Wśród ruin Starego Książa odkryto metalowy krzyżyk. Pochodzi sprzed chrztu Polski
Wśród ruin Starego Książa w województwie dolnośląskim archeolodzy znaleźli niezwykły zabytek. Jest to niewielki metalowy krzyżyk sprzed ponad tysiąca lat. To jeden z najstarszych dowodów na chrześcijaństwo na obecnych polskich ziemiach.
Zamek Stary Książ, położony na malowniczym, stromym cyplu skalnym na wysokości 410 m n.p.m., przez stulecia pozostawał w cieniu swojego potężniejszego sąsiada – Zamku Książ. Przez długi czas polscy badacze uważali go za XIX-wieczną „romantyczną ruinę”, wzniesioną jedynie w celach estetycznych przez architekta Christiana Wilhelma Tischbeina. Źródła z XVII wieku wspominały o „pozostałościach pogańskiego zamku”, co sugerowało, że Tischbein wzniósł konstrukcję na fundamentach autentycznej, wiekowej warowni. Po latach domniemań naukowcy poznali prawdę i to dzięki wykopaliskom. W czasie prac natknięto się na niezwykły zabytek. Odkrycie, które zaskoczyło badaczy W marcu 1991 roku zespół archeologów pod kierunkiem Krzysztofa Jaworskiego z Uniwersytetu Wrocławskiego rozpoczął badania wykopaliskowe na Starym Książu. Łopaty badaczy natrafiły na coś, co zrewidowało mapę osadniczą regionu. Oprócz ceramiki z XIII wieku odkryto zespół zabytków wskazujących na istnienie tu potężnego, wieloczłonowego grodu słowiańskiego z przełomu IX i X wieku. Później w tym samym miejscu stanął zamek Bolka I Surowego. Wśród licznych wczesnośredniowiecznych znalezisk żelaznych, takich jak fragmenty topora typu bradatice czy płacidła, znaleziono mały przedmiot, który zelektryzował archeologów. Był to kilkucentymetrowy, równoramienny krzyżyk. Z czego wykonano zagadkowy krzyżyk? Krzyżyk precyzyjnie wycięto z miedzianej blachy o grubości 0,8 mm. Tym, co czyni go wyjątkowym, jest jednostronne pozłocenie. Naukowcy przypuszczają, że nie był to przedmiot noszony na szyi, lecz aplikacja – okucie zdobiące drewnianą skrzyneczkę na relikwie lub oprawę drogocennej księgi. Na krawędziach krzyżyka zachowały się ślady po otworkach na nity (o średnicy ok. 1,5 mm), które służyły do przytwierdzenia go do podłoża. Zabytek, który „zmieniał” swój wiek Tuż po odkryciu w 1991 roku krzyżyk został sklasyfikowany jako zabytek późnośredniowieczny. Naukowcy nie byli w stanie znaleźć innych podobnych obiektów z wcześniejszych okresów. Dopiero sugestie czeskich archeologów, prof. Miloša Šollego i dr B. Kavanovej, rzuciły nowe światło na znalezisko. Wskazali oni na uderzające podobieństwo do artefaktów z głównych ośrodków wielkomorawskich, takich jak Mikulčice czy Staré Město. Od 1997 roku krzyżyk zaczął być traktowany w literaturze jako obiekt wczesnośredniowieczny, co wywołało dyskusję nad zasięgiem wpływów chrześcijańskich i politycznych Państwa Wielkomorawskiego na tereny dzisiejszego Dolnego Śląska. Najnowsze badania stawiają kropkę nad „i” Aby ostatecznie potwierdzić śmiałe tezy o IX-wiecznej metryce, zabytek poddała specjalistycznym badaniom fizykochemicznym prof. Beata Miazga z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Wynikami podzielono się właśnie na łamach „Zeszytów Naukowych Zamku Książ” w artykule autorstwa prof. Krzysztofa Jaworskiego, Sylwii Rodak, Ewy Lisowskiej i Aleksandry Pankiewicz. Analizy wykazały, że zastosowano tzw. złocenie ogniowe, a struktura samej miedzi jest niemal identyczna z zabytkami odkrytymi na słowackim grodzisku Bojná koło Nitry. Tym samym udało się potwierdzić, że zabytek pochodzi z przełomu IX i X wieku i wykazuje ścisłe związki technologiczne oraz kulturowe z ośrodkami dawnego Państwa Wielkomorawskiego. Tu jeszcze ważne dopowiedzenie: na przełomie IX i X wieku w Starym Książu funkcjonował wieloczłonowy gród słowiański, najprawdopodobniej Ślężan pod silnymi wpływami Państwa Wielkomorawskiego. Obszar, na którym znajdowała się warownia, znalazł się w sferze wpływów rodzącego się państwa Piastów dopiero pod koniec X stulecia, jednak te umocnienia były wtedy już niezamieszkane. Znaczenie odkrycia krzyżyka Odkrycie i nowe datowanie krzyżyka ze Starego Książa ma fundamentalne znaczenie dla polskiej mediewistyki. Zabytek ten jest obecnie uznawany za jedno z najstarszych, o ile nie najstarsze materialne świadectwo percepcji chrześcijaństwa na obecnych ziemiach polskich. Potwierdza, że już w IX wieku, na długo przed oficjalnym chrztem Mieszka I, przez Sudety przenikały wpływy kulturowe i religijne z południa. Najstarszy dowód na chrześcijaństwo w Polsce Co ciekawe, za najstarszy materialny ślad chrześcijaństwa na polskich ziemiach uznać można… egipską figurkę Izydy karmiącej Horusa, odkrytą w Małachowie-Złych Miejsc. Wyjątkowość tego zabytku polega na jego celowej modyfikacji: z głowy bogini precyzyjnie odcięto atrybuty egipskiego boga – krowie rogi i dysk słoneczny. Według badaczy, w świecie rzymskim takie przekształcone wizerunki Izydy były powszechnie interpretowane jako Maryja z Dzieciątkiem. Figurka mogła trafić na nasze tereny za pośrednictwem schrystianizowanego Germanina w pierwszych wiekach naszej ery. Jeśli ta interpretacja jest słuszna, posążek stanowi najdawniejszy zabytek chrześcijański w Polsce, mimo że pierwotnie był obiektem kultu pogańskiego. Oryginał znaleziska niestety zaginął. Źródło: Zeszyty Naukowe Zamku Książ, tom II Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Masada to starożytna twierdza z tragiczną historią. Do dziś stanowi symbol heroicznego oporu
Masada przed wieloma wiekami była teatrem tragicznych wydarzeń, które do dziś wywołują przygnębienie, a nawet przerażenie. W pierwszym wieku naszej ery niemal tysiąc obrońców twierdzy wybrało śmierć zamiast rzymskiej niewoli. Dziś to miejsce jest tłumnie odwiedzane przez turystów, nie tylko z Izraela. Gdzie znajduje się Masada? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Gdzie są ruiny Masada? Historia Masady Czy warto zwiedzić Masadę? Co łączy Nosal z płaskowyżem, na którym znajdują się ruiny twierdzy Masada? Na pewno nie wysokość. Tatrzański szczyt osiąga 1206 metrów n.p.m., podczas gdy obszar na Pustyni Judzkiej wznosi się na zaledwie 410 metrów n.p.m. Wspólne dla obu miejsc są natomiast tragiczne wydarzenia, które się tam rozegrały. Nosal, góra samobójców, czasami przyciąga osoby, które chcą zakończyć życie. Na szczęście takie przypadki nie należą do częstych. Znacznie tragiczniej przedstawia się historia Masady. W 73 roku 960 osób popełniło tam zbiorowe samobójstwo. Gdzie są ruiny Masada? Masada, starożytna żydowska twierdza, znajduje się na skraju Pustyni Judzkiej, nad Morzem Martwym w Izraelu. Wybudowano ją na samotnym płaskowyżu, który osiąga wysokość 410 metrów n.p.m. Forteca wybudowana w II wieku p.n.e. dziś jest jedną z największych atrakcji tego regionu. Nic dziwnego. Szczyt płaskowyżu jest wspaniałym punktem widokowym, ale turystów przyciąga tam nie tylko pustynna panorama. Wyjątkowość tego miejsca kryje się przede wszystkim w jego historii. Jak dojechać do Masady? Do Masady można dotrzeć autobusem z Jerozolimy i Ejlatu. W pierwszym przypadku turyści mogą skorzystać z dwóch linii: 444 i 486. Z Ejlatu na miejsce kursują autobusy linii 444. Podróżujący samochodem mają do wyboru dwie drogi. Pierwsza, numer 90, prowadzi od strony Morza Martwego. Po kilku kilometrach od zjazdu dociera się do niewielkiego ronda, skąd znaki prowadzą na darmowy parking. Drugą opcją jest droga numer 3199 z Aradu. Prowadzi do drugiego wejścia, zwanego „rzymską rampą”. Do ruin twierdzy można dostać się pieszo lub kolejką linową. Na szczyt płaskowyżu prowadzi Droga Węża. Podejście jest dość forsowne, więc latem szlak jest zamykany jeszcze przed południem. Osoby, które nie chcą płacić za wjazd kolejką, powinny wówczas wybrać „rzymską rampę”. Historia Masady Twierdza, której ruiny wznoszą się na pustynnym płaskowyżu, powstała w czasie, gdy w Judei panowała dynastia hasmonejska. Wybudowana w połowie II wieku p.n.e. na polecenie arcykapłana Jonatana Machabeusza, początkowo nie odegrała żadnej istotnej roli. Zadecydowało o tym jej położenie. Masadę wybudowano na skraju suchej kotliny Morza Martwego, z dala od miast i urodzajnych dolin. W 40 roku p.n.e. schronił się tam Herod Wielki podczas ucieczki przed Partami. Jak wynika z zapisków Józefa Flawiusza, od tamtego czasu zaczął darzyć to miejsce szczególnymi względami. W 37 roku p.n.e., już jako król Judei, nakazał rozbudowę Masady i wzmocnienie jej walorów obronnych. Fortecę otoczono wówczas murem o wysokości ośmiu i grubości sześciu metrów, a na obwodzie wzniesiono 37 wież obronnych. W najwyższej partii całego kompleksu, cechującej się największą niedostępnością, wybudowano pałac, który był dodatkowo chroniony wewnętrznym murem z czterema wieżami. W następstwie tych zabiegów Masada zyskała na walorach obronnych i stała się czymś w rodzaju samodzielnego kompleksu miejskiego. W skale wykuto cysterny na wodę i piwnice, w których gromadzono zapasy żywności, oliwy i wina. Dzięki temu forteca mogła przetrwać nawet długotrwałe oblężenie. Takie nastąpiło podczas wojny żydowskiej. Oblężenie Masady W 66 roku twierdzę zajęli sykariusze, najbardziej radykalny odłam zeltów. W 73 roku była jednym z ostatnich punktów oporu przeciw Rzymianom. Przebywało tam wówczas ok. 1000 osób, w tym wiele kobiet i dzieci. Masada była postrzegana jako forteca niemożliwa do zdobycia, nie tylko ze względu na położenie i potężne umocnienia. Na korzyść obrońców działał także system cystern i piwnic, wybudowany jeszcze w czasach Heroda. Rzymianie znaleźli jednak sposób. Rzymska armia, na czele której stał Lucjusz Flawiusz Silwa, namiestnik Judei, składała się z 5 tysięcy żołnierzy oraz 9 tysięcy jeńców i niewolników. Ci drudzy byli wykorzystywani do katorżniczej pracy. W ciągu trzech lat ich rękami usypano potężny nasyp, na którego szczycie stanęła wieża oblężnicza. Maszyna wojenna miotała na twierdzę płonące żagwie i kamienie. Obrońcy Masady w końcu zrozumieli, że dalszy opór jest bezcelowy, a wejście Rzymian do twierdzy jest tylko kwestią czasu. Podjęli wówczas dramatyczną decyzję. Zbiorowe samobójstwo w twierdzy Masada Jak wynika z opisu Józefa Flawiusza, przywódca sykariuszy Eleazar ben Jair zaproponował wszystkim swoim towarzyszom zbiorowe samobójstwo, a ci przystali na to. Każdy mężczyzna miał zabić swoją żonę i dzieci. Następnie wylosowano dziesięciu, którzy uśmiercili pozostałych. Z ostatniej dziesiątki wylosowano jednego mężczyznę, który miał zabić dziewięciu. Na koniec miał odebrać sobie życie. Ocalały jedynie dwie kobiety z pięciorgiem dzieci, które schroniły się w kanałach twierdzy. Podczas prac wykopaliskowych odkryto kamienie, na których wyryto imiona osób biorących udział w losowaniu. Te cenne znaleziska są eksponowane w muzeum znajdującym się u podnóża płaskowyżu. Należy jednak wspomnieć, że do dziś nie odkryto miejsca, w którym pochowano ciała niemal tysiąca nieszczęśników. Dalsze dzieje Masady Rzymianie zdobyli Masadę i ustanowili tam swój posterunek. Później w twierdzy przebywali bizantyjscy mnisi, którzy zginęli w wyniku arabskiego lub perskiego najazdu. W VII wieku twierdza opustoszała i nie była już zasiedlana. Czy warto zwiedzić Masadę? Masada to miejsce o wyjątkowo przejmującej historii, którą poznaje się zwiedzając ruiny i muzeum znajdujące się u podnóża płaskowyżu, na którym wznoszą się ruiny twierdzy. Zwiedzanie wszystkich obiektów zajmie ok. 3 godz. Osoby, które zdecydują się na wejście Ścieżką Węża, powinny doliczyć do tego kolejną godzinę. Nie jest to więc miejsce na długą wycieczkę, raczej na szybki wypad, ale to wcale nie zmniejsza jego atrakcyjności. Historia Masady jest wyjątkowo przejmująca. Choćby z tego względu warto uwzględnić starożytną twierdzę w planie zwiedzania Izraela. Próżno szukać tam śladów starożytnej sztuki czy kunsztownej architektury. Zamiast tego jest surowe pustynne piękno przesiąknięte głęboką symboliką. Symboliką walki i męczeństwa. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tutaj odbywały się starożytne uczty ponad 2 tys. lat temu. Odkrycie polskich archeologów w Albanii
W zaginionym starożytnym mieście w Albanii polscy archeolodzy zlokalizowali miejsce publicznych lub religijnych uczt. Prowadziły tam monumentalne kamienne schody. Wykopaliska utrudniały gwałtowne burze i ekstremalnie wysokie temperatury.
