W naturze niemal wyginęły, w stawach Tajów są świętością. Niezwykła historia megaryb z Tajlandii
Pangaz, uznawany za jedną z największych słodkowodnych ryb na świecie, w naturze stoi na skraju wyginięcia. W Tajlandii stał się jednak obiektem kultu, symbolem statusu i niespodziewaną nadzieją na ratunek.
Spis treści: Sumy i karpie jako symbole religijne i duchowe Tajlandia: prywatne hodowle przejmują rolę rezerwatów Ryby jako pasja, biznes i dziedzictwo Dlaczego liczenie ryb to dopiero początek Genetyczne pułapki hodowli – zagrożenie dla przyszłości Czy prywatne kolekcje mogą pomóc w ratowaniu gatunków? Powrót do rzeki – największe wyzwanie ochrony Gigantyczne ryby znikają z rzek i jezior, ale świetnie odnajdują się w prywatnych stawach i ogrodach. Naukowcy widzą w tym szansę na odbudowę zagrożonych gatunków. Kiedy w zeszłym roku na zalanej stacji kolejowej w Chiang Mai w Tajlandii pojawił się pangaz ważący około 90 kilogramów, ludzie dosłownie stanęli jak wryci. Widok ryby długiej na ponad dwa metry, uwięzionej przy kasie biletowej, wydawał się surrealistyczny. Pojawiło się oczywiste pytanie: jak się tam znalazła? Na pewno nie przybyła ze swojego naturalnego środowiska – rzeki Mekong, która przepływa przez kilka krajów Azji Południowo-Wschodniej. Ten krytycznie zagrożony gatunek należy do największych ryb słodkowodnych na świecie i w Tajlandii stał się już niemal niespotykany. Ryba ze stacji niemal na pewno pochodziła z hodowli – prawdopodobnie uciekła z prywatnego stawu, świątynnej sadzawki albo zarybionego zbiornika, gdy powódź przerwała ogrodzenia. To wydarzenie dało rzadki wgląd w ukryty świat. W całej Tajlandii megaryby, takie jak pangaz (Pangasianodon gigas) oraz równie zagrożony karp syjamski, zwany też karpiem olbrzymim (Catlocarpio siamensis), są masowo rozmnażane w niewoli. Hodują je państwowe wylęgarnie, komercyjne farmy i prywatni właściciele. Ryby trafiają do łowisk wędkarskich, do świątyń jako obiekty kultu, a także do ogrodowych stawów jako egzotyczne ozdoby. W ten sposób powstała ogromna, w dużej mierze nieudokumentowana populacja, która wielokrotnie przewyższa liczebnością to, co pozostało jeszcze w naturze. Dziś naukowcy stawiają pytanie: czy te stada hodowlane mogą pomóc w zatrzymaniu spadku liczebności megaryb w rzekach? – Zasoby hodowlane mogą być czymś więcej niż tylko ostatnim zabezpieczeniem – mówi Zeb Hogan, biolog z Uniwersytetu Nevady w Reno, od lat badający megaryby Mekongu. – Odpowiednio prowadzone hodowle i skuteczna ochrona mogą wzmocnić dzikie populacje i uratować te ikoniczne ryby przed całkowitym wyginięciem. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-120602-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-c544c36.png" width="1125" height="799" alt="W Delcie Mekongu hodowla ryb jest zjawiskiem powszechnym, a szczególną popularnością cieszą się sumy (na zdjęciu z 2008 roku). Ich więksi krewni, olbrzymie pangazy z Mekongu, również dobrze odnajdują się w warunkach hodowlanych." title="W Delcie Mekongu hodowla ryb jest zjawiskiem powszechnym, a szczególną popularnością cieszą się sumy (na zdjęciu z 2008 roku). Ich więksi krewni, olbrzymie sumy z Mekongu, również dobrze odnajdują się w warunkach hodowlanych." /> Sumy i karpie jako symbole religijne i duchowe Pangaz dorasta do ponad 270 kilogramów. Dawniej jego populacja była liczna, był ceniony zarówno jako źródło mięsa, jak i obiekt kultu ze względu na swoje rozmiary. Na początku XX wieku tajscy rybacy odławiali setki osobników rocznie. Później liczba ta spadła do dziesiątek. – Szedłem nad rzekę się wykąpać i przy okazji łapałem rybę na kolację – wspomina 79-letni Boonrian Jinarat, który przez dziesięciolecia łowił w Chiang Khong. Tamte czasy minęły. Nie ma dokładnych danych o populacji dzikiej, ale od lat w Tajlandii nie odnotowano ani jednego połowu. Dziś w Chiang Khong stoi ogromny, złoty pomnik suma – monument upamiętniający to, co w naturze zostało utracone. Tajlandia: prywatne hodowle przejmują rolę rezerwatów Świadomy zagrożenia, tajski rząd na początku lat 80. rozpoczął program hodowli ochronnej. Okazało się, że gatunek dobrze znosi techniki stosowane w wylęgarniach i jego liczba w niewoli systematycznie rosła. Z czasem olbrzymy trafiły także w ręce prywatne. Kolekcjonerzy, opiekunowie świątyń i hodowcy zaczęli trzymać je obok innych symbolicznych gatunków, jak karp syjamski.– Ich rozmiar sprawia, że przypisuje się im niemal święty status, często łączony z wierzeniami religijnymi – mówi Chaiwut Grudpan, ichtiolog z Uniwersytetu Ubon Ratchathani. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-120908-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-4a97bed.png" width="1122" height="801" alt="W północnotajskim Chiang Khong, w buddyjskiej świątyni Wat Pla Buek, stoi złoty posąg suma, który upamiętnia pangaza z Mekongu." title="W północnotajskim Chiang Khong, w buddyjskiej świątyni Wat Pla Buek, stoi złoty posąg suma, który upamiętnia olbrzymiego suma z Mekongu." /> Ryby jako pasja, biznes i dziedzictwo Ryby trafiają też w gusta kolekcjonerów. Sittitam Ruengcharungpong dorastał w Bangkoku, gdzie jego ojciec hodował ryby hobbystycznie. Dziś rozmnaża komercyjnie arowany (zwane smoczymi rybami) i arapaimy, ale w dwóch przydomowych stawach trzyma też kilka tajskich megaryb. – Chcę je odchować do pełnych rozmiarów, takich, jakie pamiętam z dzieciństwa. Chcę też, by moje dzieci mogły zobaczyć, jak ogromne potrafią być – mówi. Dla Jirawata „Organa” Sangphoo fascynacja Tajów dużymi rybami stała się biznesem. Pod Bangkokiem wynajmuje dawną farmę krewetek wielkości boiska piłkarskiego. Trzyma tam setki ryb – od egzotycznych importowanych, po rodzime megaryby. Klientami są prywatni kolekcjonerzy, akwaria i parki wędkarskie. Zainteresowanie stale rośnie. Najcenniejszy jest karp syjamski, czyli karp olbrzymi – gatunek wolno rosnący, występujący w dorzeczach Mekongu i Czao Phrayi, uważany za symbol dostatku i szczęścia. „Organ” sprzedał kiedyś jednego karpia ważącego 121 kilogramów parkowi wędkarskiemu za 1,7 miliona bahtów, czyli około 52 tysiące dolarów. – Przy takiej wartości i krótkim czasie, kiedy mam je w rękach, dbam o nie jak o własne zwierzęta – mówi. Dlaczego liczenie ryb to dopiero początek Aby myśleć o ochronie, trzeba wiedzieć, ile takich ryb jest, gdzie są trzymane i jak wygląda ich różnorodność genetyczna. Analiza DNA obecnego w wodzie może pomóc w wykrywaniu megaryb w prywatnych stawach i hodowlach. Hogan wraz ze współpracownikami chce prześledzić pochodzenie hodowlanych ryb i zebrać próbki do badań genetycznych, zaczynając od pangaza. Dokładne policzenie może się nie udać, ale Hogan, kierujący projektem „Wonders of the Mekong”, szacuje, że w całej Tajlandii żyje w hodowlach ponad milion pangazów – czyli co najmniej tysiąc razy więcej niż w naturze. Ogromna liczba wynika z odporności gatunku na warunki hodowlane. – Wkładasz olbrzymią rybę do małego stawu i ona ma się świetnie – mówi Hogan, który jest także Eksploratorem National Geographic. Dla porównania, inne słodkowodne giganty nie radziły sobie w niewoli. Chińska ryba-miecz z Jangcy – niegdyś jedna z największych ryb świata – nie przetrwała w hodowlach i prawdopodobnie wyginęła w naturze na początku lat 2000. Przy odpowiedniej ilości pożywienia i przestrzeni inne tajskie megaryby mają się lepiej, ale rozmnażanie w niewoli to dodatkowe wyzwanie. Genetyczne pułapki hodowli – zagrożenie dla przyszłości Sama zdolność do przeżycia w stawach to nie wszystko. Kluczowa jest genetyka. Dziesięciolecia rozmnażania w zamkniętych populacjach prowadzą do wąskich gardeł genetycznych i osłabienia cech niezbędnych w naturze. Ryby takie jak pangaz składają tysiące jaj w jednym tarle. W wylęgarniach para dorosłych może dać dziesiątki tysięcy młodych. Bez ścisłej kontroli szybko zawęża to pulę genetyczną, zwiększa ryzyko chowu wsobnego i osłabia odporność populacji. – Wypuszczanie takich ryb może osłabić genetycznie dzikie populacje, czyniąc je mniej odpornymi na choroby, zmiany środowiska i nowe zagrożenia – mówi Apinun Suvarnaraksha, wykładowca rybactwa z Uniwersytetu Maejo w Chiang Mai. Dochodzi jeszcze brak naturalnej selekcji. W hodowli ryby rozwijają cechy, jak łagodność i zależność od człowieka, które obniżają ich szanse przeżycia w naturze. – Samo posiadanie ryb nie wystarczy – mówi Hogan. – Muszą być genetycznie na tyle silne, by dały sobie radę w rzece. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-121305-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-04c99b4.png" width="1064" height="800" alt="Pangazy z Mekongu należą do największych ryb słodkowodnych na świecie. Na początku XX wieku rybacy łowili ich setki rocznie, dziś jednak dzikie okazy spotyka się niezwykle rzadko." title="Olbrzymie sumy z Mekongu należą do największych ryb słodkowodnych na świecie. Na początku XX wieku rybacy łowili ich setki rocznie, dziś jednak dzikie okazy spotyka się niezwykle rzadko." /> Czy prywatne kolekcje mogą pomóc w ratowaniu gatunków? Rola prywatnych kolekcjonerów w ochronie przyrody budzi spory. Krytycy twierdzą, że to normalizuje posiadanie dzikich zwierząt. Inni uważają, że dla niektórych gatunków to jedyna szansa przetrwania. Dla części kolekcjonerów udział w ochronie stanowi powód do dumy. Nantarika Chansue, weterynarz z Uniwersytetu Chulalongkorn w Bangkoku, trzyma około 20 pangazów w stawie z liliami przy domu. Opiekuje się też dwoma tuzinami słodkowodnych płaszczek olbrzymich, odebranych rybakom. – Jestem dumna, że mogę dbać o gatunki tak rzadkie na świecie – mówi. W stolicy sąsiedniego Laosu, Wientianie, pewien przedsiębiorca postanowił działać samodzielnie. Prosi o anonimowość, bo nie chce drażnić władz. Zbudował staw dla krytycznie zagrożonych brzanek Luciocyprinus striolatus, zwanych „rybami zjadającymi małpy”. Odłowił je z dopływu Mekongu, który może być ich ostatnim schronieniem, a który zagrożony jest budową tamy. – Kiedy tama powstanie, wilcza brzanka zniknie z natury – mówi. Patrząc, jak szybkie ryby przecinają wodę, dodaje: – To ostatnia możliwość. Po prostu próbuję ocalić gatunek – podsumowuje. Powrót do rzeki – największe wyzwanie ochrony Największe wyzwanie zaczyna się poza stawami. Wypuszczanie zwierząt, które świetnie radzą sobie w hodowli, z powrotem do natury jest wyjątkowo trudne, zwłaszcza w przypadku wielkich ryb słodkowodnych. Megarybom Mekongu zagrażają tamy, przełowienie i coraz częściej także zmiany klimatu. Wiele z nich, jak sum olbrzymi, odbywa dalekie wędrówki i potrzebuje drożnych rzek. W Tajlandii próbowano wypuszczać narybek do zbiorników zaporowych, ale nie udało się odtworzyć populacji w samym Mekongu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-121543-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-c490086.png" width="786" height="797" alt="W Kambodży rybacy wciąż czasami spotykają pangazy w naturalnym środowisku. Na zdjęciu kambodżańscy urzędnicy wypuszczają jednego z nich z powrotem do rzeki." title="W Kambodży rybacy wciąż czasami spotykają olbrzymie sumy z Mekongu w naturalnym środowisku. Na zdjęciu kambodżańscy urzędnicy wypuszczają jednego z nich z powrotem do rzeki." /> – Trzeba podejść całościowo: nie tylko rozmnażać i wypuszczać, ale też chronić i odtwarzać siedliska – mówi Suvarnaraksha. – To oznacza walkę z kłusownictwem, ograniczanie skutków budowy tam i współpracę z lokalnymi społecznościami. W Tajlandii od lat nie ma połowów dzikiego pangaza, ale nadzieję daje Kambodża, której system rzeczny zachował się najlepiej. Pod koniec ubiegłego roku rybacy złowili i wypuścili 17 pangazów w Tonle Sap i Mekongu. To największa liczba od ponad dwóch dekad. Kilka ryb przekraczało 90 kilogramów, a ich wiek wskazywał na naturalne rozmnażanie. Jakąkolwiek rolę odegrają prywatne kolekcje megaryb, jedno jest pewne: rzeki muszą ponownie stać się miejscem, w którym te ryby mogą żyć i się rozmnażać. – To nie jest rozwiązanie, ale też nie problem – podsumowuje Hogan. – Problem zaczyna się wtedy, gdy ktoś uważa, że samo trzymanie ryb w hodowlach wystarczy. To nie wystarczy. Prawdziwa ochrona to oddać im rzekę, do której będą mogły wrócić. Źródło: National Geographic
Nie ma oczu, jest niemal przezroczysty i błękitny. Pod amerykańską bazą wojskową odkryto „demonicznego” Demogorgona
Wydaje się przybyszem z innej planety, choć od milionów lat pływa w ziemskich mrokach. Biolodzy badający zalane jaskinie natrafili na rybę, która przez ponad trzy dekady skutecznie umykała ich uwadze, ukrywając się dosłownie na widoku. Czym tak naprawdę jest „demoniczna” ryba z Alabamy i czemu nazwano ją na cześć Demogorgona?
Tuż pod ściśle strzeżonym terenem Redstone Arsenal – amerykańskiej bazy wojskowej w północnej Alabamie – tętni życie. Jaskinia Bobcat to fascynujący ekosystem spowity wiecznymi ciemnościami. Przez ponad 30 lat naukowcy regularnie przeczesywali jej zalane korytarze, przekonani, że doskonale znają jej mieszkańców. Badania opublikowane w czasopiśmie „Scientific Reports” po raz kolejny udowodniły jednak, że – jakkolwiek pyszni byśmy nie byli – podziemny świat wciąż skrywa przed nami tajemnice. W tamtejszych wodach odkryto właśnie zupełnie nowy rodzaj ryby. Stworzenie nie posiada oczu, jest pozbawione pigmentu, a jego ciało wydaje się niemal przezroczyste, przybierając za życia delikatną, elektryzująco błękitną barwę. Budzi piekielne skojarzenia. Ta mistrzyni kamuflażu to znalezisko na miarę wielkiego kota Odkrycie nowego rodzaju w tak dobrze zbadanym środowisku wywołało w świecie nauki spore poruszenie. – To jedno z ostatnich miejsc, na które postawilibyśmy pieniądze. Znalezienie dziś w Ameryce Północnej zupełnie nieznanego, nowego rodzaju ryby słodkowodnej przypomina trochę odkrycie nowego wielkiego kota – obrazowo tłumaczy dr Matthew L. Niemiller z University of Alabama in Huntsville, główny autor badania. – Myśleliśmy, że największe niespodzianki w tej grupie zwierząt mamy już za sobą. Jak to możliwe, że „demoniczna ryba” (bo tak roboczo nazwano zwierzę) ukrywała się tak długo? Jest podobna do innego znanego gatunku – ślepej ryby Typhlichthys subterraneus, która pływa w tych samych wodach. Błąd poznawczy trwałby w najlepsze, gdyby nie zdobycze współczesnej techniki. Dopiero badania DNA i tomografia komputerowa pokazały całkowitą odrębność anatomiczną i genetyczną znaleziska. Dwie podobne ryby nie są w ogóle ze sobą spokrewnione Najbardziej szokujący był moment, w którym biolodzy przeanalizowali drzewa genealogiczne obu gatunków. Choć z pozoru wyglądają niemal identycznie i dzielą ze sobą ten sam skrawek podziemnego basenu, okazało się, że obie ryby nie są ze sobą blisko spokrewnione. Mamy tu do czynienia z ciekawym przykładem ewolucji zbieżnej (konwergencji). Obie linie genealogiczne przez miliony lat rozwijały się oddzielnie i – niezależnie od siebie – utraciły oczy oraz pigment, wyostrzając inne zmysły. Podziemne środowisko ukształtowało z dwóch różnych rodzin niemal identycznie wyglądające organizmy. Demoniczna ryba rodem ze „Stranger Things” Aby uhonorować tajemnicze pochodzenie ryby oraz jej popkulturowe skojarzenia, naukowcy nadali jej nazwę Demogorgonichthys arcanus. Pierwszy człon to nawiązanie do Demogorgona – władcy zaświatów, potwora spopularyzowanego współcześnie przez grę „Dungeons & Dragons” i serial „Stranger Things”. Z kolei słowo arcanus oznacza z łaciny „ukryty” lub „tajemniczy”. Ochrona przed zagrożeniami z powierzchni Obecnie występowanie ryby potwierdzono wyłącznie w obrębie jaskini Bobcat i powiązanej z nią warstwy wodonośnej. Czyni to nowy gatunek ślepej ryby ekstremalnie podatnym na wyginięcie. Choć wojskowy rygor bazy Redstone Arsenal chroni jaskinię przed bezpośrednią ingerencją człowieka z zewnątrz, podziemny ekosystem pozostaje połączony z powierzchnią. Oznacza to, że wszelkie zanieczyszczenia chemiczne, osady czy gwałtowne wahania poziomu wód gruntowych mogą przedostać się do groty i zniszczyć to kruche życie. Ochrona Demogorgona będzie więc wymagała stałego monitorowania i dbania o cały regionalny system wód głębinowych. Źródło: UAH Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Najlepsze ryby do pierwszego akwarium. 9 gatunków, które wybaczają drobne błędy
Akwarystyka to fascynująca, choć niezwykle wymagająca pasja. Wbrew mylnym przekonaniom nie polega jedynie na wlaniu wody do zbiornika i wpuszczeniu kolorowych ryb. Każdy gatunek ma własne wymagania dotyczące temperatury, wielkości akwarium, pokarmu, a nawet towarzystwa. To 9 ryb akwariowych najlepszych na początek.
