Ta potrawa zawiera toksynę silniejszą niż cyjanek. Ludzie wciąż chcą jej spróbować
Ryba fugu, choć piękna i delikatna w smaku, skrywa w sobie potencjalnie śmiertelną truciznę. Od tysięcy lat budzi fascynację, strach i kulinarny podziw – to symbol japońskiej tradycji, w której smak graniczy z ryzykiem.
Spis treści: Mięso z dreszczykiem, czyli jak działa toksyna Fugu w historii – niebezpieczny przysmak sprzed 2000 lat Szkolenie kucharzy: tylko najlepsi mają prawo do noża Smak śmierci – kulinarne doznania i odwaga konsumentów Gdzie spróbować fugu? Czy warto ryzykować? Choć na pierwszy rzut oka przypomina zwykłą rozdymkę, ryba fugu od wieków uchodzi za najbardziej kontrowersyjny przysmak japońskiej kuchni. Spożywana wyłącznie po starannym przygotowaniu przez licencjonowanych mistrzów, potrafi dostarczyć kulinarnych uniesień... lub zakończyć się śmiertelnym zatruciem. Mięso z dreszczykiem, czyli jak działa toksyna W świecie natury niewiele jest przypadków tak skrajnych jak ryba fugu. Jej mięso uchodzi za wyjątkowo delikatne i pełne smaku, jednak w jej wnętrznościach kryje się coś znacznie mroczniejszego – tetrodotoksyna. Ta silna neurotoksyna jest aż 1200 razy bardziej toksyczna niż cyjanek. Zatrucie powoduje paraliż mięśni, który prowadzi do uduszenia, ponieważ ofiara zachowuje pełną świadomość aż do momentu śmierci. Na ten moment nie istnieje skuteczna odtrutka. Co ciekawe, sama ryba nie wytwarza trucizny – jej źródłem są m.in. bakterie z rodzaju Pseudomonas, które żyją w organizmach rozdymek. Najwięcej toksyny znajduje się w wątrobie i gonadach, dlatego w Japonii zgodnie z praktyką bezpieczeństwa kulinarnego zakazane jest podawanie tych części ryby fugu. Fugu w historii – niebezpieczny przysmak sprzed 2000 lat O tym, że spożycie ryby fugu ma długą tradycję, świadczą archeologiczne odkrycia z jednej z japońskich wysp, gdzie znaleziono obgryzione ości rozdymki sprzed ponad 2 tys. lat. Brak ludzkich szczątków w pobliżu sugeruje, że już w starożytnej Japonii mieszkańcy regionu potrafili ją bezpiecznie przyrządzić. Współcześnie fugu zdobyła status niemal mityczny. Była jedyną potrawą, której spożywania zabroniono cesarzowi Japonii. Mimo tego zakazu, poddani nie przestali jej jeść – dla wielu to symbol odwagi, a nawet igrania ze śmiercią. Szkolenie kucharzy: tylko najlepsi mają prawo do noża Jak często powtarza się w ciekawostkach o Japonii, przygotowanie fugu mogą wykonywać wyłącznie licencjonowani kucharze. Zdobycie uprawnień wymaga przejścia kilkuletniego szkolenia, a na końcu trzeba zdać egzamin państwowy, który uchodzi za niezwykle trudny – sukces osiąga zaledwie jedna trzecia kandydatów. Tylko oni mają prawo do przygotowywania sashimi z tej ryby. Bezpieczna wersja fugu serwowana jest w postaci cieniutkich plasterków sashimi, które układa się na talerzu w dekoracyjny sposób – często tworząc motyw chryzantemy, symbolu śmierci w kulturze japońskiej. Smak śmierci – kulinarne doznania i odwaga konsumentów Osoby, które próbowały fugu, twierdzą, że w smaku najważniejsza jest nie sama ryba, ale emocje, które jej spożycie wywołuje. Często opisują mrowienie i drętwienie języka oraz warg, co jest efektem śladowych ilości toksyny pozostawionych celowo przez kucharza. To zmysłowe doświadczenie balansujące na granicy ryzyka i przyjemności. Gdzie spróbować fugu? Jednym z najsłynniejszych miast, w których można spróbować fugu, pozostaje Tokio. Wyspecjalizowane restauracje oferują tam wielodaniowe menu degustacyjne, w których rozdymka występuje w niemal każdej odsłonie — od cienko krojonego sashimi układanego w dekoracyjne wzory, przez zupy przygotowywane na bazie głowy ryby, aż po grillowane lub smażone kawałki mięsa oraz odpowiednio oczyszczoną skórkę. W najbardziej ekskluzywnych lokalach takie doświadczenie kulinarne może kosztować kilkaset dolarów za osobę. Fugu serwowane jest sezonowo, zazwyczaj od października do marca, kiedy mięso ryby uchodzi za najsmaczniejsze. Czy warto ryzykować? Chociaż dzisiejsze przepisy i system licencjonowania kucharzy czynią spożycie ryby fugu stosunkowo bezpiecznym, ryzyko nigdy nie znika całkowicie. To właśnie ono przyciąga wielu smakoszy. Jedzenie fugu nie jest tylko kwestią smaku – to rytuał, wyzwanie i opowieść do opowiedzenia. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
To nie żart. Ten rekin naprawdę pojawił się w Bałtyku
Lamna śledziowa – gatunek rekina znany z oceanicznych głębin – pojawiła się w Bałtyku. To niecodzienne zjawisko budzi pytania o zmiany klimatyczne i nowe migracje ryb.
Spis treści: Jak wygląda rekin lamna śledziowa – cechy morfologiczne i adaptacje Czy lamna śledziowa stanowi zagrożenie dla ludzi? Fakty i mity o niebezpieczeństwie Gdzie żyje lamna śledziowa? Zasięg występowania rekina śledziowego Żarłacz śledziowy w Bałtyku – czy rekiny naprawdę tu żyją? Co je lamna śledziowa? Dieta rekina śledziowego pod lupą Choć Morze Bałtyckie nie kojarzy się z rekinami, naukowcy potwierdzili pojawienie się w jego wodach lamny śledziowej. Ten gatunek, spokrewniony z żarłaczem białym, preferuje zimniejsze wody i jest jednym z najszybszych rekinów świata. Jak wygląda rekin lamna śledziowa – cechy morfologiczne i adaptacje Lamna śledziowa (Lamna nasus), znana też jako rekin śledziowy albo żarłacz śledziowy, to silnie umięśniony przedstawiciel ryb chrzęstnoszkieletowych z rodziny lamnowatych (Lamnidae). Osiąga zwykle do ok. 350 cm długości i masę od 150 do 200 kg, chociaż osobniki z północnego Atlantyku czasem są większe, a największe okazy mogą przekraczać te wartości. Wrzecionowate, torpedo-podobne ciało sprzyja szybkiemu pływaniu, a stożkowaty pysk oraz ostre, wąskie zęby ułatwiają chwytanie pożywienia. Oczy są stosunkowo duże i ciemne. Lamna ma dwie płetwy grzbietowe: pierwsza, wysoka i szeroka, zaczyna się tuż za płetwami piersiowymi, druga jest znacznie mniejsza i znajduje się bliżej ogona. Płetwa ogonowa jest asymetryczna o kształcie półksiężyca, co wraz z silnymi płetwami piersiowymi i obecnością wydatnych listew na koniarze (wąska część ciała ryby, do której przyczepia się ogon) poprawia zdolność szybkiego pływania na długich dystansach i manewrowania. Pod względem ubarwienia lamna śledziowa ma ciemnoszary lub niebieskoszary grzbiet i białą stronę brzuszną, co stanowi klasyczny przykład kontrastowego kamuflażu w wodzie (tzw. kontrastowanie odwrotne). Pierwsza płetwa grzbietowa jest często jasno obrzeżona, co bywa cechą rozpoznawczą wśród innych rekinów. Czy lamna śledziowa stanowi zagrożenie dla ludzi? Fakty i mity o niebezpieczeństwie Tak duża drapieżna ryba, jaką jest lamna śledziowa, z pewnością dysponuje potencjałem, by zaatakować dużą zdobycz, w tym również człowieka. Z tego względu należy traktować ją jako potencjalnie niebezpieczną, choć w praktyce ryzyko ataku jest znikome. Jak wynika z danych zawartych w „Międzynarodowym rejestrze ataków rekinów” (International Shark Attack File), który jest jedyną naukowo udokumentowaną bazą danych dotyczącą takich incydentów, dotąd odnotowano jedynie dwa niesprowokowane ataki lamny śledziowej na ludzi. Żaden z nich nie zakończył się śmiercią ofiary. W jednym z przypadków rekin zaobserwowany w Morzu Północnym płynął dynamicznie w stronę nurków, co mogło zostać odczytane jako atak pozorowany – zachowanie mające na celu zniechęcenie intruza, a nie realny atak. Możliwe także, że rekin kierował się ciekawością, ponieważ człowiek nie należy do jego naturalnych ofiar, a kontakt z ludźmi w środowisku otwartym zdarza się sporadycznie. Ogólnie rzecz biorąc, lamna śledziowa nie jest agresywna wobec ludzi i przypadki konfrontacji są ekstremalnie rzadkie. Gdzie żyje lamna śledziowa? Zasięg występowania rekina śledziowego Lamna śledziowa występuje na obu półkulach i wszystkich oceanach na Ziemi, jednak unika wód tropikalnych. To gatunek antytropikalny i dysjunktywny, co oznacza, że zamieszkuje umiarkowane i zimno-umiarkowane rejony oceanów, unikając równikowych stref. Na półkuli południowej można ją spotkać między 30. a 60. równoleżnikiem, m.in. u wybrzeży Argentyny, RPA, Chile, Australii i Nowej Zelandii. Na północy lamna śledziowa występuje przede wszystkim w zachodniej części Oceanu Atlantyckiego, od wybrzeży Nowej Fundlandii, Kanady i Stanów Zjednoczonych, aż po zachodnie wybrzeża Europy – w tym wody brytyjskie, francuskie, norweskie oraz Bałtyk i Morze Północne. Obserwacje w Bałtyku są rzadkie, ale zdarzają się nawet przy polskim wybrzeżu, szczególnie latem, gdy woda jest cieplejsza. W przeszłości rekiny te występowały również w Morzu Śródziemnym, jednak obecnie ich status w tym regionie jest niepewny. Zachodnia część Morza Śródziemnego prawdopodobnie już nie jest zasiedlana przez ten gatunek. Zanik obecności lamny śledziowej w tej strefie może mieć związek z przełowieniem, zmianami klimatycznymi oraz presją środowiskową. Żarłacz śledziowy w Bałtyku – czy rekiny naprawdę tu żyją? W Bałtyku występują trzy gatunki rekinów: rekinek psi, koleń pospolity oraz właśnie żarłacz śledziowy (lamna śledziowa). Choć obecność dużych rekinów w naszym morzu może wydawać się zaskakująca, historycznie zamieszkiwały one cały akwen Bałtyku. Obecnie są to jednak goście sporadyczni, widywani przede wszystkim w rejonach o najwyższym zasoleniu. Zdaniem badaczy, regularny zasięg występowania lamny śledziowej w Bałtyku ogranicza się głównie do cieśniny Kattegat, położonej między Półwyspem Jutlandzkim a Skandynawią. To właśnie tam zasolenie i warunki termiczne bardziej przypominają otwarte wody Atlantyku, co sprzyja obecności tego gatunku. Polskie wybrzeże nie jest przyjazne lamnie śledziowej – zasolenie w tej części morza wynosi zaledwie ok. 7 promili, co jest wartością zdecydowanie niższą niż preferowana przez ten gatunek. Teoretycznie rekin mógłby przystosować się do takiego środowiska, ale wymagałoby to ogromnego wysiłku fizjologicznego, związanego z regulacją gospodarki osmotycznej, co czyni takie migracje mało prawdopodobnymi. Co je lamna śledziowa? Dieta rekina śledziowego pod lupą Lamna śledziowa to typowy drapieżnik pelagiczny, doskonale przystosowany do aktywnego polowania w otwartej toni wodnej. Podstawą jej diety są ryby ławicowe, zwłaszcza takie jak śledzie, sardynki, makrele i ostroboki. W chłodniejszych wodach północnego Atlantyku często poluje także na dorsze i łososie. Dzięki szybkiemu pływaniu i wyostrzonej percepcji, lamna potrafi precyzyjnie namierzyć ofiarę i błyskawicznie zaatakować. Nie gardzi również głowonogami, w tym większymi przedstawicielami rodziny kałamarnic, a także niektórymi skorupiakami. Rekin ten ma zęby dostosowane do chwytania i rozszarpywania śliskich, szybko poruszających się ryb, a jego wysoka przemiana materii wymusza regularne dostarczanie kalorycznego pokarmu. To właśnie z tego powodu lamna śledziowa prowadzi aktywny tryb życia i stale przemierza duże odległości w poszukiwaniu pożywienia. Źródło: National Geographic Polska, International Shark Attack File Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ryby jednak mają głos. Ponad 1000 gatunków ze sobą „rozmawia” i właśnie odkryto kolejne. Jakie dźwięki wydają?
Naukowcy z Uniwersytetu Wiktorii w Kanadzie, wykorzystując podwodną aparaturę nagraniową oraz narzędzia sztucznej inteligencji, udowodnili, że nawet blisko spokrewnione ryby wydają odmienne, charakterystyczne tylko dla siebie dźwięki. Odkrycie to może w przyszłości pozwolić na identyfikację ryb tylko na podstawie dźwięku.
Badania prowadzono w naturalnym środowisku morskim w pobliżu wyspy Vancouver – to istotna nowość w porównaniu z podobnymi wcześniejszymi analizami. Zespół naukowców nagrywał odgłosy z otoczenia bez ingerencji w zachowanie zwierząt. Zarejestrowano 1107 dźwięków wydawanych przez osiem gatunków ryb. Ryby chrząkają i stukają Zebrane nagrania zostały przeanalizowane za pomocą sztucznej inteligencji. Jej model, opracowany przez współautorkę badania Darienne Lancaster, analizował aż 47 cech dźwięku, takich jak długość trwania, częstotliwość czy struktura sygnału. Pozwoliło to na wychwycenie subtelnych różnic cechujących poszczególne gatunki. Ryby „rozmawiały” ze sobą poprzez charakterystyczne dźwięki przypominające stuknięcia lub chrząknięcia. Skuteczność identyfikacji dla „stukania” wynosiła około 80 proc., a dla „chrząkania” nawet 88 proc. Dźwięki ryb: wydaje je ponad tysiąc gatunków W pracy przypomniano, że według obecnego stanu wiedzy ponad 1000 gatunków ryb na świecie wytwarza dźwięki, jednak dotychczas brakowało badań terenowych, które pozwalałyby jednoznacznie powiązać dane odgłosy z konkretnymi gatunkami. W badaniu po raz pierwszy udało się zidentyfikować dźwięki pięciu nowych gatunków ryb, które wcześniej nie były pod tym kątem opisane. Jakie ryby „gadały” do mikrofonu w Vancouver? Naukowcy przebadali ryby naturalnie występujące w wodach wokół wyspy Vancouver w Kanadzie. Głównie z rodzaju Sebastes, do którego należą m.in. karmazyny (5 gatunków). Poza tym ofiodona z rodziny terpugowatych oraz Rhacochilus vacca z rodziny szumieniowatych. Podsłuchiwanie ryb – czy stanie się nowym narzędziem biologii? Jak podkreślił prof. Francis Juanes, biolog morski z Uniwersytetu Wiktorii i główny autor badania, uzyskane wyniki mogą mieć duże znaczenie praktyczne. Pasywna akustyka może stać się nowym, mało inwazyjnym narzędziem do monitorowania liczebności, aktywności oraz stanu zdrowia populacji ryb, co jest istotne zarówno dla ochrony przyrody, jak i dla rybołówstwa - a przecież przedstawiciele rodzaju Sebastes to ryby niezwykle ważne gospodarczo. Badanie opublikowano w czasopiśmie „Journal of Fish Biology” pod tytułem „Puk puk, kto tam? Identyfikacja dźwięków specyficznych dla dzikich gatunków ryb za pomocą pasywnej lokalizacji akustycznej i modeli decyzyjnych”. Źródło: Journal of Fish Biology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jedna z najbardziej jadowitych ryb Europy. Jest niebezpieczna także dla ludzi
Ostrosz cieszy się złą reputacją najbardziej jadowitej ryby wód europejskich. Media nierzadko kreują tę rybę na „morskiego potwora”, który tylko czeka, by ugodzić pływaków swoim kolcem jadowym. Czy rzeczywiście jest się czego bać? Na to i inne pytania dotyczące jednego z najciekawszych drapieżników europejskich mórz odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ostrosz to mistrz polowania z zasadzki Zasięg geograficzny, siedlisko i tryb życia Aparat jadowy, czyli arsenał ostrosza Ostrosz, znany także jako ostrosz drakon, budzi niemały respekt. Już sama naukowa nazwa tej ryby – Trachinus draco – nasuwa skojarzenia z mityczną bestią. Dodajmy do tego informacje na temat wytwarzanego przez tę rybę niezwykle silnego jadu, a otrzymamy „potwora”, któremu lepiej nie wchodzić w drogę. Faktem jest, że przedstawiciele tego gatunku należą do najbardziej jadowitych przedstawicieli europejskiej ichtiofauny, ale diabeł nie zawsze jest tak straszny, jak go malują. Ostrosz to mistrz polowania z zasadzki Ostrosz charakteryzuje się wydłużonym, bocznie spłaszczonym ciałem, które zwęża się w kierunku ogona. Przedstawiciele tego gatunku mogą osiągać długość 53 cm i masę dochodzącą do 2 kg. Należy jednak podkreślić, że większość spotykanych osobników ma około 25 cm długości. Anatomia ostrosza jest podręcznikowym przykładem ewolucyjnego przystosowania do życia drapieżnika czatującego w ukryciu. Zręczny łowca żyje blisko dna, gdzie zakamuflowany czyha na niespodziewającą się zagrożenia ofiarę. Głowa Najbardziej charakterystyczną cechą ostrosza jest jego duża, spłaszczona głowa z okazałą, skierowaną ukośnie ku górze paszczą. Dolna szczęka jest wyraźnie dłuższa od górnej, co jest typowe dla ryb polujących z dołu na ofiary znajdujące się nad nimi. Oczy, duże i wyłupiaste, umieszczone są wysoko, niemal na samym szczycie głowy. Każda z tych cech świadczy o przystosowaniu ryby do dennego trybu życia. Kiedy ostrosz zagrzebuje się w podłożu, wysoko osadzone oczy pozwalają mu obserwować otoczenie. Charakterystycznie ukształtowany otwór gębowy pozwala na przeprowadzenie błyskawicznego ataku na przepływające nad nim ryby. Kamuflujące ubarwienie Grzbiet ostrosza ma zielonkawo-brązową barwę, a boki są żółtawo-brązowe. Pokrywa je wzór, na który składają się nieregularne, ukośne pręgi w kolorach jasnoniebieskim, żółtym i czarnym. To sprawia, że ryba doskonale zlewa się z piaszczystym, żwirowym lub mulistym dnem, które preferuje jako swoje siedlisko. Płetwy Ostrosz ma dwie płetwy grzbietowe. Pierwsza – krótka i czarna – jest zaopatrzona w kolce jadowe. Płetwa odbytowa, podobnie jak druga grzbietowa, jest