Nawet w Europie można odkryć wielkie starożytne miasto, o którym słuch zupełnie zaginął. W 2018 roku zespół polskich archeologów z Uniwersytetu Warszawskiego zlokalizował niespodziewanie zaginione miasto obok wsi Bushat w północno-zachodniej Albanii w okolicy współczesnej Szkodry. Do tamtej pory uważano, że kamienie wystające ze wzgórz to naturalne ostańce. Tymczasem były to bloki kamienne tworzące mury budowli sprzed 2 tysięcy lat. Kamienne budowle. Czy to świątynia? W ostatnich latach archeolodzy kontynuowali wykopaliska w Bushat pod kierunkiem dyrektora Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej UW, prof. Piotra Dyczka. Odkryli między innymi potężne mury cyklopie o 3 m szerokości, główną bramę i bramę boczna. Teraz trwają prace w górnej części płaskowyżu, na którym leżało miasto. To tam zlokalizowano sporą budowlę o wymiarach 10 na 20 m. Jest to tzw. hestiaterion, czyli miejsce publicznych lub religijnych uczt. Nazwa nawiązuje do bogini greckiej Hestii, która była opiekunką ogniska domowego. – Odkryliśmy tam mnóstwo kości zwierzęcych. Były to najsmaczniejsze kąski z młodych kóz i owiec. Obok nich leżało wiele fragmentów amfor i naczyń do picia wina. Zabytki pochodziły z IV wieku p.n.e. – relacjonuje dla National Geographic Polska prof. Dyczek. Ślady po kościach wskazują, że konsumowano szynkę, łopatki i żeberka. Wśród naczyń nie było sprzętów kuchennych, co oznacza, że budowla pełniła specjalną funkcję. Z kolei zachowane naczynia są dobrej, jakości, o czarnej i lśniącej powierzchni. W budynku panował porządek. Kości i rozbite naczynia były usunięte do narożnika. Otoczenie zagadkowej budowli. Coraz więcej znaków zapytania Archeolodzy sprawdzili, jakie było otoczenie tej budowli. Stała przy bardzo szerokiej ulicy o szerokości 5 m. To pierwszy ślad po trakcie komunikacyjnym w tym starożytnym mieście. Pozwoli on badaczom poznać rozplanowanie osady. – A ulica kończy się monumentalnymi schodami kierującymi się w stronę murów obronnych – pewnie ku kolejnej bocznej bramie. Brak kolein po wozach świadczy, że była to droga ceremonialna, zapewne dla procesji. Prowadziła z centrum miasta, ale gdzie dalej? – zastanawia się archeolog. Na wznoszącym się nad drogą akropolis odkryto fragment innej budowli o masywnym murze o długości 8 m. Na razie naukowcy odsłonili tylko jego fragment. W tym miejscu odkryto sporo potłuczonych dachówek. Być może są to ruiny świątyni. Większość bloków tworzących konstrukcję usunięto i wykorzystano do wzniesienia innych budowli. Czy do Albanii potrzebny jest paszport? Dla wielu to spore zaskoczenie Jeśli ty także zastanawiasz się, czy do Albanii potrzebny jest paszport, to już spieszymy z odpowiedzią. Poniżej znajdziesz wszystkie praktyczne informacje i wskazówki przed podróżą. Bassania? Jakie miasto odkryli polscy archeolodzy? Miasto – nie wiadomo dlaczego – nagle zostało opuszczone. Naukowcy nie odkryli śladów pożarów. Prof. Dyczek przypuszcza, że przyczyna była polityczna. Być może obawiano się ataku Filipa Macedońskiego. Z ustaleń naukowców wynika, że odkryte ruiny to najprawdopodobniej Bassania. Było to miasto opisane przez rzymskiego historyka, Liwiusza (59 lat p.n.e. - 17 r. n.e.) w kontekście zmagań wojsk rzymskich z ostatnim królem Ilirów, Gentiosem. Kto mieszkał w tym mieście? Byli to zapewne Ilirowie. Lud ten kopiował grecka architekturę. Prof. Dyczek przypuszcza, że w tym mieście mogła mieszkać także ludność grecka, bo niedaleko stąd było zamieszkane właśnie przez Greków miasto Lissos. – Dopóki nie odkryjemy jakichś inskrypcji, pozostanie zagadką jak odkryte przez nas miasto się nazywało i kto w nim mieszkał. Nie ulega wątpliwości, że było bardzo duże. Mury obronne otaczają obszar 16 hektarów. Musiało tu mieszkać kilka tysięcy osób – opowiada prof. Dyczek. Tegoroczne badania były sporym wyzwaniem. Szczególnym utrapieniem były ekstremalnie wysokie temperatury, dlatego archeolodzy musieli rozpoczynać prace w terenie bardzo wcześnie. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ostia Antica to miasto, które żywiło starożytny Rzym. Dziś zostały z niego tylko malownicze ruiny
Ostia Antica to ruiny starożytnego miasta portowego. Znajdują się około 25 kilometrów na południowy zachód od Rzymu. By dostać się do parku archeologicznego Ostia Antica, wystarczy wsiąść w kolejkę podmiejską. Można nią dojechać do stacji o tej samej nazwie.
W tym artykule: Kiedy założono Ostię? Czy Ostia była terenem walk? Rozbudowa Ostii Jak wyglądała Ostia w czasach świetności? Co zwiedzić w Ostii? Starożytna Ostia leżała przy ujściu Tybru do Morza Śródziemnego. Stąd wzięła się jej nazwa. „Ostia” pochodzi od słowa „ostium”, oznaczającego ujście rzeki. To zaś wywodzi się od „os” – czyli ust lub paszczy. W okolicach „ust” Tybru założono w czasach antycznych port. Karmił on Rzym w okresie jego największej świetności. Dzisiaj Ostia Antica jest popularnym celem turystycznym i atrakcją dla miłośników historii i archeologii. Znajduje się w niej mnóstwo zabytków z czasów republiki i cesarstwa: wspaniałe antyczne budynki, teatr, ulice. Jednak jednego w nim brakuje. Paradoksalnie – morza. Osady nanoszone przez Tyber sprawiły, że przez dwa tysiące lat morze oddaliło się od Ostii. Dziś ruiny starożytnego miasta znajdują się ok. 3 km od plaży. Kiedy założono Ostię? Tego dokładnie nie wiadomo. Ostia uważana jest za pierwszą rzymską kolonię. Jednak opisy starożytnych historyków – i cytowane przez nich legendy o założeniu Ostii – nie znalazły potwierdzenia w okryciach archeologicznych. Według legend Ostię ufundował czwarty król Rzymu, Ankus Marcjusz, w roku 620 p.n.e. Marcjusz miał wpierw zniszczyć Ficanę, małe miasto nad Tybrem, 17 km od Rzymu. Później dziesięć kilometrów dalej, na wybrzeżu, rzekomo założył nowy ośrodek – właśnie Ostię. Ile w tej legendzie jest prawdy? Nie wiadomo. Najstarsze artefakty wykopane w Ostii przez archeologów pochodzą z IV w. p.n.e. Najstarsze odsłonięte budowle zbudowano ok. trzysta lat przed Chrystusem. Jest to castrum – czyli obóz militarny – oraz świątynia Jowisza, Junony i Minerwy. Czy Ostia była terenem walk? Tak i to niejednych. Miasto, w którego porcie rozładowywano towary trafiające do Rzymu, stanowiło tłusty kąsek dla wszystkich pragnących się wzbogacić. W 67 roku przed naszą erą Ostia, która dwadzieścia lat wcześniej ucierpiała w czasie wojen domowych, została złupiona przez piratów. W czasie ataku spalili port, zniszczyli flotę konsularną i porwali dwóch senatorów. Atak wywołał w Rzymie panikę i wściekłość. Gnejusz Pompejusz Wielki (jeden z przyszłych twórców I triumwiratu) namówił Aulusa Gabiniusza, wówczas trybuna ludowego, do zaproponowania specjalnej ustawy. Ustawa, znana do dzisiaj jako lex Gabinia, nadawała specjalne uprawnienia Pompejuszowi. We wszystkich prowincjach położonych w pobliżu Morza Śródziemnego mógł zbierać wojska i ścigać piratów. W ciągu roku najeźdźcy Ostii zostali pokonani. Rozbudowa Ostii Za Juliusza Cezara miasto zostało rozbudowane i wzmocnione. Tyberiusz nakazał zbudować w Ostii pierwsze forum oraz nowy port u północnego ujścia Tybru. Znacznie poważniejsze prace budowlane przeprowadzono na rozkaz Klaudiusza. Ostia była głównym portem, przez który dostarczano Rzymowi zboże. Jednak port wypłycał się, a co cięższe statki zbliżające się do Ostii ryzykowały wpadnięciem na mieliznę. Budowle starożytnego Rzymu. 11 najsłynniejszych obiektów, które warto zobaczyć Budowle Starożytnego Rzymu na długie lata stały się wzorem dla architektów z całej Europy. Jakie budowle znajdowały się w Starożytnym Rzymie? Zapraszamy na wycieczkę szlakiem najważniej... Klaudiusz rozkazał więc zbudować zupełnie nową sztuczną przystań – Portus – która znajdowała się kilka kilometrów na północ od Ostii. To jednak nadal nie rozwiązało problemu. W 62 roku naszej ery zerwał się tak silny sztorm, że zatonęło 200 statków cumujących w przystani. Portus stał się bezpieczny dopiero wtedy, gdy na rozkaz Trajana dodano do niego mniejszy, heksagonalny basen. Portus został połączony z Tybrem kanałem. Przez to między nim a Ostią powstała sztuczna wyspa – Isola Sacra. Jak wyglądała Ostia w czasach świetności? Rozkwit miasta przypada na drugi wiek naszej ery. Mieszkało w nim wówczas ponad 50 tys. ludzi (niektóre źródła mówią nawet o 100 tys.). W Ostii stały domy, które miały nawet kilka pięter. Na ich podłogach znajdowały się mozaiki. W mieście stało wiele publicznych łaźni. Był w nim teatr, wiele tawern i gospód, a także publiczne toalety. Te ostatnie miały postać rzędu siedzeń i spełniały również funkcję społeczną – czyli były miejscem, gdzie można było porozmawiać ze współmieszkańcami. Mieszkańcy Ostii sławili boga solarnego Mitrę. Jego kult rozpowszechnił się w cesarstwie rzymskim w pierwszych wiekach naszej ery. Wyznawcą tego bóstwa był m.in. cesarz Kommodus, syn Marka Aureliusza. W Ostii znajdowała się specjalna świątynia poświęcona Mitrze, a także kilkanaście innych mitreów – miejsc kultu tego bóstwa. Tu odkryto również pozostałości synagogi, najstarszej, jaką kiedykolwiek znaleziono w Europie. W drodze do Afryki w tym mieście zmarła św. Monika, matka św. Augustyna. Co zwiedzić w Ostii? Kiedy zaczął podupadać Rzym, podupadła również Ostia. Od połowy pierwszego tysiąclecia stała się obiektem najazdów i zaczęła się wyludniać. W 849 roku w jej pobliżu rozegrała się bitwa morska chrześcijan z Saracenami. Flota chrześcijańska zwyciężyła, jednak nie uratowało to Ostii. Miastu próbował pomóc papież Grzegorz IV, który jeszcze przed bitwą nakazał je odnowić, otoczyć murem i nazwać Gregoriopolis. Jednak niewiele później Ostia na wiele wieków opustoszała. W średniowieczu traktowano ją jako kamieniołom, z którego pozyskiwano budulec. W renesansie rzeźbiarze szukali w niej marmuru. Wykopaliska, mające ocalić to, co pozostało z Ostii, rozpoczęły się w XIX w. Przyspieszyły w XX w., w okresie, gdy Włochy znajdowały się pod rządami Mussoliniego. Dzisiaj park archeologiczny Ostia Antica jest chętnie odwiedzany przez turystów. Można w nim zobaczyć wiele ruin z czasów rzymskich: termy Neptuna, antyczny teatr, domy, magazyny portowe, baraki straży. Można tam się wybrać samodzielnie, dojeżdżając z Rzymu, lub skorzystać ze zorganizowanej wycieczki. Bilety do parku kosztują 18 euro dla dorosłych. Zobaczenie portów Klaudiusza i Trajana wymaga oddzielnego wydatku w wysokości 6 euro. Źródła: ministerstwo kultury, Wikipedia, Britannica. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Leptis Magna. Gdzie znajdują się jedne z najlepiej zachowanych ruin starożytności?
Na brzegu Morza Śródziemnego leży Leptis Magna. Kiedyś doskonale zorganizowane rzymskie miasto, dziś ruiny na morskim wybrzeżu. Pozwalają one wyobrazić sobie, jak rozwijała się bogata miejscowość ponad dwa tysiące lat temu.
W tym artykule: Kto założył Leptis Magna? Zabytki Leptis Magna Cesarz, który pochodził z Leptis Magna Odkrycie Leptis Magna Jak wyglądało rzymskie miasto w czasach swojej świetności? Jakie budynki stawiali w nim kolejni władcy, by rozsławić swoje panowanie? Dlaczego zaczęło podupadać i czy do jego końca mogła przyczynić się katastrofa naturalna? Historia Leptis Magna składa się z odpowiedzi na powyższe pytania. Te starożytne ruiny są dzisiaj bardzo chętnie odwiedzane przez turystów. Znajdują się na libijskim wybrzeżu Morza Śródziemnego, ok. 100 km na wschód od Trypolisu. Leptis Magna przetrwały dwa tysiąclecia w doskonałym stanie. Dzięki temu pozwalają wyobrazić sobie, jak wyglądało bogate i ważne miasto w czasach rzymskich. W okresie swojej największej świetności Leptis Magna było jednym z trzech najważniejszych miast Afryki – obok Kartaginy i Aleksandrii. Dziś pozostaje odsłonięte w zaledwie 40 proc. Reszta nadal ukrywa się pod tonami piasku. Kto założył Leptis Magna? W czasie, gdy Imperium Rzymskim władał cesarz August, Leptis Magna miało już za sobą kilkaset lat historii. Miasto założyli Fenicjanie ok. 600–700 lat p.n.e. Wraz z Oeą i Sabratą tworzyło Trypolis, czyli trójmiasto. Początkowo miasto należało do Kartaginy. Rozwijało się dzięki portowi, umożliwiającemu handel. Po II wojnie punickiej, kiedy Rzym pokonał Kartaginę, Leptis Magna przez pewien okres pozostawało względnie niezależnym ośrodkiem. Stopniowo jednak dostawało się pod wpływ republiki rzymskiej. Ta wysłała do Leptis osadników i – do ich ochrony – niewielki garnizon. Miasto zaczęło prosperować. Mogło nawet bić własne srebrne i brązowe monety. Niektóre z nich odnaleziono. Stanowią ciekawy przykład różnorodności kulturowej: mają punickie inskrypcje oraz wizerunki Herkulesa i Dionizosa. W połowie pierwszego wieku przed naszą erą Leptis Magna było już bogatym miastem. W 46 roku p.n.e. po zwycięstwach Juliusza Cezara w Afryce, ośrodek został włączony do prowincji Africa Nova. Później na krótki czas trafił w ręce króla Numidii, by szybko powrócić do Rzymu. Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy? Chociaż nie zachował się żaden jej portret namalowany za życia, to wiemy, że była wysoka, miała blond włosy, wysokie czoło i smukły nos. Jadwiga Andegaweńska, jedna z dwóch kobiet koro... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jadwiga-andegawenska-rekonstrukcja-twarzy-jak-wygladala-mlodziutka-krolowa-polski-i-skad-to-wiemy-fot-maria-poprzecka-polskie-malarstwo-salonowe-1991-17c2c35.jpg" width="938" height="471" alt="Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy? (fot. Maria Poprzęcka "Polskie malarstwo salonowe", 1991)" title="Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy? (fot. Maria Poprzęcka "Polskie malarstwo salonowe", 1991)" /> Zabytki Leptis Magna Za cesarza Augusta miasto rozbudowano. Dzisiaj zabytki z tamtego okresu i budowle starożytnego Rzymu należą do najstarszych w Leptis Magna. W pierwszym roku naszej ery w mieście wzniesiono amfiteatr, a kilkanaście lat później świątynię Romy i Augusta. Za rządów Augusta powstał również plac targowy, zachowany do dziś. W kolejnych latach miasto stawało się coraz piękniejsze. Pojawił się w nim łuk Tyberiusza, łuk Trajana i termy Hadriana. Te ostatnie wyposażone były w bardzo drogie w utrzymaniu i zaawansowane technologicznie rozwiązanie: hypokaustum. Czyli antyczny system ogrzewania podłogowego. Najważniejszym elementem hypokaustum był piec znajdujący się pod posadzką głównego pomieszczenia w łaźniach lub bogatej prywatnej willi. Posadzkę kładziono na licznych słupkach i podgrzewano od spodu gorącym powietrzem. Było ono rozprowadzane po budynku, a dym wyprowadzany na zewnątrz. Hypokaustum okazało się tak doskonałą technologią, że stosowano ją nawet w średniowieczu, w klasztorach i zamkach. Wypierać je zaczęły dopiero mniej kosztowne i prostsze w obsłudze piece kaflowe. Cesarz, który pochodził z Leptis Magna Okres największej świetności Leptis Magna przypada na koniec drugiego i początek trzeciego wieku naszej ery. Dokładnie – na panowanie cesarza Septymiusza Sewera, który stamtąd pochodził. Władca faworyzował swoje miasto rodzinne i zapewnił mu rozkwit. Za jego czasów postawiono wspaniały, zachowany do dziś łuk Septymiusza Sewera, przebudowano port, wzniesiono wspaniałe forum. To wtedy właśnie Leptis Magna stało się trzecim najważniejszym miastem w Afryce. Pięć lat po śmierci cesarza poświęcono wspaniałą bazylikę, dziś jeden z najbardziej imponujących zabytków Leptis Magna. Wkrótce potem losy miasta odmieniły się. Okolica zaczęła pustynnieć, a miasto – wyludniać się. Cios spadł na nie w 365 roku, kiedy wschodnim rejonem basenu Morza Śródziemnego wstrząsnęło potężne trzęsienie ziemi (o magnitudzie 8,5). W miasto, częściowo opuszczone, uderzyło wówczas ogromne tsunami. Po tej katastrofie przyszedł okres fatalnych rządów namiestnika Romanusa, które zrujnowały Leptis Magna. W 439 roku Leptis Magna, wraz z innymi miastami Trypolitanii, zostało podbite przez Wandalów. Ich król kazał zniszczyć mury obronne, by mieszkańcy nie mogli kryć się za nimi w razie buntu. Mury zostały co prawda obudowane w następnych wiekach, ale miały już mniejszy obwód. Po okresie bizantyjskim i najazdach Berberów miasto zostało w 642 roku zdobyte przez Arabów. Wkrótce potem ostatecznie podupadło. Aż do początku XX wieku spoczywało zasypane piaskami. Ruiny Timgad. Czym zasłynęło rzymskie miasto w Afryce Północnej? Timgad to ruiny starożytnego rzymskiego miasta w Algierii. Stanowisko zostało w 1982 roku wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Dowiedz się, kto założył Timgad i jak doszło do up... Odkrycie Leptis Magna Dzisiaj słynne ruiny znajdują się na przedmieściach miasta Al-Chums. W czasach nowożytnych zainteresowali się nimi włoscy archeolodzy. Jeszcze przed drugą wojną światową stopniowo odsłonili to, co pozostało z miasta. Odkryli wówczas, że w Leptis Magna zabytek znajduje się – dosłownie – na zabytku. Pod rzymskim amfiteatrem znaleziono bowiem starszy o kilkaset lat punicki cmentarz. Na nim zaś najstarszy przedmiot, na jaki natrafiono w mieście: fragment ceramiki korynckiej z ok. 500 roku p.n.e. W latach 80. Leptis Magna zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Źródło: Brittanica, ImperiumRomanum.pl Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Nim Inkowie stworzyli imperium, swój ślad w Andach odcisnęli Tiahuanaco. Z czego byli znani?