Akwarium z odpowiednio dobraną obsadą może być piękną ozdobą domu i fascynującym fragmentem podwodnego świata. Zanim jednak zdecydujemy się na konkretną rybę, trzeba realnie ocenić możliwości, którymi dysponujemy. Wielkość akwarium, filtr, grzałka, oświetlenie, jakość wody i dojrzałość biologiczna zbiornika mają ogromne znaczenie. Początkujący akwarysta powinien pamiętać, że najłatwiejsze w utrzymaniu ryby to nie te, które „wszystko przetrwają”, lecz te, których potrzeby można odpowiedzialnie spełnić. Najczęstsze błędy. Czego unikać na początku akwarystycznej drogi? Odpowiednia wiedza, przygotowanie, a następnie regularna pielęgnacja zbiornika to podstawa, od której w dużej mierze zależy nie tylko zdrowie, ale i życie ryb. Dlatego tak ważne jest, by od samego początku przykładać do tego dużą wagę. Przed zakupem trzeba sprawdzić docelowy rozmiar ryby, minimalną wielkość akwarium, temperament, wymagania dotyczące temperatury, pH i twardości wody, liczebność grupy, a także dodatkowe potrzeby danego gatunku, na przykład gęstą roślinność, kryjówki lub dużą przestrzeń do pływania. Nie wolno też zapominać o podstawach — akwarium powinno być dojrzałe biologicznie, filtrowane i regularnie kontrolowane. Jeśli planuje się akwarium towarzyskie, czyli takie, w którym żyje kilka gatunków ryb, warto wcześniej sprawdzić, które z nich mogą przebywać razem. Chodzi nie tylko o temperament, ale również o wymagania dotyczące parametrów wody, temperatury, wielkości zbiornika i sposobu żerowania. Dla początkujących najlepiej sprawdzą się gatunki odporne i spokojne, które lepiej znoszą drobne błędy akwarystyczne. Nie należy jednak traktować tego jako przyzwolenia na zaniedbania. Od początku trzeba dbać o ich możliwie największy komfort. Poza odpowiednio dobranymi parametrami wody i akwarium dostosowanym do potrzeb konkretnych gatunków warto unikać najczęściej powielanych błędów. Należą do nich przede wszystkim przekarmianie ryb, które prowadzi do zanieczyszczenia wody, brak regularnego monitorowania temperatury i parametrów wody, zbyt szybkie wpuszczanie ryb do świeżo założonego akwarium oraz zaniedbywanie pielęgnacji zbiornika. Jakie gatunki ryb akwariowych warto wybrać na początek? 1. Gupik pawie oczko Zestawienie popularnych ryb akwariowych otwiera gatunek, który od lat cieszy się ogromną popularnością. Gupik pawie oczko jest ruchliwy, kolorowy i dobrze odnajduje się w akwarium towarzyskim z innymi spokojnymi rybami. Osiąga około 3–5 cm długości i najczęściej pływa w górnych oraz środkowych partiach zbiornika. Gupiki [rzyjmują pokarm suchy w płatkach i granulkach, a także okazjonalnie drobny pokarm żywy. Trzeba jednak pamiętać, że bardzo szybko się rozmnażają. Najlepiej trzymać 1 samca na 3 samice, ponieważ zbyt duża liczba samców może powodować stres i powadzić do walk wewnątrz gatunku. Ponadto jeżeli w akwarium znajdą się samce i samice, narybek może pojawiać się regularnie, dlatego obsadę trzeba planować rozsądnie. Wymagania: temperatura wody: zwykle około 22–26 st. C, odczyn wody: pH ok. 7,0–8,0, woda twarda, akwarium: od około 40–60 litrów dla małej grupy. 2. Bystrzyk neonowy (neon Innesa) Bystrzyk neonowy, nazywany często neonkiem, to jedna z najbardziej rozpoznawalnych ryb akwariowych. Niewielki rozmiar, intensywnie niebieska smuga i czerwone ubarwienie sprawiają, że ławica neonków wygląda wyjątkowo efektownie, zwłaszcza w akwarium z roślinami, korzeniami i nieco przytłumionym światłem. To ryba ławicowa, dlatego nie powinno się trzymać pojedynczych osobników. Najlepiej czuje się w grupie co najmniej 6–10 osobników. Chociaż neonki bywają polecane początkującym, nie są najlepszym wyborem do świeżo założonego akwarium. Potrzebują stabilnych parametrów wody i dojrzałego zbiornika. Można je łączyć z innymi niewielkimi i nieagresywnymi gatunkami. Wymagania: temperatura wody: około 22–25 st. C, odczyn wody: pH ok. 6,0–7,0, woda miękka – lekko średnia, akwarium: od około 60 litrów dla grupy. 3. Mieczyk Hellera Mieczyk Hellera to żywiołowa, ruchliwa ryba, która potrzebuje przestrzeni do pływania. Samce mają charakterystyczne wydłużenie dolnej części płetwy ogonowej, przypominające miecz. Gatunek ten jest odporny i efektowny, ale nie nadaje się do bardzo małych akwariów, ponieważ jego osobniki mogą osiągać długość do 12 cm. Mieczyki są wszystkożerne. Przyjmują pokarm suchy, roślinny i żywy. Najlepiej trzymać je w układzie z przewagą samic, aby ograniczyć stres związany z zachowaniem samców. Akwarium powinno być około 100-litrowe, dobrze oświetlone, a wzdłuż bocznych i tylnych ścian wysadzone roślinami. Wymagania: temperatura wody: 23–25 st. C, odczyn wody: pH ok. 7,0–7,5, akwarium: słodkowodne, najlepiej od około 100 litrów. 4. Zmienniak plamisty (platka) Zmienniak plamisty, znany też jako platka, to niewielka, towarzyska ryba słodkowodna. Osiąga długość do 6 cm i dobrze czuje się w akwarium z innymi spokojnymi, niedużymi gatunkami. Nie należy łączyć jej z dużymi lub agresywnymi rybami, ponieważ może wtedy stać się płochliwa i chować się wśród roślin. Platki są dość odporne, ale – podobnie jak inne ryby – wymagają stabilnej wody i regularnej pielęgnacji zbiornika. Jedzą pokarm suchy oraz roślinny jako dodatek, a okazjonalnie także żywy. Również one są żyworodne, dlatego trzeba liczyć się z potomstwem i planować akwarium z większą ilością miejsca lub zdecydować się na grupę jednopłciową. Wymagania: temperatura wody: około 22–26 st. C, odczyn wody: pH ok. 7,0–8,0, woda średnia – twarda, akwarium: słodkowodne, najlepiej od około 60 litrów. 5. Molinezja Molinezja, w tym popularna odmiana Black Molly, jest efektowna i stosunkowo odporna, ale nie zawsze jest najłatwiejszym wyborem dla zupełnie początkujących. Źle znosi zaniedbania, skoki temperatury i pogorszenie jakości wody. Wymaga też większego akwarium, ponieważ osiąga długość do 10 cm. Molinezje są wszystkożerne, ale w ich diecie ważny jest udział pokarmu roślinnego. W akwarium powinny mieć przestrzeń do pływania, stabilną temperaturę i dobrą filtrację. To dobry wybór dla osób, które mają już podstawową wiedzę o pielęgnacji zbiornika. Wymagania: temperatura wody: około 24–28 st. C, odczyn wody: pH 7,0–8,0; ważne, by była średnia lub twarda; źle znoszą wodę miękką, akwarium: słodkowodne, najlepiej od około 100 litrów. 6. Kirysek Kirysek to charakterystyczny mieszkaniec dolnych partii akwarium. Ma płytki kostne tworzące rodzaj pancerza oraz wąsiki, którymi bada podłoże w poszukiwaniu pokarmu. Jest spokojny i dobrze nadaje się do akwarium towarzyskiego. Trzeba jednak pamiętać, że kiryski są rybami stadnymi. Najlepiej czują się w grupie co najmniej 6 osobników i nie przeszkadza im towarzystwo innych gatunków. Potrzebują delikatnego, nieostrego podłoża – najlepiej piasku lub drobnego żwiru, ponieważ ostre kamienie mogą uszkadzać ich wąsiki. Żywią się pokarmem opadającym na dno, ale nie są „odkurzaczem” do resztek. Trzeba je normalnie karmić. Wymagania: temperatura wody: około 20–26 st. C, odczyn wody: 6,0–7,5, woda miękka – średnia, akwarium: słodkowodne, najlepiej od około 70–80 litrów dla grupy. 7. Zbrojnik pospolity Popularny „glonojad” to najczęściej zbrojnik pospolity lub pokrewne formy z rodzaju Ancistrus. To ryba denna o spłaszczonym ciele i otworze gębowym w formie przyssawki. Chętnie zeskrobuje glony z powierzchni, ale nie należy traktować jej jako rozwiązania problemów z brudnym akwarium. Zbrojnik potrzebuje kryjówek, drewna, odpowiedniego pokarmu roślinnego opadającego na dno. Produkuje też sporo odchodów, dlatego wymaga dobrej filtracji. Jest spokojny wobec większości ryb, ale samce mogą rywalizować o kryjówki, dlatego najlepiej w małym akwarium trzymać jednego osobnika. Wymagania: temperatura wody: około 22–26 st. C, odczyn wody: pH 6,5–7,5, woda miękka – średnio twarda, akwarium: słodkowodne, najlepiej od około 90–100 litrów. 8. Danio pręgowany Danio pręgowany to jeden z lepszych gatunków dla początkujących, pod warunkiem że zapewni mu się odpowiednio długi zbiornik. To ryba bardzo aktywna, szybka i towarzyska, dlatego nie powinna być trzymana pojedynczo. Najlepiej czuje się w grupie co najmniej 6–8 osobników. Wymaga wolnej przestrzeni do pływania, dobrej filtracji i przykrytego akwarium, ponieważ potrafi wyskakiwać. Dobrze sprawdza się w akwariach towarzyskich z innymi gatunkami, pod warunkiem, że są równie aktywne. Danio swoją ruchliwością mogą stresować spokojniejsze ryby, zwłaszcza w małych akwariach. Wymagania: temperatura wody: około 20–26 st. C, odczyn wody: pH 6,5–7,5, akwarium: od około 60 litrów, z dużą przestrzenią do pływania. 9. Kardynałek chiński Kardynałek chiński to niewielka, spokojna ryba ławicowa, która dobrze sprawdza się u początkujących. W przeciwieństwie do wielu popularnych gatunków tropikalnych preferuje chłodniejszą wodę, dlatego nie zawsze potrzebuje grzałki. Najlepiej trzymać go w grupie co najmniej 6–8 osobników. Cechuje go dobra odporność. To gatunek, który wybaczy drobne błędy. Nie powinien być łączony z dużymi rybami, które mogłyby stanowić dla niego zagrożenie lub go stresować. Wymagania: temperatura wody: około 18–22 st. C, odczyn wody: pH 6,5–7,5, woda miękka – średnia, akwarium: od około 50–60 litrów dla grupy. Źródła: Plantica, Planta Garden, RybyAkwariowe.eu. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Wygląda jak potwór z koszmarów, ale prawda o nim zaskakuje. Tawrosz piaskowy to niegroźny flegmatyk
Czy rekin o najstraszniejszym uzębieniu na świecie może być niegroźny? Tawrosz piaskowy udowadnia, że pozory mylą. Ten powolny rekin jest gatunkiem zagrożonym, o fascynującej biologii i zachowaniu.
Spis treści: Kosmopolita z szelfu. Zasięg tawrosza piaskowego Paszcza pełna sztyletów. Anatomia i wygląd tawrosza piaskowego Kanibalizm w łonie matki. Szokująca biologia rozrodu Tawrosz piaskowy: połykacz powietrza i amator wraków Pozory mylą. Tawrosz piaskowy jest niegroźny dla człowieka Tawrosz piaskowy to drapieżnik o aparycji potwora, lecz zaskakująco spokojnym usposobieniu. Choć widok jego paszczy najeżonej rzędami ostrych zębów potrafi zmrozić krew w żyłach, bliższe poznanie tego rekina sprawia, że szybko zmieniamy o nim zdanie. To niegroźny dla człowieka drapieżnik, który odgrywa kluczową rolę w morskich ekosystemach i pilnie potrzebuje naszej ochrony przed całkowitym wyginięciem. Kosmopolita z szelfu. Zasięg tawrosza piaskowego Tawrosz piaskowy (łac. Carcharias taurus, ang. sand tiger shark, grey nurse shark w Australii lub spotted ragged-tooth shark w Afryce Południowej), to ryba chrzęstnoszkieletowa z rodziny tawroszowatych. Pomimo angielskich nazw, nie jest blisko spokrewniony z żarłaczem tygrysim. Zamieszkuje ciepłe, subtropikalne oraz umiarkowane wody Oceanu Atlantyckiego, Indyjskiego oraz Spokojnego. Przebywa najczęściej w strefie szelfu kontynentalnego, czyli przybrzeżnej części oceanów, do głębokości około 200m. Preferuje piaszczyste linie brzegowe, ujścia rzek, płytkie zatoki oraz podwodne rafy i skaliste formacje. Choć najchętniej pływa blisko dna, na głębokościach do 70 metrów, udokumentowano jego obecność nawet 191 metrów pod wodą. Niestety, w jednym ze swoich dawnych siedlisk – Morzu Śródziemnym – ten wyjątkowy rekin został uznany za gatunek prawdopodobnie wymarły. Po raz ostatni widziano go tam w 2003 roku. Międzynarodowa Unia Ochrony przyrody klasyfikuje ten gatunek jako globalnie narażony na wyginięcie. Tawrosz piaskowy jest trzymany w niewoli w wielu akwariach. Jeden osobnik mieszkał także w ZOO w Warszawie, dopóki nie przerósł swojego zbiornika. Został wtedy przeniesiony na Węgry. W 2024 roku w Sea Life Aquarium w Sydney doszło do niezwykle rzadkich w niewoli narodzin tawrosza. Paszcza pełna sztyletów. Anatomia i wygląd tawrosza piaskowego Przeciętna masa dorosłego tawrosza waha się od 91 do 159 kg, a największe okazy mogą osiągać wagę dochodzącą do 300 kg. Długość jego ciała wynosi 2,2-2,5 metra, choć niepotwierdzone doniesienia mówią o osobnikach mierzących nawet do 4 metrów. Należy więc do rekinów średniej wielkości. Daleko mu nie tylko do największej ryby świata – rekina wielorybiego – ale i innych drapieżnych pobratymców, w tym słynnego żarłacza białego. Grzbiet tawrosza jest ciemnoszary lub brązowawy, usiany rdzawobrązowymi plamami, które z wiekiem blakną. Brzuch pozostaje jasnoszary lub białawy, co stanowi klasyczny kamuflaż w toni wodnej. Najbardziej charakterystyczna, pozwalająca na bezbłędne rozpoznanie, jest spłaszczona głowa tawrosza, z małymi oczami bez migotki (tzw. trzeciej powieki) oraz stale rozchylony pysk. To właśnie z niego wysuwają się przerażające, długie i wąskie zęby, ułożone w trzy rzędy. Każdy ząb posiada dwa guzki po bokach, co ułatwia chwytanie śliskiej zdobyczy. Kanibalizm w łonie matki. Szokująca biologia rozrodu Tawrosz piaskowy wykazuje jedną z najbardziej ekstremalnych strategii w całym królestwie zwierząt. Jest to ryba żyworodna, o wyjątkowo niskim tempie reprodukcji – samice zachodzą w ciążę zaledwie raz na dwa lub trzy lata. Podczas rozwoju embrionów dochodzi kanibalizmu prenatalnego (adelfofagii). Wzajemne zjadanie się zarodków to zjawisko rzadkie w świecie zwierząt. Oprócz rekinów zdarza się m.in. u płazów i owadów. Podczas ciąży w drogach rodnych samicy znajduje się do 50 embrionów, czerpiących energię z woreczków żółtkowych. Gdy jeden z nich osiągnie długość około 10 cm, rozwija ostre zęby i pożera pozostałe rodzeństwo oraz niezapłodnione jaja (oofagia). W efekcie, po trwającej od 8-9 miesięcy ciąży, na świat przychodzi tylko jedno w pełni samodzielne młode. Noworodki mierzą 95-120 cm. Dojrzałość płciową samce osiągają w wieku 5–7 lat, natomiast samice między 7 a 10 rokiem życia. Podstawę ich diety stanowią ryby kostnoszkieletowe (blisko 60%), oraz głowonogi i skorupiaki. Tawrosz piaskowy. Połykacz powietrza i amator wraków Tawrosz piaskowy jest aktywny głównie nocą, a w ciągu dnia szuka schronienia w pobliżu jaskiń, raf lub zatopionych wraków statków, gdzie odpoczywa dryfując blisko dna. Może to robić dzięki jedynej w swoim rodzaju zdolności – potrafi podpływać do powierzchni wody i połykać powietrze, magazynując je w żołądku. Pozwala mu to na precyzyjne kontrolowanie pływalności, dzięki czemu potrafi zawisnąć w toni wodnej w całkowitym bezruchu. Zwierzęta te podejmują także imponujące migracje, pokonując od 1000 do nawet 3000 km w poszukiwaniu odpowiednich temperatur. Co ciekawe, najnowsze badania u wybrzeży Północnej Karoliny udowodniły niezwykły terytorializm samic tego gatunku. Dzięki analizom fotograficznym wykazano, że tawrosze wracają dokładnie w te same rejony do zatopionych wraków statków, co dowodzi, że stanowią dla nich kluczowe siedlisko. Pozory mylą. Tawrosz piaskowy jest niegroźny dla człowieka Mimo najbardziej przerażających zębów w świecie rekinów, tawrosz piaskowy stanowi minimalne zagrożenie dla człowieka. Jest to stworzenie z natury powolne i spokojne, które unika konfrontacji, o ile nie zostanie sprowokowane. Oficjalne statystyki prowadzone przez International Shark Attack File (ISAF) zarejestrowały zaledwie 36 niesprowokowanych ataków tego gatunku. Żaden z nich nie zakończył się śmiercią człowieka. Do incydentów dochodzi sporadycznie, zwykle w rejonach gęsto uczęszczanych, jak np. u wybrzeży Long Island w Nowym Jorku w 2025 roku, kiedy to prawdopodobnie młody tawrosz niegroźnie ugryzł kobietę. Ataki wynikają najczęściej z pomyłek drapieżnika w mętnej wodzie lub obrony żerowisk. Badania zachowania tawroszy w obecności płetwonurków wykazują, że obecność ludzi wpływa na nie tylko w bliskiej odległości poniżej 3 metrów. Gdy odpłyną, natychmiast wracają do normalnego zachowania i są całkowicie obojętne wobec człowieka. Źródła: TVN24, Fishbase, DCCEEW Australia, Animalia.bio Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Dlaczego dietetycy twierdzą, że powinieneś jeść więcej ryb w puszkach?
Sardynki, łosoś, makrela i inne ryby w puszkach zawierają mnóstwo niezbędnych składników odżywczych. Istnieją proste sposoby, aby włączyć je do swojej diety. Takie ryby mogą być świetnym źródłem kwasów omega-3, białka i przeciwutleniaczy.
