Pejotl to meksykański kaktus. Leczy liczne choroby i pozwala zobaczyć przyszłość
Pejolt – niewielki, guzkowaty kaktus – rośnie na terenach pustynnych i półpustynnych, szczególnie w regionie Pustyni Chihuahuan. Jego guzki zawierają meskalinę o właściwościach halucynogennych. Popularność tego narkotyku w drugiej połowie XX wieku niemal doprowadziła do wyginięcia pejotlu. Współcześnie jest to roślina chroniona.
Spis treści: Pejotl zażywał m.in. Witkacy Roślina halucynogenna Narkotyk używany od 5500 lat Pejotl w ceremoniach religijnych Lophophora williamsii, znany szerzej jako pejotl, nie rzuca się w oczy. Jest mały i pozbawiony kolców, w przeciwieństwie do wielu innych kaktusów. Pędy wyrastają niewiele ponad poziom gruntu, za to pod ziemią znajduje się sporych rozmiarów korzeń. Ten kaktus przypomina kamień i rośnie powoli. W wyrastających z rośliny niewielkich „guzkach” znajduje się substancja halucynogenna zwana meskaliną. To właśnie działanie tego związku chemicznego sprawia, że pejotl odgrywa ważną rolę w niektórych rytuałach religijnych. Pejotl zażywał m.in. Witkacy Halucynogenne działanie pejotlu znane było od wieków. Z korespondencji Stanisława Ignacego Witkiewicza „Witkacego” z francuskim farmakologiem Alexandrem Rouhierem wiemy, że artysta traktował pejotl jako narzędzie intensywnego, niemal bolesnego poznania własnej świadomości. Witkacy skrupulatnie notował te przeżycia, analizując własne reakcje, skojarzenia i deformacje widzenia świata, jakby próbował uchwycić moment, w którym rzeczywistość rozpada się i odradza na nowo. Wizje te były wywołane przez meskalinę, związek chemiczny o podobnym działaniu do innych substancji halucynogennych, takich jak LSD i psylocybina (tzw. „grzybki halucynogenne”). Pejotl zawiera szeroki zestaw alkaloidów fenyloetyloaminowych. Najważniejsze z nich to: meskalina (główna substancja psychoaktywna), pellotyna, anhalonidyna, Łącznie wyizolowano z pejotlu ponad 50 różnych alkaloidów, choć wiele z nich występuje w bardzo małych ilościach. Zawartość meskaliny: 0,4% w świeżej roślinie 3–6% w suchej. Roślina halucynogenna Meskalina jest enteogenem – działa poprzez naśladowanie działania serotoniny i dopaminy w mózgu. Te dwa neuroprzekaźniki odpowiadają za odczuwanie szczęścia i euforii, a w dużych ilościach wywołują efekty psychodeliczne. Do efektów psychicznych należą m.in. intensywne halucynacje. Użytkownicy często twierdzą, że mogą „widzieć muzykę” lub „słyszeć kolory” – to objawy synestezji. Mogą doświadczać wizji oraz zmienionego postrzegania przestrzeni i czasu. Kolory mogą wydawać się bardziej intensywne, dźwięki wyraźniejsze, a widzenie – wyostrzone. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nie-bierzesz-pejotlu-to-on-bierze-ciebie-tak-mawiaja-ci-ktorzy-zazywaja-pejotl-fot-getty-images-627aa17.jpeg" width="2121" height="1414" alt="Nie bierzesz pejotlu, to on bierze ciebie - tak mawiają ci, którzy zażywają pejotl (fot. Getty Images)" title="Nie bierzesz pejotlu, to on bierze ciebie - tak mawiają ci, którzy zażywają pejotl (fot. Getty Images)" /> Sama roślina występuje na pustynnych wyżynach południowego Teksasu i północnego Meksyku. Nazwa wywodzi się z języka nahuatl (peyōtl) i oznacza „kokon gąsienicy”, od rdzenia oznaczającego „połyskiwać”. Narkotyk używany od 5500 lat Badania archeologiczne wskazują, że pejotl był używany już około 5500 lat temu. Był stosowany m.in. przez ludy Huiczole (Wixárika), Komanczów, Kiowa i Apaczów. Problemy z używaniem pejotlu pojawiły się po podboju Meksyku przez Hiszpanów. Wszystko dlatego, że rytuały religijne z użyciem pejotlu przypominały katolicką liturgię. Na przykład Aztekowie pościli przed rytuałem, a w jego trakcie odmawiali modlitwy, a czasem spalali aromatyczną żywicę kopalu. Misjonarze prowadzący chrystianizację tych terenów odnosili się do tych praktyk z wyraźną niechęcią. Bernardino de Sahagún, franciszkanin i autor swoistej „encyklopedii” świata Azteków, opisywał pejotl w następujący sposób: „Jest też inne ziele (…) zwane pejotlem; jest białe i rośnie na północy. Ci, którzy jedzą albo piją je, widzą przerażające wizje albo śmieją się bez opanowania; ich pijaństwo [używanie pejotlu] trwa trzy dni, a potem kończy się. [Pejotl] jest jak pożywienie dla Chichimeków, daje i utrzymuje odwagę, by walczyć i nie bać się. Nie czują oni pragnienia ani głodu [po spożyciu pejotlu] i mówią, że chroni ich od niebezpieczeństwa”. W podobnym tonie wypowiadał się Francisco Hernández, XVI-wieczny botanik: „Mówi się, że zmielony i zaaplikowany na bolące stawy przynosi ulgę. Wspaniałe właściwości są przypisywane temu korzeniowi (jeśli można dać wiarę temu, co mówią między sobą). Ci, którzy go zjadają, mogą widzieć i przewidywać rzeczy; na przykład czy kolejnego dnia, wróg przypuści atak na nich; albo czy pogoda będzie nadal korzystna; albo by dowiedzieć się, kto ukradł im jakieś sprzęty albo inne rzeczy; albo inne wątpliwości tej natury, które, jak wierzą Chichimekowie, mogą być rozwiązane”. Pejotl w ceremoniach religijnych Ceremonialne lub religijne użycie pejotlu jest nadal powszechne wśród niektórych rdzennych społeczności Ameryki Środkowej. Od wieków wykorzystują one pejotl do wywoływania wizji i wspomagania procesów uzdrawiania. Jednak dostęp do pejotlu jest reglamentowany, ponieważ przepisy federalne uznają go za nielegalny narkotyk. Poszczególne stany mają własne przepisy dotyczące pejotlu, ale muszą one być zgodne z prawem federalnym, które ogranicza jego użycie do uzasadnionych praktyk religijnych. Członkowie Native American Church stanowią wyjątek od federalnego zakazu – mogą używać pejotlu w celach religijnych bez obawy o sankcje. Co ciekawe, zawarta w pejotlu meskalina nie wywołuje wyraźnych długoterminowych uszkodzeń przy użyciu rytualnym. Jednak osoby z problemami psychicznymi mogą być bardziej narażone na negatywne efekty. Współcześnie meskalina wykazuje obiecujący potencjał terapeutyczny w takich przypadłościach jak m.in. depresja, alkoholizm, zaburzenia lękowe oraz zaburzenia obsesyjno-kompulsywne. Jednak stan badań nad tą substancją jest zbyt ograniczony, by uznać ją za zatwierdzoną metodę leczenia. Potrzebne są bardziej rygorystyczne testy kliniczne. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Światło bez prądu: naukowcy wykorzystują żywe glony
Świecące algi mogą stać się źródłem światła bez elektryczności. Zespół z USA opracował metodę chemicznego podtrzymania bioluminescencji glonów Pyrocystis lunula. Po umieszczeniu ich w hydrożelu drukowanym 3D świeciły jasno nawet przez 25 minut.
Świecące algi coraz wyraźniej wychodzą poza domenę morskiej ciekawostki i wchodzą do laboratoriów jako kandydatki na „żywe” źródło światła. Zespół badaczy z University of Colorado Boulder znalazł sposób, by bioluminescencję glonów Pyrocystis lunula uruchamiać i podtrzymywać bez prądu – za pomocą prostych roztworów chemicznych. Dzięki temu uzyskano jasną, skoncentrowaną poświatę. Chemia zamiast przełącznika W naturze Pyrocystis lunula potrafią błysnąć krótkim, niebieskawym światłem, gdy zostaną poruszone przez fale lub przepływającą łódź. To jednak zwykle kwestia milisekund – efektowne, lecz trudne do wykorzystania w praktyce. Badacze sprawdzili więc, czy da się przedłużyć ten efekt w komórkach glonów, wykorzystując reakcje chemiczne. Zespół poddał algi działaniu dwóch środowisk o skrajnych wartościach pH: kwaśnego (pH 4, porównywanego do soku pomidorowego) oraz zasadowego (pH 10, czyli mniej więcej tyle, co w łagodnym mydle). Oba warianty uruchamiały produkcję światła, ale różnica była wyraźna. W roztworze kwaśnym poświata była jaśniejsza, bardziej skoncentrowana i potrafiła utrzymać się do 25 minut. W środowisku zasadowym świecenie rozpraszało się i gasło szybciej. Żywe światło wydrukowane 3D Kluczowym krokiem okazało się nie tylko pobudzenie alg, ale też nadanie im formy, którą da się kształtować. Badacze osadzili Pyrocystis lunula w naturalnie pozyskiwanym hydrożelu – materiale, który jest przyjaznym środowiskiem dla organizmów. Następnie uformowali ten hydrożel metodą druku 3D w różne wzory i kształty, m.in. w motyw półksiężyca (taki kształt mają komórki P. lunula) oraz logo uniwersytetu. Gdy gotowe struktury zetknięto z roztworem kwaśnym lub zasadowym, glony wewnątrz zaczynały emitować światło, a całość podświetlała się na niebiesko. Ważne jest też to, co działo się później: w wydrukowanych strukturach algi pozostawały żywe tygodniami. Najlepiej sprawdzał się wariant kwaśny. W takich wydrukach P. lunula zachowywały 75% jasności nawet po czterech tygodniach. To przesuwa bioluminescencję z obszaru jednorazowych efektów w stronę materiałów do praktycznego wykorzystania. Zamiast oddzielnych „źródeł światła” pojawia się koncepcja obiektów, które świecą jako całość – dokładnie tam, gdzie zaplanowano to podczas projektowania wydruku. Gdzie takie materiały mogą mieć sens? Wskazywane zastosowania wykraczają daleko poza widowiskowe wzory. Jednym z kierunków są autonomiczne roboty przeznaczone do działania w ciemnych środowiskach, takich jak głębiny czy przestrzeń kosmiczna. Czyli tam, gdzie liczy się każda oszczędność energii i gdzie baterie bywają ograniczeniem. Żywe materiały mogłyby dostarczać światło bez klasycznego zasilania. Drugi obszar to czujniki jakości wody. Zespół planuje sprawdzić, czy Pyrocystis lunula reagują także na inne substancje chemiczne. Jeśli tak, ich świecenie mogłoby stać się czytelnym wskaźnikiem obecności określonych związków, w tym toksyn. Ważny jest też wymiar ekologiczny. Pyrocystis lunula przeprowadzają fotosyntezę, pochłaniając dwutlenek węgla rozpuszczony w wodzie. To otwiera przestrzeń do myślenia o technologiach, które nie tylko zużywają energię, lecz także wpisują się w biologiczne procesy planety. Być może w przyszłości „świecące algi” zastąpią wykorzystywane dziś świecące materiały, bazujące na toksycznych chemikaliach. Źródło: Science Advances
Królewskie Ogrody Botaniczne w Kew: największa kolekcja roślin na Ziemi i skarbiec bioróżnorodności
Będąc w Londynie, trzeba to miejsce zobaczyć. Królewskie Ogrody Botaniczne w Kew to największy ogród botaniczny świata i najważniejszy ośrodek badań nad roślinami i grzybami. Wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, pozwalają na obcowanie jednocześnie z przyrodą, historią Anglii i architektonicznymi cudami z żelaza i szkła.
Spis treści: Kew Gardens: od królewskich rezydencji po listę UNESCO Kolekcja Kew Gardens przyprawia o zawrót głowy Kew Gardens w służbie nauki i… policji Perły architektury w Kew Gardens Kew Gardens: liczby i ciekawostki Planowanie wizyty i zwiedzanie Kew Gardens Obejmujące obszar ok. 132 hektarów ogrody są domem dla najbogatszej kolekcji botanicznej na naszej planecie. Każdego roku ponad dwa miliony turystów przybywają tu, by podziwiać tysiące gatunków roślin, spacerować w koronach drzew i odkrywać tajemnice ewolucji. Kew Gardens w Londynie to instytucja o znaczeniu międzynarodowym, zatrudniająca ponad 1100 pracowników, w tym wybitnych naukowców. To żywe muzeum, w którym historia spotyka się z przyszłością, a natura z technologią. Kew Gardens: od królewskich rezydencji po listę UNESCO Historia Kew sięga 1299 roku, kiedy to król Edward I przeniósł swój dwór do pobliskiego Richmond. Przez kolejne stulecia teren ten był związany z rodziną królewską. W 1501 roku Henryk VII wybudował Pałac Richmond, który stał się ulubioną rezydencją i miejscem śmierci królowej Elżbiety I. Wokół niego osiedlali się dworzanie, budując okazałe rezydencje. Początki ogrodu botanicznego to rok 1759, kiedy księżna Augusta, wdowa po księciu Walii, założyła ogród egzotyczny w Kew Park. W 1772 roku król Jerzy III połączył posiadłości Kew i Richmond, co stało się fundamentem dzisiejszego kompleksu. W 1840 roku ogrody zostały oficjalnie uznane za narodowy ogród botaniczny, a pod kierownictwem Williama Hookera ich obszar znacznie powiększono. Przełomowym momentem w nowożytnej historii Kew był lipiec 2003 roku, kiedy UNESCO wpisało ogrody na prestiżową Listę Światowego Dziedzictwa, doceniając ich krajobraz kulturowy oraz wkład w rozwój nauk botanicznych. Kolekcja Kew Gardens przyprawia o zawrót głowy Kew Gardens to nie tylko ogród botaniczny z żywymi roślinami. Dysponuje też kolekcjami naukowymi o niespotykanej skali. Są to: herbarium, zawierające ponad 7 milionów zakonserwowanych okazów roślin; fungarium z 1,25 miliona eksponatów grzybów z całego świata. Najstarsze sięgają początków XVIII wieku; Millennium Seed Bank – największa kolekcja nasion na świecie (2,4 miliarda nasion należących do 40 tysięcy gatunków); kolekcja przedmiotów kultury materialnej wykonanych z roślin i grzybów, od zabawek po jedzenie; 75 tys. próbek DNA i tkanek roślinnych; kolekcja 150 tys. preparatów mikroskopowych; 78 tys. zakonserwowanych okazów roślin; laboratorium z hodowlą 6 tys. okazów in vitro; biblioteka i archiwa z ponad 750 000 woluminów oraz 175 000 rycin i rysunków botanicznych, jedna z największych tego typu kolekcji na świecie. Kew Gardens w służbie nauki i… policji Placówka nie ogranicza się do gromadzenia okazów – prowadzi zaawansowane badania w Jodrell Laboratory, które od 1876 roku jest miejscem odkryć w dziedzinie fizjologii i anatomii roślin. Kew odgrywa również kluczową rolę w kryminalistyce, pomagając policji w identyfikacji materiałów roślinnych mogących stanowić dowód w śledztwach. Jednym z największych osiągnięć naukowych Kew było uratowanie przed wyginięciem najmniejszej lilii wodnej świata Nymphaea thermarum, którą udało się wyhodować z nasion w 2009 roku. Nadrzędnym celem ponad 400 naukowców pracujących w Kew jest ratowanie światowej bioróżnorodności roślin i grzybów. Wielu z nich prowadzi badania terenowe m.in. na Grenlandii, w Wietnamie, w Azji Środkowej i wielu krajach Afryki. Perły architektury w Kew Gardens Na terenie ogrodów stoją ikoniczne budowle, wśród których najsłynniejsza to Palm House – gigantyczna szklarnia zbudowana w latach 1844–1848 przez Decimusa Burtona i Richarda Turnera. Jest to najważniejsza zachowana wiktoriańska konstrukcja z kutego żelaza i szkła. Jeszcze większa jest Temperate House, największa wiktoriańska szklarnia świata, mieszcząca rośliny klimatu umiarkowanego. Nowocześniejszym obiektem jest otwarta w 1987 roku Princess of Wales Conservatory, posiadająca dziesięć komputerowo sterowanych stref mikroklimatycznych, od suchych tropików po bagna. Miłośnicy mocniejszych wrażeń mogą skorzystać z Treetop Walkway – platformy widokowej o długości 200 metrów, wznoszącej się 18 metrów nad ziemią, która pozwala na spacer wśród koron drzew. Innym ciekawym obiektem jest The Hive – 17-metrowa instalacja ze stali i aluminium, która za pomocą światła i dźwięku imituje życie wewnątrz pszczelego ula. Na uwagę zasługuje również Pałac Kew – najmniejszy z brytyjskich pałaców królewskich. Na rozległym terenie ogrodów rozsiane są liczne obiekty małej architektury: charakterystyczne dla ogrodów angielskich mini-świątynie, XVII-wieczny „wiejski domek” królowej Charlotte, czy 15-metrowa Wielka Pagoda. Kew Gardens: liczby i ciekawostki To właśnie tutaj rośnie najstarsza roślina doniczkowa na świecie – sagowiec (Encephalartos altensteinii), przywieziony do Kew w 1775 roku przez Francisa Massona z jednej z wypraw kapitana Cooka. Na terenie arboretum rośnie ponad 11 000 drzew. Historyczna Wielka Pagoda posiada 253 schody, a po renowacji w 2018 roku na jej dachy powróciło 80 pozłacanych smoków. Podczas II wojny światowej na teren ogrodów spadło 30 bomb, które uszkodziły m.in. Temperate House i Palm House. Mało kto wie, że Kew posiada własną jednostkę policji, Kew Constabulary, działającą nieprzerwanie od 1845 roku i składającą się obecnie z kilkunastu funkcjonariuszy. W 2009 roku, z okazji 250-lecia ogrodów, wybito specjalną monetę 50-pensową, która stała się rzadkim okazem kolekcjonerskim. Planowanie wizyty i zwiedzanie Kew Gardens Ogrody są otwarte dla zwiedzających przez cały rok, codziennie od 10 do 19 (ostatnie wejście o 18). Sezonowo oferują dodatkowe atrakcje: od festiwalu orchidei w lutym, po świąteczne iluminacje „Christmas at Kew” zimą. Na zwiedzanie warto zarezerwować co najmniej 3 godziny, choć obszar 132 hektarów nadaje się i na cały dzień. Można skorzystać z 7 gotowych szlaków tematycznych, np. szlaku randkowego czy architektonicznego. Do Kew Gardens można łatwo dotrzeć z centrum Londynu (około 30 minut) metrem (linia District – stacja Kew Gardens) lub koleją naziemną (stacja Kew Bridge). Ogrody są dostępne przez cztery główne bramy: Elizabeth Gate, Victoria Gate, Lion Gate i Brentford Gate. Na miejscu dostępna jest kolejka turystyczna Kew Explorer, która ułatwia przemieszczanie się między odległymi zakątkami parku. Zwiedzający mogą korzystać z licznych kawiarni i restauracji, w tym z zabytkowej Oranżerii i organizować pikniki w wyznaczonych miejscach. Kew jest w dużej mierze dostosowane do potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Bilet dla dorosłych, kupiony przy wejściu, kosztuje 28 funtów w sezonie (1 lutego–31 października). Dla dzieci, młodzieży, studentów i osób z niepełnosprawnościami są zniżki. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ta roślina produkuje czarny nektar i nikt nie wie, w jakim celu to robi
Nocne zawisaki zapylają kwiaty Jasminanthes mucronata, rośliny rodzimej dla Japonii – ustalili naukowcy z University of Tokyo. Nadal jednak nie wiadomo, dlaczego wytwarza ona unikatowy, czarny nektar.
