Molinezja meksykańska od 100 tys. lat tworzy własne kopie. Naukowcy właśnie poznali jej sekret
Molinezje meksykańskie nie potrzebują samców – i najprawdopodobniej nigdy nie będą. Nowe badanie wykazuje, że potrafią one usuwać i naprawiać mutacje genetyczne, które w innym przypadku stałyby się plagą dla gatunku rozmnażającego się przez autoklonowanie.
Kiedy molinezja meksykańska mówi, że nie potrzebuje samca, należy jej wierzyć. Każdy osobnik tego niewielkiego gatunku ryby, zamieszkującego słodkowodne strumienie Meksyku i południowego Teksasu, jest samicą. Rozmnażają się one wyłącznie bezpłciowo, wydając na świat własne klony. Ewolucyjna zagadka molinezji amazońskich: jak unikają genetycznej pułapki? Choć taka niezależność budzi podziw, dla biologów stanowi ewolucyjny paradoks. Zgodnie z teorią ewolucji przynajmniej część rozmnażania płciowego jest potrzebna, by utrzymać różnorodność genetyczną, która zmniejsza ryzyko wyginięcia gatunku. Jak więc te ryby zdołały przetrwać i rozwijać się przez tysiące lat? Według nowego badania opublikowanego w czasopiśmie „Nature”, molinezje amazońskie nie ucierpiały z powodu przewidywanych negatywnych skutków rozmnażania bezpłciowego. Co więcej, naukowcy odkryli, że gatunek ten posiada „tajną broń”, która pomaga mu niwelować wady takiej strategii rozrodu. Odkrycie rzuca nowe światło na to, w jaki sposób molinezje amazońskie – i inne gatunki rozmnażające się bezpłciowo – unikają ewolucyjnej pułapki wyginięcia. Rybia siła samic Molinezje meksykańskie (Poecilia formosa) to małe rybki o zaokrąglonych płetwach, nie większe od kciuka, nalezące do piękniczkowatych, podobnie jak popularne wśród akwarystów gupiki czy mieczyki. Gatunek ten pojawił się około 100 tys. lat temu, gdy samica molinezji atlantyckiej skrzyżowała się z samcem molinezji żaglopłetwej. Zwykle takie międzygatunkowe połączenia prowadzą do bezpłodnego potomstwa, jednak w tym przypadku powstał wyjątkowy gatunek zdolny do rodzenia żywych klonów samego siebie. Co ciekawe, ryby te wciąż muszą współżyć z samcami innych gatunków, aby uruchomić proces autoklonowania (zwany gynogenezą), ale ich potomstwo nigdy nie przenosi DNA tych samców. Gdy molinezje amazońskie zostały odkryte w 1932 roku, były pierwszymi znanymi kręgowcami zdolnymi do rozmnażania bezpłciowego. Choć od tego czasu odkryto dziesiątki innych kręgowców o podobnych zdolnościach – w tym warany z Komodo i rekiny młoty – molinezje amazońskie są jednymi z nielicznych, które robią to wyłącznie w ten sposób. Jak udało im się utrzymać taką strategię przez tak długi czas pozostawało zagadką. „Genetyczne porządki”: jak molinezje naprawiają swoje DNA – Według obecnych modeli kumulacji mutacji genetycznych molinezje amazońskie powinny były wyginąć po około 10 tys. lat – twierdzi Edward Ricemeyer, biolog z Uniwersytetu Ludwika i Maksymiliana w Monachium. Uczony, który rozpoczął badania nad molinezjami amazońskimi w 2019 roku podkreśla, że badacze wciąż nie wiedzą, w jaki sposób gatunki rozmnażające się bezpłciowo, zwłaszcza tak złożone jak kręgowce, unikają nagromadzenia szkodliwych mutacji genetycznych. Aby to sprawdzić, eksperci przeanalizowali genomy kilku molinezji amazońskich. Odkryli, że ryby te od dziesiątek tysięcy lat prowadzą swoiste „genetyczne porządki”, które pomagają im utrzymać stabilność materiału genetycznego. Analiza wykazała, że szkodliwe mutacje pojawiają się u molinezji amazońskich równie często, jak u ich krewniaków rozmnażających się płciowo. Wygląda jednak na to, że ryby te wykorzystują mało poznany mechanizm genetyczny, który pozwala usuwać lub naprawiać takie mutacje, zanim zdążą się nagromadzić. Proces ten, znany jako konwersja genowa (gene conversion), polega na zastąpieniu fragmentu DNA w chromosomie odpowiadającą mu sekwencją skopiowaną z podobnego fragmentu na innym chromosomie. Taką zdolność mają również ssaki, w tym ludzie, u których mechanizm ten służy głównie naprawie uszkodzeń DNA. U molinezji amazońskich konwersja genowa wydaje się jednak pełnić dodatkową rolę. Działa podobnie jak zjawisko rekombinacji crossing-over, czyli procesu mieszania genów matki i ojca w gatunkach rozmnażających się płciowo. Dzięki temu powstaje zmienność genetyczna, na którą może oddziaływać dobór naturalny. W efekcie możliwe jest usuwanie lub naprawa niekorzystnych mutacji. Naukowcy od dawna podejrzewali, że gatunki rozmnażające się bezpłciowo mogą mieć podobny mechanizm ochronny. – To jednak pierwszy raz, gdy udało się bezpośrednio wykazać, że rzeczywiście tak się dzieje – podkreśla Edward Ricemeyer. Sekret rozmnażania bezpłciowego – Prawdopodobnie podobny mechanizm działa również u innych takich organizmów – po prostu jeszcze go nie wykazano – mówi prof. Micah Dunthorn, mikrobiolog z Uniwersytetu w Oslo. Podkreśla przy tym, że warto byłoby przeprowadzić podobne analizy u innych gatunków rozmnażających się bezpłciowo. Jak dodaje, szczególnie interesujące byłoby sprawdzenie, jak powszechny jest ten mechanizm u innych zwierząt, roślin i grzybów, a także czy występuje on u mikroskopijnych eukariontów, takich jak protisty. Spośród tysięcy gatunków rozmnażających się poprzez klonowanie naukowcy przeprowadzili dotąd szczegółowe analizy genomu jedynie u niewielkiej liczby z nich. Zrozumienie tych mechanizmów genetycznych może mieć wiele praktycznych zastosowań – od modyfikacji genetycznych roślin uprawnych, po nowe strategie leczenia chorób. Jak zauważa prof. Edward Ricemeyer, rak to w istocie choroba, w której klonalna linia komórek gromadzi mutacje, pozwalające jej szybciej rosnąć i wypierać zdrowe komórki. Choć molinezje amazońskie są fascynujące same w sobie, ich niezwykła zdolność do klonowania może pomóc naukowcom lepiej zrozumieć, jak przeciwdziałać jednemu z najpoważniejszych zagrożeń dla zdrowia ludzi. Źródło: National Geographic
Dwie „ryby zagłady” pojawiły się w południowej Kalifornii. Uratowały je plażowiczki
Wstęgor królewski jest dużą rybą głębinową o wyjątkowym kształcie srebrnej „taśmy”. Bardzo rzadko zdarza się, że wypływa na powierzchnię, a jeszcze rzadziej – że jest wyrzucany przez fale na brzeg. Ale to, żeby na plaży pojawiły się dwa wstęgory jednocześnie, jest czymś niespotykanym. Do tego jednak właśnie doszło na plaży w Cabo San Lucas w meksykańskiej części Kalifornii.
W Cabo San Lucas, na meksykańskiej części Półwyspu Kalifornijskiego, doszło do wyjątkowo rzadkiego spotkania ludzi z rybami: dwa wstęgory królewskie (Regalecus glesne), potocznie nazywane „rybami zagłady”, zostały wyrzucone na brzeg. Zdarzenie sfilmowała turystka ze Stanów Zjednoczonych, Monica Pittenger, która wraz z siostrą pomagała rybom dostać się z powrotem do wody. Sensacja na plaży w Meksyku Autorka filmu relacjonowała, że początkowo z oddali dostrzegła coś bardzo jasnego, ruchomego i intensywnie błyszczącego. Okazało się, że były to dwa ogromne, srebrzyste stworzenia o niezwykłym, wręcz „obcym” wyglądzie, który przywodził na myśl sceny z filmów science-fiction. Wstęgory królewskie charakteryzują się długim, bocznie spłaszczonym ciałem przypominającym srebrną wstęgę oraz efektowną czerwoną płetwą grzbietową, która u żywych osobników faluje w wodzie. Początek płetwy grzbietowej tworzy długie, przypominające pióropusz wyrostki na głowie. To jedna z najbardziej niezwykłych ryb na świecie – nic dziwnego że wzbudziła sensację. Tym bardziej, że były to dwa osobniki. Ratowanie dwóch wstęgorów Choć na plaży w Cabo San Lucas zebrał się tłum gapiów, większość osób – w tym wielu obecnych tam mężczyzn – zachowywała się biernie. Do akcji szybko wkroczyła siostra Moniki Pittenger która „nie potrafiła patrzeć na cierpienie zwierząt”. Kobieta bez wahania zaczęła spychać pierwszego wstęgora z powrotem do wody. Ostatecznie pomogło jej kilku innych świadków oraz mała dziewczynka. Wstęgor wrócił do oceanu, cała grupa zajęła się drugą rybą i przeprowadziła kolejną udaną operację ratunkową. Czy to faktycznie uratuje wstęgory? Ryby te wypływają na powierzchnię wody w wyjątkowych przypadkach, prawdopodobnie są to osobniki chore, osłabione lub u kresu życia. Trudno zatem powiedzieć, czy ich życie zostało uratowane, czy tylko nieco przedłużone. Wstęgory na filmie Moniki Pittenger wydawały się być w dobrej kondycji – obydwa próbowały aktywnie wrócić do wody, wijąc się na plaży, oba też wyglądały na osobniki w sile wieku, bez widocznych uszkodzeń na ciele. Dlaczego wstęgor to „ryba zagłady”? Ten przydomek wywodzi się z japońskiego folkloru, według którego pojawienie się wstęgorów na powierzchni zwiastuje kataklizm, np. trzęsienie ziemi. Jednak naukowcy podkreślają, że nie ma na to żadnych dowodów. Wokół wstęgorów narosło znacznie więcej opowieści i mitów, np. Wikingowie nazywali je „królami śledzi” i otaczali ogromnym szacunkiem. Źródło: Monica Pittenger, The Charlotte Observer, Newsweek Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ryba z „ludzkimi” zębami istnieje naprawdę. Bez problemu potrafi przegryźć żyłkę, a nawet... ugryźć wędkarza
Oceaniczne głębiny kryją stworzenia rodem z filmów grozy. Jednym z nich jest sargus owczak – ryba o uzębieniu do złudzenia przypominającym ludzkie. Spotkanie z nią może zakończyć się bolesną raną.
W tym artykule: Czym jest sargus owczak? Jak wygląda ryba z zębami jak ludzkie? Czym żywi się ryba z „ludzkimi” zębami? Sargus owczak to trudna zdobycz Inne ryby z zębami jak ludzkie Hasło „ryba z zębami” wielu osobom przywodzi na myśl gatunki drapieżne, które można złowić w polskich wodach. Ich królem jest sum europejski – największa (bo osiągająca do trzech metrów długości) i najbardziej żarłoczna ryba słodkowodna, którą można złapać na haczyk w naszym kraju. Otwór gębowy tego kolosa jest silnie uzębiony, ale niemałe wrażenie robią także zęby znacznie pospolitszego szczupaka, a nawet mniejszego okonia. Jednak to nie te wodne drapieżniki zdumiewają najbardziej. Trzeba bowiem wspomnieć, że w oceanicznej toni kryją się gatunki, które wyglądają jak stwory z horroru. Do takich zalicza się choćby żabnica, jednak nawet ten potwór nie prezentuje się tak niezwykle, jak żyjący na znacznie płytszych wodach ryba z „ludzkimi” zębami. Czym jest sargus owczak? Ryba, o której mowa, to Archosargus probatocephalus, czyli sargus owczak lub sparus owczarz. Pod tą nazwą kryje się gatunek ryby morskiej z rodziny prażmowatych, zaliczanej do rzędu okoniokształtnych. Najbrzydsze ryby świata mają wyjątkową strategię rozmnażania. Samiec dosłownie wszczepia się w samicę Te zwierzęta świetnie przystosowały się do życia w bardzo trudnym środowisku: zimnych i ciemnych głębinach morskich. Udało im się to dzięki unikatowemu sposobowi rozrodu. Tak jak u wielu innych ryb prażmowatych, u sargusa owczaka stwierdza się hermafrodytyzm. Młode osobniki z tego gatunku mają żeńskie i męskie gruczoły, a u dorosłych ryb nierzadko dochodzi do zmiany płci. Gdzie żyje ryba z zębami jak ludzkie? Sargus owczak żyje w zachodniej części Oceanu Atlantyckiego, w cieplejszych wodach przybrzeżnych. Najwięcej osobników z tego gatunku występuje na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych i w Zatoce Meksykańskiej, ale nie tylko. Należy bowiem wspomnieć, że sargusa owczaka można spotkać także u wybrzeży Ameryki Południowej. Jak wygląda ryba z zębami jak ludzkie? Tak jak pozostali przedstawiciele rzędu okoniokształtnych, sargus owczak ma silnie bocznie spłaszczone ciało i długą dwuczęściową płetwę grzbietową. Charakteryzuje się brązowoszarym ubarwieniem. Na bokach ciała wyraźnie odznaczają się szerokie, ciemne pasy, usytuowane pionowo. Sargus owczak osiąga do 92 cm długości, do 60 cm wysokości i do 9 kg masy ciała. Tak duże okazy są jednak rzadko wyławiane. Najczęściej wędkarze wyciągają na haczyku ryby osiągające do 2000 gramów. Swoją „owczą” nazwę (w USA sargus owczak jest znany jako sheepshead fish) Archosargus probatocephalus zawdzięcza pyskowi, który rzeczywiście przypomina nieco pysk owcy. Najbardziej zaskakujące jest jednak to, co ryba skrywa w otworze gębowym. Czym żywi się ryba z „ludzkimi” zębami? Archosargus probatocephalus gustuje w skorupiakach i mięczakach. Jadłospis ryby składa się przede wszystkim z ostryg i innych małży. W jej menu pojawiają się także kraby. Taka specjalizacja pokarmowa sprawiła, że w toku ewolucji ryba wykształciła zęby, które do złudzenia przypominają ludzkie siekacze i trzonowce. Służą one do miażdżenia pancerzy ofiar ryby i ich fragmentowania. Sargus owczak to trudna zdobycz Nie jest łatwo złapać tę rybę na haczyk, bo sargus owczak z łatwością przegryza żyłkę. Wędkarz, który złowi rybę z zębami jak ludzkie może mówić o sporym szczęściu, ale euforia nie powinna wziąć góry nad ostrożnością. Podczas odhaczania, Archosargus probatocephalus może boleśnie ugryźć rozkojarzonego wędkarza. Inne ryby z zębami jak ludzkie Sargus owczak nie jest jedynym przedstawicielem słonowodnej fauny, który wykształcił zęby przypominające ludzkie. Takie uzębienie jest też atrybutem niektórych gatunków zaliczanych do rodziny rogatnicowatych. Ryby głębinowe to najdziwniejsze stworzenia, jakie istnieją na Ziemi. Ich wygląd budzi przerażenie Morskie potwory występują w wielu mitach i legendach. Jednak niekoniecznie trzeba ich szukać na kartkach książek. Głęboko pod powierzchnią wody żyją ryby głębinowe. To stworzenia, któr... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ryby-glebinowe-to-najdziwniejsze-stworzenia-jakie-istnieja-na-ziemi-ich-wyglad-budzi-przerazenie-fot-deagostini-getty-images-2916fd6.jpg" width="921" height="700" alt="Ryby głębinowe to najdziwniejsze stworzenia, jakie istnieją na Ziemi. Ich wygląd budzi przerażenie (fot. DeAgostini/Getty Images)" title="Ryby głębinowe to najdziwniejsze stworzenia, jakie istnieją na Ziemi. Ich wygląd budzi przerażenie (fot. DeAgostini/Getty Images)" /> Te charakterystyczne ryby żyją w wodach Oceanu Indyjskiego, Oceanu Spokojnego i Morza Południowochińskiego. To gatunki drapieżne, polujące na bezkręgowce (czasami wzbogacają jadłospis o glony). W czasie opieki nad młodymi stają się agresywne i zaciekle bronią swojego terytorium. Zdarzały się przypadki ataków na nurków. Większe osobniki swoimi „ludzkimi” zębami mogą łatwo przegryźć skafander i pozostawić na skórze bolesne rany. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Taka migracja rekina zdarza się raz na milion. Samica żarłacza tępogłowego pokonała ponad 7 tys. kilometrów
Złowiony u wybrzeży Nigerii żarłacz tępogłowy przepłynął rekordowe 7200 km. To pierwsza udokumentowana migracja między dwoma oceanami w historii tego gatunku.
Spis treści Niezwykły połów u wybrzeży Nigerii Jak żarłacz tępogłowy przepłynął dookoła Afryki? Wpływ zmian klimatu na zachowania rekinów Samica żarłacza tępogłowego złowiona przez rybaków w Nigerii okazała się największą eksploratorką w historii. Zachęcona prawdopodobnie prze ocieplające się wody, pokonała ponad 7 tysięcy kilometrów. To niezwykłe tym bardziej, że ten gatunek rekinów zwykle żyje w płytkiej strefie przybrzeżnej. Niezwykły połów u wybrzeży Nigerii Kiedy rybak Turawa Hakeem złapał dorodnego żarłacza tępogłowego nie przypuszczał, że połów ten stanie się naukową sensacją. Ten gatunek rekina jest dość powszechnie łowiony komercyjnie i sportowo. Okazało się że rekin jest oznakowany, wyposażony w nadajnik z napisem „Badania naukowe. Za zwrot – nagroda”. Zaciekawiony rybak skontaktował się mailowo z naukowcami. Maila odebrał Ryan Daly, ekolog z z Oceanographic Research Institute w RPA. I początkowo w niego nie uwierzył. Z informacji wynikało, że rekin musiał przebyć nie notowaną nigdy wcześniej odległość po tym, jak został oznakowany przez Daly’ego w 2021 roku. Przez rok po znakowaniu był wielokrotnie rejestrowany wzdłuż wybrzeży RPA i Mozambiku. Następnie zniknął z radarów, aż do lipca 2023 roku, kiedy to został złowiony prze Turawę Hakeena. Prawdopodobieństwo takiej migracji to jak raz na milion - podsumowuje Ryan Daly. Jak żarłacz tępogłowy przepłynął dookoła Afryki? Oznakowana samica przepłynęła rekordową trasę: około 7 200 km z Kanału Mozambickiego na Oceanie Indyjskim, aż do Lagos w Nigerii nad Oceanem Atlantyckim. To najdłuższa udokumentowana migracja tego gatunku i pierwszy, gdy żarłacz tępogłowy przepłynął między dwoma oceanami. Opis tej migracji opublikowano właśnie w czasopiśmie naukowym „Ecology”. Podróż samicy była wyjątkowa, ponieważ musiała pokonać Prąd Benguelski — jeden z największych na świecie zimnych prądów morskich, który przez co najmniej 55 000 lat stanowił barierę dla migracji żarłaczy tępogłowych wzdłuż zachodniego wybrzeża Afryki. Naukowcy przypuszczają, że rekin ominął zimne wody płynąc daleko od brzegu lub skorzystał z cieplejszych obszarów wody podczas zjawiska Benguela Niño, podobnego do El Niño. Podobne zachowania obserwowano już u innych ryb, np. makreli i sardynek. Wpływ zmian klimatu na zachowania rekinów Samice żarłaczy tępogłowych osiągają dojrzałość płciową w wieku 20 lat. Wcześniej są bardziej skłonne do eksploracji. Ta niezwykła podróż samicy sugeruje, że zmiany klimatyczne umożliwiają morskim gatunkom migrowanie na nowe obszary. Daly zauważa, że ocieplenie wód i przesunięcia prądów morskich mogą częściej umożliwiać różnym zwierzętom eksplorację nowych siedlisk. Źródło: National Geographic Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Niemożliwe stało się faktem. Naukowcy po raz pierwszy w historii zarejestrowali rekina w wodach Antarktydy
Czy w lodowatych wodach Antarktydy żyją rekiny? Wielu badaczy przez lata wykluczało taką możliwość. Tymczasem u wybrzeży Szetlandów Południowych podwodna kamera zarejestrowała trzymetrowego drapieżnika. Film wywołał niemałe poruszenie w świecie nauki.