długa. Razem ciągną się przez znaczną część ciała tego drapieżnika. Pęcherz pławny jest uwsteczniony, dzięki czemu ryba może prowadzić denny tryb życia. Zasięg geograficzny, siedlisko i tryb życia Trachinus draco jest gatunkiem o szerokim zasięgu geograficznym. Występuje we wschodniej części Oceanu Atlantyckiego, od wybrzeży Norwegii na północy po Maroko i Maderę na południu. Jest również stałym mieszkańcem Morza Śródziemnego, Egejskiego i Czarnego. Dość często można natrafić na informacje, według których ostrosz coraz częściej odwiedza Bałtyk. Te doniesienia są jednak mocno przesadzone. W Morzu Bałtyckim ostrosz jest niezwykle rzadkim gościem. Najczęściej jego obecność stwierdzana jest w zachodniej, bardziej zasolonej części akwenu. W pobliżu polskiego wybrzeża pojawia się sporadycznie. Siedlisko Przedstawiciele tego gatunku preferują miękkie podłoże, w które mogą łatwo się zakopać. Ostrosza można spotkać przy piaszczystym, mulistym lub żwirowym dnie. Sezonowe migracje Należy podkreślić, że dla tej ryby charakterystyczna jest sezonowa migracja głębokościowa. Latem, w trwającym od czerwca do sierpnia okresie tarła, Trachinus draco przebywa na głębokości kilku metrów. Zimą schodzi znacznie głębiej, bo poniżej 30 m. W ten sposób ryby unikają zimnych prądów powierzchniowych. Tryb życia i dieta Ostrosz jest samotnikiem, prowadzącym denny tryb życia. Dni spędza zagrzebany w podłożu, z którego wystają jedynie oczy i najeżona kolcami jadowymi płetwa grzbietowa. W nocy może swobodnie pływać, nawet w toni wodnej. Ta cecha wyraźnie odróżnia tę rybę od innych gatunków dennych. Poluje na niewielką zdobycz. Jego ofiarą padają drobne ryby i skorupiaki. Aparat jadowy, czyli arsenał ostrosza Natura wyposażyła ostrosza w niezwykle skuteczne narzędzie obrony. Mowa o aparacie jadowym, którego głównymi elementami są ostre kolce. Ryba ma ich od pięciu do siedmiu w pierwszej (mniejszej) płetwie grzbietowej i po jednym na każdej z pokryw skrzelowych. Ta charakterystyczna broń ma rowkowaną strukturę. W każdym kolcu znajduje się produkująca jad tkanka gruczołowa. Mechanizm aplikowania toksyny ma działanie pasywne. Kolce są pokryte cienką osłonką nabłonkową, która pęka pod wpływem nacisku, gdy wbija się w ciało ofiary. Uwolniony z gruczołów jad spływa do rany. W sytuacji zagrożenia ryba instynktownie stroszy kolce, zwiększając w ten sposób prawdopodobieństwo ukłucia. Toksyczny koktajl Jad ostrosza to złożona mieszanka, której głównym składnikiem jest drakotoksyna. To wielkocząsteczkowe białko wykazuje dwojakie działanie: hemolityczne – doprowadza do rozpadu czerwonych krwinek; depolaryzujące błony komórkowe – toksyna ta zaburza prawidłowe funkcjonowanie błon komórkowych, zwłaszcza w komórkach nerwowych i mięśniowych, co prowadzi do ich depolaryzacji. Następstwem tego jest niezwykle silny, wręcz paraliżujący ból, zaburzenia neurologiczne i skurcze mięśni. Oprócz drakotoksyny jad zawiera również inne substancje, które potęgują jego działanie. Należą do nich 5-hydroksytryptamina, która odpowiada za natychmiastowy, piekący ból, i histamina, wywołująca gwałtowną lokalną reakcję zapalną, obrzęk i zaczerwienienie. Wrażliwość na temperaturę Warto wspomnieć, że ważną cechą jadu ostrosza jest termolabilność. Zawarte w nim białka (zwłaszcza drakotoksyna), wykazują wrażliwość na wysoką temperaturę. Podgrzanie ich do temperatury około 45 stopni Celsjusza powoduje denaturację – nieodwracalną zmianę ich struktury przestrzennej, co prowadzi do utraty toksycznych właściwości. Czy należy bać się spotkania z ostroszem? W wielu publikacjach ostrosz jest przedstawiany jako śmiertelne zagrożenie dla człowieka. Należy jednak podkreślić, że udokumentowano zaledwie kilka przypadków, w których spotkanie z rybą zakończyło się tragicznie. Inna sprawa, że kąpiący się blisko brzegu plażowicze raczej nigdy nie zetkną się z tą rybą. Nawet latem, gdy sezon turystyczny osiąga apogeum, jadowity drapieżnik przebywa na głębokości kilku metrów. Najbardziej narażeni są wędkarze i rybacy, którzy nie zachowują ostrożności, ściągając zdobycz z haczyka i wyciągając połów z sieci. Dość wysokie ryzyko dotyczy także nurków. Objawy ukłucia Jeżeli jednak dojdzie do ukłucia, reakcja na jad jest natychmiastowa i gwałtowna. Pierwszym i dominującym objawem jest kłujący, piekący lub pulsujący ból, wielokrotnie silniejszy od użądlenia pszczoły lub osy. W ciągu 30 minut osiąga maksymalne natężenie. Bez pomocy lekarskiej, może utrzymywać się przez kilka dni. W miejscu ukłucia szybko pojawia się obrzęk, któremu towarzyszy silne zaczerwienienie, czasami także zasinienie. W cięższych przypadkach na skórze występują wypełnione płynem surowiczym pęcherze, a nawet miejscowa martwica tkanek. W większości przypadków reakcja ma charakter miejscowy. U niektórych osób pojawiają się jednak także objawy ogólnoustrojowe. Należą do nich: gorączka, dreszcze, obfite poty, nudności, wymioty, bóle głowy i stawów, kołatanie serca. W skrajnych przypadkach może dojść do poważniejszych komplikacji, takich jak spadek ciśnienia tętniczego, trudności z oddychaniem, a u osób uczulonych – nawet do wstrząsu anafilaktycznego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ziemia wciąż ma wiele tajemnic. Odkrywamy nowe gatunki szybciej niż kiedykolwiek wcześniej – nawet 16 000 rocznie
Trwa gigantyczna eksplozja wiedzy. Każdego roku odkrywanych jest kilkanaście tysięcy nowych organizmów, a tempo to wciąż przyspiesza. Czy wkrótce nie pozostanie już nic do zbadania? Naukowcy uspokajają, że na Ziemi wciąż kryje się wiele tajemnic.
300 lat temu Karol Linneusz, szwedzki przyrodnik i lekarz, podjął się karkołomnego zadania opisania wszystkich gatunków organizmów żywych na Ziemi. Sam nie wiedział, co go czeka, a jednak stworzył podwaliny pod współczesną taksonomię, identyfikując i nazywając niemal 10 000 gatunków roślin i zwierząt. Od tego czasu naukowcy nieustannie odkrywają nowe organizmy, a tempo ich przybywania – miast maleć – wciąż przyspiesza. Szaleńcze tempo odkrywania nowych gatunków Badania prowadzone przez zespół Uniwersytetu Arizony pod kierownictwem prof. Johna Wiensa wykazały, że tempo odkrywania nowych gatunków jest dziś wyższe niż kiedykolwiek wcześniej. Zgodnie z analizą w latach 2015–2020 rocznie dokumentowano ponad 16 000 nowych gatunków – w tym ponad 10 000 zwierząt (głównie owadów i innych stawonogów), 2 500 roślin i 2 000 grzybów. Prognozy na najbliższe lata sugerują dalszy wzrost tego tempa. Ile gatunków jeszcze nie znamy? Naukowcy mówią o milionach Jednak to szacunki dotyczące liczby nieodkrytych jeszcze gatunków są szczególnie zdumiewające. Obecnie znamy ok. 2,5 mln gatunków, lecz rzeczywista liczba organizmów żyjących na Ziemi może sięgać nawet setek milionów. Jakieś przykłady? Obecnie opisanych jest ok. 42 000 gatunków ryb, podczas gdy szacunkowe liczby mogą sięgać nawet 115 000. Podobnie jest w przypadku płazów: opisano ich około 9000, ale prognozowana liczba wynosi ponad 41 000. W przypadku owadów znamy 1,1 mln gatunków, podczas gdy entomolodzy sądzą, że faktyczna liczba może przekraczać 6 mln (niektóre prognozy sięgają nawet 20 mln). Gdzie odkrywa się najwięcej nowych gatunków? Nie trzeba szukać daleko Najwięcej nowych gatunków odkrywanych jest w regionach tropikalnych – w lasach deszczowych Amazonii, Azji Południowo-Wschodniej czy Afryki Środkowej. To prawdziwe skarbnice bioróżnorodności. Zaskakujące odkrycia mają jednak miejsce także w teoretycznie dobrze zbadanych lokalizacjach. W 2025 w Parku Narodowym Big Bend w Teksasie opisano nowy rodzaj i gatunek rośliny z rodziny astrowatych, nazwany „Włochatym Diabłem”. Nawet w tak dobrze monitorowanym ekosystemie wciąż kryją się tajemnice. Po co odkrywać nowe gatunki? To dosyć egoistyczne Każdy nowo odkryty gatunek to potencjalne źródło nieznanych dotąd substancji, enzymów czy struktur biologicznych, które mogą znaleźć zastosowanie w medycynie, biotechnologii czy inżynierii materiałowej. Przykładem jest odkrycie substancji inspirowanych hormonem helodermy arizońskiej (Heloderma suspectum) wykorzystywanej w nowoczesnych lekach na otyłość czy analizy składu jadów pająków i węży w poszukiwaniu nowych środków przeciwbólowych i przeciwnowotworowych. Nowe odkrycia gatunków zwierząt o unikalnych cechach mogą także inspirować technologie – np. materiały bazujące na właściwościach „superprzyczepnych” stóp gekonów wykorzystywane są przy produkcji zaawansowanych powierzchni samoprzylepnych. Warto zaznaczyć, że aż 15% wszystkich znanych obecnie gatunków zostało odkrytych w ciągu ostatnich 20 lat. Mimo że od czasów Linneusza minęły już trzy wieki, największe eksploracje biologiczne wciąż trwają. Źródło: Science Advances, University of Arizona, Discover Magazine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Te ryby naprawdę żyją w Bałtyku. Niektóre mogą zaskoczyć
Jakie gatunki ryb naprawdę żyją w Bałtyku? Choć często słyszymy, że nasze morze jest ubogie i niemal pozbawione życia, rzeczywistość wygląda inaczej. Bałtyk to akwen wyjątkowy – słonawy, dynamiczny i stale zmieniający się pod wpływem klimatu oraz działalności człowieka.
Spis treści: Jakie ryby żyją w Bałtyku? Największe ryby bałtyckie i inne ciekawostki Ryby żyjące w Bałtyku adaptują się do wyjątkowych warunków tego zbiornika, który szybko się ociepla i zmienia pod wpływem czynników naturalnych oraz działalności człowieka. Warto patrzeć na nasze morze nie jako na ubogi akwen, lecz jako na dynamiczny system, który stale się przeobraża. Jakie ryby żyją w Bałtyku? Naukowcy dowodzą, że Morze Bałtyckie jest jednym z najszybciej ocieplających się mórz na świecie, co wpływa na migracje i kondycję licznych gatunków. Można więc wyróżnić różne grupy ryb, z których każda odgrywa istotną rolę w ekosystemie. Ryby typowo morskie Choć Bałtyk ma niewielkie zasolenie, wciąż żyją w nim klasyczne gatunki, które stanowią podstawę rybołówstwa i najczęściej kojarzone są z określeniem bałtyckie ryby. Śledź Najważniejsza gospodarczo ryba Morza Bałtyckiego. Tworzy ogromne ławice, migruje sezonowo i jest fundamentem łańcuchów pokarmowych. Polski rynek rybny w dużej mierze opiera się na śledziu bałtyckim. Dorsz Jeszcze niedawno król Bałtyku, dziś gatunek w kryzysie. Dorsz występuje w rejonie od Cieśniny Duńskiej do Zatoki Botnickiej. Młode tego gatunku pływają najczęściej w wodach przybrzeżnych, a dorosłe osobniki bytują na otwartym morzu. Szprot Mała, plamiasta ryba pelagiczna, blisko spokrewniona ze śledziem. Odgrywa kluczową rolę w sieciach troficznych, a jej populacja jest wciąż stosunkowo stabilna. Co ciekawe, szproty w Bałtyku dorastają do 10–14 cm, a w Morzu Północnym osiągają aż 17 cm. Stornia (flądra) Najbardziej charakterystyczna płastuga Bałtyku, która wyróżnia się spłaszczonym i asymetrycznym ciałem. Dorosłe flądry mierzą około 35 cm i przez większość czasu leżą na boku zakopane w mule na morskim dnie. Turbot (skarp) Rzadziej spotykany, ceniony kulinarnie. Żyje na dnie i preferuje chłodniejsze, głębsze partie akwenu głównie w polskiej części Bałtyku. Dorosłe osobniki mierzą do 55 cm. Turboty są drapieżnikami, które żywią się małymi rybami. Ryby słodkowodne w Bałtyku W wielu miejscach polskiego wybrzeża zasolenie jest niewysokie, dlatego klasyczne gatunki słodkowodne żyją tu bez większego problemu. Są częścią naturalnych ekosystemów tzw. Bałtyku wewnętrznego. Można je spotkać najczęściej w zatokach. Szczupak Poluje w zarośniętych ujściach rzek. W jego diecie są ryby, płazy, a nawet małe gatunki ptaków wodnych. To drapieżnik, który osiąga nawet 150 cm długości i może ważyć aż 10 kg. Okoń Popularny wśród wędkarzy, liczny w płytkich i nagrzewających się partiach morza. Okoń może mierzyć nawet 50 cm, choć zazwyczaj osiąga 25–30 cm. Co ciekawe, ryby tego gatunku charakteryzuje zmienne ubarwienie, które jest zależne od miejsca występowania. Leszcz i płoć Typowe ryby słodkowodne, które w Bałtyku występują w Zalewie Wiślanym i Szczecińskim, gdzie zasolenie jest najniższe. Ryby wędrowne i dwuśrodowiskowe To grupa gatunków, które część życia spędzają w morzu, a część w wodach śródlądowych. Ich obecność dobrze pokazuje, jak bardzo Bałtyk jest „półmorskim” akwenem. Łosoś i troć wędrowna Jedne z najbardziej cenionych ryb reofilnych. Dorosłe osobniki bytują w Bałtyku, a na tarło wpływają do rzek, m.in. Wisły, Słupi czy Parsęty. Zarówno łosoś, jak i troć wędrowna to gatunki anadromiczne, które w celu rozrodu migrują do słodkich wód rzecznych. Węgorz W słonawych wodach Bałtyku poluje na skorupiaki, owady wodne i ryby. To gatunek, który może żyć nawet ponad 60 lat. Ciekawostką jest też fakt, że wszystkie węgorze europejskie odbywają tarło w Morzu Sargassowym. Minóg morski Gromadzi się przy dnie i prowadzi pasożytniczy tryb życia – przyczepia się do innych ryb i wysysa ich krew oraz płyny ustrojowe. Choć to ryba bałtycka, to w polskiej części morza występuje rzadko. Największe ryby bałtyckie i inne ciekawostki Morze Bałtyckie, choć stosunkowo płytkie i mniej zasobne w porównaniu z oceanami, skrywa gatunki ryb osiągające imponujące rozmiary. Wśród największych ryb tego akwenu wymienić można przede wszystkim sumika europejskiego – w rejonach o niższym zasoleniu zdarzają się osobniki mierzące nawet 3 metry długości i ważące ponad 100 kg. Jeszcze większe rozmiary osiągają samogłowy, które mogą dorastać do 3 metrów i ważyć około 2 ton. W przypadku obu tych ryb należy jednak pokreślić, że w Bałtyku pojawiają się niezwykle rzadko. Inne duże gatunki to łosoś, osiągający do 150 cm długości i 30 kg wagi, dorsz – do 130 cm i 20 kg, oraz troć wędrowna, dorastająca do 110 cm i 20 kg. Na uwagę zasługuje również turbot, który może przekraczać metr długości i ważyć do 25 kg. W słonawych wodach Bałtyku można również spotkać węgorza europejskiego dorastającego do 150 cm i sandacza osiągającego 130 cm. Choć wiele z tych ryb pojawia się w Bałtyku sporadycznie lub w określonych rejonach, razem tworzą obraz akwenu pełnego zarówno gatunków średnich, jak i tych o imponujących rozmiarach, które udowadniają, że Bałtyk wcale nie jest ubogim morzem. Niebezpieczne ryby w Bałtyku Wiele osób zastanawia się też, czy w Bałtyku żyją rekiny. Tak, od czasu do czasu do Bałtyku wpływają zaskakujący goście, którzy wywołują sensację. Najczęściej dotyczy to migrujących osobników żarłacza śledziowego, znanego również jako lamna śledziowa. To jednak rzadkie przypadki, które nie stanowią zagrożenia dla człowieka i nie mają wpływu na codzienne funkcjonowanie ekosystemu. Bałtyk nie uchodzi za morze groźne dla ludzi, ale kilka jego gatunków ma kolce jadowe, którymi może boleśnie ukłuć. Nie są to zagrożenia porównywalne z tropikami, jednak warto znać ostrosza, który jest najczęściej wskazywany jako najniebezpieczniejsza ryba w pojawiająca się Bałtyku (nie mieszka tu na stałe). Ostrosz wytwarza silny jad, który znajduje się w kolcach przy płetwach grzbietowych i przy pokrywach skrzelowych. Jego toksyna nie jest silna, ale powoduje ból, obrzęk i zaczerwienienie, a w rzadkich przypadkach także krótkotrwałe zaburzenia czucia. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Ta ryba to prawdziwy gigant. Jest niekwestionowanym królem jezior i rzek w Europie