Nektar kojarzy się z napojem spożywanym przez greckich bogów. W przyrodzie to słodki płyn, którymi kwiaty przyciągają zapylaczy, takich jak pszczoły czy motyle. O ile same kwiaty często są kolorowe, to nektar najczęściej jest bezbarwny. Wystarczy jego zapach, by zwabić owady. Jest jednak fascynujący wyjątek od tej reguły. W południowej Japonii rośnie roślina Jasminanthes mucronata. Jej kwiaty są białe, natomiast nektar ma barwę czarną. Dlaczego? Naukowcy od dawna próbują to wyjaśnić. Zespół Soma Chiyody, Ko Mochizukiego i Atsushiego Kawakity z University of Tokyo właśnie ustalił, że to nocne ćmy zwane zawisakami najskuteczniej przenoszą pyłek tej rośliny. Nocne motyle piją czarny nektar Barwny nektar od lat rozpala wyobraźnię biologów, bo wyróżnia się na tle „klasycznej”, przezroczystej słodyczy kwiatów. Taka cecha aż prosi się o pytanie: do kogo roślina kieruje swój sygnał? W praktyce badania nad barwnym nektarem długo obracały się wokół dziennych zapylaczy, bo kolor najłatwiej dostrzec przy świetle. Tym razem jednak decydujące okazało się to, co dzieje się po zmroku. Badacze śledzili odwiedziny kwiatów zarówno w dzień, jak i w nocy, w wielu lokalizacjach na południu kraju. W obserwacjach nocnych regularnie pojawiały się zawisaki. To nocne motyle znane z bardzo sprawnego lotu, który przypomina umiejętności kolibrów. Sama ich obecność przy kwiatach to jednak za mało, by mówić o zapylaniu. Kluczowe jest, czy owad pobiera pyłek z jednego kwiatu i przenosi go do kolejnego. Dowód: pyłek na ssawce W terenie nauka bywa sportem wymagającym cierpliwości. Potwierdzenie roli zawisaków wymagało złapania owada i sprawdzenia, czy przenosi pyłek Jasminanthes mucronata. Początkowo próby odłowu siatką kończyły się niepowodzeniem, bo zawisaki okazały się zbyt sprawnymi lotnikami. Przełom przyniosło dopiero wabienie na światło. Gdy udało się schwytać zawisaka, na jego ssawce, czyli wydłużonym narządzie gębowym służącym do pobierania nektaru, stwierdzono obecność pyłku. To właśnie ten szczegół spina obserwacje w całość: owad nie tylko odwiedza kwiaty, lecz także fizycznie przenosi materiał rozrodczy rośliny. Badanie wskazuje również, że w zapylaniu uczestniczy kilka gatunków ciem. To ważne, bo pokazuje system, w którym roślina nie stawia na jednego partnera, lecz funkcjonuje w gęstszej nocnej sieci powiązań. Taka perspektywa przypomina, jak wiele procesów ekologicznych pozostaje niedoszacowanych, gdy patrzymy na przyrodę wyłącznie przez pryzmat dnia. Czarny nektar wciąż jest zagadką Choć potwierdzono głównych zapylaczy, jedno z najbardziej intrygujących pytań pozostaje otwarte: dlaczego Jasminanthes mucronata wytwarza czarny nektar? Parafrazując znane porzekadło, w nocy wszystkie nektary są czarne, więc ćmy raczej nie reagują na ten kolor. To badanie nie przynosi rozwiązania zagadki. Wiadomo natomiast, że sam fakt istnienia barwnego nektaru nie musi oznaczać sygnału skierowanego do dziennych gości. Autorzy zapowiadają, że chcą wykorzystać J. mucronata jako gatunek modelowy do sprawdzenia adaptacyjnej roli barwnego nektaru w warunkach nocnych oraz do lepszego zrozumienia, jak mogła przebiegać ewolucja tej osobliwej cechy. Jeśli kolejne prace pójdą tym tropem, nocne zapylanie może przestać być marginesem opowieści o kwiatach i owadach, a stać się jednym z jej kluczowych rozdziałów. Zwłaszcza tam, gdzie przyroda „pracuje” najintensywniej wtedy, gdy ludzkie oko przestaje widzieć. Źródło: Ecology
Wielkie badanie Tatr przynosi optymistyczne wieści. Nasze góry odżyły po 100 latach
Tatrzańska przyroda kwitnie, a bioróżnorodność w polskich górach jest większa niż wiek temu. Najnowsze badania, oparte na zestawieniu współczesnych danych z notatkami botaników sprzed stu lat, przynoszą ciekawe wnioski: to nie ocieplenie klimatu, lecz powstanie Parku Narodowego i koniec masowego pasterstwa uratowały tatrzański ekosystem.
Naukowcy z Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie, Czeskiej Akademii Nauk oraz Tatrzańskiego Parku Narodowego przeprowadzili kompleksową analizę tatrzańskiej roślinności. Wykorzystali unikatowe źródła sprzed stu lat: dokumentację zbiorowisk leśnych sporządzoną w latach 20. XX wieku przez wybitnych polskich botaników, m.in. Władysława Szafera i Bogumiła Pawłowskiego. Porównując dawne zapisy ze współczesnymi danymi terenowymi badacze odkryli, że bioróżnorodność w Tatrach wyraźnie wzrosła. Co zaskakujące, w analizowanych skupiskach roślin nie widać negatywnego wpływu ocieplenia klimatu. Wzrost różnorodności zamiast termofilizacji Badania przeprowadzone na 56 powierzchniach wykazały, że w ciągu ostatniego stulecia nastąpił rozkwit roślin naczyniowych, szczególnie w niższych partiach Tatr. Wbrew wcześniejszym prognozom, naukowcy nie zaobserwowali procesu termofilizacji, czyli wypierania gatunków zimnolubnych przez te preferujące wyższe temperatury. Zamiast tego odnotowano ekspansję roślin azotolubnych oraz wysokich bylin ziołoroślowych, które do rozwoju wymagają dużej wilgotności podłoża. Skupiska ziołorośli to prawdziwe oazy bioróżnorodności – obficie kwitną, przyciągają zapylacze i stanowią bazę pokarmową dla wielu zwierząt. Do tej grupy należą m.in. kozłek bzowy, tojad mocny oraz ostróżka tatrzańska. Pasterstwo a regeneracja ekosystemu Główną przyczyną pozytywnych zmian nie jest klimat, lecz ustąpienie presji gospodarczej. Kluczowym momentem było zaprzestanie intensywnego wypasu owiec, który w latach 40. XX wieku obejmował nawet 30 tysięcy sztuk. Tak ogromna skala pasterstwa prowadziła do degradacji gleby i niszczenia naturalnej roślinności. Obecna dominacja roślin wilgociolubnych to znak, że tatrzańska przyroda naturalnie się regeneruje. Rola Tatrzańskiego Parku Narodowego Także górskie lasy reglowe powoli odzyskują swój pierwotny charakter. Uwalniają się od skutków XIX-wiecznej gospodarki, kiedy to wycinano buczyny na potrzeby hutnictwa, zastępując je monokulturami świerka. Badacze wskazują, że decydującym czynnikiem był utworzenie Tatrzańskiego Parku Narodowego w 1954 roku i wycofanie ingerencji człowieka. Wyniki analiz, opublikowane w prestiżowym „Journal of Ecology” dowodzą, że przypisywanie wszystkich zmian w przyrodzie wyłącznie globalnemu ociepleniu jest błędem, który może prowadzić do niewłaściwych decyzji w ochronie środowiska. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Humus i falafel z kosmosu? Naukowcy wyhodowali ciecierzycę na księżycowej glebie
Naukowcy z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin po raz pierwszy na świecie wyhodowali ciecierzycę w symulowanym księżycowym gruncie. Przełomowe badanie pokazuje, że uprawa roślin na Księżycu może stać się rzeczywistością. Jednak czy zebrane plony są bezpieczne dla zdrowia?
Naukowcy z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin, współpracując z Texas A&M University, przeprowadzili eksperyment, który może zmienić przyszłość załogowych misji kosmicznych. Po raz pierwszy w historii udało się wyhodować i zebrać ciecierzycę w podłożu naśladującym skład księżycowego gruntu (lunar regolith simulant). Badania prowadzono pod kierownictwem Sary Santos, głównej badaczki z Institute for Geophysics na University of Texas oraz Jessiki Atkin, pierwszej autorki publikacji. Ciecierzyca (znana też jako „groch włoski” lub „barani groch”) to bardzo odżywcza roślina strączkowa, uprawiana w basenie Morza Śródziemnego od czasów starożytnych. Zawiera dużo białka. Jej nasiona stanowią bazę takich dań jak hummus czy falafel. Z ciecierzycy można uzyskać mąkę oraz płyn stosowany jako roślinny zamiennik jajek. Jak wyglądał eksperyment? Podłoże użyte przez zespół naukowców zostało przygotowane przez Exolith Labs na bazie próbek księżycowego gruntu przywiezionych przez astronautów misji Apollo. Ten specjalny symulant nie zawiera naturalnych mikroorganizmów ani materii organicznej, które są niezbędne do wzrostu roślin na Ziemi. Zawiera jednak ważne minerały i składniki odżywcze, ale również ciężkie metale, które mogą być toksyczne dla roślin. Do eksperymentu wybrano ciecierzycę odmiany „Myles” ze względu na jej niewielkie rozmiary i odporność na trudne warunki. Te cechy są kluczowe dla misji kosmicznych o ograniczonej przestrzeni. Podłoże wzbogacono wermikompostem – produktem ubocznym wytwarzanym przez dżdżownice, bogatym w mikroelementy i mikrobiom. Wermikompost może być pozyskiwany w zamkniętych ekosystemach kosmicznych z odpadków organicznych, takich jak resztki jedzenia czy tekstylia na bazie bawełny. Kolejnym krokiem było zastosowanie arbuskularnych grzybów mikoryzowych. Grzyby te współżyją z roślinami, wspierając ich wzrost i ograniczając pobieranie toksycznych metali z podłoża. Odkryto, że pojedyncza dawka takich grzybów wystarcza do kolonizacji gleby, co stanowi ogromny atut przy ograniczonych zasobach na Księżycu. Granice kosmicznego rolnictwa Ciecierzyca dała plony, ale tylko w podłożu, w którym udział symulowanego księżycowego gruntu nie przekraczał 75%. Przy wyższych proporcjach rośliny wykazywały objawy stresu i przedwcześnie zamierały. Badacze zaobserwowali, że rośliny zaszczepione grzybami mikoryzowymi przeżywały dłużej niż pozbawione tej symbiozy, co podkreśla znaczenie tych organizmów w ekstremalnych warunkach. Chociaż sam fakt wyhodowania i zebrania plonu w takim środowisku jest przełomowy, pozostaje wiele pytań dotyczących wartości odżywczych zebranej ciecierzycy oraz bezpieczeństwa jej spożycia przez ludzi. Badacze podkreślają, że niezbędne są dalsze analizy, które wykażą, czy w ziarnach nie nagromadziły się toksyczne metale. Jak wskazuje Jessica Atkin z Texas A&M University, wciąż nie wiadomo, czy ciecierzyca uprawiana w takim podłożu spełnia wymagania żywieniowe astronautów. Eksperyment otrzymał wsparcie finansowe z grantu NASA FINESST, co świadczy o ogromnym zainteresowaniu dalszym rozwojem tej technologii. Prace badawcze kontynuowane są na Uniwersytecie Teksańskim w Austin i Texas A&M University. Jeśli kolejne wyniki potwierdzą bezpieczeństwo i wartość odżywczą plonów, uprawa roślin jadalnych w warunkach księżycowych może stać się kluczowym elementem przyszłych misji załogowych. To nie pierwsze osiągnięcie kosmicznego rolnictwa. W ramach eksperymentów naukowcy wcześniej wyhodowali m.in.: koniczynę na marsjańskiej glebie, sałatę, szpinak i paprykę na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Zdaniem uczonych na Marsie można by hodować lucernę. Kandydatem na kosmiczne warzywa są też oczywiście ziemniaki, które odegrały ważną rolę w książce i filmie „Marsjanin”. Źródło: Scientific Reports
Kapsztad ma własne „państwo” roślin. Wyprzedza całe kraje i największe parki narodowe
Na Półwyspie Przylądkowym w RPA rośnie 2785 gatunków roślin – to więcej niż w wielu europejskich krajach. Po 76 latach botanicy zaktualizowali listę i potwierdzili: Kapsztad to centrum światowej bioróżnorodności. Problem w tym, że to zielone bogactwo szybko znika.