Rekiny można spotkać u wybrzeży wszystkich kontynentów — z wyjątkiem Antarktydy. A przynajmniej tak dotąd sądziliśmy. W ubiegłym tygodniu naukowcy z Minderoo-UWA Deep-Sea Research Centre opublikowali nagranie przedstawiające ogromnego rekina (Somniosus antarcticus), który przepływa obok jednej z podwodnych kamer badawczych. Zwierzę zarejestrowano w lodowatych wodach Antarktyki, dotąd uznawanych za zbyt zimne, by rekiny mogły w nich przetrwać. (Nagranie wykonano w styczniu 2025 roku.) – Wszyscy trochę drapaliśmy się po głowach, bo chyba nie powinno się spotykać rekinów na Antarktydzie? – wspomina Alan Jamieson, profesor Uniwersytetu Australii Zachodniej i dyrektor Minderoo-UWA Deep-Sea Research Centre. Jak podkreśla prof. Alan Jamieson, to pierwszy przedstawiciel tego gatunku odnotowany w wodach Antarktydy. Rekina zaobserwowano w pobliżu Szetlandów Południowych, na głębokości około 500 metrów, w wodach o temperaturze bliskiej zamarzaniu. Jeśli zastanawiasz się, jak ten rekin mógł przetrwać w jednych z najzimniejszych wód na Ziemi, warto pamiętać, że nie jest to „zwykły” rekin. Somniosus antarcticus są bowiem wyjątkowo przystosowane do ekstremalnych warunków. Pierwszy rekin w wodach Antarktydy Somniosus antarcticus (ang. pacific sleeper sharks, czyli w wolnym tłumaczeniu „rekiny śpiące”), do których należy m.in. słynny rekin grenlandzki, to masywne, powolne drapieżniki zamieszkujące zimne i głębokie wody Arktyki oraz północnego Pacyfiku. Są obserwowane niezwykle rzadko, a ich ekstremalnie wolny metabolizm narzuca im życie na „niskich obrotach”. Na przykład rekin grenlandzki porusza się z prędkością nieprzekraczającą trzech kilometrów na godzinę i rośnie mniej niż jeden centymetr rocznie. Ten niespieszny tryb życia pozwala rekinom śpiącym oszczędzać energię, niezbędną do funkcjonowania w lodowatej wodzie. Co więcej, sprzyja on ich niezwykłej długowieczności. Według niektórych szacunków mogą żyć nawet ponad 400 lat. Niedawne badania genomu tych zwierząt wykazały obecność zduplikowanych genów związanych z naprawą DNA, funkcjonowaniem układu odpornościowego oraz ochroną przed stresem oksydacyjnym — mechanizmów, które ograniczają biologiczne skutki upływu czasu. Kolejny trik ułatwiający Somniosus antarcticus przetrwanie w zimnej wodzie tkwi w ich biochemii: ich tkanki są nasycone mocznikiem oraz N-tlenkiem trimetyloaminy (TMAO). Mocznik, powszechny związek obecny również w naszym moczu, pomaga rekinom utrzymać równowagę osmotyczną z otaczającą je wodą morską, jednak ma on też wadę – destabilizuje strukturę białek. Rozwiązaniem tego problemu jest TMAO, który wzmacnia białka rekina do tego stopnia, że mogą one sprawnie funkcjonować w temperaturach bliskich zeru. Choć wszystkie rekiny posiadają w swoich organizmach TMAO, u gatunków śpiących jego stężenie jest znacznie wyższe niż u pozostałych. – To prawdziwe rekiny polarne – mówi Dave Ebert, badacz rekinów z San Jose State University. I choć przyznaje, że zaobserwowanie rekina śpiącego u wybrzeży Antarktydy było ekscytujące, nie można tego uznać za całkowite zaskoczenie. Przypadek czy nowy rozdział w badaniach Antarktydy? Prof. Alan Jamieson wciąż nie może wyjść z podziwu, że na kamerze umieszczonej w głębinach Antarktyki pojawił się rekin śpiący. – W ciągu mojej 25-letniej kariery widziałem zaledwie cztery – mówi. Osobnik zaobserwowany w głębinach Oceanu Południowego, którego dokładna przynależność gatunkowa nie została jeszcze ustalona, był jednym z największych, z jakimi miał do czynienia – mierzył od 2 do 3 metrów długości. Rekiny śpiące są niezwykle tajemnicze. Prowadzą samotniczy tryb życia i spędzają większość czasu w głębokich wodach. Prof. Alan Jamieson doskonale zdawał sobie sprawę, jak rzadkim zjawiskiem jest obserwacja tego gatunku gdziekolwiek, a tym bardziej w miejscu, w którym nigdy wcześniej go nie odnotowano. – Istnieją różne rodzaje rzadkości na świecie, ale ta jest absolutnie astronomiczna – podsumowuje. Badacz jest przekonany, że jego kamera – ustawiona wraz z zespołem w celu zbadania bioróżnorodności tego obszaru – zdołała uchwycić rekina śpiącego prawdopodobnie dlatego, że trafiła na płat cieplejszej wody. – Może istnieć tam niewielki korytarz ciepłej wody, który pozwala im zapuszczać się dalej na południe, niż robiłyby to zazwyczaj – tłumaczy prof. Jamieson. To, czy był to tylko szczęśliwy traf, czy dowód na stałą obecność tych zwierząt w tym regionie, dopiero się okaże. Niemniej jednak odkrycie rekina śpiącego w wodach Antarktyki sugeruje, że w oceanie naprawdę nie ma miejsc, w których rekiny nie potrafiłyby wywalczyć sobie bytu. – To także świadectwo tego, jak wiele mamy jeszcze do zrobienia – mówi prof. Jamieson. – Czy w Antarktyce są inne rekiny? Czy występują wokół całego kontynentu? Czy może tylko w tym konkretnym miejscu? Jest tak wiele rzeczy, których nie wiemy. Źródło: National Geographic
Przełomowe badania nad inteligencją ryb. Wargatek przeszedł „test lustra”
Naukowcy z japońskiego Uniwersytetu w Osace dokonali nietypowego odkrycia, które zmienia dotychczasową wiedzę na temat wargatków sanitarników. Ryby te w trakcie badań wykazały się wyjątkową inteligencją porównywalną do tej posiadanej przez ssaki. Szereg eksperymentów, przy których wykorzystywane było lustro, udokumentował rybie zdolności w przetwarzaniu informacji i analitycznym myśleniu.
Zadomowione w rafach koralowych wargatki sanitarniki od lat znajdują się w centrum zainteresowania japońskich naukowców z Osaki. Zespół kierowany przez Shumpeia Sogawę i Masanoriego Kohdę prowadził już na tych rybach, znanych ze swojej roli rafowych czyścicieli usuwających pasożyty z ciał innych gatunków, eksperymenty, które wykazały ich zdolność do rozpoznawania siebie na fotografiach. Wyniki pokazały, że wargatki potrafią identyfikować swoje odbicie w lustrze, co otworzyło drogę do kolejnych badań nad ich zdolnościami poznawczymi. Najnowsze rezultaty wskazują na jeszcze bardziej rozwinięte kompetencje, zbliżające te niewielkie ryby do poziomu inteligencji obserwowanego u ssaków morskich, takich jak delfiny. Czy wargatki przeglądają się w lustrze? Ludziom lustra służą przede wszystkim do przeglądania się w nich. Swoje odbicie można dostrzec m.in. w łazience, sklepach odzieżowych czy u fryzjera. W ten sposób człowiek zauważa elementy własnego wyglądu, których bez powierzchni odbijającej obraz nie byłby w stanie zobaczyć. Wargatkom – w trakcie eksperymentu – lustra posłużyły dokładnie w ten sam sposób. Naukowcy nanieśli na niektóre ryby specjalne oznakowania przypominające szkodliwego pasożyta. Zabieg ten miał sprawdzić, czy wargatki sanitarniki dostrzegą na swoim ciele obecność obcego elementu oraz czy będą próbowały w jakiś sposób usunąć szkodliwą narośl. Wyniki okazały się zaskakująco dobre. Niektóre ryby już w ciągu pierwszej godziny po zobaczeniu lustra zaczęły próbować pozbyć się pozostawionego znaku. Zachowania polegające na próbach usunięcia naniesionego znacznika pojawiały się przeciętnie już po około 82 minutach. To wyraźnie szybciej niż we wcześniejszych badaniach, w których podobna reakcja następowała dopiero po 4–6 dniach. Wyjątkowe zachowania przed lustrem Jeszcze bardziej wyjątkowe zachowania wśród ryb dostrzeżono po kilku dniach obecności lustra. Oswojone z własnym odbiciem wargatki zaczęły samodzielnie eksperymentować z odbitym obrazem. Badane okazy przenosiły przed lustro niewielkie przedmioty, takie jak kawałki krewetek, i celowo upuszczały je przy samej tafli zwierciadła. Ryby uważnie śledziły tor opadania obiektów w lustrzanym odbiciu, wielokrotnie dotykając szkła pyskiem. Takie zachowanie zostało przez naukowców sklasyfikowane jako „testowanie zależności”, polegające na sprawdzaniu, jak zewnętrzne obiekty zachowują się w przestrzeni odbicia. Tak zaawansowane zdolności analityczne były już wcześniej obserwowane u inteligentnych zwierząt morskich, takich jak manty czy delfiny, które w lustrze śledziły tor poruszania się wypuszczanych bąbelków powietrza. Przełomowe wyniki badań nad rybią inteligencją Autorzy badań twierdzą, że zaobserwowane u wargatków zdolności samoświadomości mogą występować również u innych ryb. Doktor Sogawa w następujący sposób opisał przełomowość własnych prac: „Te odkrycia dotyczące wargatków sanitarników sugerują, że samoświadomość mogła nie wyewoluować wyłącznie u nielicznych gatunków, które przeszły test lustra, lecz może być znacznie bardziej rozpowszechniona w szerszym zakresie grup taksonomicznych, w tym u ryb”. Badacze podkreślają również, że przedstawione wyniki nie stanowią jedynie akademickiej „ciekawostki”, która w żaden sposób nie przysłuży się nowym technologiom. W przyszłości badania nad samoświadomością zwierząt będą nabierać popularności i znaczenia, nadając nowy wymiar teorii ewolucji oraz podejściu behawioralnemu do tej grupy mieszkańców naszej planety. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Oceaniczny sprinter z żaglem i dziobem jak szpada. Żaglica to jedna z najszybszych ryb świata
Wygląda jak futurystyczna torpeda i pływa z zawrotną prędkością. Żaglica to szczytowy drapieżnik, który potrafi polować w grupie i współpracować niczym wilcza wataha. Ta fascynująca ryba jest jednak coraz bardziej zagrożona, między innymi przez połowy tuńczyków.
Spis treści: Legendarna waleczność i Ernest Hemingway Jeden gatunek czy dwa? Globalny wędrowiec: gdzie można spotkać żaglicę? Anatomia morskiego sprintera Niezwykłe oko i „kaloryfer” grzejący mózg Sztuka polowania: rybia „wataha” i szermierka w głębinach Czy żaglice przetrwają? Jest piękna niczym futurystyczna maszyna – i faktycznie coś w tym jest. Żaglica jest uważana za jedną z najszybszych ryb świata. Jej wrzecionowate ciało tnie wodę niczym pocisk, a „żagiel” stawiany podczas zwrotów umożliwia błyskawiczną zmianę kierunku, nawet gdy płynie bardzo szybko. Jej bliskimi krewnymi są słynne marliny, które wraz z samą żaglicą rozpalają wyobraźnię wędkarzy na całym świecie. Wraz z kolejnymi badaniami i odkryciami dowiadujemy się coraz więcej o tych fascynujących rybach. Legendarna waleczność i Ernest Hemingway Należy do rodziny żaglicowatych (Istiophoridae), po angielsku potocznie zwanej marlinami. To ryby o podobnym kształcie i zachowaniach, choć tylko żaglica posiada tak dużą płetwę grzbietową. Jej bliskimi krewnymi są m.in. marlin biały, błękitny i niebieski. To właśnie jednego z marlinów z wielkim trudem łowił główny bohater powieści Ernesta Hemingwaya „Stary człowiek i morze”. Sam Hemingway zresztą też łowił zarówno marliny, jak i żaglice. Żaglica jest rybą niezwykle silną i waleczną. Ta waleczność ją gubi – przynajmniej w relacji z człowiekiem. Żaglice walczą tak zaciekle, a ich złowienie jest tak trudne, że stały się pożądanym trofeum w wędkarstwie sportowym. Ryby te potrafią wyskakiwać na kilka metrów ponad wodę, próbując uwolnić się z haczyka. Połów żaglicy na wędkę jest dla niej niczym więcej, niż wielogodzinną czasem męką. Jednak była, jest i raczej będzie nadal łowiona – dla przeżyć i dla spreparowanych trofeów, bo jej mięso nie jest zbyt smaczne. Jest uważane za zbyt twarde i sprzedaje się je głównie po uwędzeniu. Jeden gatunek czy dwa? Klasyfikacja żaglicy jest jednym z ciekawszych tematów w świecie ichtiologii. Tradycyjnie wyróżniano dwa gatunki: żaglicę atlantycką (Istiophorus albicans) oraz indopacyficzną (Istiophorus platypterus). Jednak wraz z rozwojem genetyki, ten podział został zakwestionowany. Dziś niektórzy naukowcy, opierając się na analizach DNA mitochondrialnego (mtDNA), uważają, że mamy do czynienia z jednym, kosmopolitycznym gatunkiem: Istiophorus platypterus. Globalny wędrowiec: gdzie można spotkać żaglicę? Żaglica jest rybą kosmopolityczną, doskonale przystosowaną do życia w otwartych wodach oceanicznych. Przyjmując, że jest jednym gatunkiem, jej zasięg obejmuje tropikalne i umiarkowane wody Oceanu Atlantyckiego, Spokojnego i Indyjskiego. Występuje też w Morzu Śródziemnym, do którego przedostała się przez Kanał Sueski. Jej rozmieszczenie jest dynamiczne i zmienia się sezonowo – w okresach letnich zapuszcza się w chłodniejsze wody na północnych i południowych krańcach swojego zasięgu, podążając za migrującymi ławicami ryb. Preferuje przypowierzchniowe, dobrze nasłonecznione wody. Zazwyczaj przebywa na głębokości do 200 metrów, w wodach o temperaturze od 21°C do 28°C. Choć jest rybą oceaniczną, często zbliża się do wybrzeży kontynentalnych, wysp oraz raf koralowych w poszukiwaniu pożywienia. Analiza danych z nadajników satelitarnych wykazała, że żaglice są zdolne do znacznie głębszych nurkowań, schodząc nawet na ponad 450 metrów. Anatomia morskiego sprintera Żaglica to prawdziwy atleta oceanów, a jej anatomia i zachowanie są podporządkowane jednemu celowi: maksymalnej wydajności podczas polowania. Przypisywano jej niemal mityczne prędkości, sięgające 110, a nawet 130 km/godz. Jednak nowsze, bardziej precyzyjne badania, wykorzystujące akcelerometry i nagrania wideo, nieco zrewidowały te dane. Wykazały one, że podczas gwałtownych zrywów w trakcie polowania żaglica osiąga prędkości rzędu 36 km/godz. Żagiel, czyli charakterystyczna płetwa grzbietowa, w normalnych warunkach jest złożona w specjalnym zagłębieniu na grzbiecie, by nie stawiać oporu w wodzie. Ryba gwałtownie rozkłada ją tylko w kluczowych momentach. Rozpostarty żagiel redukuje boczne ruchy głowy podczas ataku, co sprawia, że spiczasty dziób ryby staje się mniej widoczny dla ofiary. Działa też jak ster, pozwalając na wykonywanie błyskawicznych zwrotów. Gęsta sieć naczyń krwionośnych sugeruje, że może on pełnić też funkcję termoregulacyjną. Niezwykłe oko i „kaloryfer” grzejący mózg Oczy żaglic (a także reszty gatunków marlinów) mają wyjątkowa konstrukcję. Są otoczone kością o niemal kulistym kształcie. Poza tym w pobliżu oczu i mózgu znajduje się specjalna, „grzejąca” tkanka mięśniowa, która ociepla je, podczas gdy reszta ciała pozostaje w temperaturze otaczającej wody. Tkanka grzejna wytworzyła się z jednego z mięśni poruszających okiem i jest zmodyfikowanym mięśniem szkieletowym. Układ naczyń krwionośnych w tym „kaloryferze” zapobiega utracie ciepła. Z obecnością tkanki grzejnej u tych ryb wiąże się nietypowe unaczynienie zarówno oczu, jak i mózgu. W połączeniu z unikatowymi fotoreceptorami, adaptacja ta pozwala im polować w zimnych, słabo oświetlonych głębinach. Sztuka polowania: rybia „wataha” i szermierka w głębinach Polowanie żaglicy to pokaz koordynacji, precyzji i siły. Jej ostry, wydłużony pysk nie jest narzędziem do nabijania ofiar, lecz wyspecjalizowaną bronią, używaną z finezją godną mistrza szermierki. Żaglice często polują w grupach, współpracując niczym stado wilków. Ich celem są zwarte ławice ryb, takich jak sardynki czy makrele. Drapieżniki osaczają ławicę, zbijając ją w ciasną, pulsującą kulę tuż pod powierzchnią wody. Wtedy rozpoczyna się skoordynowany atak. Żaglice wdzierają się w ławicę, używając dziobów do zadawania błyskawicznych, bocznych ciosów, które mają zranić i ogłuszyć jak najwięcej ofiar. Żaglice także ściśle ze sobą współpracują. Jeden osobnik, atakując ławicę, rani lub ogłusza kilka ryb, ale jest w stanie zjeść tylko jedną lub dwie. Pozostałe, osłabione ofiary stają się łatwym łupem dla kolejnych członków grupy. Najnowsze badania odsłaniają jeszcze jeden poziom finezji: indywidualną specjalizację. Okazuje się, że poszczególne żaglice wolą atakować z konkretnej strony, niczym prawo- lub leworęczni szermierze. Czy żaglice przetrwają? Żaglice żyją w parach lub niewielkich grupach do 30 osobników. Rozmnażają się głównie latem, w otwartych wodach oceanów. Samica składa do 4,5 mln jaj, a narybek rośnie bardzo szybko, osiągając ok. 1,5 m już w pierwszym roku życia. Są drapieżnikami szczytowymi, choć dorosłe osobniki bywają zjadane przez orki i duże rekiny. Żaglica ma status narażonej na wyginięcie (vulnerable). Największym zagrożeniem jest przypadkowy połów w komercyjnych połowach tuńczyka, a także lokalne przełowienie i degradacja raf koralowych, będących ich żerowiskami. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Rekin wielorybi to fascynujący olbrzym. Imponuje nie tylko wymiarami, ale także masą