Tiahuanaco prowadzili zaawansowane obserwacje astronomiczne oraz parali się metalurgią. Do perfekcji doprowadzili umiejętność obróbki kamienia. Ich pochodzenie jest nieznane. To od nich najprawdopodobniej pochodzą Indianie Uros, po dziś zamieszkujący pływające trzcinowe wyspy na jeziorze Titicaca.
W tym artykule: Cywilizacja Tiahuanaco, inaczej Tiwanaku Rozwój kultury Tiahuanaco Rolnictwo Tiwanaku Jak wygląda Brama Słońca Tiahuanaco? Kiedy powstała Brama Słońca? Jezioro Titicaca ma ponad osiem tysięcy metrów kilometrów kwadratowych powierzchni i leży na wysokości niemal czterech tysięcy metrów nad poziomem morza. Okolice tego akwenu z jego licznymi wyspami stały się miejscem narodzin i upadku kilku kultur. W tym tej, która pozostawiła nam Bramę Słońca – ogromny monolit, będący symbolem Tiahuanaco. Cywilizacja Tiahuanaco, inaczej Tiwanaku Setki lat przed południowoamerykańskim imperium Inków, na terenach dzisiejszej Boliwii, północnego Chile i południowego Peru, rozwijała się inna cywilizacja. Państwo Tiahuanaco (nazwa z języka keczua) lub Tiwanaku (w języku ajmara) istniało od około 550 do 950 r. n.e. Było jedną z trzech głównych potęg pierwszego tysiąclecia w Andach. Pozostałymi dwoma regionalnymi mocarstwami w tym czasie były Wari i Moche, które kontrolowały terytorium na północ od Tiwanaku w dzisiejszym Peru. Dłużej, bo niemal tysiąc lat, rozwijała się cywilizacja Tiwanaku. Badania archeologiczne datują jej narodziny na III wiek naszej ery, a upadek na wiek XII. Chociaż centrum kultury Tiahuanaco znajdowało się w regionie jeziora Titicaca w dzisiejszym południowym Peru i zachodniej Boliwii, to wpływy kulturowe rozprzestrzeniły się na Boliwię oraz części Chile i Argentyny. Rozwój kultury Tiahuanaco Centralne miasto Tiwanaku w szczytowym momencie zamieszkiwało nawet 40 tysięcy mieszkańców. Głównie rolników, pasterzy lam, rybaków i rzemieślników. W ceremonialnej części osady znajdowała się wielopoziomowa piramida zwana Akapana oraz kompleks świątynny (Kalasasaya). Niektórzy są przekonani, że to jedno ze starożytnych miast, które mieli odwiedzić kosmici. Religia była ważną częścią cywilizacji. W wodach jeziora Titicaca odnaleziono cenne artefakty Tiahuanaco, w tym złote medaliony i kamienne rzeźby. Ikonografia religijna i lokalizacja obiektów sugerują, że ważną rolę w rozwoju tego wczesnego imperium odegrały pielgrzymki. Praktyka pielgrzymek została później przejęta przez cywilizację Inków. Kultura Tiwanaku uległa ogromnej transformacji w okresie około 800 r. n.e. Budownictwo przeniosło się z małych, zwartych budynków do dużych, otwartych przestrzeni publicznych – być może w celu dostosowania się do napływu ludności. Wzmożony ruch ludności można dostrzec, badając artefakty znalezione w wodach w pobliżu Wyspy Słońca. To miejsce leżące około 20 km od stolicy Tiahuanaco, które według archeologów mogło być ostatnim przystankiem pielgrzymów przed wejściem do miasta. Rolnictwo Tiwanaku Mieszkańcy Tiwanaku rozwinęli kulturę opartą na kilku filarach: hodowli lam, rybołówstwie i rolnictwie. Szczególnie pomysłowy był sposób uprawy roli. Tereny ludu Tiahuanaco nie są wymarzonym miejscem do tworzenia rozległych pól uprawnych. W dodatku trudny klimat i gwałtowne zmiany pogody nie sprzyjają rozwojowi rolnictwa. Jednak Tiwanaku wypracowali na to sposób. Ich pola, czy raczej poletka uprawne były specjalnie konstruowanymi kopcami. Spód kopców stanowiły kamienie, na nich dopiero znajdowała się warstwa ziemi. Między takimi spłaszczonymi kopcami prowadzono kanały. Woda zasilała uprawy, ale dawała też im ciepło i ochronę przed gwałtownym spadkiem temperatury. W ciągu dnia nagrzewała się do temperatury od kilkunastu do 20 stopni Celsjusza, by w nocy oddawać ciepło. W ten sam sposób rozgrzewały się też kamienie, które izolowały uprawy od gruntu. Zdarzało się, że kanały zarybiano. A gdy ziemia z kopca osypywała się, nadbudowywało się go bogatym w związki organiczne mułem z kanałów. Jak wygląda Brama Słońca Tiahuanaco? Jednak to imponujące kamienne budowle i pomniki są symbolem kultury Tiwanaku. Tym najbardziej charakterystycznym jest Brama Słońca, monolityczny portal wykuty w jednym bloku andezytu, twardej skały pochodzenia wulkanicznego. Brama została odkryty na głównym dziedzińcu miasta i mogła pierwotnie służyć jako portal do Puma Punku – jednej z najważniejszych publicznych świątyń w mieście. Portal zdobią płaskorzeźby. W środkowej części nadproża znajduje się płaskorzeźba Płaczącego Bóstwa, utożsamianego obecnie z Wirakoczą. Zachowany blok ma wymiary trzy na sześć metrów. Górną część monolitu zdobi skomplikowana płaskorzeźba, przez większość badaczy uznawana za kalendarz. Po obu stronach przejścia znajdują się dwa prostokątne „oczodoły”, które w przeszłości najprawdopodobniej wypełnione były jakimś drogocennym metalem – złotem lub srebrem. Po prawej stronie rzeźbiony fryz jest ukośnie pęknięty. Rewers bramy jest jeszcze bardziej skomplikowany niż jej front. Otwór drzwiowy został tam starannie obrysowany typową dla Tiahuanaco obwódką, która w górnej części rozszerza się i zmienia w charakterystyczne, potrójne „schodki”. Kiedy powstała Brama Słońca? Datowanie Bramy Słońca jest tak samo problematyczne, jak datowanie całego kompleksu ruin Tiahuanaco. Arthur Posnansky, urodzony w Wiedniu, lecz mający polskie korzenie archeolog i jeden z pierwszych specjalistów zajmujących się tamtym obszarem twierdził, że brama liczy nawet kilkanaście tysięcy lat. Współcześni archeolodzy mówią jednak o dwóch tysiącach lat i to w najbardziej optymistycznym przypadku. Nieznane jest również przeznaczenie miasta. Hipotetyczny pozostaje także cel, dla którego wykuto Bramę Słońca. Można tylko domniemywać, że Tiahuanaco było ważnym ośrodkiem kultowym, w którym prowadzono intensywne obserwacje astronomiczne. Większość budowli, w tym Kalasasaya, gdzie znajduje się legendarna brama, zostało zbudowanych zgodnie z kryteriami astronomicznymi. W związku z tym można uznać, iż sama Inti Punku – Brama Słońca – musiała odgrywać jakąś rolę w tych obserwacjach. Wydaje się jednak, że Brama Słońca wcale nie musi być zabytkiem unikatowym i jedynym w swoim rodzaju. Możliwe, że jest jedną z wielu podobnych bram, których w przeszłości w Tiahuanaco mogło być znacznie więcej. Pewno jest jedne – równo przycięte i precyzyjnie obrobione kamienne bloki wskazują na bardzo wysoki poziom rzemiosła tego ludu i kultury, która, po gwałtownym okresie rozwoju, zamilkła na zawsze. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Skanowanie laserowe ujawniło ruiny fortecy sprzed ponad 1500 lat. Znajdowała się w hiszpańskim lesie
Dotychczas naukowcy sądzili, że w jednym z hiszpańskich lasów znajduje się pozostałość po grodzie z epoki żelaza. Najnowsze badania metodą LIDAR wykazały, że w rzeczywistości były to ruiny średniowiecznej fortecy z V wieku.
W tym artykule: Archeolodzy odnaleźli ruiny średniowiecznej fortecy w Hiszpanii Fortyfikację prawdopodobnie zbudowali Wizygoci na pozostałościach celtyckiego grotu Odkrycie może rzucić światło na migracje ludów celtyckich Lidar to niezwykle skuteczna metoda badawcza, która służy do różnego rodzaju pomiarów. Wykorzystuje się ją m.in. w meteorologii i geologii. Za pomocą specjalnego czujnika urządzenie jest w stanie zmierzyć odległość od celu poprzez oświetlanie go światłem laserowym. Mówiąc w uproszczeniu, lidar jest połączeniem lasera z teleskopem, który potrafi wykryć rzeczy niewidoczne gołym okiem. Właśnie dlatego metoda ta znalazła swoje zastosowanie również w archeologii. Archeolodzy odnaleźli ruiny średniowiecznej fortecy w Hiszpanii To właśnie z wykorzystaniem lidaru naukowcom udało się dokładnie zbadać obszar w Gwatemali, na którym kilka tysięcy lat temu rozwijała się potężna cywilizacja Majów. Skaning laserowy ujawnił również system kanałów w pobliżu Machu Picchu oraz 478 starożytnych miejsc ceremonialnych w Meksyku. Archeolodzy odkryli przełomowe fakty dotyczące życia starożytnego plemienia Brytów Icenowie byli plemieniem Brytów z epoki żelaza, którzy zamieszkiwali obszary wschodniej Anglii. W historii zasłynęli heroicznym powstaniem przeciwko Cesarstwu Rzymskiemu, które w 43 roku n.e.... Kilka lat temu szwedzki archeolog odkrył miejsce pochówku legendarnego wodza wikingów. Okazało się, że jego grobowiec znajdował się niedaleko wyspy Wolin, co potwierdził po kilku latach lidar. O nieocenionych zaletach lasera przekonali się ostatnio hiszpańscy naukowcy. Grupa archeologów prowadziła poszukiwania pozostałości grodu z epoki żelaza, który miał znajdować się w lesie w północno-zachodniej Hiszpanii. Wyniki pomiarów wykazały, że w miejscu grodziska wybudowano dużych rozmiarów fortecę, którą otaczał mur obronny o długości ok. 1,2 km. Naukowcy twierdzą, że twierdzę wybudowano w V wieku n.e., w miejscu starożytnej celtyckiej osady. Autorzy nazwali ją Castro Valente. Fortyfikację prawdopodobnie zbudowali Wizygoci na pozostałościach celtyckiego grotu Fortyfikacja została wzniesiona na wzgórzu ok. 16 km na zachód od miasta Santiago de Compostela. Badacze twierdzą, że została wybudowana po tym, jak Cesarstwo Rzymskie utraciło kontrolę nad Półwyspem Iberyjskim. Prawdopodobnie należała do Wizygotów, którzy od 429 roku przejęli kontrolę nad regionem. Archeolodzy sugerują, że mury miały chronić mieszkańców przed innymi germańskimi najeźdźcami. Spoczywający na dnie Bałtyku XV-wieczny okręt wojenny był „pływającą fortecą”. Do kogo należał? Naukowcy twierdzą, że zatopiony w 1495 roku okręt wojenny Gribshunden był niezwykle groźną machiną wojenną. Liczba dział i armat sprawiała, że przypominał bardziej „pływającą forte... Archeolodzy przyznają, że forteca funkcjonowała przez ok. 200 lat, a więc do najazdu Umajjadów. W 711 roku na Półwysep dotarły wojska dynastii kalifów, która panowała nad światem islamu w latach 661–750. Kampania trwała 7 lat, a Arabom udało się podbić prawie całe terytorium dzisiejszej Hiszpanii i Portugalii. Rozpoczął się wówczas okres Maurów i Al-Andalus. Odkrycie może rzucić światło na migracje ludów celtyckich Badacze twierdzą, że forteca jest dowodem na to, jak wczesnośredniowieczne plemiona korzystały ze starożytnych umocnień. Według autorów Castro Valente zostało wybudowane już w IX wieku p.n.e. przez Celtów, którzy zamieszkiwali wówczas ten region. Archeolodzy przypominają, że tak samo robili m.in. Rzymianie w okupowanej przez siebie Brytanii. Wykorzystywali osady i fortyfikacje Celtów i Brytów do tworzenia własnych twierdz i umocnień. Co ciekawe, wiele plemion celtyckich po inwazji Anglosasów uciekało m.in. w regiony francuskiej Bretanii lub hiszpańskiej Galicji. W regionach tych w przeszłości odnajdywano już pozostałości po Brytach. Archeolodzy twierdzą, że ich odkrycie może pomóc zrozumieć migracje tych starożytnych ludów oraz historię ich osadnictwa poza Wielką Brytanią. Źródło: Cuadernos de Arqueología de la Universidad de Navarra Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Najstarsze miasto świata. Qaramel w Syrii mogło powstać nawet 14 tys. lat temu
Mieszkańcy osiedla Qaramel nigdy nie splamili się pracą na roli czy hodowlą. Mimo to stworzyli kulturę dalece przewyższającą zdobycze współczesnych im rolników i pasterzy. Najstarsze miasto świata odkryła polsko-syryjska ekspedycja archeologiczna.