Szata roślinna Ziemi nie jest jednorodna – niektóre regiony aż kipią zielenią, inne są jej prawie całkiem pozbawione. Wynika to z milionów lat ewolucji, zmian klimatycznych oraz barier geograficznych. Aby uporządkować tę mozaikę gatunków, nauka wprowadziła system podziału na obszary o podobnej historii i składzie botanicznym. Najważniejszą jednostką jest tzw. państwo florystyczne. A najciekawsze znajduje się w jednym z najbardziej bioróżnorodnych miejsc na Ziemi: w południowej Afryce. Czym jest państwo roślinne? Państwo florystyczne (lub roślinne) to największa jednostka w systemie podziału roślinności na świecie. Obejmuje ono – zwykle ogromne – obszary o wspólnej szacie roślinnej, wynikającej ze wspólnego pochodzenia i historii rozwoju. Fundamentem wyróżnienia danego państwa jest występowanie endemizmu na poziomie całych rodzin i rodzajów roślin. Oznacza to, że określone grupy roślin powstały i występują naturalnie tylko na danym obszarze. Granice państw florystycznych mają często charakter umowny lub nieostry, bo szata roślinna wykazuje tam cechy mieszane. Przykładem takiej strefy przejściowej jest Obszar Saharo-Sindyjski, który łączy cechy flory holarktycznej oraz paleotropikalnej. Globalny podział świata roślin Nauka wyróżnia sześć państw florystycznych, z których każde dzieli się na mniejsze jednostki: podpaństwa, obszary i prowincje. Największym z nich jest Państwo Holarktyczne, obejmujące większość północnej półkuli. Pozostałe to Państwo Neotropikalne (Ameryka Środkowa i Południowa), Paleotropikalne (Afryka i Azja zwrotnikowa), Australijskie oraz Antarktyczne. Ale najciekawsze jest szóste. To najmniejsze pod względem powierzchni, lecz niezwykle bogate Państwo Przylądkowe, obejmujące tylko sam południowy koniuszek Afryki. Pięcioro botaników bada tysiące gatunków Państwo Przylądkowe (Capensis) w RPA i samo miasto Kapsztad, są uznawane za „hotspot” bioróżnorodności. To region wpisany też na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Grupa pięciorga botaników z uniwersytetów w Pretorii i Stellenbosch oraz Narodowego Instytutu Bioróżnorodności RPA podjęła się niedawno karkołomnego i bardzo pracochłonnego zadania: aktualizacji spisu gatunków roślin Półwyspu Przylądkowego. To pierwsza taka aktualizacja od 76 lat. Botanikom udało się ustalić, że na tym niewielkim obszarze występuje aż 2785 gatunków, podgatunków i odmian roślin. Zagrożone bogactwo To bogactwo przewyższa wiele całych krajów w Europie i największe parki narodowe USA. Dzięki nowoczesnym narzędziom, takim jak cyfrowe bazy danych i nauka obywatelska (np. aplikacja iNaturalist), naukowcy stworzyli fundament dla skuteczniejszego zarządzania ochroną przyrody w tym regionie. Dominującą formacją Państwa Przylądkowego jest tzw. fynbos. To odporna na okresowe pożary i susze, szybko rosnąca szata roślinna. Charakteryzuje się unikalnymi rodzinami roślin, takimi jak Bruniaceae, które nie występują nigdzie indziej. Niestety, to bogactwo jest poważnie zagrożone – Kapsztad uznaje się jednocześnie za… światową stolicę wymierania roślin kwiatowych. Główne zagrożenia to: gatunki inwazyjne, utrata siedlisk oraz gaszenie naturalnych pożarów, które są niezbędne do regeneracji fynbosu. Dlatego inicjatywy takie, jak aktualizacja spisu gatunków, są absolutnie kluczowe dla zachowania bioróżnorodności Kapsztadu i Państwa Przylądkowego. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Zaskakujący sojusz: mięta, chili i eukaliptus uderzają w zapalenia setki razy mocniej. Jest jeden warunek
Zioła i przyprawy od wieków są nie tylko elementem kuchni, ale i tradycyjnej medycyny. Zawierają naturalne związki, zdolne do regulowania ścieżek zapalnych w organizmie. Mimo długiej historii stosowania, nauka przez lata borykała się ze zrozumieniem ich działania. Nowe badanie odsłania potężny mechanizm przeciwzapalny.
Głównym powodem sceptycyzmu naukowców był fakt, że w warunkach laboratoryjnych pojedyncze związki roślinne wykazywały działanie tylko w bardzo wysokich stężeniach. Takich ilości ziół i przypraw nikt nie byłby w stanie zjeść. Zespół badawczy pod kierownictwem profesora Gen-ichiro Arimury z Tokyo University of Science postanowił sprawdzić, czy kluczem do skuteczności roślin nie jest działanie pojedynczych substancji, lecz ich synergia. Wyniki okazały się zdumiewające. Przyprawy trafiają do laboratorium Badacze wyszli z założenia, że specyficzne kombinacje związków mogą wywoływać znacznie silniejszy efekt niż każdy z nich stosowany oddzielnie. Do tej pory rzadko udawało się zmierzyć to eksperymentalnie i wyjaśnić na poziomie molekularnym. W badaniu, którego wyniki opublikowano w czasopiśmie „Nutrients”, skupiono się na czterech związkach: mentolu pochodzącym z mięty, 1,8-cyneolu z eukaliptusa, kapsaicynie z papryczek chili, β-eudesmolu znajdującym się w chmielu i imbirze. Przebieg eksperymentu i jego niezwykłe wyniki Doświadczenia przeprowadzono na makrofagach – komórkach układu odpornościowego, które odgrywają centralną rolę w procesach zapalnych. Produkują cytokiny (białka sygnalizacyjne), m.in. białko TNF-α. Aby wywołać stan zapalny, komórki stymulowano bakteryjnym lipopolisacharydem (LPS). Następnie poddano je działaniu badanych związków, zarówno pojedynczo, jak i w różnych, kontrolowanych mieszankach. Wyniki wprawiły naukowców w zdumienie. Choć kapsaicyna okazała się najsilniejszym związkiem działającym samodzielnie, to jej połączenie z mentolem lub 1,8-cyneolem przyniosło zdumiewające rezultaty. Skuteczność przeciwzapalna takich mieszanek wzrosła kilkusetkrotnie w porównaniu do działania każdego z osobna. Badania wykazały, że mentol i 1,8-cyneol wpływają na sygnalizację wapniową w błonach komórkowych. Z kolei kapsaicyna wydaje się tłumić stan zapalny poprzez inną ścieżkę, niezależną od tych kanałów. Zatem synergia nie jest przypadkiem, tylko wynikiem jednoczesnej aktywacji różnych ścieżek sygnałowych w komórkach. Nauka potwierdziła tradycję Odkrycie to dostarcza twardych dowodów naukowych na korzyści płynące z łączenia różnych składników w kuchni. Wyjaśniają one, w jaki sposób niskie dawki substancji roślinnych, możliwe do osiągnięcia w normalnej diecie, mogą wywierać realny wpływ ma zdrowie. Wyniki te mogą otworzyć zupełnie nowe możliwości np. w projektowaniu żywności funkcjonalnej i suplementów czy zapachów o działaniu terapeutycznym. Przy użyciu minimalnych ilości składników aktywnych będą w stanie skutecznie regulować przewlekłe stany zapalne. Przed nami z pewnością jeszcze wiele odkryć synergii między różnymi ziołami i przyprawami. Źródło: Nutrients Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Zrezygnuj z mięsa na kilka tygodni. Twój organizm podziękuje ci szybciej, niż myślisz
Wielki Post dla wielu osób wiąże się z rezygnacją z jedzenia mięsa. Nawet krótka, kilkutygodniowa zmiana diety może przynieść zaskakujące efekty. Ważne jest jednak nie tylko to, z czego rezygnujemy, ale też to, co wybieramy w zamian.
Spis treści: Efekt numer 1: utrata masy ciała i korzyści dla serca Efekt numer 2: zmiany w jelitach Efekt numer 3: układ odpornościowy Zdrowe nawyki Ze względów zdrowotnych, środowiskowych czy etycznych coraz więcej osób decyduje się na rezygnację z mięsa. Co jednak dzieje się z organizmem, gdy z talerza znikają produkty pochodzenia zwierzęcego? Najnowsze badania sugerują, że nawet krótkie okresy bez mięsa – tygodnie, dni, a nawet tylko kilka posiłków – mogą wywołać wyraźne zmiany. A są to między innymi utrata wagi, poprawa zdrowia serca oraz subtelne zmiany w jelitach i układzie odpornościowym. Efekt numer 1: utrata masy ciała i korzyści dla serca Jednym z najbardziej zauważalnych skutków wyeliminowania mięsa jest utrata masy ciała. Wynika ona nie tylko z usunięcia produktów pochodzenia zwierzęcego – chodzi także o to, co zajmuje ich miejsce. Gdy zastępujemy wysokokaloryczne mięso i tłuszcze produktami roślinnymi bogatymi w błonnik (warzywami, strączkami, produktami pełnoziarnistymi, owocami) – spożywamy więcej żywności o mniejszej zawartości kalorii – mówi Matthew Landry, dietetyk i naukowiec zajmujący się zdrowiem na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine. Pokarmy bogate w błonnik wydłużają też czas uczucia sytości, co ogranicza przejadanie się. Trzymiesięczne badanie przeprowadzone w 2018 r., wykazało że osoby, które przeszły na dietę wegetariańską, tracą średnio około 2 kilogramów wagi. Kilka innych badań wykazało, że diety wegetariańskie trwające sześć tygodni lub dłużej, prowadzą do obniżenia ciśnienia krwi, co jest kluczowym czynnikiem zmniejszającym ryzyko chorób serca i udaru mózgu. Efekt ten jest prawdopodobnie powiązany z utratą masy ciała i większym spożyciem mikroelementów takich jak potas i magnez, które pomagają obniżyć ciśnienie krwi – mówi Luigi Fontana, ekspert ds. żywienia na Uniwersytecie w Sydney. Badanie przeprowadzone w zeszłym roku przez Fontanę i jego współpracowników wykazało, że diety wegetariańskie często obniżają również poziom cukru we krwi, zmniejszając ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2. Inne badania wykazały spadek poziomu cholesterolu LDL. To tzw. zły cholesterol występujący w mięsie i produktach mlecznych, który przyczynia się do miażdżycy naczyń krwionośnych i zwiększa ryzyko chorób serca oraz udaru mózgu. Badanie przeprowadzone na 11 parach bliźniąt, przeprowadzone przez Matthew Landry'ego i jego współpracowników z Uniwersytetu Stanforda, wykazało że u osób przestrzegających diety wegańskiej, po czterech tygodniach poziom cholesterolu LDL spadł do optymalnej wartości, czyli poniżej 100 miligramów na decylitr. Nawet u tych uczestników, którzy mieli zdrowy poziom LDL, spadek był nadal zauważalny. Efekt numer 2: zmiany w jelitach Przejście na dietę roślinną może także zmienić gatunkowy skład bakterii żyjących w naszych jelitach. U „świeżych” wegetarian występuje zwykle znaczący wzrost ilości bakterii specjalizujących się w rozkładaniu błonnika i spadek tych zajmujących się białkami zwierzęcymi, wyjaśnia Veronica Witte, neurobiolożka z niemieckiego Instytutu Nauk o Człowieku i Mózgu im. Maxa Plancka oraz Centrum Medycznego Uniwersytetu w Lipsku. Przeprowadzone w 2014 r. badanie kału osób które przeszły na wegetarianizm, wykazało że skład bakterii jelitowych uległ zmianie już po kilku dniach – mówi Witte. Wstępne dane z badania bliźniąt na Uniwersytecie Stanforda wykazały, że liczba bakterii Bilophila wadsworthia, która ma zdolność do rozkładania określonych białek zwierzęcych i jest prawdopodobnie czynnikiem prozapalnym, zmniejszyła się u osób, które przeszły na weganizm. Współautor badania, mikrobiolog Matthew Carter mówi: „Wydaje się, że obecność B. wadsworthia w mikroflorze jelitowej w dużych ilościach może powodować problemy, a jednym ze sposobów pozbycia się tej bakterii jest przejście na dietę wegańską”. Naukowcy wciąż badają potencjalne korzyści płynące z obecności bakterii fermentujących błonnik oraz szkodliwe działanie bakterii przetwarzających białka zwierzęce. Veronica Witte bada też, czy zmiany w mikrobiocie jelitowej wpływają na mózg i kształtują apetyt. Twierdzi jednak, że ​​potrzebujemy więcej badań, aby naprawdę wykazać, że drobnoustroje mają tu znaczenie. Efekt numer 3: układ odpornościowy Naukowcy sugerują, że dieta roślinna może wpływać też na układ odpornościowy. W badaniu z 2024 r. zaobserwowano, że u osób na dwutygodniowej diecie wegańskiej podwyższa się aktywność części układu odpornościowego, biorącej udział w obronie przed wirusami. Ponadto wspomniane badanie bliźniąt wykazało spadek poziomu cytokin u osób na diecie wegetariańskiej. To białka sygnalizacyjne, koordynujące odpowiedź immunologiczną. – To było niesamowite, zobaczyć tak uderzające zmiany w układzie odpornościowym już po kilku tygodniach – mówi Matthew Carter. Jednak długoterminowe konsekwencje stosowania diet roślinnych i wegetariańskich pozostają niejasne. Nie ma jednoznacznej odpowiedzi napytanie, czy rezygnacja z mięsa jest absolutnie konieczna, by zaistniały te korzystne zmiany. Badania osób na diecie śródziemnomorskiej – obejmującej dużą ilość warzyw, produktów pełnoziarnistych, fasoli oraz mięsa i ryb do dwóch razy w tygodniu – wykazują podobne korzyści do diety ściśle wegańskiej. – Jeśli raz w tygodniu jesz niewielką ilość mięsa, czy szkodzi to zdrowiu? Odpowiedź brzmi: nie wiemy – stwierdza Luigi Fontana. Zdrowe nawyki Chociaż dieta wegańska i wegetariańska skutkuje korzyściami zdrowotnymi, Fontana podkreśla, że ​​zależą one od mądrych wyborów żywieniowych, a nie tylko od rezygnacji z mięsa. Zamiana mięsa na duże ilości przetworzonej żywności, takiej jak wegańskie mrożone dania z makaronu, słodkie przekąski, chipsy lub ultraprzetworzone substytuty mięsa, może być szkodliwa. – Możesz być wegetarianinem i być tak samo, a nawet bardziej niezdrowym, niż osoba na typowej zachodniej diecie – mówi Fontana. Chociaż w kilkumiesięcznej perspektywie niedobory składników odżywczych nie są dużym problemem dla osób rezygnujących z mięsa, sprawa się komplikuje gdy taka dieta trwa dłużej. W żywności pochodzenia roślinnego jest mało niektórych kluczowych dla zdrowia składników, takich jak witamina B12, żelazo, cynk, wapń i kwasy tłuszczowe omega-3. Chociaż wiele z nich znajdziemy w różnorodnych produktach roślinnych, takich jak tofu i soczewica. Landry sugeruje, że weganie powinni rozważyć przyjmowanie suplementów witaminy B12 i witaminy D. Początkującym wegetarianom i weganom Landry zaleca stopniową zmianę diety i eksperymentowanie z nową żywnością i przepisami. – Wykorzystaj to jako świetną okazję, aby naprawdę poznać swoje podniebienie i spróbować smaków z całego świata – mówi. Źródło: National Geographic Opracowała: Magdalena Rudzka
Te drzewa w Dolomitach miały przewidzieć zaćmienie Słońca. Prawda okazała się jednak inna
Międzynarodowy zespół naukowców podważa sensacyjne twierdzenia o zdolnościach drzew do przewidywania zaćmienia. Badacze ujawniają, że synchronizacja aktywności elektrycznej świerków była skutkiem lokalnej burzy, a nie „leśnej telepatii”.