Sum pospolity jest niekwestionowanym królem słodkowodnych ekosystemów Europy. To największa rodzima ryba słodkowodna kontynentu i jeden ze szczytowych drapieżników wodnych. Wykazuje niesamowity potencjał wzrostu, co znajduje potwierdzenie w rekordowych połowach, tych historycznych i z niedalekiej przeszłości. Jak duży jest sum pospolity? Gdzie występuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Anatomia doskonałego łowcy Imperium suma pospolitego Niewybredny drapieżnik Rekordowe okazy Sum pospolity (Silurus glanis) to gatunek drapieżnej ryby z rodziny sumowatych. Jej preferencje siedliskowe dotyczą przede wszystkim rzek o miękkim podłożu, starorzeczy i ciepłych jezior Europy Środkowej i Wschodniej. W tych ekosystemach charakterystyczny kolos nie ma sobie równych. To największa ryba słodkowodna Starego Kontynentu. Większa od suma jest tylko bieługa, ale ten gatunek należy klasyfikować jako dwuśrodowiskowy, który spędza życie zarówno w wodzie słonej, jak i słodkiej. Anatomia doskonałego łowcy Ciało suma pospolitego jest doskonale dostosowane do roli dominującego drapieżnika w środowisku o ograniczonej widoczności. Dosłownie każdy element anatomii tego kolosa odgrywa kluczową rolę w strategii przetrwania i polowania. Budowa ciała Sum pospolity charakteryzuje się masywnym, silnie wydłużonym ciałem. Jego przednia część jest potężna i walcowata, natomiast ogonowa, stanowiąca nawet trzy piąte całkowitej długości, jest wyraźnie spłaszczona bocznie. Ta charakterystyczna budowa zapewnia rybie niebywałą zwinność i umożliwia sprawne poruszanie się. Należy jednak podkreślić, że jej efektywność nie wynika wyłącznie z pokroju. W przeciwieństwie do większości gatunków, skóra suma pospolitego jest całkowicie pozbawiona łusek. Pokrywa ją gruba warstwa śluzu, która pełni dwojaką funkcję – zmniejsza opór w wodzie i stanowi barierę ochronną przed pasożytami i drobnymi urazami mechanicznymi. Ubarwienie suma pospolitego Ubarwienie suma jest zmienne, uzależnione od warunków środowiska, w którym występuje dany osobnik. Grzbiet jest zazwyczaj ciemny – od oliwkowozielonego, przez brązowy, aż po niemal czarny. Boki są jaśniejsze, często z charakterystycznym, marmurkowym lub plamistym wzorem, który doskonale rozbija sylwetkę ryby na tle dna. Brzuch ma barwę od białawej po bladożółtą. Osobniki żyjące w wodach przejrzystych bywają niemal czarne, podczas gdy te z wód mętnych przybierają odcienie zielonkawobrązowe. Głowa, paszcza i zęby Głowa suma pospolitego jest duża, szeroka i spłaszczona grzbietobrzusznie, zakończona olbrzymim, końcowo położonym otworem gębowym. Szczęki ryby są uzbrojone w setki drobnych, szczoteczkowatych zębów. Razem tworzą strukturę przypominającą tarkę. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że nie służą one do rozdrabniania, a do przytrzymywania zdobyczy. Zmysły nocnego drapieżnika Nie trzeba być ichtiologiem, by zauważyć, że oczy suma są nieproporcjonalnie małe. Nie bez przyczyny. W przypadku tego gatunku, mamy do czynienia z ewolucyjnym kompromisem, w którym zasoby biologiczne zostały przesunięte z rozwoju wzroku na rzecz doskonalenia innych, znacznie bardziej użytecznych w jego środowisku zmysłów. Najbardziej charakterystycznymi, wręcz ikonicznymi narządami suma są wąsy, dwa długie i ruchome na szczęce górnej, które mogą sięgać aż do płetw piersiowych, i cztery krótsze na żuchwie. Wbrew pozorom, nie są to proste wyrostki czuciowe. Mówimy tu o zaawansowanych „chemicznych antenach”, pokrytych pąkami smakowymi i węchowymi. W praktyce ryba może dosłownie smakować i wąchać wodę z niezwykłą czułością. To pozwala jej wykrywać najdrobniejsze ślady chemiczne, które pozostawia potencjalna ofiara. Gatunek ten cechuje też doskonały słuch i zdolność do wykrywania wibracji. Słuch suma jest wzmocniony przez aparat Webera – zespół kostek łączących pęcherz pławny z uchem wewnętrznym, który działa jak rezonator, amplifikując fale dźwiękowe. Równie ważna jest linia boczna, czyli system receptorów biegnący wzdłuż boków ciała, który pozwala na wykrywanie najmniejszych zmian ciśnienia i ruchów wody. Imperium suma pospolitego Silurus glanis występuje na ogromnym obszarze Eurazji. Naturalny zasięg tej ryby obejmuje rozległe obszary Europy Środkowej i Wschodniej. Zasiedla ona przede wszystkim wielkie systemy rzeczne i zlewiska mórz śródlądowych: Bałtyckiego, Czarnego i Kaspijskiego. Obecność suma pospolitego jest historycznie ugruntowana między innymi w Dunaju, Dnieprze, Wołdze czy Wiśle. Zasięg tego gatunku sięga również na północ do południowej Szwecji i Finlandii i na zachód aż po Ren. Imponujące rozmiary i waleczność suma pospolitego uczyniły go niezwykle cennym trofeum wędkarskim. Nic więc dziwnego, że w wielu krajach Europy Zachodniej przeprowadzono celową introdukcję tego gatunku. Dzięki rozbudowanym zdolnościom adaptacyjnym, ten kolos z powodzeniem zadomowił się we Francji, Włoszech (gdzie rzeka Pad stała się legendarnym łowiskiem gigantów) oraz na Półwyspie Iberyjskim, zwłaszcza w hiszpańskiej rzece Ebro. Charakterystyka siedlisk Sum pospolity nie należy do ryb wszechstronnych. Wykazuje wyraźne preferencje siedliskowe, co bezpośrednio wpływa na jego rozmieszczenie i potencjał wzrostu. Jego idealnym domem są duże, ciepłe i wolno płynące rzeki nizinne, rozległe zbiorniki zaporowe i dość ciepłe jeziora. W mniejszych, chłodniejszych jeziorach spotykany jest znacznie rzadziej. Niewybredny drapieżnik Dieta suma pospolitego zmienia się wraz z wiekiem i rozmiarem ryby. Tuż po wykluciu wylęg żywi się planktonem. W miarę wzrostu, młode osobniki przechodzą na większy pokarm. W ich diecie pojawiają się wodne owady, ślimaki i drobne skorupiaki. Dorosły sum jest wszechstronnym i skutecznym drapieżnikiem. Podstawowym składnikiem jego diety są ryby, przy czym większość jego zdobyczy stanowią niewielkie, najliczniej występujące gatunki. Jego apetyt jest jednak większy. Z równą chęcią poluje na żaby, raki i węgorze. Największe osobniki są w stanie atakować ptaki wodne i niewielkie ssaki, które nieopatrznie znajdą się w zasięgu jego ataku przy brzegu – norniki, szczury czy nutrie. Powszechnym zjawiskiem jest również kanibalizm. Strategia łowiecka Sum nie jest drapieżnikiem pościgowym. Na ofiarę czai się w pobliżu dna, wykorzystując maskujące ubarwienie i monitorując otoczenie za pomocą wyczulonych zmysłów. Gdy zdobycz znajdzie się w zasięgu, następuje błyskawiczny atak. Ryba gwałtownie otwiera swoją okazałą paszczę, tworząc w ten sposób podciśnienie, które zasysa ofiarę wraz z wodą. Zdobycz jest połykana w całości. Rekordowe okazy Jak wielki jest sum pospolity? Historyczne zapiski, zwłaszcza z XIX wieku, wymieniają kolosy o masie sięgającej nawet 200, a nawet 300 kg. Te doniesienia są dziś trudne do zweryfikowania, jednak ugruntowały legendarny potencjał gatunku. Przeciętnie dorosłe osobniki osiągają od 100 do 150 cm długości i masę do 30 kg. Kilkunastoletni sum może mierzyć ok. 200 cm i ważyć ok. 50 kg. Należy jednak podkreślić, że uśrednione wartości nijak mają się do oficjalnych rekordów. Za światową stolicę gigantycznych sumów przez lata uchodziła włoska rzeka Pad. To właśnie tam, w maju 2023 roku, padł rekord, który odbił się echem na całym świecie. Włoski wędkarz Alessandro Biancardi wyłowił wówczas kolosa mierzącego 285 cm. Należy jednak podkreślić, że ten rekord jest już nieaktualny. Gigant z Polski Nowy został ustanowiony 19 października 2025 roku, na zalewie rybnickim. Podczas zawodów spinningowych, wędkarze Krzysztof Pyra i Adrian Gontarz z Polskiej Akademii Wędkarskiej złapali na haczyk olbrzyma mierzącego aż 292 cm długości. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dlaczego jemy karpia w Wigilię? Zaskakujące fakty, które obalają popularny mit
Czy popularne przekonanie, że karp trafił na polskie stoły w czasach PRL to prawda? A może był rybą jedzoną i hodowaną od setek lat? Sprawdzamy, jak naprawdę wyglądała kulinarna historia karpia w Polsce.
Spis treści: Skąd wziął się karp w Polsce? Karp w polskiej historii – jeden z wielu bohaterów postu PRL, czyli jak to było z „karpiem na każdym wigilijnym stole” Produkcja i konsumpcja karpia dziś Współczesne kulinarne zwyczaje wigilijne są echem wielowiekowej, chrześcijańskiej tradycji postu. W dawnej Rzeczypospolitej post był wyjątkowo długi i wyjątkowo restrykcyjny, a obowiązywał w sumie niemal przez pół roku. Głównymi gastronomicznymi bohaterami na stołach XVI- i XVII-wiecznych dworów były ryby słodkowodne. A karp zajmował wśród nich bardzo ważne miejsce. Skąd wziął się karp w Polsce? Karp (Cyprinus carpio) naturalnie występował w rzekach uchodzących do Morza Czarnego, Kaspijskiego oraz Aralskiego. Już w starożytności był cenioną rybą konsumpcyjną, nie tylko łowioną ale i udomowioną a potem hodowaną na mięso oraz dla ozdoby. Najwcześniej, bo już około V wieku p.n.e. karpie hodowali Chińczycy. Także w Chinach powstała barwna ozdobna odmiana – karp koi, dostępny dziś w całej gamie kolorów. W Europie epoki średniowiecza był często hodowany w stawach należących do klasztorów i majątków królewskich i magnackich. Takie też są początki obecności karpia w Polsce. Był rybą cenioną między innymi za swą tłustość. Karp w polskiej historii – jeden z wielu bohaterów postu Księga szafarska dworu Jana III Sobieskiego, wydana przez Muzeum Pałacu Króla Jana w Wilanowie kataloguje jadłospis królewskiego dworu w latach 1695–1696. Wśród ryb podawanych na kolację wigilijną najważniejszą rolę pełnią karp i szczupak. Oprócz tego podawano łososie, okonie, leszcze, sterlety (inaczej czeczugi – to ryby jesiotrowate), a także ryby solone z beczki. Z kolei najstarsza wydana drukiem po polsku książka kucharska – „Compendium Ferculorum” Stanisława Czernieckiego (1682) – zawiera osiem przepisów na karpia, ale dużo więcej przepisów na dowolne ryby, gdzie także można karpia wykorzystać. Uwagę zwraca potrawa z języczków karpiowych oraz dwie zupy z wykorzystaniem karpia – rosół królewski i rodzaj barszczu. Nie brakuje potraw z dodatkiem aromatycznych przypraw (np. cynamonu), rodzynek, migdałów i słodkich bakalii. Widać tu początki popularnych i dziś przepisów na rybę faszerowaną i karpia po żydowsku. Zatem wbrew obiegowej opinii karp już od kilkuset lat zajmuje poczesne miejsce na polskich stołach w czasie postu. Od czasów współczesnych różni dzisiejszą wigilijną tradycje raczej to, że jest znacznie mniej różnorodna w kwestii ryb, zwłaszcza jeśli porównujemy ją z kuchnią dworską, opisywaną np. przez Czernieckiego. Dziś ryby kupujemy w sklepie i jesteśmy zależni od wielkich producentów i łańcuchów dostaw. W czasach Czernieckiego ryby tylko w niewielkiej części hodowano w stawach. Ogromną różnorodność gatunków ryb słodkowodnych pozyskiwano z natury – wiślane łososie, jesiotry, szczupaki, węgorze, liny, leszcze, karasie. Ryby morskie jadano tylko blisko wybrzeża Bałtyku. Lucyna Ćwierczakiewiczowa w słynnej książce kucharskiej „365 obiadów”, wydanej po raz pierwszy w 1860 r., na Wigilię proponuje tylko jedną potrawę z karpia – z rodzynkami, „na szaro”, zaznaczając że może to być także leszcz. Wymienia dużo więcej potraw z innych ryb: szczupaka, lina, sandacza i karasia. Późniejsza „Kucharka litewska” Wincenty Zawadzkiej, z 1938 roku, na 73 potrawy z ryb zawiera 5 potraw z karpia. W tej książce wyraźnie już widać lepszą dostępność ryb morskich – pojawia się sola, turbot i śledź, a także sztokfisz, czyli solony dorsz. PRL, czyli jak to było z „karpiem na każdym wigilijnym stole” Według popularnej anegdoty, we wczesnym okresie PRL, jeszcze w latach 40., ówczesny minister przemysłu i handlu oraz przewodniczący Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego ukuł hasło „karp na każdym wigilijnym stole w Polsce”. Ta powszechnie powtarzana informacja prowadzi niektórych do jeszcze dalej idących wniosków: że karpia na stoły wprowadzili dopiero komuniści. Problem w tym, że nikt jak dotąd nie znalazł źródła, w którym ten slogan pada, ani dowodu na to, że wypowiedział go kiedykolwiek minister Minc. O braku źródeł w tej kwestii mówił wielokrotnie m.in. historyk jedzenia, prof. Jarosław Dumanowski, na przykład w wywiadzie-rzece pt. „Kapłony i szczeżuje. Opowieść o zapomnianej kuchni polskiej”. Czasy PRL niewątpliwie w ogromnej mierze ukształtowały dzisiejszą polską kulturę kulinarną. Ale raczej ją zubażając, niż wprowadzając nowe produkty. W czasach komunizmu nie udało się także narzucić żadnej nowej, zunifikowanej tradycji ani wykorzenić tej związanej z religijną obrzędowością. Kulinarną rzeczywistością PRL były puste półki i ogromne zubożenie ilości dostępnych produktów. Centralnie sterowana gospodarka była niewydolna, co doskonale było widać m.in. w dostępności ryb. Podobnie, jak inne produkty spożywcze, także karpia w pewnym okresie objęto reglamentacją i sprzedawano tylko na kartki. Będący rybą hodowlaną karp, wraz ze śledziem i dorszem, ostały się niczym relikty z dawnej różnorodności dostępnych gatunków ryb. A nieetyczny zwyczaj sprzedawania żywych ryb wiązał się raczej z brakiem chłodni do transportu niż chęcią zapewnienia świeżości. Produkcja i konsumpcja karpia dziś Co roku przed Bożym Narodzeniem internet zalewają publikacje radzące, jak pozbyć się posmaku mułu z karpia. Oraz tr zalecające inne, lepiej smakujące i zdrowsze ryby, by go zastąpić. Sklepy maksymalnie ułatwiają konsumentom przyrządzenie i jedzenie karpia, oferując tzw. filety nacinane, czyli z maszynowo rozdrobnionymi ośćmi. Technikę tę wymyślono w Morskim Instytucie Rybackim w Gdyni, a od roku 2014 jest stosowana w handlu. Według danych Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa średnia roczna konsumpcja karpia w Polsce to zaledwie około pół kilograma rocznie na osobę. To tylko 4% wszystkich ryb, jakie statystyczny Polak zjada w całym roku. Ponad 90% rocznej krajowej produkcji karpia sprzedaje się w dwa ostatnie tygodnie grudnia – tuż przed Bożym Narodzeniem. A produkcja ta to około 18 tysięcy ton. Wszystko to dowodzi jednego: tak naprawdę karpia nie lubimy. Jemy go tylko dlatego, że tak nakazuje tradycja i tylko raz do roku. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zaskakujący sekret rajskich Malediwów. Biały piasek zawdzięczają papugorybom. Jak to możliwe?
Rajskie, białe plaże na Malediwach, Karaibach czy w meksykańskim Cancún wyglądają jak prawdziwy raj na Ziemi, a zdjęcia z tropików oglądane w trakcie polskiej szarówki przyprawiają o niemałą zazdrość. Pochodzenie charakterystycznego „piasku” jest jednak dosyć kontrowersyjne, bo to w głównej mierze… ekstrementy papugoryby.
Bajeczne plaże tropików powstają dzięki niestrawionym resztkom koralowców trawionym przez papugoryby. To ich „wyżerka” sprawia, że możemy się cieszyć kolorem piasku idealnym na zdjęcia na Instagrama. Jak to działa? Papugoryby i ich kruszące skałę zęby Papugoryby (Scaridae) to niemal neonowe – wyglądające trochę, jakby zmierzały na imprezę w stylu „disco” – ryby zamieszkujące rafy koralowe w ciepłych wodach tropikalnych i subtropikalnych. Ich nazwa pochodzi od wyjątkowego kształtu zębów, który przypomina dziób papugi. Zęby te są niezwykle twarde i umożliwiają papugorybom skrobanie glonów i drobnych organizmów z twardych powierzchni, w tym z koralowców. Dzięki temu ryby te pełnią ważną rolę w ekosystemie morskim: przyczyniają się do utrzymywania czystości rafy i zapobiegają jej zarastaniu. Gdyby nie one, glony szybko przejęłyby niepodzielną władzę nad rafą. Biały piasek jest wydalany przez ryby Jednak papugoryby zjadają nie tylko glony. Podczas żerowania zdarza im się także zeskrobywać i połykać fragmenty martwych koralowców. W ich przewodzie pokarmowym zachodzi proces oddzielania substancji odżywczych od twardych elementów wapiennych. Pozostałość – czyli drobny, miałki piasek – jest wydalana. Ile piasku może wyprodukować jedna papugoryba? Zgodnie z szacunkami badaczy, przeciętna papugoryba produkuje nawet… od 90 do 100 kilogramów piasku rocznie, a w ciągu swojego życia „dostarcza” na brzeg nawet kilkaset kilogramów budulca. W niektórych rejonach to właśnie przemiana materii papugoryb w przeważającej większości odpowiada za biały „piasek” rajskich plaż, wyprzedzając inne naturalne procesy, takie jak rozpad koralowców pod wpływem fal czy erozji chemicznej. Naukowcy z University of Exeter i University of Bangor wykazali, że w rejonie Malediwów aż 85% nowych osadów piaskowych pochodzi z działalności papugoryb. Ich praca nie jest jednak wyłącznie kwestią estetyki – ten proces warunkuje istnienie i stabilność wysp koralowych. Bez stałego dopływu nowego piasku byłyby one zagrożone erozją i podnoszącym się poziomem oceanu. Bez papugoryb znikną rajskie wyspy Malediwy zdały sobie sprawę z wyjątkowej roli papugoryb i objęły je ochroną prawną. W 2020 roku wprowadzono całkowity zakaz połowu na wodach terytorialnych archipelagu. Bez tych zwierząt wyspy zaczęłyby się kurczyć i tracić swój „rajski” charakter. Chociaż dla wielu turystów może się to wydawać szokujące, piasek, po którym chodzą w egzotycznych kurortach, pochodzi z układu pokarmowego ryb. To kolejny dowód na to, jak złożone są powiązania w ekosystemach i jak ważne mogą być pozornie nieistotne ogniwa łańcucha pokarmowego. Los wszystkich instagramerek spoczywa w dziobach barwnych, kolorowych ryb. Źródło: University of Hawai‘i Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy żywe karpie znikną ze sprzedaży? Nowy sondaż ujawnił oczekiwania Polaków
W wielu krajach Europy Środkowej karp pozostaje tradycyjnym daniem wigilijnym, a sprzedaż żywych ryb na ulicznych straganach wciąż jest powszechną praktyką. W tygodniach poprzedzających Boże Narodzenie miliony karpi trafiają do plastikowych wanien i pojemników, skąd część z nich kupowana jest żywa i zabierana do domów. To właśnie ten zwyczaj (uznawany przez organizacje prozwierzęce za szczególnie okrutny) naraża ryby na stres, urazy i długotrwałe cierpienie.