Rekin wielorybi należy do największych, a przy tym także najniezwyklejszych mieszkańców oceanów. Mówimy tu bowiem o niezwykłym paradoksie biologicznym – gatunku, który łączy w sobie rozmiary walenia z fizjologią drapieżnika chrzęstnoszkieletowego. Jak wygląda rekin wielorybi? Gdzie występuje i czym się żywi? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Kolos wśród rekinów Dieta i mechanizm odżywiania Zasięg występowania Rozmnażanie i cykl życiowy Już na wstępie warto zaznaczyć, że rekin wielorybi (Rhincodon typus) to największa ryba, przemierzająca oceany. Ma wymiary zbliżone do wymarłego superdrapieżnika – mierzącego ponad 16 metrów megalodona, który polował w morzach miocenu i pliocenu. Z tym wielkim myśliwym łączą go jednak wyłącznie wymiary i przynależność do gromady ryb chrzęstnoszkieletowych. Należy bowiem podkreślić, że mówimy tu o łagodnym olbrzymie, którego jadłospis składa się przede wszystkim z niewielkich organizmów. Kolos wśród rekinów Na pierwszy rzut oka rekin wielorybi może wydawać się niezgrabnym gigantem, ale to tylko pozory. W rzeczywistości anatomia tego kolosa jest majstersztykiem natury, zoptymalizowanym pod kątem energooszczędnego przemieszczania się na ogromne dystanse i efektywnego pozyskiwania pokarmu. Wymiary i masa Ile metrów mierzy największa ryba? Rekordowy wiarygodnie zmierzony osobnik osiągnął długość 18,8 metra. W niektórych źródłach pojawiają się wzmianki o 20-metrowych rekinach wielorybich, jednak większość spotykanych w naturze dorosłych okazów mieści się w przedziale od 10 do 12 metrów. Dla porównania, największy długoszpar mierzył 12,27 m. Nie można nie wspomnieć, że Rhincodon typus jest nie tylko największą rybą, ale także największym zwierzęciem niebędącym waleniem. U przedstawicieli tego gatunku, przeciętna masa ciała sięga 13,6 t. Szacunkowa masa największych osobników to natomiast 34 t. Skóra rekina wielorybiego – pancerz i kamuflaż Skóra tego giganta to kolejny ewenement w świecie fauny. Na grzbiecie może osiągać grubość do 10–15 cm, co czyni ją najgrubszą skórą w królestwie zwierząt, przewyższającą pod tym względem nawet skórę nosorożców czy słoni. Pokrywają ją łuski plakoidalne o unikatowej dla tego gatunku budowie. Mają silny centralny kil i trójwymiarową krawędź tylną. Taka struktura nie tylko zapewnia ochronę mechaniczną przed pasożytami i otarciami, ale również redukuje opór hydrodynamiczny, co jest kluczowe dla zwierzęcia o tak dużej powierzchni ciała. Ciemna (szara, niebieska lub brązowa) skóra rekina wielorybiego jest upstrzona jasnymi kropkami i pasami, których wzór jest unikatowy dla każdego osobnika. Pełni on funkcję kamuflażu, chroniącego młode osobniki przed drapieżnikami – wzór „rozbija” zarys sylwetki ryby w migotliwym świetle. Hydrodynamika Mimo wielkich gabarytów, ciało rekina wielorybiego jest opływowe. Charakterystyczną cechą tego gatunku są trzy kile – dwa na górze i jeden pośrodku. Działają one jak stabilizatory kursu, zmniejszając kołysanie podczas pływania i poprawiając efektywność energetyczną ruchu, co jest szczególnie istotne przy powolnym tempie pływania, preferowanym przez przedstawicieli tego gatunku. Głównym napędem jest potężna, asymetryczna płetwa ogonowa. Należy wspomnieć, że u dorosłych osobników górny płat jest tylko nieznacznie większy od dolnego, co zbliża ją do kształtu półksiężycowatego, typowego dla szybkich pływaków pelagicznych. Dieta i mechanizm odżywiania Jadłospis rekina wielorybiego jest dość zróżnicowany. Obejmuje: zooplankton – widłonogi, szczętki, larwy krabów i wężowidła; nekton – małe ryby ławicowe (w tym sardynki) i niewielkie kałamarnice; ikrę – najbardziej zasobny w energię element diety rekina wielorybiego. Szacuje się, że dorosły osobnik może przefiltrować ponad 6000 litrów wody na godzinę, a jego dzienne zapotrzebowanie energetyczne w okresach intensywnego żerowania może sięgać dziesiątek tysięcy kilokalorii. Anatomia aparatu filtracyjnego To zaskakujące, że zwierzę o masie kilkunastu ton może przetrwać na diecie składającej się z organizmów, których wielkość mierzona jest w milimetrach. Kluczem do sukcesu tego gatunku jest budowa jamy gębowej i aparatu skrzelowego. Otwór gębowy znajduje się na samym przodzie pyska (co jest nietypowe dla rekinów) i może rozciągać się na szerokość 1,5 metra. Wewnątrz znajduje się ponad 300 rzędów zredukowanych, hakowatych zębów. Najprawdopodobniej stanowią one pozostałość ewolucyjną, ale mogą też pomagać w zatrzymywaniu większych ofiar. Głównym narzędziem do zdobywania pożywienia są poduszki filtracyjne. Jest ich 20 (po 5 par po obu stronach gardzieli). Są to gąbczaste struktury, zbudowane z przekształconych wyrostków filtracyjnych, tworzące sieć o oczkach o średnicy około 1–1,2 mm. Mechanizm filtracji Przedstawiciele tego gatunku mogą stosować dwie odmienne strategie żerowania, w zależności od zagęszczenia pożywienia – bierną lub czynną. W pierwszym przypadku, rekin płynie z otwartą paszczą, „zagarniając” wodę. Jest to metoda stosowana przy rzadszym planktonie, pozwalająca na przeszukiwanie dużych obszarów. Natomiast żerując czynnie, ryba zatrzymuje się, często przyjmując przy tym pozycję wertykalną. Naprzemiennie otwiera i zamyka pysk, zasysając wodę jak potężna pompa. Pozwala to na pobieranie pokarmu z jednego miejsca (np. zbitej ławicy ikry) bez marnowania energii na pływanie. Zasięg występowania Rekin wielorybi jest gatunkiem kosmopolitycznym, zamieszkującym wszystkie tropikalne i ciepłe umiarkowane oceany świata. Preferuje wody powierzchniowe o średniej temperaturze na poziomie 27 stopni Celsjusza. Należy wspomnieć, że zwierzęta te są zdolne do ekstremalnych nurkowań. Naukowcy obserwowali zanurzenia na głębokość przekraczającą 1900 m. Najprawdopodobniej służy to chłodzeniu organizmu. Rekiny wielorybie większość czasu spędzają na otwartym oceanie, ale w określonych porach roku gromadzą się w strefie przybrzeżnej. Takie skupiska są niemal zawsze skorelowane z masowymi zakwitami planktonu lub tarłem innych organizmów. Rozmnażanie i cykl życiowy Biologia rozrodu Rhincodon typus przez dekady pozostawała jedną z największych tajemnic oceanografii. Do połowy lat 90. XX wieku wiedza ta opierała się niemal wyłącznie na domysłach. Kluczowy moment nastąpił w 1995 roku na Tajwanie, gdzie rybacy złowili ogromną, ciężarną samicę. Sekcja zwłok ujawniła coś niewiarygodnego: w jej dwóch macicach znajdowało się ponad 300 embrionów na różnym etapie rozwoju. To potwierdziło, że rekiny wielorybie są jajożyworodne. Fakt, że embriony wykazywały różny etap rozwoju, a ich ojcem był ten sam samiec, sugeruje, że samica potrafi przechowywać nasienie po kopulacji i zapładniać jaja partiami przez długi czas. Noworodki rekina wielorybiego są widywane ekstremalnie rzadko. Naukowcy zakładają, że po urodzeniu młode natychmiast udają się na głębokie wody otwartego oceanu, aby uniknąć drapieżników przybrzeżnych. Dopiero po osiągnięciu bezpieczniejszego rozmiaru (3–4 metry) zaczynają pojawiać się w strefach agregacji. Szacuje się, że osiągają ją bardzo późno, w wieku około 30 lat. Badania wykorzystujące datowanie radiowęglowe kręgów sugerują, że mogą żyć od 70 do nawet 100 lat. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Torby z tropikalnej ryby zamiast plastikowych folii? To ekologiczna alternatywa dla sklepowych opakowań
Czy wreszcie uda się wyeliminować plastik z przynajmniej części supermarketów? Tak twierdzą naukowcy z Brazylii – opracowali innowacyjny materiał ze skóry ryby tambatinga, która stanowi cenny, odnawialny materiał bogaty w kolagen. Czy już wkrótce będziemy pakować żywność w wytrzymałą skórę ryby? To ciekawsze i nieco bardziej skomplikowane, niż mogłoby się wydawać.
Inwestorzy i naukowcy wciąż szukają rozwiązań problemu z plastikiem, który pustoszy oceany, lasy, łąki i pola i przeżyje zarówno nas, jak i dziesiątki kolejnych pokoleń naszych dzieci. Częściowym rozwiązaniem problemu zaśmiecania planety są opakowania wykonane z biopolimerów pozyskiwanych ze skóry tropikalnej ryby tambatinga. Dzięki pracy brazylijskich naukowców odpadki rybne stają się wartościowym surowcem, z którego powstają materiały nie tylko ekologiczne, ale po prostu… funkcjonalne. Jak to działa? Czym jest ryba tambatinga i czy opakowania z jej skóry mają w ogóle sens? Tambatinga to hybrydowa ryba powstała w wyniku krzyżowania samicy tambaqui (Colossoma macropomum) i samca pirapitinga (Piaractus brachypomus). Jej skóra, bogata w kolagen i aminokwasy szczególnie doceniana jest z powodu niezwykle wysokiej zawartości kolagenu. Jest on bardzo potrzebny do produkcji ekologicznych opakowań. Jak jednak w ogóle zamienić skórę ryby w opakowanie, w które włożymy np. makaron? Brazylijska technologia opiera się na ekstrakcji biopolimerów, głównie żelatyny i kolagenu właśnie. W przeciwieństwie do klasycznych folii plastikowych produkowanych z ropy naftowej, biofilm rybny jest całkowicie biodegradowalny i powstaje z materiału uznawanego dotąd za odpad przemysłowy. Jak powstaje opakowanie z ryby? Proces zaczyna się od oczyszczania skóry ryb, z której następnie wyodrębnia się żelatynę za pomocą gorącej wody i kwasu octowego. Z uzyskanej żelatyny przygotowuje się roztwór, z którego formuje się cienkie warstwy folii (biofilmów). Po wysuszeniu powstaje materiał przezroczysty, elastyczny, bezzapachowy i o równomiernej strukturze. Taka technologia umożliwia produkcję folii do zastosowania w opakowaniach spożywczych, zwłaszcza do produktów suchych. Czemu materiał z żelatyny rybnej jest lepszy od plastiku? O ile korzyść dla środowiska jest oczywista, to biofilm uzyskany ze skóry tambatinga ma bezpośredni wpływ na ludzkie zdrowie: szczególnie, jeśli ma kontakt z żywnością. Chyba nie trzeba tłumaczyć, że plastik źle oddziałuje na to, co później ląduje w naszych garnkach, a jego mikrocząsteczki przenikają każdy układ człowieka. Opakowania ze skóry ryby za to: są wytrzymałe na rozciąganie, wykazują wysoką odporność na promieniowanie UV, mają niższą przepuszczalność pary wodnej w porównaniu z innymi filmami żelatynowymi, są bezpieczne w kontakcie z żywnością i mogą być nawet jadalne, rozkładają się zaledwie w ciągu kilku miesięcy, chociaż wymagają kompostowania. Dzięki temu opakowania mogą być wykorzystywane do pakowania orzechów, bakalii, suszonych owoców, a także jako warstwa ochronna dla innych produktów spożywczych. Podobne rozwiązania rozwijają zespoły naukowców w Azji – np. na Uniwersytecie w Seulu opracowano jadalną folię z żelatyny pozyskanej ze skóry pstrągów. Opakowania ze skóry ryby nie są idealne Tworzywa te mają jednak też wady. Jedną z głównych barier komercjalizacji biofilmów rybnych jest ich podatność na wilgoć. Ze względu na wysoką higroskopijność, obecnie nadają się głównie do suchych produktów. Prace nad poprawą odporności na wodę, np. przez dodatek nanokompozytów lub modyfikacje chemiczne, są w toku. Kolejną kwestią jest potrzeba skalowania produkcji i standaryzacji procesu ekstrakcji, tak aby uzyskać materiał o powtarzalnych parametrach i spełniający rygorystyczne wymogi sanitarne branży spożywczej. Czy jesteśmy gotowi na zmianę? Technologia to jedno, ale naukowcy zastanawiają się nad gotowością społeczną takich zmian. Chociaż przyzwyczailiśmy się już do wszechobecnego plastiku i część osób traktuje go jako „zło konieczne”, prace badawcze pokazują nam, że wcale nie musi tak być. Coraz więcej konsumentów deklaruje gotowość do zakupu produktów w ekologicznych opakowaniach, nawet jeśli są zdrowsze. Rynek biodegradowalnych opakowań dynamiczne rośnie, a producenci inwestują w nowe technologie i edukację konsumentów. Źródła: Foods, Czasopismo Techniczne. Mechanika, CORDIS, National Library of Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ta ryba ma ciało jak bicz i oczy przystosowane do ciemności. Ewolucja poszła tu w skrajność
Grenadier – ryba z wielkimi oczami i długim ogonem – jest czymś więcej niż tylko „ciekawostką przyrodniczą”. To organizm o fundamentalnym znaczeniu ekologicznym. Przedstawiciele rodziny Macrouridae są dominującymi drapieżnikami morskich głębin, regulującymi populację innych organizmów i odpowiadającymi za ostateczny obieg węgla. To właśnie te ryby zamieniają martwą materię organiczną w żywą tkankę. Jak wyglądają grenadiery? Gdzie występują? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Różnorodność gatunkowa Anatomia służąca przetrwaniu Systemy sensoryczne Siedliska i zasięg Rodzina buławikowatych stanowi znaczną część fauny głębinowej. W niektórych rejonach Pacyfiku, na głębokościach od 2000 do 6000 metrów, jej przedstawiciele są wręcz dominującą formą życia kręgowego. To niezwykłe ryby są czymś w rodzaju wyspecjalizowanych maszyn biologicznych, które nauczyły się widzieć w ciemności, słyszeć wibracje wody na odległość kilometrów i przetrwać miesiące bez pożywienia, czekając na „mannę z nieba”. Różnorodność gatunkowa Rodzina Macrouridae obejmuje około 400 gatunków, zgrupowanych w 36 rodzajach. Rozpiętość rozmiarów jest znaczna – od niewielkich ryb mierzących kilkanaście centymetrów (np. Hymenogadus gracilis), przez osiągające około 100 cm gatunki średniej wielkości (jak Coryphaenoides rupestris, czyli grenadier czarny, znany też jako buławik czarny), po gigantów przekraczających 2 metry długości (jak Albatrossia pectoralis). Anatomia służąca przetrwaniu Wygląd grenadiera często bywa określany jako pierwotny lub prehistoryczny. Rzeczywiście, gatunki zaliczane do rodziny Macrouridae należą do najbardziej nietypowych mieszkańców mórz. Jednak należy podkreślić, że każda pojedyncza cecha tych ryb jest w istocie przystosowaniem do życia w iście ekstremalnych warunkach. Ciało i ogon Grenadier przypomina nieco kijankę o monstrualnych rozmiarach. Ciało tej ryby charakteryzuje się masywną głową i tułowiem, który gwałtownie zwęża się ku tyłowi, przechodząc w długi, biczowaty ogon. Charakterystyczną cechą jest brak klasycznej płetwy ogonowej, która u większości ryb pelagicznych (jak tuńczyk czy makrela) służy do generowania potężnego napędu. Zamiast tego, ogon grenadiera otoczony jest długimi, połączonymi płetwami – drugą płetwą grzbietową i płetwą odbytową, które zbiegają się w ostry szpic. Ta specyficzna budowa ma swoje uzasadnienie. W strefie bati- i abisopelagicznej pożywienie jest rozproszone. Ryba nie może pozwolić sobie na energetycznie kosztowne pościgi. Zamiast tego, grenadiery stosują strategię powolnego, metodycznego przeszukiwania dna. Długi, falujący ogon pozwala na precyzyjne manewrowanie przy minimalnym wysiłku mięśniowym. Ryba może zawisnąć w prądzie głębinowym, korygując pozycję delikatnymi ruchami płetw, co w środowisku o ograniczonych zasobach tlenu i kalorii jest kluczem do przetrwania. Wielka głowa Głowa grenadiera jest nieproporcjonalnie duża w stosunku do reszty ciała. U niektórych gatunków, jak choćby u buławika szorstkiego (Macrourus berglax), może stanowić nawet 25% całkowitej długości ryby. Jest to swoiste centrum sensoryczne, chronione solidnym pancerzem. Wiele gatunków wykształciło kostne listewki i guzki, a pysk często jest wydłużony i spiczasty, wystając ponad otwór gębowy. Taka budowa jest idealna do pobierania pokarmu z dna morskiego. Ryba może dosłownie „orać” pyskiem w miękkim mule, wyszukując ukryte w nim bezkręgowce, nie narażając przy tym oczu na uszkodzenia mechaniczne. Systemy sensoryczne W mroku morskich głębin wzrok przestaje być dominującym zmysłem, ustępując miejsca „systemom” percepcji otoczenia. Grenadiery potrafią sprawnie nawigować, polować i komunikować się w najbardziej ekstremalnych warunkach. Oczy Mimo ciemności, oczy grenadierów nie zanikły. Przeciwnie, u wielu gatunków przeszły niezwykłą ewolucję. Ryby żyjące w górnych partiach stoku kontynentalnego wykształciły ogromne gałki oczne. Ich siatkówka jest gęsto usiana pręcikami, wyspecjalizowanymi w detekcji światła o niskim natężeniu. Są one szczególnie wyczulone na fale niebieskie, które najgłębiej penetrują toń wodną i na bioluminescencję emitowaną przez inne organizmy głębinowe. U gatunków abisalnych, takich jak C. armatus, obserwuje się ciekawe zjawisko. Młode osobniki, żyjące nieco płycej, polegają na wzroku w większym stopniu. Wraz z wiekiem i migracją w głębsze, całkowicie ciemne rejony, rola wzroku maleje na rzecz węchu, choć oczy nigdy nie zanikają całkowicie. Linia boczna Linia boczna grenadierów jest potężnym narzędziem detekcji. Składa się ona z sieci kanałów wypełnionych płynem, biegnących wzdłuż boków ciała i tworzących skomplikowane wzory na głowie. Wewnątrz tych kanałów znajdują się neuromasty – komórki czuciowe wyposażone w rzęski. Akustyka i komunikacja Badania bioakustyczne wykazały, że wiele gatunków z tej rodziny ma zdolność do wytwarzania dźwięków. Mechanizm ten opiera się na mięśniach sonicznych, które są przyczepione do ścian dużego pęcherza pławnego. Szybkie skurcze wprawiają organ w wibracje, generując niskie, dudniące dźwięki, przypominające bębnienie lub warczenie. Samce najprawdopodobniej używają ich do nawoływania samic, ale nie tylko. Dźwięki te mogą służyć także do odstraszania rywali i utrzymywania kontaktu z innymi osobnikami w ławicy. Siedliska i zasięg Grenadiery zasiedlają wszystkie oceany świata, ale ich dystrybucja jest skorelowana z głębokością. Ich królestwo zaczyna się tam, gdzie kończy się światło słoneczne. Gatunki takie jak buławik czarny i szorstki zasiedlają stoki kontynentalne – obszary, gdzie szelf gwałtownie opada w stronę dna oceanicznego. Ich optimum występowania to głębokości od 400 do 1500 metrów, rzadziej do 2000 metrów. W obrębie rodziny nie brakuje też ryb, które zeszły jeszcze niżej. Gatunki takie jak Coryphaenoides armatus czy C. yaquinae żyją na równinach abisalnych i w dolnych partiach stoku, na głębokościach od 2000 do ponad 5000 metrów. Rekordowe obserwacje wskazują na obecność ryb z rodziny Macrouridae nawet na głębokościach dochodzących do 7000 metrów. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ta potrawa zawiera toksynę silniejszą niż cyjanek. Ludzie wciąż chcą jej spróbować
Ryba fugu, choć piękna i delikatna w smaku, skrywa w sobie potencjalnie śmiertelną truciznę. Od tysięcy lat budzi fascynację, strach i kulinarny podziw – to symbol japońskiej tradycji, w której smak graniczy z ryzykiem.