Eksperci ds. żywienia zwykle zalecają świeże, pełnowartościowe produkty zamiast przetworzonych – ale robią wyjątek dla ryb w puszkach. – To pokarm kompletny, a nie izolowane składniki odżywcze – mówi dietetyk Colin Robertson. Wskazuje na kwasy omega-3 oraz witaminy B12 i D w tłustych rybach, jak sardynki, makrela czy anchois. – Ryby w puszkach są też praktyczne – dostępne cały rok i tańsze od świeżych, zauważa dr Sonal Haerter z Uniwersytetu Creighton. Z produktu kojarzonego kiedyś z pustą spiżarnią stały się viralowym trendem w mediach społecznościowych. Globalny rynek ryb w puszkach wart był ok. 9,5 mld dolarów w 2022 r., a do 2033 r. ma wzrosnąć do 17,2 mld dolarów. Korzyści zdrowotne Kwasy omega-3 to dobre tłuszcze, których organizm sam nie wytwarza. – Pomagają zapobiegać chorobom serca, zmniejszają ryzyko cukrzycy i obniżają ciśnienie krwi – mówi Haerter. – Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne zaleca dwie porcje owoców morza tygodniowo, aby zapewnić zdrowe spożycie kwasów omega-3 – dodaje. Efekty mogą być jeszcze lepsze u osób, które już cierpią na choroby układu sercowo-naczyniowego. Zwłaszcza u tych, które nadal mają podwyższony poziom cholesterolu pomimo przyjmowania leków takich jak statyny lub mają za wysoki poziom trójglicerydów. – Kwasy tłuszczowe mają też działanie neuroprotekcyjne, mówi Robertson, a małe badanie z 2023 r. sugeruje, że olej rybi może spowalniać pogorszenie funkcji poznawczych u pacjentów z bardzo łagodną postacią choroby Alzheimera. Ryby w puszkach dostarczają też witaminy D (wpływa korzystnie na kości, mózg, odporność), B12 (układ nerwowy, metabolizm), selenu (antyoksydacja) oraz wapnia i tauryny – aminokwasu o działaniu przeciwzapalnym. – Tauryna pomaga w syntezie białek i jest bardzo korzystna dla zdrowia mózgu i komórek. Sardynki są jej bardzo bogatym źródłem – zauważa Haerter. Która ryba jest najlepsza? – Zalecamy przede wszystkim spożywanie łososia, makreli, sardeli, sardynek i śledzia – mówi dietetyczka Phoebe Wareham. Mają one więcej kwasów omega-3 i mało rtęci. Sardynki są najbardziej odżywcze z tej piątki, ponieważ często jada się je z ościami i skórą. Dzięki temu są doskonałym źródłem wapnia i witaminy K2, które korzystnie wpływają na zdrowie kości. Są też bardzo bogate w witaminę B12. Wg badania z 2026 r. już 15 g sardynek w puszce wystarcza, by dostarczyć zalecanej dziennej dawki dwóch kluczowych kwasów omega-3. – Jeśli zależy ci na białku, wybieraj tuńczyka – mówi Robertson. Jednak ze względu na wyższą pozycję w łańcuchu pokarmowym tuńczyk zazwyczaj zawiera więcej rtęci niż inne ryby w puszkach. Spożycie zbyt dużej ilości może być toksyczne i w krótkim okresie może powodować nudności, ale nagromadzenie rtęci z czasem jest naprawdę szkodliwe dla zdrowia. Długotrwałe objawy mogą obejmować mrowienie lub drętwienie dłoni lub stóp, zmęczenie i zamglenie umysłu. Jednak Robertson szacuje, że większość osób musiałaby zjeść około 10 puszek dziennie, aby narazić się na ryzyko przedawkowania. Globalna analiza danych wykazała, że około 97,6% produktów rybnych spełnia normy bezpieczeństwa. – Korzyści zdrowotne wynikające z kwasów omega-3 przeważają nad ewentualnymi drobnymi zanieczyszczeniami metalami takimi jak rtęć – mówi Haerter. Jest jednak jeden wyjątek: kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny ograniczyć spożycie tuńczyka w puszce do mniej niż 340 g tygodniow. Olej, solanka, woda i sosy smakowe to najpopularniejsze dodatki do ryb w puszkach. Mogą one zawierać dużo sodu. – Staraj się wybierać ryby o niskiej zawartości sodu i te w oliwie z oliwek. To opcja zdrowsza dla serca i o działaniu przeciwzapalnym – radzi Wareham. Jak jeść ryby z puszki Najprościej: na kanapce, w całości lub rozgniecione, doprawione solą i pieprzem. – Jeśli lubisz jeść tost z awokado na śniadanie, połóż na nim kilka sardynek – radzi Haerter. – Latem ryby z puszki łatwo stają się gwiazdą sałatek – dodaje Wareham. Przykładem może być azjatycka sałatka z tuńczykiem: z majonezem, sosem sriracha, ryżem, awokado i płatkami nori. Można ją również przygotować w stylu nicejskim z ziemniakami, zieloną fasolką, jajkami na twardo i oliwkami, a oliwę z oliwek z puszki można wykorzystać do przygotowania francuskiego winegretu. Anchois można posiekać i dodać do sosów sałatkowych lub dressingów, a także podawać z makaronem lub zbożami, takimi jak kuskus czy bulgur. Uwaga: nie należy przegrzewać ryb w puszkach. Chociaż zawartość białka, minerałów i witamin jest w nich stosunkowo stabilna, bo ryba już została ugotowana w procesie konserwowania, podgrzanie kwasów omega-3 do wysokiej temperatury może spowodować degradację składników odżywczych. – Zazwyczaj zalecam jedzenie zamiast suplementów, jeśli tylko to możliwe. Spożywając rybę w całości dostarczasz organizmowi kompletne białko, które jest najbardziej sycące, oraz mikroelementy zawarte w ościach – podsumowuje Wareham. Źródło: National Geographic
Naukowcy opracowali prognozę obecności rekinów. Innowacyjny system ostrzega plażowiczów
Rekiny coraz częściej pojawiają się w pobliżu plaż. Dlatego naukowcy opracowali specjalną prognozę, która wskazuje, gdzie i kiedy można się ich spodziewać. System wykorzystuje drony oraz sztuczną inteligencję, aby ostrzegać ludzi przed drapieżnikami i pomagać badaczom w analizowaniu ich zachowań.
Gdy prof. Douglas McCauley był dzieckiem, spotkanie z rekinem podczas surfowania lub pływania u wybrzeży południowej Kalifornii należało do rzadkości. – Jeśli ktoś dostrzegł żarłacza białego, wieczorem słyszało się o tym w wiadomościach – wspomina. Zaledwie kilka dekad później na wybrzeżu pojawili się jednak nowi lokatorzy. Gdy prof. Douglas McCauley, obecnie biolog na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Barbara, zaczął zawozić własne dzieci na obóz surfingowy przy popularnej plaży niedaleko uczelni, tuż za linią przyboju dostrzegł płetwy – niektóre niewielkie, inne całkiem okazałe. Przez cały XX wiek rekiny zmagały się z licznymi zagrożeniami środowiskowymi i walczyły o przetrwanie. Widok tych zwierząt pływających tak blisko brzegu wywołał w profesorze lawinę sprzecznych emocji. – Jako biolog zajmujący się rekinami byłem zachwycony i podekscytowany oznakami odradzania się ekosystemu oceanicznego – mówi. – Jednak jako rodzic musiałem sprawdzić, co tak naprawdę się tam dzieje. Powstała pierwsza prognoza obecności rekinów W 2020 roku badacz powierzył swojemu zespołowi zadanie liczenia i klasyfikowania żarłaczy białych obserwowanych wzdłuż plaży. Celem było stworzenie prognozy, którą prof. Douglas McCauley nazwał „Sharkcast”, codziennie przesyłanej opiekunom dzieci za pomocą wiadomości SMS. Efektem tych prac jest program badawczy SharkEye, który wysyła e-maile i wiadomości SMS do osób zainteresowanych warunkami panującymi na plaży Padaro w Santa Barbara oraz obecnością rekinów w tym rejonie. Prof. Douglas McCauley i jego zespół należą do nielicznych grup badawczych w Stanach Zjednoczonych, które próbują przewidzieć, kiedy i w których miejscach wzdłuż wybrzeża najprawdopodobniej pojawią się rekiny. To niezwykle trafiony w czasie i potrzebny projekt. Od połowy lat 90. populacja rekinów stale się odbudowuje, do czego przyczyniły się rygorystyczne stanowe i federalne przepisy o ochronie przyrody oraz ocieplanie się wód zarówno w Oceanie Spokojnym, jak i Atlantyckim. Jednocześnie coraz więcej ludzi spędza czas wolny w wodach przybrzeżnych. Z kolei tegoroczne, wyjątkowo silne zjawisko klimatyczne El Niño przyniosło prognozy zapowiadające lato pod znakiem wzmożonej obecności rekinów. – Najbardziej boimy się tego, czego nie znamy – mówi prof. Douglas McCauley. – Większa ilość informacji pomaga nam konstruktywnie zmierzyć się z lękiem przed tymi drapieżnikami, ale przede wszystkim ułatwia planowanie. Dokładnie tak samo, jak prognoza pogody pomaga nam zaplanować dzień na plaży. Drony i sztuczna inteligencja pomagają przewidywać obecność rekinów Laboratorium prof. Douglasa McCauleya wykorzystuje autonomiczne drony, które każdego dnia o tej samej porze wylatują 1,6 kilometra w głąb morza, a następnie wracają, by zliczać rekiny i określać ich rozmiary z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Badacz wyjaśnia, że wiadomości SMS trafiają do organizatorów obozów surfingowych, ratowników oraz lokalnych przedsiębiorców – wszystkich, którym zależy na tym, aby wiedzieć co dzieje się w wodzie. System działa bardzo skutecznie w przypadku rekinów pływających blisko powierzchni na obszarze objętym monitoringiem oraz osobników wcześniej oznakowanych. Może jednak nie wykryć zwierząt przebywających na większych głębokościach lub podczas silnego falowania. W innych laboratoriach naukowcy znakują rekiny nadajnikami akustycznymi, które wysyłają sygnały niczym samochody przejeżdżające przez bramki na autostradzie. Projekty śledzenia młodych żarłaczy białych są prowadzone od dziesięcioleci i wykorzystują znaczniki, boje oraz drony do monitorowania ich wędrówek wzdłuż wybrzeża Kalifornii z ich obszarów rozrodczych w Meksyku. Jednak przewidywanie obecności rekinów na wzór prognoz pogody wciąż pozostaje ogromnym wyzwaniem. O ile niektóre zjawiska biologiczne – takie jak jesienne przebarwianie się liści czy okres, w którym ryby zwane księżycówkami masowo wypełzają na plaże, by złożyć ikrę – można przewidzieć z dużą dokładnością, o tyle zachowanie rekinów jest znacznie bardziej złożone. – To nie są zwykłe ryby – mówi prof. Douglas McCauley. – Ich zachowanie i historia naturalna są niezwykle skomplikowane. Temperatura wody jest jednym z najważniejszych czynników uwzględnianych przy prognozowaniu obecności rekinów. Młode osobniki mają tendencję do przebywania blisko powierzchni i niedaleko brzegu – podobnie jak małe dzieci. Żarłacze białe u wybrzeży zachodnich Stanów Zjednoczonych najczęściej występują tam, gdzie temperatura wody wynosi od 16 do 27°C. Rekiny reagują również na zmiany zasolenia, sztormy oraz migracje swoich ofiar. Dr Chris Lowe, kierownik Shark Lab na Uniwersytecie Stanowym Kalifornii w Long Beach, który współtworzył program SharkEye, zwraca uwagę, że ludzie prognozują pogodę od setek lat, natomiast metody przewidywania obecności rekinów dopiero się rozwijają. Jak podkreśla, nawet dysponując ogromnymi zbiorami danych i zaawansowaną technologią, meteorolodzy wciąż nie są w stanie przewidzieć pogody z całkowitą pewnością. A w przeciwieństwie do prądu powietrza czy chmury każdy rekin podejmuje własne decyzje. Dlaczego rekiny atakują ludzi? Naukowcy wciąż szukają odpowiedzi Nowe technologie usprawniają tworzenie prognoz, dostarczając naukowcom więcej wskazówek na temat zachowania rekinów. Dr Megan Winton, badaczka z organizacji Atlantic White Shark Conservancy, używa rejestratorów biologicznych wyposażonych w kamery (tzw. camera tags), co – jak sama opisuje – przypomina wręczenie rekinowi smartfona. Te specjalne urządzenia pozwalają podejrzeć, na czym w danej chwili skupia się uwaga drapieżnika. Badania dr Megan Winton przyczyniły się do rozwoju stworzonej przez stowarzyszenie aplikacji Sharktivity, która dostarcza w czasie rzeczywistym informacje o dostrzeżonych rekinach oraz dane o ich przemieszczaniu się. Pokazują również, że poszczególne osobniki mają swoje unikatowe nawyki i zachowania. Dr Megan Winton obserwowała już sytuacje, w których rekiny płoszyły się na widok ptaków lub foki. Kamery pozwoliły jej również podglądać rekina, który po pożywieniu się foką odpoczywał na dnie oceanu. – Poszczególne rekiny mają zupełnie inne osobowości – mówi. – Jedne są bardziej ostrożne, inne nieco odważniejsze, i jest to naprawdę fascynujące. Lata danych zebranych z obu wybrzeży pozwalają określić, w których miejscach rekiny powinny się znajdować, ale to wcale nie oznacza, że dany osobnik rzeczywiście się tam pojawi o określonej porze. – Rekiny nie różnią się tak bardzo od ludzi – zauważa dr Chris Lowe. – Większość populacji mieści się w pewnej normie, ale zawsze znajdą się osobniki wyłamujące się ze schematów. Nawet gdy rekiny zostaną wykryte wzdłuż danego odcinka plaży, wciąż nie wiadomo, kiedy mogą stanowić realne zagrożenie. Zespół dr Chrisa Lowe'a zgromadził nagrania z dronów i sygnały akustyczne z wielu lat śledzenia tych zwierząt, z których wynika, że rekiny i ludzie bardzo często przebywają w bliskiej odległości od siebie. A kiedy ludzie wchodzą do wody, rekiny wydają się zupełnie niewzruszone. – Myśleliśmy, że ludzie będą dla rekinów po prostu utrapieniem, a teraz zdajemy sobie sprawę, że człowiek nie ma dla nich żadnego znaczenia. Jesteśmy dla nich jak dryfujące szczątki – mówi. – Prawdopodobnie nie pachniemy jak jedzenie ani nie wydajemy takich dźwięków jak ich ofiary. Nie gonimy ich, więc nie stanowimy zagrożenia. Po prostu nas ignorują. Zdaniem naukowców do ewentualnych incydentów dochodzi najczęściej wskutek pomyłki – na przykład wtedy, gdy żarłacz biały bierze deskę surfingową za sylwetkę foki widzianą od spodu. Jak zauważa dr Chris Lowe, żarłacze białe należą do najlepiej poznanych rekinów na świecie, a mimo to naukowcy wciąż nie wiedzą, gdzie się rozmnażają ani gdzie przychodzą na świat. Pozostaje też jeszcze jedna wielka tajemnica: nadal tak naprawdę nie wiemy, dlaczego rekiny od czasu do czasu atakują ludzi. Prognozy obecności rekinów mają zwiększyć bezpieczeństwo na plażach Na plaży Padaro niedaleko Santa Barbara w Kalifornii organizatorzy obozów dla dzieci regularnie otrzymują ostrzeżenia wysyłane przez prof. Douglasa McCauleya. – Na ich podstawie mogą zdecydować, czy dany dzień należy uznać za „rekinowy” – wyjaśnia badacz. Zdarza się, że drony wykrywają nawet 15 osobników. W ciągu najbliższej dekady prognozy wskazujące, gdzie i kiedy mogą pojawić się rekiny, prawdopodobnie staną się znacznie dokładniejsze. Prof. Douglas McCauley przyznaje, że z łatwością wyobraża sobie drony rozmieszczone na wieżach ratowniczych w całym kraju, prowadzące nieprzerwany monitoring wybrzeża. Ponieważ rekiny mierzą się z coraz mniejszą liczbą zagrożeń i nie brakuje im pożywienia, rośnie prawdopodobieństwo, że ludzie będą coraz częściej dzielić z nimi przybrzeżne wody. Prof. Douglas McCauley podkreśla, że narzędzia prognostyczne są częścią procesu uczenia się, jak współistnieć z drapieżnikami, które staramy się chronić. – Głównym celem tych badań jest upewnienie się, że nadal będziemy mogli bezpiecznie dzielić te wody – podsumowuje. Źródło: National Geographic
7 rzeczy, których nie wiesz o rekinach. Mają pępki, potrafią liczyć i uwielbiają jazz
Popkultura przez dekady wmawiała nam, że rekiny to wyłącznie bezlitosne, kierowane instynktem maszyny do zabijania. Ale te fascynujące drapieżniki to jedne z najbardziej złożonych stworzeń na naszej planecie – boimy się ich, bo ich nie rozumiemy. To zwierzęta, które potrafią nawiązywać przyjaźnie, rozwiązywać zadania matematyczne, a nawet... docenić dobrą muzykę.
Oto 7 zaskakujących ciekawostek o rekinach, które udowadniają, jak bardzo myliliśmy się w ich ocenie. 1. Są starsze niż pierścienie Saturna i przetrwały apokalipsę Ziemia przeżyła pięć masowych wymierań, w tym to najbardziej niszczycielskie – permskie (tzw. wielkie wymieranie), które wymazało z planety nawet 95% życia morskiego i 70% gatunków kręgowców lądowych. Rekiny przetrwały je wszystkie. Ich ewolucyjne korzenie sięgają niewyobrażalnych 450 milionów lat wstecz. Oznacza to, że te niezwykłe ryby pojawiły się na Ziemi przed pierwszymi drzewami, a nawet przed dinozaurami. Co więcej, historia ich gatunku jest starsza niż słynne pierścienie Saturna czy ukształtowanie się Gwiazdy Polarnej! 2. Posiadają pępki, zupełnie jak ludzie Większość z nas uważa rekiny za organizmy wykluwające się z jaj – jak inne ryby –ale to nie do końca prawda. Wiele gatunków (m.in. żarłacze tępogłowe czy rekiny młoty) to zwierzęta żyworodne, które noszą swoje młode w macicy i odżywiają je strukturą podobną do pępowiny. Nie łączy jednak młodego z krwioobiegiem matki przez łożysko i służy głównie do korzystania z zapasu żółtka. Po narodzinach, przez pierwsze tygodnie lub miesiące życia, na brzuchach młodych rekinów widnieje wyraźna blizna – pępek, który z czasem całkowicie się goi. 3. Radzą sobie z matematyką, ale tą najprostszą Daleko im do bezmyślnych myśliwych. Badania dowodzą, że rekiny potrafią odróżniać od siebie abstrakcyjne kształty i zapamiętywać iluzje optyczne przez blisko rok. Posiadają również zdolność do rozwiązywania podstawowych zadań matematycznych. Potrafią sprawnie odróżnić zbiory składające się z trzech i pięciu elementów (choć miewają problemy, gdy liczby są do siebie zbyt zbliżone, jak cztery i pięć). 4. W muzyce zdecydowanie preferują dobry jazz Naukowcy z Uniwersytetu Macquarie w Sydney przeprowadzili nietypowy eksperyment na rogatkach australijskich (tzw. rekinach z Port Jackson). Badacze uczyli je dopływania do strefy karmienia po usłyszeniu konkretnego gatunku muzyki. Okazało się, że rekiny błyskawicznie kojarzyły z posiłkiem muzykę jazzową, podczas gdy muzyka klasyczna wprawiała je w zakłopotanie – wiedziały, że muszą zareagować, ale nie potrafiły zlokalizować celu. Mnie też bardziej przyciąga dobry Coltrane. 5. Zawierają wieloletnie przyjaźnie Rekiny to nie samotne wilki. Żarłacze rafowe szare potrafią spędzać czas w tych samych paczkach znajomych nawet przez cztery lata, regularnie się rozdzielając i spotykając ponownie. Z kolei żarłacze białe, uchodzące za skrajnych samotników, również potrafią podróżować w parach. Naukowcy udokumentowali przypadek dwóch samców (nazwanych Simon i Jekyll), które przepłynęły wspólnie ponad 6000 kilometrów, nie odstępując się na krok. 6. Ich skóra to pancerz z mikroskopijnych zębów Jeśli pogłaszczesz rekina „z włosem”, jego skóra będzie pozornie gładka. Pod włos – przypomina najgrubszy papier ścierny. Dzieje się tak, ponieważ rekiny nie mają zwykłych łusek. Ich ciało pokryte jest tzw. łuskami plakoidalnymi, które z biologicznego punktu widzenia są po prostu mikroskopijnymi zębami. To ewolucyjne arcydzieło drastycznie zmniejsza opór wody i pozwala im pływać z ogromną prędkością. W XVIII wieku ta niezwykła i szorstka skóra (nazywana „szagrynem”) służyła włoskim rzemieślnikom m.in. do polerowania słynnych skrzypiec Stradivariusa czy Japończykom do tworzenia mieczy samurajskich. 7. Mają osiem zmysłów i słyszą bicie twojego serca Zmysły wzroku, słuchu, węchu, smaku i dotyku to dla rekinów za mało. Posiadają one dodatkowo tzw. linię boczną (rejestrującą najdrobniejsze wibracje wody) oraz ampułki Lorenziniego. Te niewielkie pory na pysku drapieżnika to niezwykle precyzyjne, biologiczne detektory pola elektromagnetycznego. Dzięki nim rekin potrafi wyczuć impulsy elektryczne generowane przez skurcze mięśni ofiary, a nawet zlokalizować bicie serca ryby ukrytej głęboko pod piaskiem. Narząd ten wspomaga je także w nawigowaniu po bezkresnych oceanach, wykorzystując pole magnetyczne Ziemi. Źródła: Proceedings of The Royal Society B, EBSCO, BBC, Animal Cognition Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Grecja walczy z niebezpieczną inwazją. Te ryby potrafią przegryźć metal i są śmiertelnie trujące
Grecja walczy z inwazją toksycznej rozdymki. Wyposażony w silne szczęki drapieżnik może zadać głębokie rany, niszczy sieci, a jego mięso zawiera zabójczą tetrodotoksynę. Władze instalują kilometry morskich barier i płacą rybakom za każdą złowioną sztukę.