W 2025 roku zespół naukowców z Włoch, Wielkiej Brytanii, Hiszpanii i Australii, kierowany przez prof. Alessandro Chiolerio z Italian Institute of Technology i University of the West of England, opublikował badanie sugerujące, że świerki w Dolomitach potrafią przewidzieć zaćmienie Słońca. W pracy opublikowanej w czasopiśmie „Royal Society Open Science” autorzy twierdzili, że 14 godzin przed częściowym zaćmieniem słońca nad Dolomitami świerki wykazywały zsynchronizowany wzrost aktywności bioelektrycznej. Badacze odczytali to jako oznakę „leśnej inteligencji”. Wskazywali, że drzewa zachowywały się jak jeden organizm, komunikując się ze sobą i wspólnie przygotowując na nadchodzące zjawisko. Szczególnie podkreślano, że starsze drzewa wykazywały silniejszą reakcję, co miało sugerować, że posiadają one „pamięć” poprzednich zaćmień i przekazują wiedzę młodszym. Co naprawdę spowodowało synchronizację drzew w Dolomitach? Te kontrowersyjne tezy nie wytrzymały jednak zderzenia z naukową krytyką. W czasopiśmie „Trends in Plant Science” właśnie opublikowano artykuł autorstwa prof. Ariela Novoplansky’ego z Ben-Gurion University of the Negev i jego zespołu. Nowa praca całkowicie podważa wcześniejsze twierdzenia. Badacze przedstawili dowody, że obserwowana synchronizacja aktywności elektrycznej była wynikiem lokalnej burzy z piorunami, która miała miejsce dokładnie w czasie wzmożonej reakcji drzew. Według prof. Novoplansky’ego, zamiast odwoływać się do egzotycznych i niesprawdzonych teorii, należy brać pod uwagę dobrze znane czynniki środowiskowe. To klasyczny przykład tzw. brzytwy Ockhama. „Zamiast rozważać proste, dobrze udokumentowane czynniki, takie jak intensywna burza z piorunami w pobliżu miejsca badań, autorzy poszli w stronę atrakcyjnej narracji, że drzewa przygotowywały się na zaćmienie” – stwierdził uczony w artykule. Dlaczego teoria o „leśnej inteligencji” została odrzucona? Naukowcy obalający teorię zespołu prof. Chiolerio wskazali na wiele luk metodologicznych. Przede wszystkim przypomnieli, że każde zaćmienie jest inne – różni się lokalizacją, wielkością i czasem trwania. Świerki w Dolomitach nie miałyby zatem możliwości „uczenia się” poprzednich zaćmień i przewidywania kolejnych na podstawie przeszłych doświadczeń. Ponadto zmiany grawitacyjne związane z zaćmieniem Słońca są zbyt subtelne i nie różnią się znacząco od tych występujących np. podczas nowiu Księżyca. Rośliny potrafią reagować na zmiany warunków środowiskowych, a nawet przewidywać i przygotowywać się na zagrożenia, np. przyszłą konkurencję ze strony obecnie nieszkodliwych sąsiadów. Jednak zaćmienie Słońca nie stanowiło dla świerków żadnego problemu. „Światło było tylko o około 10,5% słabsze przez raptem dwie godziny. Większe zmiany powodują zwykłe chmury, często przechodzące nad Dolomitami” – mówi prof. Novoplansky. Kolejnym istotnym zarzutem była bardzo mała próba badawcza w pracy prof. Chiolerio – jedynie trzy żywe drzewa i pięć pniaków. Tak ograniczona liczba obserwacji nie pozwala na wyciąganie szeroko zakrojonych wniosków na temat zachowania całego ekosystemu. Prof. Novoplansky podkreślił, że „aktywność elektryczna drzew jest rzeczywistym zjawiskiem, ale nadal pozostaje dziedziną w początkowej fazie badań”. Wskazał też, że przypisywanie drzewom zdolności pamięci, przewidywania i komunikacji na podstawie samych korelacji bez udowodnionych mechanizmów jest nieuzasadnione. Jakie konsekwencje niesie promowanie pseudonauki? Według autorów nowego artykułu, publikowanie i popularyzowanie takich wniosków bez solidnych dowodów może prowadzić do szkodliwego zamieszania wśród społeczeństwa. Ułatwia to rozwój pseudonauki i podważa zaufanie do rzetelnych badań naukowych. Prof. Novoplansky stwierdził, że „las jest wystarczająco cudowny, by nie trzeba było wymyślać irracjonalnych, choć atrakcyjnych opowieści o przewidywaniu czy komunikacji między drzewami opartych jedynie na korelacji”. Źródła: Royal Society Open Science, Trends in Plant Science
Botaniczna „armia” u bram Arktyki. 2500 gatunków gotowych do inwazji
Obce rośliny coraz śmielej zbliżają się do jednego z najbardziej surowych regionów świata. Arktyka ociepla się szybciej niż reszta planety, co otwiera nowe możliwości dla gatunków, które wcześniej nie miały tam szans. Badacze wskazują tysiące potencjalnych „najeźdźców”. Konsekwencje mogą być nieodwracalne.
Arktyka to obszar wokół bieguna północnego, który tradycyjnie definiuje się jako krainę ekstremalnego zimna i krótkiego lata. Przez tysiące lat ten region był jak niedostępna forteca dla licznych gatunków roślin z południa. Tylko najbardziej wytrzymałe, rodzime gatunki potrafiły tam przetrwać. Sytuacja z obcymi gatunkami była stabilna, ponieważ mróz skutecznie eliminował wszelkich „gości”. Dzisiaj te „mury” zaczynają pękać pod wpływem zmian klimatu. Arktyka ociepla się szybciej niż reszta świata, co sprawia, że gatunki, które wcześniej nie miałyby tam szans, teraz zaczynają się rozgaszczać. Cyfrowy radar przepowie przyszłość Jak sprawdzić, co zagraża tak ogromnemu regionowi, zanim dojdzie do ekologicznej katastrofy? Naukowcy z Norweskiego Uniwersytetu Nauki i Technologii (NTNU) postanowili przeprowadzić tzw. skanowanie horyzontu. To metoda przypominająca użycie cyfrowego radaru, który ma wyłapać potencjalnych najeźdźców, zanim zdążą się osiedlić. W skrócie: przeszukali oni bazy danych obejmujące 51 milionów roślin na świecie. Do szczegółowej analizy wybrali 14 000 gatunków skłonnych do ekspansji. Naukowcy sprawdzili, które z tych roślin pasują do obecnego i przyszłego klimatu Arktyki. Wnioski opublikowano właśnie na łamach czasopisma „Neobiota”. Ilu jest „najeźdźców” u bram? Wyniki tego śledztwa są alarmujące dla ekosystemu. Z analiz badaczy wynika, że ponad 2500 gatunków mogłoby dziś przeżyć na dalekiej północy. Jeśli tylko te nasiona tam trafią, prawdopodobnie wykiełkują i przeżyją. Eksperci wyznaczyli także „gorące punkty” inwazji. Teorię opartą o modele teoretyczne potwierdzili, znajdując inwazyjne, kwitnące rośliny podczas wypraw terenowych. Pasażerowie na gapę W jaki sposób mogą rozprzestrzeniać się w Arktyce nieznane do tej pory rośliny? Głównym środkiem transportu dla nich jest sam człowiek. Nasiona podróżują jako pasażerowie na gapę przyklejone do ubrań, sprzętu naukowego lub podeszew butów turystów. – Nasze wyniki pokazują, że gatunki obce z praktycznie całego świata mogą znaleźć niszę w Arktyce. A biorąc pod uwagę obecną aktywność człowieka w tym rejonie, istnieje wiele możliwości, by się tam dostały – komentuje współautorka badania prof. Kristine Bakke Westergaard z Norweskiego Uniwersytetu Naukowo-Technicznego (NTNU). Najbardziej zagrożonym obszarem okazała się północna Norwegia. To tam znajduje się „hotspot”, czyli miejsce, gdzie warunki dla obcych roślin są obecnie najlepsze. Jednak nawet odległy Svalbard nie jest bezpieczny – badanie wykazało, że aż 86 obcych gatunków mogłoby tam teraz egzystować. Gatunki te działają jak agresywni lokatorzy. Zajmują przestrzeń, zabierają światło i składniki odżywcze rodzimym roślinom. Przyszłość Arktyki. Wyścig z czasem Jaka przyszłość czeka Arktykę pod wpływem zmian klimatu? Jeśli ludzie nie podejmą działań, kraina lodu może zamienić się w obszar z różnymi gatunkami roślin i stracić status miejsca unikatowego pod tym względem. Naukowcy ostrzegają, że walka z gatunkami inwazyjnymi, gdy już się zadomowią, jest niezwykle trudna i droga. Dlatego tak ważne są nowe narzędzia analityczne opracowane przez zespół z NTNU. Pomagają one komitetom eksperckim szybciej oceniać ryzyko i wskazywać, które rośliny należy zatrzymać u bram. Źródło: Neobiota Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Skąd rośliny wiedzą czym jest zima? Mają ukrytą „pamięć”, która pozwala im zakwitnąć w idealnym momencie
Większość roślin kwitnie dopiero wiosną, po długim okresie chłodu. Skąd jednak tak właściwie wiedzą, że chłód się kończy i nadszedł czas wzrostu? Naukowcy uważają, że rośliny mogą „pamiętać” zimę w swoich komórkach. Do tej pory trudno było to jednak udowodnić.
Naukowcy z Uniwersytetu w Yorku opracowali nowatorski mikroskop, który ujawnił niewidoczną do tej pory „pamięć zimy” ukrytą w komórkach roślin. Dzięki temu umieją one odpowiednio zareagować na nadejście wiosny, a my lepiej rozumiemy ten proces oraz możemy skuteczniej dbać o ogrody i uprawy. Niezwykły mikroskop, który pozwala zajrzeć w głąb roślin Przełomowa technologia mikroskopowa nazwana „SlimVar” działa jak ultraczuła kamera zdolna do śledzenia pojedynczych cząsteczek aż do głębokości 30 mikrometrów w korzeniach roślin. Jest to znaczące osiągnięcie, ponieważ tradycyjne mikroskopy nie są w stanie przeniknąć tak głęboko ze względu na rozpraszanie światła. SlimVar wykorzystuje zmienny kąt padania światła i zaawansowane przetwarzanie komputerowe, by „przebić się” przez rozmycie optyczne i zobaczyć ruchy cząsteczek w czasie rzeczywistym. Dzięki tej innowacji naukowcy po raz pierwszy mogli obserwować, jak rośliny „pamiętają” na poziomie molekularnym. „Cała naprzód – rozpocząć kwitnienie” – Udało nam się zaobserwować dwa białka, VIN3 i VRN5, które pomagają roślinom wyłączyć gen blokujący kwitnienie. Są one swoistymi miniaturowymi „hubami pamięci”, które pozwalają roślinom zapamiętać zimę i uruchomić mechanizm kwitnienia po ustaniu mrozów – tłumaczy prof. Mark Leake z Wydziału Biologii na Uniwersytecie w Yorku. W niskich temperaturach białka te gromadzą się w jądrze komórkowym roślin, tworząc trwałe skupiska wokół genu odpowiadającego za kwitnienie. Te skupiska nie rozpadają się nawet po ociepleniu – zamiast tego utrzymują się, chociaż nieco zmniejszają swoją objętość. Pełnią tym sposobem funkcję zapisu historii środowiska rośliny. Czy rośliny naprawdę pamiętają zimę? Poprzez skupiska białek VIN3 i VRN5 rośliny są w stanie „odczytać” swoje środowisko i odpowiednio na nie reagować. Otwiera to nowe możliwości badania tego, jak rośliny dostosowują się do stresów środowiskowych – np. suszy czy zmian temperatury. To szczególnie istotne w kontekście globalnych zmian klimatycznych, które zaburzają tradycyjne cykle sezonowe. Może to wpłynąć na przyszłość rolnictwa: pomóc hodowcom stworzyć odmiany roślin o lepszej „pamięci” i bardziej przystosowane do niestabilnych warunków klimatycznych. Dzięki technologii SlimVar możliwe jest teraz także badanie molekularnych procesów w grubszych tkankach roślinnych, co wcześniej było prawie niemożliwe. Czego jeszcze nie wiemy o ich zdolnościach adaptacyjnych? Źródło: University of York Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Śnieg działa nie tylko jak magazyn wody – także jako „kołderka” dla roślin. Bardzo go potrzebujemy
Przez ostatnie tygodnie z wielu stron da się usłyszeć narzekania: a to na odśnieżanie samochodów, a to na pokryte puchem drogi czy na zaspy, przez które trzeba przedzierać się w drodze na przystanek. Nie wszyscy jednak wiedzą, że to bezśnieżne zimy są poważnym zagrożeniem dla roślin, a obecność śniegu powinna nas cieszyć.
Prof. Zuzanna Sawinska z Wydziału Rolnictwa, Ogrodnictwa i Biotechnologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu przypomina, że obecność śniegu to nie tylko element zimowego krajobrazu, ale przede wszystkim niezbędny czynnik wpływający na funkcjonowanie środowiska i rolnictwa. Pokrywa śnieżna pełni wiele ważnych funkcji. Dlaczego brak śniegu zimą jest tak niebezpieczny dla roślin? To jak spanie bez pościeli Badaczka ostrzega, że brak śniegu zimą znacząco zwiększa ryzyko wymarznięcia roślin. Pokrywa śnieżna jest jednym z najskuteczniejszych naturalnych izolatorów, które chronią przed niską temperaturą. Nawet 5-centymetrowa warstwa śniegu jest w stanie uchronić rośliny przed temperaturą sięgającą minus 15 stopni Celsjusza. A w 2026 roku boleśnie przekonujemy się, że taka też się zdarza. Gruba warstwa śniegu ogranicza wahania temperatury przy powierzchni ziemi, chroniąc rośliny przed szokiem termicznym i uszkodzeniami powodowanymi przez mróz. Rośliny uprawne, takie jak zboża ozime czy rzepak, są szczególnie wrażliwe na silne mrozy, jeśli nie chroni ich śnieg. W latach, w których zimą jest bardzo chłodno, ale brakuje śniegu, w uprawach występują bolesne dla rolników straty. Co zmieniło się w polskich zimach od lat 80.? Sawinska przedstawiła dane, z których wynika, że w latach 80. XX wieku średnia grubość pokrywy śnieżnej w Polsce wynosiła 15–25 cm, a śnieg utrzymywał się od połowy listopada do końca stycznia lub nawet początku lutego. W latach 90. nastąpił wyraźny spadek – pokrywa śnieżna miała już tylko 7–10 cm grubości, a jej obecność ograniczała się głównie do stycznia. Od końca lat 90. obserwuje się coraz więcej zim bez śniegu, w czasu których średnia dobowa temperatura często nie spada nawet poniżej zera. Oznacza to nie tylko brak ochrony przed mrozem, ale także zaburzenie naturalnego cyklu wegetacyjnego roślin. Jak to wygląda teraz? Prof. Sawinska wskazuje, ze obecnie trudno obliczyć średnią grubość pokrywy śnieżnej w naszym kraju. W trakcie zim mamy tak naprawdę pojedyncze tygodnie z opadami śniegu, a dodatkowo są one zróżnicowane w poszczególnych regionach Polski. Śnieg dostarcza także wodę do gleby Śnieg to nie tylko kołderka, ale także ważny zasób wodny. Woda pochodząca z topniejącego śniegu zasila glebę, ale tylko pod warunkiem, że topnienie zachodzi stopniowo. Gdy śnieg topnieje szybko lub spada na zamarzniętą glebę, większość wody spływa po powierzchni do rzek – powodując np. powodzie – zamiast wsiąkać w ziemię. Czy rośliny poradzą sobie bez śniegu? – Rośliny się dostosowują – mówi PAP prof. Sawinska. – Poradzą sobie bez śniegu, choć zagrożeniem są dla nich bardzo duże mrozy w czasie bezśnieżnej zimy. Gdy mamy temperatury sięgające w grudniu 10 stopni powyżej zera, to i tak nie możemy mówić o wegetacji roślin, a jednocześnie nie hartują się one do niskich temperatur. Jeżeli po tak ciepłych dniach temperatura spadnie do minus 10 czy minus 15 stopni, tak jak np. w 2012 i 2017 r., wymarznie bardzo dużo ozimin. Śnieg to naturalna, równomierna warstwa izolacyjna, której nie da się w pełni zastąpić innymi środkami. Chociaż można wykorzystywać agrowłókninę czy poplony, to jednak widok przykrywającego naturę białego puchu powinien nas szczególnie cieszyć. Pomyślmy o tym, gdy następnym razem będziemy przedzierać się przez zaspy i psioczyć pod nosem. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Naukowcy odkryli „roślinę kosmitę”. Nie pasuje do żadnego znanego gatunku na Ziemi
Najnowsze analizy skamieniałości sprzed 47 milionów lat wprawiły badaczy w osłupienie. Okazało się, że tajemnicza roślina nie posiada żadnych krewnych wśród gatunków żyjących obecnie ani wymarłych.