W tym artykule: Najstarsze miasto świata Qaramel – miasto budowniczych Jak wyglądało życie w Qaramel? W co wierzyli mieszkańcy Qaramel? Sukces polskiej archeologii Jaką sztukę rozwijali mieszkańcy Qaramel? Najstarsze miasto świata Qaramel leży na terenie dzisiejszej Syrii, w miejscu przecinania się najdawniejszych szlaków komunikacyjnych. Dowody zebrane przez polskich archeologów potwierdzają nieprzerwane zasiedlenie tego miejsca od co najmniej 12 tys. lat p.n.e. Qaramel składało się z wydzielonych okręgów, z których każdy należał prawdopodobnie do jednej grupy rodzinnej. Serce każdej z takich rodowych „dzielnic” stanowiła wieża. Wokół niej stawiano domy wraz z zapleczem gospodarczym. Domostwa qaramelczyków, budowane z kamienia i mady, trudno nazwać prymitywnymi. Były obszerne, dwuizbowe, z paleniskiem i wewnętrznymi ściankami działowymi. Najstarsze miasto świata – Znamy również inne osady z podobnego okresu. Są to m.in. osady kultury Jomon w Japonii, a także kilkanaście osad z terenów Chin Środkowych. Wspólnie zalicza się je do najstarszych świadectw zorganizowanego bytowania Homo sapiens. Żadna z nich nie może się jednak pochwalić tak spektakularnymi przejawami wysokiej kultury jak to, co znaleźliśmy w Syrii – mówi prof. Ryszard F. Mazurowski z Uniwersytetu Warszawskiego. Naukowiec prowadzi badania wykopaliskowe na stanowisku archeologicznym w Qaramel z ramienia Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. – Największe skupisko domów z japońskiej kultury Jomon liczyło zaledwie 14 prymitywnych, jednoizbowych półziemianek – dodaje prof. Mazurowski. W Azji, Ameryce Północnej, Ameryce Środkowej i Ameryce Południowej początki osadnictwa tego typu (co nie znaczy, że równie okazałego) są znacznie późniejsze. Pochodzą dopiero z końca VIII tysiąclecia p.n.e., a więc ok. 3 tys. lat po Qaramel. W Europie (Tesalia i Argolid w Grecji, strefa nadczarnomorska) najstarsze osady neolitu przedceramicznego są datowane na VII tysiąclecie p.n.e. Odkryto fragment tronu króla Salomona? Archeolodzy odnaleźli tajemnicze płytki z kości słoniowej opisywane w Biblii Zaskakujące odkrycie dotyczy fragmentów boazerii. Archeolodzy uważają, że płytki mogą pochodzić z czasów Pierwszej Świątyni w Jerozolimie zniszczonej w 587 r. p.n.e. Qaramel – miasto budowniczych Odkrywane wcześniej na Bliskim Wschodzie wsie, w których można prześledzić ewolucję osadnictwa od kultury łowców i zbieraczy do kultury neolitu przedceramicznego, były o wiele młodsze od naszego znaleziska. Kamienna wieża z murem obronnym Jerycha (uznawanego za najstarszą nieprzerwanie istniejącą osadę na świecie) w świetle danych archeologicznych jest młodsza od wież w Qaramel. Podobnie jest w przypadku innych stanowisk: Tell Mureybet nad środkowym Eufratem, Zawi Chemi na obszarze północnej Mezopotamii, Nemrik 9, Tell Mlefaat, osady w Hallan Chemi w dorzeczu górnego Tygrysu. Nieco młodsze, bo datowane na koniec X i IX tysiąclecia p.n.e., jest też Göbekli Tepe w rejonie Taurusu. Te dwa najbogatsze na Bliskim Wschodzie pod względem rozwoju kultury materialnej, architektury monumentalnej i sztuki stanowiska niezbyt przystają do powszechnie akceptowanego w światowej nauce modelu ewolucji kulturowej. Ich rozwój przypada chronologicznie na stadium neolitu przedceramicznego. W trakcie prac wykopaliskowych nie znaleziono jednak śladów uprawy zbóż ani udomowienia zwierząt. Wynika z tego, że niezwykle wysoko rozwiniętą kulturę Qaramel i Göbekli Tepe przewyższającą swoim poziomem wszystkie współczesne im osady, wytworzyli myśliwi i zbieracze reprezentujący teoretycznie „wsteczny” model gospodarki, właściwy kulturze paleolitycznej. Wykopaliska pokazują, że żyjąca w Qaramel przedneolityczna społeczność opanowała zaawansowane techniki budowlane, a jej dzieła sztuki i architektura budzą podziw do dziś. Jak zdołali tego dokonać? Wydaje się, że kluczem do sukcesu było niezwykle korzystne usytuowanie osady – nad terasą zalewową w dolinie rzeki Kueik, na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych. Od zarania dziejów wędrowali tędy ludzie zmierzający z Mezopotamii do Anatolii czy na wybrzeże lewantyńskie. Tędy wiodła jedna z najstarszych dróg handlowych świata – szlak kupców mezopotamskich, potem odnoga Jedwabnego Szlaku. Qaramelczycy z pewnością znali odległe krainy, w tym oddalone o 180 km wybrzeże morza. Zapewne stamtąd pochodzi odnaleziona na wykopaliskach plakietka z przestawieniem kobiety ośmiornicy. Z kolei paciorek z samorodka miedzi i paciorki z malachitu świadczą o kontaktach z Anatolią. Jak wyglądało życie w Qaramel? Krajobraz roztaczający się wokół Qaramel 13 tys. lat temu nie różnił się znacznie od obecnego. Tak jak i dziś rosły tu dzikie drzewa owocowe (migdał, czereśnia karłowata i czereśnia mahleb, tamaryszek, śliwka syryjska, figa i pistacja), a także wiele roślin strączkowych – wyka, groszek, soczewica. Na łąkach kłosił się dziki jęczmień i dwie odmiany pszenicy. Taka zasobna w pokarm okolica przyciągała liczne zwierzęta, które z kolei padały łupem mieszkańców osady. Z analizy odnalezionych szczątków kostnych wynika, że qaramelczycy byli wszechstronnymi myśliwymi. W ich jadłospisie przeważały owce i kozy, ale trafiały się też tury, jelenie, gazele. Nie gardzili koniowatymi średniej wielkości (najpewniej były to onagery i osły afrykańskie), a czasem jadali też ssaki mięsożerne (lisy, jeże). Zapewne nie musieli się po obiad wyprawiać daleko, bo zabite zwierzęta były do osady przynoszone w całości. Upolowaną zwierzynę dzielono i wędzono nad paleniskami na podwórkach. Dowodem na to są znalezione przez polskich archeologów „komplety” kości zwierząt, łącznie z kośćmi kończyn. Obok takiego paleniska wkopywano drewniane słupki, wieszano na nich drążek, a na nim połcie mięsa. Wędzenie odbywało się w twardym i aromatycznym drewnie owocowym. Wiemy o tym, ponieważ w paleniskach znaleziono biały popiół. Paleniska opalane chrustem bądź zwykłym drewnem, które dawało czarny popiół, służyły tylko do ogrzewania domostw oraz gotowania strawy. Za naczynia służyły na co dzień duże, płaskie kamienie, które rozgrzewano w ogniu, a potem pieczono na nich mięso. Meksyk: w zatopionej 8 tys. lat temu jaskini znaleziono szczątki człowieka. Odkrycie może nie zostać zbadane do końca Meksyk słynie ze starożytnych odkryć archeologicznych. Tym razem nurkujący archeolog trafił pod wodą na szkielet, który może liczyć nawet 8 tys. lat. Prawda o jego wieku może pozostać ta... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/meksyk-w-zatopionej-8-tys-lat-temu-jaskini-znaleziono-szczatki-czlowieka-odkrycie-moze-nie-zostac-zbadane-do-konca-c3a9251.jpg" width="938" height="626" alt="Meksyk: w zatopionej 8 tys. lat temu jaskini znaleziono szczątki człowieka. Odkrycie może nie zostać zbadane do końca" title="Meksyk: w zatopionej 8 tys. lat temu jaskini znaleziono szczątki człowieka. Odkrycie może nie zostać zbadane do końca" /> Przy większych uroczystościach jadło serwowano w kamiennych misach i kociołkach. Oprócz ziaren dzikich zbóż mielonych na kamiennych żarnach prawdopodobnie przygotowywano też z gotowanego grochu, soczewicy czy owoców rodzaj gęstych past typu humus, z których potem np. pieczono placki. Z migdałów, orzechów i ziół robiono pasty typu pesto. Do ucierania służyły moździerze i kamienne misy (rodzaj prehistorycznych makutr). W domach używano też małych kamiennych siekierek, które prawdopodobnie pełniły funkcję dzisiejszych tasaków. Naczynia i sprzęt kuchenny wyrabiano z bazaltu, mułowca wapniowego, chlorytu. Sporadycznie trafiają się egzemplarze z wapienia. Wszystkie są starannie wykonane, zdobione i duże – mają do 35 cm średnicy. Prof. Mazurowski przypuszcza, że mięso przyprawiano ziołami, a nawet solą pochodzącą ze znajdujących się nieopodal wychodni. W warunkach takiej obfitosci pozywienia ryby z pobliskiej rzeki stanowiły już tylko uzupełnienie urozmaiconej diety. W co wierzyli mieszkańcy Qaramel? Mając wyjątkowo dogodne zaplecze ekonomiczne, przedneolityczni sybaryci zdecydowali, że warto tu pozostać na dłużej. To dlatego starannie rozplanowali osadę z monumentalna wieżą. – W okresach zagrożenia budowla ta dawała ludziom schronienie – wyjaśnia prof. Mazurowski. – Tam zbierała się rada starszych, tam odprawiano rytuały. Z datowania węglem 14C wynika, że Qaramel jest najstarszym ośrodkiem zorganizowanego kultu, którego początki sięgają przynajmniej 10 500 lat p.n.e. Odkrycia wskazują, że jeszcze głębiej – tak dosłownie, jak i w przenośni. Pod fundamentami najstarszej wieży przedneolitycznej archeolodzy znaleźli ślady owalnej konstrukcji słupowej z dwoma paleniskami w środku, datowane na okres epipaleolityczny (13 200–10 900 lat p.n.e.). To pozwala sądzić, że mieszkańcy osady już wtedy mieli świadomość kultowego charakteru tego miejsca. Stąd następnych 5 wież usytuowali jedna na drugiej, każda kolejna wznosząc na pozostałościach poprzedniej. W fundamentach jednej z nich znaleziono szczątki ludzkie, natomiast w murach najmłodszej złożono razem pięć ludzkich czaszek. Czyżby wielkie przedsięwzięcia wymagały swoistego „depozytu fundacyjnego”, czyli ofiary ludzkiej? Można tak przypuszczać. Qaramelczycy zwyczajowo umieszczali pod podłoga domów bądź w wymurowanych przed nimi ławach figurki, czaszki turów lub gazel. Rytualne pochówki turów, przedstawianie zwierząt tak niebezpiecznych jak wąż i pantera, podkreślanie cech płciowych w figurach ludzi pozwalają przypuszczać, że oddawali cześć siłom natury. Najpewniej czcili też przodków, na co wskazują znalezione przez archeologów szczątki, którym pośmiertnie odjęto głowy i pochowano je w innym miejscu. Więcej o narodzinach religii przeczytasz tutaj. Sukces polskiej archeologii Polscy archeolodzy mogą mówić o prawdziwym szczęściu. Nikomu przed nimi nie udało się odsłonić tak doskonale zachowanej osady reprezentującej nieprzerwane przemiany kultury ludzkiej od stadium gospodarki myśliwsko-zbierackiej do rolniczo-hodowlanej, będącej do dnia dzisiejszego podstawa rozwoju cywilizacyjnego Starego i Nowego Świata. Badania powierzchniowe prof. Ryszarda Mazurowskiego rozpoczęły się w 1998 roku. Już rok później pod jego kierownictwem ruszyła posko-syryjska wyprawa archeologiczna. Odkryto wówczas pięć opisanych wyżej wież, a w pobliżu ślady po 90 domostwach, świątyniach i paleniskach. Zdaniem prof. Mazurowskiego, zdumiewające jest to, że mieszkańcy Qaramel przez cały okres jej rozwoju nie przekroczyli progu gospodarki wytwórczej, pozostając myśliwymi i wyspecjalizowanymi zbieraczami. Mimo to (a może właśnie dzięki temu) ich kultura i sztuka reprezentowały poziom o wiele wyższy niż odpowiedniki tworzone przez współczesnych im mieszkańców pierwszych na Bliskim Wschodzie osad o gospodarce rolniczo-hodowlanej. Czyżby to niespotykany nigdzie indziej nadmiar wolnego czasu kazał przedneolitycznym łowcom wznosić domy z kamienia i ozdabiać je płaskorzeźbami? Największy wieloryb. Poznajcie płetwala błękitnego, który waży tyle, co 30 słoni Największy wieloryb to bez wątpienia płetwal błękitny. Ile waży wieloryb zaliczany do tego gatunku? Jego masa sięga 190 ton. Rozmiary wieloryba też budzą podziw. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najwiekszy-wieloryb-poznajcie-pletwala-blekitnego-ktory-wazy-tyle-co-30-sloni-fot-getty-images-d83f07d.jpg" width="938" height="623" alt="Największy wieloryb. Poznajcie płetwala błękitnego, który waży tyle, co 30 słoni (fot. Getty Images)" title="Największy wieloryb. Poznajcie płetwala błękitnego, który waży tyle, co 30 słoni (fot. Getty Images)" /> Jaką sztukę rozwijali mieszkańcy Qaramel? Jaka by nie była przyczyna, domostwa qaramelczyków zupełnie nie pasują do naszych wyobrażeń o codzienności człowieka z wczesnego neolitu. – Ich życie wolne było od trosk typowych dla epoki, w której udomowienie zwierząt i roślin przykuło człowieka do ziemi i uczyniło go jej niewolnikiem. Zdobywanie pożywienia nie zajmowało „obywatelom” Qaramel wiele czasu. Mieli go zatem dość, by oddawać się przedsięwzięciom budowlanym, rzemiosłu, sztuce i rozwijaniu obrzędów – opowiada prof. Mazurowski. Mieszkańcy osady przywiązywali wielką wagę do estetyki. Znaleziono m.in. puzderka do farb i miniaturowe naczynia z rozcieraczami do barwników. Stąd wiemy, że ludzie z osady posługiwali się paletą przynajmniej sześciu kolorów i chętnie malowali swe ciała. Niemal każdy przedmiot wydobyty przez badaczy z ziemi jest bogato zdobiony. Zwinięte zgeometryzowane węże, skolopendry, ptaki, pantery, tańczące postaci upiększają naczynia, sprzęty, a nawet… prostowniki do strzał. Dekoracja każdego że znalezionych przyrządów jest inna, jak gdyby każdemu myśliwemu zrobiono prostownik na indywidualne zamówienie. Na jednym przedstawiono cała scenę rodzajowa z ludźmi i drzewami.
Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: ruiny zamków, opustoszałe szpitale, pustostany i mroczne lasy, w których straszy
Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce, czyli jakie? Nad Wisłą znajdziemy wiele ruin zamków, opustoszałych szpitali, a nawet komisariatów, które od lat skrywają mroczne tajemnice i cieszą się sporym zainteresowaniem, szczególnie w okresie Halloween. Oto 10 z nich.
W tym artykule: Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Ruiny zamku w Ogrodzieńcu Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Łysa Góra Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Las w Witkowicach Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Diablak Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Komisariat w Konstancinie-Jeziornie Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Dom na ulicy Kosocickiej w Krakowie Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Zamek w Niedzicy Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Szpital psychiatryczny w Owińskach Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Skała Czarownic w Beskidzie Małym Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Kamienica na ulicy Wilczej w Warszawie Filmy o nawiedzonych domach Strach ma wielkie oczy – mawiają nasze mamy i babcie. Fakt, to co z reguły wydaje nam się groźne i niebezpieczne, w rzeczywistości bywa mniej wyolbrzymione. Na mapie Polski znajdziemy jednak kilka miejsc, w których strach naprawdę ma wielkie oczy. Mowa tu o opustoszałych zamkach, szpitalach, domach, a także mrocznych lasach czy górskich szczytach, które na samą myśl wywołują gęsią skórkę. Przeważnie łączy je tragiczna lub tajemnicza historia, zawsze związana z ludzkim cierpieniem. Zapraszamy na wycieczkę mrocznymi miejscami w Polsce. Nawiedzone miasta w USA. Atrakcje tylko dla odważnych Krwawe potyczki, mroczne praktyki, przerażające cmentarze i nie tylko – zapraszamy na spacer po ciemnej stronie Ameryki. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/7f98f20fe68003d6414873e5c510b0cd60ebe4f3-02d5d02.jpeg" width="938" height="606" alt="Historia tych miejsc sprawia, że w świadomości wielu pozostały zawieszone między życiem a śmiercią (fot. Getty Images)" title="Historia tych miejsc sprawia, że w świadomości wielu pozostały zawieszone między życiem a śmiercią (fot. Getty Images)" /> Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Ruiny zamku w Ogrodzieńcu Ranking na „najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce” otwiera Zamek Ogrodzieniec. To jedna z największych atrakcji Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Nie każdy zdaje sobie sprawę z tego, że majestatyczne ruiny są jednym z najbardziej aktywnych paranormalnie miejsc w Polsce. Jak głosi legenda, dziedzińca zamku strzeże piekielny czarny pies. Pod taką postacią ma ukazywać się kasztelan Stanisław Warszycki, XVII-wieczny władca zamku. W historii zapisał się jako krwawy rządca, który nie szczędził tortur swoim poddanym. Zdaniem okolicznych mieszkańców, zjawa najczęściej pojawia się podczas księżycowych nocy. Wtedy też na dziedzińcu zamku można usłyszeć dźwięk drewnianego kołowrotka i głosy biesiadujących w karczmie rycerzy. Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Łysa Góra Szczyt zlokalizowany w majestatycznych Górach Świętokrzyskich to najsłynniejsze miejsce spotkań czarownic. Jak głosi legenda, kobiety parające się czarną magią zbierały się tam w burzliwe noce i do spółki z diabłami odprawiały prastare rytuały. Wszystko po to, by zaszkodzić miejscowej ludności. Miejscowi bali się nawet spoglądać w kierunku szczytu, a co dopiero zbliżać się do niego. Wykorzystując okres względnego spokoju, na Łysej Górze wzniesiono klasztor. Wtedy też zaczęto nazywać to miejsce Górą Świętego Krzyża. Legenda głosi, że diabły kilkukrotnie próbowały niszczyć obiekt, za każdym razem nieskutecznie. Miejscowi twierdzą, że nawet dziś można wyczuć tam działanie negatywnej energii, a wielu turystom odwiedzającym klasztor towarzyszy trudne do wytłumaczenia uczucie niepokoju. Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Las w Witkowicach Nawiedzone lasy w Polsce to miejsca wyjątkowo tajemnicze, którym towarzyszy niepokojąca historia. Jedna z najmroczniejszych dotyczy lasu w podkrakowskich Witkowicach. Okoliczni mieszkańcy opowiadają, że to ponure miejsce od zawsze przyciągało samobójców. Dlaczego osoby chcące zakończyć swoją ziemską egzystencję wybierały właśnie ten las? Być może ze względu na to, że tworzona przez drzewa gęsta zasłona sprawiała, że nikt nie mógł przeszkodzić im w ich zamiarach, a być może wynika to z działalności mrocznej siły. Najbardziej przerażająca opowieść związana z tym miejscem dotyczy grupy 9 studentów, którzy w październiku 2001 roku świętowali tam rozpoczęcie roku akademickiego. Następnego dnia żaden z nich nie wrócił do domu. Miejscowa policja początkowo miała bagatelizować sprawę, więc mieszkańcy wzięli sprawy w swoje ręce. Prowadzone poszukiwania nie przyniosły jednak rezultatów. Młodzi ludzie jakby zapadli się pod ziemię. Do dziś nie wiadomo, co wówczas wydarzyło się w witkowickim lesie. Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Diablak Najwyższy szczyt masywu Babiej Góry zasłynął jako miejsce, w którym pogoda zmienia się jak w kalejdoskopie. Obecne tam ekspozycje sprawiają też, że jest to najtrudniejsza do zdobycia góra Beskidu Żywieckiego. Wypadki zdarzają się tam każdego roku, niektóre tragiczne w skutkach. Okoliczni mieszkańcy twierdzą jednak, że nieszczęścia, do których dochodzi w drodze na szczyt Diablaka, wynikają z działalności sił niepochodzących z tego świata. Podobno babiogórskie lasy są zamieszkane przez nieczystą siłę. Niektórzy mówią o rozpływającym się niczym mgła czarnym koniu. Inni twierdzą, że masyw jest królestwem leśnych skrzatów, które wyprowadzają nieostrożnych piechurów na manowce. Istnieje też legenda o odbywających się na szczycie sabatach czarownic. To wszystko brzmi jak fragment baśni, nie należy zatem dziwić się, że dziś mało kto dziś wierzy w ludowe opowieści. Nigdy jednak nie udało się wyjaśnić przyczyny katastrofy z 1963 roku, kiedy przy idealnej pogodzie na Diablaku rozbił się śmigłowiec. Nie wiadomo też, dlaczego 6 lat później samolot pasażerski zboczył z kursu i uderzył w pobliską Policę. Być może jednak w opowieściach tkwi ziarnko prawdy. Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Komisariat w Konstancinie-Jeziornie Wymieniając straszne miejsca w Polsce, nie można pominąć byłego komisariatu w Konstancinie-Jeziornie. Miejscowi nie bez powodu omijają szerokim łukiem budynek zlokalizowany na ulicy Niecałej. Jak głosi legenda, miejsce to jest nawiedzane przez niebieskiego upiora – ducha byłego oficera. Mówią o tym nie tylko mieszkańcy, ale także funkcjonariusze, którzy pełnili tam służbę. Paranormalne zjawiska mają mieć związek z historią tego miejsca. W latach 50. XX wieku obiekt należał do Urzędu Bezpieczeństwa. Na piętrze mieściło się biuro przesłuchań. Mając na uwadze metody ówczesnej władzy, nie ma wątpliwości, że dochodziło tam do okrutnych tortur, które niejednokrotnie prowadziły do śmierci zatrzymanych. Największych zbrodni miał dopuścić się jeden oficer, którego duch do dziś przechadza się korytarzami komisariatu. Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Dom na ulicy Kosocickiej w Krakowie Nawiedzone domy w Polsce to wyjątkowo przerażające miejsca. Jeden z najstraszniejszych stoi w Krakowie, na ulicy Kosocickiej. Badacze tego miejsca twierdzą, że jest ono wyjątkowo aktywne. Nocą można usłyszeć tam krzyki i wyraźnie czuć obecność złej energii. Na temat historii tego miejsca nie wiadomo zbyt wiele. Mówi się, że na terenie, gdzie teraz stoi dom, w dawnych czasach okolicznym chłopom ukazywał się szatan. Najczęściej jednak wspomina się o morderstwie, którego na swoim bracie miał dopuścić się chory umysłowo mieszkaniec tajemniczego domu. Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Zamek w Niedzicy Kolejny po Ogrodzieńcu nawiedzony zamek w Polsce mieści się w Niedzicy. Niektórzy twierdzą, że każdej nocy, na jego dziedzińcu pojawia się postać białej damy. Podobno jest to duch Uminy – zamordowanej pod drzwiami kaplicy córki inkaskiego wodza Tupaca Amaru II i węgierskiej arystokratki. Jak głosi legenda, za każdym razem, gdy pojawia się zjawa, w okolicach zamku wieje porywisty wiatr, a każdego, kto ujrzy białą damę, czeka wielkie nieszczęście. Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Szpital psychiatryczny w Owińskach Opuszczone szpitale psychiatryczne wzbudzają wyjątkowo silny niepokój. Jedno z najbardziej przerażających takich miejsc zlokalizowane jest w odległości kilkunastu kilometrów od Poznania. Szpital otwarto 1838 roku, w budynku dawnego klasztoru cystersów. W czasie II wojny światowej wojska hitlerowskie zajęły budynek, a żołnierze bezlitośnie wymordowali wszystkich pensjonariuszy. Placówka została ostatecznie zamknięta w 1993 roku i od tego czasu budynek stoi pusty. Okoliczna ludność wspomina o niepokojących odgłosach, dobywających się z tego miejsca. Z wnętrza ma dobiegać płacz dzieci, a w oknach pojawiają się trudne do wytłumaczenia rozbłyski świetlne. Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Skała Czarownic w Beskidzie Małym Skała Czarownic, zlokalizowana w pobliżu szlaku prowadzącego na szczyt Magurki Wilkowieckiej, to kolejne miejsce o niepokojącej historii. Jedna z legend głosi, że ukrywał się tam Wojciech Bulak ze Spytkowic, rozbójnik okradający kupców przemierzających Cysarkę. Bulak miał związać się z dwiema okolicznymi znachorkami, które dysponowały dużą wiedzą na temat stanu posiadania swoich pacjentów. Najbogatsi byli okradani. Pewnej nocy, zbójeckie trio okradło kościół św. Michała w Wilkowicach. Pod naciskiem duchownych wzmożono poszukiwania rabusia. Pojmany Bulak został stracony w 1709 roku, w trakcie publicznej egzekucji w Żywcu. Torturowany, nie wydał swoich wspólniczek, które podobno zabrały skarb i rozpłynęły się w powietrzu. Wygląda jednak na to, że duchy zbójcy i jego dwóch kochanek przetrwały. W 1890 roku tym szlakiem szedł do Wilkowic żebrak. Na skale, dziś zwanej Skałą Czarownic, zobaczył blask ognia. Podszedł bliżej i zobaczył dwie stare kobiety i starego mężczyznę, wypowiadających niezrozumiałe zaklęcia. Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce: Kamienica na ulicy Wilczej w Warszawie Nie wszystkie przerażające miejsca znajdują się na odludziu. Najlepszym tego przykładem niech będzie fakt, że mieszkanie na pierwszym piętrze kamienicy na ul. Wilczej w Warszawie od lat uchodzi za nawiedzone. Mówi się, że żaden lokator nie może zostać tam na dłużej. W pokojach słychać mrożące krew w żyłach odgłosy, a na ścianach pojawiają się ślady krwi. Według jednej z legend, miejsce to nawiedza duch studenta, który przed laty popełnił tam samobójstwo. Do tragicznych wydarzeń dochodziło tam jednak wcześniej, więc niewykluczone, że w kamienicy od dawna bytuje demoniczna siła. Filmy o nawiedzonych domach Na przestrzeni lat nawiedzone miejsca – w szczególności domy – zainspirowały wielu reżyserów i scenarzystów do nakręcenia filmów o tej tematyce. Poznaj produkcje, które cieszą się największą popularnością wśród kinomaniaków: „Duch” (1982), reż. Tobe Hooper, „Nawiedzony” (1995), reż. Lewis Gilbert, „Inni” (2001), reż. Alejandro Amenábar, „1408” (2007), reż. Mikael Håfström, „Kobieta w czerni” (2012), reż. James Watkins, „Crimson Peak. Wzgórze krwi” (2015), reż. Guillermo del Toro. Artykuły, które mogą cię zainteresować: Relacje o spotkaniach z duchami mają swoje naukowe wytłumaczenie Zaskakująco wielu ludzi wierzy w duchy. Badanie przeprowadzone w 2017 roku przez Chapman University wykazało, że aż 52% Amerykanów wierzy, że duchy mogą nawiedzać ludzi! Mało tego, liczb w... Czy wiedźmini istnieli naprawdę? Tak w dawnej Polsce zwalczano upiory „Wiedźmin” to dziś nie tylko książki, ale też gry komputerowe, seriale i inne gadżety osadzone w świecie stworzonym przez Andrzeja Sapkowskiego. Czy słynny Geralt z Rivii miał swoich p... Sri Lanka: 9-latka ofiarą egzorcyzmów Mała dziewczynka ze Sri Lanki nie przeżyła brutalnych „egzorcyzmów”, które według lokalnych wierzeń miały wypędzić z niej „złe duchy”.
Zobacz, jak natura odzyskuje to, co zabrał jej człowiek. Opuszczone miejsca na zdjęciach
Pokryta chwastami szklarnia z kutego żelaza, obok zabitego deskami zamku w Belgii, może zatrzymać na chwilę nielicznych zwiedzających. Ale francuski fotograf Jonathan „Jonk” Jimenez właśnie w takich miejscach – przez lata opuszczonych i zdziczałych – poszukuje prawdziwego piękna. Odwiedził już ponad 700 zapomnianych miejsc.
– To zardzewiały budynek z wybitymi oknami, ale wciąż jest piękny. Lubię znajdować piękno tam, gdzie myśli się, że nie można go znaleźć – wyjaśnia Jimenez. Po podróży do ponad 700 opuszczonych miejsc w 33 krajach na czterech kontynentach, Jimenez opublikował swoje zdjęcia w książce Naturalia: Reclaimed by Nature. ZOBACZ GALERIĘ >>> Swoją pracę Jimenez zaczął od dokumentowania pracy artystów graffiti w Barcelonie, którzy wykorzystywali opuszczone punkty miasta jako swoje płótno. Sam także próbował swoich sił jako artysta uliczny, stąd pseudonim. Po powrocie do rodzinnego Paryża, Jimenez zaczął odkrywać zapomniane zakamarki miejskiego świata, wspinając się po dachach, przedzierając przez tunele metra i spędzając dni pod ziemią w miejskich katakumbach. Teraz skupia się na odkrywaniu takich tajemniczych miejsc poza miastem. Dla tych, którzy chcieliby odwiedzić takie opuszczone miejsca samodzielnie, Jimenez ma radę, aby dobrze się zastanowili. Do wielu z nich można dotrzeć tylko przy odrobinie ryzyka, ale inne wymagają prawdziwego wtargnięcia. Kiedy Jimenez odwiedzał browar na północy Francji, wywęszył go pies, a jego ujadanie zaalarmowało ochronę. Ta z kolei wezwała policję. – Jest to wykroczenie w tym sensie, że większość miejsc jest własnością prywatną, ale jest to wtargnięcie bez włamania się lub zmuszania do czegokolwiek. W 99 proc. przypadków inni zdają sobie sprawę z tego, że jesteśmy tylko fotografami i nas odsyłają. Ten [strażnik] musiał mieć zły dzień – opowiada o tym incydencie Jimenez. Kontynuując swoje dążenie do zobaczenia niewidocznego, Jimenez sfotografował najróżniejsze miejsca: od zapomnianej radzieckiej bazy wojskowej na Białorusi, po zarośnięty zamek w Chorwacji. Zamiast badać historię tych miejsc, prace Jimeneza rejestrują konkretny moment upływającego czasu. Rozkładające się budynki przypominają nam o nieuniknionym procesie historii. W końcu dziki świat odzyskuje to, co kiedyś nazywał swoim. – Niektórzy ludzie widzą w tym coś bardzo mrocznego, na przykład jak wyglądałby świat po apokalipsie. Ale ja lubię pokazywać, że natura jest silniejsza niż człowiek. W końcu natura wygra – mówi „Jonk”. Źródło: NationalGeographic.com: See nature reclaim these abandoned places
Czy ruiny mogą być piękne? TAK! Przekonasz się, oglądając te niezwykłe zdjęcia z Hawany [GALERIA]
Michael Eastman udowadnia, że zdjęcia architektury nie muszą być nudne, i zabiera nas w fotograficzną podróż po Hawanie w poszukiwaniu minionego piękna.
