim. Potem zaangażował się w rozgrywki między włoskimi państwami-miastami. Raz służył Pizie, raz papieżowi, raz Florencji. Oddział jego żołdaków, złożony m.in. z weteranów wojny stuletniej, siał prawdziwy postrach. Zwany był Białą Kompanią, od białych kurtek i flag, ale nie bał się żadnej brudnej roboty. Podczas masakry Ceseny w 1377 r. od mieczy podkomendnych Anglika zginęło przynajmniej 2 tys. mieszkańców. W szczytowym okresie miał pod komendą 3500 jeźdźców i 2000 piechurów. Ostatnie lata spędził jako dowódca wojsk Florencji. Skarby królowej Barbary. Co się stało z drogocenną biżuterią? Bezcenna biżuteria, w tym legendarne perły Barbary Radziwiłłówny przepadła. Teorii jest kilka. Albo przyozdobiła angielską królową, albo sfinansowała wojny, albo… pożarły ją szczury. Bolesław Rogatka (1220–1278) Mieliśmy dzielnego wojownika Zawiszę Czarnego i rycerskiego władcę Henryka Prawego. Ale polski rycerz Bolesław Rogatka jest równie barwną postacią. Był śląskim księciem o niepokojącym przydomku „Rogatka”. Ów antybohater swój przydomek zawdzięczał trudnemu dla otoczenia charakterowi. Znany był też z tego, że lubił czaić się na rogatkach miast, niczym zbój, czyhając na kupców i podróżnych. „Mąż umysłu gwałtownego, dla swoich i obcych srogi, w sprośnych miłostkach z nierządnicą uwikłany aż do śmierci, mowę miał tak prędką i wadliwą, że często w słuchających śmiech wzbudzał. We wszystkim krzywymi chodzący drogami i w sądzeniu skory, zwykle bez rozeznania słuszności, zwłaszcza w sprawach gardłowych, wyrokujący, zwany był z tej przyczyny od wielu Srogim albo Rogatką, co w polskiej mowie znaczy człeka zuchwałego i jakby bodzącego rogami” – krytykował go dwa wieki później dziejopis Jan Długosz. Wiadomo, że Bolesław nie brzydził się ani kłamstwem, ani porwaniem. Nie przeszkadzało mu palenie ludzi w kościołach ani wyprzedawanie ojcowizny. Nie raziło go nawet, że zorganizował turniej rycerski w Lwówku Śląskim (1243) mimo wciąż panującej w kraju żałoby po śmierci swego ojca Henryka Pobożnego, który zginął w bitwie z Tatarami pod Legnicą (1241). Może tajemnica jego „rogatej” duszy leży w dzieciństwie? Średniowieczna miniatura pokazuje, jak babka Bolesława – księżna Jadwiga, późniejsza święta – myje go w zimnej wodzie, w której wcześniej moczyły swe nogi zakonnice. Pewnie i pobożny ojciec też nieraz dał mu popalić. Zamiast pokorą, Bolesław nasiąkł gniewem i zuchwałością. Nie uszanował żałoby po śmierci ojca. Uroczystości związane z kanonizacją swej babki (1267) ignorował. A zarazem ten „czarny charakter” kochał dworską kulturę, pieśni rycerskie i turniejowe boje. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Gdzie mieszkał Zawisza Czarny? Ślady prowadzą w okolice turystycznego miasteczka
Zawisza Czarny z Garbowa herbu Sulima – niepokonany na turniejach, zwycięzca na polu walki, dyplomata. Naukowcy chcą ustalić, gdzie znajdował się jego dom rodzinny.