Spis treści: Co jeszcze znaleziono w okolicy opuszczonego miasteczka? Gdzie natrafiono na nowych przedstawicieli gatunku z Utah? „Roślina kosmita” – co na pewno o niej wiemy? Miasteczko Rainbow w stanie Utah istniało tylko 27 lat. W okresie swojej świetności, w latach 30. XX wieku, składało się z kilkudziesięciu drewnianych domów stojących po dwóch stronach prostej drogi. Miało własną szkołę i stację kolejową. To właśnie dzięki niej do odbiorców trafiał asfaltyt, osadowa skała wydobywana w kopalniach otaczających Rainbow. W 1937 roku kopalnie w Rainbow zamknięto, a wydobycie asfaltytu przeniesiono do pobliskiej Bonanzy. Górnicze miasteczko przestało istnieć. Dzisiaj interesują się nim głównie paleolodzy. Rainbow znajduje się niedaleko rozległej formacji geologicznej Green River, jednego z najważniejszych miejsc zawierających skamieniałości z epoki eocenu (czyli z okresu między 56 a 34 mln lat temu). Najistotniejsze naukowo znalezisko pochodzące z Green River Formation to bez wątpienia szczątki najstarszego znanego latającego ssaka. Był nim nietoperz z gatunku Icaronycteris index. Zachował się nie tylko jego szkielet, ale też chrząstki, błony oraz cała zawartość przewodu pokarmowego. Nietoperz ten żył około 52 miliony lat temu. Co jeszcze znaleziono w okolicy opuszczonego miasteczka? Green River Formation okazało się miejscem wyjątkowo bogatym w różnego rodzaju skamieniałości. Odkrywano tam nie tylko szczątki kręgowców i bezkręgowców, ale również roślin. Trzy lata po wyjątkowym nietoperzu paleobotanicy pracujący w pobliżu Rainbow znaleźli skamieniałość liści nieznanej rośliny. Było to w 1969 roku. Same liście nie pozwalały wyciągnąć bardzo zaawansowanych wniosków na temat odkrytego gatunku. Naukowcy nazwali go Othniophyton elongatum, co można przetłumaczyć jako „roślina-kosmita”. Analiza unerwienia liści naprowadziła jednak badaczy na pewien trop. Ponieważ przypominały liście gatunków należących do istniejącej współcześnie rodziny araliowatych (Araliaceae), uznano, że „kosmita” to przedstawiciel właśnie tej grupy. Gdzie natrafiono na nowych przedstawicieli gatunku z Utah? Od strony naukowej sprawa Othniophyton elongatum wydawała się zamknięta. I pewnie taka by pozostała, gdyby nie Steven Manchester, kurator działu paleobotaniki Muzeum Historii Naturalnej Florydy i specjalista od znaleziska z Utah. Pewnego razu, w czasie oglądania zbiorów paleobotanicznych znajdujących się w Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, Manchester zauważył bardzo dobrze zachowane szczątki nieznanej rośliny. Jak się dowiedział, pochodziły z tych samych okolic, gdzie kilkadziesiąt lat wcześniej znaleziono Othniophyton elongatum. Szczegółowa analiza wykazała, że zarówno skamieniałości z Utah, jak i te, które znajdowały się w Berkeley, to ta sama roślina. Jednak skamieniałości przechowywane na Uniwersytecie Kalifornijskim były znacznie bogatsze: zawierały nie tylko liście, ale również zdrewniałe łodygi oraz owoce. A to pozwoliło zrewidować hipotezę, że dawno wymarła roślina jest spokrewniona z araliowatymi (czyli m.in. z żeń-szeniem i bluszczem). Roślina kosmita – co na pewno o niej wiemy? Czasopismo „Annals of Botany” Manchester przedstawia wyniki badań obu skamieniałości „kosmity”. Wnioski, jakie z nich płyną, są zaskakujące. Naukowcy nie znaleźli żadnych roślin spokrewnionych z Othniophyton elongatum. Ani wśród 400 rodzin roślin kwitnących, jakie obecnie występują na Ziemi, ani wśród roślin wymarłych. Owoce wykluczyły, że gatunek ten mógł należeć do traw albo magnolii. Kwiaty z kolei przypominały kwiaty niektórych współczesnych roślin, jednak bliższe pokrewieństwo z nimi wykluczyły inne cechy. To nie koniec niespodzianek. Obecnie paleobotanicy dysponują znacznie bardziej zaawansowanymi instrumentami i metodami badawczymi niż 50 lat temu. Przeprowadzili więc badania mikroskopowe skamieniałości oraz analizy z użyciem sztucznej inteligencji. Tak udało się ustalić, że mimo iż roślina już owocowała, nadal zachowała pręciki, męski organ rozrodczy. – Zwykle pręciki opadają w miarę rozwoju owocu. A ta roślina wydaje się niezwykła, ponieważ zachowuje pręciki w momencie, gdy ma dojrzałe owoce z nasionami gotowymi do rozsiania. Nie widzieliśmy tego u współczesnych gatunków – mówi Manchester. To nie koniec nietypowych cech O. elongatum. – Ta skamielina jest rzadka, ponieważ ma gałązkę z dołączonymi do niej owocami i liśćmi. Zwykle występują one oddzielnie – mówi Steven Manchester. Jak widać, badania przyniosły więcej pytań niż odpowiedzi. Nie ma wątpliwości do jednego – „roślina kosmita” w pełni zasługuje na swoją nazwę. Źródła: Annals of Botany, phys.org, UC Berkeley Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Badania archeologiczne podważają dietę paleo. „Przetworzoną” żywność roślinną jemy już od bardzo dawna
Wielu zwolenników tzw. diety paleo wierzy, że opiera się ona na wiernym odwzorowaniu jadłospisu naszych paleolitycznych przodków – mieli oni rzekomo preferować mięso i unikać „przetworzonych” produktów roślinnych. Ale najnowsze badania archeologiczne chyba właśnie pogrzebały ich teorię.
Ludzie ewoluowali przez tysiące lat, a jedną z części naszego globalnego sukcesu było stanie się naprawdę elastycznymi konsumentami – jesteśmy w stanie czerpać węglowodany i tłuszcze zarówno ze źródeł roślinnych, jak i zwierzęcych. Nowe badania archeologiczne opublikowane w czasopiśmie „Journal of Archeological Research” ujawniają, że wczesnym ludziom z epoki kamienia daleko było jednak do paleolitycznych mięsożerców, jak niektórzy próbują ich przedstawiać. A pożywali oni szeroką gamę pokarmów roślinnych, które sprytnie „przetwarzali”. Czy powinniśmy zrewidować pogląd na dietę paleo? Przetwarzanie i spożywanie roślin przez ludzi epoki kamienia Dieta paleo, w jej popularnym współczesnym rozumieniu, kładzie nacisk na mięso i ogranicza spożycie produktów roślinnych, co według jej zwolenników ma być zdrowsze, bo lepiej przystosowane do naszej ewolucji. Jednak badania archeologiczne prowadzone w ostatnich latach wyraźnie pokazują, że nasi przodkowie byli niezwykle elastyczni pod względem wyboru pokarmów. Badacze wykazują, że już setki tysięcy lat temu ludzie nie tylko zbierali, ale i aktywnie przetwarzali rozmaite produkty roślinne: od dzikich zbóż, przez bulwy, orzechy czy pestki. Przetwarzanie to obejmowało między innymi mielenie, gotowanie oraz usuwanie toksyn, co pozwalało na pozyskiwanie większej ilości kalorii oraz składników odżywczych. – Często rozmawiamy o użytkowaniu roślin tak, jakby nabrało ono znaczenia dopiero wraz z pojawieniem się rolnictwa – zaznacza dr Anna Florin, jedna z autorek badania. Zwraca ona uwagę, że odkrycia archeologiczne z całego świata dowodzą przetwarzania „dzikiej” żywności roślinnej już tysiące lat przed rozwojem upraw. Mit mięsożernego człowieka pierwotnego Archeologiczne analizy kamienia nazębnego z jaskini Qesem (Izrael, 400–300 tys. lat temu) wykazały obecność mikroskopijnych granulek skrobi. Pochodziły one między innymi z dzikich migdałów i lilii wodnej, a także orzechów piniowych bogatych w wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Skrobia odgrywała ważną rolę w dostarczaniu energii, kluczowej dla rozwoju dużego mózgu ludzkiego. Według naukowców przetwarzanie roślin (np. gotowanie bulw) ułatwiało przeżycie w różnorodnych środowiskach. Na wielu stanowiskach archeologicznych, zarówno w Europie, jak i w Azji, odkryto narzędzia służące do rozdrabniania, kruszenia i mielenia roślin. Znaleziska z Ohalo II czy stanowisk na Bliskim Wschodzie potwierdzają, że nasi przodkowie używali kamiennych żaren do produkcji mąki z dzikich zbóż już ponad 23 tysiące lat temu. Te technologiczne innowacje znacznie zwiększyły dostępność i wartość energetyczną pożywienia. Porównanie diety człowieka pierwotnego i współczesnej diety paleo Współczesna dieta paleo, promowana przez wielu zwolenników zdrowego odżywiania (a przynajmniej tak im się wydaje), zazwyczaj eliminuje zboża, rośliny strączkowe oraz produkty przetworzone. Tymczasem dowody archeologiczne wskazują, że już w paleolicie człowiek wykorzystywał przetworzone produkty roślinne – nie tylko spożywał je, ale także poddawał obróbce cieplnej i mechanicznej. To podważa ideę, jakoby naturalna dieta człowieka była głównie oparta na mięsie. Szeroki wachlarz wykorzystywanych pokarmów był raczej regułą niż wyjątkiem. W codziennym menu paleolitycznych społeczności znajdowały się zarówno mięso dużych zwierząt (np. mamuty w Ameryce Północnej), jak i liczne gatunki roślin, owoce, nasiona czy orzechy. Analizy naukowe pokazują, że to właśnie elastyczność w wyborze pokarmów była kluczowa dla przetrwania. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe z orzechów i nasion uzupełniały białko zwierzęce, zapewniając zbilansowaną dietę. To elastyczność żywieniowa pozwoliła człowiekowi opanować niemal wszystkie kontynenty. Źródło: Journal of Archeological Research, National Library of Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zdumiewające odkrycie z Wysp Kanaryjskich. Badacze tłumaczą, jak starożytne nasiona przetrwały ponad 1800 lat
Zespół naukowców z Hiszpanii i Szwecji prześledził losy uprawy soczewicy na Wyspach Kanaryjskich. Wyniki badań nie tylko przedstawiają niezwykłe umiejętności adaptacyjne rośliny, która od wieków hodowana jest na hiszpańskim archipelagu, ale również ukazują potencjał badań nad DNA w odtwarzaniu historii upraw i zmian rolniczych.
Soczewica od wieków pozostaje związana z dziejami Wysp Kanaryjskich. Stanowi popularny produkt spożywczy nie tylko na samym archipelagu, lecz także w kontynentalnej części Hiszpanii. Nowe badania, przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Linköping oraz Uniwersytetu w Las Palmas (Gran Canaria), rzucają nowe światło na kanaryjską historię tej strączkowej rośliny. Prace z wykorzystaniem analizy DNA dowodzą m.in., że soczewica trafiła na Kanary ponad 1800 lat temu. Soczewica ze starożytnych silosów – skąd naukowcy pobrali próbki DNA? Aby przeanalizować kod genetyczny starożytnych roślin strączkowych, naukowcy musieli sięgnąć do miejsc, w których soczewica była magazynowana ponad tysiąc lat temu. Silosy wykuwane w skałach wulkanicznych przez lata służyły mieszkańcom Wysp Kanaryjskich za naturalne spichlerze do przechowywania pożywienia. Odizolowanie skrytek od warunków klimatycznych panujących na wyspach sprawiło, że materiał genetyczny magazynowanych soczewic zachował się w bardzo dobrym stanie. Dodatkowo warunki wewnątrz skalnych silosów pozwoliły DNA roślin przetrwać aż do dziś. Skąd na Kanary przypłynęła soczewica? Międzynarodowy zespół naukowców porównał kod genetyczny odzyskanej kanaryjskiej soczewicy z tą uprawianą w Hiszpanii oraz Maroku. Zestawienie obu odmian ukazało cechy wspólne, co oznacza, że wiele gatunków rośliny strączkowej z Kanarów wywodzi się od nasion przyniesionych przez rdzennych osadników z Afryki Północnej. Oznacza to, że soczewica trafiła na archipelag około 200 roku n.e., a nie - jak wcześniej zakładano - dopiero w XIV wieku wraz z pierwszą europejską kolonizacją. Adaptacyjne zdolności rośliny Mamy więc do czynienia z gatunkiem rośliny, który od ponad tysiąca lat jest uprawiany na archipelagu Wysp Kanaryjskich. Mimo zmian klimatycznych oraz tych wywołanych europejską kolonizacją wysp, roślina przetrwała do dziś i nadal stanowi niezwykle istotny element hiszpańskiej diety. Biolożka genetyczna prof. Jenny Hagenblad z Uniwersytetu w Linköping w następujący sposób opisuje losy tej strączkowej rośliny: „Ten sam typ soczewicy był uprawiany na Wyspach Kanaryjskich przez niemal 2 000 lat. To interesujące, zwłaszcza biorąc pod uwagę, że ludność rdzenna została znacznie zdziesiątkowana, gdy Europejczycy przejęli wyspy. Jednak nowi osadnicy najwyraźniej przyjęli uprawy rdzennych mieszkańców i kontynuowali ich uprawianie”. Badaczka zaznacza, że źródeł sukcesu przetrwania soczewicy można szukać w dwóch zjawiskach. Pierwszym jest niesamowita zdolność rośliny do adaptacji do lokalnego środowiska. Na Wyspach Kanaryjskich przez większą część roku występują wysokie temperatury, a gleba narażona jest na duże nasłonecznienie oraz intensywne, ciepłe wiatry - pasaty - które mogą doprowadzić do wysuszenia upraw. Mimo niekorzystnych warunków soczewica potrafiła się do klimatu dostosować i przetrwać ponad tysiąc osiemset lat. Odporność tej rośliny strączkowej może być bardzo cenna w kontekście panujących zmian klimatycznych. Wiedza o soczewicy przekazywana z pokolenia na pokolenie Drugim powodem, dla którego soczewica przetrwała tyle lat na Wyspach Kanaryjskich, jest przekazywanie praktyk uprawy tej rośliny pomiędzy pokoleniami. Według naukowców to kanaryjskie kobiety gromadziły informacje dotyczące opieki nad soczewicą. Wraz z kolonizacją wiele mieszkanek archipelagu zaczęło wychodzić za mąż za europejskich osadników, co pozwoliło zachować i przekazywać dalej tradycje związane z tą rośliną strączkową. Mimo drastycznego zmniejszenia populacji wysp, znajomość sposobów uprawy soczewicy na Kanarach przetrwała, a stosowane metody są przekazywane aż do dziś. Przyszłość badań opartych na analizie DNA Projekt realizowany przez naukowców z Hiszpanii i Szwecji jest pierwszym, który wykorzystuje analizę archeologiczną starożytnego DNA w badaniach nad roślinami strączkowymi. Postępujące zmiany klimatyczne sprawiają, że wiele lokalnych gatunków roślin zmierza w kierunku wyginięcia. Analiza starożytnego DNA pozwala odtworzyć historię upraw i zidentyfikować utracone cechy roślin, które mogą zostać wykorzystane w tworzeniu nowych odmian, co pozwoli na tworzenie roślin mogących zaadoptować się do zmiennych warunków klimatu. Źródło: Science Daily Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Eksperyment na Międzynarodwej Stacji Kosmicznej obala kolejne przekonania o granicach życia. Co może przeżyć w kosmosie?
Życie z Ziemi po raz kolejny udowodniło, że jest gotowe na wszystko. Zarodniki mchu przetrwały ekstremalne warunki panujące w przestrzeni kosmicznej. To nie pierwszy przypadek, gdy organizmy poradziły sobie poza ziemską atmosferą. Naukowcy zaczynają na nowo definiować granice życia.