Spis treści: Mięso z dreszczykiem, czyli jak działa toksyna Fugu w historii – niebezpieczny przysmak sprzed 2000 lat Szkolenie kucharzy: tylko najlepsi mają prawo do noża Smak śmierci – kulinarne doznania i odwaga konsumentów Gdzie spróbować fugu? Czy warto ryzykować? Choć na pierwszy rzut oka przypomina zwykłą rozdymkę, ryba fugu od wieków uchodzi za najbardziej kontrowersyjny przysmak japońskiej kuchni. Spożywana wyłącznie po starannym przygotowaniu przez licencjonowanych mistrzów, potrafi dostarczyć kulinarnych uniesień... lub zakończyć się śmiertelnym zatruciem. Mięso z dreszczykiem, czyli jak działa toksyna W świecie natury niewiele jest przypadków tak skrajnych jak ryba fugu. Jej mięso uchodzi za wyjątkowo delikatne i pełne smaku, jednak w jej wnętrznościach kryje się coś znacznie mroczniejszego – tetrodotoksyna. Ta silna neurotoksyna jest aż 1200 razy bardziej toksyczna niż cyjanek. Zatrucie powoduje paraliż mięśni, który prowadzi do uduszenia, ponieważ ofiara zachowuje pełną świadomość aż do momentu śmierci. Na ten moment nie istnieje skuteczna odtrutka. Co ciekawe, sama ryba nie wytwarza trucizny – jej źródłem są m.in. bakterie z rodzaju Pseudomonas, które żyją w organizmach rozdymek. Najwięcej toksyny znajduje się w wątrobie i gonadach, dlatego w Japonii zgodnie z praktyką bezpieczeństwa kulinarnego zakazane jest podawanie tych części ryby fugu. Fugu w historii – niebezpieczny przysmak sprzed 2000 lat O tym, że spożycie ryby fugu ma długą tradycję, świadczą archeologiczne odkrycia z jednej z japońskich wysp, gdzie znaleziono obgryzione ości rozdymki sprzed ponad 2 tys. lat. Brak ludzkich szczątków w pobliżu sugeruje, że już w starożytnej Japonii mieszkańcy regionu potrafili ją bezpiecznie przyrządzić. Współcześnie fugu zdobyła status niemal mityczny. Była jedyną potrawą, której spożywania zabroniono cesarzowi Japonii. Mimo tego zakazu, poddani nie przestali jej jeść – dla wielu to symbol odwagi, a nawet igrania ze śmiercią. Szkolenie kucharzy: tylko najlepsi mają prawo do noża Jak często powtarza się w ciekawostkach o Japonii, przygotowanie fugu mogą wykonywać wyłącznie licencjonowani kucharze. Zdobycie uprawnień wymaga przejścia kilkuletniego szkolenia, a na końcu trzeba zdać egzamin państwowy, który uchodzi za niezwykle trudny – sukces osiąga zaledwie jedna trzecia kandydatów. Tylko oni mają prawo do przygotowywania sashimi z tej ryby. Bezpieczna wersja fugu serwowana jest w postaci cieniutkich plasterków sashimi, które układa się na talerzu w dekoracyjny sposób – często tworząc motyw chryzantemy, symbolu śmierci w kulturze japońskiej. Smak śmierci – kulinarne doznania i odwaga konsumentów Osoby, które próbowały fugu, twierdzą, że w smaku najważniejsza jest nie sama ryba, ale emocje, które jej spożycie wywołuje. Często opisują mrowienie i drętwienie języka oraz warg, co jest efektem śladowych ilości toksyny pozostawionych celowo przez kucharza. To zmysłowe doświadczenie balansujące na granicy ryzyka i przyjemności. Gdzie spróbować fugu? Jednym z najsłynniejszych miast, w których można spróbować fugu, pozostaje Tokio. Wyspecjalizowane restauracje oferują tam wielodaniowe menu degustacyjne, w których rozdymka występuje w niemal każdej odsłonie — od cienko krojonego sashimi układanego w dekoracyjne wzory, przez zupy przygotowywane na bazie głowy ryby, aż po grillowane lub smażone kawałki mięsa oraz odpowiednio oczyszczoną skórkę. W najbardziej ekskluzywnych lokalach takie doświadczenie kulinarne może kosztować kilkaset dolarów za osobę. Fugu serwowane jest sezonowo, zazwyczaj od października do marca, kiedy mięso ryby uchodzi za najsmaczniejsze. Czy warto ryzykować? Chociaż dzisiejsze przepisy i system licencjonowania kucharzy czynią spożycie ryby fugu stosunkowo bezpiecznym, ryzyko nigdy nie znika całkowicie. To właśnie ono przyciąga wielu smakoszy. Jedzenie fugu nie jest tylko kwestią smaku – to rytuał, wyzwanie i opowieść do opowiedzenia. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
To nie żart. Ten rekin naprawdę pojawił się w Bałtyku
Lamna śledziowa – gatunek rekina znany z oceanicznych głębin – pojawiła się w Bałtyku. To niecodzienne zjawisko budzi pytania o zmiany klimatyczne i nowe migracje ryb.
Spis treści: Jak wygląda rekin lamna śledziowa – cechy morfologiczne i adaptacje Czy lamna śledziowa stanowi zagrożenie dla ludzi? Fakty i mity o niebezpieczeństwie Gdzie żyje lamna śledziowa? Zasięg występowania rekina śledziowego Żarłacz śledziowy w Bałtyku – czy rekiny naprawdę tu żyją? Co je lamna śledziowa? Dieta rekina śledziowego pod lupą Choć Morze Bałtyckie nie kojarzy się z rekinami, naukowcy potwierdzili pojawienie się w jego wodach lamny śledziowej. Ten gatunek, spokrewniony z żarłaczem białym, preferuje zimniejsze wody i jest jednym z najszybszych rekinów świata. Jak wygląda rekin lamna śledziowa – cechy morfologiczne i adaptacje Lamna śledziowa (Lamna nasus), znana też jako rekin śledziowy albo żarłacz śledziowy, to silnie umięśniony przedstawiciel ryb chrzęstnoszkieletowych z rodziny lamnowatych (Lamnidae). Osiąga zwykle do ok. 350 cm długości i masę od 150 do 200 kg, chociaż osobniki z północnego Atlantyku czasem są większe, a największe okazy mogą przekraczać te wartości. Wrzecionowate, torpedo-podobne ciało sprzyja szybkiemu pływaniu, a stożkowaty pysk oraz ostre, wąskie zęby ułatwiają chwytanie pożywienia. Oczy są stosunkowo duże i ciemne. Lamna ma dwie płetwy grzbietowe: pierwsza, wysoka i szeroka, zaczyna się tuż za płetwami piersiowymi, druga jest znacznie mniejsza i znajduje się bliżej ogona. Płetwa ogonowa jest asymetryczna o kształcie półksiężyca, co wraz z silnymi płetwami piersiowymi i obecnością wydatnych listew na koniarze (wąska część ciała ryby, do której przyczepia się ogon) poprawia zdolność szybkiego pływania na długich dystansach i manewrowania. Pod względem ubarwienia lamna śledziowa ma ciemnoszary lub niebieskoszary grzbiet i białą stronę brzuszną, co stanowi klasyczny przykład kontrastowego kamuflażu w wodzie (tzw. kontrastowanie odwrotne). Pierwsza płetwa grzbietowa jest często jasno obrzeżona, co bywa cechą rozpoznawczą wśród innych rekinów. Czy lamna śledziowa stanowi zagrożenie dla ludzi? Fakty i mity o niebezpieczeństwie Tak duża drapieżna ryba, jaką jest lamna śledziowa, z pewnością dysponuje potencjałem, by zaatakować dużą zdobycz, w tym również człowieka. Z tego względu należy traktować ją jako potencjalnie niebezpieczną, choć w praktyce ryzyko ataku jest znikome. Jak wynika z danych zawartych w „Międzynarodowym rejestrze ataków rekinów” (International Shark Attack File), który jest jedyną naukowo udokumentowaną bazą danych dotyczącą takich incydentów, dotąd odnotowano jedynie dwa niesprowokowane ataki lamny śledziowej na ludzi. Żaden z nich nie zakończył się śmiercią ofiary. W jednym z przypadków rekin zaobserwowany w Morzu Północnym płynął dynamicznie w stronę nurków, co mogło zostać odczytane jako atak pozorowany – zachowanie mające na celu zniechęcenie intruza, a nie realny atak. Możliwe także, że rekin kierował się ciekawością, ponieważ człowiek nie należy do jego naturalnych ofiar, a kontakt z ludźmi w środowisku otwartym zdarza się sporadycznie. Ogólnie rzecz biorąc, lamna śledziowa nie jest agresywna wobec ludzi i przypadki konfrontacji są ekstremalnie rzadkie. Gdzie żyje lamna śledziowa? Zasięg występowania rekina śledziowego Lamna śledziowa występuje na obu półkulach i wszystkich oceanach na Ziemi, jednak unika wód tropikalnych. To gatunek antytropikalny i dysjunktywny, co oznacza, że zamieszkuje umiarkowane i zimno-umiarkowane rejony oceanów, unikając równikowych stref. Na półkuli południowej można ją spotkać między 30. a 60. równoleżnikiem, m.in. u wybrzeży Argentyny, RPA, Chile, Australii i Nowej Zelandii. Na północy lamna śledziowa występuje przede wszystkim w zachodniej części Oceanu Atlantyckiego, od wybrzeży Nowej Fundlandii, Kanady i Stanów Zjednoczonych, aż po zachodnie wybrzeża Europy – w tym wody brytyjskie, francuskie, norweskie oraz Bałtyk i Morze Północne. Obserwacje w Bałtyku są rzadkie, ale zdarzają się nawet przy polskim wybrzeżu, szczególnie latem, gdy woda jest cieplejsza. W przeszłości rekiny te występowały również w Morzu Śródziemnym, jednak obecnie ich status w tym regionie jest niepewny. Zachodnia część Morza Śródziemnego prawdopodobnie już nie jest zasiedlana przez ten gatunek. Zanik obecności lamny śledziowej w tej strefie może mieć związek z przełowieniem, zmianami klimatycznymi oraz presją środowiskową. Żarłacz śledziowy w Bałtyku – czy rekiny naprawdę tu żyją? W Bałtyku występują trzy gatunki rekinów: rekinek psi, koleń pospolity oraz właśnie żarłacz śledziowy (lamna śledziowa). Choć obecność dużych rekinów w naszym morzu może wydawać się zaskakująca, historycznie zamieszkiwały one cały akwen Bałtyku. Obecnie są to jednak goście sporadyczni, widywani przede wszystkim w rejonach o najwyższym zasoleniu. Zdaniem badaczy, regularny zasięg występowania lamny śledziowej w Bałtyku ogranicza się głównie do cieśniny Kattegat, położonej między Półwyspem Jutlandzkim a Skandynawią. To właśnie tam zasolenie i warunki termiczne bardziej przypominają otwarte wody Atlantyku, co sprzyja obecności tego gatunku. Polskie wybrzeże nie jest przyjazne lamnie śledziowej – zasolenie w tej części morza wynosi zaledwie ok. 7 promili, co jest wartością zdecydowanie niższą niż preferowana przez ten gatunek. Teoretycznie rekin mógłby przystosować się do takiego środowiska, ale wymagałoby to ogromnego wysiłku fizjologicznego, związanego z regulacją gospodarki osmotycznej, co czyni takie migracje mało prawdopodobnymi. Co je lamna śledziowa? Dieta rekina śledziowego pod lupą Lamna śledziowa to typowy drapieżnik pelagiczny, doskonale przystosowany do aktywnego polowania w otwartej toni wodnej. Podstawą jej diety są ryby ławicowe, zwłaszcza takie jak śledzie, sardynki, makrele i ostroboki. W chłodniejszych wodach północnego Atlantyku często poluje także na dorsze i łososie. Dzięki szybkiemu pływaniu i wyostrzonej percepcji, lamna potrafi precyzyjnie namierzyć ofiarę i błyskawicznie zaatakować. Nie gardzi również głowonogami, w tym większymi przedstawicielami rodziny kałamarnic, a także niektórymi skorupiakami. Rekin ten ma zęby dostosowane do chwytania i rozszarpywania śliskich, szybko poruszających się ryb, a jego wysoka przemiana materii wymusza regularne dostarczanie kalorycznego pokarmu. To właśnie z tego powodu lamna śledziowa prowadzi aktywny tryb życia i stale przemierza duże odległości w poszukiwaniu pożywienia. Źródło: National Geographic Polska, International Shark Attack File Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ryby jednak mają głos. Ponad 1000 gatunków ze sobą „rozmawia” i właśnie odkryto kolejne. Jakie dźwięki wydają?
Naukowcy z Uniwersytetu Wiktorii w Kanadzie, wykorzystując podwodną aparaturę nagraniową oraz narzędzia sztucznej inteligencji, udowodnili, że nawet blisko spokrewnione ryby wydają odmienne, charakterystyczne tylko dla siebie dźwięki. Odkrycie to może w przyszłości pozwolić na identyfikację ryb tylko na podstawie dźwięku.
Badania prowadzono w naturalnym środowisku morskim w pobliżu wyspy Vancouver – to istotna nowość w porównaniu z podobnymi wcześniejszymi analizami. Zespół naukowców nagrywał odgłosy z otoczenia bez ingerencji w zachowanie zwierząt. Zarejestrowano 1107 dźwięków wydawanych przez osiem gatunków ryb. Ryby chrząkają i stukają Zebrane nagrania zostały przeanalizowane za pomocą sztucznej inteligencji. Jej model, opracowany przez współautorkę badania Darienne Lancaster, analizował aż 47 cech dźwięku, takich jak długość trwania, częstotliwość czy struktura sygnału. Pozwoliło to na wychwycenie subtelnych różnic cechujących poszczególne gatunki. Ryby „rozmawiały” ze sobą poprzez charakterystyczne dźwięki przypominające stuknięcia lub chrząknięcia. Skuteczność identyfikacji dla „stukania” wynosiła około 80 proc., a dla „chrząkania” nawet 88 proc. Dźwięki ryb: wydaje je ponad tysiąc gatunków W pracy przypomniano, że według obecnego stanu wiedzy ponad 1000 gatunków ryb na świecie wytwarza dźwięki, jednak dotychczas brakowało badań terenowych, które pozwalałyby jednoznacznie powiązać dane odgłosy z konkretnymi gatunkami. W badaniu po raz pierwszy udało się zidentyfikować dźwięki pięciu nowych gatunków ryb, które wcześniej nie były pod tym kątem opisane. Jakie ryby „gadały” do mikrofonu w Vancouver? Naukowcy przebadali ryby naturalnie występujące w wodach wokół wyspy Vancouver w Kanadzie. Głównie z rodzaju Sebastes, do którego należą m.in. karmazyny (5 gatunków). Poza tym ofiodona z rodziny terpugowatych oraz Rhacochilus vacca z rodziny szumieniowatych. Podsłuchiwanie ryb – czy stanie się nowym narzędziem biologii? Jak podkreślił prof. Francis Juanes, biolog morski z Uniwersytetu Wiktorii i główny autor badania, uzyskane wyniki mogą mieć duże znaczenie praktyczne. Pasywna akustyka może stać się nowym, mało inwazyjnym narzędziem do monitorowania liczebności, aktywności oraz stanu zdrowia populacji ryb, co jest istotne zarówno dla ochrony przyrody, jak i dla rybołówstwa - a przecież przedstawiciele rodzaju Sebastes to ryby niezwykle ważne gospodarczo. Badanie opublikowano w czasopiśmie „Journal of Fish Biology” pod tytułem „Puk puk, kto tam? Identyfikacja dźwięków specyficznych dla dzikich gatunków ryb za pomocą pasywnej lokalizacji akustycznej i modeli decyzyjnych”. Źródło: Journal of Fish Biology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jedna z najbardziej jadowitych ryb Europy. Jest niebezpieczna także dla ludzi
Ostrosz cieszy się złą reputacją najbardziej jadowitej ryby wód europejskich. Media nierzadko kreują tę rybę na „morskiego potwora”, który tylko czeka, by ugodzić pływaków swoim kolcem jadowym. Czy rzeczywiście jest się czego bać? Na to i inne pytania dotyczące jednego z najciekawszych drapieżników europejskich mórz odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ostrosz to mistrz polowania z zasadzki Zasięg geograficzny, siedlisko i tryb życia Aparat jadowy, czyli arsenał ostrosza Ostrosz, znany także jako ostrosz drakon, budzi niemały respekt. Już sama naukowa nazwa tej ryby – Trachinus draco – nasuwa skojarzenia z mityczną bestią. Dodajmy do tego informacje na temat wytwarzanego przez tę rybę niezwykle silnego jadu, a otrzymamy „potwora”, któremu lepiej nie wchodzić w drogę. Faktem jest, że przedstawiciele tego gatunku należą do najbardziej jadowitych przedstawicieli europejskiej ichtiofauny, ale diabeł nie zawsze jest tak straszny, jak go malują. Ostrosz to mistrz polowania z zasadzki Ostrosz charakteryzuje się wydłużonym, bocznie spłaszczonym ciałem, które zwęża się w kierunku ogona. Przedstawiciele tego gatunku mogą osiągać długość 53 cm i masę dochodzącą do 2 kg. Należy jednak podkreślić, że większość spotykanych osobników ma około 25 cm długości. Anatomia ostrosza jest podręcznikowym przykładem ewolucyjnego przystosowania do życia drapieżnika czatującego w ukryciu. Zręczny łowca żyje blisko dna, gdzie zakamuflowany czyha na niespodziewającą się zagrożenia ofiarę. Głowa Najbardziej charakterystyczną cechą ostrosza jest jego duża, spłaszczona głowa z okazałą, skierowaną ukośnie ku górze paszczą. Dolna szczęka jest wyraźnie dłuższa od górnej, co jest typowe dla ryb polujących z dołu na ofiary znajdujące się nad nimi. Oczy, duże i wyłupiaste, umieszczone są wysoko, niemal na samym szczycie głowy. Każda z tych cech świadczy o przystosowaniu ryby do dennego trybu życia. Kiedy ostrosz zagrzebuje się w podłożu, wysoko osadzone oczy pozwalają mu obserwować otoczenie. Charakterystycznie ukształtowany otwór gębowy pozwala na przeprowadzenie błyskawicznego ataku na przepływające nad nim ryby. Kamuflujące ubarwienie Grzbiet ostrosza ma zielonkawo-brązową barwę, a boki są żółtawo-brązowe. Pokrywa je wzór, na który składają się nieregularne, ukośne pręgi w kolorach jasnoniebieskim, żółtym i czarnym. To sprawia, że ryba doskonale zlewa się z piaszczystym, żwirowym lub mulistym dnem, które preferuje jako swoje siedlisko. Płetwy Ostrosz ma dwie płetwy grzbietowe. Pierwsza – krótka i czarna – jest zaopatrzona w kolce jadowe. Płetwa odbytowa, podobnie jak druga grzbietowa, jest długa. Razem ciągną się przez znaczną część ciała tego drapieżnika. Pęcherz pławny jest uwsteczniony, dzięki czemu ryba może prowadzić denny tryb życia. Zasięg geograficzny, siedlisko i tryb życia Trachinus draco jest gatunkiem o szerokim zasięgu geograficznym. Występuje we wschodniej części Oceanu Atlantyckiego, od wybrzeży Norwegii na północy po Maroko i Maderę na południu. Jest również stałym mieszkańcem Morza Śródziemnego, Egejskiego i Czarnego. Dość często można natrafić na informacje, według których ostrosz coraz częściej odwiedza Bałtyk. Te doniesienia są jednak mocno przesadzone. W Morzu Bałtyckim ostrosz jest niezwykle rzadkim gościem. Najczęściej jego obecność stwierdzana jest w zachodniej, bardziej zasolonej części akwenu. W pobliżu polskiego wybrzeża pojawia się sporadycznie. Siedlisko Przedstawiciele tego gatunku preferują miękkie podłoże, w które mogą łatwo się zakopać. Ostrosza można spotkać przy piaszczystym, mulistym lub żwirowym dnie. Sezonowe migracje Należy podkreślić, że dla tej ryby charakterystyczna jest sezonowa migracja głębokościowa. Latem, w trwającym od czerwca do sierpnia okresie tarła, Trachinus draco przebywa na głębokości kilku metrów. Zimą schodzi znacznie głębiej, bo poniżej 30 m. W ten sposób ryby unikają zimnych prądów powierzchniowych. Tryb życia i dieta Ostrosz jest samotnikiem, prowadzącym denny tryb życia. Dni spędza zagrzebany w podłożu, z którego wystają jedynie oczy i najeżona kolcami jadowymi płetwa grzbietowa. W nocy może swobodnie pływać, nawet w toni wodnej. Ta cecha wyraźnie odróżnia tę rybę od innych gatunków dennych. Poluje na niewielką zdobycz. Jego ofiarą padają drobne ryby i skorupiaki. Aparat jadowy, czyli arsenał ostrosza Natura wyposażyła ostrosza w niezwykle skuteczne narzędzie obrony. Mowa o aparacie jadowym, którego głównymi elementami są ostre kolce. Ryba ma ich od pięciu do siedmiu w pierwszej (mniejszej) płetwie grzbietowej i po jednym na każdej z pokryw skrzelowych. Ta charakterystyczna broń ma rowkowaną strukturę. W każdym kolcu znajduje się produkująca jad tkanka gruczołowa. Mechanizm aplikowania toksyny ma działanie pasywne. Kolce są pokryte cienką osłonką nabłonkową, która pęka pod wpływem nacisku, gdy wbija się w ciało ofiary. Uwolniony z gruczołów jad spływa do rany. W sytuacji zagrożenia ryba instynktownie stroszy kolce, zwiększając w ten sposób prawdopodobieństwo ukłucia. Toksyczny koktajl Jad ostrosza to złożona mieszanka, której głównym składnikiem jest drakotoksyna. To wielkocząsteczkowe białko wykazuje dwojakie działanie: hemolityczne – doprowadza do rozpadu czerwonych krwinek; depolaryzujące błony komórkowe – toksyna ta zaburza prawidłowe funkcjonowanie błon komórkowych, zwłaszcza w komórkach nerwowych i mięśniowych, co prowadzi do ich depolaryzacji. Następstwem tego jest niezwykle silny, wręcz paraliżujący ból, zaburzenia neurologiczne i skurcze mięśni. Oprócz drakotoksyny jad zawiera również inne substancje, które potęgują jego działanie. Należą do nich 5-hydroksytryptamina, która odpowiada za natychmiastowy, piekący ból, i histamina, wywołująca gwałtowną lokalną reakcję zapalną, obrzęk i zaczerwienienie. Wrażliwość na temperaturę Warto wspomnieć, że ważną cechą jadu ostrosza jest termolabilność. Zawarte w nim białka (zwłaszcza drakotoksyna), wykazują wrażliwość na wysoką temperaturę. Podgrzanie ich do temperatury około 45 stopni Celsjusza powoduje denaturację – nieodwracalną zmianę ich struktury przestrzennej, co prowadzi do utraty toksycznych właściwości. Czy należy bać się spotkania z ostroszem? W wielu publikacjach ostrosz jest przedstawiany jako śmiertelne zagrożenie dla człowieka. Należy jednak podkreślić, że udokumentowano zaledwie kilka przypadków, w których spotkanie z rybą zakończyło się tragicznie. Inna sprawa, że kąpiący się blisko brzegu plażowicze raczej nigdy nie zetkną się z tą rybą. Nawet latem, gdy sezon turystyczny osiąga apogeum, jadowity drapieżnik przebywa na głębokości kilku metrów. Najbardziej narażeni są wędkarze i rybacy, którzy nie zachowują ostrożności, ściągając zdobycz z haczyka i wyciągając połów z sieci. Dość wysokie ryzyko dotyczy także nurków. Objawy ukłucia Jeżeli jednak dojdzie do ukłucia, reakcja na jad jest natychmiastowa i gwałtowna. Pierwszym i dominującym objawem jest kłujący, piekący lub pulsujący ból, wielokrotnie silniejszy od użądlenia pszczoły lub osy. W ciągu 30 minut osiąga maksymalne natężenie. Bez pomocy lekarskiej, może utrzymywać się przez kilka dni. W miejscu ukłucia szybko pojawia się obrzęk, któremu towarzyszy silne zaczerwienienie, czasami także zasinienie. W cięższych przypadkach na skórze występują wypełnione płynem surowiczym pęcherze, a nawet miejscowa martwica tkanek. W większości przypadków reakcja ma charakter miejscowy. U niektórych osób pojawiają się jednak także objawy ogólnoustrojowe. Należą do nich: gorączka, dreszcze, obfite poty, nudności, wymioty, bóle głowy i stawów, kołatanie serca. W skrajnych przypadkach może dojść do poważniejszych komplikacji, takich jak spadek ciśnienia tętniczego, trudności z oddychaniem, a u osób uczulonych – nawet do wstrząsu anafilaktycznego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ziemia wciąż ma wiele tajemnic. Odkrywamy nowe gatunki szybciej niż kiedykolwiek wcześniej – nawet 16 000 rocznie
Trwa gigantyczna eksplozja wiedzy. Każdego roku odkrywanych jest kilkanaście tysięcy nowych organizmów, a tempo to wciąż przyspiesza. Czy wkrótce nie pozostanie już nic do zbadania? Naukowcy uspokajają, że na Ziemi wciąż kryje się wiele tajemnic.