To, że ryby są istotami czującymi, zdolnymi do odczuwania bólu, stresu i strachu, potwierdzają liczne badania oraz unijne regulacje obowiązujące od 2009 roku. Mimo to ryby hodowlane wciąż nie są objęte jasnymi i skutecznymi przepisami chroniącymi ich dobrostan. W całej Unii Europejskiej nawet 1,1 miliarda osobników rocznie doświadcza praktyk, które – jak podkreślają eksperci – stoją w sprzeczności z podstawowymi standardami ochrony zwierząt. Brak szczegółowych regulacji jest szczególnie widoczny w okresie świątecznym, zwłaszcza w krajach, gdzie sprzedaż żywych karpi nadal pozostaje elementem bożonarodzeniowej tradycji. Skala i realia hodowli karpia w UE Karp zwyczajny (Cyprinus carpio) należy dziś do najintensywniej hodowanych gatunków ryb na świecie – globalna produkcja przekracza 4 mln ton rocznie, co oznacza nawet 8,1 miliarda osobników. Choć najwięcej karpi hoduje się w Azji, gatunek ten odgrywa kluczową rolę także w europejskiej akwakulturze. W Unii Europejskiej zajmuje czwarte miejsce pod względem wielkości produkcji, wynoszącej ok. 64 tys. ton rocznie, czyli ponad 26 mln sztuk. Ponad połowę unijnej hodowli zapewniają Polska i Czechy (odpowiednio 17,7 tys. ton i 15,9 tys. ton w 2023 roku). Przekłada się to na 5,3–7,9 mln karpi hodowanych rocznie w Czechach i ponad 8,8 mln w Polsce. Ważnymi producentami pozostają także Węgry i Rumunia, co potwierdza, jak silnie tradycja hodowli karpia zakorzeniona jest w Europie Środkowej. Najnowsze śledztwo Compassion in World Farming, przeprowadzone w 2024 roku na trzech czeskich fermach, ujawniło poważne problemy dobrostanowe na każdym etapie produkcji. Udokumentowano m.in. brutalne metody odłowu, niewłaściwe sortowanie, transport pozbawiony odpowiednich standardów oraz sprzedaż żywych ryb w warunkach narażających je na stres i urazy. Okazuje się, że ryby hodowlane – w tym karpie – przez całe życie mierzą się m.in. z niedotlenieniem, złymi parametrami wody, długimi okresami postu i jałowym środowiskiem. Praktyki te są sprzeczne z oczekiwaniami obywateli UE, gdyż najnowsze badania pokazują, że aż 9 na 10 Europejczyków opowiada się za wprowadzeniem znacznie silniejszej i bardziej szczegółowej ochrony ryb hodowlanych. Rosnące poparcie dla zakazu sprzedaży żywych karpi w Polsce Choć śledztwa organizacji prozwierzęcych od lat wskazują na rażące nieprawidłowości, realna ochrona karpi pozostaje skrajnie ograniczona. Unijne prawo uznaje ryby za istoty czujące, lecz brak szczegółowych regulacji gatunkowych sprawia, że wiele praktyk (takich jak długie przetrzymywanie poza wodą, przenoszenie w ciasnych pojemnikach, nieprawidłowe ogłuszanie czy sprzedaż żywych ryb konsumentom) nadal odbywa się bez skutecznego nadzoru. Skala problemu jest ogromna: w Unii Europejskiej hoduje się rocznie nawet miliard ryb, a w samej Polsce około 52 milionów. Oczekiwania społeczne wyraźnie pokazują jednak, że Polacy chcą zmian. Z badania przeprowadzonego w listopadzie 2025 r. na zlecenie Compassion in World Farming Polska wynika, że 56,4% Polek i Polaków popiera zakaz sprzedaży żywych karpi, o ile dostępna jest możliwość zakupu już przetworzonej ryby – w formie tuszy, płatów lub dzwonków. Przeciwnych zakazowi jest 20,4% ankietowanych, a ponad 23% nie ma zdania. Co istotne, przetworzone produkty z karpia są od lat powszechnie dostępne w handlu detalicznym, co sugeruje, że społeczna akceptacja odejścia od sprzedaży żywych ryb jest dziś znacznie większa niż dekadę temu. Niestety, brak regulacji gatunkowych na poziomie UE oznacza, że cierpienie ryb pozostaje w praktyce niezauważane. Compassion in World Farming apeluje więc zarówno do rządów Polski i Czech, jak i do instytucji unijnych o pilne wprowadzenie przepisów gatunkowych. Organizacja podkreśla, że konieczne jest nie tylko zakazanie sprzedaży żywych ryb konsumentom, ale także ujednolicenie standardów dotyczących transportu, jakości wody, zagęszczenia hodowli i obowiązkowego humanitarnego ogłuszania przed ubojem. Twierdzi, że takie regulacje mogłyby realnie ograniczyć cierpienie milionów zwierząt i dostosować europejski system akwakultury do aktualnej wiedzy naukowej oraz oczekiwań społeczeństwa. A te – jak pokazują najnowsze sondaże – są coraz wyraźniej ukierunkowane na zmianę. Teraz pozostaje pytanie, czy prawo nadąży za tymi oczekiwaniami. Źródło: Compassion in World Farming Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ta ryba-krokodyl to żywa skamieniałość. Może ważyć 130 kilogramów, połyka ofiary w całości i składa trujące jaja. Nowe odkrycie może ją ocalić
Niszczuka krokodyla przetrwała 157 milionów lat, ale może nie przetrwać najbliższych dekad – przynajmniej w USA. Naukowcy szukają sposobów, by zbadać i ocalić tego olbrzymiego drapieżnika. Są na dobrej drodze.
Spis treści: Gigant sprzed milionów lat Zła sława niszczuki krokodylej Gatunek zagrożony czy nie? Zależy, gdzie Jak badać niszczuki przez „kolczugę” z łusek? Mały wycinek płetwy zamiast śmiertelnego stresu Cuda ewolucji: życie bez tlenu i trujące jaja Jak ocalić słodkowodne olbrzymy? Niszczuka krokodyla (Atractosteus spatula) to prawdziwy postrach słodkowodnych wód i druga co do wielkości ryba Ameryki Północnej. Pokrywające jej ciało kostne łuski sprawiają, że wygląda jak opancerzony dinozaur. I nie jest to dalekie od prawdy – rządzi w rzekach już od późnej jury, czyli od 157 milionów lat. Ale jej „rządy” mają się ku końcowi – jej populacja w amerykańskich rzekach dramatycznie zmalała. Gigant sprzed milionów lat – Wielu ludzi nie zdaje sobie sprawy, że ten 3-metrowy gigant wciąż istnieje, a kiedy się o nim dowiadują, ich pierwszą reakcją często jest strach – mówi Solomon David, ichtiolog z Nicholls State University w Luizjanie. – Niszczuka, choć z wyglądu faktycznie podobna do krokodyla, nie poluje tak jak aligatory, lwy czy inne zwierzęta, które odgryzają kawałki mięsa – mówi David. – Ona po prostu połyka zdobycz w całości, więc dla ludzi jest zupełnie nieszkodliwa – dodaje. Niszczuki krokodyle, które mogą ważyć ponad 130 kilogramów, są podobne do swoich imienników tylko pod jednym względem: to drapieżniki szczytowe. Pełnią kluczową rolę w swoich siedliskach, głównie w środkowej i dolnej części dorzecza Missisipi w USA. – Utrzymują w ryzach populacje wielu gatunków, polując na mniejsze ryby, płazy, gady, ssaki i ptaki – wyjaśnia David. Zła sława niszczuki krokodylej Jednak ich drapieżny tryb życia przyniósł im złą sławę wśród wędkarzy i urzędników odpowiedzialnych za dziką przyrodę. Próbowano je wytępić, uznając za konkurentów wobec ryb, które łowi się częściej. W latach 30. XX wieku Komisja ds. Rybołówstwa w Teksasie zbudowała nawet łódź, która raziła prądem. Nazwano ją „Elektrycznym niszczycielem niszczuk” (Electrical Gar Destroyer). Do tego doszła utrata siedlisk spowodowana budową zapór i osuszaniem terenów zalewowych. Konsekwencje są takie, że niszczuka krokodyla jest dziś niezwykle rzadka w górnych odcinkach amerykańskich rzek, gdzie kiedyś występowała powszechnie. W niektórych stanach, takich jak Ohio i Illinois, gatunek ten zniknął całkowicie i uznawany jest za lokalnie wymarły. Gatunek zagrożony czy nie? Zależy, gdzie Częściej niszczuki występują w południowej części swojego zasięgu, zwłaszcza w Teksasie i Luizjanie. Dlatego Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje je globalnie jako gatunek najmniejszej troski. – To kwestia skali. To, co może być „najmniejszej troski” w ujęciu globalnym, zdecydowanie nie musi tak wyglądać lokalnie – tłumaczy David. Dlatego on i jego współpracownicy próbują zahamować spadek liczebności tych ryb, między innymi rozmnażając je w niewoli oraz opracowując sposoby badania ich bez wyrządzania im szkody. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Transactions of the American Fisheries Society” w styczniu 2025, David i współautorzy pokazali, że zamiast nacinać ciało ryby, by pobrać próbki, można uzyskać te same informacje przeprowadzając znacznie łagodniejszy zabieg – pobranie wycinka płetwy. Jak badać niszczuki przez „kolczugę” z łusek? Aby chronić niszczuki, naukowcy najpierw zbierają podstawowe informacje: gdzie te kolosy wędrują i czym się żywią. Do tego zwykle potrzebna jest próbka tkanki wielkości małej monety, która zawiera ślady pierwiastków pozwalających śledzić historię wędrówek ryby. – Ponieważ niszczuki mają łuski niczym średniowieczna kolczuga, czasochłonny i traumatyczny zabieg pobierania takiej próbki może powodować u zwierzęcia silny stres – mówi Thea Fredrickson, biolog z Lower Colorado River Authority w Teksasie. – Ten zabieg może być nawet śmiertelny – mówi Fredrickson. Na szczęście w swoim nowym badaniu obaj naukowcy wykazali, że przycinanie płetw ryby znoszą znacznie lepiej. Mały wycinek płetwy zamiast śmiertelnego stresu Nowy sposób pozwala wielokrotnie pobierać próbki od tych samych osobników, a płetwy szybko im odrastają. – Uważam wyniki tej pracy za bardzo obiecujące. Niektóre niszczuki krokodyle dożywają 95 lat lub więcej, co czyni każdego osobnika niezwykle cennym. Musimy zrozumieć ich biologię i ekologię, ale nie chcemy ich poświęcać – komentuje badanie Zeb Hogan, biolog z University of Nevada w Reno. Choć technikę przycinania płetw stosowano już u innych gatunków ryb, nikt wcześniej nie wypróbował jej na niszczukach. Teraz, gdy skuteczność metody została potwierdzona, naukowcy zaczęli używać jej w rezerwacie St. Catherine Creek National Wildlife Refuge w stanie Mississippi. W lutym 2025 roku David oraz pracownicy U.S. Fish and Wildlife Service, wraz ze specjalistką od niszczuk Kaylą Kimmel, schwytali na terenie rezerwatu liczne ryby, w tym jedną dłuższą niż wzrost samego Davida. Oznakowali je i wytypowali 10 osobników do programu rozrodczego w niewoli w ośrodku hodowlanym Private John Allen National Fish Hatchery. Jeśli wszystko pójdzie dobrze, ich potomstwo zostanie wypuszczone tam, gdzie niszczuki już zniknęły. Cuda ewolucji: życie bez tlenu i trujące jaja Na świecie występuje siedem gatunków niszczuk, a wszystkie w toku ewolucji zmieniły się bardzo nieznacznie, dlatego nazywa się je „żywymi skamieniałościami”. – Znalazły plan budowy ciała, który działa – i się go trzymają – mówi David, wyjaśniając przy okazji że długie, wąskie ciało pozwala im błyskawicznie doskakiwać do ofiary. Niszczuki krokodyle potrafią też oddychać powietrzem atmosferycznym, co umożliwia im przeżycie w gorących, ubogich w tlen środowiskach, w tym w słonawych estuariach, a nawet w wodzie morskiej. To nie koniec ich niezwykłych „wynalazków” – składają też trujące jaja. Ich ikra nie jest śmiertelna dla innych ryb – jest toksyczna tylko dla ssaków, ptaków, gadów, płazów i w szczególności stawonogów, takich jak skorupiaki. Może to oznaczać, że toksyna wyewoluowała specjalnie po to, by chronić jaja przed krabami i rakami. – Kawior z niszczuki? Nie polecam - śmieje się Solomon David. Jak ocalić słodkowodne olbrzymy? Słodkowodna megafauna, luźno definiowana jako gatunki, które średnio ważą ponad 30 kilogramów, należy do najbardziej zagrożonych zwierząt na Ziemi. Globalne populacje takich organizmów spadły od 1970 roku o prawie 90 procent – to dwukrotnie większa utrata niż w przypadku kręgowców żyjących na lądzie lub w oceanach, jak wykazało badanie z 2019 roku opublikowane w „Global Change Biology”. Duże ryby, takie jak jesiotry, łososie czy olbrzymie sumy, szczególnie na półkuli północnej, doświadczyły jeszcze większych spadków, głównie z powodu przełowienia, zanieczyszczeń i budowy zapór. Dlatego Solomon David stara się zmieniać postrzeganie tych zwierząt na wszelkie możliwe sposoby. Czasem robi to, żartując na temat niszczuk w mediach społecznościowych, a innym razem – składając zeznania przed legislaturą stanu Minnesota na rzecz nowego projektu ustawy, który wprowadziłby ochronę niszczuk i innych „mało wartościowych ryb”, zamiast pozwalać na ich nieograniczone zabijanie. Źródła: iScience, National Geographic
Węgorz elektryczny to jedna z najniezwyklejszych ryb. Potrafi generować setki woltów
Węgorz elektryczny to niezwykła ryba, znana z imponującej zdolności do generowania silnych wyładowań elektrycznych. Od wieków fascynuje naukowców, jednak, wbrew pozorom, największą niewiadomą nie był mechanizm wytwarzania prądu, a taksonomia tego zwierzęcia. Co wiemy na temat węgorza elektrycznego? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Nieporozumienie zakorzenione w potocznej nazwie Mieszkaniec Ameryki Południowej Niezwykła anatomia Dla wczesnych fizyków węgorz elektryczny, czyli strętwa był ogromnym źródłem inspiracji. W tym miejscu należy wspomnieć, że to właśnie ta ryba zainspirowała Alessandra Voltę, twórcę pierwszej baterii. Dziś to niezwykłe zwierzę jest zaawansowanym organizmem modelowym do badań w dziedzinie ewolucji adaptacyjnej, neurofizjologii i złożonych zachowań zwierzęcych. Nieporozumienie zakorzenione w potocznej nazwie Na samym początku wypada wyjaśnić, że wbrew temu, co sugeruje potoczna nazwa, węgorz elektryczny z węgorzami nie ma nic wspólnego. Rodzaj Electrophorus obejmuje wysoce wyspecjalizowane gatunki z rzędu Gymnotiformes (strętwokształtne). Oznacza to, że bliżej mu do suma lub karpia niż do jakiegokolwiek przedstawiciela rzędu Anguilliformes. Więcej niż jeden gatunek Węgorz elektryczny, po raz pierwszy opisany w 1766 roku przez Karola Linneusza jako Gymnotus electricus, od samego początku stanowił zagadkę dla przyrodników. Zdolność tej niezwykłej ryby do generowania potężnych wyładowań elektrycznych przez długi czas była przedmiotem obserwacji i badań. Jednak to nie ta niezwykła cecha była największą tajemnicą węgorza elektrycznego. Okazało się bowiem, że przez ponad 200 lat badacze trwali w błędnym przekonaniu co do taksonomii tego gatunku. Zagadka, która doczekała się rozwiązania dopiero w XXI wieku Od czasów Linneusza, rodzaj Electrophorus był uważany za takson monotypowy, czyli zawierający tylko jeden gatunek – Electrophorus electricus. Przyjmowano, że ten pojedynczy gatunek ma niezwykle szeroki zasięg występowania, obejmujący rozległe obszary dorzeczy Amazonki i Orinoko w Ameryce Południowej. Z perspektywy biologii ewolucyjnej, tak ogromny zasięg geograficzny dla pojedynczej, słodkowodnej ryby, preferującej specyficzne, spokojne siedliska, stanowił anomalię. Naturalne jest, że zwierzęta rozprzestrzeniające się na zróżnicowanych obszarach wykazują tendencję do dzielenia się na odrębne gatunki, zwłaszcza gdy poszczególne populacje tracą ze sobą kontakt. Tymczasem węgorz elektryczny stanowią istną taksonomiczna zagadkę, która przez lata intrygowała badaczy. Naukowcy byli przekonani, że pod płaszczem jednego gatunku może kryć się nieodkryta dotąd różnorodność. Rewolucja w systematyce W 2019 roku, międzynarodowy zespół naukowców pod kierownictwem C. Davida de Santany opublikował na łamach czasopisma „Nature Communications” wyniki badań, które zrewolucjonizowały wiedzę o tych rybach. Naukowcy przeanalizowali DNA 107 okazów, zebranych z całego obszaru występowania rodzaju. Wyniki analiz genetycznych jednoznacznie wskazały na istnienie trzech odrębnych linii ewolucyjnych. W oparciu o te dane, badacze ponownie zbadali cechy morfologiczne i ekologiczne, znajdując subtelne, za to stałe różnice w budowie czaszki, płetw piersiowych i w obszarze preferencji siedliskowych, które korelowały z podziałem genetycznym. W ten sposób, po 250 latach, mit jednego gatunku został obalony. Świat nauki poznał dwa nowe gatunki węgorza elektrycznego. Odkrycie to pozwoliło na znacznie dokładniejsze scharakteryzowanie każdego z nich. Mieszkaniec Ameryki Południowej Bez względu na gatunek, węgorze elektryczne występują w północnej części Ameryki Południowej. Ich głównym siedliskiem są dorzecza Amazonki i Orinoko. Niektóre wybierają muliste, wolno płynące rzeki, strumienie, bagna i potoki, czyli środowiska bogate w minerały i sole, które dobrze radzą sobie z przewodzeniem elektryczności. Inne lepiej czują się przejrzystych rzekach o wartkim prądzie. Dystrybucja węgorzy elektrycznych: Electrophorus electricus – gatunek opisany pierwotnie przez Linneusza, obecnie jest postrzegany jako endemit o znacznie węższym zasięgu, niż wcześniej sądzono. Jego występowanie ogranicza się do wód Wyżyny Gujańskiej, charakteryzujących się dużą przejrzystością i stosunkowo szybkim prądem; Electrophorus varii – nazwany na cześć zmarłego ichtiologa Richarda P. Vari, który wniósł ogromny wkład w badania ryb Ameryki Południowej. Gatunek ten zasiedla nizinne, wolno płynące i mętne