Ślady minionego piękna Wyobraź sobie, że spacerujesz jedną z uliczek magicznej Hawany. Zaglądasz przez przybrudzoną szybę starej kamienicy. Ze ściany odpada tynk, pod sufitem wisi nadłamana sztukateria, która ma przypominać dawny blask. Masz wrażenie, że ktoś opuszczał to miejsce zbyt pospiesznie. Chciałbyś wejść. Swoją ciekawość postanowił zaspokoić Michael Eastman. Do środka wszedł z aparatem fotograficznym na szyi. To, co zobaczył przerosło jego oczekiwania. -Takiej scenografii nie da się chyba podrobić. Łatwiej podrabiać dolary – pisze o pracach Eastmana jeden z internautów. Podróż w czasie Hawana to zresztą bardzo fotogeniczne miejsce. Eklektyzm, bieda, elegancja - wszystko to decyduje o jego niebywałym uroku. Hawana jakby zatrzymała się w czasie. - W ciągu kilkunastu lat, od czasu mojej pierwszej wizyty na Kubie, niewiele zmieniło się na lepsze. Wydaje się, że podjęto próby rewitalizacji budynków, z marnym jednak skutkiem ze względu na brak funduszy – opowiada fotograf. - Poprawił się natomiast system transportu, na ulicach pojawiły się nowoczesne autobusy. Nie zmienili się – na szczęście – ludzie. Wciąż są wspaniali, jak wtedy, kiedy po raz pierwszy przybyłem tu w grudniu 1999 r. Niektóre, znane z jego fotografii, miejsca, zniknęły z architektonicznej mapy miasta. Mistrz kadru Eastman udowadnia, że zdjęcia architektury mogą wzruszać. Oglądającym jego zdjęcia udziela się dekadentyzm - fotografuje przecież ślady minionego piękna, obrócone w ruinę dzieła sztuki. Od czterech dekad penetruje zakamarki takich miast, jak Hawana, Paryż, Rzym czy Nowy Orlean. Dokumentuje głównie elewacje budynków i ich wnętrza. To architektura gra pierwsze skrzypce na jego zdjęciach. Brzmi nudno? Nic podobnego. Fotograf ma niezwykłą umiejętność wydobywania duszy z kształtów i faktur. Kolory postrzega okiem malarza. Tylko on, fotografując budynki, potrafi snuć tajemnicze opowieści. Choć jest samoukiem, zyskał miano jednego z czołowych fotografów w swojej dziedzinie. Jego zdjęcia pojawiły się w takich magazynach, jak Time, Life czy American Photographer. Można było oglądać je w największych amerykańskich galeriach, m.in. w The Metropolitan Museum of Art, The Art Institute w Chicago czy Los Angeles County Museum of Art. Album Havana można kupić tutaj. Więcej na stronie fotografa.
26 kwietnia 1986 miała miejsce największa katastrofa w dziejach elektrowni jądrowych. To wydarzenie do dziś rozpala wyobraźnię.
Czarnobylska Strefa to według miesięcznika Forbes „najbardziej egzotyczne miejsce turystyczne na Ziemi”. Bardziej egzotyczne niż Antarktyda, Wyspy Galapagos czy nawet stolica Korei Północnej Pjongjang. Ale egzotyka ma swoją cenę, nawet tuż obok ukraińskiej stolicy. W prostej linii to tylko 60 km od rozświetlonego i rozbawionego, trzymilionowego Kijowa. W praktyce półtorej godziny jazdy powiatowymi drogami. Strefa to jedno z najbardziej tajemniczych i niebezpiecznych miejsc na ziemi. Tajemniczych, gdyż nikt tak naprawdę nie wie, czym grozi. Tego niebezpieczeństwa nie widać, nie można złapać ani odepchnąć. Czarnobylska Strefa to ponad 2 tys. km2, z których ponad połowę przed katastrofą porastały gęste lasy ukraińskiego Polesia. Mniejszą część stanowiły pola uprawne, jeszcze teraz dające się odróżnić w krajobrazie. Całość położona w jednym z najbardziej malowniczych rejonów naszej części Europy: na wschodnim końcu poleskich bagien, u ujścia Prypeci do Dniepru. Kilkadziesiąt kilometrów dalej na południe, w dół Dniepru, wpada do niego jeszcze jedna rzeka, Desna. A pomiędzy ujściami Prypeci i Desny znajduje się ogromny sztuczny zbiornik wodny, powstały w połowie lat 60. przez przegrodzenie Dniepru zaporą Kijowskiej Elektrowni Wodnej. Gigantyczny obszar rekreacyjny. Z jednym nieprzyjemnym zastrzeżeniem. Zapora zagradzała i zagradza drogę radioaktywnym zanieczyszczeniom, które dostały się do Prypeci w okolicy Czarnobyla i spływają rzeką w dół, do Dniepru. Co prawda na zaporze nie odnotowano zwiększonego promieniowania, ale na przykład i łowienie, i spożywanie ryb ze Zbiornika jest w Kijowie surowo zabronione. Droga do samej Strefy prowadzi na północ od Kijowa, przez „obołońską dzielnicę” miasta. Widoki nie są zbyt zachęcające, to przemysłowa dzielnica. Ale tutaj znajduje się znany i w Polsce browar Obołoń zbudowany pod koniec lat 70. Przed olimpiadą 1980 r. władze ZSRR doszły do wniosku, że „ojczyzna proletariatu” potrzebuje piwa europejskiej jakości. Ponoć zaproszono czeskich specjalistów, którzy wybrali północną dzielnicę Kijowa z powodu dostępności dobrych wód wiozą, bo samodzielnie do Strefy może wjechać prezydent Ukrainy, ale nie my), skręcamy jeszcze raz na północny zachód lub jedziemy na północ. Gra w stalkera Samodzielne przedostawanie się do „czarnobylskiej zony” jest zabronione, karane i dość popularne w kręgach ekstremalnych turystów zwanych stalkerami. Nazwę swą zawdzięczają stworzonej w Kijowie grze komputerowej S.T.A.L.K.E.R., której akcja toczy się właśnie w Strefie i mieście Prypeć. Jej nazwa z kolei pochodzi od filmu Stalker Andrieja Tarkowskiego (na podstawie książki s.f. Piknik na skraju drogi braci Strugackich), opowieści o tajemniczej „strefie”, z której stalkerzy przemycali przedmioty pozostawione przez obcą cywilizację. Aura wytworzona w kulturze masowej wokół Strefy, sprawiła, że pojawiały się grupy pragnące „pospacerować po nuklidach”. Co roku strażnicy w Czarnobylu łapią na granicy prawdziwej Strefy kilkaset osób, które chcą się tam nielegalnie przedostać. Ale na pewno nie należy polecać takich zabaw, bowiem zona – powtórzmy to – jest niebezpieczna. I to niebezpieczeństwem nieuchwytnym, o którym nigdy nie będziemy wiedzieć, czy go uniknęliśmy. Teraz trochę o samej topografii Strefy. Katastrofa świeżo oddanej do użytku elektrowni atomowej w Czarnobylu nastąpiła 26 kwietnia 1986 r. Słup dymu po eksplozji w czwartym reaktorze wyrzuciło na ponad kilometr w gorę. Na szczęście dla Ukrainy i jej stolicy wiatr zepchnął ją na północny zachód. Ale i tak skażony został ogromny rejon u zbiegu granic Ukrainy, Białorusi i Rosji. Dość szybko ewakuowano z niego mieszkańców. W sumie 250–320 tys. osób, w tym ponad 60 tys. mieszkańców dwóch miast: Czarnobyla i położonego 18 km na północny zachód od niego większego miasta Prypeć (od nazwy rzeki). Elektrownia znajduje się właśnie przy tym drugim mieście, a właściwie – miasto przy elektrowni, bowiem zbudowano je dla jej pracowników. Ale nazwa katastrofy przylgnęła do Czarnobyla, może dlatego że w ZSRR Prypeć była tajnym „miasteczkiem atomowym”. Prypeć jest obecnie zupełnie opustoszała, Czarnobyl zaś jest formalnie centrum administracyjnym Strefy. Wokół elektrowni są trzy strefy. Pierwsza, z całkowitym zakazem wchodzenia obcym, to okolice samej elektrowni. Druga, o promieniu 10 km, nazywa się „strefą specjalnego zagrożenia”. Trzecia, o promieniu 30 km, to „strefa najwyższego stopnia skażenia”. Strefy są nieco umowne, radioaktywne skażenie nie rozkładało się w terenie tak dokładnie jak cyrkiel na mapie. Obecnie są to raczej ogromne plamy rozrzucone nieregularnie w terenie. Z zasady należy unikać niewielkich zagłębień. Granicę tej trzeciej wyznacza metalowe ogrodzenie przecinające pola i patrolowane przez strażników z ministerstwa ds. sytuacji nadzwyczajnych. Do środka można się dostać czterema przejściami. Na trzech są przyrządy dozymetryczne, przez które będziemy musieli przejść, wracając. Coś jak duży aparat do zdjęć rentgenowskich połączony z bramką do wykrywania metalu na lotnisku. „Wejść ! Obrócić się! Wyjść” – komenderuje strażnik. Tajemnicze lampki się palą albo równie tajemniczo się nie palą. Ale to dopiero po powrocie, na razie dopiero wjeżdżamy. Za płotem jest Strefa. Cisza po wybuchu Byłem w niej wczesną wiosną. Po horyzont ciągnęły się bure pola poprzecinane jęzorami lasów. Tuż po wjeździe krajobraz niewiele się różnił od tego spoza drutów. Ale wystarczyło kilka kilometrów i postój w pierwszej z 92 ewakuowanych wiosek. Najpierw była dzwoniąca w uszach cisza. Stoję w środku wsi i nie słychać ludzi, ani żadnego ruchu. Nikogo nie ma. Tylko wiatr, o dziwo nie słychać ptaków. Podobno naukowcy obserwują obecnie szybki rozwój ptasich kolonii w Strefie (i w ogóle znacznej populacji dzikiej zwierzyny, w tym żubrów). Ale prawdopodobnie chodzi o duże kompleksy leśne dalej na północy, przy granicy z Białorusią. Na trasie do elektrowni cisza dzwoni w uszach. W słońcu, na wiejskiej drodze nie słychać nawet owadów. Pustka. Świadomość tego bezruchu przyrody pozbawionej człowieka przychodzi jednak dopiero z czasem. Wszędzie ruiny. Opuszczone, rozpadające się domy. Potłuczone szyby chrzęszczące pod nogami. Lepiej nie wchodzić do środka. Jeśli dom miał piwnicę, można do niej wlecieć wraz z przegniłą podłogą. Błyskające nagle nad głową, w gęstym listowiu, popękane niebieskie tabliczki dawnych przystanków autobusowych. Na polach trawy już po pas. Step jak z powieści Sienkiewicza. Ale nie czai się w nich Tatarzyn, tylko niebezpieczeństwo stokroć gorsze. W którą stronę spojrzeć, widać koniec cywilizacji. Wsie już wyszabrowane. To czysto polskie słówko tak związane z zakończeniem drugiej wojny światowej świetnie pasuje do Strefy. Drzewo rośnie wprost spod ściany domu, krusząc ją. Albo ze środka budynku rozrzucając odłamki eternitowego dachu na drodze ku słońcu. Wokół obejścia było ogrodzenie, a została tylko podmurówka. Ktoś je wyciął i wywiózł. Wewnątrz drutów po ewakuacji nie powinno być ludzi. Ale wiele osób wróciło przez dziury w ogrodzeniu. Nikt nie wie, ilu mieszkańców ma obecnie zona. Ministerstwo mówi o około tysiącu – dawnych, którzy przyjechali tu z powrotem. Ale są też inni. Na przykład byli więźniowie po wyrokach, pozbawieni propiski, czyli zameldowania, nie mogąc znaleźć pracy i utrzymania, przedostają się do Strefy. Raz w tygodniu po wsiach jeździ półciężarówka z „mobilnym sklepem”, przystając tu i owdzie i sprzedając najpotrzebniejsze rzeczy tym, ktorzy przyjdą. Nikt ich nie pyta, skąd są, skąd mają pieniądze, gdzie mieszkają. Na pewno kilka osób żyje w dawnej wiosce Biła Soroka, na północny zachód od elektrowni, nad Prypecią. A gdzie pozostali? Na tropie Chodkiewiczów Jedynym oficjalnie zamieszkałym miejscem w Strefie jest... Czarnobyl. Tutaj znajdują się biura agend ministerstw zajmujących się zoną oraz przebywa część ludzi obsługujący martwą elektrownię. Wjazd do dawnego miasta jest szokiem. W rozpadającym się budynku, w którym wiatr powybijał większość szyb, widać gacie suszące się na balkonie. Wokół niektórych domów w centrum kręcą się ludzie, stoją samochody. Są anomalią w pustce Strefy. Podczas dwudniowych wycieczek organizowanych z Kijowa tutaj można zanocować (w hotelu pracowników ministerstwa), a nawet się pożywić. Ale przed wyjazdem z ukraińskiej stolicy wszyscy są ostrzegani, że w Strefie lepiej mieć własne pożywienie, szczelnie zapakowane. Czarnobyl to było miasteczko z kilkusetletnią historią. Przez dwieście lat należało do rodu Chodkiewiczow. Do 1920 r. była tu siedziba słynnej dynastii żydowskich cadyków Twerskich. W tym samym roku na rzece widocznej z miasteczka nasza Flotylla Pińska wygrała starcie z radziecką Flotyllą Dnieprzańską. Ale po historii nie ma tu śladu. W połowie XVIII w. Chodkiewiczowi zbudowali barokowy kościół, po którym pozostały podobno tylko piwnice, a w nich nagrobki kilku osób z rodu. Piszę podobno, gdyż w Czarnobylu nikt nie wskaże drogi do ruin, nie ma tu miejscowych, tylko ludzie na dwutygodniowych delegacjach. A po obrzeżach Czarnobyla lepiej samemu nie chodzić. Dalej za Czarnobylem jest już tylko elektrownia. Wycieczki z zasady unikają najbliższej i najkrótszej drogi z Czarnobyla do Prypeci wzdłuż rzeki, gdyż prowadzi tuz obok elektrowni i tzw. sarkofagu – gigantycznej, bezkształtnej góry betonu kryjącej w swym wnętrzu resztki czwartego reaktora. Nikt nie wie, co się tam w środku dzieje, jakie zachodzą procesy i czym grożą. Wszyscy tylko się pocieszają, ze paliwo jądrowe wypala się i niebezpieczeństwo maleje. Diabelski młyn Korzystając z praw dziennikarza, podjechałem pod samo betonowe, dawno temu bielone ogrodzenie elektrowni. Zdziwiła mnie wielkość „sarkofagu” i zdenerwowało brzęczenie licznika Geigera. Obecnie budowany jest kolejny schron, tym razem w postaci ogromnej arki nad dotychczasowym „obiektem Ukrycie”. Za elektrownia jest byłe miasto. Obok był słynny „Rudy Las”, gdzie sosny na skutek promieniowania nabrały koloru pomarańczy. Ale las wycięto, a drzewa zakopano w specjalnych rowach. Usypany na nich pagórek wygląda jak grób. Widok Prypeci jest przygnębiający, jakby przeszła tedy wojna. Tyle że nie widać domów zniszczonych przez ludzi. Budynki rozpadają się same, ostatnio zawaliła się siedziba szkoły podstawowej. Na centralnym placu rosną drzewa i krzewy, rozsądzając betonowe płyty. W dawnym parku miejskim stoją zardzewiałe dziecięce samochodziki, karuzele i „diabelski młyn”. Wszędzie pustka. Od popadających w ruinę domów wieje groza, szczególnie od 15-pietrowego pustego wieżowca. Prawdziwa ulgę przynosi dopiero widok strażników na punkcie kontrolnym w drodze powrotnej. Obecność innych ludzi oznacza powrót do cywilizacji. A wieczorem w kijowskiej knajpce, w środku rozbawionego miasta, cała ta wyprawa wydaje się zupełnie nierealna i nieprawdziwa.