Grecja stoi w obliczu narastającego wyzwania, spowodowanego inwazją toksycznych ryb Lagocephalus sceleratus, z rodzaju rozdymkowatych. Gatunek ten, naturalnie występujący w regionie Indo-Pacyfiku, przedostał się do Morza Śródziemnego przez Kanał Sueski, przyciągnięty rosnącymi temperaturami. Ryby te rozprzestrzeniły się od Cypru aż po wybrzeża Włoch i Hiszpanii, stając się trwałą, choć niebezpieczną częścią ekosystemu śródziemnomorskiego. Groźna rozdymka kolonizuje Morze Śródziemne Lagocephalus sceleratus posiada twarde i silne, przypominające dziób szczęki, zdolne do przegryzania kości, a nawet metalu. W czerwcu grecki Czerwony Krzyż wydał oficjalne ostrzeżenie publiczne, zalecając natychmiastową pomoc medyczną w przypadku ugryzienia, ponieważ może ono powodować głębokie rany, a co za tym idzie silne krwawienie. Sytuację pogarsza fakt, że mięso ryby zawiera bardzo groźną tetrodotoksynę. Spożycie tej ryby może być śmiertelne nie tylko dla naturalnych drapieżników, ale także dla ludzi – takie przypadki już zdarzały się m.in. w Egipcie, Izraelu i Turcji. Słynna ryba fugu także należy do rozdymkowatych. Grecja instaluje pływające bariery Lokalne greckie władze w regionie Eubei podjęły bezprecedensowy krok, instalując pływające bariery morskie. Pierwszy taki system zamontowano w Chalkidzie. Wiceburmistrz Antonis Spanos podkreślił, że „lepiej dmuchać na zimne”, a bezpieczeństwo plażujących i kąpiących się ludzi jest najważniejsze. System składa się z wytrzymałych, gęstych siatek zakotwiczonych w dnie, które mają chronić kąpieliska nie tylko przed najeżkami – także przed parzącymi meduzami i odpadami. Docelowo w regionie ma pojawić się około 7 km takich barier, a koszt zabezpieczenia pierwszych sześciu plaż wyniósł około 367 000 euro. Grecja będzie płacić za schwytanie rozdymki Równolegle grecki rząd, korzystając z funduszy unijnych, uruchomił program strategicznych dopłat, mający na celu kontrolę populacji tego gatunku. Minister Margaritis Schinas ogłosił system nagród, w ramach którego rybacy zawodowi otrzymają 5,33 euro za każdy kilogram odłowionej rozdymki. To stawka o ponad 50% wyższa niż na Cyprze, gdzie dzięki podobnym działaniom usunięto już 103 tony tych ryb. Zebrane ryby są zamrażane i utylizowane w rządowych spalarniach. Dodatkowo rząd wprowadził dopłaty do paliwa dla rybaków (od 0,12 do 0,16 euro za litr), aby zrekompensować im koszty operacyjne i straty w sprzęcie. Rozdymki regularnie niszczą sieci i liny. Czy eliminacja rozdymek jest etyczna? Mimo tych szeroko zakrojonych działań, opinie na temat ich skuteczności są podzielone. Niektórzy rybacy uważają, że nagrody są niewystarczające, by skupić się na odłowie tego gatunku, a migracja jest nieuniknionym procesem. Naukowiec Ioannis Batjakas sugeruje, że zagrożenie jest wyolbrzymiane, a ryby rzadko atakują ludzi. Pojawiła się również grupa „Initiative to Save Puffer Fish”, kwestionująca etykę masowej eliminacji gatunku. Mieszkańcy z kolei obawiają się o swoje bezpieczeństwo i popierają eliminację rozdymek. Źródła: Greek Reporter, Guardian, Euronews Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Katastrofa ekologiczna na Jeziorze Pilchowickim i rzece Bóbr. Tysiące ryb umierały w męczarniach
Remont stuletniej Zapory Pilchowice na Dolnym Śląsku i ekstremalne upały doprowadziły do masowej śmierci ryb i zatrucia wody. Toksyczny muł spłynął do rzeki Bóbr, niszcząc cenny ekosystem. Mieszkańcy są oburzeni, wędkarze przypominają, że ostrzegali przed takim scenariuszem, a firma Tauron twierdzi, że działano w odpowiedni sposób.
Lokalne media, min. portale Lwówecki.info, Jelenia Góra Naszemiasto.pl, Gazeta Wrocławska oraz Jelonka.com, relacjonują dramatyczny obraz, który można nazwać tylko katastrofą ekologiczną. W niemal opróżnionym w związku z remontem zapory Jeziorze Pilchowickim, gdzie rozgrzana upałem woda przypominała pozbawione tlenu błoto, w męczarniach umierały tysiące ryb. Zatruta produktami rozkładu i dennymi osadami woda, spłynęła do rzeki Bóbr, powodując przyrodniczą katastrofę na długości potencjalnie wielu kilometrów. Zleceniodawca remontu, firma Tauron, przekonuje że przy jego organizacji dochowano wszelkiej ostrożności a nawet współpracowano z ichtiologami. Niestety, najwyraźniej nieskutecznie. Co spowodowało katastrofę? Remont Zapory Pilchowickiej, jednej z najważniejszych budowli hydrotechnicznych na Dolnym Śląsku, doprowadził do dramatycznych wydarzeń, które mieszkańcy, wędkarze i społecznicy jednoznacznie określają jako katastrofę ekologiczną. Inwestycja, realizowana przez spółkę Tauron Ekoenergia ma na celu przywrócenie pełnej sprawności technicznej stuletniego obiektu, co uznano za kluczowe dla bezpieczeństwa przeciwpowodziowego regionu, szczególnie po powodzi z 2024 roku. Jednak proces całkowitego opróżniania Jeziora Pilchowickiego stał się przyczyną masowego śnięcia ryb i skażenia rzeki Bóbr toksycznym mułem. Ryby walczyły o życie Obraz, który ukazał się po spuszczeniu wody, był wstrząsający. Po kilku niezwykle upalnych dniach, niemal pozbawione wody jezioro po prostu ugotowało i udusiło ryby, Rzeka Bóbr poniżej zapory rzeka zmieniła kolor na ciemnoszary, niosąc gęstą, brunatną zawiesinę. W powietrzu unosił się odór rozkładających się ryb, odczuwalny na kilometr od zbiornika. Wędkarze alarmowali, że w tej „brei” pozbawionej tlenu ryby desperacko walczyły o życie. Widziano m.in. sandacze o długości 70 cm, wyskakujące na brzeg. Wędkarz Krzysztof Wilczewski z żalem pokazywał mediom konającego, niemal metrowego węgorza. Skalę i makabrę sytuacji doskonale widać na filmie udostępnionym na kanale Youtube Lwówecki.info: View oEmbed on the source website Wędkarze ruszyli na ratunek Doszło do spontanicznej akcji ratunkowej. Zaangażowali się w nią wędkarze z Koła PZW Grodzkie Jelenia Góra, społecznicy z Lwówka Śląskiego (Dziki Patrol) oraz mieszkańcy okolicznych miejscowości. Wolontariusze w pełnym słońcu i przytłaczającym fetorze brodzili w głębokim szlamie i podbierakami wyławiali ostatnie żywe ryby. Uratowane leszcze, okonie czy sandacze, były transportowane w specjalnych zbiornikach do jeziora we Wrzeszczynie. Uczestnicy akcji podkreślali jednak, że było już za późno by ich działania przyniosły wymierny skutek. Przyczyny katastrofy Według relacji Krzysztofa Czaplickiego, prowadzącego agroturystykę przy zaporze, spuszczenie wody wzburzyło osady z dna jeziora i rzeki. Przez lata przemysłowej działalności Jeleniej Góry do Bobru trafiały ścieki z takich zakładów jak Celwiskoza czy liczne papiernie, co spowodowało nagromadzenie w mułach metali ciężkich (ołów), siarki i innych szkodliwych substancji. W połączeniu z falą upałów i temperaturą wody sięgającą 30 stopni Celsjusza, gwałtownie obniżył się poziom tlenu a zanieczyszczona woda mogła nawet fizycznie zaklejać skrzela ryb. Mieszkańcy i wędkarze są oburzeni Wędkarze twierdzą, że od lat ostrzegali przed tym scenariuszem i wielokrotnie oferowali pomoc przy planowych odłowach, co zignorowano. Ich zdaniem wodę należało spuszczać etapami w miesiącach jesiennych (październik–listopad), kiedy niska temperatura sprzyja natlenieniu wody i hamuje procesy gnilne. Tymczasem Tauron Ekoenergia argumentuje, że proces był prowadzony zgodnie z pozwoleniami wodno-prawnymi i pod nadzorem ekspertów (ichtiologów, herpetologów). Spółka utrzymuje, że przy tak gigantycznej skali operacji nie dało się odłowić wszystkich ryb, a ekstremalne upały były czynnikiem niezależnym. Do 26 czerwca firma zutylizowała ponad tonę śniętych ryb. Jakie będą skutki tej katastrofy? Skutki katastrofy mogą być dalekosiężne. Skażony muł przesuwa się w dół rzeki w kierunku Wlenia i Lwówka Śląskiego, zagrażając cennym przyrodniczo obszarom Natura 2000 i lokalnej turystyce kajakowej i agroturystyce. Sołectwo Pilchowice wydało pilny komunikat do mieszkańców, apelując o zachowanie ostrożności i zaprzestanie picia wody z przydomowych studni do czasu przeprowadzenia badań, ze względu na ryzyko skażenia wód gruntowych przez toksyczną zawiesinę. Na miejscu pracowały liczne służby, w tym przedstawiciele Głównego i Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska, którzy pobrali próbki wody i osadów do analiz. Wyniki tych badań mają dać odpowiedź na pytanie o skład chemiczny zanieczyszczonej wody i skalę zatrucia środowiska. Choć Tauron deklaruje przyszłe zarybienia i odbudowę populacji po zakończeniu remontu, specjaliści ostrzegają, że zniszczenie tak złożonego ekosystemu może być odczuwalne przez wiele lat, a odcinek Bobru poniżej zapory praktycznie przestał istnieć jako ekosystem. Źródła: Lwówecki.info, Jelenia Góra Naszemiasto.pl, <a href="https://gazetawroclawska.pl/katastrofa-ekologiczna-na-dolnym-slasku-tysiace-snietych-ryb-po-spuszczeniu-wody-w-zalewie-pilchowickim/ar/c1p2-29139737?fbclid=IwY2xjawSxDENleHRuA2FlbQIxMABicmlkETBrZlZNTHdWZ3U5b1NIVTRhc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHsmm_ueXr2a4zaIOP8nE1dX9P189Pn0qhTa27PH2CtwFaE2UXDYeaoBeorrW_aem_UwAMo2mZ3fuxhdCnJyvcrg&utm_campaign=grafikalink&utm_medium=gazeta%20wroclawska&utm_source=Facebook" target="_blank" rel="nofollow noopener">Gazeta Wrocławska, Jelonka.com Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Biolożki przypadkiem odkryły nowy gatunek „leniwego” rekina, który woli spacerować po dnie. Niestety ma już problemy
Mieszkańcy południowo-wschodniej Papui-Nowej Gwinei od dawna widywali niezwykłą rybę, która podczas odpływów „spaceruje” po płytkich rafach, często wynurzając przy tym większą część ciała z wody. Lokalna ludność nazwała to zwierzę „kadedekedewa”, co w wolnym tłumaczeniu oznacza „leniwego rekina”. To bezpośrednie nawiązanie do jego niezdarnego, kołyszącego się chodu. Dopiero teraz biolodzy oficjalnie potwierdzili, że mamy do czynienia z zupełnie nowym, fascynującym gatunkiem, któremu jednak grozi wyginięcie.
Ten niezwykły wodny drapieżnik został sklasyfikowany jako Hemiscyllium dudgeonae. Należy on do unikatowej grupy rekinów naramiennikowych, które potrafią używać swoich silnych płetw piersiowych niczym nóg do przemieszczania się po dnie wokół wybrzeży Australii i Nowej Gwinei. Odkrycie, opisane 15 czerwca 2026 roku na łamach „Journal of the Ocean Science Foundation”, to pierwszy nowy gatunek w obrębie rodzaju Hemiscyllium sklasyfikowany od 2013 roku. Wciąż jest wiele do odkrycia, szczególnie pod powierzchnią oceanu. Rekin przyozdobiony pismem Braille’a Nazwa nowo odkrytego stworzenia (H. dudgeonae) honoruje ekolożkę Christine Dudgeon z australijskiego University of the Sunshine Coast, która po raz pierwszy wypatrzyła je w marcu 2025 roku. Pływając w płytkich wodach zatoki Milne Bay w poszukiwaniu innego pokrewnego gatunku (rekina lamparciego), badaczka natknęła się na mierzącego około 75 centymetrów osobnika sunącego spokojnie po dnie. Gdy tylko oświetliła drapieżnika latarką, ten znieruchomiał. Dudgeon zdołała go złapać i przekazać swojej redakcyjnej koleżance, ekolożce Jess Blakeway. Szybko okazało się, że ubarwienie zwierzęcia różni się od wszystkich znanych rekinów z tego regionu. Ciało ryby było pokryte gęstym wzorem plamek i kresek, który badaczom natychmiast skojarzył się z alfabetem Morse’a lub pismem Braille’a. Kolejne dni poszukiwań pozwoliły schwytać łącznie 12 takich osobników. Ostatecznym dowodem okazały się testy DNA, które bez cienia wątpliwości potwierdziły, że wyłowione rekiny są odrębnym genetycznie gatunkiem. Zwierzę, podobnie jak inni przedstawiciele jego grupy, posiada za skrzelami dwie duże, czarne plamy. Eksperci z New England Aquarium wskazują, że przypominają one epolety (ozdobne naramienniki z mundurów wojskowych), ale ich funkcja jest obronna – to fałszywe „oczy”, które mają oszukiwać i odstraszać większych drapieżników. Tutaj zobaczysz, jak specyficznie porusza się ten rekin: View oEmbed on the source website Wiemy jedno – jest na skraju wyginięcia Niestety, radość z odkrycia przyćmiewa realne widmo zagłady. Mimo że nauka dopiero poznała ten gatunek, biolodzy ostrzegają, że już teraz znajduje się on na skraju wyginięcia. Wszystko przez bardzo specyficzne i delikatne środowisko, w którym żyje. H. dudgeonae zamieszkuje prawdopodobnie bardzo wąski pas wód pomiędzy wyspami Amphlett i Trobriand, opierając swoje życie na płytkich zaroślach trawy morskiej i wychodniach koralowych. Jak podkreśla Blakeway, często zapominamy, że to właśnie płytkie wody skrywają przed nami najwięcej tajemnic. Niestety, są one również najbardziej narażone na niszczycielską działalność człowieka. Chodzące rekiny z Papui-Nowej Gwinei zmagają się z dramatycznymi zagrożeniami: zmianami klimatycznymi wywołującymi blaknięcie koralowców, utratą siedlisk na skutek rozbudowy strefy brzegowej oraz ekspansją ogromnych plantacji oleju palmowego. Z dziewięciu znanych wcześniej gatunków rekinów chodzących dwa mają w Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych status „narażonych na wyginięcie”. Naukowcy liczą, że dalsze badania pozwolą na szybkie objęcie nowego spacerującego drapieżnika pilnymi programami ochrony konserwatorskiej. Źródło: Journal of the Ocean Science Foundation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dla swoich młodych zrobiłyby wszystko. 5 najbardziej heroicznych matek w świecie zwierząt
Dla większości z nas symbolem macierzyństwa u zwierząt jest niedźwiedzica broniąca młodych lub ptak niestrudzenie karmiący pisklęta. Jednak natura potrafi być o wiele bardziej zaskakująca. W ciemnych wodach oceanów, głęboko w glebie i tropikalnych lasach żyją samice, dla których opieka nad potomstwem oznacza rezygnację z jedzenia na lata, ukrywanie dzieci we wnętrzu własnego ciała, a nawet… oddanie się na pożarcie.