wody basenu Amazonki. Środowiska te, bogate w rozpuszczone minerały i osady, mają wyższą przewodność elektryczną; Electrophorus voltai – jego nazwa gatunkowa honoruje Alessandra Voltę, wynalazcę baterii elektrycznej. voltai zamieszkuje wyżynne rzeki Tarczy Brazylijskiej, w siedlisku o podobnych właściwościach do tego zajmowanego przez E. electricus – czyli w wodach czystych, o niskiej przewodności elektrycznej. Różnice są drobne, ale widoczne Na pierwszy rzut oka węgorz elektryczny przypomina węża lub prawdziwego węgorza. Ciało tej ryby jest wydłużone, cylindryczne w przekroju i całkowicie pozbawione łusek. Cechą charakterystyczną jest też brak płetw grzbietowych i brzusznych. Ryba napędza się przede wszystkim dzięki niezwykle długiej płetwie odbytowej, która biegnie niemal przez całą brzuszną stronę ciała, od gardła, aż po koniec ogona. Występujące pomiędzy przedstawicielami poszczególnych gatunków różnice anatomiczne są raczej subtelne. Cechą charakterystyczną E. electricus jest głowa o zarysie w kształcie litery „U”. Ryby te osiągają do 2,5 m długości i masę do 20 kg. E. varii charakteryzuje się grubszą w porównaniu do pozostałych gatunków budową czaszki. Osiąga do 150 cm długości i do 20 kg masy ciała. Z kolei u E. voltai dolny zarys głowy jest owalny, a najszersza część znajduje się przed otworem skrzelowych. Przedstawiciele tego gatunku osiągają do około 170 cm długości. Niezwykła anatomia Wewnętrzna budowa węgorza elektrycznego stanowi wspaniały przykład specjalizacji w królestwie zwierząt. Aż 80% długości ciała tej ryby zajmuje ogon, który został niemal w całości przekształcony w narządy elektryczne. Wszystkie kluczowe dla życia organy wewnętrzne, jak żołądek, jelita, serce i gonady, są skompresowane w przednich 20% ciała, tuż za głową. Konsekwencją tak radykalnej reorganizacji jest niezwykle umiejscowienie otworu odbytowego, który znajduje się w okolicy gardła, w około jednej trzeciej długości ciała. Kolejną niezwykłą cechą węgorza elektrycznego jest jego jama gębowa. Silnie unaczynioną organ działa jak prymitywne płuco. Nie bez powodu. Należy bowiem wspomnieć, że te niezwykłe ryby aż 80% tlenu pozyskują z powietrza atmosferycznego, regularnie wypływając na powierzchnię. Ta umiejętność gwarantuje im przetrwanie w często ubogich w tlen, stojących lub wolno płynących wodach, które zamieszkują. Żywa bateria Najniezwyklejszą umiejętnością węgorza elektrycznego jest jednak zdolność do generowania potężnych wyładowań elektrycznych. Jej źródłem są trzy pary wyspecjalizowanych narządów, które powstały z przekształcenia tkanki mięśniowej. Są to: narząd główny i narząd Huntera – te dwa duże narządy biegną wzdłuż większej części ciała i są odpowiedzialne za generowanie wyładowań o wysokim napięciu. To one stanowią „broń” używaną do polowania i obrony i to one odpowiadają za większość masy ciała zwierzęcia; narząd Sachsa – jest to mniejszy narząd, który wytwarza impulsy o niskim napięciu, rzędu 10 V. Te słabe wyładowania nie służą do ataku, lecz do dwóch innych, równie ważnych celów: elektrolokacji i komunikacji. Węgorz, będąc zwierzęciem nocnym i żyjącym w mętnej wodzie, gdzie wzrok jest mało przydatny, tworzy wokół siebie pole elektryczne. Każdy obiekt lub organizm w pobliżu, który ma inną przewodność elektryczną niż woda, wywołuje zaburzenia w jego obszarze. Specjalne receptory na skórze ryby wykrywają te anomalie, co pozwala jej „widzieć” otoczenie i precyzyjnie lokalizować ofiary w całkowitej ciemności. Bioelektrogeneza, czyli sekret wytwarzania prądu Jak wysokie napięcie wytwarza węgorz elektryczny? E. electricus generuje do 650 V, E. varii od 150 do 650, natomiast E. voltai do 860 V. Jak to możliwe? Zdolność do generowania setek woltów jest wynikiem pracy milionów wyspecjalizowanych komórek, działających w oparciu o fundamentalne zasady biofizyki i neurofizjologii. Podstawową jednostką funkcjonalną narządów elektrycznych jest elektrocyt – duża, spłaszczona, wielojądrowa komórka, która ewolucyjnie wywodzi się z komórki mięśniowej. Mechanizm jej funkcjonowania jest analogiczny do działania komórki nerwowej. W stanie spoczynku, dzięki działaniu pomp jonowych, w poprzek błony komórkowej utrzymywany jest gradient stężeń jonów sodu i potasu. Te pierwsze są aktywnie pompowane na zewnątrz komórki, a drugie do wewnątrz. Błona jest jednak bardziej przepuszczalna dla jonów potasu, które dyfundują na zewnątrz, pozostawiając wewnątrz komórki nadmiar ujemnych ładunków. W rezultacie wnętrze elektrocytu jest naładowane ujemnie w stosunku do otoczenia, co tworzy różnicę potencjałów rzędu 150 miliwoltów. Każdy elektrocyt działa więc jak miniaturowa bateria biologiczna. Sumowanie napięć Siła węgorza elektrycznego nie leży w mocy pojedynczej komórki, a w zasadzie sumowania napięć. Setki tysięcy elektrocytów są ułożone w długie kolumny, jeden za drugim, niczym ogniwa w baterii latarki. Wszystkie komórki w kolumnie są unerwione w taki sposób, aby ich pobudzenie nastąpiło w tym samym, precyzyjnie określonym momencie. Proces wyładowania inicjowany jest przez sygnał nerwowy z mózgu. Impuls ten biegnie wzdłuż rdzenia kręgowego i dociera do zakończeń nerwowych na jednej, płaskiej powierzchni każdego elektrocytu. Pobudzenie nerwowe powoduje otwarcie bramkowanych napięciem kanałów jonowych dla jonów sodu, które gwałtownie napływają do wnętrza komórki, powodując lokalną depolaryzację i odwrócenie potencjału błonowego – wnętrze komórki staje się na chwilę dodatnie w stosunku do otoczenia. Druga strona elektrocytu pozostaje w tym czasie niepobudzona i zachowuje swój ujemny potencjał wewnętrzny. W tym kluczowym momencie każdy elektrocyt przestaje być pasywną baterią i staje się aktywnym generatorem prądu, z wyraźnie zdefiniowanym biegunem dodatnim i ujemnym.
Mały rekin o wielkim znaczeniu dla mórz i oceanów
Rekinek psi to mały, spokojny mieszkaniec mórz, który dowodzi, jak różnorodny i zaskakujący potrafi być świat rekinów. Zamiast majestatycznych polowań w głębinach, ten gatunek wybiera ciche życie wśród glonów i skał, gdzie czai się na drobne bezkręgowce. Rekina psiego można spotkać od norweskich fiordów po ciepłe wody Afryki, bywa także obserwowany w Bałtyku. To ryba, która budzi zainteresowanie naukowców, jest częstym mieszkańcem pokazowych akwariów, a także bywa regularnym celem połowów.
Spis treści: Rekinek psi – wygląd i występowanie Tryb życia i zachowanie rekinka psiego Znaczenie gospodarcze i ochrona gatunku Rekinek psi (Scyliorhinus canicula), nazywany także małym rekinem kocim, to niewielki przedstawiciel rodziny rekinkowatych. Wbrew swojej groźnie brzmiącej nazwie, nie ma w sobie nic z drapieżnego krewnego – to spokojna, przydenna ryba, która wiedzie skryte, nocne życie. Rekinek psi – wygląd i występowanie Gatunek ten zamieszkuje wody północno-wschodniego Atlantyku i Morza Śródziemnego. Najchętniej wybiera życie na głębokości od 10 do 400 m, jednak w Morzu Jońskim notowano go nawet na głębokości blisko 800 metrów. Ciało rekinka psiego jest wydłużone i bardzo smukłe, z krótkim, zaokrąglonym pyskiem. Pysk i otwory nosowe umiejscowione są po spodniej stronie głowy, co świadczy o typowo dennych nawykach żerowych. Oczy są duże i owalne, z charakterystycznym fałdem skórnym na dolnym brzegu, który nadaje zwierzęciu „kotowaty” wygląd – stąd jedna z jego potocznych nazw. Grzbiet ryby ma barwę piaskowo-brązową lub szarawą, pokrytą licznymi ciemnymi plamami, niekiedy również jaśniejszymi cętkami. Brzuch jest wyraźnie jaśniejszy, żółtawy lub szarawy, pozbawiony plam. Młode osobniki posiadają dodatkowo 6–7 poprzecznych, ciemnych pasów, które zanikają z wiekiem. Rekin psi dorasta przeciętnie do 60–75 cm długości, choć zdarzają się osobniki nawet metrowe i ważące aż 3 kg. Jego zęby są drobne, ale bardzo liczne – przystosowane do miażdżenia miękkich skorupiaków i mięczaków. Warto dodać, że płetwy grzbietowe są przesunięte daleko ku tyłowi, a płetwa ogonowa ma asymetryczny kształt – dolny płat jest nieco większy od górnego. Rekin psi w Bałtyku W ostatnich latach w mediach coraz częściej pojawiają się doniesienia o tym, że rekin psi występuje także w Bałtyku. I rzeczywiście – odnotowano jego obecność w zachodniej części morza, zwłaszcza w cieśninach duńskich, które stanowią naturalne połączenie z Morzem Północnym. Nie oznacza to jednak, że Bałtyk stał się jego stałym domem. Rekinek psi preferuje cieplejsze i bardziej słone wody niż te, które panują w centralnym czy wschodnim Bałtyku. Pojawiające się osobniki trafiają tu zwykle z prądem morskim, a ich obecność ma raczej charakter epizodyczny. Tryb życia i zachowanie rekinka psiego Rekinek psi prowadzi nocny tryb życia. W ciągu dnia spoczywa nieruchomo na dnie, często w grupach liczących po kilka lub kilkanaście osobników. Aktywizuje się dopiero po zmroku, gdy wyrusza na poszukiwanie pożywienia. Jego dieta składa się głównie z bezkręgowców bentonicznych – skorupiaków, mięczaków, a także niewielkich ryb i głowonogów, zwłaszcza kalmarów. Zimą rekinki psie często schodzą na większe głębokości, gdzie temperatura wody jest stabilniejsza. Natomiast w cieplejszych miesiącach chętniej przebywają w płytszych rejonach, szczególnie tam, gdzie dno porośnięte jest glonami, które zapewniają im doskonały kamuflaż. Czy rekin psi jest groźny dla człowieka? Mimo że nazwa „rekin” budzi naturalny respekt, rekinek psi nie stanowi żadnego zagrożenia dla człowieka. Nie atakuje ludzi i nie wykazuje agresji nawet w warunkach stresowych – w razie zagrożenia po prostu odpływa lub zastyga w bezruchu. To właśnie spokojne usposobienie sprawia, że gatunek ten często pojawia się w akwariach publicznych na całym świecie. Dzięki niewielkim rozmiarom i odporności na zmienne warunki środowiska jest chętnie prezentowany jako przykład mniejszego, łagodnego przedstawiciela rzędu. Torebka syreny, czyli niezwykłe jajo Jednym z najbardziej fascynujących aspektów biologii tego gatunku jest jego rozród, za który z powodzeniem mógłby zostać wpisany na listę ciekawostek o rekinach. Rekinek psi jest jajorodny, a jego jaja mają niezwykle charakterystyczny wygląd. Otoczone są rogową osłonką, która kształtem przypomina podłużny woreczek o długości około 5–6 cm – to tak zwana torebka syreny. Na jego narożnikach znajdują się długie, giętkie wyrostki, dzięki którym jajo może przyczepić się do glonów, kamieni czy innych podwodnych struktur. Samica składa od 2 do 20 jaj, przyczepiając je w miejscach bogatych w roślinność denną. Długość okresu inkubacji zależy od temperatury wody i zazwyczaj trwa od 5 do 11 miesięcy. Osiągnięcie dojrzałości płciowej przez młode ma zazwyczaj miejsce, gdy ich ciało mierzy około 60 cm, czyli z reguły między trzecim a ósmym rokiem życia. Znaczenie gospodarcze i ochrona gatunku W naturalnym środowisku rekinek psi pełni ważną rolę w ekosystemie morskim – kontroluje liczebność drobnych bezkręgowców i ryb dennych, zapobiegając zaburzeniom równowagi biologicznej. Rekinek psi jest poławiany komercyjnie w wielu krajach Europy Zachodniej i Afryki Północnej. Jego mięso jest cenione w kuchni śródziemnomorskiej i brytyjskiej. Wykorzystywany bywa również jako surowiec do produkcji mączki rybnej i karm dla zwierząt. Na szczęście intensywne połowy nie doprowadziły dotąd do poważnego spadku liczebności. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje go jako gatunek najmniejszej troski (LC). Niemniej jednak naukowcy zwracają uwagę, że jego długi okres dojrzewania i ograniczona liczba składanych jaj czynią go wrażliwym na przełowienie. Coraz większą popularność zyskuje też hodowla rekinków psich w akwariach edukacyjnych i naukowych. Dzięki temu ludzie mogą poznać te niezwykłe, spokojne rekiny z bliska i przekonać się, że ich obecność w morzach nie powinna budzić lęku, lecz szacunek i fascynację. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Samiec w ciąży? Naukowcy odkryli sekret koników morskich
Samce koników morskich zachodzą w ciążę i rodzą młode. Najnowsze badania pokazują, że wszystko odbywa się bez udziału typowych żeńskich hormonów.
Naukowcy z Uniwersytetu w Konstancji we współpracy z ekspertami z South China Sea Institute for Oceanography w Guangzhou, Uniwersytetu w Kilonii oraz Uniwersytetu Harvarda, dokonali przełomowego odkrycia w świecie biologii. Pod kierownictwem prof. Axela Meyera zbadali koreańskie koniki morskie (Hippocampus haema), u których – wbrew znanym schematom biologicznym – to samce zachodzą w ciążę i rodzą potomstwo. Męska ciąża została dokładnie przeanalizowana na poziomie molekularnym i komórkowym. Wnioski są niezwykłe – samce pełnią funkcję biologiczną typową dla samic, a proces odbywa się bez udziału żeńskich hormonów. Jak działa kieszeń lęgowa u koników morskich? Hippocampus haema to wyjątkowy gatunek ryby z rodziny Syngnathidae, u którego samce posiadają wyspecjalizowaną strukturę zwaną kieszenią lęgową. To właśnie do niej samice składają jaja, które są następnie zapładniane przez samca. Kieszeń ta pełni funkcję podobną do macicy i łożyska ssaków. W jej wnętrzu rozwijają się zarodki, zaopatrywane w tlen i składniki odżywcze bezpośrednio z ciała ojca. Kieszeń lęgowa ulega w czasie ciąży znaczącym zmianom. Tkanka tej części ciała grubieje i rozwija sieć naczyń krwionośnych, tworząc środowisko optymalne dla wzrostu zarodków. Męskie hormony przejmują kontrolę nad ciążą Największym zaskoczeniem dla naukowców było odkrycie, że cały proces ciąży u samców koników morskich zachodzi bez udziału estrogenów – typowych hormonów żeńskich, znanych z roli w ciążach ssaków. Zamiast tego, kluczową rolę pełnią androgeny, czyli hormony męskie. Jak tłumaczy prof. Axel Meyer, to właśnie androgeny odpowiadają za rozwój i funkcjonowanie kieszeni lęgowej. Powodują one pogrubienie skóry brzucha oraz rozwój naczyń krwionośnych, umożliwiających transport substancji odżywczych i gazów. To przełomowe odkrycie pokazuje, że ewolucja ciąży u koników morskich obrała zupełnie inną ścieżkę niż u ssaków. Mimo że efekt końcowy – rozwinięcie zarodków wewnątrz ciała rodzica – jest podobny, mechanizmy hormonalne są całkowicie odmienne. Brak genu foxp3, a jednak zarodki nie są odrzucane Jednym z kluczowych problemów biologicznych w ciąży jest tolerancja immunologiczna. Organizm matki – lub w tym przypadku ojca – musi rozpoznać zarodki jako nieszkodliwe, mimo że są one genetycznie od niego różne. U wielu gatunków żyworodnych za ten mechanizm odpowiada gen foxp3. Tymczasem u koników morskich gen ten w ogóle nie występuje. Mimo to nie dochodzi do reakcji immunologicznej. Zespół badawczy podejrzewa, że androgeny mogą również działać jako immunosupresanty – tłumią odpowiedź immunologiczną organizmu samca, co pozwala na utrzymanie zarodków w kieszeni lęgowej bez ich odrzucenia. To kolejna niezwykła adaptacja, która czyni męską ciążę u koników morskich jednym z najbardziej nietypowych zjawisk w królestwie zwierząt. Te ryby mają też inne wyjątkowe zdolności. Koniki morskie pływają powoli, ale atakują w 0,002 sekundy. Gdzie żyje Hippocampus haema i jak się rozmnaża? Hippocampus haema to gatunek występujący naturalnie w północno-zachodnim Pacyfiku – głównie w Cieśninie Koreańskiej, Morzu Japońskim oraz u północno-wschodnich wybrzeży wyspy Honsiu. Żyje w wodach przybrzeżnych, preferując miękkie, płytkie dno – najczęściej do głębokości 18 m. Rozród Hippocampus haema odbywa się w cieplejszych miesiącach – od kwietnia do października lub od maja do listopada. Dorosłe osobniki osiągają długość 6 do 8 centymetrów, choć zdarzają się również osobniki dorastające do 11 centymetrów. Samce rozpoczynają dojrzałość płciową przy długości ok. 5 cm, gdy ich kieszeń lęgowa jest w pełni rozwinięta. W trakcie jednego cyklu rozrodczego w kieszeni lęgowej samca może rozwijać się od 20 do 76 zarodków (średnio 38,3). Dla porównania, samica wytwarza przeciętnie 47,2 jaj. Stosunek liczby samic do samców wynosi 1:1,7, co sugeruje przewagę liczebną samców w populacji. Zebrane dane nie tylko rzucają światło na unikatową strategię rozrodczą Hippocampus haema, ale także ukazują możliwości, jakie daje ewolucja w zakresie odwrócenia ról płciowych. Źródło: Nature Ecology & Evolution
Wędkarze z epoki kamienia. Dzięki nowoczesnej technologii odkryto pradawne praktyki rybołówstwa
Naukowcy zidentyfikowali gatunki ryb z neolitu dzięki analizie kolagenu zachowanego w ich kościach. Nowatorska metoda spektrometrii masowej pozwoliła odtworzyć, jakie zwierzęta poławiano na otwartym oceanie wśród wysp Mikronezji.