Trzy lata temu astronauci pracujący na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) umieścili na jej zewnętrznej części zasobnik z 20 tysiącami zarodników mchu. Zarodniki przebywały w ekstremalnie trudnym środowisku przez równo 283 dni, po czym zostały zebrane i wysłane na Ziemię. A tam, jakby kosmiczny spacer nigdy nie miał miejsca, wykiełkowały i rozwinęły się. Tym samym dołączyły do wydłużającego się szeregu materiałów biologicznych potrafiących przetrwać w kosmosie. Filmy science-fiction od lat przekonują nas, że życie powinno wyewoluować nie tylko na planetach lub księżycach, lecz również w przestrzeni międzyplanetarnej i międzygwiezdnej. Jak na razie nie odnaleźliśmy kosmicznych ameb czy wielorybów, nie wiemy też nic o kosmicznej sieci grzybni, po której nawigują galaktyczne niesporczaki, za to regularnie okazuje się, że kolejny organizm ekstremofilny może przetrwać próżnię i wahania temperatury od -100 do +100 stopni Celsjusza. Niezłomni kolonizatorzy Jednym z takich organizmów okazały się zarodniki mchu Physcomitrella patens, czyli czareczki otwartej. Ten gatunek mchu wykorzystywany jest często jako tzw. organizm modelowy w badaniach naukowych, szczególnie w biologii komórki i genetyce. – Mchy są jednymi z najwcześniejszych roślin lądowych i są dobrze znane z kolonizowania najtrudniejszych środowisk na Ziemi – Antarktydy, pól wulkanicznych i pustyń – powiedział Tomomichi Fujita z Uniwersytetu Hokkaido w Japonii, członek zespołu prowadzącego eksperyment. Właśnie dlatego badacze chcieli sprawdzić, czy zarodniki mchu mogą przetrwać również ekspozycję na przestrzeń kosmiczną – jedno z najbardziej ekstremalnych środowisk, jakie można sobie wyobrazić. Biologiczna kapsuła czasu 4 lipca 2022 roku zarodniki Physcomitrella patens zostały umieszczone po zewnętrznej stronie ISS. Na Ziemi pozostała grupa kontrolna charakteryzująca się wysokim, aż 97-procentowym wskaźnikiem kiełkowania. Co ciekawe identyczny wynik uzyskała grupa zarodników wystawionych na działanie przestrzeni kosmicznej, ale osłoniętych przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. To już był ważny wynik, jednak nikt nie przewidywał, że z 20 tysięcy zarodników wystawionych na próżnię i nie chronionych przed promieniowaniem kosmicznym, przetrwa aż 80 procent z nich! Poradziły sobie nie tylko z próżnią, ale też ze skrajnymi temperaturami, mikrograwiatacją i promieniowaniem UV. Bazując na tych wynikach zespół przewiduje, że część zarodników mogłaby pozostawać żywotna w przestrzeni kosmicznej nawet przez 15 lat. – Otwieranie próbek było jak odpieczętowywanie biologicznej kapsuły czasu: życia, które przetrwało próżnię kosmosu i wróciło w pełni funkcjonalne – mówi Fujita. Naukowiec dodaje, że za tę wyjątkową odporność mogą odpowiadać wielowarstwowe ściany zarodników, które otaczają tkanki rozrodcze i zapewniają „pasywną osłonę przed stresem kosmicznym”. Ewolucja i statki kosmiczne – To tak, jakby zarodniki znajdowały się w swoich własnych statkach kosmicznych. Ta cecha mogła wykształcić się ewolucyjnie po to, by poradzić sobie z trudnymi warunkami panującymi na lądzie, gdy życie setki milionów lat temu po raz pierwszy wyszło z oceanów – mówi Fujita i dodaje, że zarodniki są w istocie kompaktowymi kapsułami życia – uśpionymi, ale gotowymi do ponownej aktywacji, gdy warunki staną się sprzyjające. – Zupełnie, jakby ewolucja wyposażyła je w miniaturowe kapsuły przetrwania, stworzone do rozprzestrzeniania się w przestrzeni i czasie – podsumowuje naukowiec. Natomiast David Eldridge z Uniwersytetu Nowej Południowej Walii w Sydney uważa, że prawdziwym testem nie jest to, czy zarodniki wykiełkują po powrocie na Ziemię, ale czy będą w stanie kiełkować również w przestrzeni kosmicznej. – Kluczowe będzie sprawdzenie tempa wzrostu tych taksonów w kosmosie i tego, czy są w stanie się tam rozmnażać – powiedział australijski badacz. Kosmiczne ekstremofile Zarodniki mchów wpisały się na wydłużającą się listę organizmów, jakie przetrwały próżnię. Do tej pory przeprowadzono podobne eksperymenty m.in. na: niesporczakach – BIOPAN / FOTON (2007). Część osobników przeżyła próżnię, UV i promieniowanie; po powrocie odzyskały funkcje życiowe i zdolność rozmnażania; bakteriach Deinococcus radiodurans – EXPOSE / BIOPAN (2008–2014). Bakterie zachowały integralność DNA i żywotność mimo silnej ekspozycji na silne promieniowanie UV i jonizujące promieniowanie kosmiczne; zarodnikach grzybów – Tanpopo (2015–2020). Znaczny odsetek zarodników przetrwał ponad rok w otwartym kosmosie; nicienich Caenorhabditis elegans – FOTON-M2 (2005), Columbia STS-107 (2003). Nicienie przetrwały nie tylko mikrograwitację i promieniowanie, ale także katastrofę promu Columbia; ślimakach morskich (Aplysia) – eksperymenty rakietowe NASA (ok. 2000–2002). Komórki nerwowe działały po ekspozycji na ekstremalne warunki; wykazano modyfikacje neurofizjologiczne spowodowane mikrograwitacją; porostach (np. Xanthoria elegans) – FOTON-M2 (2005), EXPOSE-E (2008–2009). Zachowały żywotność, a część gatunków po powrocie wznowiła fotosyntezę; jedne z najbardziej odpornych organizmów testowanych w kosmosie. Jak widać ziemskie organizmy ekstremofilne potrafią poradzić sobie niemal ze wszystkim. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Licząca 400 milionów lat ziemska roślina potrafi wytwarzać „kosmiczną” wodę
Equisetum laevigatum to wyrastająca współcześnie do nawet półtora metra wysokości roślina z rodziny skrzypów. Analizujący ją amerykańscy badacze zauważyli, że jest ona naturalnym destylatorem, generującym wzorce izotopowe uznawane dotąd za niemożliwe do uzyskania na Ziemi w sposób naturalny. Przefiltrowana przez skrzyp woda najbardziej przypomina... tę pochodzącą z meteorytów.
– To metrowej wysokości cylinder z milionem równomiernie rozmieszczonych otworów, prawdziwy cud inżynieryjny. Nie dałoby się stworzyć czegoś takiego w laboratorium – mówi o Equisetum laevigatum, czyli skrzypie gładkim prof. Zachary Sharp z Wydziału Nauk o Ziemi i Planetach Uniwersytetu Nowego Meksyku w USA. Prof. Sharp jest głównym autorem badania opublikowanego niedawno na łamach „Proceedings of the National Academy of Sciences”, jednego z najbardziej prestiżowych i najczęściej cytowanych czasopism naukowych na świecie. W artykule „Extreme triple oxygen isotope fractionation in Equisetum” grupa badaczy pod jego przewodnictwem opisuje skrzypy – rośliny o pustych łodygach, istniejące na Ziemi od ponad 400 mln lat. Badacze odkryli, że woda przemieszczająca się przez te rośliny ulega naturalnej filtracji tak intensywnej, iż jej sygnatury izotopowe zaczynają przypominać te obserwowane w meteorytach i innych pozaziemskich materiałach. Naturalny destylator z Rio Grande Izotopy tlenu pełnią funkcję „znaczników” pozwalających ustalić źródła wody, procesy transpiracji oraz właściwości wilgoci atmosferycznej. Cięższe izotopy są rzadkie, co utrudnia przewidywanie zmian ich proporcji w rzeczywistych warunkach środowiskowych. Chcąc zbadać ten proces, zespół Sharpa zebrał skrzypy gładkie rosnące wzdłuż Rio Grande w Nowym Meksyku. Śledzono zmiany wartości izotopowych od dolnych części łodyg do ich szczytów. Najwyższe próbki wykazały ekstremalne wartości, które wcześniej wydawały się wykraczać poza jakikolwiek znany ziemski zakres. Autorzy badania wyjaśniają, że skrzypy działają jak naturalne wieże destylacyjne, wytwarzając niezwykle nietypowe sygnatury izotopowe tlenu – bardziej ekstremalne niż jakiekolwiek dotąd zarejestrowane na Ziemi, czasem przypominające wodę z meteorytów. – Gdybym znalazł próbkę takiej wody poza skrzypem, powiedziałbym, że pochodzi z meteorytu – stwierdził Sharp. 400 milionów lat zmian ziemskiego klimatu Ale odkrycie nie jest tylko ciekawostką. Przede wszystkim wspomniane sygnatury izotopowe zachowane w skamieniałościach oferują nową metodę badania dawnych warunków klimatycznych. Co oznacza, że ta niezwykła roślina może dostarczyć nowego spojrzenia na klimat Ziemi sprzed milionów lat! Aby tego dokonać, naukowcy z Uniwersytetu Nowego Meksyku opracowali nowy sposób odczytywania danych dotyczących klimatu w przeszłości, wykorzystując zarówno współczesne rośliny, jak i skamieniałe fitolity zachowujące takie sygnatury przez miliony lat. Fitolity to mikroskopijne, krzemionkowe formy, które powstają w komórkach roślin. Po obumarciu samych roślin zachowują ich kształt i są wykorzystywane w nauce do identyfikacji roślin z przeszłości. Skamieniałe skrzypy, z których niektóre dorastały nawet do 30 metrów wysokości, zawierają właśnie wspomniane fitolity, które mogły zachowywać sygnatury izotopowe przez miliony lat. Według Sharpa działają one jak „paleo-higrometr”, czyli narzędzie do pomiaru dawnej wilgotności. – Możemy teraz zacząć odtwarzać wilgotność i warunki klimatyczne sprzed epoki dinozaurów – powiedział prof. Sharp w trakcie konferencji geochemicznej Goldschmidt, która niedawno odbyła się w Pradze. Jak się okazuje skrzypy, jedne z najstarszych żyjących roślin na Ziemi, są nieoczekiwanymi, lecz wyjątkowo skutecznymi strażnikami historii klimatu planety. Źródło: Science Daily Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wciornastki pod lupą – fascynujące życie mikroskopijnych stworzeń
Przecinki, a właściwie wciornastki, to małe owady, które warto poznać z bliska. Choć część gatunków należących do tego rzędu owadów szkodzi roślinom, wciornastki pełnią także istotne funkcje w ekosystemach – są drapieżnikami, zapylaczami i rozkładaczami materii organicznej. Dla miłośników przyrody i ogrodników obserwacja tych drobnych stworzeń staje się okazją do nauki i zrozumienia naturalnych procesów zachodzących w przyrodzie. Wciornastki udowadniają, że nawet najmniejsze organizmy mają ogromne znaczenie i fascynujące życie, którego warto być świadomym.
Spis treści: Jak wyglądają przecinki robaczki? Czy przecinki gryzą? Domowe sposoby na wciornastki Znaczenie wciornastków w przyrodzie Przecinki robaczki, czyli wciornastki, należą do rzędu Thysanoptera i obejmują około 6 tysięcy opisanych gatunków, z czego obecność 226 gatunków stwierdzono w Polsce. Można je spotkać na wszystkich kontynentach, od tropików po Antarktydę, są więc zwierzętami kosmopolitycznymi. Ich niewielkie rozmiary, zwykle od 1 do 2,5 mm, sprawiają, że łatwo je przeoczyć, a jednak potrafią w znaczący sposób wpływać na rośliny, na których żerują. Wciornastki występują w różnych środowiskach: na liściach, kwiatach, w ściółce leśnej, pod korą drzew, a nawet na glonach, grzybach i porostach. Niektóre gatunki są drapieżne i polują na inne małe bezkręgowce, inne zaś (fitofagi) żywią się sokami roślin, powodując ich odbarwienia, deformacje liści i pąków. Jak wyglądają przecinki robaczki? Wciornastki nie należą do najbardziej kolorowych owadów. Ich wygląd jest raczej stonowany i dyskretny, co pozwala im łatwo ukrywać się na liściach i łodygach roślin. Charakteryzują się wydłużonym ciałem z dwiema parami wąskich skrzydeł o strzępionych brzegach. Ich aparat gębowy jest asymetryczny i kłująco-ssący – prawe szczęki są zredukowane, a lewe przekształcone w sztylet, którym przebijają tkanki roślin, by wysysać sok. Na głowie znajdują się oczy złożone i przyoczka, a czułki składają się z kilku segmentów, co ułatwia owadom orientację w otoczeniu. Nie wszystkie wciornastki mają skrzydła – zdarzają się formy krótkoskrzydłe i bezskrzydłe. Ich odnóża są kroczne, zakończone pazurkami (w stadium larwalnym) lub przylgami (u dorosłych osobników). Wciornastki żyją zazwyczaj 2–4 tygodnie, a liczba pojawiających się w jednym roku pokoleń waha się od 1 do aż 15. Najłatwiej zauważyć wciornastki na liściach, gdzie pojawiają się charakterystyczne srebrzyste lub białe plamki, a czasem ciemniejsze ślady odchodów. Obserwacja ich zachowań pozwala dostrzec fascynujące aspekty życia tych owadów, np. zdolność tworzenia kolonii czy powodowania powstawania na roślinach patologicznych narośli zwanych galasami. Niektóre gatunki wciornastków mają również unikatowe ubarwienie kamuflujące, które pozwala im wtapiać się w tło liścia lub kory, co znacznie utrudnia ich wykrycie nawet przez doświadczonych hodowców roślin. Czy przecinki gryzą? Dla ludzi wciornastki nie stanowią poważnego zagrożenia. Nie gryzą w sensie bólu, choć mogą siadać na skórze i powodować lekkie podrażnienia lub uczucie mrowienia czy łaskotania. Problem pojawia się głównie w przypadku roślin – zarówno w uprawach polowych, szklarniowych, jak i w domowych doniczkach – gdy masowo żerują na liściach i pąkach, powodując ich uszkodzenia. Obserwacja wciornastków jest fascynującym doświadczeniem. Warto podejść do nich z ciekawością i zrozumieniem, zamiast od razu traktować jako szkodniki wymagające agresywnej interwencji chemicznej. Wciornastki mogą być wskaźnikami stanu zdrowia roślin. Wzrost ich populacji często sugeruje zaburzenia w mikroklimacie liści, nadmierną wilgotność lub stres roślinny. Zrozumienie tego sygnału pozwala roślinomaniakom reagować w sposób przemyślany, np. przez zmianę podlewania, zwiększenie cyrkulacji powietrza lub wprowadzenie naturalnych wrogów wciornastków. Domowe sposoby na wciornastki Dla osób ceniących naturalne metody zwalczania szkodników istnieją bezpieczne rozwiązania. Populację wciornastków można ograniczać ekologicznymi metodami poprzez: regularne przemywanie liści letnią wodą, co mechanicznie usuwa dorosłe osobniki i larwy; przemywanie roślin roztworem wody z szarym mydłem, mydłem potasowym czy płynem do naczyń. Doskonałym pomysłem jest także zastosowanie wyciągu z czosnku lub cebuli, które działają odstraszająco i kontaktowo na owady; roztocza drapieżne (np. dobroczynek wielożerny), które żywią się wciornastkami, ale są całkowicie bezpieczne dla ludzi, roślin i zwierząt domowych. Takie metody pozwalają zachować równowagę w ekosystemie domowym lub ogrodowym, jednocześnie chroniąc rośliny przed nadmiernym uszkodzeniem. Obserwacja wciornastków i kontrola populacji w naturalny sposób pozwala lepiej zrozumieć ich rolę w przyrodzie i znaczenie dla lokalnych ekosystemów. Znaczenie wciornastków w przyrodzie Wciornastki odgrywają wiele istotnych ról ekologicznych. Choć część gatunków jest szkodnikami roślin uprawnych, inne: uczestniczą w zapylaniu kwiatów, szczególnie w przypadku roślin drobnoowocowych lub polnych, regulują populacje drobnych owadów i larw, będąc naturalnymi drapieżnikami, wpływają na procesy rozkładu materii organicznej, żywiąc się martwą roślinnością i grzybami. Dzięki temu są istotnym elementem równowagi biologicznej w ekosystemach lądowych. Dla miłośników przyrody stanowią ciekawy obiekt badań i obserwacji, a ich różnorodność zachwyca nawet doświadczonych entomologów. Ponadto wciornastki w perspektywie długoterminowej mają wpływ na ewolucję roślin. Ciągłe żerowanie stymuluje rozwój mechanizmów obronnych liści, woskowych powłok czy wydzielania związków chemicznych odstraszających owady. Warto więc pamiętać, że wciornastki nie są tylko szkodnikami – są integralnym elementem sieci ekologicznej. Obserwacja ich życia uczy szacunku dla mikroświata, który zwykle umyka naszej uwadze. Dzięki nim możemy lepiej zrozumieć procesy zachodzące w roślinach i przyrodzie, co przekłada się na zdrowsze uprawy i bardziej zrównoważone ogrodnictwo. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Nieznany grzyb sprzed 400 milionów lat. Tworzył nierozerwalny związek z innym gatunkiem
Nieznany grzyb sprzed 400 milionów lat odkryto w skale z malowniczej Szkocji. Okazało się, że żył wspólnie z prastarą rośliną. To odkrycie może rzucić nowe światło na ewolucję życia na lądzie. Naukowcy ujrzeli związek tych organizmów w trójwymiarze, dzięki zastosowaniu zaawansowanych metod badawczych.
To ważne znalezisko pochodzi z Windyfield Chert Unit w Rhynie w Szkocji – miejsca zlokalizowanego około 50 km na północny zachód od Aberdeen. W tej formacji już wcześniej dokonywano ciekawych odkryć paleontologicznych. Można je wręcz nazwać geologiczną kapsułą czasu. Skamieniałości pod niezwykłą „lupą” Zespół badaczy skupił się na analizie bloku skalnego odkrytego w 1988 roku i przechowywanego w National Museum of Scotland w Edynburgu. Dostrzeżenie w skale struktur organicznych nie było łatwe, dlatego zastosowano specjalistyczny sprzęt. Użyto m.in. skanującego laserowego mikroskopu konfokalnego i spektroskopii ramana. Po zebraniu wszystkich danych wykonano trójwymiarową rekonstrukcję skomplikowanych struktur biologicznych. Dowód na mikoryzę arbusklarną Oczom naukowców ukazał się nie jeden organizm, ale dwa, które 400 mln lat temu żyły zespolone ze sobą. Był to nieznany nauce grzyb, który nazwano Rugososporomyces lavoisierae, i wczesna roślina lądowa Aglaophyton majus. Anatomiczne detale grzyba i rośliny są idealnie zachowane. Odkryte skamieniałości są dowodem na mikoryzę arbuskularną. To rodzaj symbiozy, w której grzyb pomaga roślinie pobierać składniki odżywcze z gleby. Dziś taka współpraca występuje u około 85% roślin. – To niezwykłe znaleźć tak odległe dowody symbiotycznej relacji. Wydaje się, że symbioza była niezbędnym elementem umożliwiającym roślinom adaptację do życia na lądzie. Symbioza ta przypomina tę obserwowaną u współczesnych wątrobowców i rogatek. Rośliny te, podobnie jak wczesne rośliny lądowe, nie mają korzeni – opowiada dr Paul Kenrick, ekspert ds. roślin kopalnych w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Kluczowe odkrycie sprzed setek milionów lat Skamieniałość z Windyfield Chert w Szkocji dostarcza jak dotąd najbardziej szczegółowych dowodów na to, że wczesne rośliny lądowe nawiązywały złożone relacje symbiotyczne z wieloma gatunkami grzybów ponad 400 milionów lat temu. – Mikoryzy są bardzo rzadkie w zapisie kopalnym i nigdy wcześniej nie zostały znalezione w Windyfield Chert – powiedziała dr Christine Strullu-Derrien z Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, która była współautorką publikacji naukowej. Wygląda na to, że grzyb nie pasożytował na roślinie ani nie żerował na niej po jej śmierci – zamiast tego organizmy te żyły w symbiozie. – Grzyb dostarczał minerały, takie jak fosfor, w zamian za cukry z rośliny, co było korzystne dla obu stron – zaznacza dr Strullu-Derrien. Dla naukowców kluczowe jest też zastosowanie szerokiego spektrum metod. Połączenie zaawansowanego obrazowania i spektroskopii, zastosowane po raz pierwszy do skamieniałej rośliny, umożliwiło zespołowi rozróżnienie skamieniałych tkanek grzybów i roślin na podstawie ich unikalnych sygnatur świetlnych. A to stanowi przełom, który może zmienić sposób, w jaki naukowcy w przyszłości będą badać prehistoryczne formy życia. Źródło: New Phytologist Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy produkty roślinne zapewniają większe bezpieczeństwo niż mięsne? „Panuje naiwne przekonanie”
Choć dieta roślinna jest coraz popularniejsza, naukowcy apelują o większą ostrożność. Produkty roślinne mogą być siedliskiem niebezpiecznych patogenów – takich samych, jakie występują w mięsie czy rybach. Dr Schelin z Uniwersytetu w Lund obala mit „czystej” diety wege. Wskazuje też, gdzie najczęściej czyhają zagrożenia.