W tym artykule: Gdzie mieszkał Zawisza Czarny? Będą kopać i pytać w okolicach Sandomierza Trop w późniejszej historii Zbadasz przyrodę – poznasz dzieje człowieka Zawisza Czarny nadal ma znaczenie dla regionu Stary i Nowy Garbów, niewielkie, sąsiadujące ze sobą wsie leżą niespełna 15 km na północ od Sandomierza. Spośród okolicznych miejscowości wyróżnia je historia. Naukowcy potwierdzili już, że to właśnie z „tego” Garbowa wywodził się najsłynniejszy polski rycerz Zawisza Czarny (ok. 1370-1428). Poprzez zwycięstwa w licznych europejskich turniejach zdobył na przełomie XIV i XV wieku sławę. Można ją porównać do popularności dzisiejszych gwiazd sportu czy popkultury. – Mamy pewność, że chodzi o tę miejscowość, choć jeszcze 20 lat temu, w historiografii nie było to wcale pewne – powiedział PAP dr Tomisław Giergiel z Instytutu Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Dodał, że dzięki badaniom prowadzonym w ostatnich latach wiele wątpliwości udało się jednak rozwiać. – Wiemy, że on się tam urodził i był dumny ze swojego pochodzenia. To poczucie nie zmniejszyło się mimo zawrotnej kariery na średniowiecznych turniejach. Zawsze, gdy przebywał na zachodzie Europy, mówił o sobie tak, jak jego ojciec i dziadek: „z Garbowa”. Ale gdzie dokładnie znajdował się rodzinny dom rycerza? W Garbowie Starym czy Nowym? A może gdzieś pośrodku? Jak wyglądał? Czy był podobny do innych siedzib zamożnych rodów? „Pochodził z Garbowa. Tego Garbowa” – i na tym kończy się wiedza historyków, regionalistów, znawców tematu. Gdzie mieszkał Zawisza Czarny? Do prawdy chce dojść archeolog, dyrektor Muzeum Okręgowego w Sandomierzu dr Dominik Abłamowicz. – Pracuję w Sandomierzu od roku. Odkąd tutaj jestem, poznaję tę ziemię, zabytki. Jestem zadziwiony liczbą zabytków, których jest tutaj bardzo wiele. Podczas zwiedzania okolic Sandomierza trafiłem do Garbowa – powiedział w rozmowie z PAP. Naukowca zainteresował fakt, że w dostępnej dokumentacji archeologicznej z okolic Garbowa nie figuruje ani jedno stanowisko z okresu średniowiecza. Zdaniem dyrektora muzeum, mimo braku znanych obiektów archeologicznych z okresu średniowiecza w tym miejscu ponad wszelką wątpliwość można stwierdzić, że osadnictwo w Garbowie jest o wiele starsze. – Musiał istnieć tam ośrodek feudalny, łączący się z faktem, że mieszkał tam ród Zawiszów, który władał tą ziemią. Musiały znajdować się tam osady wiejskie – powiedział. Będą kopać i pytać w okolicach Sandomierza Tak narodził się pomysł, aby wykorzystując techniki, którymi dziś dysponuje archeologia i nauki pokrewne spróbować poszukać lokalizacji tej siedziby. – Grant, który udało nam się pozyskać, nie jest grantem inwazyjnym. Nie będziemy dysponowali środkami na badania takie jak wykopaliska. Archeologia zna przeróżne techniki rozpoznania terenu. Z jednej strony to metoda tradycyjna taka jak poszukiwania powierzchniowe, szczególnie sprawdzające się w okresie wczesnowiosennym, kiedy na polach ornych, w wyniku procesów mrozowych oraz działalności rolniczej pojawiają się na powierzchnie różne zabytki. To jeden ze sposobów – powiedział. Można spodziewać się, że siedziby możnowładców miały charakter obronny i były budowane w miejscach naturalnie obronnych. – Oprócz tych przesłanek archeologicznych ważne jest ukształtowanie terenu, dlatego zamierzamy spotkać się z mieszkańcami Garbowa, z młodzieżą i zapytać ich, czy kiedykolwiek coś znaleźli, czy w przeszłości niwelowany był jakiś kopiec, wzniesienie – zapowiedział dyrektor. Nie zawsze był zakuty w stal od stóp do głów. To, jak wyglądał rycerz, zmieniało się przez wieki Ze wszystkich formacji bojowych, rycerstwo najmocniej zapisało się w historii. Wojownicy kojarzeni z męstwem, cnotami i wielkodusznością w kulturze masowej są przedstawiani jako jeźdźcy w c... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-wygladal-rycerz-zbroja-zycie-i-zadania-rycerzy-fot-pelagiya-tikhanova-anadolu-agency-via-getty-images-57cfdc9.jpg" width="938" height="626" alt="Jak wyglądał rycerz – zbroja, życie i zadania rycerzy (fot. Pelagiya Tikhanova/Anadolu Agency via Getty Images)" title="Jak wyglądał rycerz – zbroja, życie i zadania rycerzy (fot. Pelagiya Tikhanova/Anadolu Agency via Getty Images)" /> Na przełomie XIV i XV stulecia popularną formą siedzib możnowładczych były tak zwane gródki stożkowate. Ich ślady do dziś pozostały w wielu miejscach dawnego województwa sandomierskiego. Jeden z dobrze zachowanych znajduje się we Włoszczowie w zachodniej części województwa świętokrzyskiego. Regularny kopiec wysoki na pięć metrów wyraźnie wyróżnia się na tle płaskich jak stół pól i łąk. Kiedyś na jego szczycie znajdowała się zapewne obronna wieża mieszkalna. Jakakolwiek informacja od mieszkańców, pochodząca choćby z przekazów rodzinnych, że gdzieś w Garbowie znajdowało się jakieś wzniesienie czy „kopiec” mogłaby naprowadzić archeologów. Trop w późniejszej historii Inną wskazówkę, która może przybliżyć naukowców do znalezienia poszukiwanej lokalizacji, może być historia dużo nowsza. – W Garbowie znajdował się dwór, w którym urodził się gen. Józef Dowbor-Muśnicki (1867-1937). Tego dworu też nie ma. Wspominam o tym, bo jest to druga osoba wpisana w historię Polski, która tam mieszkała. Często nowe założenia możnowładcze, np. dwory były budowane w miejscach starych siedzib, jako usankcjonowane miejsce władzy; to dodatkowy aspekt sprawy – powiedział. Oprócz badań powierzchniowych naukowcy zamierzają sięgnąć po najnowsze techniki badawcze. Między innymi zdjęcia lotnicze, których odpowiednia obróbka umożliwia dokładną analizę morfologii terenu dla rozpoznania konfiguracji krajobrazu. – W interesujących miejscach zostaną przeprowadzone badania fizyczne użyciem aparatury elektrooporowej, podobne nieco do tych, które stosuje się w poszukiwaniu złotego pociągu na Dolnym Śląsku – wyjaśnił. Zbadasz przyrodę – poznasz dzieje człowieka Innym nurtem archeologii, który może nas przybliżyć do rozwiązania tej zagadki, jest tzw. archeologia środowiskowa, która bada związek człowieka i jego gospodarki z krajobrazem. – Często w naszej dziedzinie nauki zadajemy sobie pytanie z zakresu geografii historycznej, dlaczego człowiek wybrał akurat to miejsce, dlaczego tutaj powstała osada? Jak zmieniał swoje otoczenie? – powiedział dr Abłamowicz. Jak zaznaczył, wbrew obiegowej opinii zmiany krajobrazu nie są jedynie cechą dla epoki przemysłowej, na krajobraz wpływa bowiem także gospodarka rolna. Z tego powodu naukowcy zamierzają pobrać próbki w okolicach rzeki Opatówki lub w starorzeczach Wisły, gdzie może występować torf. – Torfy tworzą swoisty mikroklimat, przechowując niczym lodówka dane z przeszłości. [...] Mogą przechowywać szczątki roślin. Ich badanie oraz datowanie pozwala stwierdzić czy odkładały się tam szczątki botaniczne wytwarzane przez człowieka, na przykład pyłków zbóż, czy innych roślin uprawnych. Jeżeli udałoby się coś takiego stwierdzić, pomogłoby nam to ustalić wiele aspektów gospodarki rolnej czasów Zawiszy – powiedział. TOP 10 - najpiękniejsze zamki w Polsce. Które koniecznie trzeba zobaczyć? Czy wiesz, że na terenie Polski znajduje się aż 419 zamków? Przeważnie zostały z nich same ruiny, jednak kilka z nich zachowało się w niemal nieskazitelnym stanie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dd793acf31ab0d7bab00edebb9f95bf7614facd6-33b38e8.jpg" width="938" height="626" alt="Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu (fot. Michal Fludra/NurPhoto via Getty Images)" title="Zamek w Malborku: opis, zwiedzanie, bilety i dojazd, historia obiektu (fot. Michal Fludra/NurPhoto via Getty Images)" /> Zawisza Czarny nadal ma znaczenie dla regionu Odkrycie miejsca, w którym znajdował się dom Zawiszy Czarnego, byłoby kolejnym ważnym wydarzeniem dla tej miejscowości, w której pamięć po średniowiecznym rycerzu jest bardzo żywa. Znajduje się tam jego pomnik, jego imię nadano miejscowej szkole. Prężnie działa także Stowarzyszenie Pamięci Zawiszy Czarnego Herbu Sulima z Garbowa, którego działalność można śledzić poprzez ciekawie prowadzoną stronę internetową. Badania zostaną wsparte grantem z Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie z programu „Dziedzictwo kulturowe – priorytet: ochrona zabytków archeologicznych”. Łącznie z wkładem własnym planowane prace będą kosztowały około 40 tys. złotych. Zawisza Czarny z Garbowa herbu Sulima występujący w łacińskich kronikach jako Zawissius Niger de Garbow urodził się około 1370 roku, właśnie w Garbowie. Zginął z rąk tureckich w czerwcu 1428 w twierdzy Golubac. Jej ruiny można oglądać do dziś we wschodniej Serbii na prawym brzegu Dunaju. Poprzez zwycięstwa w licznych turniejach oraz bohaterstwo na polu walki urósł do rangi „symbolu cnót rycerskich”. Był także sprawnym dyplomatą króla Władysława Jagiełły, którego reprezentował podczas Soboru w Konstancji w latach 1414-1418. Źródło: PAP
W tej serbskiej twierdzy walczył najsłynniejszy polski rycerz! Ratował samego króla
Co ma wspólnego serbskie miasto Golubac z Zawiszą Czarnym? Zagadkę wyjaśniają eksperci z Muzeum Okręgowego w Sandomierzu.
Niewielkie, spokojne, nieco zaniedbane, serbskie miasteczko, położone nad rozległym akwenem jakby zatoką morską lub wielkim jeziorem. Na horyzoncie w kierunku północnym widać brzegi Rumunii a na wschodzie wysokie wieże zamku. Dojazd z Belgradu zajmuje nieco ponad godzinę. Początek to autostrada, później dość szeroka droga krajowa, ale dalej już tylko węziej i bardziej nierówno. Co prawda nie ma dziur w jezdni, ale jest bardzo wąsko i trzęsie. Za to niedogodności rekompensują piękne, nieprzekształcone krajobrazy i całe mnóstwo dzikich zwierząt np. bażantów, zajęcy i saren. Dlaczego Serbia? Podróż do Serbii rozpoczęła się w Sandomierzu na dziedzińcu Zamku królewskiego w którym obecnie znajduje się Muzeum Okręgowe. Do Golubaca przez Słowację i Węgry to tylko 1013 km. Do tego podróż przebiega przez Bardejov słowackie miasto wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO oraz Koszyce. Dalej przez równinę węgierską i okolice Budapesztu pokonujemy granicę Unii Europejskiej i mijamy Nowy Sad oraz stolicę Serbii Belgrad. Cała podróż dostarcza niesamowitych wrażeń wizualnych. Jednak to Golubac, po polsku Gołębiec jest dzisiejszym bohaterem. Lokalizacja miasta w przyszłości będzie magnesem dla turystów. Jednak główną atrakcją Golubaca na długo pozostanie oddana po długim remoncie twierdza. To olbrzymie zamczysko położone jest na jednym z końców Żelaznych Wrót, gdzie dziś znajduje