Rozwój rybołówstwa, tak jak i łowiectwa, czy rolnictwa, miał znaczący wpływ na rozwój niemal wszystkich kultur i cywilizacji, ale także samego człowieka. Wędkarstwo wymagało planowania, obserwacji środowiska i cierpliwości, co zwiększało umiejętności poznawcze, a także uczyło współpracy w społeczeństwie. Z kolei coraz powszechniejszy połów ryb wpływał na tendencję do stałego osiedlania się ludzi wzdłuż rzek, jezior, a także wybrzeży mórz i oceanów. Nietypowe badania starożytnych gatunków ryb Właśnie dlatego odkrycia dotyczące pradawnych praktyk łowienia zwierząt morskich pozwalają nam lepiej zrozumieć ewolucję różnych społeczności. Na łamach czasopisma „Journal of Archeological Science” ukazało się właśnie nowe badanie, które opisuje analizę materiału biologicznego starożytnych ryb metodą spektrometrii masowej. Dzięki tej technice badaczom udało się odkryć zupełnie nowe gatunki ryb, na które polowali ludzie kilka tysięcy lat temu. „Połów szybko poruszających się drapieżników morskich, takich jak rekiny i makrelowate, odegrał kluczową rolę w przetrwaniu człowieka i ewolucji kulturowej, a zaawansowane techniki połowowe pojawiły się wraz z morską ekspansją populacji neolitycznych na Pacyfiku” – napisali w badaniu autorzy. Naukowcy rzucają światło na praktyki połowu ryb w okresie neolitu Uczeni podkreślają jednak, że dotychczas pojawiały się trudności w identyfikacji ich szczątków. Nowe dowody archeologiczne wskazują, że mieszkańcy wysp Pacyfiku z późnej epoki kamienia łowili ryby zarówno przybrzeżnie, jak i na wodach otwartych. Naukowcy przebadali 131 szczątków. Precyzyjnie zidentyfikowali trzy gatunki tuńczyka i pięć gatunków rekina na wyspie Fais. To ląd położony najbliżej głębi Challengera. Dzieli ją od niej około 290 km. Należy do Mikronezji i stanowi część stanu Yap. Badania wykazały, że polowanie na szybko poruszające się drapieżniki morskie, takie jak rekiny i makrelowate, odegrało ważną rolę w przetrwaniu i rozwoju kultur wczesnych mieszkańców wysp Pacyfiku. Dotychczas uważano jednak, że ludzie ci poławiali tylko ryby, które dało się złapać blisko brzegu. Dokładność niemal stuprocentowa Większość próbek, które zebrano, rozpuszczono w kwasie, aby rozłożyć białka na peptydy. Kilka próbek kości polerowano papierem ściernym, aby wyekstrahować czysty kolagen. Następnie wszystkie te materiały biologiczne analizowano za pomocą spektrometrii mas, uzyskując unikatowe „odciski” kolagenu, które porównano ze współczesnymi próbkami. To właśnie ta metoda umożliwiła naukowcom identyfikację z niemal 100% skutecznością gatunki. Spośród 77 próbek makrelowatych ryb, 75 to tuńczyk bonito, a pozostałe dwie to tuńczyk żółtopłetwy i solandra. Natomiast szczątki rekina charakteryzowały się większą różnorodnością. – Chociaż baza danych do porównania była niekompletna, co uniemożliwiło precyzyjną identyfikację, spośród 50 próbek, 20 było blisko spokrewnionych z żarłaczem jedwabistym, 11 z żarłaczem galapagoskim, 17 z żarłaczem srebrnopłetwym, a jedna z żarłaczem białopłetwym – donoszą badacze. Naukowcy twierdzą, że ich badania pogłębiają naszą wiedzę o starożytnych praktykach rybackich, ale jednocześnie wskazują na potrzebę rozszerzenia badań, by uzupełnić braki w identyfikacji gatunków oraz danych ekologicznych. Źródło: Journal of Archaeological Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Szczupak to szczytowy myśliwy wód północy. Atakuje nawet ssaki
Szczupak jest szczytowym drapieżnikiem w większości rzek i jezior Europy. Jako ofiarą padają przede wszystkim ryby i żaby, ale nie tylko. Duże osobniki mogą zaatakować także inne zwierzęta, w tym niewielkie ptaki wodne, a zdarza się, że ofiarą tego oportunisty padają też drobne ssaki. Co czyni szczupaka tak skutecznym łowcą? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Drapieżnik idealny Szeroko rozprzestrzeniony drapieżca Oportunistyczna dieta szczupaka Szczupak pospolity (Esox lucius) bez wątpienia jest ikoną wód słodkich półkuli północnej. Od wieków wzbudza respekt i podziw, zarówno wśród wędkarzy, jak i przyrodników. Jego zaciętość łowiecka zasługuje na najwyższe uznanie. Ta cecha, w połączeniu z ewolucyjnym przystosowaniem do funkcji szczytowego drapieżnika, decyduje o istotnej roli, jaką szczupak spełnia w ekosystemach wodnych. Przedstawiciele tego gatunku są jednymi z czołowych regulatorów populacji innych ryb. Przyjrzyjmy się nieco bliżej myśliwemu, którego obecność świadczy o zdrowiu i bogactwie akwenów, w których występuje. Drapieżnik idealny Budowa szczupaka jest świadectwem trwającej miliony lat ewolucji, ukierunkowanej na jeden cel – błyskawiczny i skuteczny atak z zasadzki. Anatomia tej ryby to podręcznikowy przykład skutecznej adaptacji do roli szczytowego drapieżnika wód słodkich. Zielona torpeda Szczupaka pospolitego nie sposób pomylić z inną rybą. Spłaszczone bocznie, opływowe ciało o torpedowatym kształcie jest idealnie przystosowane do gwałtownego zrywu. W oczy od razu rzuca się charakterystyczne rozmieszczenie płetw, zapewniające maksymalną siłą napędową. Grzbietowa i odbytowa są przesunięte mocno do tyłu, blisko siebie i potężnej płetwy ogonowej. Przypomina to nieco układ lotek stabilizujących strzałę w locie. Dorosłe szczupaki osiągają do 150 cm długości. Przeciętna masa przedstawicieli tego gatunku to około 10 kg. Zdarzają się cięższe ryby, ważące powyżej 20 kg (najcięższy złowiony szczupak ważył 26,7 kg przy długości 133 cm), ale takie okazje są rzadkie. Ubarwienie jest w dużej mierze uzależnione od warunków środowiskowych. Młode osobniki najczęściej są jasnozielone, brązowe lub srebrzyste. Zdarza się, że występujące na bokach ciemne plamy zlewają się w poprzeczne smugi. Starsze ryby są ciemnozielone w części grzbietowej, jaśniejsze, nakrapiane żółtymi plamami na bokach i białe w części brzusznej. Płetwy parzyste najczęściej mają czerwone odcień, natomiast nieparzyste są pokryte ciemnymi, poprzecznymi paskami. Najeżony zębami „kaczy dziób” Kolejną charakterystyczną cechą przedstawicieli tego gatunku jest głowa. Wydłużona, zakończona szerokim spłaszczonym pyskiem, przypomina nieco kaczy dziób. Paszcza skrywa iście zabójczy arsenał – ostre jak brzytwa zęby. Na żuchwie znajdują się pokaźne kły, służące do chwytania i przytrzymywania zdobyczy. Co istotne, górna szczęka jest ich pozbawiona. Prawdziwa pułapka kryje się głębiej. Kość podniebienna, kości międzyszczękowe, lemiesz, kości gnykowe i łuki skrzelowe są dosłownie najeżone licznymi, drobnymi zębami. Wszystkie są skierowane do wewnątrz, w stronę gardzieli. To sprawia, że działają podobnie jak mechanizm zapadkowy. Schwytana ofiara może poruszać się tylko w jednym kierunku – do przełyku. Szeroko rozprzestrzeniony drapieżca Zasięg występowania szczupaka jest imponujący i świadczy o jego niezwykłych zdolnościach adaptacyjnych. Żadna inna słodkowodna ryba nie opanowała tak rozległego obszaru. Naturalne siedliska szczupaka pospolitego rozciągają się na całym obszarze Holarktyki. Można go spotkać w wodach Ameryki Północnej (od Labradoru po Alaskę), Azji (od Syberii po basen Morza Kaspijskiego) i niemal całej Europy. Jedyne obszary, gdzie przedstawiciele tego gatunku nie występują w stanie naturalnym, to Półwysep Iberyjski, Półwysep Bałkański (południowa część) i południe Włoch. Szczupak pospolity w Polsce W naszym kraju szczupak jest gatunkiem pospolitym i wszechobecnym. Mówimy tu o jednym z najczęściej spotykanych drapieżników w polskich wodach. Dzięki swoim zdolnościom adaptacyjnym z powodzeniem zasiedla zróżnicowane środowiska – nizinne rzeki o wolnym nurcie, jeziora, stawy, zbiorniki zaporowe, starorzecza, a nawet słonawe wody przybrzeżne Bałtyku i zalewy przymorskie. Siedliska szczupaka Jako drapieżnik polegający na kamuflażu i ataku z zaskoczenia, szczupak wybiera przede wszystkim takie miejsca, które oferują mu liczne kryjówki. Jego ulubionymi stanowiskami są miejsca bogate w roślinność zanurzoną i wynurzoną, przede wszystkim pasy trzcin, grążele czy rdestnice. W zbiornikach o mniej rozwiniętej florze, wybiera inne kryjówki – zatopione drzewa i konary, uskoki dna, podwodne górki czy kamienie. Co ciekawe, preferencje siedliskowe szczupaka zmieniają się wraz z jego wiekiem i rozmiarem. Zwyczaj ten ma bezpośredni związek z jednym z kluczowych aspektów jego biologii – kanibalizmem. Obserwuje się odwrotną zależność między wielkością ryby a gęstością roślinności, w której przebywa. Żeby przetrwać, małe szczupaki muszą szukać schronienia w gęstych zaroślach, które chronią je przed atakiem większych, starszych osobników. Duże, dojrzałe szczupaki nie mają już naturalnych wrogów (poza człowiekiem) i mogą pozwolić sobie na zajmowanie stanowisk na skraju roślinności lub w pobliżu pojedynczych, dużych struktur, takich jak powalone drzewa. Zapewnia im to znacznie szersze pole widzenia i ułatwia polowanie na większe ofiary, jednocześnie pozwalając kontrolować terytorium. Cierpliwość, szybkość i siła, czyli cechy idealnego łowcy Cechy morfologiczne szczupaka, jak kształt ciała i rozmieszczenie płetw, są w całości podporządkowane jego strategii łowieckiej. Ten drapieżnik nie jest aktywnym myśliwym. Zamiast rzucać się w pogoń za ofiarą, jak choćby okoń czy tuńczyk, woli wyczekiwać w ukryciu. Potrafi trwać w bezruchu przez długi czas, wyczekując dogodnego momentu. W wykrywaniu zdobyczy pomaga mu nie tylko jego wyśmienity wzrok. Linia boczna szczupaka jest niezwykle czuła, a liczne jamki zmysłowe na głowie rejestrują najdrobniejsze drgania wody, wywołane przez przepływającą rybę. Gdy ofiara znajdzie się w zasięgu myśliwego, następuje błyskawiczny atak. Napędzając się potężną płetwą ogonową, szczupak wykonuje pojedynczy potężny skok. Gdy zdobycz znajdzie się w jego paszczy, nie ma szans na wyswobodzenie. Szczupak pospolity poluje przede wszystkim z zaskoczenia, jednak należy podkreślić, że nie jest to ścisłą regułą. Największe osobniki, przede wszystkim żyjące w dużych jeziorach i Bałtyku, potrafią aktywnie ścigać ławice ryb pelagicznych, takich jak choćby śledzie. Oportunistyczna dieta szczupaka Dieta szczupaka zmienia się dynamicznie w ciągu jego życia i cechuje się skrajnym oportunizmem. Tuż po wykluciu, wylęg odżywia się zooplanktonem. Narybek dość szybko przechodzi na większy pokarm. W diecie młodych osobników początkowo znajdują się bezkręgowce. Jednak już przy długości około 4 cm, zaczynają polować na wylęg innych ryb. Gdy szczupak osiąga 5,5 cm, ryby stają się podstawą jego diety. Podstawą jadłospisu dorosłych osobników są mniejsze ryby, takie jak płocie czy okonie. Jednak zakres ich menu jest znacznie szerszy i obejmuje również żaby, myszy, szczury, a nawet młode ptaki wodne czy piżmaki, które nieopatrznie znajdą się w wodzie. Elementem diety, a zarazem czynnikiem regulującym populację jest kanibalizm. Szczupaki bez wahania polują na mniejszych przedstawicieli własnego gatunku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Nowe badanie genetyczne ujawnia nieznany świat w głębinach oceanów
Zespół naukowców przeanalizował niemal tysiąc próbek DNA z oceanów. Wyniki ujawniły, że wiele gatunków ryb żyje w warunkach, które wcześniej uznawano za skrajnie nieprzyjazne. Znacząca część dotychczasowych danych o ich zasięgach okazała się niepełna. Czy mapy życia morskiego są nieaktualne?
Jak dobrze wiemy, mapa to obraz powierzchni Ziemi lub jej fragmentu, który przedstawiony jest w określonej skali i za pomocą umownych znaków. Jednak za jej pomocą możemy pokazać tak naprawdę wszystko, co tylko chcemy, w zależności od tego, na jakich informacjach nam zależy i co chcemy przeanalizować. Bo to nie tylko granice państw i regionów, czy ukształtowanie terenu. Za pomocą mapy możemy także określać występowanie gatunków morskich. Naukowcy stworzyli nową mapę gatunków morskich To właśnie było przedmiotem badań francuskich naukowców, którzy opublikowali swoją pracę na łamach czasopisma „PLOS Biology”. Zespół wykorzystał metodę analizy materiału DNA w oceanach, aby jeszcze raz przyjrzeć się gatunkom stworzeń żyjących w wodzie. „Ocena geograficznego rozmieszczenia gatunków ma kluczowe znaczenie dla przybliżenia ich nisz ekologicznych, zrozumienia, w jaki sposób globalne zmiany mogą zmieniać wzorce ich występowania, a także umożliwia przewidywanie ryzyka wyginięcia” – napisali we wstępie swojej pracy autorzy. Badacze w tym celu wykorzystali blisko 1000 próbek DNA środowiskowego z 542 lokalizacji, czyli eDNA ze wszystkich oceanów, w tym z regionów polarnych i odległych wysp tropikalnych. W ten sposób naukowcy chcieli określić stopień niedoszacowania zasięgów geograficznych i nisz ekologicznych (miejsce i funkcja organizmów w strukturze ekosystemu) ryb w oparciu o globalne dane, które wskazują ich występowanie. Dane o gatunkach ryb były niedoszacowane „Nasze badania wykazały, że znane zasięgi geograficzne dla 93% gatunków i zakresy nisz ekologicznych dla 7% gatunków były niedoszacowane. Praca ta przyczyniła się do ich zapełnienia” – podkreślają uczeni. W skrócie oznacza to, że rzeczywisty obszar występowania jest większy niż wynika z dotychczasowych danych, a dotychczasowe mapy rozmieszczenia gatunków są niekompletne. Badacze podkreślają także, że wiele gatunków żyło daleko poza obszarami, na których były historycznie mapowane. „Na przykład ryby z rodziny bielankowatych zostały wykryte w Patagonii, czyli południowej części Ameryki Południowej. Dotychczas wiadomo było, że żyje tylko w mroźnych warunkach regionu Antarktydy” – wyjaśnia Loïc Sanchez, kierownik badań i profesor z Uniwersytetu w Montpellier. Co natomiast oznacza niedoszacowanie nisz ekologicznych? Właściwie to, że 7% gatunków toleruje warunki środowiskowe, które wcześniej uważano za niemożliwe do życia. Kolejny przykład bielankowatych pokazuje, że ryby te zostały znalezione w wodzie o temperaturze o prawie 10 stopni Celsjusza cieplejszej, niż maksymalna temperatura, w której sądzono, że są w stanie przetrwać. Należy jeszcze raz zbadać oceany? Wyniki ich badań sugerują, że podobne analizy, które opierają się na pobieraniu próbek w odległych obszarach świata, ale także przeprowadzanie badań eDNA w obszarach o nadmiarze informacji, może rzucić nowe światło na obecność gatunków ryb w miejscach całkowicie niespodziewanych. „To może mieć konsekwencje dla modelowania, zarządzania i ochrony bioróżnorodności” – podkreślili naukowcy. „Aby działania na rzecz ochrony przyrody miały większe szanse na obronę gatunków przed zagrożeniami, takimi jak zmiana klimatu i działalność człowieka, należy znać cały zakres ich siedlisk, a także granice ich przetrwania, aby ocenić, czy są one zagrożone wyginięciem” – podsumowali w oświadczeniu francuscy badacze. Źródło: PLOS Biology Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
To jeden z najbardziej toksycznych kręgowców. W Japonii jest uznawany za przysmak