Kto je zbudował i dlaczego? W kamiennym kręgu Zimbabwe
Wielkie Zimbabwe to najpotężniejsze po piramidach budowle w Afryce. Ich powstanie biali przypisywali Fenicjanom, Żydom lub Egipcjanom – tak trudno było im uwierzyć, że postawili je Afrykanie.
Pokonywaliśmy z przyjaciółmi wyboiste drogi zielonej afrykańskiej wyżyny, dyskutując, co zrobimy, gdy zabraknie nam paliwa, bo większość stacji benzynowych była nieczynna. Byliśmy już jakieś 30 km od Fortu Wiktoria, gdy zza kęp drzew wyłoniło się wzgórze, a na nim i u jego stóp ruiny ogromnych, otoczonych owalnymi murami budowli. Przed nami otwierał się widok na 40-hektarowe Wielkie Zimbabwe. O miejscu tym, położonym na skraju płaskowyżu Maszona, w dorzeczu rzeki Runde, dowiedziałam się w 1961 r., kiedy Państwowy Instytut Wydawniczy opublikował książkę Basila Davidsona Stara Afryka na nowo odkryta, i od razu zapragnęłam tam pojechać. Wtedy jeszcze leżało w Rodezji, kolonii angielskiej, która w 1980 r. stała się niepodległym Zimbabwe. Prezydentem kraju od 1987 r. jest Robert Mugabe, bohater narodowy z czasów walki z kolonializmem, dziś pogrążający swój kraj w ruinie gospodarczej i izolacji politycznej. Moje marzenie w końcu się spełniło. Gdy z oddali zobaczyłam te niesamowite ruiny, pierzchły wszystkie obawy o brak paliwa i inne przeszkody. Nietrudno było zrozumieć, dlaczego niemiecki geolog Carl Mauch przybywając tu w 1871 r., stwierdził, że w tych tajemniczych murach odkrył mityczny Ofir. To stąd królowa Saba w X w. p.n.e. miała przywieźć królowi Salomonowi złoto, kość słoniową, drogie kamienie i korzenie. Jedynym Europejczykiem, który trafił tu przed Mauchem (w 1868 r.), był niemiecki myśliwy Adam Renders. W legendzie o krainie Ofiru – jak to w wielu legendach – tkwi ziarno prawdy. Miasto leżało na skraju obszarów złotodajnych, przy dużym szlaku handlowym między interiorem a wybrzeżem. Wszystko wskazuje na to, że rozwinęło się dzięki intensywnemu handlowi, hodowli zwierząt oraz rolnictwu, któremu sprzyjał panujący tu dość łagodny klimat. Do osady przybywali kupcy z obrotnego ludu Swahili wymieniający chińską porcelanę, indyjskie paciorki i arabskie tkaniny na skarby Zimbabwe. Wielkie Zimbabwe zbudowali przodkowie dzisiejszego ludu Szona, należącego do językowej grupy bantu. Zapewne pod koniec XII lub na początku XIII w. było ono stolicą ich władców. – Zamieszkała w niej elita, która wyłoniła się ze społeczności wiejskiej i sprawowała kontrolę nad znacznym terytorium oraz odbywającym się na nim handlem – mówi dr Maciej Ząbek z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. – To wtedy powstało gros okrągłych budowli, które dziś tak zachwycają. Należy jednak pamiętać, że konstrukcje na planie okręgu otaczającego mniejsze okręgi, lecz dużo skromniejszych rozmiarów, są we wschodniej Afryce powszechne. Dlatego najciekawsza jest skala murów – przyznaje dr Ząbek. – Są świadectwem istnienia struktur państwa zdolnych zmobilizować ludzi do takich przedsięwzięć. Prawdopodobnie wznosili je wyspecjalizowani rzemieślnicy. – Udoskonalali oni techniki budowlane z wcześniejszego okresu, opracowali metody stawiania wysokich murów z dopasowanych, niepołączonych zaprawą granitowych bloków. Stąd też prawdopodobnie pochodzi nazwa Zimbabwe: dzimba dza mabwe oznacza „domy z kamienia”, choć niektórzy sądzą, że zaadaptowano ją od dzimba woye – „czczone domy”. Ówczesna ludność budowała też masywne chaty z daga – gliniastej gleby wymieszanej z drobnym żwirem. Nie ma pewności, dlaczego architektura Wielkiego Zimbabwe była tak potężna. Badacze wątpią, aby osada służyła celom obronnym. Mury nie tworzą bowiem zamkniętych okręgów, a otoczona nimi przestrzeń była zbyt mała, żeby mogła w niej stacjonować armia. Co prawda znaleziono tam broń, ale raczej służącą do polowania. Bardziej prawdopodobne jest, że Wielkie Zimbabwe stanowiło ośrodek kultury i wysokie budowle pełniły funkcję reprezentacyjną. Żeby to sprawdzić, wybraliśmy się na wzgórze, obejrzeć znajdujące się na nim ruiny nazwane przez odkrywców Akropolem, i z tej perspektywy spojrzeć na leżące w dole Wielkie Zimbabwe. Droga w górę była stroma i kręta. Mnie musiały wystarczyć własne nogi, ale władcy byli tu zapewne wnoszeni w lektykach. Na górze przywitał nas labirynt wąskich korytarzy prowadzących przez małe okręgi. Od wschodniej i zachodniej strony przylegały do nich duże okręgi otoczone wysokimi murami. Budowla ta robi wyjątkowe wrażenie, zapewne także dlatego, że płynnie przechodzi w naturalne skały. – Sporo przemawia za tym, że były to pomieszczenia mieszkalne i sakralne. A nieopodal okręgów, w pieczarze, mogła znajdować się wyrocznia – twierdzi dr Ząbek. – Skąd to przypuszczenie? Jaskinia ma doskonałą akustykę i dźwięki odbijające się od jej ścian słychać aż w dolinie. Z góry świetnie było widać leżący u jej stóp Wielki Okrąg. Tworzył on pałac władcy, a zarazem – jak twierdzą niektórzy – rodzaj klasztoru, odosobnienie dla królewskiej matki i wdów. Mogło tu mieszkać nawet 300 kobiet; dla ludu Szona liczba żon była bowiem jednym z wyznaczników statusu społecznego. Ta owalna budowla miała 225 m obwodu i prawie 100 m długości. Grubość otaczających ją 11-metrowej wysokości murów, ułożonych z prawie miliona kostek granitu, sięga 5 m! Otwory wejściowe mają nieco ponad metr szerokości i są u góry ozdobione szlakiem szewronów, co przypisuje się wpływom arabskim, ale mogły też być przejawem twórczości miejscowych artystów. Największe zainteresowanie archeologów budzi znajdująca się w obrębie muru stożkowata wieża wysoka na 10 m. Do dziś nie wiadomo, do czego służyła. Czyżby to był skarbiec? A może spichlerz? Jest też hipoteza o przeznaczeniu rytualnym budowli, a sugeruje ją wyraźny kształt falliczny – część badaczy przyjmuje, że w jej pobliżu odbywały się inicjacje chłopców. Wszystkie budowle, łącznie z 70-metrowej długości przejściem przy pałacu, zostały postawione bez planu architektonicznego, a kolejne elementy dodawano do nich stopniowo. Zapewne dlatego np. linia pałacu nie jest idealnie równa, co jakby humanizuje i ociepla łączone bez zaprawy granitowe kostki. Wielkie Zimbabwe kryje mnóstwo tajemnic. Znaleziono tu np. steatytowe ptaki o sokolich dziobach i ludzkich dłoniach zamiast nóg. Totem ten do dziś widnieje w godle Zimbabwe, ale jeszcze nie rozszyfrowano jego znaczenia. Nie wiadomo też, dlaczego archeolodzy nie odkryli na tym terenie ludzkich kości – przecież kiedyś żyło tu 10–20 tys. ludzi. Sądzę, że zwłoki, zwyczajem wielu dawnych społeczeństw, wyrzucano na pożarcie ptakom. Podzieliłam się tym spostrzeżeniem z miejscowym przewodnikiem, ale moja interpretacja go nie przekonała. Twierdził, że jest to tajemnicze miejsce – psy boją się wejść na teren ruin i podwijając ogony, uciekają ze skowytem. Pewnie to konfabulacja na użytek turystów, ale kto wie? Nie znamy też przyczyn upadku Wielkiego Zimbabwe. Prawdopodobnie nastąpił on, gdy ośrodek władzy przeniesiono w pobliże doliny Zambezi. Powstało tam królestwo Guruhuswa. Jedno jest pewne – budowle te wznieśli przodkowie Szona. Europejscy odkrywcy założyli, że mogły one być dziełem Fenicjan, Żydów, Egipcjan, Persów lub Arabów. Biali osadnicy w Rodezji podtrzymywali tę interpretację, bo usprawiedliwiała kolonialną władzę Brytyjczyków. Dopiero w 1932 r. brytyjska archeolog Gertruda Colon-Thompson przedstawiła tezę, że wspaniałe konstrukcje Wielkiego Zimbabwe są dziełem tubylców. Ale nie trafiło to do powszechnej świadomości. Proces zmiany sposobu patrzenia na Afrykę zaczął się dopiero w latach 60. XX w. Elżbieta Dzikowska
Na wapiennych ostańcach Jury tkwią ruiny dawnych warowni.