Spis treści: Ryby pielęgnicowate: u mamy w pysku najbezpieczniej Skorek pospolity: mama z obsesją sprzątania Ośmiornica głębinowa: 4,5 roku matki bez jedzenia Boulengerula taitana: matka, która karmi własną skórą Norosz ziemny: ostateczne matczyne poświęcenie Gdy myślimy o macierzyństwie w świecie przyrody, często ulegamy antropomorfizacji, widząc zachowania zwierząt przez pryzmat ludzkich emocji. Ale ewolucja nie zna sentymentów – zna jedynie skuteczność. Aby gatunki mogły przetrwać, natura wykształciła mechanizmy tak zdumiewające, że graniczą z horrorem lub heroizmem. Oto pięć niezwykłych zachowań i strategii samic, które dla swojego potomstwa zrobiłyby absolutnie wszystko. Ryby pielęgnicowate: u mamy w pysku najbezpieczniej Ryby powszechnie uchodzą za pozbawione instynktów opiekuńczych, jednak afrykańskie i amerykańskie pielęgnicowate całkowicie przeczą temu stereotypowi. Samice wielu gatunków z jezior Malawi i Tanganika noszą swoje jaja i młode w pysku (stąd ich polskie nazwy: pyszczaki lub gębacze). Po złożeniu jaj matka zbiera je do pyska i nosi tam przez kilka tygodni, całkowicie rezygnując w tym czasie z jedzenia. Opieka nie kończy się po wykluciu. Gdy małe rybki wyczują niebezpieczeństwo, błyskawicznie wracają do jej pyszczka, traktując go jak bezpieczny schron. U innej pielęgnicy z Ameryki Południowej – paletki (dyskowca) – skóra samicy w okresie odchowu młodych zaczyna produkować gęsty, bogaty w białka i przeciwciała śluz. Młode zjadają go z ciała mamy, co jest strategią równie skuteczną, jak karmienie mlekiem wśród ssaków. Skorek pospolity: mama z obsesją sprzątania Skorek pospolity (Forficula auricularia) przez wielu jest niesłusznie uważany za domowego i ogrodowego szkodnika. Samica skorka to jedna z najbardziej czułych matek w świecie owadów. Jesienią buduje podziemną norkę, w której składa kilkadziesiąt jaj, a następnie spędza z nimi całą zimę. Jej najważniejszym zajęciem jest nieustanne sprzątanie. Bez przerwy, dzień i noc, wylizuje każde jajo z osobna. Nie chodzi tu jednak o estetykę, ale o walkę z niewidzialnym wrogiem – zarodnikami pleśni i grzybów. Bez tej drobiazgowej pielęgnacji mogłaby stracić całe potomstwo. Po wykluciu się larw, matka karmi je i zaciekle broni przed drapieżnikami aż do momentu, gdy przejdą pierwszą wylinkę i są gotowe do samodzielnego życia. Ośmiornica głębinowa: 4,5 roku matki bez jedzenia W ciemnych wodach Pacyfiku, na głębokości kilku tysięcy metrów, jedna ze zwierzęcych matek bije rekordy w opiece. Samica ośmiornicy z gatunku Graneledone boreopacifica wykazała się najdłuższą udokumentowaną opieką nad potomstwem na Ziemi. Naukowcy za pomocą podwodnych robotów obserwowali samicę, która strzegła swoich jaj nieprzerwanie przez 53 miesiące – czyli niemal cztery i pół roku! Przez cały ten długi okres matka nie opuściła lęgu ani na krok. Nie polowała i nie jadła, a jej jedynym zajęciem było delikatne omiatanie jaj czułkami w celu zapewnienia im tlenu oraz ochrona przed wygłodniałymi krabami. Gdy w pełni rozwinięte, miniaturowe ośmiorniczki w końcu opuściły osłonki, skrajnie wycieńczona samica, której organizm dosłownie strawił sam siebie, zmarła. Jej heroiczną opiekę można obejrzeć na poniższym filmie: View oEmbed on the source website Boulengerula taitana: matka, która karmi własną skórą To niezwykłe, beznogie płazy przypominające gigantyczne dżdżownice, zamieszkujące wilgotne gleby Afryki. Ich strategia wychowawcza to – na ludzką miarę – heroizm. W okresie rozrodczym w organizmie samicy zachodzi gwałtowna transformacja: jej skóra staje się niezwykle gruba, pęcznieje i wypełnia się pożywnymi tłuszczami oraz białkami. Gdy młode przychodzą na świat, rodzą się ze specjalnymi, szerokimi zębami, które służą do jednego celu: obdarcia matki ze skóry. Przez kolejne tygodnie potomstwo stopniowo zjada jej wierzchnią warstwę. Co zdumiewające, samica nie odnosi przy tym trwałych obrażeń – jej naskórek regeneruje się co kilkadziesiąt godzin, pozwalając na cykliczne uczty dla młodych. Norosz ziemny: ostateczne matczyne poświęcenie Większość pająków kojarzy nam się ze sprytnym drapieżnictwem, jednak w rodzinie lejkowcowatych to macierzyństwo osiąga wyżyny. Samica norosza ziemnego (Coelotes terrestris) po wykluciu się małych pajączków początkowo opiekuje się nimi w tradycyjny sposób: poluje dla nich i zwraca nadtrawiony pokarm, a także składa specjalne, niezapłodnione jaja pełniące funkcję „racji żywnościowych”. Jednak gdy pożywienia jest mało, w ciele matki uruchamia się program autodestrukcji. Jej narządy wewnętrzne ulegają upłynnieniu, zamieniając się w bogatą w kalorie zawiesinę. Wtedy matka wysyła młodym sygnał wibracyjny, zapraszając je do konsumpcji… samej siebie. Pajączki zjadają swoją matkę, by zyskać energię niezbędną do opuszczenia gniazda. W biologii takie zjawisko nazwano matrofagią. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Drastyczne sceny w warszawskich Łazienkach. Potężny drapieżnik zaczął zabijać ptaki
Majowy weekend w warszawskich Łazienkach Królewskich przyniósł dramatyczny widok. W sielskiej scenerii wielki sum zaatakował stado nurogęsi, pożerając dorosłą samicę oraz jedno z jej piskląt w zaledwie ułamku sekundy. Próbował też upolować samca kaczki mandarynki. Według szacunków ichtiologa, żarłoczna ryba może ważyć nawet 20 kilogramów.
Tradycyjna trasa wędrówki warszawskich nurogęsi prowadzi z Łazienek Królewskich przez park Agrykola, Kanał Piaseczyński aż do Wisły. Jest najeżona niebezpieczeństwami – m.in. ruchliwymi drogami, które wolontariusze pomagają przekroczyć matkom z pisklętami. W tym roku pojawiło się kolejne zagrożenie: na ptaki zaczął polować duży sum w jednym ze stawów. W ułamku sekundy wciągnął pod wodę i połknął w całości dorosłą samicę nurogęsi, która prowadziła dziesięć piskląt. Chwilę później ryba uderzyła ponownie, wciągając jedno z nich. Sum to największy drapieżnik Europy Choć sum pospolity (Silurus glanis) kojarzy się z dużymi rzekami, takimi jak Wisła czy Odra, doskonale odnajduje się także w mniejszych zbiornikach. To największa ryba słodkowodna w całej Europie, zdolna osiągać ponad 2,5 metra długości i wagę przekraczającą 100 kilogramów. Długie wąsy, działające jak sondy, pozwalają mu na skuteczne polowanie nawet w mętnej wodzie. Ichtiolog dr inż. Andrzej Kapusta w rozmowie z Polsat News ocenił, że waga suma z Łazienek może dochodzić do 20 kg. Sum poluje na ptaki? To nic dziwnego Dieta sumów jest niezwykle zróżnicowana i zmienia się wraz z ich wiekiem oraz gabarytami. Młode osobniki zadowalają się skorupiakami, owadami i drobnymi rybami, jednak dorosłe i duże stają się bezwzględnymi oportunistami. Wbrew powszechnej opinii, ryby stanowią jedynie część ich menu. Wielkie sumy polują właściwie na wszystko: płazy, drobne ssaki, które niefortunnie znajdą się w wodzie, oraz właśnie ptactwo wodne. Jak opowiada Hubert Mateuszczyk z warszawskiego Zarządu Zieleni, drapieżnik z Łazienek dzień po zjedzeniu nurogęsi zaatakował kaczkę mandarynkę, a wcześniej podjął próbę wciągnięcia pod wodę znacznie większej od kaczek gęsi białoczelnej. Dzięki swoim rozmiarom, zdołała jednak wyrwać się i uciec. Choć polowanie suma na ptaki w Łazienkach może się wydawać czymś niezwykłym, szczególnie na ukochane przez Warszawiaków nurogęsi – jest normalne. Świadczy o niezwykłej sile przystosowania sumów do różnych warunków. W naturze tak duży osobnik miałby do dyspozycji znacznie większy obszar wód. W Łazienkach znalazł sposób na wygodne życie w relatywnie niewielkim zbiorniku. Ptaki uciekają ze stawu z sumem Ornitolog Bartosz Smyk z Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków zwrócił uwagę na fascynujące zjawisko. Ptaki wodne zaczęły unikać tego konkretnego stawu, jakby wieść o sumie rozeszła się wśród nich. Dla nurogęsi obecność drapieżnika jest jednak nie do uniknięcia: przepłynięcie stawu to ich jedyna droga w stronę Wisły. Naukowcy nie są jednak bezradni. Dzięki nowoczesnym echosondom, które pozwalają na monitorowanie ryb w czasie rzeczywistym, możliwe jest precyzyjne zlokalizowanie osobnika, dokładne określenie jego wymiarów i ewentualna decyzja o odłowie. Źródło: Zielona Interia Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Muppet z Ulicy Sezamkowej pod wodą. Nowo odkryty gatunek włochatej ryby wygląda jak kultowy bohater
Wśród tętniącego życiem Morza Koralowego naukowcy natrafili na niezwykłą istotę, która zdaje się pochodzić nie z podręcznika do biologii, a z planu „Ulicy Sezamkowej”. Nowo odkryty gatunek ryby o jaskrawopomarańczowym kolorze i charakterystycznym „owłosionym” ciele zyskał nazwę, która nie pozostawia złudzeń co do inspiracji badaczy: Solenostomus snuffleupagus.
Niezwykłe stworzenie jest przedstawicielem igliczniokształtnych i przez lata skutecznie unikało oficjalnej klasyfikacji – wszystko przez doskonałe maskowanie się wśród koralowców. Choć nurkowie i fotografowie od dawna uwieczniali te ryby na zdjęciach przesyłanych na platformy takie jak iNaturalist, powszechnie mylono je z pokrewnym gatunkiem Solenostomus paegnius. Dopiero wnikliwe analizy dr. Davida Harastiego oraz Grahama Shorta, opublikowane w Journal of Fish Biology, pozwoliły odkryć prawdziwą tożsamość morskiego muppeta. Czy to prawdziwy Pan Snuffleupagus? Mistrz kamuflażu o tajemniczej genetyce Ryby z rodziny Solenostomidae to bliscy krewni koników morskich, którzy znani są ze swoich niemal nadprzyrodzonych zdolności stapiania się z otoczeniem. Wykształcają one na skórze specyficzne nitki i wypustki, które naśladują glony lub fragmenty koralowców. Aby udowodnić, że Solenostomus snuffleupagus to rzeczywiście osobny gatunek, a nie odmiana kolorystyczna znanej już wcześniej ryby, naukowcy musieli posłużyć się zaawansowaną analizą DNA. Porównanie mitochondrialnego DNA wykazało aż 22-procentową różnicę genetyczną między nowym gatunkiem a jego najbliższym krewnym. Dla porównania – w świecie ssaków to przepaść, która oddziela od siebie bardzo odległe ewolucyjnie grupy. To nie wszystko. Skanowanie micro-CT i wykorzystanie tomografii komputerowej o wysokiej rozdzielczości pozwoliło stworzyć trójwymiarowe modele szkieletu bez uszkadzania okazów. Gwiazdy zaszyte w skórze i dodatkowe kręgi Badania anatomiczne ujawniły detale, których nie dałoby się zauważyć gołym okiem pod wodą. Nowa ryba posiada 36 kręgów, podczas gdy jej krewniacy mają ich zazwyczaj od 32 do 34. Najbardziej fascynującym odkryciem były jednak wyjątkowe, gwiaździste struktury kostne ukryte bezpośrednio w skórze zwierzęcia. W porównaniu do innych przedstawicieli swojej rodziny, Solenostomus snuffleupagus cechuje się bardziej krępą, masywną budową ciała. To właśnie ta sylwetka w połączeniu z długim pyszczkiem sprawiła, że badaczom natychmiast skojarzyła się z postacią słoniowatego Pana Snuffleupagusa. Dlaczego wcześniej ta niezwykła ryba umykała naukowcom? To, że gatunek o tak wyrazistym wyglądzie został opisany dopiero teraz, jest dowodem na potęgę ewolucyjnej mimikry. W Wielkiej Rafie Koralowej barwy i kształty przenikają się w nieskończoność, a „owłosiona” tekstura ryby sprawia, że dla drapieżników (i przez lata dla naukowców) wyglądała ona do tej pory jak dryfujący fragment koralowca. Dzięki temu odkryciu możemy uświadomić sobie potęgę tzw. nauki obywatelskiej (ang. citizen science). Dzięki setkom zdjęć wrzucanych przez nurków-amatorów na facebookowe grupy badacze mogli dostrzec powtarzające się różnice morfologiczne u ryb występujących w różnych częściach Pacyfiku. Pamiętajmy, że nawet najlepiej przebadane ekosystemu świata, takie jak Wielka Rafa Koralowa, wciąż skrywają niespodzianki. Co jest jeszcze do odkrycia? Źródło: Journal of Fish Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rekiny i tuńczyki w pułapce ocieplenia. Wielkie ryby zaczynają się przegrzewać
Rekiny i tuńczyki mogą coraz częściej przegrywać z rosnącą temperaturą mórz. Badanie naukowców z Trinity College Dublin i University of Pretoria wskazuje, że te drapieżniki spalają dużo energii i źle sobie radzą z ociepleniem klimatu.
Wraz z ocieplaniem się oceanów część największych morskich drapieżników może znaleźć się w sytuacji, w której ich biologiczna przewaga zaczyna działać przeciwko nim. W prestiżowym czasopiśmie „Science” ukazało się badanie zespołu z Trinity College Dublin i University of Pretoria, opisujące szczególną podatność ryb mezotermicznych, w tym tuńczyków oraz niektórych rekinów, na jednoczesny wzrost kosztów energetycznych i ryzyko przegrzania w coraz cieplejszej wodzie. Cena szybkości drapieżnika Ryby mezotermiczne to rzadkość: stanowią mniej niż 0,1% gatunków ryb. Od dawna fascynują biologów. Potrafią zatrzymywać ciepło wytwarzane przez metabolizm i utrzymywać wybrane części ciała w wyższej temperaturze niż otaczająca je woda. Ta cecha sprzyja zdolnościom takim jak szybkie pływanie, dalekie migracje i wysoka skuteczność polowania. Do ryb mezotermicznych zaliczają się m.in. tuńczyki oraz niektóre rekiny, w tym żarłacz biały i rekin olbrzymi (długoszpar). Warto wspomnieć, że istnieje również ryba w pełni stałocieplna – strojnik. Nowe badania pokazują, że wyjątkowe zdolności tuńczyków i rekinów sporo je kosztują. Po uwzględnieniu rozmiaru i temperatury, ryby mezotermiczne zużywają około 3,8 razy więcej energii niż podobnej wielkości ryby ektotermiczne (czyli takie, których temperatura ciała silniej podąża za temperaturą wody). Dodatkowo wzrost temperatury ciała o 10°C ponad dwukrotnie zwiększa rutynowe tempo metabolizmu. W praktyce przekłada się to na konieczność zdobywania większej ilości pokarmu, by utrzymać szybkie tempo życia. Ubywa siedlisk w oceanach Druga część problemu dotyczy fizyki wymiany ciepła. Wraz ze wzrostem rozmiaru ciała organizm może wytwarzać ciepło szybciej, niż potrafi je oddać. Duże ciała skuteczniej zatrzymują ciepło, a u ryb mezotermicznych efekt ten nasila się przez wysokie tempo metabolizmu. Badacze wyliczyli teoretyczne progi równowagi cieplnej, czyli takie temperatury wody, powyżej których wielkie ryby nie są w stanie pozbywać się ciepła dość szybko, aby utrzymać stabilną temperaturę ciała bez zmiany zachowania lub fizjologii. W badaniu pojawia się konkretny punkt odniesienia: mezotermiczny rekin o masie około jednej tony może mieć trudność z zachowaniem równowagi cieplnej w wodach powyżej około 17°C. Jeśli takie warunki stają się częstsze, odpowiednie siedliska mogą się kurczyć, szczególnie latem. To zwiększa presję na przesuwanie zasięgów ku wyższym szerokościom geograficznym, do chłodniejszych akwenów, albo w głąb morza, gdzie temperatura spada. Dlatego np. rekiny zaczynają opuszczać rafy koralowe. Przyszłość wielkich ryb jest niepewna Z takiej sytuacji wielkie ryby mają kilka wyjść. Mogą zwolnić tempo pływania, by ograniczyć produkcję ciepła, zmienić przepływ krwi, aby regulować oddawanie ciepła albo schodzić w chłodniejsze głębiny. Każda z tych strategii wiąże się z konsekwencjami: może utrudniać żerowanie i pogoń za ofiarą, zwłaszcza gdy przewaga drapieżnika opiera się na prędkości i mocy. Autorzy opisują „podwójne zagrożenie”: rosnące ryzyko przegrzania nakłada się na wysokie potrzeby energetyczne. Do tego dochodzi jeszcze presja ze strony rybołówstwa, dotykająca zarówno same ryby mezotermiczne, jak i gatunki, którymi się żywią. W takiej sytuacji nawet niewielkie ograniczenie dostępu do pokarmu może dać katastrofalne skutki. Warto pamiętać, że wiele gatunków, takich jak tuńczyk błękitnopłetwy jest już skrajnie zagrożonych wskutek przełowienia, a ludzie masowo poławiają także rekiny. Źródło: Science
Nazywają go wilkiem morskim i białym łososiem. Dlaczego labraks stał się jedną z najważniejszych ryb świata?
Labraks to jedna z najważniejszych ryb europejskiej gospodarki – ponad 96% jego populacji pochodzi dziś z hodowli. Jednocześnie w środowisku naturalnym jest go coraz mniej, a Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody klasyfikuje gatunek jako bliski zagrożenia. Skąd wzięła się ta globalna kariera i jak wygląda życie labraksa w naturze?
Spis treści: Gdzie żyje labraks? Biologia, tryb życia i rozmnażanie Labraks w Polsce Labraks jako ryba hodowlana Labraks w kuchni Liczny w hodowli, zagrożony w naturze Bywa nazywany: wilkiem morskim, moronem, białym łososiem, branzino, spigolą, bassem europejskim, okoniem morskim. Skąd taka mnogość określeń? Labraks to jedna z najważniejszych ryb na świecie, zarówno współcześnie, jak i historycznie. Jako naturalny mieszkaniec m.in. Morza Śródziemnego i Atlantyku, od wieków stanowi ważną część diety niejednego kraju, żywi pokolenia rybaków i ich rodzin. Ostatnie 20 lat to z kolei triumfalny pochód labraksa jako jednej z najważniejszych ryb hodowlanych, odgrywającej coraz większą rolę w globalnej produkcji żywności i handlu. Ale to nie wszystko. Przyjrzyjmy się fascynującym faktom o labraksie: jego biologii, trybie życia i znaczeniu dla człowieka. Gdzie żyje labraks? Jego naturalny obszar występowania to północno-wschodni Ocean Atlantycki (od Norwegii po Maroko i Senegal), przez całe Morze Śródziemne aż po południowe rejony Morza Czarnego. Labraks preferuje płytkie wody przybrzeżne strefy litoralu, estuaria, laguny oraz przyujściowe odcinki rzek, w których chętnie żeruje w okresach letnim i jesiennym. Warto odnotować, że przedostał się przez Kanał Sueski do północnej części Morza Czerwonego. Wykazuje sezonowe zachowania migracyjne. Zimą przenosi się w głębsze, cieplejsze i bardziej stabilne rejony wód, a wiosną i latem wraca na płycizny. Biologia, tryb życia i rozmnażanie Jego łacińska nazwa to Dicentrarchus labrax. Słowo Dicentrarchus odnosi się do języka greckiego i dosłownie oznacza „dwukolcowy odbyt”, co opisuje obecność dwóch kolców w płetwie odbytowej. Jest drapieżnikiem, o wydłużonym, wrzecionowatym ciele i mało wyróżniającym się, srebrzystym ubarwieniu. Charakterystyczną cechą jest czarna, wyraźna linia boczna oraz ciemna plama na pokrywie skrzelowej. Posiada dwie oddzielne płetwy grzbietowe, z których pierwsza jest uzbrojona w 8 do 10 twardych promieni. Są one wyróżnikiem całego rzędu ryb okoniokształtnych. Labraks jest rybą długowieczną. Może przeżyć do 30 lat, osiągając przy tym długość nawet 103 cm i masę ciała do 12 kg. Jako oportunistyczny drapieżnik poluje głównie w nocy, żywiąc się skorupiakami, mięczakami oraz mniejszymi rybami ławicowymi, takimi jak śledzie, sardynki czy sardele. Młode osobniki łączą się w ławice i żerują na bezkręgowcach. Z wiekiem labraksy stają się mniej towarzyskie, przechodzą na dietę rybną i bardziej samotniczy tryb życia. Rozród odbywa się raz w roku w grupach, a ikra, zaopatrzona w kropelki tłuszczu, unosi się swobodnie w toni wodnej. Dojrzałość płciową ryby te osiągają późno, bo między 2. a 8. rokiem życia. Populacje atlantyckie dojrzewają później niż te z Morza Śródziemnego. Niezwykle interesujący jest proces determinacji płci labraksa: zależy on częściowo od temperatury wody. Np. w hodowlach, gdzie woda jest cieplejsza dla przyspieszenia wzrostu, lęgnie się zazwyczaj od 75% do 95% samców. Badania genetyczne wykazały istnienie dwóch odrębnych populacji labraksa: atlantyckiej i śródziemnomorskiej. Mimo braku fizycznych barier, nie mieszają się ze sobą. Labraks w Polsce W polskiej części Morza Bałtyckiego labraks jest spotykany coraz częściej, co według badaczy świadczy o stopniowym przesuwaniu się granicy jego zasięgu na wschód. Udokumentowano liczne przypadki połowów m.in. w Zatoce Gdańskiej, Puckiej oraz w okolicach Dębek, a rekordowy polski okaz ważył ok. 2,7 kg. Ta zdolność do zasiedlania nowych akwenów wynika z wyjątkowej odporności na wahania zasolenia. Labraks jest tzw. gatunkiem euryhalicznym, czyli tolerującym szerokie spektrum zasolenia. To pozwala mu żyć zarówno w słonych oceanach, jak i mniej słonych morzach, takich jak Bałtyk. Potrafi nawet bez szwanku przetrwać w estuariach, lagunach, a nawet słodkowodnych rzekach i jeziorach. Labraks jako ryba hodowlana Labraks to ryba o ogromnym znaczeniu komercyjnym i kulinarnym, uznawana za jeden z najcenniejszych gatunków konsumpcyjnych. Był jedną z pierwszych komercyjnie hodowanych ryb w Europie. Początkowo hodowano go w przybrzeżnych lagunach i zbiornikach pływowych, zanim pod koniec lat 60. XX wieku opracowano techniki masowej produkcji. Obecnie ponad 96% światowej produkcji labraksa pochodzi z akwakultury. Hodowla rośnie w szybkim tempie: w 2005 roku produkcja wynosiła ok. 100 tysięcy ton, a w 2022 już ok. 300 tys. W tej chwili jest on najważniejszą rybą hodowlaną w regionie Morza Śródziemnego. Najwięcej labraksów produkują: Grecja, Turcja, Włochy, Hiszpania, Chorwacja i Egipt. Labraks w kuchni Często bywa nazywany najzdrowszą rybą na świecie. To oczywiście zależy od tego, czym był karmiony i w jakich warunkach żył. Najzdrowsze są labraksy dzikie, ale połowy tego gatunku, w porównaniu z ilością ryb hodowlanych, są mikroskopijne. Według szacunków z lat 2000–2009 połowy dzikich labraksów to zaledwie niecałe 12 tys. ton. Ryb hodowlanych jest dziś na rynku przynajmniej 20 razy więcej. Nie oznacza to oczywiście, że nie warto ich jeść. Labraks ma białe, chude i zwarte mięso, cenione za wysoką zawartość pełnowartościowego białka, kwasów tłuszczowych omega-3 oraz witamin z grupy B i witaminy D. Sprawdzi się w niemal każdym przepisie, który wymaga białej ryby. Jego mięso ma nieco słodkawy smak i po odpowiedniej obróbce (nie za długo i nie za gorąco) jest miękkie i łatwo się rozdziela na płatki. We Włoszech jest znany jako branzino, a na południu kraju jako spigola. Często przyrządza się go, piekąc w całości i podając z cytryną. We Francji bywa nazywany „bar” lub „loup de mer” (wilk morski), a w Hiszpanii i Portugalii określa się go mianem robalo. Liczny w hodowli, zagrożony w naturze Podobnie jak łosoś atlantycki, labraks, mimo intensywnej hodowli, jest coraz mniej liczny w naturze. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje go w tej chwili jako bliski zagrożenia (Near Threatened). Główne zagrożenie to przełowienie – ryby podczas tarła, kiedy gromadzą się w duże grupy, stają się łatwym celem dla rybaków. Ponieważ labraks rośnie wolno i późno osiąga dojrzałość, jego populacje potrzebują wielu lat na regenerację. Wielka Brytania i Irlandia wprowadziły surowe limity, rozmiary ochronne oraz zakaz połowów komercyjnych w okresach tarła. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Koniec rzek, jakie znamy. Dramatyczny raport ONZ o populacjach ryb słodkowodnych
Poznaliśmy brutalną prawdę o stanie światowych rzek. Tamy, zanieczyszczenia i zmiany klimatu sprawiły, że ryby słodkowodne to dziś najbardziej zagrożone kręgowce na Ziemi.