Ryba fugu należy do najniezwyklejszych mieszkańców morskiej toni. Nie jest specjalnie okazała i nie ma ostrych jak brzytwa zębów, a mimo to stanowi śmiertelne zagrożenie dla polujących na nią drapieżników. Zresztą nie tylko dla nich. Jest niebezpieczna także dla człowieka, tym bardziej, że w Japonii uznaje się ją za kulinarny przysmak. Gdzie występuje ryba fugu? Jakimi mechanizmami obronnymi dysponuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ryba fugu żyje w azjatyckich wodach Pacyfiku Ryba jak wiele innych? To tylko pozory Biada myśliwemu, który spróbuje zapolować na rybę fugu Obiad, który może okazać się tym ostatnim Rodzaj Takifugu obejmuje 26 gatunków z rodziny rozdymkowatych, której koronnym przedstawicielem jest rozdymka tygrysia (Takifugu rubripes). W Japonii ryba ta jest uznawana za jeden z najbardziej luksusowych przysmaków. Wynika to z faktu, że jej spożycie nie wiąże się jedynie z wyjątkowymi doznaniami smakowymi, ale także z niemałym dreszczykiem emocji. Mówimy tu bowiem o jednym z najbardziej toksycznych zwierząt świata. O tym, jak bardzo niebezpieczny może być obiad składający się z rozdymki tygrysiej, niech świadczy fakt, że w Unii Europejskiej obowiązuje ścisły zakaz serwowania tego specjału. Ryba fugu żyje w azjatyckich wodach Pacyfiku Zasięg występowania rozdymki tygrysiej koncentruje się w północno-zachodnim Pacyfiku. Jej główne siedliska obejmują zachodnią część Morza Japońskiego, Morze Żółte oraz Morze Wschodniochińskie. Północna granica zasięgu fugu sięga japońskiej wyspy Hokkaido, a jej obecność jest udokumentowana również w wodach Rosji oraz Korei. Takifugu rubripes jest azjatyckim gatunkiem subtropikalnym, zamieszkującym wody morskie i słonawe. To ryba demersalna, czyli żyjąca przy dnie. Najczęściej występuje na głębokościach sięgających 100 metrów. Osobniki młode zazwyczaj bytują w słonawych estuariach, oddalając się od wybrzeża w miarę dorastania. Ryba jak wiele innych? To tylko pozory Masywne ciało ryby fugu ma wrzecionowaty kształt. Osiąga do 80 cm długości, przy czym należy podkreślić, że większość przedstawicieli tego gatunku dorasta do około 40 cm. Skórę pokrywają kolce, najliczniej nagromadzone na brzuchu. Ubarwienie jest zmienne, od metalicznie zielonego do niebieskiego. Charakterystyczną cechą ryby fugu jest czarna plama obrzeżona białą linią na boku, tuż za płetwą piersiową i powyżej niej. Skoro o tym mowa, wypada wspomnieć, że tak jak większość rozdymkowatych, Takifugu rubripes nie ma płetw brzusznych. Pojedyncza płetwa grzbietowa nie jest zaopatrzona w promienie cierniste, podobnie zresztą jak płetwy odbytowe i piersiowe. Rozdymka tygrysia w jednej chwili staje się kolczastą kulą Najbardziej charakterystyczną cechą ryby fugu, wspólną dla całej rodziny rozdymkowatych, jest zdolność do nadymania się. W chwili zagrożenia, Takifugu rubripes w mgnieniu oka zmienia kształt ciała z wrzecionowaty tego na kulisty, powiększając przy tym swoje rozmiary kilkukrotnie. Ta niezwykła zdolność jest zasługą wyjątkowej budowy żołądka. Gdy ryba wyczuwa niebezpieczeństwo, otwiera pysk i połyka duże ilości wody, która następnie dociera do elastycznego organu zaopatrzonego w okazały worek powietrzny. Jej ciało przejmuje wówczas kształt zbliżony do balonu i kilkukrotnie zwiększa rozmiary. Mechanizm ten niezwykle skutecznie odstrasza drapieżnika, który orientuje się, że najeżona kolcami kula nie będzie łatwą zdobyczą. Jeżeli jednak spróbuje przypuścić atak, szybko tego pożałuje. Biada myśliwemu, który spróbuje zapolować na rybę fugu Należy bowiem podkreślić, że rozdymka tygrysia wykształciła jeszcze jedną skuteczną broń. Mowa o tetrodotoksynie (TTX), silnej neurotoksynie niebiałkowej. Rozdymka kumuluje tę substancję w organach wewnętrznych, przede wszystkim w wątrobie i jajnikach. W mniejszym stężeniu występuje również w skórze. Tetrodotoksyna działa paraliżująco na układ nerwowy poprzez blokowanie kanałów sodowych błon komórkowych. Umożliwia to depolaryzację komórek nerwowych i mięśniowych, co skutecznie zatrzymuje przewodzenie sygnałów i prowadzi do paraliżu. Trucizna paraliżuje mięśnie szkieletowe, w tym mięśnie oddechowe. Najbardziej szokujący jest fakt, że mimo paraliżu, ofiara zatrucia aż do śmierci zachowuje pełną świadomość. Co ciekawe, rozdymka nie syntetyzuje TTX samodzielnie. Truciznę wytwarzają bakterie, w większości związane ze składnikami diety ryby, na którą składają się przede wszystkim ślimaki i inne bezkręgowce. Obiad, który może okazać się tym ostatnim Może się wydawać, że na całym świecie nie ma nikogo wystarczająco odważnego, kto skonsumowałby rybę zawierającą jedną z najsilniejszych znanych człowiekowi toksyn. Nic bardziej mylnego. W Japonii ryba fugu jest uznawana za prawdziwy przysmak. Serwują ją najlepsze restauracje, a chętnych na obiad z dreszczykiem nie brakuje. Szaleństwo? Tylko pozornie. W tym miejscu należy bowiem zaznaczyć, że w Japonii przygotowywanie i serwowanie ryby fugu jest regulowane prawnie i może być wykonywane wyłącznie przez licencjonowanych szefów kuchni. Chcący uzyskać uprawnienia muszą wykazywać szczegółową wiedzę na temat anatomii ryby i precyzyjnych technik usuwania toksycznych części. Kucharz przygotowujący fugu ponosi pełną odpowiedzialność za życie swoich klientów. Rygorystyczny system licencjonowania zdaje egzamin. W ciągu ostatnich 50 lat, liczba zgonów spowodowanych spożyciem fugu w Japonii spadła z ponad 100 do zaledwie kilku rocznie. Rzadkie przypadki zatruć mają charakter incydentalny i najczęściej są wynikiem działań armatorów i nielegalnych, domowych prób przyrządzenia ryby. Nie istnieje antidotum na zatrucie tetrodotoksyną Praktyka pokazuje jednak, że w większości procesów to właśnie człowiek jest najsłabszym ogniwem. Co się stanie, gdy trująca ryba zostanie niewłaściwie oczyszczona? U ofiary zatrucia w pierwszej kolejności pojawia się uczucie drętwienia warg i języka. Później następuje faza postępująca, objawiająca się zanikiem mowy i połykania, a następnie paraliżem kończyn. W fazie krytycznej dochodzi do paraliżu mięśni oddechowych. Niestety, medycyna nie zna skutecznego antidotum na zatrucie TTX. Standardowym postępowaniem medycznym jest w tym przypadku leczenie podtrzymujące życie. Obejmuje ono sztuczne podtrzymanie układu oddechowego i krążenia, aż do momentu, gdy toksyna zostanie z metabolizowana i jej działanie ustąpi. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jesiotr to dinozaur wśród ryb. Wspaniały kolos powoli wraca do wód Bałtyku
Jesiotr pływał w wodach Ziemi na długo przed pojawieniem się dinozaurów. W niemal niezmienionej formie przetrwał kolejne epoki geologiczne, zmiany klimatyczne i dryf kontynentalny. Jeszcze 100 lat temu Wisła i Odra stanowiły główne europejskie ostoje tego gatunku. Dopiero XX wiek przyniósł niemal całkowitą zagładę bałtyckiej populacji tej majestatycznej ryby. Teraz jesiotr powoli powraca, ale jego status wciąż nie jest pewny. Co warto wiedzieć na temat tego gatunku? Na to pytanie odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Pokaźna rodzina Duża ryba z niezwykłymi cechami Wędrówki jesiotra Niezwykły sposób żerowania jesiotra Ciche wyginięcie jesiotra Ryby jesiotrokształtne pojawiły się na Ziemi około 300 milionów lat temu. Bezpośredni przodek gatunków, które znamy dziś, wyewoluował natomiast we wczesnej jurze, około 200 milionów lat temu. Od tamtego czasu te niezwykłe ryby niemal się nie zmieniły. Jesiotry do dziś zachowały wiele cech swoich praprzodków, które są świadectwem ich starego rodowodu. Pokaźna rodzina Na rodzaj Acipenser składa się 19 żyjących gatunków, w obrębie których wyszczególnia się 5 podgatunków. Wszystkie występują w wodach półkuli północnej. Gatunkiem typowym jest Acipenser sturio, czyli jesiotr właściwy, zwany też zachodnim. Z naszej perspektywy znacznie bardziej interesujący jest jednak jesiotr ostronosy, a konkretnie – jego bałtycki krewniak. Duża ryba z niezwykłymi cechami Ryba ta jest uznawana za podgatunek jesiotra ostronosego (Acipenser oxyrinchus). W praktyce jesiotr bałtycki nie jest niczym innym niż wschodnią populacją gatunku, który do dziś licznie występuje u atlantyckich wybrzeży Ameryki Północnej. Morfologia jesiotra jest jednoznacznym świadectwem jego prastarego pochodzenia. Wydłużone, wrzecionowate ciało ryby jest pięcioboczne w przekroju poprzecznym. Głowę wieńczy charakterystyczny, spłaszczony i wydłużony pysk, który kształtem przypomina szpadel. Co ciekawe, skóra jesiotra jest pozbawiona typowych łusek. Pokrywa ją pancerz złożony z pięciu rzędów tarczek kostnych. Jeden znajduje się na grzbiecie, dwa na bokach i dwa na brzuchu. W części grzbietowej, ryba ma kolor od ciemno oliwkowego po niemal czarny. Boki są jaśniejsze, srebrzyste z oliwkowym odcieniem, a część brzuszna niemal – biała. Płetwa ogonowa jest heterocerkalna, czyli niesymetryczna z charakterystycznie wydłużonym i wysokim górnym płatem, co jest kolejną cechą pierwotną. Otwór gębowy znajduje się w dolnym położeniu. Jest bezzębny i wysuwany, co ułatwia zasysanie pokarmu z dna. Przed nim umieszczone są cztery mięsiste wąsiki wyposażone w niezwykle czułe kubki smakowe i mechanoreceptory, które służą do lokalizowania ofiar ukrytych w dennych osadach. Jesiotr bałtycki należy do największych ryb słodkowodnych i morskich. Maksymalna długość ciała przedstawicieli tego gatunku przekracza 5 m. Przeciętnie, dorosłe osobniki osiągają od 2,5 do nawet 4 m. Masa największych okazów dochodzi do 600 kg, przy czym należy podkreślić, że przeciętna waha się od 100 do 150 kg. Wędrówki jesiotra Jesiotr bałtycki jest gatunkiem anadromicznym, czyli dwuśrodowiskowym. Oznacza to, że jego cykl życiowy jest nierozerwalnie związany z dwoma odmiennymi ekosystemami. Większość dorosłego życia spędza w słonych wodach Morza Bałtyckiego, gdzie intensywnie żeruje i rośnie. Na okres rozrodu, podejmuje długą i wyczerpującą wędrówkę do wód słodkich, a konkretnie – w górę rzek. Ta strategia życiowa, choć ryzykowna, pozwala na wykorzystanie bogatych zasobów pokarmowych morza do osiągnięcia imponujących rozmiarów, a jednocześnie zapewnia potomstwu bezpieczne warunki do rozwoju w górnych odcinkach rzek. Tarło jesiotra bałtyckiego Jesiotr bałtycki jest rybą długowieczną (żyje nawet do 100 lat), a przez to późno dojrzewającą płciowo – samce w wieku 7–9 lat, a samice nawet w wieku 8 do 18 lat. Wiosną, zazwyczaj w kwietniu i maju, dojrzałe osobniki rozpoczynają podróż z morza w głąb lądu. Kierują się instynktem zwanym „homingiem”, który pozwala im wracać na te same tarliska, w których same przyszły na świat. W przeszłości jesiotry pokonywały setki kilometrów, docierając Wisłą aż na Śląsk, a Odrą do Raciborza, co było świadectwem niezwykłej drożności i zdrowia tych rzek. Niezwykły sposób żerowania jesiotra Dieta tych ryb jest uzależniona przede wszystkim od ich wieku i środowiska życia. Tuż po opuszczeniu otoczki jajowej, wylęg odżywia się drobnym planktonem. W rzecznym okresie życia na rybek poluje na larwy owadów, wieloszczety i skąposzczety. Gdy jako dorosłe osobniki spłyną do morza, ich dieta staje się znacznie bardziej zróżnicowana. Podstawę jadłospisu i jesiotra stanowią skorupiaki (głównie krewetki), mięczaki (małże i ślimaki) i drobne ryby denne, takie jak babkowate i dobijakowate. Przedstawiciele tego gatunku żyją przy dnie i to właśnie to środowisko determinuje ich sposób żerowania. Jesiotr powoli przesuwa się nad dnem, systematycznie „skanując” je za pomocą czułych wąsików. Po zlokalizowaniu ofiary błyskawicznie wysuwa swój rurkowaty otwór gębowy, zasysając pokarm wraz z wodą i mułem. Ciche wyginięcie jesiotra Zasoby jesiotra bałtyckiego zaczęły kurczyć się już w VIII wieku. Jednak prawdziwe załamanie populacji nastąpiło na przełomie XIX i XX stulecia. Wówczas spadek liczebności był tak drastyczny, że ryba straciła jakiekolwiek znaczenie gospodarcze. Wprowadzane stopniowo środki ochronne – częściowe zakazy połowów w 1918 i 1932 roku, a następnie całkowity zakaz od 1936 roku – okazały się spóźnione i niewystarczające. Po II wojnie światowej odnotowywano już tylko pojedyncze, incydentalne połowy. Ostatnie osobniki na terenie Polski widziano w latach 60. i na początku lat 70. XX wieku. Ostatni znany przedstawiciel dzikiej populacji bałtyckiej został złowiony w 1996 roku u wybrzeży Estonii – był to 50-letni samiec o długości 2,9 m i masie 136 kg. Przyczyny zakłady bałtyckiej populacji Wyginięcie jesiotra było dziełem nie jednego, a kilku czynników. W tym miejscu należy wskazać na: przełowienie – intensywne, nieuregulowane połowy dla cennego mięsa i ikry były głównym i pierwotnym powodem przetrzebienia populacji. Ze względu na swoje rozmiary i skupianie się w rzekach podczas tarła, jesiotry były łatwym celem; zanieczyszczenie wód – postępująca industrializacja i rolnictwo w XX wieku doprowadziły do masowego zrzutu ścieków przemysłowych, komunalnych i rolniczych do Wisły i Odry. Toksyczne substancje degradowały jakość wody, niszcząc tarliska i zabijając wrażliwe stadia rozwojowe ryb; regulację rzek – czynniki takie jak przekształcenie rzek w uregulowane drogi wodne, prostowanie koryt i likwidacja naturalnych siedlisk dodatkowo ograniczały możliwości życia i rozrodu jesiotra. Ostateczny cios Choć populacja jesiotra była już na skraju wymarcia, ostateczny cios zadała jej budowa zapory na Wiśle we Włocławku, ukończona około 1970 roku. Ta monumentalna konstrukcja zadziałała jak „ekologiczna gilotyna”, która trwale i nieodwracalnie przecięła kluczowe dla cyklu życiowego jesiotra połączenie między morzem a śródlądowymi tarliskami. Stanowiła barierę absolutnie nieprzekraczalną dla ostatnich ocalałych osobników, uniemożliwiając im dotarcie do miejsc rozrodu. Co więcej, powstały powyżej zapory zbiornik zaporowy stał się śmiertelną pułapką dla nielicznego narybku, który spływając w dół rzeki, trafiał do stojącej, głębokiej wody, gdzie stawał się łatwym łupem dla drapieżników. Misja: przywrócić jesiotra do Bałtyku W latach 90. XX wieku narodziła się idea przywrócenia tej ryby do Morza Bałtyckiego. Niestety, doszło wówczas do fatalnej pomyłki, która znacząco opóźniła działania. Przez długi czas w polskiej i europejskiej ichtiologii panowało przekonanie, że gatunkiem historycznie zamieszkującym Morze Bałtyckie i wpływającym do polskich rzek był jesiotr zachodni. Próby restytucji, podejmowane m.in. w oparciu o materiał genetyczny z Gruzji, gdzie występują reliktowe populacje jesiotra zachodniego, były z góry skazane na niepowodzenie. Przełom nastąpił dopiero po 2002 roku, kiedy to opublikowano wyniki przełomowych badań genetycznych. Analiza materiału DNA pobranego z muzealnych eksponatów jednoznacznie wykazała, że gatunkiem tym był w rzeczywistości jesiotr ostronosy. Jesiotr powoli powraca do swojego środowiska, ale nie można jeszcze ogłosić sukcesu. Istnieje potencjał do odbudowy, ale wymaga to długotrwałych działań. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tajemnicze struktury w antarktycznych wodach. Naukowcy już wiedzą, jak powstały
Brytyjska ekspedycja poszukiwała w wodach Antarktyki zaginionego okrętu, a natknęła się na ponad tysiąc kolistych struktur. Dzięki ich szczegółowej analizie wiemy, kto był podwodnym „architektem”.
Od wielu dekad trwały poszukiwania wraku statku „Endurance”, który zatonął w listopadzie 1915 roku w Morzu Weddella. Jednostka należała do słynnej ekspedycji badawczej prowadzonej w Arktyce przez Ernesta Shackletona. Wyprawa ta obrosła wieloma mitami i legendami. Wraku poszukiwała również grupa Weddell Sea Expedition 2019. Nie udało się jej zlokalizować statku (to zrobiła inna ekspedycja w 2022 roku), ale na dnie przeraźliwe zimnego oceanu odkryto niezwykłe ślady. Okrągłe struktury. Kto lub co je zbudowało? Odkrycia dokonano w zachodnim Morzu Weddella, w obszarze, który stał się dostępny dopiero po oderwaniu się wielkiej góry lodowej w 2017 roku. Region ten był wcześniej niemal nieznany i ukryty pod lodem. Znalezisko opisała grupa badaczy z Uniwersytetów w Exeter i Essex na łamach „Frontiers in Marine Science”. Zdalnie sterowany pojazd „Lassie” zlokalizował ponad 1000 okrągłych struktur. Nie były one rozrzucone losowo, lecz zorganizowane w odrębne wzory na dnie morskim. Każda ze struktur miała zaledwie kilkanaście centymetrów średnicy, ale układały się w większe grupy. Rybi budowniczowie „Budowniczymi” okazała się ryba okoniokształtna Lindbergichthys nudifrons. Okrągłe „instalacje” są tak naprawdę skupiskami gniazd tych ryb. Ale do tej pory naukowcy nie napotkali nic podobnego. Po raz pierwszy sfilmowano je w Morzu Weddella w 2019 roku i opisano teraz na łamach periodyku naukowego. Naukowcy zaobserwowali, że każde gniazdo było strzeżone przez rybę rodzicielską, chroniącą jaja przed drapieżnikami. Ta niezwykła organizacja rybiej wylęgarni jest uważana za strategię przetrwania. Osobniki w centrum zgrupowań okręgów zyskują ochronę, osłonięte przez sąsiadów. Z kolei samotne gniazda na obrzeżach są zajmowane przez większe, silniejsze osobniki, lepiej przygotowane do obrony swoich gniazd. Okrągłe gniazda – ku zaskoczeniu naukowców – są ułożone w złożone, geometryczne wzory, takie jak owale, półksiężyce i przywodzące na myśl literę U. Uważa się, że jest to forma grupowej obrony przed drapieżnikami. Podwodne materiały budowlane Rybie gniazda w arktycznym morzu są zbudowane przede wszystkim z miękkiego osadu (sedymentu) dna morskiego, w którym ryby wykopują zagłębienia. Wiele gniazd zawierało dodatkowe „cegiełki” w postaci elementów skalnych lub muszli. Skały były też widoczne obok gniazd – być może tam ryby uciekają w przypadku zagrożenia. W gniazdach ryby składają tarło, czyli jajeczka. Naukowcy odnotowali, że gniazda były regularnie czyszczone przez rybich rodziców, nawet poza sezonem lęgowym. Znaczenie odkrycia To odkrycie ujawnia rozległe i aktywne tarliska ryb na dnie Morza Weddella, w regionie Antarktydy, który był wcześniej niedostępny i ukryty pod grubą pokrywą lodową. Ustalenie brytyjskich naukowców dostarcza niezbędnych dowodów, które wzmacniają argumenty za ustanowieniem dużego Morskiego Obszaru Chronionego na Morzu Weddella. Chroniąc ten obszar, naukowcy dążą do zabezpieczenia nie tylko fok i pingwinów, ale także tych ukrytych podwodnych „żłobków”. Źródło: Frontiers in Marine Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Niezwykły dorsz olimpijczyk przepłynął 860 kilometrów w górę rzeki. To absolutny rekordzista
Australijski dorsz Murray Arnie dokonał niemożliwego – wykorzystał powodzie i wyruszył w niespotykaną dla jego gatunku podróż, podczas której pokonał prawie tysiąc kilometrów, z czego większość w górę rzeki. Chociaż nie od razu pochwalił się olimpijskim wyczynem, to naukowcom udało się prześledzić jego trasę. Jego ekscesy mogą świadczyć o poprawie kondycji całego ekosystemu.