300 lat temu Karol Linneusz, szwedzki przyrodnik i lekarz, podjął się karkołomnego zadania opisania wszystkich gatunków organizmów żywych na Ziemi. Sam nie wiedział, co go czeka, a jednak stworzył podwaliny pod współczesną taksonomię, identyfikując i nazywając niemal 10 000 gatunków roślin i zwierząt. Od tego czasu naukowcy nieustannie odkrywają nowe organizmy, a tempo ich przybywania – miast maleć – wciąż przyspiesza. Szaleńcze tempo odkrywania nowych gatunków Badania prowadzone przez zespół Uniwersytetu Arizony pod kierownictwem prof. Johna Wiensa wykazały, że tempo odkrywania nowych gatunków jest dziś wyższe niż kiedykolwiek wcześniej. Zgodnie z analizą w latach 2015–2020 rocznie dokumentowano ponad 16 000 nowych gatunków – w tym ponad 10 000 zwierząt (głównie owadów i innych stawonogów), 2 500 roślin i 2 000 grzybów. Prognozy na najbliższe lata sugerują dalszy wzrost tego tempa. Ile gatunków jeszcze nie znamy? Naukowcy mówią o milionach Jednak to szacunki dotyczące liczby nieodkrytych jeszcze gatunków są szczególnie zdumiewające. Obecnie znamy ok. 2,5 mln gatunków, lecz rzeczywista liczba organizmów żyjących na Ziemi może sięgać nawet setek milionów. Jakieś przykłady? Obecnie opisanych jest ok. 42 000 gatunków ryb, podczas gdy szacunkowe liczby mogą sięgać nawet 115 000. Podobnie jest w przypadku płazów: opisano ich około 9000, ale prognozowana liczba wynosi ponad 41 000. W przypadku owadów znamy 1,1 mln gatunków, podczas gdy entomolodzy sądzą, że faktyczna liczba może przekraczać 6 mln (niektóre prognozy sięgają nawet 20 mln). Gdzie odkrywa się najwięcej nowych gatunków? Nie trzeba szukać daleko Najwięcej nowych gatunków odkrywanych jest w regionach tropikalnych – w lasach deszczowych Amazonii, Azji Południowo-Wschodniej czy Afryki Środkowej. To prawdziwe skarbnice bioróżnorodności. Zaskakujące odkrycia mają jednak miejsce także w teoretycznie dobrze zbadanych lokalizacjach. W 2025 w Parku Narodowym Big Bend w Teksasie opisano nowy rodzaj i gatunek rośliny z rodziny astrowatych, nazwany „Włochatym Diabłem”. Nawet w tak dobrze monitorowanym ekosystemie wciąż kryją się tajemnice. Po co odkrywać nowe gatunki? To dosyć egoistyczne Każdy nowo odkryty gatunek to potencjalne źródło nieznanych dotąd substancji, enzymów czy struktur biologicznych, które mogą znaleźć zastosowanie w medycynie, biotechnologii czy inżynierii materiałowej. Przykładem jest odkrycie substancji inspirowanych hormonem helodermy arizońskiej (Heloderma suspectum) wykorzystywanej w nowoczesnych lekach na otyłość czy analizy składu jadów pająków i węży w poszukiwaniu nowych środków przeciwbólowych i przeciwnowotworowych. Nowe odkrycia gatunków zwierząt o unikalnych cechach mogą także inspirować technologie – np. materiały bazujące na właściwościach „superprzyczepnych” stóp gekonów wykorzystywane są przy produkcji zaawansowanych powierzchni samoprzylepnych. Warto zaznaczyć, że aż 15% wszystkich znanych obecnie gatunków zostało odkrytych w ciągu ostatnich 20 lat. Mimo że od czasów Linneusza minęły już trzy wieki, największe eksploracje biologiczne wciąż trwają. Źródło: Science Advances, University of Arizona, Discover Magazine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Te ryby naprawdę żyją w Bałtyku. Niektóre mogą zaskoczyć
Jakie gatunki ryb naprawdę żyją w Bałtyku? Choć często słyszymy, że nasze morze jest ubogie i niemal pozbawione życia, rzeczywistość wygląda inaczej. Bałtyk to akwen wyjątkowy – słonawy, dynamiczny i stale zmieniający się pod wpływem klimatu oraz działalności człowieka.
Spis treści: Jakie ryby żyją w Bałtyku? Największe ryby bałtyckie i inne ciekawostki Ryby żyjące w Bałtyku adaptują się do wyjątkowych warunków tego zbiornika, który szybko się ociepla i zmienia pod wpływem czynników naturalnych oraz działalności człowieka. Warto patrzeć na nasze morze nie jako na ubogi akwen, lecz jako na dynamiczny system, który stale się przeobraża. Jakie ryby żyją w Bałtyku? Naukowcy dowodzą, że Morze Bałtyckie jest jednym z najszybciej ocieplających się mórz na świecie, co wpływa na migracje i kondycję licznych gatunków. Można więc wyróżnić różne grupy ryb, z których każda odgrywa istotną rolę w ekosystemie. Ryby typowo morskie Choć Bałtyk ma niewielkie zasolenie, wciąż żyją w nim klasyczne gatunki, które stanowią podstawę rybołówstwa i najczęściej kojarzone są z określeniem bałtyckie ryby. Śledź Najważniejsza gospodarczo ryba Morza Bałtyckiego. Tworzy ogromne ławice, migruje sezonowo i jest fundamentem łańcuchów pokarmowych. Polski rynek rybny w dużej mierze opiera się na śledziu bałtyckim. Dorsz Jeszcze niedawno król Bałtyku, dziś gatunek w kryzysie. Dorsz występuje w rejonie od Cieśniny Duńskiej do Zatoki Botnickiej. Młode tego gatunku pływają najczęściej w wodach przybrzeżnych, a dorosłe osobniki bytują na otwartym morzu. Szprot Mała, plamiasta ryba pelagiczna, blisko spokrewniona ze śledziem. Odgrywa kluczową rolę w sieciach troficznych, a jej populacja jest wciąż stosunkowo stabilna. Co ciekawe, szproty w Bałtyku dorastają do 10–14 cm, a w Morzu Północnym osiągają aż 17 cm. Stornia (flądra) Najbardziej charakterystyczna płastuga Bałtyku, która wyróżnia się spłaszczonym i asymetrycznym ciałem. Dorosłe flądry mierzą około 35 cm i przez większość czasu leżą na boku zakopane w mule na morskim dnie. Turbot (skarp) Rzadziej spotykany, ceniony kulinarnie. Żyje na dnie i preferuje chłodniejsze, głębsze partie akwenu głównie w polskiej części Bałtyku. Dorosłe osobniki mierzą do 55 cm. Turboty są drapieżnikami, które żywią się małymi rybami. Ryby słodkowodne w Bałtyku W wielu miejscach polskiego wybrzeża zasolenie jest niewysokie, dlatego klasyczne gatunki słodkowodne żyją tu bez większego problemu. Są częścią naturalnych ekosystemów tzw. Bałtyku wewnętrznego. Można je spotkać najczęściej w zatokach. Szczupak Poluje w zarośniętych ujściach rzek. W jego diecie są ryby, płazy, a nawet małe gatunki ptaków wodnych. To drapieżnik, który osiąga nawet 150 cm długości i może ważyć aż 10 kg. Okoń Popularny wśród wędkarzy, liczny w płytkich i nagrzewających się partiach morza. Okoń może mierzyć nawet 50 cm, choć zazwyczaj osiąga 25–30 cm. Co ciekawe, ryby tego gatunku charakteryzuje zmienne ubarwienie, które jest zależne od miejsca występowania. Leszcz i płoć Typowe ryby słodkowodne, które w Bałtyku występują w Zalewie Wiślanym i Szczecińskim, gdzie zasolenie jest najniższe. Ryby wędrowne i dwuśrodowiskowe To grupa gatunków, które część życia spędzają w morzu, a część w wodach śródlądowych. Ich obecność dobrze pokazuje, jak bardzo Bałtyk jest „półmorskim” akwenem. Łosoś i troć wędrowna Jedne z najbardziej cenionych ryb reofilnych. Dorosłe osobniki bytują w Bałtyku, a na tarło wpływają do rzek, m.in. Wisły, Słupi czy Parsęty. Zarówno łosoś, jak i troć wędrowna to gatunki anadromiczne, które w celu rozrodu migrują do słodkich wód rzecznych. Węgorz W słonawych wodach Bałtyku poluje na skorupiaki, owady wodne i ryby. To gatunek, który może żyć nawet ponad 60 lat. Ciekawostką jest też fakt, że wszystkie węgorze europejskie odbywają tarło w Morzu Sargassowym. Minóg morski Gromadzi się przy dnie i prowadzi pasożytniczy tryb życia – przyczepia się do innych ryb i wysysa ich krew oraz płyny ustrojowe. Choć to ryba bałtycka, to w polskiej części morza występuje rzadko. Największe ryby bałtyckie i inne ciekawostki Morze Bałtyckie, choć stosunkowo płytkie i mniej zasobne w porównaniu z oceanami, skrywa gatunki ryb osiągające imponujące rozmiary. Wśród największych ryb tego akwenu wymienić można przede wszystkim sumika europejskiego – w rejonach o niższym zasoleniu zdarzają się osobniki mierzące nawet 3 metry długości i ważące ponad 100 kg. Jeszcze większe rozmiary osiągają samogłowy, które mogą dorastać do 3 metrów i ważyć około 2 ton. W przypadku obu tych ryb należy jednak pokreślić, że w Bałtyku pojawiają się niezwykle rzadko. Inne duże gatunki to łosoś, osiągający do 150 cm długości i 30 kg wagi, dorsz – do 130 cm i 20 kg, oraz troć wędrowna, dorastająca do 110 cm i 20 kg. Na uwagę zasługuje również turbot, który może przekraczać metr długości i ważyć do 25 kg. W słonawych wodach Bałtyku można również spotkać węgorza europejskiego dorastającego do 150 cm i sandacza osiągającego 130 cm. Choć wiele z tych ryb pojawia się w Bałtyku sporadycznie lub w określonych rejonach, razem tworzą obraz akwenu pełnego zarówno gatunków średnich, jak i tych o imponujących rozmiarach, które udowadniają, że Bałtyk wcale nie jest ubogim morzem. Niebezpieczne ryby w Bałtyku Wiele osób zastanawia się też, czy w Bałtyku żyją rekiny. Tak, od czasu do czasu do Bałtyku wpływają zaskakujący goście, którzy wywołują sensację. Najczęściej dotyczy to migrujących osobników żarłacza śledziowego, znanego również jako lamna śledziowa. To jednak rzadkie przypadki, które nie stanowią zagrożenia dla człowieka i nie mają wpływu na codzienne funkcjonowanie ekosystemu. Bałtyk nie uchodzi za morze groźne dla ludzi, ale kilka jego gatunków ma kolce jadowe, którymi może boleśnie ukłuć. Nie są to zagrożenia porównywalne z tropikami, jednak warto znać ostrosza, który jest najczęściej wskazywany jako najniebezpieczniejsza ryba w pojawiająca się Bałtyku (nie mieszka tu na stałe). Ostrosz wytwarza silny jad, który znajduje się w kolcach przy płetwach grzbietowych i przy pokrywach skrzelowych. Jego toksyna nie jest silna, ale powoduje ból, obrzęk i zaczerwienienie, a w rzadkich przypadkach także krótkotrwałe zaburzenia czucia. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Ta ryba to prawdziwy gigant. Jest niekwestionowanym królem jezior i rzek w Europie
Sum pospolity jest niekwestionowanym królem słodkowodnych ekosystemów Europy. To największa rodzima ryba słodkowodna kontynentu i jeden ze szczytowych drapieżników wodnych. Wykazuje niesamowity potencjał wzrostu, co znajduje potwierdzenie w rekordowych połowach, tych historycznych i z niedalekiej przeszłości. Jak duży jest sum pospolity? Gdzie występuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Anatomia doskonałego łowcy Imperium suma pospolitego Niewybredny drapieżnik Rekordowe okazy Sum pospolity (Silurus glanis) to gatunek drapieżnej ryby z rodziny sumowatych. Jej preferencje siedliskowe dotyczą przede wszystkim rzek o miękkim podłożu, starorzeczy i ciepłych jezior Europy Środkowej i Wschodniej. W tych ekosystemach charakterystyczny kolos nie ma sobie równych. To największa ryba słodkowodna Starego Kontynentu. Większa od suma jest tylko bieługa, ale ten gatunek należy klasyfikować jako dwuśrodowiskowy, który spędza życie zarówno w wodzie słonej, jak i słodkiej. Anatomia doskonałego łowcy Ciało suma pospolitego jest doskonale dostosowane do roli dominującego drapieżnika w środowisku o ograniczonej widoczności. Dosłownie każdy element anatomii tego kolosa odgrywa kluczową rolę w strategii przetrwania i polowania. Budowa ciała Sum pospolity charakteryzuje się masywnym, silnie wydłużonym ciałem. Jego przednia część jest potężna i walcowata, natomiast ogonowa, stanowiąca nawet trzy piąte całkowitej długości, jest wyraźnie spłaszczona bocznie. Ta charakterystyczna budowa zapewnia rybie niebywałą zwinność i umożliwia sprawne poruszanie się. Należy jednak podkreślić, że jej efektywność nie wynika wyłącznie z pokroju. W przeciwieństwie do większości gatunków, skóra suma pospolitego jest całkowicie pozbawiona łusek. Pokrywa ją gruba warstwa śluzu, która pełni dwojaką funkcję – zmniejsza opór w wodzie i stanowi barierę ochronną przed pasożytami i drobnymi urazami mechanicznymi. Ubarwienie suma pospolitego Ubarwienie suma jest zmienne, uzależnione od warunków środowiska, w którym występuje dany osobnik. Grzbiet jest zazwyczaj ciemny – od oliwkowozielonego, przez brązowy, aż po niemal czarny. Boki są jaśniejsze, często z charakterystycznym, marmurkowym lub plamistym wzorem, który doskonale rozbija sylwetkę ryby na tle dna. Brzuch ma barwę od białawej po bladożółtą. Osobniki żyjące w wodach przejrzystych bywają niemal czarne, podczas gdy te z wód mętnych przybierają odcienie zielonkawobrązowe. Głowa, paszcza i zęby Głowa suma pospolitego jest duża, szeroka i spłaszczona grzbietobrzusznie, zakończona olbrzymim, końcowo położonym otworem gębowym. Szczęki ryby są uzbrojone w setki drobnych, szczoteczkowatych zębów. Razem tworzą strukturę przypominającą tarkę. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że nie służą one do rozdrabniania, a do przytrzymywania zdobyczy. Zmysły nocnego drapieżnika Nie trzeba być ichtiologiem, by zauważyć, że oczy suma są nieproporcjonalnie małe. Nie bez przyczyny. W przypadku tego gatunku, mamy do czynienia z ewolucyjnym kompromisem, w którym zasoby biologiczne zostały przesunięte z rozwoju wzroku na rzecz doskonalenia innych, znacznie bardziej użytecznych w jego środowisku zmysłów. Najbardziej charakterystycznymi, wręcz ikonicznymi narządami suma są wąsy, dwa długie i ruchome na szczęce górnej, które mogą sięgać aż do płetw piersiowych, i cztery krótsze na żuchwie. Wbrew pozorom, nie są to proste wyrostki czuciowe. Mówimy tu o zaawansowanych „chemicznych antenach”, pokrytych pąkami smakowymi i węchowymi. W praktyce ryba może dosłownie smakować i wąchać wodę z niezwykłą czułością. To pozwala jej wykrywać najdrobniejsze ślady chemiczne, które pozostawia potencjalna ofiara. Gatunek ten cechuje też doskonały słuch i zdolność do wykrywania wibracji. Słuch suma jest wzmocniony przez aparat Webera – zespół kostek łączących pęcherz pławny z uchem wewnętrznym, który działa jak rezonator, amplifikując fale dźwiękowe. Równie ważna jest linia boczna, czyli system receptorów biegnący wzdłuż boków ciała, który pozwala na wykrywanie najmniejszych zmian ciśnienia i ruchów wody. Imperium suma pospolitego Silurus glanis występuje na ogromnym obszarze Eurazji. Naturalny zasięg tej ryby obejmuje rozległe obszary Europy Środkowej i Wschodniej. Zasiedla ona przede wszystkim wielkie systemy rzeczne i zlewiska mórz śródlądowych: Bałtyckiego, Czarnego i Kaspijskiego. Obecność suma pospolitego jest historycznie ugruntowana między innymi w Dunaju, Dnieprze, Wołdze czy Wiśle. Zasięg tego gatunku sięga również na północ do południowej Szwecji i Finlandii i na zachód aż po Ren. Imponujące rozmiary i waleczność suma pospolitego uczyniły go niezwykle cennym trofeum wędkarskim. Nic więc dziwnego, że w wielu krajach Europy Zachodniej przeprowadzono celową introdukcję tego gatunku. Dzięki rozbudowanym zdolnościom adaptacyjnym, ten kolos z powodzeniem zadomowił się we Francji, Włoszech (gdzie rzeka Pad stała się legendarnym łowiskiem gigantów) oraz na Półwyspie Iberyjskim, zwłaszcza w hiszpańskiej rzece Ebro. Charakterystyka siedlisk Sum pospolity nie należy do ryb wszechstronnych. Wykazuje wyraźne preferencje siedliskowe, co bezpośrednio wpływa na jego rozmieszczenie i potencjał wzrostu. Jego idealnym domem są duże, ciepłe i wolno płynące rzeki nizinne, rozległe zbiorniki zaporowe i dość ciepłe jeziora. W mniejszych, chłodniejszych jeziorach spotykany jest znacznie rzadziej. Niewybredny drapieżnik Dieta suma pospolitego zmienia się wraz z wiekiem i rozmiarem ryby. Tuż po wykluciu wylęg żywi się planktonem. W miarę wzrostu, młode osobniki przechodzą na większy pokarm. W ich diecie pojawiają się wodne owady, ślimaki i drobne skorupiaki. Dorosły sum jest wszechstronnym i skutecznym drapieżnikiem. Podstawowym składnikiem jego diety są ryby, przy czym większość jego zdobyczy stanowią niewielkie, najliczniej występujące gatunki. Jego apetyt jest jednak większy. Z równą chęcią poluje na żaby, raki i węgorze. Największe osobniki są w stanie atakować ptaki wodne i niewielkie ssaki, które nieopatrznie znajdą się w zasięgu jego ataku przy brzegu – norniki, szczury czy nutrie. Powszechnym zjawiskiem jest również kanibalizm. Strategia łowiecka Sum nie jest drapieżnikiem pościgowym. Na ofiarę czai się w pobliżu dna, wykorzystując maskujące ubarwienie i monitorując otoczenie za pomocą wyczulonych zmysłów. Gdy zdobycz znajdzie się w zasięgu, następuje błyskawiczny atak. Ryba gwałtownie otwiera swoją okazałą paszczę, tworząc w ten sposób podciśnienie, które zasysa ofiarę wraz z wodą. Zdobycz jest połykana w całości. Rekordowe okazy Jak wielki jest sum pospolity? Historyczne zapiski, zwłaszcza z XIX wieku, wymieniają kolosy o masie sięgającej nawet 200, a nawet 300 kg. Te doniesienia są dziś trudne do zweryfikowania, jednak ugruntowały legendarny potencjał gatunku. Przeciętnie dorosłe osobniki osiągają od 100 do 150 cm długości i masę do 30 kg. Kilkunastoletni sum może mierzyć ok. 200 cm i ważyć ok. 50 kg. Należy jednak podkreślić, że uśrednione wartości nijak mają się do oficjalnych rekordów. Za światową stolicę gigantycznych sumów przez lata uchodziła włoska rzeka Pad. To właśnie tam, w maju 2023 roku, padł rekord, który odbił się echem na całym świecie. Włoski wędkarz Alessandro Biancardi wyłowił wówczas kolosa mierzącego 285 cm. Należy jednak podkreślić, że ten rekord jest już nieaktualny. Gigant z Polski Nowy został ustanowiony 19 października 2025 roku, na zalewie rybnickim. Podczas zawodów spinningowych, wędkarze Krzysztof Pyra i Adrian Gontarz z Polskiej Akademii Wędkarskiej złapali na haczyk olbrzyma mierzącego aż 292 cm długości. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dlaczego jemy karpia w Wigilię? Zaskakujące fakty, które obalają popularny mit
Czy popularne przekonanie, że karp trafił na polskie stoły w czasach PRL to prawda? A może był rybą jedzoną i hodowaną od setek lat? Sprawdzamy, jak naprawdę wyglądała kulinarna historia karpia w Polsce.
Spis treści: Skąd wziął się karp w Polsce? Karp w polskiej historii – jeden z wielu bohaterów postu PRL, czyli jak to było z „karpiem na każdym wigilijnym stole” Produkcja i konsumpcja karpia dziś Współczesne kulinarne zwyczaje wigilijne są echem wielowiekowej, chrześcijańskiej tradycji postu. W dawnej Rzeczypospolitej post był wyjątkowo długi i wyjątkowo restrykcyjny, a obowiązywał w sumie niemal przez pół roku. Głównymi gastronomicznymi bohaterami na stołach XVI- i XVII-wiecznych dworów były ryby słodkowodne. A karp zajmował wśród nich bardzo ważne miejsce. Skąd wziął się karp w Polsce? Karp (Cyprinus carpio) naturalnie występował w rzekach uchodzących do Morza Czarnego, Kaspijskiego oraz Aralskiego. Już w starożytności był cenioną rybą konsumpcyjną, nie tylko łowioną ale i udomowioną a potem hodowaną na mięso oraz dla ozdoby. Najwcześniej, bo już około V wieku p.n.e. karpie hodowali Chińczycy. Także w Chinach powstała barwna ozdobna odmiana – karp koi, dostępny dziś w całej gamie kolorów. W Europie epoki średniowiecza był często hodowany w stawach należących do klasztorów i majątków królewskich i magnackich. Takie też są początki obecności karpia w Polsce. Był rybą cenioną między innymi za swą tłustość. Karp w polskiej historii – jeden z wielu bohaterów postu Księga szafarska dworu Jana III Sobieskiego, wydana przez Muzeum Pałacu Króla Jana w Wilanowie kataloguje jadłospis królewskiego dworu w latach 1695–1696. Wśród ryb podawanych na kolację wigilijną najważniejszą rolę pełnią karp i szczupak. Oprócz tego podawano łososie, okonie, leszcze, sterlety (inaczej czeczugi – to ryby jesiotrowate), a także ryby solone z beczki. Z kolei najstarsza wydana drukiem po polsku książka kucharska – „Compendium Ferculorum” Stanisława Czernieckiego (1682) – zawiera osiem przepisów na karpia, ale dużo więcej przepisów na dowolne ryby, gdzie także można karpia wykorzystać. Uwagę zwraca potrawa z języczków karpiowych oraz dwie zupy z wykorzystaniem karpia – rosół królewski i rodzaj barszczu. Nie brakuje potraw z dodatkiem aromatycznych przypraw (np. cynamonu), rodzynek, migdałów i słodkich bakalii. Widać tu początki popularnych i dziś przepisów na rybę faszerowaną i karpia po żydowsku. Zatem wbrew obiegowej opinii karp już od kilkuset lat zajmuje poczesne miejsce na polskich stołach w czasie postu. Od czasów współczesnych różni dzisiejszą wigilijną tradycje raczej to, że jest znacznie mniej różnorodna w kwestii ryb, zwłaszcza jeśli porównujemy ją z kuchnią dworską, opisywaną np. przez Czernieckiego. Dziś ryby kupujemy w sklepie i jesteśmy zależni od wielkich producentów i łańcuchów dostaw. W czasach Czernieckiego ryby tylko w niewielkiej części hodowano w stawach. Ogromną różnorodność gatunków ryb słodkowodnych pozyskiwano z natury – wiślane łososie, jesiotry, szczupaki, węgorze, liny, leszcze, karasie. Ryby morskie jadano tylko blisko wybrzeża Bałtyku. Lucyna Ćwierczakiewiczowa w słynnej książce kucharskiej „365 obiadów”, wydanej po raz pierwszy w 1860 r., na Wigilię proponuje tylko jedną potrawę z karpia – z rodzynkami, „na szaro”, zaznaczając że może to być także leszcz. Wymienia dużo więcej potraw z innych ryb: szczupaka, lina, sandacza i karasia. Późniejsza „Kucharka litewska” Wincenty Zawadzkiej, z 1938 roku, na 73 potrawy z ryb zawiera 5 potraw z karpia. W tej książce wyraźnie już widać lepszą dostępność ryb morskich – pojawia się sola, turbot i śledź, a także sztokfisz, czyli solony dorsz. PRL, czyli jak to było z „karpiem na każdym wigilijnym stole” Według popularnej anegdoty, we wczesnym okresie PRL, jeszcze w latach 40., ówczesny minister przemysłu i handlu oraz przewodniczący Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego ukuł hasło „karp na każdym wigilijnym stole w Polsce”. Ta powszechnie powtarzana informacja prowadzi niektórych do jeszcze dalej idących wniosków: że karpia na stoły wprowadzili dopiero komuniści. Problem w tym, że nikt jak dotąd nie znalazł źródła, w którym ten slogan pada, ani dowodu na to, że wypowiedział go kiedykolwiek minister Minc. O braku źródeł w tej kwestii mówił wielokrotnie m.in. historyk jedzenia, prof. Jarosław Dumanowski, na przykład w wywiadzie-rzece pt. „Kapłony i szczeżuje. Opowieść o zapomnianej kuchni polskiej”. Czasy PRL niewątpliwie w ogromnej mierze ukształtowały dzisiejszą polską kulturę kulinarną. Ale raczej ją zubażając, niż wprowadzając nowe produkty. W czasach komunizmu nie udało się także narzucić żadnej nowej, zunifikowanej tradycji ani wykorzenić tej związanej z religijną obrzędowością. Kulinarną rzeczywistością PRL były puste półki i ogromne zubożenie ilości dostępnych produktów. Centralnie sterowana gospodarka była niewydolna, co doskonale było widać m.in. w dostępności ryb. Podobnie, jak inne produkty spożywcze, także karpia w pewnym okresie objęto reglamentacją i sprzedawano tylko na kartki. Będący rybą hodowlaną karp, wraz ze śledziem i dorszem, ostały się niczym relikty z dawnej różnorodności dostępnych gatunków ryb. A nieetyczny zwyczaj sprzedawania żywych ryb wiązał się raczej z brakiem chłodni do transportu niż chęcią zapewnienia świeżości. Produkcja i konsumpcja karpia dziś Co roku przed Bożym Narodzeniem internet zalewają publikacje radzące, jak pozbyć się posmaku mułu z karpia. Oraz tr zalecające inne, lepiej smakujące i zdrowsze ryby, by go zastąpić. Sklepy maksymalnie ułatwiają konsumentom przyrządzenie i jedzenie karpia, oferując tzw. filety nacinane, czyli z maszynowo rozdrobnionymi ośćmi. Technikę tę wymyślono w Morskim Instytucie Rybackim w Gdyni, a od roku 2014 jest stosowana w handlu. Według danych Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa średnia roczna konsumpcja karpia w Polsce to zaledwie około pół kilograma rocznie na osobę. To tylko 4% wszystkich ryb, jakie statystyczny Polak zjada w całym roku. Ponad 90% rocznej krajowej produkcji karpia sprzedaje się w dwa ostatnie tygodnie grudnia – tuż przed Bożym Narodzeniem. A produkcja ta to około 18 tysięcy ton. Wszystko to dowodzi jednego: tak naprawdę karpia nie lubimy. Jemy go tylko dlatego, że tak nakazuje tradycja i tylko raz do roku. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zaskakujący sekret rajskich Malediwów. Biały piasek zawdzięczają papugorybom. Jak to możliwe?
Rajskie, białe plaże na Malediwach, Karaibach czy w meksykańskim Cancún wyglądają jak prawdziwy raj na Ziemi, a zdjęcia z tropików oglądane w trakcie polskiej szarówki przyprawiają o niemałą zazdrość. Pochodzenie charakterystycznego „piasku” jest jednak dosyć kontrowersyjne, bo to w głównej mierze… ekstrementy papugoryby.
Bajeczne plaże tropików powstają dzięki niestrawionym resztkom koralowców trawionym przez papugoryby. To ich „wyżerka” sprawia, że możemy się cieszyć kolorem piasku idealnym na zdjęcia na Instagrama. Jak to działa? Papugoryby i ich kruszące skałę zęby Papugoryby (Scaridae) to niemal neonowe – wyglądające trochę, jakby zmierzały na imprezę w stylu „disco” – ryby zamieszkujące rafy koralowe w ciepłych wodach tropikalnych i subtropikalnych. Ich nazwa pochodzi od wyjątkowego kształtu zębów, który przypomina dziób papugi. Zęby te są niezwykle twarde i umożliwiają papugorybom skrobanie glonów i drobnych organizmów z twardych powierzchni, w tym z koralowców. Dzięki temu ryby te pełnią ważną rolę w ekosystemie morskim: przyczyniają się do utrzymywania czystości rafy i zapobiegają jej zarastaniu. Gdyby nie one, glony szybko przejęłyby niepodzielną władzę nad rafą. Biały piasek jest wydalany przez ryby Jednak papugoryby zjadają nie tylko glony. Podczas żerowania zdarza im się także zeskrobywać i połykać fragmenty martwych koralowców. W ich przewodzie pokarmowym zachodzi proces oddzielania substancji odżywczych od twardych elementów wapiennych. Pozostałość – czyli drobny, miałki piasek – jest wydalana. Ile piasku może wyprodukować jedna papugoryba? Zgodnie z szacunkami badaczy, przeciętna papugoryba produkuje nawet… od 90 do 100 kilogramów piasku rocznie, a w ciągu swojego życia „dostarcza” na brzeg nawet kilkaset kilogramów budulca. W niektórych rejonach to właśnie przemiana materii papugoryb w przeważającej większości odpowiada za biały „piasek” rajskich plaż, wyprzedzając inne naturalne procesy, takie jak rozpad koralowców pod wpływem fal czy erozji chemicznej. Naukowcy z University of Exeter i University of Bangor wykazali, że w rejonie Malediwów aż 85% nowych osadów piaskowych pochodzi z działalności papugoryb. Ich praca nie jest jednak wyłącznie kwestią estetyki – ten proces warunkuje istnienie i stabilność wysp koralowych. Bez stałego dopływu nowego piasku byłyby one zagrożone erozją i podnoszącym się poziomem oceanu. Bez papugoryb znikną rajskie wyspy Malediwy zdały sobie sprawę z wyjątkowej roli papugoryb i objęły je ochroną prawną. W 2020 roku wprowadzono całkowity zakaz połowu na wodach terytorialnych archipelagu. Bez tych zwierząt wyspy zaczęłyby się kurczyć i tracić swój „rajski” charakter. Chociaż dla wielu turystów może się to wydawać szokujące, piasek, po którym chodzą w egzotycznych kurortach, pochodzi z układu pokarmowego ryb. To kolejny dowód na to, jak złożone są powiązania w ekosystemach i jak ważne mogą być pozornie nieistotne ogniwa łańcucha pokarmowego. Los wszystkich instagramerek spoczywa w dziobach barwnych, kolorowych ryb. Źródło: University of Hawai‘i Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy żywe karpie znikną ze sprzedaży? Nowy sondaż ujawnił oczekiwania Polaków
W wielu krajach Europy Środkowej karp pozostaje tradycyjnym daniem wigilijnym, a sprzedaż żywych ryb na ulicznych straganach wciąż jest powszechną praktyką. W tygodniach poprzedzających Boże Narodzenie miliony karpi trafiają do plastikowych wanien i pojemników, skąd część z nich kupowana jest żywa i zabierana do domów. To właśnie ten zwyczaj (uznawany przez organizacje prozwierzęce za szczególnie okrutny) naraża ryby na stres, urazy i długotrwałe cierpienie.