się Park Narodowy Derdjap czyli „kanion Dunaju” To przez to miejsce od tysięcy lat człowiek przedzierał się do Europy. Z tego względu nie zaskakuje decyzja z XIV wieku o budowie twierdzy w tym miejscu. W tym rejonie Dunaj rozszerza się, aż do 6 km co tworzy wrażenie przebywania nad zatoką morską lub wielkim jeziorem. Samo miasteczko nie jest duże. Niewielki rynek z hotelem i kilkoma kawiarniami, barem szybkiej obsługi, w którym można zjeść bardzo dobrą i tanią „Pljaskavicę” czyli bałkańskiego burgera. Jest parę niewielkich sklepów i znakomita piekarnia, gdzie podaje się tradycyjne serbskie śniadanie. Okazało się, że w tym miejscu podaje się „Burek” z jogurtem naturalnym. „Burek” to ciasto przypominające ciasto filo lub francuskie, podawane z farszem np.: serem, mięsem lub innymi składniami. W tej piekarni na zapleczu pracownicy ręcznie wytwarzają te pyszne placki. Twierdza Do twierdzy można dojechać tylko samochodem lub autobusem. Niestety z przyczyn naturalnych nie dało się do tej pory doprowadzić tam ścieżki rowerowej, która kończy się kilka kilometrów przed twierdzą. Okazało się, że do 10.00 mam jeszcze około 45 min więc po drodze do Twierdzy postanowiłem zatrzymać się w centrum Golubaca. Obszedłem okolice i trafiłem do centrum informacji turystycznej położonej przy deptaku, boisku i na zapleczu małego szpitala. Niedaleko widziałem kilka barów i kawiarni. Pomyślałem, że całkiem przyjemny ten Golubac. Do zamku prowadzi kręta „nadmorska” droga taka jak w Grecji czy Turcji. Po kilku zakrętach wyłania się niesamowity obraz położonej na zboczach wysoczyzny wielowieżowej „dobrze zachowanej” twierdzy. Jak później okazało się prace wykonano dzięki dotacji z Austriackiej Agencji Rozwoju. Zamek zrekonstruowano, odbudowano i wyposażono w nową infrastrukturę taką jak schody, poręcze i sale wystawowe. Do twierdzy prowadzi żwirowa ścieżka otaczająca piękną, trawiastą murawę. Wejście na dziedziniec poprowadzono przez bramę, przez którą przed laty jeździły samochody. Wystawa o Zawiszy w twierdzy Golubec. Fot. Muzeum Okręgowe w Sandomierzu Co przyciąga Polaków do Golubaca? Przed 2019 rokiem w Golubacu była tylko „kupa kamieni” i droga przechodząca pod wieżą przez zamkowy dziedziniec. W Internecie można spotkać sporo relacji zdjęciowych z twierdzy sprzed remontu. Widać potęgę tego miejsca, ale patrząc z dzisiejszej perspektywy łatwo zorientować się ile zostało zrobione. Czy aż tak mocno trzeba było odbudowywać zamek? Każdy kto przyjedzie i będzie miał wiedzę o tym co było przed remontem sam sobie odpowie. Skąd sandomierskie zainteresowanie Golubacem? Przyczyna zainteresowania sandomierzan Golubacem to oczywiście historia dotycząca jednego z najbardziej niedocenianych polskich średniowiecznych bohaterów. To postać, która jako jedna z niewielu ma swoje przysłowie. Każdy z nas zna powiedzenie „polegać jak na Zawiszy”. O kogo w nim chodzi? Oczywiście o Zawiszę Czarnego z Garbowa herbu Sulima, który prawdopodobnie urodził się w Garbowie małej miejscowości w gminie Dwikozy koło Sandomierza. Kim był i co robił Zawisza? Urodzony około 1370 roku dość szybko musiał dostać się na dwór królewski. Dzięki swojej sile, odwadze i kunsztowi zdobywał coraz większą sławę na turniejach rycerskich. To być może przez udział w turniejach trafił na dwór Zygmunta Luxemburskiego, z którym zaczął ściśle współpracował. Swoje życie w początkach XV wieku dzielił zasadniczo między trzy a może cztery zajęcia. Po pierwsze był rycerzem „najemnikiem”. Często