Ryby słodkowodne to jedne z najbardziej zagrożonych kręgowców. Gatunki migrujące znajdują się obecnie w fazie gwałtownego spadku liczebności, który zagraża stabilności ekosystemów rzecznych oraz bytowi milionów ludzi. Najnowszy raport „Global Assessment of Migratory Freshwater Fishes”, przygotowany dla Konwencji o ochronie wędrownych gatunków dzikich zwierząt (CMS), rzuca światło na krytyczną sytuację setek gatunków zależnych od swobodnego przemieszczania się wzdłuż rzek całego świata. Dokument ten opiera się na analizie blisko 15 000 gatunków z Czerwonej Listy IUCN, co pozwala na precyzyjne zidentyfikowanie ryb wymagających natychmiastowej ochrony. Obecnie na listach CMS znajdują się 23 gatunki ryb słodkowodnych, jednak szczegółowa analiza wskazuje, że powinny one objąć aż 325 kolejnych. Przyczyny gwałtownego spadku populacji ryb migrujących Od 1970 roku liczebność populacji migrujących ryb słodkowodnych spadła o zawrotne 81%. Głównym zagrożeniem jest fragmentacja siedlisk, spowodowana między innymi budową zapór, które skutecznie blokują trasy migracji do tarlisk oraz żerowisk. Degradacja siedlisk poprzez wylesianie, regulację koryt oraz wydobycie surowców niszczy naturalne miejsca rozrodu, a zanieczyszczenia systematycznie pogarszają jakość wody w całych dorzeczach. Nadmierna eksploatacja, w tym kłusownictwo ukierunkowane na pozyskanie kawioru, drastycznie redukuje liczbę dorosłych osobników niektórych gatunków. Zmiana klimatu dodatkowo przekształca rzeki, prowadząc do rozregulowania cykli życiowych ryb. Ponieważ problem dotyczy rzek jako nierozerwalnej całości, ochrona prowadzona wyłącznie w obrębie jednego państwa jest dalece niewystarczająca. Gatunki na krawędzi wyginięcia i priorytety ochronne Jesiotrokształtne to obecnie najbardziej zagrożona grupa ryb. Większość należących do niej gatunków posiada status krytycznie zagrożonych. Symbolem tego kryzysu stał się wiosłonos chiński, który w 2022 roku został oficjalnie uznany za gatunek wymarły. Równie dramatycznie wygląda sytuacja węgorza europejskiego. Populacja pangaza w Mekongu balansuje na krawędzi przetrwania z powodu fragmentacji siedlisk i zaburzeń naturalnego rytmu wylewów rzeki. W fatalnej kondycji są również sumowate z Amazonki, takie jak dorado i piramutaba, które odbywają migracje na dystansie przekraczającym 11 000 km. Bardzo niepokojąco prezentuje się także sytuacja minogów. Najważniejsze dorzecza na świecie Współpraca międzynarodowa jest absolutnie niezbędna w regionach o największej liczbie transgranicznych systemów rzecznych. Należą do nich między innymi dorzecze Amazonki i system La Plata-Paraná w Ameryce Południowej, Dunaj łączący aż 19 krajów w Europie oraz Mekong i Ganges-Brahmaputra w Azji. W Afryce natomiast dorzecza Konga, Nigru i Nilu zmagają się z coraz dotkliwszymi suszami. Mechanizmy ochrony i rekomendacje dla państw Aby powstrzymać zapaść populacji ryb, CMS proponuje zestaw narzędzi prawnych wdrażanych przez państwa i organizacje regionalne. Tak zwany „Aneks I” nakłada obowiązek ścisłej ochrony gatunków znajdujących się na skraju wyginięcia, natomiast „Aneks II” promuje międzynarodowe zarządzanie populacjami. Niezbędne jest ujednolicenie systemów monitorowania, swobodny przepływ danych oraz przywrócenie naturalnego biegu rzek. Sukces będzie możliwy tylko dzięki szerokiej współpracy – w przeciwnym razie czeka nas ekologiczna katastrofa, która drastycznie zmieni życie milionów ludzi. Źródło: Convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Skąd tak właściwie ryby biorą się w odizolowanych jeziorach i stawach? Przynoszą je... ptaki
Nowe zbiorniki wodne tworzą się nieustannie. Powstają w wyniku osuwisk, ruchów tektonicznych czy przemieszczania się lodu – wszystkie odpowiednie niecki w ziemi wkrótce zapełniają się wodą. Skąd jednak biorą się w nich ryby? O ile w przypadku jezior zasilanych przez rzeki sprawa jest jasna, to bardziej tajemnicza jest sprawa odizolowanych stawów – one także w niedługim czasie stają się domem dla narybku. Wiadomo, że ryby tam nie „przyszły”. Kiedyś wierzono, że wychodzą spod ziemi… a mogą tak naprawdę spadać z nieba.
Sprawa samoczynnego zarybiania się stawów i jezior nurtowała przyrodników od stuleci. Przez wiele lat dominowała teoria, że lepka ikra przyczepiała się do piór lub łap ptaków i tym sposobem dostawała się do zbiorników wodnych. Naukowcy z Danube Research Insitute w węgierskim Debreczynie na łamach prestiżowego czasopisma „PNAS” udowodnili jednak, że sprawa jest bardziej zaskakująca. Ryby podróżują w ptasich żołądkach. Jak ptaki przenoszą jaja ryb do stawów i jezior? Ptaki wodne żerują na różnorodnym pożywieniu – skubną bezkręgowce, małe ryby, fragmenty roślin czy coś, co wygląda jak przyczepiona do źdźbeł roślin przezroczysta galaretka. To rybia ikra – setki, tysiące zapłodnionych jaj, z których każde ma tylko jedno zadanie: doprowadzić do zarodek do momentu wylęgu. Przez dziesięciolecia wielu przyrodników postawiłoby w tym miejscu kropkę. Zjedzona ikra oznacza strawioną ikrę, a więc taką, która nie spełniła swojego przeznaczenia. Tymczasem badacze badacze udowodnili, że część jaj może przetrwać w układzie pokarmowym i – nadal zapłodniona – zostać wydalona w nowym zbiorniku wodnym tworząc zupełnie nową kolonię. To precyzyjny mechanizm biologiczny nazywany endozoochorią, czyli transportem propagul (części organizmów zdolnych do samodzielnego przeżycia) przez przewód pokarmowy zwierzęcia. Jak prześledzić drogę ryb? – Nikt tak naprawdę nie myślał wcześniej o ptasich wnętrznościach, bo uważano to za absurdalne – mówi współautorka badania, ekolożka Orsolya Vincze. – Mieliśmy nadzieję, że coś znajdziemy, ale nadal uważaliśmy to za mało prawdopodobne. Naukowców na właściwy trop skierował przełom z 2019 roku. To wtedy udało im się wykluć jajo ryby z grupy zagrzebek (lub proporczykowców) z odchodów łabędzia. Nie byli jednak pewni, co odkryli – jaja ryb karpieńcowatych z tej grupy są niezwykle wytrzymałe i mogą przetrwać długotrwałe odwodnienie. Na tej podstawie wysnuli jednak hipotezę, że rybia ikra mogłaby naprawdę przetrwać trawienie. Zaobserwowali również, że miękki materiał rośliny także pozostaje żywy w ptasich odchodach. Mimo tego, że ptasie żołądki są pełne kwasu. Kacze żołądki i karpia ikra Naukowcy pozyskali z lokalnej hodowli 8 kaczek krzyżówek i ikrę 2 gatunków karpi (czyli gatunku o typowych, miękkich osłonkach jaj). W dwóch oddzielnych eksperymentach karmili każdą kaczkę 3 gramami zapłodnionych jaj (w porcji znajdowało się ich około 500). Badanie ich odchodów wykazało 18 całych jaj, które badacze umieścili w akwariach. 12 z nich miało żywe zarodki, a z 3 z nich wykluły się normalne młode. Chociaż może wydawać się niewiele, to taka ilość wystarczy, by powoli zarybiać każdy nowy zbiornik wodny. To kaczki, a nie bociany, przynoszą życie Wyniki eksperymentu pokazały, że jaja ryb potrafią przetrwać wymagającą podróż przez układ pokarmowy ptaka. Naukowcy podkreślają, że choć laboratoryjne warunki są surowe, w środowisku naturalnym skuteczność tego procesu może być jeszcze większa. Ptaki regularnie przemieszczają się na duże odległości, migrując pomiędzy odległymi akwenami. Dzięki temu potencjalnie jedna kaczka może przenieść życie – dosłownie – z jednego końca regionu na drugi. Wyniki te mają znaczenie nie tylko dla poznania ewolucji ryb, ale też pozwalają lepiej zrozumieć, jak szybko i skutecznie mogą się rozprzestrzeniać gatunki wodne – w tym te inwazyjne. Źródło: PNAS, Scientific American Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Molinezja meksykańska od 100 tys. lat tworzy własne kopie. Naukowcy właśnie poznali jej sekret
Molinezje meksykańskie nie potrzebują samców – i najprawdopodobniej nigdy nie będą. Nowe badanie wykazuje, że potrafią one usuwać i naprawiać mutacje genetyczne, które w innym przypadku stałyby się plagą dla gatunku rozmnażającego się przez autoklonowanie.
Kiedy molinezja meksykańska mówi, że nie potrzebuje samca, należy jej wierzyć. Każdy osobnik tego niewielkiego gatunku ryby, zamieszkującego słodkowodne strumienie Meksyku i południowego Teksasu, jest samicą. Rozmnażają się one wyłącznie bezpłciowo, wydając na świat własne klony. Ewolucyjna zagadka molinezji amazońskich: jak unikają genetycznej pułapki? Choć taka niezależność budzi podziw, dla biologów stanowi ewolucyjny paradoks. Zgodnie z teorią ewolucji przynajmniej część rozmnażania płciowego jest potrzebna, by utrzymać różnorodność genetyczną, która zmniejsza ryzyko wyginięcia gatunku. Jak więc te ryby zdołały przetrwać i rozwijać się przez tysiące lat? Według nowego badania opublikowanego w czasopiśmie „Nature”, molinezje amazońskie nie ucierpiały z powodu przewidywanych negatywnych skutków rozmnażania bezpłciowego. Co więcej, naukowcy odkryli, że gatunek ten posiada „tajną broń”, która pomaga mu niwelować wady takiej strategii rozrodu. Odkrycie rzuca nowe światło na to, w jaki sposób molinezje amazońskie – i inne gatunki rozmnażające się bezpłciowo – unikają ewolucyjnej pułapki wyginięcia. Rybia siła samic Molinezje meksykańskie (Poecilia formosa) to małe rybki o zaokrąglonych płetwach, nie większe od kciuka, nalezące do piękniczkowatych, podobnie jak popularne wśród akwarystów gupiki czy mieczyki. Gatunek ten pojawił się około 100 tys. lat temu, gdy samica molinezji atlantyckiej skrzyżowała się z samcem molinezji żaglopłetwej. Zwykle takie międzygatunkowe połączenia prowadzą do bezpłodnego potomstwa, jednak w tym przypadku powstał wyjątkowy gatunek zdolny do rodzenia żywych klonów samego siebie. Co ciekawe, ryby te wciąż muszą współżyć z samcami innych gatunków, aby uruchomić proces autoklonowania (zwany gynogenezą), ale ich potomstwo nigdy nie przenosi DNA tych samców. Gdy molinezje amazońskie zostały odkryte w 1932 roku, były pierwszymi znanymi kręgowcami zdolnymi do rozmnażania bezpłciowego. Choć od tego czasu odkryto dziesiątki innych kręgowców o podobnych zdolnościach – w tym warany z Komodo i rekiny młoty – molinezje amazońskie są jednymi z nielicznych, które robią to wyłącznie w ten sposób. Jak udało im się utrzymać taką strategię przez tak długi czas pozostawało zagadką. „Genetyczne porządki”: jak molinezje naprawiają swoje DNA – Według obecnych modeli kumulacji mutacji genetycznych molinezje amazońskie powinny były wyginąć po około 10 tys. lat – twierdzi Edward Ricemeyer, biolog z Uniwersytetu Ludwika i Maksymiliana w Monachium. Uczony, który rozpoczął badania nad molinezjami amazońskimi w 2019 roku podkreśla, że badacze wciąż nie wiedzą, w jaki sposób gatunki rozmnażające się bezpłciowo, zwłaszcza tak złożone jak kręgowce, unikają nagromadzenia szkodliwych mutacji genetycznych. Aby to sprawdzić, eksperci przeanalizowali genomy kilku molinezji amazońskich. Odkryli, że ryby te od dziesiątek tysięcy lat prowadzą swoiste „genetyczne porządki”, które pomagają im utrzymać stabilność materiału genetycznego. Analiza wykazała, że szkodliwe mutacje pojawiają się u molinezji amazońskich równie często, jak u ich krewniaków rozmnażających się płciowo. Wygląda jednak na to, że ryby te wykorzystują mało poznany mechanizm genetyczny, który pozwala usuwać lub naprawiać takie mutacje, zanim zdążą się nagromadzić. Proces ten, znany jako konwersja genowa (gene conversion), polega na zastąpieniu fragmentu DNA w chromosomie odpowiadającą mu sekwencją skopiowaną z podobnego fragmentu na innym chromosomie. Taką zdolność mają również ssaki, w tym ludzie, u których mechanizm ten służy głównie naprawie uszkodzeń DNA. U molinezji amazońskich konwersja genowa wydaje się jednak pełnić dodatkową rolę. Działa podobnie jak zjawisko rekombinacji crossing-over, czyli procesu mieszania genów matki i ojca w gatunkach rozmnażających się płciowo. Dzięki temu powstaje zmienność genetyczna, na którą może oddziaływać dobór naturalny. W efekcie możliwe jest usuwanie lub naprawa niekorzystnych mutacji. Naukowcy od dawna podejrzewali, że gatunki rozmnażające się bezpłciowo mogą mieć podobny mechanizm ochronny. – To jednak pierwszy raz, gdy udało się bezpośrednio wykazać, że rzeczywiście tak się dzieje – podkreśla Edward Ricemeyer. Sekret rozmnażania bezpłciowego – Prawdopodobnie podobny mechanizm działa również u innych takich organizmów – po prostu jeszcze go nie wykazano – mówi prof. Micah Dunthorn, mikrobiolog z Uniwersytetu w Oslo. Podkreśla przy tym, że warto byłoby przeprowadzić podobne analizy u innych gatunków rozmnażających się bezpłciowo. Jak dodaje, szczególnie interesujące byłoby sprawdzenie, jak powszechny jest ten mechanizm u innych zwierząt, roślin i grzybów, a także czy występuje on u mikroskopijnych eukariontów, takich jak protisty. Spośród tysięcy gatunków rozmnażających się poprzez klonowanie naukowcy przeprowadzili dotąd szczegółowe analizy genomu jedynie u niewielkiej liczby z nich. Zrozumienie tych mechanizmów genetycznych może mieć wiele praktycznych zastosowań – od modyfikacji genetycznych roślin uprawnych, po nowe strategie leczenia chorób. Jak zauważa prof. Edward Ricemeyer, rak to w istocie choroba, w której klonalna linia komórek gromadzi mutacje, pozwalające jej szybciej rosnąć i wypierać zdrowe komórki. Choć molinezje amazońskie są fascynujące same w sobie, ich niezwykła zdolność do klonowania może pomóc naukowcom lepiej zrozumieć, jak przeciwdziałać jednemu z najpoważniejszych zagrożeń dla zdrowia ludzi. Źródło: National Geographic
Dwie „ryby zagłady” pojawiły się w południowej Kalifornii. Uratowały je plażowiczki
Wstęgor królewski jest dużą rybą głębinową o wyjątkowym kształcie srebrnej „taśmy”. Bardzo rzadko zdarza się, że wypływa na powierzchnię, a jeszcze rzadziej – że jest wyrzucany przez fale na brzeg. Ale to, żeby na plaży pojawiły się dwa wstęgory jednocześnie, jest czymś niespotykanym. Do tego jednak właśnie doszło na plaży w Cabo San Lucas w meksykańskiej części Kalifornii.