Arnie jest dorszem Murray, czyli dużą, słodkowodną rybą drapieżną zamieszkującą Australię i teraz już na zawsze zapisał się w annałach historii. Pobił absolutny rekord migracji swojego gatunku, przepływając 860 kilometrów wzdłuż rzeki Murray. Drugie miejsce pokonało zaledwie 160 kilometrów, więc naukowcy głowią się, co wstąpiło w wielką rybę. Dorsz Arnie popłynął ku przygodzie Można się zastanawiać, co Arnie – który zawdzięcza swoje imię australijskiej pływaczce, mistrzyni olimpijskiej Ariarnie Titmsie – tak właściwie robił w rzece. Dorsze są przecież rybami słonowodnymi, a najbardziej kojarzymy je z dorszem atlantyckim. Cóż, Arniego łączy z nimi jedynie nazwa – dorsz Murray to kompletnie inny gatunek ryby. To duży, słodkowodny drapieżnik. Olimpijczyk został oznakowany w 2022 roku w Mullaroo Creek, około 13 godzin jazdy samochodem od Sydney. Miał wówczas 4 lata i ważył niespełna 1,7 kilograma i nikt nie spodziewał się, że dokona niemożliwego. To historia jak z filmu o najmniejszym chłopcu z klasy, który zostaje rekordzistą świata. Powódź, która zmieniła wszystko Niedługo po oznakowaniu przez region zamieszkiwany przez sympatycznego Arniego przetoczyły się ciężkie powodzie, a ryba rozpoczęła swoją niebywałą wędrówkę. Wykorzystała zalewającą teren wodę i upadające tamy, by pokonać dystans, który wcześniej wydawał się niemożliwy do osiągnięcia dla tego gatunku. W ciągu niespełna dwóch miesięcy ryba pokonała 760 kilmetrów w górę rzeki Murray, a następnie, w ciągu kilkunastu kolejnych tygodni przebyła 100 kilometrów w dół rzeki, wykorzystując inne koryta i wracając w kierunku domu. Łącznie Arnie zwiedził 860 kilometrów, bijąc dotychczasowy rekord innego dorsza Murray, który wynosił… 160 kilometrów. To deklasacja. Naukowcy śledzili jego trasę z zapartym tchem Jednym z pierwszych, którzy zauważyli dane wskazujące na ekstremalną migrację Arniego, był Zed Tonkin z Departamentu Energii, Środowiska i Działań Klimatycznych australijskiego stanu Wiktoria. Dla badaczy było to całkowite zaskoczenie, ponieważ w historii badań nad tym gatunkiem nie zaobserwowano podobnego przypadku. Tonkin uważa, że zjawisko to nie byłoby możliwe, gdyby nie specyficzne warunki hydrologiczne: podczas powodzi usunięto bariery w systemie rzecznym Murray, co stworzyło korytarz umożliwiające podróże. – Dla ryb było to jak zaproszenie – twierdzi naukowiec. Arnie na przedpolu dorszowej ofensywy Rekordowa migracja Arniego ma nie tylko wymiar symboliczny, ale i naukowy. Jak uważają badacze możliwość rozrodu i migracji dorszów Murray jest wyznacznikiem dobrej kondycji ekosystemu rzecznego. To wyjątkowe zwierzęta: dorsze te mogą dożyć nawet 48 lat, osiągnąć 1,8 metra długości i ważyć ponad 80 kilogramów. Ich przetrwanie wpływa na stabilność biologiczną całego systemu rzeki, a zrozumienie zachowań Arniego pozwoli naukowcom dostosować przepływ wody w celu ochrony środowiska na całym świecie. Dziękujemy, Arnie! Źródło: phys.org, Ecological Applications Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy zwierząta też mają złudzenia optyczne? Te ptaki okazały się całkiem odporne
Czy to możliwe, że niektóre zwierzęta mogą padać ofiarą złudzeń optycznych podobnie jak ludzie? Naukowcy przeprowadzili nietypowy eksperyment z udziałem ryb i ptaków. Zastosowano prosty wizualny trik, znany z psychologii człowieka. Rezultat badań określono jako „uderzający”.
Czy kiedykolwiek patrzyłeś na dwa koła o dokładnie tej samej wielkości i przysiągłeś, że jedno jest większe? Gdy umieścimy koło wśród innych mniejszych kół – wydaje się większe, a gdy wśród większych – skurczy się na naszych oczach. To tzw. iluzja Ebbinghausa, klasyczny przykład tego, jak kontekst może kształtować to, co widzimy. Dr Maria Santacà z Wydziału Biologii Behawioralnej i Kognitywnej na Uniwersytecie Wiedeńskim poddała tej próbie… ptaki i ryby. Ekspertka bada powiązanie złudzeń wzrokowych z ewolucyjnymi korzeniami percepcji. Zastanawia ją to, czy podobieństwa i różnice między gatunkami odzwierciedlają wspólne pochodzenie i złożoność neuronalną, czy też unikatowe adaptacje do środowisk ekologicznych i społecznych. Ryby kontra ptaki: dwa światy widzenia W eksperymencie wzięły udział dwa bardzo różne gatunki: ryba gupik (Poecilia reticulata) i gołąb (Streptopelia risoria). Gupiki zamieszkują płytkie tropikalne strumienie pełne migoczącego światła, gęstej roślinności i nieprzewidywalnych drapieżników. Ich przetrwanie zależy od szybkich decyzji: wyboru partnera, dołączenia do ławic i ucieczki przed zagrożeniami. W tak urozmaiconym świecie możliwość oceny względnej wielkości może być kluczowa. Z kolei w przypadku gołębi (Streptopelia risoria) mamy do czynienia z lądowymi ptakami spożywającymi ziarno. Spędzają większość czasu na dziobaniu małych nasion rozrzuconych na ziemi. Precyzja i dbałość o szczegóły mogą być ważniejsze niż analiza otoczenia. Co więcej, ich widzenie obuoczne pozwala im na trafną ocenę odległości i rozmiaru w zupełnie innym kontekście. Kręgi złudzenia W eksperymentach naukowcy układali karmę w formie kręgów. Wyniki były uderzające: gupiki konsekwentnie ulegały iluzji. Gdy pokarm był otoczony mniejszymi kręgami, gupiki wybierały go częściej, jakby rzeczywiście był większy i było go więcej. Ich percepcja była bardzo podobna do percepcji ludzi. U ptaków sytuacja wyglądała jednak inaczej. Na poziomie grupy nie wykazywały one wyraźnej podatności na iluzję, chociaż niektóre osobniki dawały się „oszukać” podobnie jak ludzie. To sugeruje, że ten gatunek gołębia może być mniej podatny na wpływ otaczającego kontekstu i jest bardziej skupiony na szczegółach. Koła dające wgląd w ewolucję Ustalenia te dają wgląd w biologię ewolucyjną. Przebadane ryby ulegają iluzji, podobnie jak ludzie. To sugeruje, że polegają na przetwarzaniu globalnym – widzą cały kontekst, co pomaga im szybko oceniać rozmiary w wizualnie złożonym środowisku podwodnym. Z kolei gołębie w dużej mierze ignorują złudzenie. Ich sposób widzenia jest bardziej lokalny i zorientowany na detale, co jest kluczowe dla ich stylu życia, czyli precyzyjnego wydziobywania małych nasion z ziemi. Wniosek? Percepcja to ewolucyjny kompromis, nie dążenie do doskonałej dokładności. Mózg wybiera te „skróty”, które najlepiej służą przetrwaniu gatunku w jego specyficznej niszy ekologicznej. Badanie iluzji u różnych gatunków pomaga nam zrozumieć nie tylko, jak zwierzęta widzą, ale także jak percepcja ewoluuje, by sprostać wyzwaniom życia na Ziemi. Źródło: Frontiers in Psychology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ekstremalne nurkowane kilkutonowych płaszczek. Już wiadomo, po co to robią
„Diabły morskie”, czyli olbrzymie płaszczki zwane mantami, zapuszczają się nawet na ponad kilometr pod powierzchnię oceanu. Tak dalekie eskapady są dla naukowców zaskoczeniem. Teraz wyjaśniono ich przyczynę.
Manty (Mobula birostris) to największe płaszczki, które zamieszkują tropikalne i subtropikalne oceany na całym świecie. Ich rozpiętość wraz z płetwami sięga nawet ponad 9 m, a największe egzemplarze ważą nawet kilka ton, czyli tyle co samochody. Te zwierzęta są bardzo trudne w badaniach, gdyż zapuszczają się bardzo głęboko pod powierzchnię oceanu. Duży krok w ich poznaniu poczynił właśnie międzynarodowy zespół badaczy m.in. z Australii, Indonezji i Peru. Wyniki ich dociekań opublikowano na łamach czasopisma „Frontiers in Marine Science”. Daleki wycieczki płaszczek gigantek Manty słyną ze swoich dalekich wypadów. Pokonują tysiące kilometrów między siedliskami. Większość czasu spędzają blisko powierzchni. Zdarza im się nawet wyskakiwać ponad nią – ponoć robią to, by pozbyć się pasożytów z powierzchni ciała. Aby zbadać peregrynacje „diabłów morskich”, naukowcy zamontowali na ich skórze 24 odbiorniki. Osobniki pochodziły z trzech lokalizacji: Raja Ampat we wschodniej Indonezji, okolic Tumbes u wybrzeży północnego Peru oraz Whangoroa w północnej Nowej Zelandii. Urządzenia miały umożliwić ich dokładnie śledzenie. Nie były to jednak proste badania, bo naukowcom udało się odzyskać jedynie 8 z urządzeń. A całe badanie trwało 10 lat – od 2012 do 2022 roku. Arcygłębokie nurkowanie Wnioski z analiz uzyskanych danych były zaskakujące. Jednym z najciekawszych ustaleń jest to dotyczące zanurzania się części mant aż na głębokość ponad 1200 m! Odnotowane je w zaledwie kilkudziesięciu przypadkach. – Pokazujemy, że daleko od brzegu manty oceaniczne są zdolne do nurkowania na głębokości przekraczające 1200 metrów, znacznie głębiej niż wcześniej sądzono – powiedział główny autor, dr Calvin Beale, który napisał doktorat na Uniwersytecie Murdoch. Przyczyny głębokich zanurzeń Manty nie nurkowały tak głęboko dla przyjemności. Badacze dopatrują się kilku przyczyn. – Te nurkowania, które wiążą się z późniejszym wzmożonym przemieszczaniem się w poziomie, mogą odgrywać ważną rolę w pomaganiu mantom w gromadzeniu informacji o środowisku i nawigacji po otwartym oceanie – tłumaczy dr Beale. Oznacza to, że ekstremalne zanurzenia są potem pomocne w nawigowaniu na duże odległości. Te najgłębsze nurkowania odbywały się u wybrzeży Nowej Zelandii. Charakteryzowały się stopniowym spadkiem i krótkim czasem spędzonym na maksymalnych głębokościach. Sugeruje to, że zwierzęta nie nurkowały tak głęboko w poszukiwaniu pożywienia lub uciekając przed drapieżcą. Zamiast tego manty mogły zbierać takie informacje, jak zmiany natężenia i gradientu pola magnetycznego Ziemi lub zmiany stężenia tlenu, temperatury, a nawet poziomu światła. – Nurkując i „próbkując” te sygnały, mogły stworzyć mentalną mapę, która pomaga im nawigować po rozległych, pozbawionych szczegółów obszarach otwartego oceanu – wyjaśnił dr Beale. Po wynurzeniu z głębi płaszczki pokonywały z reguły bardzo duże odległości, rzędu ponad 200 km. To dodatkowo wzmacnia teorię, że ekstremalne nurkowania mogą służyć innym celom niż żerowanie. Źródło: Frontiers in Marine Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Niewielka rybka z czasów dinozaurów to przodek karpia. Odkrycie sprzed milionów lat
Zwykle, kiedy myślimy o czasach T. rexa, stają nam przed oczami gigantyczne dinozaury. Ale najnowsze odkrycie naukowców z tego okresu to malutka, 4-centymetrowa rybka. Stanowi klucz do poznania pochodzenia większości znanych dziś ryb słodkowodnych, w tym karpi i sumów.
– Dinozaury są dość ekscytujące, więc poświęcono im dużo czasu i wysiłku. Dzięki temu wiemy wiele o tym, jak wyglądały, ale zaledwie liznęliśmy temat, jeśli chodzi o zrozumienie różnorodności prehistorycznych ryb słodkowodnych – mówi dr Don Brinkman, który analizował nowo opisaną skamieniałość. Wygląda na to, że teraz paleontolodzy poczynili ważny krok w tym kierunku. Odkryli nieznany gatunek ryby słodkowodnej, która była praprzodkiem m.in. dzisiejszego karpia. Maleńka ryba z czasów dinozaurów Skamieniałość odkryta w kanadyjskiej Albercie jest niewielka. Ryba miała zaledwie 4 cm długości. Nazwano ją Acronichthys maccagnoi. Opisano ją właśnie na łamach prestiżowego czasopisma „Science”. Szczątki tej ryby dostarczają nowych informacji na temat pochodzenia i ewolucji ryb otwartopęcherzowych, do których należą obecnie dwie trzecie wszystkich gatunków słodkowodnych, w tym sumy czy karpie. Okaz pochodzi z późnej kredy, około 100,5–66 milionów lat temu, czyli z czasów, w których żyły dinozaury, w tym na przykład słynny tyranozaur. Znaczenie odkrycia To znalezisko jest ważne z kilku powodów. Po pierwsze – to nieznany nauce gatunek. Po drugie, znalezisko to sugeruje, że transformacja gatunków morskich do słodkowodnych nastąpiło co najmniej dwukrotnie w trakcie ewolucji ryb otwartopęcherzowych. – Acronichthys jest tak ekscytujący, ponieważ wypełnia lukę w naszej historii nadrzędu ryb otwartopęcherzowych. Jest najstarszym północnoamerykańskim przedstawicielem tej grupy. Dostarcza niesamowitych danych, które pomagają udokumentować pochodzenie i wczesną ewolucję tak wielu żyjących obecnie ryb słodkowodnych – wyjaśnia współautor artykułu, prof. Neil Banerjee. Zagadka rozprzestrzenia ryb słodkowodnych To, jak zbudowana była ta niewielka ryba umożliwiło zobrazowanie wykonane z pomocą mikrotomografu komputerowego. Dostrzeżono pierwsze cztery kręgi zmodyfikowane w taki sposób, aby przekazywać drgania z pęcherza pławnego do „ucha”. Pęcherz pławny to organ wypełniony gazem, który pozwala rybom utrzymać pozycję w wodzie bez wydatkowania znacznej ilości energii. Naukowcy stwierdzili, że moment, w którym ta grupa zwierząt przystosowała się do warunków słodkowodnych nastąpił około 154 miliony lat temu, po tym, jak superkontynent Pangea zaczęła się rozpadać około 200 milionów lat temu. Nie jest jednak jasne, jak ta ryba przemieściła się na inne kontynenty poprzez słone oceany, których nie mogła przepłynąć. Źródło: Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Szczęki jak z „Obcego”: te ryby oszukały ewolucję, by przetrwać w wodach Antarktyki
Nototeniowce odniosły sukces w jednym z najtrudniejszych środowisk na Ziemi: Oceanie Południowym. Naukowcy zbadali, co dokładnie dało im przewagę nad innymi gatunkami. Ich sekret tkwi w konstrukcji szczęk.
W antarktycznym Oceanie Południowym temperatura wody spada poniżej zera i miesiącami panuje ciemność. A jednak to właśnie w nim świetnie radzi sobie grupa niezwykłych ryb: nototeniowców. Są nie tylko odporne na niskie temperatury – okazuje się, że ich czaszki mają też niespotykaną u innych ryb konstrukcję. „Ryby lodowe” – królowie Oceanu Południowego Po angielsku zwane „icefish” (ryby lodowe), nototeniowce wyewoluowały z jednego przodka do setek gatunków. Jedne pływają tuż pod powierzchnią, inne żyją na dnie, a jeszcze inne w toni wodnej. Zajęły nisze, w których inne ryby nie przetrwałyby ani chwili. Tajemnica tego sukcesu została niedawno odsłonięta przez badaczy z Rice University (Teksas, USA). Okazuje się, że nototeniowce przebudowały własne czaszki, tworząc unikalne rozwiązania konstrukcyjne. Modularność, czyli osobne ścieżki ewolucji Kluczowa okazała modularność – podział ciała na półniezależne części, które mogą ewoluować oddzielnie. Dzięki temu organizm zyskuje większą swobodę zmian, bo modyfikacja jednego modułu nie wymaga przeobrażenia całej reszty. Modularność występuje w świecie zwierząt powszechnie – na przykład ptasie dzioby ewoluują niezależnie od skrzydeł. Jednak historia nototeniowców jest wyjątkowa. Naukowcy przeanalizowali budowę ponad 170 gatunków nototeniowców. Za pomocą mikrotomografii komputerowej stworzyli trójwymiarowe modele ich czaszek. Odkryli, że ryby rozdzieliły szczęki na górny i dolny segment, które zaczęły ewoluować niezależnie od siebie. Jak podkreśla zespół badawczy, natura dała nototeniowcom dodatkowe narzędzie, otwierające całkiem nowe możliwości. Dwie szczęki, dwa kierunki rozwoju Ta innowacja przyniosła zdumiewające skutki. Oddzielne szczęki mogły szybciej dostosowywać się do różnych strategii żerowania. Część gatunków wykształciła potężne, miażdżące szczęki, idealne do polowania na przydenne organizmy. Inne wyspecjalizowały się w szybkim zasysaniu drobnych, ruchliwych zdobyczy w otwartej wodzie. Modułowe szczęki były kluczowe w okresie wielkich zawirowań klimatycznych w Antarktyce i Oceanie Połuniowym – powstaniem Prądu Wiatrów Zachodnich, cyklami zlodowaceń i okresami ociepleń. W czasach niestabilności szybsza ewolucja była kluczowa. Najlepiej widać to na przykładzie kości szczękowej (maxilla), w której niewielkie zmiany kształtu całkowicie odmieniały sposób chwytania ofiary. Podbój najbardziej nieprzyjaznych wód na Ziemi Nototeniowce mają jeszcze jedną niezwykłą cechę – białka zapobiegające zamarzaniu krwi. Mogą bez szwanku funkcjonować w ujemnych temperaturach, możliwych w zasolonych wodach Antarktyki. Niektóre z nich – bielankowate – mają bezbarwną, pozbawioną hemoglobiny krew. W połączeniu z modularnymi szczękami pozwoliło to nototeniowcom podbić jedno z najtrudniejszych środowisk na Ziemi. Mogły rozwinąć się w całą paletę form, wyspecjalizowanych w różnych niszach ekologicznych. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.