stawał do walki u boku Króla Węgier, ale także innych władców, którzy „wynajmowali” Zawiszę i jego drużynę. Pomimo służby u Zygmunta, kiedy ojczyzna Polska była w potrzebie Zawisza wracał by pomóc. Tak było na przełomie 1409 i 1410. Wspomógł wtedy Króla Władysława i nie zostawił go samego. W lipcu 1410 doszło do słynnego na całą Europę starcia z „Krzyżakami”. Drugim zajęciem jakie należy bezsprzecznie przypisać Zawiszy to dyplomacja. Podróżował w orszaku króla Zygmunta czy Władysława i był wysyłany z ważnymi misjami do innych części Europy. Ze źródeł wiemy że był m.in. w Paryżu, Londynie i Konstancji. Wydaje się, że musiał być skuteczny, gdyż do końca życia był zaufanym człowiekiem obu królów. Trzecim równoległym zajęciem był udział w turniejach rycerskich. W kilku startował a niektórzy historycy sugerują, że to właśnie Zawisza Czarny pokonał słynnego rycerza Jana z Aragonii. Dlaczego Golubac? Jak Zawisza znalazł się w obecnej Serbii? W 1428 Turcy Osmańscy zajęli twierdzę w Golubacu. Z odsieczą przybył król Zygmunt. Wśród rycerzy walczących z Turkami nie mogło zabraknąć Zawiszy Czarnego, wraz z innymi polskimi rycerzami. Niestety wojska Zygmunta nie odnosiły sukcesów. 12 czerwca 1428 roku sytuacja była coraz gorsza. Król musiał być ewakuowany na drugi brzeg Dunaju. Zawisza skutecznie doprowadził do ewakuacji Króla, ale samemu wrócił pod twierdzę aby walczyć z niewiernymi. Król wysłał po niego łódź ale podobno Zawisza stwierdził, „że nie ma takiej łodzi , która udźwignęła by jego honor”. Niestety dostał się do niewoli i jak mówi legenda z powodu kłótni janczarów jeden z nich uciął mu głowę. Następnie został pochowany w najbliższym kościele. Który to kościół to trzeba zbadać. Czy tam jest pochowany Zawisza? Wymagało by to bardzo żmudnych i kosztownych badań naukowych. Fot. Muzeum Okręgowe w Sandomierzu Dziedzictwo Zawiszy Czarnego, które można traktować jako „polonicum” jest silnie kultywowane w Serbii a szczególnie w Golubacu. Czynią to zarówno mieszkający w Serbii Polacy wraz Ambasadą Rzeczypospolitej Polskiej w Belgradzie oraz sami Serbowie. Świadczy o tym pamiątkowa tablica stojąca na terenie twierdzy, ufundowana przez serbską Polonię kilka lat temu. Od 29 marca 2019 roku Zawisza Czarny doczekał się stałej, posterowej wystawy. W wieży numer 8, w nowo otwartej Twierdzy można oglądać wystawę o rycerzach związanych z bitwą pod Golubacem. Największa część wystawy zajmuje całe 2 piętro wieży bramnej i dotyczy Zawiszy Czarnego. Wystawa została przygotowana przez pracowników Muzeum Okręgowego w Sandomierzu wspólnie z Ambasadą RP w Belgradzie oraz pracownikami twierdzy. Serbowie Sami Serbowie są bardzo otwarci, życzliwi oraz weseli. Obecna sytuacja gospodarczo polityczna jest dość trudna. Jednak Serbowie nie poddają się i zmieniają swój kraj. Są na ścieżce dojścia do Unii Europejskiej choć łaskawie patrzą także na Rosję. Co wybiorą okaże się za kilka lat. Do tego czasu Golubac pozostanie sennym miasteczkiem po sezonie, które ożywa w wakacje. Twierdzę ma odwiedzać co najmniej 100 tyś gości. Przy Muzeum jest przystań dla dunajskich statków wycieczkowych, których w tym roku powinno pojawić się przy twierdzy ponad 100. A może to jest pomysł na wakacje? Rejs statkiem po Dunaju? Czy warto zatrzymać się w Golubacu. Zdecydowanie tak! Twierdza jest imponująca, jest nasz Zawisza, Serbia nie jest droga a kraj i ludzie piękni i życzliwi. Naprawdę warto odwiedzić Serbię i Golubac. Do tego my Słowianie powinniśmy się wspierać!