To, że ryby są istotami czującymi, zdolnymi do odczuwania bólu, stresu i strachu, potwierdzają liczne badania oraz unijne regulacje obowiązujące od 2009 roku. Mimo to ryby hodowlane wciąż nie są objęte jasnymi i skutecznymi przepisami chroniącymi ich dobrostan. W całej Unii Europejskiej nawet 1,1 miliarda osobników rocznie doświadcza praktyk, które – jak podkreślają eksperci – stoją w sprzeczności z podstawowymi standardami ochrony zwierząt. Brak szczegółowych regulacji jest szczególnie widoczny w okresie świątecznym, zwłaszcza w krajach, gdzie sprzedaż żywych karpi nadal pozostaje elementem bożonarodzeniowej tradycji. Skala i realia hodowli karpia w UE Karp zwyczajny (Cyprinus carpio) należy dziś do najintensywniej hodowanych gatunków ryb na świecie – globalna produkcja przekracza 4 mln ton rocznie, co oznacza nawet 8,1 miliarda osobników. Choć najwięcej karpi hoduje się w Azji, gatunek ten odgrywa kluczową rolę także w europejskiej akwakulturze. W Unii Europejskiej zajmuje czwarte miejsce pod względem wielkości produkcji, wynoszącej ok. 64 tys. ton rocznie, czyli ponad 26 mln sztuk. Ponad połowę unijnej hodowli zapewniają Polska i Czechy (odpowiednio 17,7 tys. ton i 15,9 tys. ton w 2023 roku). Przekłada się to na 5,3–7,9 mln karpi hodowanych rocznie w Czechach i ponad 8,8 mln w Polsce. Ważnymi producentami pozostają także Węgry i Rumunia, co potwierdza, jak silnie tradycja hodowli karpia zakorzeniona jest w Europie Środkowej. Najnowsze śledztwo Compassion in World Farming, przeprowadzone w 2024 roku na trzech czeskich fermach, ujawniło poważne problemy dobrostanowe na każdym etapie produkcji. Udokumentowano m.in. brutalne metody odłowu, niewłaściwe sortowanie, transport pozbawiony odpowiednich standardów oraz sprzedaż żywych ryb w warunkach narażających je na stres i urazy. Okazuje się, że ryby hodowlane – w tym karpie – przez całe życie mierzą się m.in. z niedotlenieniem, złymi parametrami wody, długimi okresami postu i jałowym środowiskiem. Praktyki te są sprzeczne z oczekiwaniami obywateli UE, gdyż najnowsze badania pokazują, że aż 9 na 10 Europejczyków opowiada się za wprowadzeniem znacznie silniejszej i bardziej szczegółowej ochrony ryb hodowlanych. Rosnące poparcie dla zakazu sprzedaży żywych karpi w Polsce Choć śledztwa organizacji prozwierzęcych od lat wskazują na rażące nieprawidłowości, realna ochrona karpi pozostaje skrajnie ograniczona. Unijne prawo uznaje ryby za istoty czujące, lecz brak szczegółowych regulacji gatunkowych sprawia, że wiele praktyk (takich jak długie przetrzymywanie poza wodą, przenoszenie w ciasnych pojemnikach, nieprawidłowe ogłuszanie czy sprzedaż żywych ryb konsumentom) nadal odbywa się bez skutecznego nadzoru. Skala problemu jest ogromna: w Unii Europejskiej hoduje się rocznie nawet miliard ryb, a w samej Polsce około 52 milionów. Oczekiwania społeczne wyraźnie pokazują jednak, że Polacy chcą zmian. Z badania przeprowadzonego w listopadzie 2025 r. na zlecenie Compassion in World Farming Polska wynika, że 56,4% Polek i Polaków popiera zakaz sprzedaży żywych karpi, o ile dostępna jest możliwość zakupu już przetworzonej ryby – w formie tuszy, płatów lub dzwonków. Przeciwnych zakazowi jest 20,4% ankietowanych, a ponad 23% nie ma zdania. Co istotne, przetworzone produkty z karpia są od lat powszechnie dostępne w handlu detalicznym, co sugeruje, że społeczna akceptacja odejścia od sprzedaży żywych ryb jest dziś znacznie większa niż dekadę temu. Niestety, brak regulacji gatunkowych na poziomie UE oznacza, że cierpienie ryb pozostaje w praktyce niezauważane. Compassion in World Farming apeluje więc zarówno do rządów Polski i Czech, jak i do instytucji unijnych o pilne wprowadzenie przepisów gatunkowych. Organizacja podkreśla, że konieczne jest nie tylko zakazanie sprzedaży żywych ryb konsumentom, ale także ujednolicenie standardów dotyczących transportu, jakości wody, zagęszczenia hodowli i obowiązkowego humanitarnego ogłuszania przed ubojem. Twierdzi, że takie regulacje mogłyby realnie ograniczyć cierpienie milionów zwierząt i dostosować europejski system akwakultury do aktualnej wiedzy naukowej oraz oczekiwań społeczeństwa. A te – jak pokazują najnowsze sondaże – są coraz wyraźniej ukierunkowane na zmianę. Teraz pozostaje pytanie, czy prawo nadąży za tymi oczekiwaniami. Źródło: Compassion in World Farming Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ta ryba-krokodyl to żywa skamieniałość. Może ważyć 130 kilogramów, połyka ofiary w całości i składa trujące jaja. Nowe odkrycie może ją ocalić
Niszczuka krokodyla przetrwała 157 milionów lat, ale może nie przetrwać najbliższych dekad – przynajmniej w USA. Naukowcy szukają sposobów, by zbadać i ocalić tego olbrzymiego drapieżnika. Są na dobrej drodze.
Spis treści: Gigant sprzed milionów lat Zła sława niszczuki krokodylej Gatunek zagrożony czy nie? Zależy, gdzie Jak badać niszczuki przez „kolczugę” z łusek? Mały wycinek płetwy zamiast śmiertelnego stresu Cuda ewolucji: życie bez tlenu i trujące jaja Jak ocalić słodkowodne olbrzymy? Niszczuka krokodyla (Atractosteus spatula) to prawdziwy postrach słodkowodnych wód i druga co do wielkości ryba Ameryki Północnej. Pokrywające jej ciało kostne łuski sprawiają, że wygląda jak opancerzony dinozaur. I nie jest to dalekie od prawdy – rządzi w rzekach już od późnej jury, czyli od 157 milionów lat. Ale jej „rządy” mają się ku końcowi – jej populacja w amerykańskich rzekach dramatycznie zmalała. Gigant sprzed milionów lat – Wielu ludzi nie zdaje sobie sprawy, że ten 3-metrowy gigant wciąż istnieje, a kiedy się o nim dowiadują, ich pierwszą reakcją często jest strach – mówi Solomon David, ichtiolog z Nicholls State University w Luizjanie. – Niszczuka, choć z wyglądu faktycznie podobna do krokodyla, nie poluje tak jak aligatory, lwy czy inne zwierzęta, które odgryzają kawałki mięsa – mówi David. – Ona po prostu połyka zdobycz w całości, więc dla ludzi jest zupełnie nieszkodliwa – dodaje. Niszczuki krokodyle, które mogą ważyć ponad 130 kilogramów, są podobne do swoich imienników tylko pod jednym względem: to drapieżniki szczytowe. Pełnią kluczową rolę w swoich siedliskach, głównie w środkowej i dolnej części dorzecza Missisipi w USA. – Utrzymują w ryzach populacje wielu gatunków, polując na mniejsze ryby, płazy, gady, ssaki i ptaki – wyjaśnia David. Zła sława niszczuki krokodylej Jednak ich drapieżny tryb życia przyniósł im złą sławę wśród wędkarzy i urzędników odpowiedzialnych za dziką przyrodę. Próbowano je wytępić, uznając za konkurentów wobec ryb, które łowi się częściej. W latach 30. XX wieku Komisja ds. Rybołówstwa w Teksasie zbudowała nawet łódź, która raziła prądem. Nazwano ją „Elektrycznym niszczycielem niszczuk” (Electrical Gar Destroyer). Do tego doszła utrata siedlisk spowodowana budową zapór i osuszaniem terenów zalewowych. Konsekwencje są takie, że niszczuka krokodyla jest dziś niezwykle rzadka w górnych odcinkach amerykańskich rzek, gdzie kiedyś występowała powszechnie. W niektórych stanach, takich jak Ohio i Illinois, gatunek ten zniknął całkowicie i uznawany jest za lokalnie wymarły. Gatunek zagrożony czy nie? Zależy, gdzie Częściej niszczuki występują w południowej części swojego zasięgu, zwłaszcza w Teksasie i Luizjanie. Dlatego Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje je globalnie jako gatunek najmniejszej troski. – To kwestia skali. To, co może być „najmniejszej troski” w ujęciu globalnym, zdecydowanie nie musi tak wyglądać lokalnie – tłumaczy David. Dlatego on i jego współpracownicy próbują zahamować spadek liczebności tych ryb, między innymi rozmnażając je w niewoli oraz opracowując sposoby badania ich bez wyrządzania im szkody. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Transactions of the American Fisheries Society” w styczniu 2025, David i współautorzy pokazali, że zamiast nacinać ciało ryby, by pobrać próbki, można uzyskać te same informacje przeprowadzając znacznie łagodniejszy zabieg – pobranie wycinka płetwy. Jak badać niszczuki przez „kolczugę” z łusek? Aby chronić niszczuki, naukowcy najpierw zbierają podstawowe informacje: gdzie te kolosy wędrują i czym się żywią. Do tego zwykle potrzebna jest próbka tkanki wielkości małej monety, która zawiera ślady pierwiastków pozwalających śledzić historię wędrówek ryby. – Ponieważ niszczuki mają łuski niczym średniowieczna kolczuga, czasochłonny i traumatyczny zabieg pobierania takiej próbki może powodować u zwierzęcia silny stres – mówi Thea Fredrickson, biolog z Lower Colorado River Authority w Teksasie. – Ten zabieg może być nawet śmiertelny – mówi Fredrickson. Na szczęście w swoim nowym badaniu obaj naukowcy wykazali, że przycinanie płetw ryby znoszą znacznie lepiej. Mały wycinek płetwy zamiast śmiertelnego stresu Nowy sposób pozwala wielokrotnie pobierać próbki od tych samych osobników, a płetwy szybko im odrastają. – Uważam wyniki tej pracy za bardzo obiecujące. Niektóre niszczuki krokodyle dożywają 95 lat lub więcej, co czyni każdego osobnika niezwykle cennym. Musimy zrozumieć ich biologię i ekologię, ale nie chcemy ich poświęcać – komentuje badanie Zeb Hogan, biolog z University of Nevada w Reno. Choć technikę przycinania płetw stosowano już u innych gatunków ryb, nikt wcześniej nie wypróbował jej na niszczukach. Teraz, gdy skuteczność metody została potwierdzona, naukowcy zaczęli używać jej w rezerwacie St. Catherine Creek National Wildlife Refuge w stanie Mississippi. W lutym 2025 roku David oraz pracownicy U.S. Fish and Wildlife Service, wraz ze specjalistką od niszczuk Kaylą Kimmel, schwytali na terenie rezerwatu liczne ryby, w tym jedną dłuższą niż wzrost samego Davida. Oznakowali je i wytypowali 10 osobników do programu rozrodczego w niewoli w ośrodku hodowlanym Private John Allen National Fish Hatchery. Jeśli wszystko pójdzie dobrze, ich potomstwo zostanie wypuszczone tam, gdzie niszczuki już zniknęły. Cuda ewolucji: życie bez tlenu i trujące jaja Na świecie występuje siedem gatunków niszczuk, a wszystkie w toku ewolucji zmieniły się bardzo nieznacznie, dlatego nazywa się je „żywymi skamieniałościami”. – Znalazły plan budowy ciała, który działa – i się go trzymają – mówi David, wyjaśniając przy okazji że długie, wąskie ciało pozwala im błyskawicznie doskakiwać do ofiary. Niszczuki krokodyle potrafią też oddychać powietrzem atmosferycznym, co umożliwia im przeżycie w gorących, ubogich w tlen środowiskach, w tym w słonawych estuariach, a nawet w wodzie morskiej. To nie koniec ich niezwykłych „wynalazków” – składają też trujące jaja. Ich ikra nie jest śmiertelna dla innych ryb – jest toksyczna tylko dla ssaków, ptaków, gadów, płazów i w szczególności stawonogów, takich jak skorupiaki. Może to oznaczać, że toksyna wyewoluowała specjalnie po to, by chronić jaja przed krabami i rakami. – Kawior z niszczuki? Nie polecam - śmieje się Solomon David. Jak ocalić słodkowodne olbrzymy? Słodkowodna megafauna, luźno definiowana jako gatunki, które średnio ważą ponad 30 kilogramów, należy do najbardziej zagrożonych zwierząt na Ziemi. Globalne populacje takich organizmów spadły od 1970 roku o prawie 90 procent – to dwukrotnie większa utrata niż w przypadku kręgowców żyjących na lądzie lub w oceanach, jak wykazało badanie z 2019 roku opublikowane w „Global Change Biology”. Duże ryby, takie jak jesiotry, łososie czy olbrzymie sumy, szczególnie na półkuli północnej, doświadczyły jeszcze większych spadków, głównie z powodu przełowienia, zanieczyszczeń i budowy zapór. Dlatego Solomon David stara się zmieniać postrzeganie tych zwierząt na wszelkie możliwe sposoby. Czasem robi to, żartując na temat niszczuk w mediach społecznościowych, a innym razem – składając zeznania przed legislaturą stanu Minnesota na rzecz nowego projektu ustawy, który wprowadziłby ochronę niszczuk i innych „mało wartościowych ryb”, zamiast pozwalać na ich nieograniczone zabijanie. Źródła: iScience, National Geographic
Węgorz elektryczny to jedna z najniezwyklejszych ryb. Potrafi generować setki woltów
Węgorz elektryczny to niezwykła ryba, znana z imponującej zdolności do generowania silnych wyładowań elektrycznych. Od wieków fascynuje naukowców, jednak, wbrew pozorom, największą niewiadomą nie był mechanizm wytwarzania prądu, a taksonomia tego zwierzęcia. Co wiemy na temat węgorza elektrycznego? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Nieporozumienie zakorzenione w potocznej nazwie Mieszkaniec Ameryki Południowej Niezwykła anatomia Dla wczesnych fizyków węgorz elektryczny, czyli strętwa był ogromnym źródłem inspiracji. W tym miejscu należy wspomnieć, że to właśnie ta ryba zainspirowała Alessandra Voltę, twórcę pierwszej baterii. Dziś to niezwykłe zwierzę jest zaawansowanym organizmem modelowym do badań w dziedzinie ewolucji adaptacyjnej, neurofizjologii i złożonych zachowań zwierzęcych. Nieporozumienie zakorzenione w potocznej nazwie Na samym początku wypada wyjaśnić, że wbrew temu, co sugeruje potoczna nazwa, węgorz elektryczny z węgorzami nie ma nic wspólnego. Rodzaj Electrophorus obejmuje wysoce wyspecjalizowane gatunki z rzędu Gymnotiformes (strętwokształtne). Oznacza to, że bliżej mu do suma lub karpia niż do jakiegokolwiek przedstawiciela rzędu Anguilliformes. Więcej niż jeden gatunek Węgorz elektryczny, po raz pierwszy opisany w 1766 roku przez Karola Linneusza jako Gymnotus electricus, od samego początku stanowił zagadkę dla przyrodników. Zdolność tej niezwykłej ryby do generowania potężnych wyładowań elektrycznych przez długi czas była przedmiotem obserwacji i badań. Jednak to nie ta niezwykła cecha była największą tajemnicą węgorza elektrycznego. Okazało się bowiem, że przez ponad 200 lat badacze trwali w błędnym przekonaniu co do taksonomii tego gatunku. Zagadka, która doczekała się rozwiązania dopiero w XXI wieku Od czasów Linneusza, rodzaj Electrophorus był uważany za takson monotypowy, czyli zawierający tylko jeden gatunek – Electrophorus electricus. Przyjmowano, że ten pojedynczy gatunek ma niezwykle szeroki zasięg występowania, obejmujący rozległe obszary dorzeczy Amazonki i Orinoko w Ameryce Południowej. Z perspektywy biologii ewolucyjnej, tak ogromny zasięg geograficzny dla pojedynczej, słodkowodnej ryby, preferującej specyficzne, spokojne siedliska, stanowił anomalię. Naturalne jest, że zwierzęta rozprzestrzeniające się na zróżnicowanych obszarach wykazują tendencję do dzielenia się na odrębne gatunki, zwłaszcza gdy poszczególne populacje tracą ze sobą kontakt. Tymczasem węgorz elektryczny stanowią istną taksonomiczna zagadkę, która przez lata intrygowała badaczy. Naukowcy byli przekonani, że pod płaszczem jednego gatunku może kryć się nieodkryta dotąd różnorodność. Rewolucja w systematyce W 2019 roku, międzynarodowy zespół naukowców pod kierownictwem C. Davida de Santany opublikował na łamach czasopisma „Nature Communications” wyniki badań, które zrewolucjonizowały wiedzę o tych rybach. Naukowcy przeanalizowali DNA 107 okazów, zebranych z całego obszaru występowania rodzaju. Wyniki analiz genetycznych jednoznacznie wskazały na istnienie trzech odrębnych linii ewolucyjnych. W oparciu o te dane, badacze ponownie zbadali cechy morfologiczne i ekologiczne, znajdując subtelne, za to stałe różnice w budowie czaszki, płetw piersiowych i w obszarze preferencji siedliskowych, które korelowały z podziałem genetycznym. W ten sposób, po 250 latach, mit jednego gatunku został obalony. Świat nauki poznał dwa nowe gatunki węgorza elektrycznego. Odkrycie to pozwoliło na znacznie dokładniejsze scharakteryzowanie każdego z nich. Mieszkaniec Ameryki Południowej Bez względu na gatunek, węgorze elektryczne występują w północnej części Ameryki Południowej. Ich głównym siedliskiem są dorzecza Amazonki i Orinoko. Niektóre wybierają muliste, wolno płynące rzeki, strumienie, bagna i potoki, czyli środowiska bogate w minerały i sole, które dobrze radzą sobie z przewodzeniem elektryczności. Inne lepiej czują się przejrzystych rzekach o wartkim prądzie. Dystrybucja węgorzy elektrycznych: Electrophorus electricus – gatunek opisany pierwotnie przez Linneusza, obecnie jest postrzegany jako endemit o znacznie węższym zasięgu, niż wcześniej sądzono. Jego występowanie ogranicza się do wód Wyżyny Gujańskiej, charakteryzujących się dużą przejrzystością i stosunkowo szybkim prądem; Electrophorus varii – nazwany na cześć zmarłego ichtiologa Richarda P. Vari, który wniósł ogromny wkład w badania ryb Ameryki Południowej. Gatunek ten zasiedla nizinne, wolno płynące i mętne wody basenu Amazonki. Środowiska te, bogate w rozpuszczone minerały i osady, mają wyższą przewodność elektryczną; Electrophorus voltai – jego nazwa gatunkowa honoruje Alessandra Voltę, wynalazcę baterii elektrycznej. voltai zamieszkuje wyżynne rzeki Tarczy Brazylijskiej, w siedlisku o podobnych właściwościach do tego zajmowanego przez E. electricus – czyli w wodach czystych, o niskiej przewodności elektrycznej. Różnice są drobne, ale widoczne Na pierwszy rzut oka węgorz elektryczny przypomina węża lub prawdziwego węgorza. Ciało tej ryby jest wydłużone, cylindryczne w przekroju i całkowicie pozbawione łusek. Cechą charakterystyczną jest też brak płetw grzbietowych i brzusznych. Ryba napędza się przede wszystkim dzięki niezwykle długiej płetwie odbytowej, która biegnie niemal przez całą brzuszną stronę ciała, od gardła, aż po koniec ogona. Występujące pomiędzy przedstawicielami poszczególnych gatunków różnice anatomiczne są raczej subtelne. Cechą charakterystyczną E. electricus jest głowa o zarysie w kształcie litery „U”. Ryby te osiągają do 2,5 m długości i masę do 20 kg. E. varii charakteryzuje się grubszą w porównaniu do pozostałych gatunków budową czaszki. Osiąga do 150 cm długości i do 20 kg masy ciała. Z kolei u E. voltai dolny zarys głowy jest owalny, a najszersza część znajduje się przed otworem skrzelowych. Przedstawiciele tego gatunku osiągają do około 170 cm długości. Niezwykła anatomia Wewnętrzna budowa węgorza elektrycznego stanowi wspaniały przykład specjalizacji w królestwie zwierząt. Aż 80% długości ciała tej ryby zajmuje ogon, który został niemal w całości przekształcony w narządy elektryczne. Wszystkie kluczowe dla życia organy wewnętrzne, jak żołądek, jelita, serce i gonady, są skompresowane w przednich 20% ciała, tuż za głową. Konsekwencją tak radykalnej reorganizacji jest niezwykle umiejscowienie otworu odbytowego, który znajduje się w okolicy gardła, w około jednej trzeciej długości ciała. Kolejną niezwykłą cechą węgorza elektrycznego jest jego jama gębowa. Silnie unaczynioną organ działa jak prymitywne płuco. Nie bez powodu. Należy bowiem wspomnieć, że te niezwykłe ryby aż 80% tlenu pozyskują z powietrza atmosferycznego, regularnie wypływając na powierzchnię. Ta umiejętność gwarantuje im przetrwanie w często ubogich w tlen, stojących lub wolno płynących wodach, które zamieszkują. Żywa bateria Najniezwyklejszą umiejętnością węgorza elektrycznego jest jednak zdolność do generowania potężnych wyładowań elektrycznych. Jej źródłem są trzy pary wyspecjalizowanych narządów, które powstały z przekształcenia tkanki mięśniowej. Są to: narząd główny i narząd Huntera – te dwa duże narządy biegną wzdłuż większej części ciała i są odpowiedzialne za generowanie wyładowań o wysokim napięciu. To one stanowią „broń” używaną do polowania i obrony i to one odpowiadają za większość masy ciała zwierzęcia; narząd Sachsa – jest to mniejszy narząd, który wytwarza impulsy o niskim napięciu, rzędu 10 V. Te słabe wyładowania nie służą do ataku, lecz do dwóch innych, równie ważnych celów: elektrolokacji i komunikacji. Węgorz, będąc zwierzęciem nocnym i żyjącym w mętnej wodzie, gdzie wzrok jest mało przydatny, tworzy wokół siebie pole elektryczne. Każdy obiekt lub organizm w pobliżu, który ma inną przewodność elektryczną niż woda, wywołuje zaburzenia w jego obszarze. Specjalne receptory na skórze ryby wykrywają te anomalie, co pozwala jej „widzieć” otoczenie i precyzyjnie lokalizować ofiary w całkowitej ciemności. Bioelektrogeneza, czyli sekret wytwarzania prądu Jak wysokie napięcie wytwarza węgorz elektryczny? E. electricus generuje do 650 V, E. varii od 150 do 650, natomiast E. voltai do 860 V. Jak to możliwe? Zdolność do generowania setek woltów jest wynikiem pracy milionów wyspecjalizowanych komórek, działających w oparciu o fundamentalne zasady biofizyki i neurofizjologii. Podstawową jednostką funkcjonalną narządów elektrycznych jest elektrocyt – duża, spłaszczona, wielojądrowa komórka, która ewolucyjnie wywodzi się z komórki mięśniowej. Mechanizm jej funkcjonowania jest analogiczny do działania komórki nerwowej. W stanie spoczynku, dzięki działaniu pomp jonowych, w poprzek błony komórkowej utrzymywany jest gradient stężeń jonów sodu i potasu. Te pierwsze są aktywnie pompowane na zewnątrz komórki, a drugie do wewnątrz. Błona jest jednak bardziej przepuszczalna dla jonów potasu, które dyfundują na zewnątrz, pozostawiając wewnątrz komórki nadmiar ujemnych ładunków. W rezultacie wnętrze elektrocytu jest naładowane ujemnie w stosunku do otoczenia, co tworzy różnicę potencjałów rzędu 150 miliwoltów. Każdy elektrocyt działa więc jak miniaturowa bateria biologiczna. Sumowanie napięć Siła węgorza elektrycznego nie leży w mocy pojedynczej komórki, a w zasadzie sumowania napięć. Setki tysięcy elektrocytów są ułożone w długie kolumny, jeden za drugim, niczym ogniwa w baterii latarki. Wszystkie komórki w kolumnie są unerwione w taki sposób, aby ich pobudzenie nastąpiło w tym samym, precyzyjnie określonym momencie. Proces wyładowania inicjowany jest przez sygnał nerwowy z mózgu. Impuls ten biegnie wzdłuż rdzenia kręgowego i dociera do zakończeń nerwowych na jednej, płaskiej powierzchni każdego elektrocytu. Pobudzenie nerwowe powoduje otwarcie bramkowanych napięciem kanałów jonowych dla jonów sodu, które gwałtownie napływają do wnętrza komórki, powodując lokalną depolaryzację i odwrócenie potencjału błonowego – wnętrze komórki staje się na chwilę dodatnie w stosunku do otoczenia. Druga strona elektrocytu pozostaje w tym czasie niepobudzona i zachowuje swój ujemny potencjał wewnętrzny. W tym kluczowym momencie każdy elektrocyt przestaje być pasywną baterią i staje się aktywnym generatorem prądu, z wyraźnie zdefiniowanym biegunem dodatnim i ujemnym.