W Cabo San Lucas, na meksykańskiej części Półwyspu Kalifornijskiego, doszło do wyjątkowo rzadkiego spotkania ludzi z rybami: dwa wstęgory królewskie (Regalecus glesne), potocznie nazywane „rybami zagłady”, zostały wyrzucone na brzeg. Zdarzenie sfilmowała turystka ze Stanów Zjednoczonych, Monica Pittenger, która wraz z siostrą pomagała rybom dostać się z powrotem do wody. Sensacja na plaży w Meksyku Autorka filmu relacjonowała, że początkowo z oddali dostrzegła coś bardzo jasnego, ruchomego i intensywnie błyszczącego. Okazało się, że były to dwa ogromne, srebrzyste stworzenia o niezwykłym, wręcz „obcym” wyglądzie, który przywodził na myśl sceny z filmów science-fiction. Wstęgory królewskie charakteryzują się długim, bocznie spłaszczonym ciałem przypominającym srebrną wstęgę oraz efektowną czerwoną płetwą grzbietową, która u żywych osobników faluje w wodzie. Początek płetwy grzbietowej tworzy długie, przypominające pióropusz wyrostki na głowie. To jedna z najbardziej niezwykłych ryb na świecie – nic dziwnego że wzbudziła sensację. Tym bardziej, że były to dwa osobniki. Ratowanie dwóch wstęgorów Choć na plaży w Cabo San Lucas zebrał się tłum gapiów, większość osób – w tym wielu obecnych tam mężczyzn – zachowywała się biernie. Do akcji szybko wkroczyła siostra Moniki Pittenger która „nie potrafiła patrzeć na cierpienie zwierząt”. Kobieta bez wahania zaczęła spychać pierwszego wstęgora z powrotem do wody. Ostatecznie pomogło jej kilku innych świadków oraz mała dziewczynka. Wstęgor wrócił do oceanu, cała grupa zajęła się drugą rybą i przeprowadziła kolejną udaną operację ratunkową. Czy to faktycznie uratuje wstęgory? Ryby te wypływają na powierzchnię wody w wyjątkowych przypadkach, prawdopodobnie są to osobniki chore, osłabione lub u kresu życia. Trudno zatem powiedzieć, czy ich życie zostało uratowane, czy tylko nieco przedłużone. Wstęgory na filmie Moniki Pittenger wydawały się być w dobrej kondycji – obydwa próbowały aktywnie wrócić do wody, wijąc się na plaży, oba też wyglądały na osobniki w sile wieku, bez widocznych uszkodzeń na ciele. Dlaczego wstęgor to „ryba zagłady”? Ten przydomek wywodzi się z japońskiego folkloru, według którego pojawienie się wstęgorów na powierzchni zwiastuje kataklizm, np. trzęsienie ziemi. Jednak naukowcy podkreślają, że nie ma na to żadnych dowodów. Wokół wstęgorów narosło znacznie więcej opowieści i mitów, np. Wikingowie nazywali je „królami śledzi” i otaczali ogromnym szacunkiem. Źródło: Monica Pittenger, The Charlotte Observer, Newsweek Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ryba z „ludzkimi” zębami istnieje naprawdę. Bez problemu potrafi przegryźć żyłkę, a nawet... ugryźć wędkarza
Oceaniczne głębiny kryją stworzenia rodem z filmów grozy. Jednym z nich jest sargus owczak – ryba o uzębieniu do złudzenia przypominającym ludzkie. Spotkanie z nią może zakończyć się bolesną raną.
W tym artykule: Czym jest sargus owczak? Jak wygląda ryba z zębami jak ludzkie? Czym żywi się ryba z „ludzkimi” zębami? Sargus owczak to trudna zdobycz Inne ryby z zębami jak ludzkie Hasło „ryba z zębami” wielu osobom przywodzi na myśl gatunki drapieżne, które można złowić w polskich wodach. Ich królem jest sum europejski – największa (bo osiągająca do trzech metrów długości) i najbardziej żarłoczna ryba słodkowodna, którą można złapać na haczyk w naszym kraju. Otwór gębowy tego kolosa jest silnie uzębiony, ale niemałe wrażenie robią także zęby znacznie pospolitszego szczupaka, a nawet mniejszego okonia. Jednak to nie te wodne drapieżniki zdumiewają najbardziej. Trzeba bowiem wspomnieć, że w oceanicznej toni kryją się gatunki, które wyglądają jak stwory z horroru. Do takich zalicza się choćby żabnica, jednak nawet ten potwór nie prezentuje się tak niezwykle, jak żyjący na znacznie płytszych wodach ryba z „ludzkimi” zębami. Czym jest sargus owczak? Ryba, o której mowa, to Archosargus probatocephalus, czyli sargus owczak lub sparus owczarz. Pod tą nazwą kryje się gatunek ryby morskiej z rodziny prażmowatych, zaliczanej do rzędu okoniokształtnych. Najbrzydsze ryby świata mają wyjątkową strategię rozmnażania. Samiec dosłownie wszczepia się w samicę Te zwierzęta świetnie przystosowały się do życia w bardzo trudnym środowisku: zimnych i ciemnych głębinach morskich. Udało im się to dzięki unikatowemu sposobowi rozrodu. Tak jak u wielu innych ryb prażmowatych, u sargusa owczaka stwierdza się hermafrodytyzm. Młode osobniki z tego gatunku mają żeńskie i męskie gruczoły, a u dorosłych ryb nierzadko dochodzi do zmiany płci. Gdzie żyje ryba z zębami jak ludzkie? Sargus owczak żyje w zachodniej części Oceanu Atlantyckiego, w cieplejszych wodach przybrzeżnych. Najwięcej osobników z tego gatunku występuje na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych i w Zatoce Meksykańskiej, ale nie tylko. Należy bowiem wspomnieć, że sargusa owczaka można spotkać także u wybrzeży Ameryki Południowej. Jak wygląda ryba z zębami jak ludzkie? Tak jak pozostali przedstawiciele rzędu okoniokształtnych, sargus owczak ma silnie bocznie spłaszczone ciało i długą dwuczęściową płetwę grzbietową. Charakteryzuje się brązowoszarym ubarwieniem. Na bokach ciała wyraźnie odznaczają się szerokie, ciemne pasy, usytuowane pionowo. Sargus owczak osiąga do 92 cm długości, do 60 cm wysokości i do 9 kg masy ciała. Tak duże okazy są jednak rzadko wyławiane. Najczęściej wędkarze wyciągają na haczyku ryby osiągające do 2000 gramów. Swoją „owczą” nazwę (w USA sargus owczak jest znany jako sheepshead fish) Archosargus probatocephalus zawdzięcza pyskowi, który rzeczywiście przypomina nieco pysk owcy. Najbardziej zaskakujące jest jednak to, co ryba skrywa w otworze gębowym. Czym żywi się ryba z „ludzkimi” zębami? Archosargus probatocephalus gustuje w skorupiakach i mięczakach. Jadłospis ryby składa się przede wszystkim z ostryg i innych małży. W jej menu pojawiają się także kraby. Taka specjalizacja pokarmowa sprawiła, że w toku ewolucji ryba wykształciła zęby, które do złudzenia przypominają ludzkie siekacze i trzonowce. Służą one do miażdżenia pancerzy ofiar ryby i ich fragmentowania. Sargus owczak to trudna zdobycz Nie jest łatwo złapać tę rybę na haczyk, bo sargus owczak z łatwością przegryza żyłkę. Wędkarz, który złowi rybę z zębami jak ludzkie może mówić o sporym szczęściu, ale euforia nie powinna wziąć góry nad ostrożnością. Podczas odhaczania, Archosargus probatocephalus może boleśnie ugryźć rozkojarzonego wędkarza. Inne ryby z zębami jak ludzkie Sargus owczak nie jest jedynym przedstawicielem słonowodnej fauny, który wykształcił zęby przypominające ludzkie. Takie uzębienie jest też atrybutem niektórych gatunków zaliczanych do rodziny rogatnicowatych. Ryby głębinowe to najdziwniejsze stworzenia, jakie istnieją na Ziemi. Ich wygląd budzi przerażenie Morskie potwory występują w wielu mitach i legendach. Jednak niekoniecznie trzeba ich szukać na kartkach książek. Głęboko pod powierzchnią wody żyją ryby głębinowe. To stworzenia, któr... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ryby-glebinowe-to-najdziwniejsze-stworzenia-jakie-istnieja-na-ziemi-ich-wyglad-budzi-przerazenie-fot-deagostini-getty-images-2916fd6.jpg" width="921" height="700" alt="Ryby głębinowe to najdziwniejsze stworzenia, jakie istnieją na Ziemi. Ich wygląd budzi przerażenie (fot. DeAgostini/Getty Images)" title="Ryby głębinowe to najdziwniejsze stworzenia, jakie istnieją na Ziemi. Ich wygląd budzi przerażenie (fot. DeAgostini/Getty Images)" /> Te charakterystyczne ryby żyją w wodach Oceanu Indyjskiego, Oceanu Spokojnego i Morza Południowochińskiego. To gatunki drapieżne, polujące na bezkręgowce (czasami wzbogacają jadłospis o glony). W czasie opieki nad młodymi stają się agresywne i zaciekle bronią swojego terytorium. Zdarzały się przypadki ataków na nurków. Większe osobniki swoimi „ludzkimi” zębami mogą łatwo przegryźć skafander i pozostawić na skórze bolesne rany. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Taka migracja rekina zdarza się raz na milion. Samica żarłacza tępogłowego pokonała ponad 7 tys. kilometrów
Złowiony u wybrzeży Nigerii żarłacz tępogłowy przepłynął rekordowe 7200 km. To pierwsza udokumentowana migracja między dwoma oceanami w historii tego gatunku.
Spis treści Niezwykły połów u wybrzeży Nigerii Jak żarłacz tępogłowy przepłynął dookoła Afryki? Wpływ zmian klimatu na zachowania rekinów Samica żarłacza tępogłowego złowiona przez rybaków w Nigerii okazała się największą eksploratorką w historii. Zachęcona prawdopodobnie prze ocieplające się wody, pokonała ponad 7 tysięcy kilometrów. To niezwykłe tym bardziej, że ten gatunek rekinów zwykle żyje w płytkiej strefie przybrzeżnej. Niezwykły połów u wybrzeży Nigerii Kiedy rybak Turawa Hakeem złapał dorodnego żarłacza tępogłowego nie przypuszczał, że połów ten stanie się naukową sensacją. Ten gatunek rekina jest dość powszechnie łowiony komercyjnie i sportowo. Okazało się że rekin jest oznakowany, wyposażony w nadajnik z napisem „Badania naukowe. Za zwrot – nagroda”. Zaciekawiony rybak skontaktował się mailowo z naukowcami. Maila odebrał Ryan Daly, ekolog z z Oceanographic Research Institute w RPA. I początkowo w niego nie uwierzył. Z informacji wynikało, że rekin musiał przebyć nie notowaną nigdy wcześniej odległość po tym, jak został oznakowany przez Daly’ego w 2021 roku. Przez rok po znakowaniu był wielokrotnie rejestrowany wzdłuż wybrzeży RPA i Mozambiku. Następnie zniknął z radarów, aż do lipca 2023 roku, kiedy to został złowiony prze Turawę Hakeena. Prawdopodobieństwo takiej migracji to jak raz na milion - podsumowuje Ryan Daly. Jak żarłacz tępogłowy przepłynął dookoła Afryki? Oznakowana samica przepłynęła rekordową trasę: około 7 200 km z Kanału Mozambickiego na Oceanie Indyjskim, aż do Lagos w Nigerii nad Oceanem Atlantyckim. To najdłuższa udokumentowana migracja tego gatunku i pierwszy, gdy żarłacz tępogłowy przepłynął między dwoma oceanami. Opis tej migracji opublikowano właśnie w czasopiśmie naukowym „Ecology”. Podróż samicy była wyjątkowa, ponieważ musiała pokonać Prąd Benguelski — jeden z największych na świecie zimnych prądów morskich, który przez co najmniej 55 000 lat stanowił barierę dla migracji żarłaczy tępogłowych wzdłuż zachodniego wybrzeża Afryki. Naukowcy przypuszczają, że rekin ominął zimne wody płynąc daleko od brzegu lub skorzystał z cieplejszych obszarów wody podczas zjawiska Benguela Niño, podobnego do El Niño. Podobne zachowania obserwowano już u innych ryb, np. makreli i sardynek. Wpływ zmian klimatu na zachowania rekinów Samice żarłaczy tępogłowych osiągają dojrzałość płciową w wieku 20 lat. Wcześniej są bardziej skłonne do eksploracji. Ta niezwykła podróż samicy sugeruje, że zmiany klimatyczne umożliwiają morskim gatunkom migrowanie na nowe obszary. Daly zauważa, że ocieplenie wód i przesunięcia prądów morskich mogą częściej umożliwiać różnym zwierzętom eksplorację nowych siedlisk. Źródło: National Geographic Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Niemożliwe stało się faktem. Naukowcy po raz pierwszy w historii zarejestrowali rekina w wodach Antarktydy
Czy w lodowatych wodach Antarktydy żyją rekiny? Wielu badaczy przez lata wykluczało taką możliwość. Tymczasem u wybrzeży Szetlandów Południowych podwodna kamera zarejestrowała trzymetrowego drapieżnika. Film wywołał niemałe poruszenie w świecie nauki.
Rekiny można spotkać u wybrzeży wszystkich kontynentów — z wyjątkiem Antarktydy. A przynajmniej tak dotąd sądziliśmy. W ubiegłym tygodniu naukowcy z Minderoo-UWA Deep-Sea Research Centre opublikowali nagranie przedstawiające ogromnego rekina (Somniosus antarcticus), który przepływa obok jednej z podwodnych kamer badawczych. Zwierzę zarejestrowano w lodowatych wodach Antarktyki, dotąd uznawanych za zbyt zimne, by rekiny mogły w nich przetrwać. (Nagranie wykonano w styczniu 2025 roku.) – Wszyscy trochę drapaliśmy się po głowach, bo chyba nie powinno się spotykać rekinów na Antarktydzie? – wspomina Alan Jamieson, profesor Uniwersytetu Australii Zachodniej i dyrektor Minderoo-UWA Deep-Sea Research Centre. Jak podkreśla prof. Alan Jamieson, to pierwszy przedstawiciel tego gatunku odnotowany w wodach Antarktydy. Rekina zaobserwowano w pobliżu Szetlandów Południowych, na głębokości około 500 metrów, w wodach o temperaturze bliskiej zamarzaniu. Jeśli zastanawiasz się, jak ten rekin mógł przetrwać w jednych z najzimniejszych wód na Ziemi, warto pamiętać, że nie jest to „zwykły” rekin. Somniosus antarcticus są bowiem wyjątkowo przystosowane do ekstremalnych warunków. Pierwszy rekin w wodach Antarktydy Somniosus antarcticus (ang. pacific sleeper sharks, czyli w wolnym tłumaczeniu „rekiny śpiące”), do których należy m.in. słynny rekin grenlandzki, to masywne, powolne drapieżniki zamieszkujące zimne i głębokie wody Arktyki oraz północnego Pacyfiku. Są obserwowane niezwykle rzadko, a ich ekstremalnie wolny metabolizm narzuca im życie na „niskich obrotach”. Na przykład rekin grenlandzki porusza się z prędkością nieprzekraczającą trzech kilometrów na godzinę i rośnie mniej niż jeden centymetr rocznie. Ten niespieszny tryb życia pozwala rekinom śpiącym oszczędzać energię, niezbędną do funkcjonowania w lodowatej wodzie. Co więcej, sprzyja on ich niezwykłej długowieczności. Według niektórych szacunków mogą żyć nawet ponad 400 lat. Niedawne badania genomu tych zwierząt wykazały obecność zduplikowanych genów związanych z naprawą DNA, funkcjonowaniem układu odpornościowego oraz ochroną przed stresem oksydacyjnym — mechanizmów, które ograniczają biologiczne skutki upływu czasu. Kolejny trik ułatwiający Somniosus antarcticus przetrwanie w zimnej wodzie tkwi w ich biochemii: ich tkanki są nasycone mocznikiem oraz N-tlenkiem trimetyloaminy (TMAO). Mocznik, powszechny związek obecny również w naszym moczu, pomaga rekinom utrzymać równowagę osmotyczną z otaczającą je wodą morską, jednak ma on też wadę – destabilizuje strukturę białek. Rozwiązaniem tego problemu jest TMAO, który wzmacnia białka rekina do tego stopnia, że mogą one sprawnie funkcjonować w temperaturach bliskich zeru. Choć wszystkie rekiny posiadają w swoich organizmach TMAO, u gatunków śpiących jego stężenie jest znacznie wyższe niż u pozostałych. – To prawdziwe rekiny polarne – mówi Dave Ebert, badacz rekinów z San Jose State University. I choć przyznaje, że zaobserwowanie rekina śpiącego u wybrzeży Antarktydy było ekscytujące, nie można tego uznać za całkowite zaskoczenie. Przypadek czy nowy rozdział w badaniach Antarktydy? Prof. Alan Jamieson wciąż nie może wyjść z podziwu, że na kamerze umieszczonej w głębinach Antarktyki pojawił się rekin śpiący. – W ciągu mojej 25-letniej kariery widziałem zaledwie cztery – mówi. Osobnik zaobserwowany w głębinach Oceanu Południowego, którego dokładna przynależność gatunkowa nie została jeszcze ustalona, był jednym z największych, z jakimi miał do czynienia – mierzył od 2 do 3 metrów długości. Rekiny śpiące są niezwykle tajemnicze. Prowadzą samotniczy tryb życia i spędzają większość czasu w głębokich wodach. Prof. Alan Jamieson doskonale zdawał sobie sprawę, jak rzadkim zjawiskiem jest obserwacja tego gatunku gdziekolwiek, a tym bardziej w miejscu, w którym nigdy wcześniej go nie odnotowano. – Istnieją różne rodzaje rzadkości na świecie, ale ta jest absolutnie astronomiczna – podsumowuje. Badacz jest przekonany, że jego kamera – ustawiona wraz z zespołem w celu zbadania bioróżnorodności tego obszaru – zdołała uchwycić rekina śpiącego prawdopodobnie dlatego, że trafiła na płat cieplejszej wody. – Może istnieć tam niewielki korytarz ciepłej wody, który pozwala im zapuszczać się dalej na południe, niż robiłyby to zazwyczaj – tłumaczy prof. Jamieson. To, czy był to tylko szczęśliwy traf, czy dowód na stałą obecność tych zwierząt w tym regionie, dopiero się okaże. Niemniej jednak odkrycie rekina śpiącego w wodach Antarktyki sugeruje, że w oceanie naprawdę nie ma miejsc, w których rekiny nie potrafiłyby wywalczyć sobie bytu. – To także świadectwo tego, jak wiele mamy jeszcze do zrobienia – mówi prof. Jamieson. – Czy w Antarktyce są inne rekiny? Czy występują wokół całego kontynentu? Czy może tylko w tym konkretnym miejscu? Jest tak wiele rzeczy, których nie wiemy. Źródło: National Geographic
Przełomowe badania nad inteligencją ryb. Wargatek przeszedł „test lustra”
Naukowcy z japońskiego Uniwersytetu w Osace dokonali nietypowego odkrycia, które zmienia dotychczasową wiedzę na temat wargatków sanitarników. Ryby te w trakcie badań wykazały się wyjątkową inteligencją porównywalną do tej posiadanej przez ssaki. Szereg eksperymentów, przy których wykorzystywane było lustro, udokumentował rybie zdolności w przetwarzaniu informacji i analitycznym myśleniu.