Wśród naukowców panuje konsensus, że dieta roślinna jest generalnie zdrowsza od tej obfitującej w produkty pochodzenia zwierzęcego, a zwłaszcza mięso. Dieta jest ściśle powiązana z klimatem. Wytworzenie produktów pochodzenia zwierzęcego wiąże się z bardzo dużą emisją gazów cieplarnianych. Jednak dieta roślinna ma też swoje wady. Przyjrzała się im adiunkt w Katedrze Mikrobiologii Stosowane na Uniwersytecie w Lund w Szwecji, dr Jenny Schelin. Jad kiełbasiany nie tylko w… kiełbasie Zdaniem dr Schelin aktualna wiedza na temat bezpieczeństwa żywności opiera się na tradycyjnych produktach spożywczych pochodzenia zwierzęcego. Bezpieczeństwo produktów pochodzenia roślinnego nie jest równie dobrze przebadane. – Panuje naiwne przekonanie, że żywność pochodzenia roślinnego jest bezpieczniejsza niż żywność pochodzenia zwierzęcego. Niestety tak nie jest – podkreśla badaczka bezpieczeństwa żywności. Według niej żywność pochodzenia roślinnego jest podatna na te same patogeny, które występują w mięsie, rybach, mleku i jajach. W ostatnich latach na całym świecie odnotowano kilka przypadków poważnych zatruć pokarmowych związanych ze spożyciem żywności roślinnej skażonej klasycznymi patogenami pojawiającymi się w żywności, takimi jak listeria, salmonella i Clostridium botulinum (laseczka jadu kiełbasianego). Więcej roślin w diecie – więcej nierozpoznanych zagrożeń Zmiany na talerzu wiążą się zatem z nowymi wyzwaniami. Dr Schelin zaznacza, że musimy zwiększyć naszą wiedzę i świadomość ryzyka związanego z żywnością roślinną. – Wiemy dużo o żywności pochodzenia zwierzęcego i jesteśmy świadomi ryzyka obecności patogenów. Ta wiedza nie jest tak rozległa, jeśli chodzi o surowce roślinne, procesy produkcyjne i produkty gotowe do spożycia, co czasami prowadziło do niedoszacowania ryzyka, w tym poważnych zachorowań – opisuje dr Schelin. Na przykład – jak wskazuje ekspertka – należy w odpowiedni sposób gotować fasolę, by nie zatruć się zawartymi w niej lektynami. Dotyczy to też popularnych wśród wegetarian soi czy ciecierzycy. Przetworzona żywność a zagrożenia Obecnie trwają intensywne prace badawczo-rozwojowe mające na celu znalezienie nowych surowców i opracowanie nowych produktów roślinnych, zarówno jako składników, jak i produktów gotowych do spożycia. – Należą do nich mąki z nowych upraw, różne rodzaje napojów roślinnych oraz złożone dania gotowe, takie jak roślinne alternatywy dla mięsa – mówi dr Schelin. A ​​półprodukty roślinne często wymagają więcej etapów produkcji. Innymi słowy, istnieje kilka momentów, w których coś może pójść nie tak i pojawić się ryzyko. – Dodanie kolejnego etapu produkcji oznacza dodatkowe ryzyko – mówi i podaje jako przykład roślinne alternatywy o konsystencji przypominającej mięso. Jeśli wszystkie elementy procesu są kontrolowane, takie dania powinny być bezpieczne. – Ale jest to z pewnością bardziej złożone i wymaga dużej wiedzy w porównaniu z gotowaniem groszku i jedzeniem go w takiej postaci – zauważa badaczka. „Podstępne” rośliny Patogeny w czasie produkcji żywności roślinnej mogą czaić się w różnych miejscach. Pozostałości z żywności roślinnej mogą być również trudniejsze do zmycia po zakończeniu produkcji. Rośliny zawierają więcej włókien, które mogą osadzać się w urządzeniach produkcyjnych. – Może to powodować problemy mikrobiologiczne, jeśli pozostałości z poprzedniego cyklu produkcyjnego zawierają zarodniki bakterii, które mogłyby przedostać się do produktu wytwarzanego w kolejnym cyklu produkcyjnym – wskazuje dr Schelin. Należy zatem w odpowiedni sposób konstruować sprzęt. Przekazywanie wiedzy Jenny Schelin podkreśla, że ​​wiedza na temat bezpieczeństwa żywności musi być stale podtrzymywana, poszerzana i odnawiana, a także przekazywana naszym młodszym pokoleniom – zwłaszcza gdy zaczynamy jeść nowe produkty. – Żyjemy w niezwykle uprzywilejowanym środowisku, w którym dostęp do wody, lodówek, zamrażarek, energii i bezpiecznej żywności gotowej do spożycia jest czymś oczywistym. Jednak sprawia to również, że jesteśmy podatni na zagrożenia i przypomina nam, że zawsze potrzebna jest większa wiedza, świadomość i zrozumienie – podsumowuje badaczka. Źródło: Lund University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Gigantyczna lilia wodna – nowo odkryty gatunek zaskoczył botaników
Największa lilia wodna na świecie przez miliony lat pozostawała niezauważona przez człowieka. Spektakularne odkrycie ogromnej rośliny zadziwiło świat nauki i miłośników przyrody.
Spis treści: Odkrycie trzeciego gatunku olbrzymiej lilii wodnej — nowe fakty Rekordowe rozmiary i Victoria boliviana Botaniczna sensacja z Boliwii – odkrycie Victoria boliviana Gdzie występuje Victoria boliviana i czy grozi jej wyginięcie? Lilie wodne w Polsce – piękno, symbolika i literatura To jedna z najdziwniejszych roślin świata. Jej liście rośliny osiągają imponujące rozmiary, mogące pomieścić małe dziecko, a mimo to tak długo uchodziła uwadze badaczy. Nowo zidentyfikowana lilia z rodzaju Victoria to nie tylko cud botaniczny, ale również symbol tego, jak wiele tajemnic wciąż kryje przyroda. Odkrycie gatunku stanowi jeden z najważniejszych przełomów w botanice ostatnich lat. Odkrycie trzeciego gatunku olbrzymiej lilii wodnej — nowe fakty Do tej pory znaliśmy dwa gatunki olbrzymich lilii wodnych z rodzaju Victoria — Victoria amazonica oraz Victoria cruziana. Naukowcy z Royal Botanic Gardens w Kew w Londynie od lat podejrzewali jednak, że może istnieć jeszcze trzeci, nieznany gatunek. Te przypuszczenia zostały potwierdzone — nowa roślina, oficjalnie nazwana Victoria boliviana, została opisana naukowo dopiero w 2022 roku. Co istotne, choć nie była wcześniej sklasyfikowana, występowała naturalnie w swoim środowisku już od około miliona lat. Rekordowe rozmiary lilii Victoria boliviana Nowo opisany gatunek Victoria boliviana to obecnie największa lilia wodna na świecie – liście mogą osiągać aż 3,20 metra szerokości, co czyni je największymi i niepodzielonymi liśćmi znanymi w świecie roślin. Liście są nie tylko ogromne — ich spodnia część przypomina szkielet z bardzo mocnych żeber, co sprawia, że mogą utrzymać ciężar dochodzący do około 80–81 kg, pod warunkiem że obciążenie jest równomiernie rozłożone. Kwiaty tego gatunku – uznawane za najpiękniejsze kwiaty świata – są równie imponujące: otwierają się nocą, przez dwa kolejne wieczory, najpierw jako białe, a następnie zmieniają kolor na różowy, osiągając rozmiar około 36 cm średnicy. Badania genetyczne wykazały, że Victoria boliviana jest najbliżej spokrewniona z Victoria cruziana, od której oddzieliła się prawdopodobnie około 1 miliona lat temu. W porównaniu do innych gatunków z rodzaju Victoria, V. boliviana ma większe nasiona i zalążki, a jej liście łączą cechy pośrednie, jak choćby umiarkowana wysokość brzeżnego rantu liścia. Liście tej lilii mają również charakterystyczny, 7‑centymetrowy wysoki rant, który zapobiega wlewaniu się wody na ich powierzchnię, a od spodu chronią je groźne kolce i ostro zakończone żeberka. Naukowcy przez ponad 100 lat błędnie klasyfikowali ten gatunek jako odmianę innych lilii wodnych. Dopiero połączenie danych z zielników, nasion z Boliwii oraz szczegółowa analiza DNA pozwoliły na jego pełne opisanie jako oddzielnego gatunku w 2022 roku. Botaniczna sensacja z Boliwii – odkrycie Victoria boliviana Historia odkrycia Victoria boliviana rozpoczęła się na nowo w 2016 roku, kiedy boliwijskie ogrody botaniczne – Santa Cruz de la Sierra Botanic Gardens oraz La Rinconada Gardens – przekazały do Kew Gardens nieznane wcześniej nasiona lilii wodnej o wyjątkowo dużych rozmiarach. Gdy nasiona te zostały wysiane w warunkach kontrolowanych, rośliny zaczęły rozwijać się w sposób, który natychmiast przyciągnął uwagę badaczy – ich rozmiary znacząco przewyższały znane dotąd gatunki. Nowa roślina rosła obok dwóch już znanych gatunków z rodzaju Victoria, co pozwoliło naukowcom na bezpośrednie porównanie morfologiczne i analizę genetyczną. Wyniki tych badań były jednoznaczne: Victoria boliviana to odrębny gatunek, posiadający wyjątkowe cechy zarówno w zakresie budowy liści, jak i struktury kwiatów oraz nasion. Przełomowe odkrycie pokazuje, jak wiele jeszcze możemy dowiedzieć się o florze Ameryki Południowej. Co ciekawe, suszone okazy tej samej lilii znajdowały się w zielnikach Kew Gardens już od 177 lat, a w narodowym wykazie roślin Boliwii widniały od 34 lat. Pomimo tego, przez dekady błędnie uznawano je za przedstawicieli dwóch wcześniej znanych gatunków – Victoria amazonica lub Victoria cruziana. Jak podkreślają badacze, w obliczu gwałtownego zanikania bioróżnorodności, szybka i precyzyjna identyfikacja nowych gatunków ma kluczowe znaczenie dla ochrony przyrody i zrozumienia ekosystemów. Zastosowanie nowoczesnych metod, takich jak analiza DNA i modelowanie 3D, może przyczynić się do przyspieszenia badań nad nieznanymi dotąd organizmami. Gdzie występuje Victoria boliviana i czy grozi jej wyginięcie? Victoria boliviana rośnie nie tylko w kontrolowanych warunkach ogrodów botanicznych, ale również w naturalnym środowisku, gdzie jej widok robi równie spektakularne wrażenie. Największą lilię wodną świata można spotkać wśród roślin Amazonii w północno-wschodniej Boliwii, głównie na obszarach takich jak Amazonia Boliwijska, gdzie występuje w powolnie płynących rzekach, rozlewiskach oraz stawach. Jej imponujące liście, osiągające ponad 3 metry średnicy, są przedmiotem naukowej fascynacji. Choć dokładny powód ich gigantycznych rozmiarów nie jest do końca poznany, istnieje prawdopodobieństwo, że jest to mechanizm adaptacyjny, dzięki któremu roślina konkuruje o światło słoneczne z innymi organizmami wodnymi. W środowisku, gdzie światło stanowi cenny zasób, szeroka powierzchnia liścia pozwala efektywniej absorbować promieniowanie i wspierać proces fotosyntezy. Mimo swojego imponującego wyglądu, Victoria boliviana jest gatunkiem zagrożonym, być może w większym stopniu niż jej krewniacy – Victoria cruziana i Victoria amazonica. Jej zasięg występowania jest bardzo ograniczony, co czyni ją bardziej podatną na zmiany środowiskowe oraz presję ze strony działalności człowieka. Wylesianie Amazonii, zmiany hydrologiczne, zanieczyszczenie wód oraz rozwój infrastruktury w regionach tropikalnych to czynniki, które mogą poważnie zagrozić jej populacjom w naturze. Obecnie trwają działania mające na celu lepsze poznanie i ochronę siedlisk naturalnych tego gatunku, jednak bez szeroko zakrojonych inicjatyw ochronnych, Victoria boliviana może wkrótce znaleźć się na liście roślin krytycznie zagrożonych wyginięciem. Lilie wodne w Polsce – piękno, symbolika i literatura Choć lilie wodne spotykane w Polsce nie imponują rozmiarami tak jak Victoria boliviana, nadal zajmują ważne miejsce w kulturze, literaturze i ogrodnictwie. W polskich warunkach klimatycznych najczęściej występuje grzybień biały (Nymphaea alba), potocznie nazywany nenufarem. Gatunek ten jest ceniony za estetyczne, duże, białe kwiaty unoszące się na tafli wody, które tworzą malownicze widoki w zbiornikach wodnych. Nenufary rosną głównie w naturalnych jeziorach, starorzeczach, oczkach wodnych i stawach parkowych, a także w prywatnych ogrodach, gdzie są często sadzone jako rośliny ozdobne. Ze względu na stosunkowo niskie wymagania siedliskowe i odporność na zmienne warunki, są chętnie wybierane przez ogrodników do dekoracji zbiorników wodnych. Lilie wodne mają także silny wydźwięk symboliczny i literacki. W polskiej literaturze największą sławę przyniosła im powieść „Noce i dnie” Marii Dąbrowskiej, gdzie nenufary stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów. Niezapomniana scena z filmowej adaptacji, w której Józef Toliboski, ubrany w biały garnitur, wchodzi do stawu, by zebrać kwiaty dla Barbary Niechcic, przeszła do historii jako ikoniczny obraz romantyzmu w polskim kinie. Choć grzybień biały nie osiąga gigantycznych rozmiarów jak jego południowoamerykańscy krewni, nadal pełni ważną rolę w polskich ekosystemach wodnych. Roślina ta wpływa na utrzymanie równowagi biologicznej zbiorników, zapewniając schronienie dla owadów, ryb i płazów, a także ograniczając rozwój glonów poprzez zacienienie wody. Źródło: Frontiers in Plant Science Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Na ratunek podwodnym łąkom Bałtyku – naukowcy przywracają życie morskim roślinom
Fundacja MARE wraz z Uniwersytetem Gdańskim rozpoczęła nowy projekt naukowy w Zatoce Puckiej. Celem tych działań jest wspomaganie regeneracji łąk trawy morskiej na obszarach jej dawnego zasięgu. Przywrócenie występowania tych podwodnych organizmów może pozytywnie wpłynąć na ekosystem morza Bałtyckiego.