Skojarzenie z orlimi gniazdami wydaje się oczywiste. Jest ich tu kilkadziesiąt i tworzą osobliwą linię obronną. Związane są z nimi liczne legendy, podania i opowieści o tajemniczych zjawach, groźnych rozbójnikach, błąkających się rycerzach, damach w bieli. Ale przede wszystkim z tym, co potrafi czasem rozbudzić niezdrową gorączkę: nieprzebranych skarbach ukrytych w lochach i jaskiniach. Przekazywane przez wieki z ust do ust, ulegały ciągłym modyfikacjom – przeinaczane, dopełniane i urozmaicane nowymi wątkami. Wszystko zaczęło się za czasów króla Kazimierza Wielkiego, który dążył do ufortyfikowania granic państwa polskiego i zabezpieczenia ich mocnymi, warownymi zamkami. Jednym z takich właśnie pasów obronnych były warownie szlaku Orlich Gniazd. Na południe od Częstochowy stoi zamek Olsztyn. W XII w. na jego szczycie wzniesiono kamienną wieżę na planie koła. Zachowała się ona do dnia dzisiejszego i stercząc wśród ruin, widoczna jest z daleka. Dwa wieki później Kazimierz Wielki rozbudował zamek, tworząc największe „orle gniazdo” w linii warowni broniących granic Polski od strony Śląska, który znajdował się wówczas pod protektoratem Czech. Była to forteca otoczona murem grubości dwóch metrów. Jej budowniczowie wykorzystali obronne walory wzgórza, a także okolicznych skał i grot. Dzięki temu na terenie całego obiektu powstał rozległy labirynt, z wykutymi w skale przejściami, korytarzami i wykuszami. Jak głosi legenda, w lochach tych zgubiła się młodziutka żona starosty Albrechta i do dziś ukazuje się jako dama w bieli tym, którzy zabawią w ruinach dłużej, niż należy. Nie jest ona jedyną zjawą krążącą w tym miejscu. Podobno na koronie muru pojawia się duch starosty Maćka Borkowica. Stanął on na czele wielkopolskiej konfederacji sprzeciwiającej się królowi i został skazany na śmierć głodową. Wyrok wykonano, zamurowując nieszczęśnika w lochu. Od czasu do czasu można też usłyszeć płacz dziecka i jego niańki. To ponoć zawodzi syn Kacpra Karlińskiego, dowódcy załogi broniącej zamku w XVI w. przed wojskami arcyksięcia Maksymiliana. Austriacy, chcąc wymusić poddanie warowni, porwali z dworu w Karlinie dziecko i zagrozili jego śmiercią. Karliński nie ugiął się pod tak straszną groźbą. Oblegający odstąpili, zabijając wcześniej dziecię. Podążając dalej w stronę Krakowa, musimy przejść przez Sokole Góry, a raczej wzgórza porośnięte lasem, w którym co krok wyrastają malownicze grupy skalne kryjące wejścia do jaskiń. Jak twierdzą miejscowi, wśród tych skałek grasują watahy diabełków, które z reguły są spokojne i niegroźne. Jednak raz w roku przychodzi dzień, gdy w Górach Sokolich szaleje wicher. Człowiek, który przez nieuwagę wtedy tu trafi, może zniknąć na zawsze. Kolejne „orle gniazdo” to zamek Ostrężnik, wzniesiony w XIV w. na wapiennej skale, u podnóża której znajdują się wejścia do poziomej jaskini, składającej się z kilku komór i korytarzy. Pozostałe po zamku ruiny oraz resztki wałów można łatwo przeoczyć – tak zlały się z najbliższym otoczeniem, że bardziej przypominają dzieło przyrody niż rąk ludzkich. Jak głosi legenda, w zamku ostrężnickim funkcjonowało więzienie dla rebeliantów, którzy odważyli się wystąpić przeciwko królowi. Opuszczoną z nieznanych powodów twierdzę w XV w. zajęli rozbójnicy, którzy napadali na kupców i zdobyte skarby gromadzili w podziemiach. Pewnego razu, podczas kłótni o łupy, pozabijali się nawzajem. A skarby? Do dziś pozostają ukryte gdzieś w głębi skał, strzeżone pewnie przez sprytnego diabła. Jedną z największych atrakcji Jury są ruiny bliźniaczych zamków w Mirowie i Bobolicach. Odcinek Szlaku Orlich Gniazd między nimi biegnie grzbietem wzniesienia, z którego roztaczają się wspaniałe widoki m.in. na Mirowskie Sały. Z zamkami związana jest jedna z najtragiczniejszych legend Jury. To opowieść o dwóch braciach, podobnych do siebie jak dwie krople wody, Mirze i Bobolu. Gdy ten ostatni przywiózł z wyprawy wojennej na Ruś piękną brankę, skończyła się braterska miłość. Mir zakochał się w dziewczynie z wzajemnością i to właśnie uczucie doprowadziło do tragedii. Znane są dwa zakończenia. Według jednych Bobol wrzucił swoją brankę do lochu, do którego zakradł się Mir i para kochanków została przyłapana na gorącym uczynku. W napadzie złości Bobol zabił brata, a sam padł rażony gromem. Na domiar złego lochy zawaliły się, grzebiąc dziewczynę. Druga wersja opowiada o tym, jak Bobol, który przyłapał kochanków podczas schadzki, zranił jedynie Mira, a gdy ten uciekł do swojego zamku, zrozpaczona dziewczyna rzuciła się w przepaść z wieży. Tyle jeśli chodzi o legendę. Jeśli zaś mowa o faktach, to ruiny obu bliźniaczych zamków, oddalonych od siebie zaledwie o kilometr, należą do najlepiej zachowanych wśród wszystkich twierdz Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Strzelista sylwetka Mirowa z okrągłą wieżą należy do najbardziej „drapieżnych” ruin na tym terenie. Bobolice z kolei to malownicza, poszarpana ruina, która oglądana od północnego wschodu piętrzy się na szczycie stromego wzniesienia niczym przedłużenie ku niebu jurajskiego wapienia. Według podań zamki łączyło podziemne przejście, którego jednak do dziś nikt nie zdołał odnaleźć. Po śmierci Kazimierza Wielkiego jego następca, Ludwik Węgierski, oddał zamek swemu poplecznikowi Władysławowi Opolczykowi. Ale że ten zajął się rabowaniem przejeżdżających opodal kupców, został usunięty przez Jagiełłę, twierdzę zaś przywrócono Koronie. Tak jak większość zamków na tym szlaku, padł on ofiarą Szwedów w czasie Potopu, a w XVIII i XIX w. zniszczeń dokonały tu hordy poszukiwaczy skarbów. Podziwiając ostańce tworzące przedziwne baszty, wąwozy, labirynty i inne fantazyjne kształty na Szlaku Orlich Gniazd, nie możemy pominąć Skał Podlesickich. Na jednej z nich wznoszą się resztki ścian uczepione skał. To zamek Bąkowiec w Morsku. Budowla powstała za czasów Władysława Łokietka i przez pewien czas znajdowała się pod rządami złego pana, który miał ponoć piękną córkę. Z natury chciwy, pragnął dla swej jedynaczki bogatego męża. Ta na przekór ojcu zakochała się jednak w młodzianie ubogim, na dodatek niższego stanu. Okrutny ojciec skazał ją za to na śmierć głodową, wtrącając do lochu. Zrozpaczony chłopak zaszył się pośród skał Okiennika Wielkiego i nękał mieszkańców zamku, napadając na wszystkich, którzy do niego zmierzali lub go opuszczali. Gdy pan na Bąkowcu wyruszył przeciw niemu, rozpętała się wielka burza, która uszkodziła zamek i uśmierciła jego właściciela. Od tego momentu duch złego rycerza błąka się w ruinach jako czarna zjawa. Wszystkie legendy związane z zamkiem Bąkowiec łączą go z ostańcem Okiennik Wielki, w który wkomponowana była średniowieczna twierdza. Jeszcze w XIX w. znajdowały się tu ślady obwarowań, a w pobliżu szczytu skały siedmiometrowy tunel, w którym mogło się zmieścić kilkunastu ludzi. Wszystko to potwierdza powszechne przekonanie, że zamek był siedzibą rozbójników – zwłaszcza że w jaskini odnaleziono sztabkę złota. Według jednej z legend pod Okiennikiem mieszkała wataha zbójców, którzy zginęli rażeni piorunem, w momencie gdy zamordowali pielgrzyma, szukającego noclegu. Jeszcze inne podanie mówi o tym, że rozbójnicy zajmowali oba zamki i tak grabili kupców, że w końcu interweniowało wojsko królewskie. Prawdziwa jest natomiast opowieść o „Janosiku” mieszkającym u podnóża skały na początku XIX w. Nazywał się Malarski, nigdy nikogo nie zabił, a co zabrał bogatym, oddawał biedakom. Ukoronowaniem Szlaku Orlich Gniazd jest zamek Ogrodzieniec, który jednak nie stoi w mieście o tej samej nazwie, a kilka kilometrów na wschód od niego, w osadzie Podzamcze. Są to jedne z najpiękniejszych ruin średniowiecznych zamków w Polsce. W ich posępnych, postrzępionych ścianach i basztach jest coś z teatralnej dekoracji, a zarazem wielkiego dramatu. Drewniany zamek zwany „Wilczą Szczęką” zbudowano około XII–XIII w. Po spaleniu go przez Tatarów powstał już gotycki zamek z kamienia wzniesiony przez ród Władków herbu Sulima. Władali oni nim aż do drugiej połowy XV w., a o ich warowni wspominały nawet kroniki krzyżackie. W XVI w. następny właściciel, Sewery Boner, bratanek słynnego bankiera królewskiego Jana, przebudował obiekt na renesansową siedzibę obronną. Rezydencja musiała być wspaniała, gdyż w tym samym czasie jej właściciel z rozkazu królewskiego zajął się przebudową zamku wawelskiego i dzięki świetnym artystom i architektom włoskim stworzył z niego najwspanialszą renesansową budowlę na północ od Alp. Z zapisów kronikarzy wiemy, że zamek w Ogrodzieńcu składał się z trzech skrzydeł zgrupowanych dokoła dziedzińca z krużgankami. Poprzez podzamcze otoczone murem prowadziła do niego droga przez zwodzony most. Potop szwedzki położył kres świetności warowni. Z rąk Szwedów odbił go Stanisław Warszycki, jedna z najbardziej kontrowersyjnych postaci w XVII-wiecznej Polsce. O tym bogatym magnacie mówiono, że z Krakowa do Warszawy może podróżować, nie opuszczając swoich ziem. Słynął z osobliwego poczucia humoru, np. pewnego razu przewrócił razem z furmanką księdza, który nie chciał ustąpić mu z drogi. Wprawdzie musiał potem, w ramach zadośćuczynienia, zbudować trzy kościoły, ale zabawa była przednia. Gdy pokłócił się z żoną, zagroził jej publiczną chłostą i zapewne kara zostałaby wykonana, gdyby pod zamek nie nadciągnęli bracia nieszczęsnej małżonki z wojskiem. Słynął też z silnie rozwiniętej żądzy pieniądza i to tłumaczy fakt, dlaczego po murach Ogrodzieńca biega mara wielkiego czarnego psa – strzeże ukrytych skarbów kasztelana. Okoliczni mieszkańcy wiedzą też, że o północy żaden koń nie da się wprowadzić na zamkowy dziedziniec. Dlaczego? Dokładnie nie wiadomo, ale może dzieje się tak za sprawą białej damy, która zjawia się na szczycie baszty skazańców. Czy jest to duch pięknej Witysławy, która za czasów Bolesława Krzywoustego przebywała na zamku zniewolona przez sędziwego Skarbimira? Błąkała się ona u stóp Wieży Skazańców, wiedząc że w lochach przebywa jej narzeczony, Piotr Szczerbic, wtrącony tam przez zazdrosnego starucha. Kilka kilometrów od centrum Podzamcza znajduje się zamek ryczowski – jedna z charakterystycznych dla Jury strażnic obronnych, które budowane były później niż większość tzw. dużych zamków. Ich rolą było prawdopodobnie uszczelnianie obrony pogranicza. Warownie te były niewielkie, usytuowane na niedostępnych skałach – ta w Ryczowie została wzniesiona na ostańcu 16-metrowej wysokości i można było do niej wejść tylko po wciąganej drabinie. Jak podają ludowe przekazy, jest ona pozostałością po zamku Bonera, pana w Ogrodzieńcu. Miejscowy diabeł zazdrościł mu bogactwa i robił wszystko, by przedsięwzięcie utrudniać. To, co zostało wybudowane w dzień, diabeł w nocy niszczył. W końcu zniechęcony Boner zrezygnował i na skale pozostało jego niedokończone dzieło. Smoleń otaczają lasy najeżone skalnymi ostańcami. W XIV w. rycerski ród Toporczyków wzniósł tu swoją siedzibę – na planie nieregularnego wieloboku. Gdy kolejny właściciel, Wojciech Padniewski, zbudował pałac w Pilicy i tam przeniósł rodową siedzibę, zamek został opuszczony, aż wreszcie spalili go Szwedzi, którzy zdawali sobie sprawę z jego strategicznych walorów. Ruina otoczona jest wysokimi murami, zachował się też gotycki profil bramy wjazdowej. Moją uwagę przykuła jednak studnia, która w czasach świetności miała aż 200 m głębokości. Podobno wykopali ją jeńcy tatarscy. Podobno też, gdybyśmy znaleźli się w tym miejscu w Wigilię i noc świętojańską, usłyszelibyśmy bicie tajemniczego zegara w pobliskiej Jaskini Zegarowej. W pobliżu „Srebrnego Miasta”, czyli Olkusza, którego srebro służyło do bicia monet już za czasów Chrobrego, znajdują się dwie interesujące pozostałości średniowiecznych budowli. Jedna to malowniczo ulokowane ruiny zamku Rabsztyn. Gdy podchodzę do nich od strony wsi, napotykam kamienny mur otaczający ruiny folwarku i wąską ścieżką dochodzę do bramy zamku dolnego, czyli jego renesansowej części. Z gotyckiego zamku górnego pozostało już tylko parę murków, ale z tego miejsca panorama okolicy jest zachwycająca. Podziwiam pobliskie skaliste wzniesienie – Januszkową Górę, którą łączy z zamkiem podziemne przejście, wykorzystywane niegdyś do schadzek. Oglądam też miejsce po obronnej baszcie, którą poszukiwacze skarbów wysadzili w powietrze jeszcze w XIX w. Warownia zasłynęła w XVI w., gdy jej załoga, wspomagana przez gwarków olkuskich odparła wojska arcyksięcia Maksymiliana Austriackiego, kandydata do tronu polskiego. Między Olkuszem a Pilicą, na skraju Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd, wznoszą się ruiny zamku-kościoła Bydlin. Pierwotna warownia, w postaci wieży obronnej, wzniesiona została w XIV w. na wzgórzu stromym i otoczonym wówczas rozlewiskami. Pełniła swą funkcję przez 200 lat, a na początku jej właścicielem był jeden z nieślubnych synów Kazimierza Wielkiego. Gdy znalazła się w posiadaniu Bonerów, dokonali oni przebudowy obiektu na... kościół katolicki. Następny właściciel, zagorzały arianin Jan Firlej, utworzył tu zbór ariański, ale po jego śmierci syn Mikołaj ponownie zamienił świątynię na katolicką. Kościół zniszczony przez Szwedów w 1655 r. został opuszczony w XVIII w. Szlak Orlich Gniazd biegnie wzdłuż Doliny Prądnika i Sąspówki, które tworzą Ojcowski Park Narodowy. Podobnie jak w Jurze, tak i tu bogactwo form skalnych dawało możliwości budowy zamków i wykorzystanie dla celów strategicznych naturalnej niedostępności terenu. W najlepszym stanie zachował się do dziś zamek w Pieskowej Skale. Ta perła polskiego renesansu powstała jako strażnica. Gdy spojrzymy na nią od strony Doliny Prądnika, uświadamiamy sobie, że zbudowana na kilkunastometrowej skale warownia przy średniowiecznych metodach wojennych była nie do zdobycia. Już sam skalisty cypel nad Doliną Prądnika był naturalną strażnicą. Stał na nim wczesnośredniowieczny gród, który Kazimierz Wielki przebudował, fundując tu pierwszy murowany zamek w stylu gotyckim. W 1377 r. król Ludwik Węgierski podarował go Piotrowi Szafrańcowi jako zadośćuczynienie za ucho, stracone przez tego ostatniego w potyczce z żołnierzami węgierskimi z otoczenia monarchy. Po bitwie pod Grunwaldem, w której zasłużył się kolejny Piotr Szafraniec, król Władysław Jagiełło przekazał temu rodowi Pieskową Skałę na własność. Pozostawała w ich rękach ponad 200 lat. Ci możni panowie, pełniący ważne funkcje urzędowe, zajmowali się... rozbojami, napadając na kupców wędrujących szlakiem handlowym Kraków–Śląsk. Legenda głosi, że niektórych z nich zapraszali na zamek, częstowali jadłem i napitkiem z nasennymi specyfikami, a następnie gromadzili w specjalnej komnacie z zapadnią w podłodze, pod którą była przepaść. I tak pozbywali się ich – łatwo i bezkrwawo. Piotr Szafraniec łupił kupców na potęgę i jak chce legenda, co noc przerzucał z zamku rzemienny most na górę Bukowiec i tam przetaczał baryłki ze złotem. Podobno skarby wciąż tkwią w skałach. Pilnuje ich przerażający upiór – bezgłowy duch Krzysztofa Szafrańca, który z rozkazu królewskiego został ścięty. Taka kara spotkała go za uprawianie czarnej magii i alchemii. Pieskowej Skały strzeże Maczuga Herkulesa – około 20-metrowej wysokości ostaniec przeczący prawom grawitacji. Wszystko jednak wyjaśnia legenda: skałę cieńszym końcem ku dołowi miał postawić diabeł, spełniając w ten sposób rozkaz Twardowskiego, paktującego z nim o swą duszę. Malownicze ruiny z fragmentami murów obronnych, mostu zwodzonego, baszty i bramy wjazdowej pozostały po zamku w Ojcowie. W okresie walk Władysława Łokietka z królem czeskim Wacławem Ojców był punktem oparcia dla polskiego władcy. Łokietek ukrywał się w Dolinie Prądnika i pewnie dlatego jego syn, Kazimierz Wielki, nadał taką nazwę wybudowanemu później przez siebie zamkowi, stanowiącemu element systemu fortyfikacji wzdłuż drogi handlowej na północ. Zamek pełnił funkcję „orlego gniazda” do 1655 r., kiedy to spalili go Szwedzi. Tak dotarliśmy do końca szlaku. I tylko szkoda, że do naszych czasów warownie nie dotrwały w lepszym stanie. No to w drogę - Szlak Orlich Gniazd Miejski Ośrodek Promocji, Częstochowa, al. Najświętszej Marii Panny 65, tel. 034 3682250. Czynny pn.-pt. 9.00–17.00, sob. 10.00–14.00. Małopolskie Centrum Informacji Turystycznej, Kraków, Rynek Główny 1/3 (Sukiennice), tel. 012 4283600, www.mcit.pl, pn.–pt. 9.00–20.00, sob. 9.00–15.00 Biuro Obsługi Ruchu Turystycznego PTTK, Ojców, tel. 012 3892010. Olsztyn 1 zł bilet normalny, 0,50 zł – ulgowy Ogrodzieniec odpowiednio 5 zł/4 zł Pieskowa Skała – 5 zł/3 zł, Ojców 1,50 zł/1 zł. Schronisko młodzieżowe (sezonowe) Biskupice k. Olsztyna, tel. 034 3285021 Hotel Kmicic, Złoty Potok, ul. Majora Wrzoska 35, tel. 034 3278245; (pokój 1-os. 120 zł, 2-os. 160 zł Hotel Ostaniec przy drodze do Żarek, www.ostaniec.com.pl (pokój 2-os. 150–230 zł Hotel Boner, ul. Wojska Polskiego 21, Podzamcze, tel. 032 6732145 (pokój 2-os. 70 zł, 3-os. 100 zł). www.zamki.pl www.hotelewpolsce.com.pl