Rycerze Krzyża. Kim byli, kim są dzisiaj
Walka była ich życiem – mieczem nawracali pogan. Z czasem swe ostrze zwróciła przeciw nim historia. Po 800 latach istnienia prawdziwe dzieje zakonu krzyżackiego są dopiero odkrywane.
Przeczytaj całość!
Dokładnie 20 lipca 1969 r. mały krok Neila Armstronga na Księżycu stał się wielkim krokiem dla ludzkości. To wydarzenie, które obejrzało pół miliarda ludzi, było i chyba wciąż pozostaje najśmielszym, najodważniejszym i największym dokonaniem naszego gatunku. Gatunku, który spoglądając w gwiazdy, zawsze marzył, żeby być bliżej nich, i kiedy opanował już całą Ziemię, zapragnął wyruszyć w kosmos. Nasza zapisana w genach natura - niezaspokojona ciekawość tego, co znajduje się za horyzontem - pcha nas do odkrywania, poznawania i badania. Jednak misji Apollo 11 i wcześniejszych pionierskich lotów Rosjan nie da się porównać z żadnym innym ludzkim wyczynem. Było to bezprecedensowe wyjście ze strefy komfortu i bezpieczeństwa, jakie daje Ziemia, i wkroczenie na teren nieznany, obcy, wrogi, gdzie nasze życie zależy wyłącznie od technologii, którą dysponujemy. Sukces misji Apollo 11 sprawił, że świat ogarnęła euforia. Wydawało się, że bramy do eksploracji wszechświata stoją przed nami otworem i już niebawem człowiek postawi stopę nie tylko na Marsie, ale też na innych planetach, odnajdzie drugą Ziemię, a może i skolonizuje kosmos. To wydanie magazynu National Geographic jest swego rodzaju podsumowaniem tego, co się stało w ciągu ostatnich 50 lat, i wizją tego, co wydarzy się w niedalekiej przyszłości. Oto bowiem znów stoimy u progu nowej ery podboju kosmosu. Cele, które ponad pół wieku temu wydawały się w zasięgu ręki, jak choćby plany załogowej misji na Marsa, najbardziej gościnnej planety w Układzie Słonecznym, wciąż pozostają wyzwaniem, któremu nie wiadomo kiedy sprostamy. Wizja Czerwonej Planety jako alternatywy dla Ziemi, zabezpieczenia na wypadek, gdyby nasza planeta uległa zagładzie, wydaje się jednak co najmniej kontrowersyjna. Bo jak powiedział Bill McKibben, amerykański działacz ekologiczny i pisarz - najmniej gościnny skrawek Ziemi jest i tak znacznie bardziej przyjazny dla człowieka niż jakikolwiek punkt wszechświata, do którego jesteśmy w stanie dotrzeć. Koncepcja życia na Marsie w warunkach absolutnie sztucznych, gdy wciąż mamy do dyspozycji Ziemię, wciąż najpiękniejszą i najbardziej gościnną z planet, wydaje się kiepską alternatywą. Astronauci, jedyni ludzie, którzy doświadczyli życia i samotności w kosmosie, po zakończeniu misji zwykle mocno angażują się w działania mające na celu ochronę naszej planety. Z perspektywy kosmosu Ziemia jest rajem stworzonym dla nas i nigdzie nie będzie nam lepiej. Agnieszka Franus redaktor naczelna W numerze: DROGA NA KSIĘŻYC | Nadia Drake Dzięki ludzkiej determinacji, dzielności i ogromnym pieniądzom 66 lat po locie braci Wright dokonaliśmy rzeczy niebywałej, stanęliśmy na powierzchni Księżyca. KOSMOS: CO DALEJ | Sam Howe Verhovek Dziś kosmiczny wyścig jest bardziej