Mały rekin o wielkim znaczeniu dla mórz i oceanów
Rekinek psi to mały, spokojny mieszkaniec mórz, który dowodzi, jak różnorodny i zaskakujący potrafi być świat rekinów. Zamiast majestatycznych polowań w głębinach, ten gatunek wybiera ciche życie wśród glonów i skał, gdzie czai się na drobne bezkręgowce. Rekina psiego można spotkać od norweskich fiordów po ciepłe wody Afryki, bywa także obserwowany w Bałtyku. To ryba, która budzi zainteresowanie naukowców, jest częstym mieszkańcem pokazowych akwariów, a także bywa regularnym celem połowów.
Spis treści: Rekinek psi – wygląd i występowanie Tryb życia i zachowanie rekinka psiego Znaczenie gospodarcze i ochrona gatunku Rekinek psi (Scyliorhinus canicula), nazywany także małym rekinem kocim, to niewielki przedstawiciel rodziny rekinkowatych. Wbrew swojej groźnie brzmiącej nazwie, nie ma w sobie nic z drapieżnego krewnego – to spokojna, przydenna ryba, która wiedzie skryte, nocne życie. Rekinek psi – wygląd i występowanie Gatunek ten zamieszkuje wody północno-wschodniego Atlantyku i Morza Śródziemnego. Najchętniej wybiera życie na głębokości od 10 do 400 m, jednak w Morzu Jońskim notowano go nawet na głębokości blisko 800 metrów. Ciało rekinka psiego jest wydłużone i bardzo smukłe, z krótkim, zaokrąglonym pyskiem. Pysk i otwory nosowe umiejscowione są po spodniej stronie głowy, co świadczy o typowo dennych nawykach żerowych. Oczy są duże i owalne, z charakterystycznym fałdem skórnym na dolnym brzegu, który nadaje zwierzęciu „kotowaty” wygląd – stąd jedna z jego potocznych nazw. Grzbiet ryby ma barwę piaskowo-brązową lub szarawą, pokrytą licznymi ciemnymi plamami, niekiedy również jaśniejszymi cętkami. Brzuch jest wyraźnie jaśniejszy, żółtawy lub szarawy, pozbawiony plam. Młode osobniki posiadają dodatkowo 6–7 poprzecznych, ciemnych pasów, które zanikają z wiekiem. Rekin psi dorasta przeciętnie do 60–75 cm długości, choć zdarzają się osobniki nawet metrowe i ważące aż 3 kg. Jego zęby są drobne, ale bardzo liczne – przystosowane do miażdżenia miękkich skorupiaków i mięczaków. Warto dodać, że płetwy grzbietowe są przesunięte daleko ku tyłowi, a płetwa ogonowa ma asymetryczny kształt – dolny płat jest nieco większy od górnego. Rekin psi w Bałtyku W ostatnich latach w mediach coraz częściej pojawiają się doniesienia o tym, że rekin psi występuje także w Bałtyku. I rzeczywiście – odnotowano jego obecność w zachodniej części morza, zwłaszcza w cieśninach duńskich, które stanowią naturalne połączenie z Morzem Północnym. Nie oznacza to jednak, że Bałtyk stał się jego stałym domem. Rekinek psi preferuje cieplejsze i bardziej słone wody niż te, które panują w centralnym czy wschodnim Bałtyku. Pojawiające się osobniki trafiają tu zwykle z prądem morskim, a ich obecność ma raczej charakter epizodyczny. Tryb życia i zachowanie rekinka psiego Rekinek psi prowadzi nocny tryb życia. W ciągu dnia spoczywa nieruchomo na dnie, często w grupach liczących po kilka lub kilkanaście osobników. Aktywizuje się dopiero po zmroku, gdy wyrusza na poszukiwanie pożywienia. Jego dieta składa się głównie z bezkręgowców bentonicznych – skorupiaków, mięczaków, a także niewielkich ryb i głowonogów, zwłaszcza kalmarów. Zimą rekinki psie często schodzą na większe głębokości, gdzie temperatura wody jest stabilniejsza. Natomiast w cieplejszych miesiącach chętniej przebywają w płytszych rejonach, szczególnie tam, gdzie dno porośnięte jest glonami, które zapewniają im doskonały kamuflaż. Czy rekin psi jest groźny dla człowieka? Mimo że nazwa „rekin” budzi naturalny respekt, rekinek psi nie stanowi żadnego zagrożenia dla człowieka. Nie atakuje ludzi i nie wykazuje agresji nawet w warunkach stresowych – w razie zagrożenia po prostu odpływa lub zastyga w bezruchu. To właśnie spokojne usposobienie sprawia, że gatunek ten często pojawia się w akwariach publicznych na całym świecie. Dzięki niewielkim rozmiarom i odporności na zmienne warunki środowiska jest chętnie prezentowany jako przykład mniejszego, łagodnego przedstawiciela rzędu. Torebka syreny, czyli niezwykłe jajo Jednym z najbardziej fascynujących aspektów biologii tego gatunku jest jego rozród, za który z powodzeniem mógłby zostać wpisany na listę ciekawostek o rekinach. Rekinek psi jest jajorodny, a jego jaja mają niezwykle charakterystyczny wygląd. Otoczone są rogową osłonką, która kształtem przypomina podłużny woreczek o długości około 5–6 cm – to tak zwana torebka syreny. Na jego narożnikach znajdują się długie, giętkie wyrostki, dzięki którym jajo może przyczepić się do glonów, kamieni czy innych podwodnych struktur. Samica składa od 2 do 20 jaj, przyczepiając je w miejscach bogatych w roślinność denną. Długość okresu inkubacji zależy od temperatury wody i zazwyczaj trwa od 5 do 11 miesięcy. Osiągnięcie dojrzałości płciowej przez młode ma zazwyczaj miejsce, gdy ich ciało mierzy około 60 cm, czyli z reguły między trzecim a ósmym rokiem życia. Znaczenie gospodarcze i ochrona gatunku W naturalnym środowisku rekinek psi pełni ważną rolę w ekosystemie morskim – kontroluje liczebność drobnych bezkręgowców i ryb dennych, zapobiegając zaburzeniom równowagi biologicznej. Rekinek psi jest poławiany komercyjnie w wielu krajach Europy Zachodniej i Afryki Północnej. Jego mięso jest cenione w kuchni śródziemnomorskiej i brytyjskiej. Wykorzystywany bywa również jako surowiec do produkcji mączki rybnej i karm dla zwierząt. Na szczęście intensywne połowy nie doprowadziły dotąd do poważnego spadku liczebności. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje go jako gatunek najmniejszej troski (LC). Niemniej jednak naukowcy zwracają uwagę, że jego długi okres dojrzewania i ograniczona liczba składanych jaj czynią go wrażliwym na przełowienie. Coraz większą popularność zyskuje też hodowla rekinków psich w akwariach edukacyjnych i naukowych. Dzięki temu ludzie mogą poznać te niezwykłe, spokojne rekiny z bliska i przekonać się, że ich obecność w morzach nie powinna budzić lęku, lecz szacunek i fascynację. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Samiec w ciąży? Naukowcy odkryli sekret koników morskich
Samce koników morskich zachodzą w ciążę i rodzą młode. Najnowsze badania pokazują, że wszystko odbywa się bez udziału typowych żeńskich hormonów.
Naukowcy z Uniwersytetu w Konstancji we współpracy z ekspertami z South China Sea Institute for Oceanography w Guangzhou, Uniwersytetu w Kilonii oraz Uniwersytetu Harvarda, dokonali przełomowego odkrycia w świecie biologii. Pod kierownictwem prof. Axela Meyera zbadali koreańskie koniki morskie (Hippocampus haema), u których – wbrew znanym schematom biologicznym – to samce zachodzą w ciążę i rodzą potomstwo. Męska ciąża została dokładnie przeanalizowana na poziomie molekularnym i komórkowym. Wnioski są niezwykłe – samce pełnią funkcję biologiczną typową dla samic, a proces odbywa się bez udziału żeńskich hormonów. Jak działa kieszeń lęgowa u koników morskich? Hippocampus haema to wyjątkowy gatunek ryby z rodziny Syngnathidae, u którego samce posiadają wyspecjalizowaną strukturę zwaną kieszenią lęgową. To właśnie do niej samice składają jaja, które są następnie zapładniane przez samca. Kieszeń ta pełni funkcję podobną do macicy i łożyska ssaków. W jej wnętrzu rozwijają się zarodki, zaopatrywane w tlen i składniki odżywcze bezpośrednio z ciała ojca. Kieszeń lęgowa ulega w czasie ciąży znaczącym zmianom. Tkanka tej części ciała grubieje i rozwija sieć naczyń krwionośnych, tworząc środowisko optymalne dla wzrostu zarodków. Męskie hormony przejmują kontrolę nad ciążą Największym zaskoczeniem dla naukowców było odkrycie, że cały proces ciąży u samców koników morskich zachodzi bez udziału estrogenów – typowych hormonów żeńskich, znanych z roli w ciążach ssaków. Zamiast tego, kluczową rolę pełnią androgeny, czyli hormony męskie. Jak tłumaczy prof. Axel Meyer, to właśnie androgeny odpowiadają za rozwój i funkcjonowanie kieszeni lęgowej. Powodują one pogrubienie skóry brzucha oraz rozwój naczyń krwionośnych, umożliwiających transport substancji odżywczych i gazów. To przełomowe odkrycie pokazuje, że ewolucja ciąży u koników morskich obrała zupełnie inną ścieżkę niż u ssaków. Mimo że efekt końcowy – rozwinięcie zarodków wewnątrz ciała rodzica – jest podobny, mechanizmy hormonalne są całkowicie odmienne. Brak genu foxp3, a jednak zarodki nie są odrzucane Jednym z kluczowych problemów biologicznych w ciąży jest tolerancja immunologiczna. Organizm matki – lub w tym przypadku ojca – musi rozpoznać zarodki jako nieszkodliwe, mimo że są one genetycznie od niego różne. U wielu gatunków żyworodnych za ten mechanizm odpowiada gen foxp3. Tymczasem u koników morskich gen ten w ogóle nie występuje. Mimo to nie dochodzi do reakcji immunologicznej. Zespół badawczy podejrzewa, że androgeny mogą również działać jako immunosupresanty – tłumią odpowiedź immunologiczną organizmu samca, co pozwala na utrzymanie zarodków w kieszeni lęgowej bez ich odrzucenia. To kolejna niezwykła adaptacja, która czyni męską ciążę u koników morskich jednym z najbardziej nietypowych zjawisk w królestwie zwierząt. Te ryby mają też inne wyjątkowe zdolności. Koniki morskie pływają powoli, ale atakują w 0,002 sekundy. Gdzie żyje Hippocampus haema i jak się rozmnaża? Hippocampus haema to gatunek występujący naturalnie w północno-zachodnim Pacyfiku – głównie w Cieśninie Koreańskiej, Morzu Japońskim oraz u północno-wschodnich wybrzeży wyspy Honsiu. Żyje w wodach przybrzeżnych, preferując miękkie, płytkie dno – najczęściej do głębokości 18 m. Rozród Hippocampus haema odbywa się w cieplejszych miesiącach – od kwietnia do października lub od maja do listopada. Dorosłe osobniki osiągają długość 6 do 8 centymetrów, choć zdarzają się również osobniki dorastające do 11 centymetrów. Samce rozpoczynają dojrzałość płciową przy długości ok. 5 cm, gdy ich kieszeń lęgowa jest w pełni rozwinięta. W trakcie jednego cyklu rozrodczego w kieszeni lęgowej samca może rozwijać się od 20 do 76 zarodków (średnio 38,3). Dla porównania, samica wytwarza przeciętnie 47,2 jaj. Stosunek liczby samic do samców wynosi 1:1,7, co sugeruje przewagę liczebną samców w populacji. Zebrane dane nie tylko rzucają światło na unikatową strategię rozrodczą Hippocampus haema, ale także ukazują możliwości, jakie daje ewolucja w zakresie odwrócenia ról płciowych. Źródło: Nature Ecology & Evolution
Wędkarze z epoki kamienia. Dzięki nowoczesnej technologii odkryto pradawne praktyki rybołówstwa
Naukowcy zidentyfikowali gatunki ryb z neolitu dzięki analizie kolagenu zachowanego w ich kościach. Nowatorska metoda spektrometrii masowej pozwoliła odtworzyć, jakie zwierzęta poławiano na otwartym oceanie wśród wysp Mikronezji.
Rozwój rybołówstwa, tak jak i łowiectwa, czy rolnictwa, miał znaczący wpływ na rozwój niemal wszystkich kultur i cywilizacji, ale także samego człowieka. Wędkarstwo wymagało planowania, obserwacji środowiska i cierpliwości, co zwiększało umiejętności poznawcze, a także uczyło współpracy w społeczeństwie. Z kolei coraz powszechniejszy połów ryb wpływał na tendencję do stałego osiedlania się ludzi wzdłuż rzek, jezior, a także wybrzeży mórz i oceanów. Nietypowe badania starożytnych gatunków ryb Właśnie dlatego odkrycia dotyczące pradawnych praktyk łowienia zwierząt morskich pozwalają nam lepiej zrozumieć ewolucję różnych społeczności. Na łamach czasopisma „Journal of Archeological Science” ukazało się właśnie nowe badanie, które opisuje analizę materiału biologicznego starożytnych ryb metodą spektrometrii masowej. Dzięki tej technice badaczom udało się odkryć zupełnie nowe gatunki ryb, na które polowali ludzie kilka tysięcy lat temu. „Połów szybko poruszających się drapieżników morskich, takich jak rekiny i makrelowate, odegrał kluczową rolę w przetrwaniu człowieka i ewolucji kulturowej, a zaawansowane techniki połowowe pojawiły się wraz z morską ekspansją populacji neolitycznych na Pacyfiku” – napisali w badaniu autorzy. Naukowcy rzucają światło na praktyki połowu ryb w okresie neolitu Uczeni podkreślają jednak, że dotychczas pojawiały się trudności w identyfikacji ich szczątków. Nowe dowody archeologiczne wskazują, że mieszkańcy wysp Pacyfiku z późnej epoki kamienia łowili ryby zarówno przybrzeżnie, jak i na wodach otwartych. Naukowcy przebadali 131 szczątków. Precyzyjnie zidentyfikowali trzy gatunki tuńczyka i pięć gatunków rekina na wyspie Fais. To ląd położony najbliżej głębi Challengera. Dzieli ją od niej około 290 km. Należy do Mikronezji i stanowi część stanu Yap. Badania wykazały, że polowanie na szybko poruszające się drapieżniki morskie, takie jak rekiny i makrelowate, odegrało ważną rolę w przetrwaniu i rozwoju kultur wczesnych mieszkańców wysp Pacyfiku. Dotychczas uważano jednak, że ludzie ci poławiali tylko ryby, które dało się złapać blisko brzegu. Dokładność niemal stuprocentowa Większość próbek, które zebrano, rozpuszczono w kwasie, aby rozłożyć białka na peptydy. Kilka próbek kości polerowano papierem ściernym, aby wyekstrahować czysty kolagen. Następnie wszystkie te materiały biologiczne analizowano za pomocą spektrometrii mas, uzyskując unikatowe „odciski” kolagenu, które porównano ze współczesnymi próbkami. To właśnie ta metoda umożliwiła naukowcom identyfikację z niemal 100% skutecznością gatunki. Spośród 77 próbek makrelowatych ryb, 75 to tuńczyk bonito, a pozostałe dwie to tuńczyk żółtopłetwy i solandra. Natomiast szczątki rekina charakteryzowały się większą różnorodnością. – Chociaż baza danych do porównania była niekompletna, co uniemożliwiło precyzyjną identyfikację, spośród 50 próbek, 20 było blisko spokrewnionych z żarłaczem jedwabistym, 11 z żarłaczem galapagoskim, 17 z żarłaczem srebrnopłetwym, a jedna z żarłaczem białopłetwym – donoszą badacze. Naukowcy twierdzą, że ich badania pogłębiają naszą wiedzę o starożytnych praktykach rybackich, ale jednocześnie wskazują na potrzebę rozszerzenia badań, by uzupełnić braki w identyfikacji gatunków oraz danych ekologicznych. Źródło: Journal of Archaeological Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.