Zadomowione w rafach koralowych wargatki sanitarniki od lat znajdują się w centrum zainteresowania japońskich naukowców z Osaki. Zespół kierowany przez Shumpeia Sogawę i Masanoriego Kohdę prowadził już na tych rybach, znanych ze swojej roli rafowych czyścicieli usuwających pasożyty z ciał innych gatunków, eksperymenty, które wykazały ich zdolność do rozpoznawania siebie na fotografiach. Wyniki pokazały, że wargatki potrafią identyfikować swoje odbicie w lustrze, co otworzyło drogę do kolejnych badań nad ich zdolnościami poznawczymi. Najnowsze rezultaty wskazują na jeszcze bardziej rozwinięte kompetencje, zbliżające te niewielkie ryby do poziomu inteligencji obserwowanego u ssaków morskich, takich jak delfiny. Czy wargatki przeglądają się w lustrze? Ludziom lustra służą przede wszystkim do przeglądania się w nich. Swoje odbicie można dostrzec m.in. w łazience, sklepach odzieżowych czy u fryzjera. W ten sposób człowiek zauważa elementy własnego wyglądu, których bez powierzchni odbijającej obraz nie byłby w stanie zobaczyć. Wargatkom – w trakcie eksperymentu – lustra posłużyły dokładnie w ten sam sposób. Naukowcy nanieśli na niektóre ryby specjalne oznakowania przypominające szkodliwego pasożyta. Zabieg ten miał sprawdzić, czy wargatki sanitarniki dostrzegą na swoim ciele obecność obcego elementu oraz czy będą próbowały w jakiś sposób usunąć szkodliwą narośl. Wyniki okazały się zaskakująco dobre. Niektóre ryby już w ciągu pierwszej godziny po zobaczeniu lustra zaczęły próbować pozbyć się pozostawionego znaku. Zachowania polegające na próbach usunięcia naniesionego znacznika pojawiały się przeciętnie już po około 82 minutach. To wyraźnie szybciej niż we wcześniejszych badaniach, w których podobna reakcja następowała dopiero po 4–6 dniach. Wyjątkowe zachowania przed lustrem Jeszcze bardziej wyjątkowe zachowania wśród ryb dostrzeżono po kilku dniach obecności lustra. Oswojone z własnym odbiciem wargatki zaczęły samodzielnie eksperymentować z odbitym obrazem. Badane okazy przenosiły przed lustro niewielkie przedmioty, takie jak kawałki krewetek, i celowo upuszczały je przy samej tafli zwierciadła. Ryby uważnie śledziły tor opadania obiektów w lustrzanym odbiciu, wielokrotnie dotykając szkła pyskiem. Takie zachowanie zostało przez naukowców sklasyfikowane jako „testowanie zależności”, polegające na sprawdzaniu, jak zewnętrzne obiekty zachowują się w przestrzeni odbicia. Tak zaawansowane zdolności analityczne były już wcześniej obserwowane u inteligentnych zwierząt morskich, takich jak manty czy delfiny, które w lustrze śledziły tor poruszania się wypuszczanych bąbelków powietrza. Przełomowe wyniki badań nad rybią inteligencją Autorzy badań twierdzą, że zaobserwowane u wargatków zdolności samoświadomości mogą występować również u innych ryb. Doktor Sogawa w następujący sposób opisał przełomowość własnych prac: „Te odkrycia dotyczące wargatków sanitarników sugerują, że samoświadomość mogła nie wyewoluować wyłącznie u nielicznych gatunków, które przeszły test lustra, lecz może być znacznie bardziej rozpowszechniona w szerszym zakresie grup taksonomicznych, w tym u ryb”. Badacze podkreślają również, że przedstawione wyniki nie stanowią jedynie akademickiej „ciekawostki”, która w żaden sposób nie przysłuży się nowym technologiom. W przyszłości badania nad samoświadomością zwierząt będą nabierać popularności i znaczenia, nadając nowy wymiar teorii ewolucji oraz podejściu behawioralnemu do tej grupy mieszkańców naszej planety. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Oceaniczny sprinter z żaglem i dziobem jak szpada. Żaglica to jedna z najszybszych ryb świata
Wygląda jak futurystyczna torpeda i pływa z zawrotną prędkością. Żaglica to szczytowy drapieżnik, który potrafi polować w grupie i współpracować niczym wilcza wataha. Ta fascynująca ryba jest jednak coraz bardziej zagrożona, między innymi przez połowy tuńczyków.
Spis treści: Legendarna waleczność i Ernest Hemingway Jeden gatunek czy dwa? Globalny wędrowiec: gdzie można spotkać żaglicę? Anatomia morskiego sprintera Niezwykłe oko i „kaloryfer” grzejący mózg Sztuka polowania: rybia „wataha” i szermierka w głębinach Czy żaglice przetrwają? Jest piękna niczym futurystyczna maszyna – i faktycznie coś w tym jest. Żaglica jest uważana za jedną z najszybszych ryb świata. Jej wrzecionowate ciało tnie wodę niczym pocisk, a „żagiel” stawiany podczas zwrotów umożliwia błyskawiczną zmianę kierunku, nawet gdy płynie bardzo szybko. Jej bliskimi krewnymi są słynne marliny, które wraz z samą żaglicą rozpalają wyobraźnię wędkarzy na całym świecie. Wraz z kolejnymi badaniami i odkryciami dowiadujemy się coraz więcej o tych fascynujących rybach. Legendarna waleczność i Ernest Hemingway Należy do rodziny żaglicowatych (Istiophoridae), po angielsku potocznie zwanej marlinami. To ryby o podobnym kształcie i zachowaniach, choć tylko żaglica posiada tak dużą płetwę grzbietową. Jej bliskimi krewnymi są m.in. marlin biały, błękitny i niebieski. To właśnie jednego z marlinów z wielkim trudem łowił główny bohater powieści Ernesta Hemingwaya „Stary człowiek i morze”. Sam Hemingway zresztą też łowił zarówno marliny, jak i żaglice. Żaglica jest rybą niezwykle silną i waleczną. Ta waleczność ją gubi – przynajmniej w relacji z człowiekiem. Żaglice walczą tak zaciekle, a ich złowienie jest tak trudne, że stały się pożądanym trofeum w wędkarstwie sportowym. Ryby te potrafią wyskakiwać na kilka metrów ponad wodę, próbując uwolnić się z haczyka. Połów żaglicy na wędkę jest dla niej niczym więcej, niż wielogodzinną czasem męką. Jednak była, jest i raczej będzie nadal łowiona – dla przeżyć i dla spreparowanych trofeów, bo jej mięso nie jest zbyt smaczne. Jest uważane za zbyt twarde i sprzedaje się je głównie po uwędzeniu. Jeden gatunek czy dwa? Klasyfikacja żaglicy jest jednym z ciekawszych tematów w świecie ichtiologii. Tradycyjnie wyróżniano dwa gatunki: żaglicę atlantycką (Istiophorus albicans) oraz indopacyficzną (Istiophorus platypterus). Jednak wraz z rozwojem genetyki, ten podział został zakwestionowany. Dziś niektórzy naukowcy, opierając się na analizach DNA mitochondrialnego (mtDNA), uważają, że mamy do czynienia z jednym, kosmopolitycznym gatunkiem: Istiophorus platypterus. Globalny wędrowiec: gdzie można spotkać żaglicę? Żaglica jest rybą kosmopolityczną, doskonale przystosowaną do życia w otwartych wodach oceanicznych. Przyjmując, że jest jednym gatunkiem, jej zasięg obejmuje tropikalne i umiarkowane wody Oceanu Atlantyckiego, Spokojnego i Indyjskiego. Występuje też w Morzu Śródziemnym, do którego przedostała się przez Kanał Sueski. Jej rozmieszczenie jest dynamiczne i zmienia się sezonowo – w okresach letnich zapuszcza się w chłodniejsze wody na północnych i południowych krańcach swojego zasięgu, podążając za migrującymi ławicami ryb. Preferuje przypowierzchniowe, dobrze nasłonecznione wody. Zazwyczaj przebywa na głębokości do 200 metrów, w wodach o temperaturze od 21°C do 28°C. Choć jest rybą oceaniczną, często zbliża się do wybrzeży kontynentalnych, wysp oraz raf koralowych w poszukiwaniu pożywienia. Analiza danych z nadajników satelitarnych wykazała, że żaglice są zdolne do znacznie głębszych nurkowań, schodząc nawet na ponad 450 metrów. Anatomia morskiego sprintera Żaglica to prawdziwy atleta oceanów, a jej anatomia i zachowanie są podporządkowane jednemu celowi: maksymalnej wydajności podczas polowania. Przypisywano jej niemal mityczne prędkości, sięgające 110, a nawet 130 km/godz. Jednak nowsze, bardziej precyzyjne badania, wykorzystujące akcelerometry i nagrania wideo, nieco zrewidowały te dane. Wykazały one, że podczas gwałtownych zrywów w trakcie polowania żaglica osiąga prędkości rzędu 36 km/godz. Żagiel, czyli charakterystyczna płetwa grzbietowa, w normalnych warunkach jest złożona w specjalnym zagłębieniu na grzbiecie, by nie stawiać oporu w wodzie. Ryba gwałtownie rozkłada ją tylko w kluczowych momentach. Rozpostarty żagiel redukuje boczne ruchy głowy podczas ataku, co sprawia, że spiczasty dziób ryby staje się mniej widoczny dla ofiary. Działa też jak ster, pozwalając na wykonywanie błyskawicznych zwrotów. Gęsta sieć naczyń krwionośnych sugeruje, że może on pełnić też funkcję termoregulacyjną. Niezwykłe oko i „kaloryfer” grzejący mózg Oczy żaglic (a także reszty gatunków marlinów) mają wyjątkowa konstrukcję. Są otoczone kością o niemal kulistym kształcie. Poza tym w pobliżu oczu i mózgu znajduje się specjalna, „grzejąca” tkanka mięśniowa, która ociepla je, podczas gdy reszta ciała pozostaje w temperaturze otaczającej wody. Tkanka grzejna wytworzyła się z jednego z mięśni poruszających okiem i jest zmodyfikowanym mięśniem szkieletowym. Układ naczyń krwionośnych w tym „kaloryferze” zapobiega utracie ciepła. Z obecnością tkanki grzejnej u tych ryb wiąże się nietypowe unaczynienie zarówno oczu, jak i mózgu. W połączeniu z unikatowymi fotoreceptorami, adaptacja ta pozwala im polować w zimnych, słabo oświetlonych głębinach. Sztuka polowania: rybia „wataha” i szermierka w głębinach Polowanie żaglicy to pokaz koordynacji, precyzji i siły. Jej ostry, wydłużony pysk nie jest narzędziem do nabijania ofiar, lecz wyspecjalizowaną bronią, używaną z finezją godną mistrza szermierki. Żaglice często polują w grupach, współpracując niczym stado wilków. Ich celem są zwarte ławice ryb, takich jak sardynki czy makrele. Drapieżniki osaczają ławicę, zbijając ją w ciasną, pulsującą kulę tuż pod powierzchnią wody. Wtedy rozpoczyna się skoordynowany atak. Żaglice wdzierają się w ławicę, używając dziobów do zadawania błyskawicznych, bocznych ciosów, które mają zranić i ogłuszyć jak najwięcej ofiar. Żaglice także ściśle ze sobą współpracują. Jeden osobnik, atakując ławicę, rani lub ogłusza kilka ryb, ale jest w stanie zjeść tylko jedną lub dwie. Pozostałe, osłabione ofiary stają się łatwym łupem dla kolejnych członków grupy. Najnowsze badania odsłaniają jeszcze jeden poziom finezji: indywidualną specjalizację. Okazuje się, że poszczególne żaglice wolą atakować z konkretnej strony, niczym prawo- lub leworęczni szermierze. Czy żaglice przetrwają? Żaglice żyją w parach lub niewielkich grupach do 30 osobników. Rozmnażają się głównie latem, w otwartych wodach oceanów. Samica składa do 4,5 mln jaj, a narybek rośnie bardzo szybko, osiągając ok. 1,5 m już w pierwszym roku życia. Są drapieżnikami szczytowymi, choć dorosłe osobniki bywają zjadane przez orki i duże rekiny. Żaglica ma status narażonej na wyginięcie (vulnerable). Największym zagrożeniem jest przypadkowy połów w komercyjnych połowach tuńczyka, a także lokalne przełowienie i degradacja raf koralowych, będących ich żerowiskami. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Rekin wielorybi to fascynujący olbrzym. Imponuje nie tylko wymiarami, ale także masą
Rekin wielorybi należy do największych, a przy tym także najniezwyklejszych mieszkańców oceanów. Mówimy tu bowiem o niezwykłym paradoksie biologicznym – gatunku, który łączy w sobie rozmiary walenia z fizjologią drapieżnika chrzęstnoszkieletowego. Jak wygląda rekin wielorybi? Gdzie występuje i czym się żywi? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Kolos wśród rekinów Dieta i mechanizm odżywiania Zasięg występowania Rozmnażanie i cykl życiowy Już na wstępie warto zaznaczyć, że rekin wielorybi (Rhincodon typus) to największa ryba, przemierzająca oceany. Ma wymiary zbliżone do wymarłego superdrapieżnika – mierzącego ponad 16 metrów megalodona, który polował w morzach miocenu i pliocenu. Z tym wielkim myśliwym łączą go jednak wyłącznie wymiary i przynależność do gromady ryb chrzęstnoszkieletowych. Należy bowiem podkreślić, że mówimy tu o łagodnym olbrzymie, którego jadłospis składa się przede wszystkim z niewielkich organizmów. Kolos wśród rekinów Na pierwszy rzut oka rekin wielorybi może wydawać się niezgrabnym gigantem, ale to tylko pozory. W rzeczywistości anatomia tego kolosa jest majstersztykiem natury, zoptymalizowanym pod kątem energooszczędnego przemieszczania się na ogromne dystanse i efektywnego pozyskiwania pokarmu. Wymiary i masa Ile metrów mierzy największa ryba? Rekordowy wiarygodnie zmierzony osobnik osiągnął długość 18,8 metra. W niektórych źródłach pojawiają się wzmianki o 20-metrowych rekinach wielorybich, jednak większość spotykanych w naturze dorosłych okazów mieści się w przedziale od 10 do 12 metrów. Dla porównania, największy długoszpar mierzył 12,27 m. Nie można nie wspomnieć, że Rhincodon typus jest nie tylko największą rybą, ale także największym zwierzęciem niebędącym waleniem. U przedstawicieli tego gatunku, przeciętna masa ciała sięga 13,6 t. Szacunkowa masa największych osobników to natomiast 34 t. Skóra rekina wielorybiego – pancerz i kamuflaż Skóra tego giganta to kolejny ewenement w świecie fauny. Na grzbiecie może osiągać grubość do 10–15 cm, co czyni ją najgrubszą skórą w królestwie zwierząt, przewyższającą pod tym względem nawet skórę nosorożców czy słoni. Pokrywają ją łuski plakoidalne o unikatowej dla tego gatunku budowie. Mają silny centralny kil i trójwymiarową krawędź tylną. Taka struktura nie tylko zapewnia ochronę mechaniczną przed pasożytami i otarciami, ale również redukuje opór hydrodynamiczny, co jest kluczowe dla zwierzęcia o tak dużej powierzchni ciała. Ciemna (szara, niebieska lub brązowa) skóra rekina wielorybiego jest upstrzona jasnymi kropkami i pasami, których wzór jest unikatowy dla każdego osobnika. Pełni on funkcję kamuflażu, chroniącego młode osobniki przed drapieżnikami – wzór „rozbija” zarys sylwetki ryby w migotliwym świetle. Hydrodynamika Mimo wielkich gabarytów, ciało rekina wielorybiego jest opływowe. Charakterystyczną cechą tego gatunku są trzy kile – dwa na górze i jeden pośrodku. Działają one jak stabilizatory kursu, zmniejszając kołysanie podczas pływania i poprawiając efektywność energetyczną ruchu, co jest szczególnie istotne przy powolnym tempie pływania, preferowanym przez przedstawicieli tego gatunku. Głównym napędem jest potężna, asymetryczna płetwa ogonowa. Należy wspomnieć, że u dorosłych osobników górny płat jest tylko nieznacznie większy od dolnego, co zbliża ją do kształtu półksiężycowatego, typowego dla szybkich pływaków pelagicznych. Dieta i mechanizm odżywiania Jadłospis rekina wielorybiego jest dość zróżnicowany. Obejmuje: zooplankton – widłonogi, szczętki, larwy krabów i wężowidła; nekton – małe ryby ławicowe (w tym sardynki) i niewielkie kałamarnice; ikrę – najbardziej zasobny w energię element diety rekina wielorybiego. Szacuje się, że dorosły osobnik może przefiltrować ponad 6000 litrów wody na godzinę, a jego dzienne zapotrzebowanie energetyczne w okresach intensywnego żerowania może sięgać dziesiątek tysięcy kilokalorii. Anatomia aparatu filtracyjnego To zaskakujące, że zwierzę o masie kilkunastu ton może przetrwać na diecie składającej się z organizmów, których wielkość mierzona jest w milimetrach. Kluczem do sukcesu tego gatunku jest budowa jamy gębowej i aparatu skrzelowego. Otwór gębowy znajduje się na samym przodzie pyska (co jest nietypowe dla rekinów) i może rozciągać się na szerokość 1,5 metra. Wewnątrz znajduje się ponad 300 rzędów zredukowanych, hakowatych zębów. Najprawdopodobniej stanowią one pozostałość ewolucyjną, ale mogą też pomagać w zatrzymywaniu większych ofiar. Głównym narzędziem do zdobywania pożywienia są poduszki filtracyjne. Jest ich 20 (po 5 par po obu stronach gardzieli). Są to gąbczaste struktury, zbudowane z przekształconych wyrostków filtracyjnych, tworzące sieć o oczkach o średnicy około 1–1,2 mm. Mechanizm filtracji Przedstawiciele tego gatunku mogą stosować dwie odmienne strategie żerowania, w zależności od zagęszczenia pożywienia – bierną lub czynną. W pierwszym przypadku, rekin płynie z otwartą paszczą, „zagarniając” wodę. Jest to metoda stosowana przy rzadszym planktonie, pozwalająca na przeszukiwanie dużych obszarów. Natomiast żerując czynnie, ryba zatrzymuje się, często przyjmując przy tym pozycję wertykalną. Naprzemiennie otwiera i zamyka pysk, zasysając wodę jak potężna pompa. Pozwala to na pobieranie pokarmu z jednego miejsca (np. zbitej ławicy ikry) bez marnowania energii na pływanie. Zasięg występowania Rekin wielorybi jest gatunkiem kosmopolitycznym, zamieszkującym wszystkie tropikalne i ciepłe umiarkowane oceany świata. Preferuje wody powierzchniowe o średniej temperaturze na poziomie 27 stopni Celsjusza. Należy wspomnieć, że zwierzęta te są zdolne do ekstremalnych nurkowań. Naukowcy obserwowali zanurzenia na głębokość przekraczającą 1900 m. Najprawdopodobniej służy to chłodzeniu organizmu. Rekiny wielorybie większość czasu spędzają na otwartym oceanie, ale w określonych porach roku gromadzą się w strefie przybrzeżnej. Takie skupiska są niemal zawsze skorelowane z masowymi zakwitami planktonu lub tarłem innych organizmów. Rozmnażanie i cykl życiowy Biologia rozrodu Rhincodon typus przez dekady pozostawała jedną z największych tajemnic oceanografii. Do połowy lat 90. XX wieku wiedza ta opierała się niemal wyłącznie na domysłach. Kluczowy moment nastąpił w 1995 roku na Tajwanie, gdzie rybacy złowili ogromną, ciężarną samicę. Sekcja zwłok ujawniła coś niewiarygodnego: w jej dwóch macicach znajdowało się ponad 300 embrionów na różnym etapie rozwoju. To potwierdziło, że rekiny wielorybie są jajożyworodne. Fakt, że embriony wykazywały różny etap rozwoju, a ich ojcem był ten sam samiec, sugeruje, że samica potrafi przechowywać nasienie po kopulacji i zapładniać jaja partiami przez długi czas. Noworodki rekina wielorybiego są widywane ekstremalnie rzadko. Naukowcy zakładają, że po urodzeniu młode natychmiast udają się na głębokie wody otwartego oceanu, aby uniknąć drapieżników przybrzeżnych. Dopiero po osiągnięciu bezpieczniejszego rozmiaru (3–4 metry) zaczynają pojawiać się w strefach agregacji. Szacuje się, że osiągają ją bardzo późno, w wieku około 30 lat. Badania wykorzystujące datowanie radiowęglowe kręgów sugerują, że mogą żyć od 70 do nawet 100 lat. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.