międzynarodowy, sprywatyzowany, nastawiony na zyski i tłoczny. Na co liczą jego zwycięzcy? NIGER. NARÓD NA KRAWĘDZI | Robert Draper Ten biedny zachodnioafrykański kraj otoczony przez niestabilnych sąsiadów usiłuje obronić się przed osunięciem w społeczno-polityczny chaos. NAMORZYNOWY WAŁ. BANGLADESZ | Peter Schwartzstein Kiedyś przybrzeżny las mangrowców chronił ląd przed wodami oceanu. Teraz ta bariera pada. WODY ARGENTYNY | Enric Sala Argentyna właśnie postanowiła chronić ogromny morski obszar u swoich południowych krańców, pełen cudów podwodnego życia. Numer dostępny w salonach prasowych oraz sklepie internetowym www.kultowy.pl od 27 czerwca.
Finał Polskiej Ligi Walk Rycerskich już 15 marca na Hali Gier Warszawskiej Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego przy ul. Marymonckiej 34
Szczęk mieczy, tasaków i padających na ziemię przeciwników. Okrzyki zwycięzców i sportowa złość pokonanych. Widowisko które fascynuje, sportowcy którzy budzą podziw, rywalizacja która przyprawia wszystkich o dreszcz emocji. To Finał Polskiej Ligi Walk Rycerskich, ligi, gdzie rywalizują ze sobą sportowcy odziani w średniowieczne zbroje, walczący o zwycięstwo, prestiż i miejsce w jednej z najsilniejszych na świecie Reprezentacji Narodowych. Wszystko to będzie można zobaczyć 15 marca na Hali Gier Warszawskiej Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego przy ul. Marymonckiej 34. To już trzecia edycja cyklu turniejów ligowych organizowanych przez Polskie Stowarzyszenie Walk Rycerskich. Finałem sezonu 2013/2014 będzie warszawski turniej, który otrzymał honorowy patronat Burmistrza Dzielnicy Bielany m. st. Warszawy Rafała Miastowskiego, JM Rektora Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego prof. nzw. dr hab. Andrzeja Mastalerza oraz Prezesa Polskiego Związku Szermierczego Adama Konopki. Sportowe Walki Rycerskie to dyscyplina, która rozwija się bardzo szybko nie tylko w Polsce, ale także w krajach nie związanych z historią średniowiecznej Europy jak Nowa Zelandia, USA czy Japonia. To sport walki uprawiany przez zawodników w historycznie autentycznych zbrojach, walczących bronią wzorowaną na tej sprzed kilkuset lat. Rycerze rywalizują ze sobą w kilku konkurencjach bojowych, tak więc podczas zawodów będzie można zobaczyć techniczne pojedynki 1vs1 mężczyzn i kobiet, grupowe walki 16vs16 i najbardziej efektowne starcia 5vs5. Tegoroczna edycja Finału Polskiej Ligi Walk Rycerskich zostanie uświetniona uczestnictwem zaprzyjaźnionych drużyn - przyjadą zawodnicy z Czech, Niemiec, Białorusi i Finlandii. Widzowie więc będą mogli zobaczyć, jaki poziom prezentują polscy rycerze na tle ekip z innych krajów. Będzie to ostatni test przed Mistrzostwami Świata IMCF (International Medieval Combat Federation), które odbędą się w pierwszych dniach maja w Hiszpanii, gdzie Polacy będą walczyć o najwyższe miejsca na podium. Zapraszamy wszystkich na Finał Polskiej Ligi Walk Rycerskich 2013/2014, na Warszawski AWF (ul. Marymoncka 34) 15 marca 2014 roku (godz 10-20). Wstęp wolny!