Spis treści: Dlaczego łąki podwodne są potrzebne? Wpływ człowieka na łąki podwodne Na czym polega rewilding Bałtyku? Łąki podwodne to bardzo ważny element morskiego ekosystemu, składający się z wielu gatunków roślinności. W Polsce, łąki są tworzone przede wszystkim przez trawę morską Zostera marina i inne rośliny naczyniowe. Funkcjonowanie łąk podwodnych może do złudzenia przypominać sposób życia ich lądowych odpowiedników. Morskie rośliny wytwarzają nasiona, systemy korzeniowe, które utrzymują je na dnie, a nawet kwitną. Rozwój roślin podwodnych (tak samo jak lądowych) uzależniony jest od procesu fotosyntezy, dlatego płytkie wody Zatoki Puckiej stają się idealnym środowiskiem dla występowania tego typu łąk. Promienie słoneczne mogą bezpośrednio docierać do roślin, bez większych strat na etapie przenikania przez wodę. Dlaczego łąki podwodne są potrzebne? Podwodne łąki na wiele sposobów wpływają pozytywnie na funkcjonowanie Morza Bałtyckiego. Ich obecność oddziałuje zarówno na stan i jakość samej wody, jak i na warunki życia organizmów zamieszkujących morski ekosystem. Łąki morskie działają m.in. jak naturalne filtry. Gęste liście zatrzymują zawiesiny i osady, przez co woda staje się bardziej przejrzysta. Dodatkowo pochłanianie wodnych składników odżywczych (takich jak azot czy fosfor) przez łąki zmniejsza występowanie glonów, które swoją obecnością ograniczają dopływ światła oraz pogarszają warunki życia w morzu. Innym pozytywnym działaniem podwodnych systemów roślinnych jest ich funkcja schronienia i miejsca rozrodu dla wielu gatunków ryb, mięczaków i skorupiaków. W gęstwinie roślin młode ryby znajdują ochronę przed drapieżnikami, a liczne bezkręgowce mają tam optymalne warunki do życia. Utrata łąk oznacza więc także spadek liczebności wielu gatunków zależnych od tego siedliska. Podwodne łąki przeciwdziałają również negatywnym skutkom ocieplenia klimatu. Rośliny podwodne prowadzą fotosyntezę, pochłaniając dwutlenek węgla z atmosfery i wody. Łąki stają się ważnym magazynem tzw. „niebieskiego węgla”, czyli węgla uwięzionego w ekosystemach przybrzeżnych. Wpływ człowieka na łąki podwodne Jeszcze przed latami 60. XX wieku łąki podwodne zajmowały znaczną część Zatoki Puckiej. Obecnie, jak podkreślają członkowie fundacji MARE zajmującej się ochroną Bałtyku, obszary łąk w rejonie Zatoki Puckiej zmniejszyły się o ok. 80%. Głównej przyczyny tego zjawiska należy szukać w działalności człowieka. Rozwój nadmorskiej infrastruktury był jednym z czynników spadku występowania łąk morskich. Do morza trafiały ogromne ilości azotu i fosforu z rolnictwa, ścieków i przemysłu. Powodowało to masowe zakwity glonów, które ograniczały przejrzystość wody i docieranie światła niezbędnego do fotosyntezy. Rozbudowa wybrzeża również negatywnie wpłynęła na jakość życia łąk. Porty, kurorty czy ośrodki turystyczne zajęły miejsce naturalnych łąk, zabierając możliwość rozprzestrzeniania się roślin. Pespektywa powrotu łąk morskich jest jednak optymistyczna. Jak podaje MARE: „Dziś, gdy jakość środowiska Morza Bałtyckiego poprawiła się, obserwowany jest proces naturalnej regeneracji łąk trawy morskiej, którego przejawem jest m. in. zwiększanie zasięgu ich występowania oraz powrót gatunków, które dawniej były na nich obserwowane, jak np. widlik Furcellaria lumbricalis i Coccotylus brodiei”. Znajdujemy się więc w idealnym momencie, aby aktywnie pomóc naturze w odbudowie tego wyjątkowego podwodnego ekosystemu. Na czym polega rewilding Bałtyku? Rewilding, czyli odtwarzanie naturalnych procesów i siedlisk oraz umożliwianie naturze odzyskania równowagi bez ciągłej ingerencji człowieka, jest fundamentem prac prowadzonych w Zatoce Puckiej. Projekt, który ma na celu odtworzenie łąk podwodnych, został podzielony na dwa etapy. Pierwszy etap polega na nasadzeniu Zostera marina (zostery morskiej) w dwóch rejonach eksperymentalnych. Jeden z nich pozbawiony był roślinności, a drugi charakteryzował się dnem porośniętym nielicznymi roślinami. Zastosowano również dwie metody sadzenia roślin. Przy pierwszej została użyta ekologiczna jutowa siatka, która umacnia dno, a przy drugiej nie użyto żadnych wspomagaczy do nasadzenia. Korzystając z metody porównawczej naukowcy będą mogli stwierdzić, która strategia transplantacji sadzonek ma największe szanse powodzenia. Drugi etap polega na monitorowaniu sadzonek. Aby projekt był skuteczny, należy przez okres jednego roku, co miesiąc monitorować warunki życia zostery oraz badać rozwój podwodnych roślin. Olga Sarna z fundacji MARE opisuje projekt w następujący sposób: „Zależy nam na budowaniu nowej narracji o morzu, szczególnie o połączeniu człowieka z morzem i o więzi, którą mamy z wodą. Skupiamy się na wybudzaniu wrażliwości wśród społeczeństwa i uświadamianiu społeczeństwa, jak funkcjonuje ekosystem, którego jesteśmy częścią”. Ucząc wspomnianej wrażliwości, w przyszłości będziemy mogli zapobiegać sytuacjom destrukcyjnym dla środowiska, takim jakie miały miejsce w Zatoce Puckiej od lat 60. ubiegłego stulecia. Źródło: Fundacja MARE Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Tych roślin zostało tylko 150. Dlaczego australijscy urzędnicy chcą wyciąć aż 40 z nich?
Pomaderris vacciniifolia to niezwykle rzadka, endemiczna roślina z Australii. Mimo że przetrwało zaledwie 150 okazów, lokalne władze planują inwestycję, która grozi wycięciem aż 40 z nich. Decyzja wywołała sprzeciw ekologów i obawy o całkowite wyginięcie gatunku.
Ta roślina jest tak rzadka, że ma tylko łacińską nazwę. Pomaderris vacciniifolia to występujący w Australii krzew z rodziny szakłakowatych. Choć to liczna i kosmopolityczna rodzina roślin, ten akurat krzew jest krytycznie zagrożony. Roślina ta, o charakterystycznych kremowych kwiatach, rośnie tylko w kilku miejscach stanu Wiktoria w Australii. Według szacunków ekologów pozostało już zaledwie około 150 krzewów. A jednak urzędnicy chcą wyciąć aż 40 z nich. Dlaczego planuje się wycinkę? Agencja Forest Fire Management Victoria (departament Straży Pożarnej zapobiegający pożarom lasów), zapowiada budowę pasa przeciwpożarowego o długości 23 kilometrów i szerokości 20 metrów. Choć „budowa” to w tym przypadku niewłaściwe słowo. Chodzi po prostu o wycinkę roślinności, aby uniemożliwić szerzenie się ewentualnym pożarom w tym rejonie. Ekolodzy biją na alarm Organizacja ekologiczna Kinglake Friends of the Forest zapowiada pozew przeciw strażakom. Prezeska grupy, Sue McKinnon, podkreśla, że prace powinny być ocenione i zatwierdzone na szczeblu federalnym zgodnie z ustawą Environment Protection and Biodiversity Conservation Act. W lipcu członkowie stowarzyszenia stwierdzili w planowanym miejscu robót ponad 40 krzewów Pomaderris vacciniifolia. Eksperci ostrzegają, że skutki mogą być katastrofalne. Irene Proebsting z organizacji Latrobe Valley Field Naturalists zaznacza, że krzew i tak został już wypchnięty poza swoje siedliska i obecnie występuje głównie przy drogach i ścieżkach – dokładnie tam, gdzie samorząd planuje wycinkę. W jej opinii nie ma dowodów, że takie pasy istotnie zwiększają bezpieczeństwo pożarowe. Pewne jest natomiast to, że mogą doprowadzić do dalszej utraty siedlisk. To nie pierwszy protest ekologów przeciwko pasom przeciwpożarowym w Australii – organizacja Warburton Environment założyła w sądzie federalnym sprawę przeciw programowi ich budowy. Zdaniem przyrodników niszczą one stare drzewa będące siedliskiem gatunków zagrożonych. Departament Energii, Środowiska i Działań Klimatycznych Wiktorii, nadzorujący agencję leśną, odmówił komentarza, powołując się na trwające postępowania sądowe. Opinia botanika Botanik dr John Patykowski, który badał gatunek dekadę temu na Uniwersytecie Deakina, opisuje Pomaderris jako niewielki, efektowny krzew o błyszczących liściach i kremowych kwiatostanach. Jego liczebność już wtedy była dramatycznie niska, a odnaleziona przez Kinglake populacja to najdalej na wschód wysunięte stanowisko. Jej utrata drastycznie zwiększy ryzyko całkowitego wyginięcia rośliny. Patykowski zwraca uwagę, że w naturze ogień sprzyja kiełkowaniu nasion, choć oczywiście roślina musi wcześniej je wytworzyć, więc należy dbać, by pożary nie były zbyt częste. Na gatunek czyha też inne zagrożenie: presja roślinożerców, takich jak miejscowe kangury i introdukowane jelenie sambar. Źródło: The Guardian Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Stokrotka afrykańska to egzotyczna roślina, która nie jest zbyt wymagająca w uprawie
Stokrotka afrykańska to efektowna, a przy tym niezbyt wymagająca roślina. Jej nazwa jednoznacznie wskazuje na egzotyczne pochodzenie, ale bez obaw. Ta piękna bylina wykazuje dość dużą odporność na zmienne warunki atmosferyczne. Jak wygląda stokrotka afrykańska? Jak długo kwitnie? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Piękna roślina o wielu obliczach Egzotyczny rodowód Popularne odmiany stokrotki afrykańskiej Jak pielęgnować stokrotkę afrykańską? Stokrotka afrykańska, znana także jako stokrotka przylądkowa i niebieskooka, wyewoluowała w suchym, umiarkowanym klimacie. Z biegiem czasu odbyła globalną podróż, trafiając do ogrodów na całym świecie. To nie tylko zasługa jej naturalnych zdolności adaptacyjnych i odporności. Ogrodnicy pokochali tę roślinę za jej niezaprzeczalnie piękne kwiaty i obfite kwitnienie. Piękna roślina o wielu obliczach Stokrotka afrykańska, czyli Osteospermum, należy do rodziny astrowatych – tej samej, do której zaliczane są m.in. „pospolite” stokrotki i słoneczniki. Cechuje się krzaczastym, rozłożystym pokrojem i zróżnicowaną wysokością i szerokością. To czyni ją niezwykle elastyczną w zastosowaniach ogrodniczych. Wymiary stokrotki afrykańskiej Niektóre odmiany osiągają 15 cm wysokości, ale są też takie, które dorastają nawet do 150 cm. Przeciętnie, stokrotka afrykańska osiąga wysokość od 30 do 90 cm i rozpiętość od 30 do 60 cm. Liście stokrotki afrykańskiej Lancetowate liście tej rośliny mają różną barwę, od zielonej do szarozielonej. Brzegi mogą być całe, klapowane lub ząbkowane. Niektóre odmiany cechują się liśćmi pstrokatymi. Kwiaty stokrotki afrykańskiej Tym, czym ta wspaniała roślina w największej mierze przyciąga uwagę, są jej piękne kwiaty. Duże i wyraziste, osiągają średnicę od 5 do 10 cm i występują w wielu kolorach. Paleta barw obejmuje różne odcienie różu, bieli, żółci, niebieskiego i fioletu. W niektórych odmianach występuje fioletowy lub ciemnoniebieski środek kwiatu. Właśnie stąd wzięła się nazwa „stokrotka niebieskooka”. Interesującą cechą kwiatów stokrotki afrykańskiej jest ich „zachowanie” – w pochmurne dni i po zapadnięciu zmierzchu zamykają się, a otwierają ponownie dopiero, gdy oświetlą je promienie słoneczne. To zjawisko jest rezultatem sprytnego mechanizmu adaptacyjnego. W ten sposób roślina oszczędza energię i chroni pyłek. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że nie jest to unikatowa cecha tego gatunku. W ten sposób chroni się wiele kwiatów z rodziny astrowatych. Egzotyczny rodowód Naturalnym obszarem dla roślin z rodzaju Osteospermum jest Afryka Południowa i Półwysep Arabski. Stokrotka afrykańska ewoluowała w suchym klimacie. Właśnie dlatego potrzebuje dużo słońca i dobrze przepuszczalnej gleby. Stamtąd ta wspaniała roślina trafiła do ogrodów w Europie, Ameryce Północnej i Australii. Dziś jest uprawiana niemal na całym świecie. Mało tego, w niektórych miejscach, m.in. w Australii, Kalifornii i we Francji, funkcjonuje jako tzw. uciekinier z ogrodu, co oznacza, że stokrotka afrykańska z powodzeniem rozprzestrzeniła się poza granice uprawy. To potwierdza jej niezwykłą odporność i zdolności adaptacyjne. Popularne odmiany stokrotki afrykańskiej W środowisku naturalnym występuje w około 70 odmianach. Wiele z nich zyskało popularność jako rośliny ozdobne. Poniżej wymieniamy kilka najciekawszych. Astra Purple – charakteryzuje się intensywnymi, głębokimi odcieniami fioletu. Kwiaty tej odmiany najczęściej mają ciemny środek, co dodatkowo podkreśla piękną barwę płatków. Kwitnie obficie, tworząc gęste, zwarte kępy. Serenity Bronze – ta odmiana wyróżnia się kolorem brązowym lub miedzianym, na którym nierzadko odznaczają się rdzawe lub pomarańczowe tony. Płatki mają delikatny połysk, co dodatkowo dodaje im elegancji. Doskonale komponuje się z roślinami o intensywnie zielonych liściach, z którymi tworzy stonowane i wyważone aranżacje. Voltage Yellow – wyróżnikiem tej odmiany są intensywnie żółte, jaskrawe kwiaty. Jej nazwa niezwykle trafnie oddaje energiczną wyrazistość koloru. Niezwykle skutecznie rozjaśnia przestrzeń przydomowym ogrodzie lub na balkonie. Blue Eyed Beauty – to jedna z najbardziej efektownych odmian stokrotki afrykańskiej. Jej kwiaty mają jasnożółty lub kremowy kolor, z którym kontrastuje intensywnie niebieski środek. Stąd właśnie jej nazwa, „niebieskooka piękność”. Jest doskonałym wyborem dla ogrodników, którzy stawiają na niesztampowe aranżacje. To jeszcze nie wszystkie ciekawe odmiany stokrotki afrykańskiej. Równie dużą popularnością cieszą się: White Spoon – to charakterystyczna odmiana o łyżeczkowatych płatkach, które zachwycają śnieżną bielą, Springstar Big Yellow – charakteryzuje się dużymi, intensywnie żółtymi kwiatami, Symphony Orange – jak sama nazwa wskazuje, charakterystyczną cechą tej odmiany są intensywnie pomarańczowe kwiaty, Summertime Lavender – ta odmiana ma kwiaty w lawendowych odcieniach fioletu, często z domieszką bieli lub różu. Jak pielęgnować stokrotkę afrykańską? Bez względu na odmianę, stokrotka afrykańska jest dość łatwa w uprawie i pielęgnacji. Stanowisko dla stokrotki afrykańskiej powinno być nasłonecznione Należy pamiętać, że te egzotyczne kwiaty o nieprzeciętnej urodzie najlepiej rosną w pełnym słońcu, co wynika z ich afrykańskiego rodowodu. Każdego dnia powinny być wystawiane na co najmniej sześciogodzinną „kąpiel” w świetle słonecznym. Im więcej słońca, tym intensywniej kwitnie. Najlepiej wybrać ciepłe, zaciszne miejsce, osłonięte od silnych podmuchów wiatru. Roślina toleruje częściowy cień, szczególnie podczas przesadzania. Nie można jednak zapomnieć, że takie warunki mogą wyraźnie zredukować obfitość kwiatów. Odpowiednia gleba jest ważna dla zdrowia korzeni Żeby zapewnić sobie sukces w uprawie stokrotki afrykańskiej, należy wybrać lekką, przepuszczalną glebę z dobrą warstwą drenażową. Ten gatunek nie toleruje zastojów wody. To niepożądane zjawisko może bowiem doprowadzić do gnicia korzeni. W tym miejscu należy wspomnieć, że stokrotki afrykańskie sprawdzają się nie tylko jako rośliny ogrodowe. Z powodzeniem można uprawiać je także jako rośliny doniczkowe. Uprawa w pojemnikach wymaga sięgnięcia po mieszankę ziemi ogrodowej, kompostu i perlitu (ewentualnie grubego piasku). Optymalne pH gleby dla Osteospermum to odczyny lekko kwaśne do neutralnego, najlepiej w przedziale od 5,5 do 7. Odpowiednie podlewanie i nawożenie jest kluczem do uzyskania obfitych kwiatów Stokrotkę afrykańską trzeba podlewać raz w tygodniu. Należy zadbać o utrzymanie stałej wilgotności, ale wierzchnie 5–10 cm gleby powinno wysychać między podlewaniami. W gorących miesiącach częstotliwość należy zwiększyć do dwóch razy w tygodniu (lub częściej). Dojrzałe rośliny tolerują krótkie okresy suszy, jednak jeżeli przesuszenie będzie się przedłużać, stokrotka przejdzie w stan uśpienia i zrzuci pąki kwiatowe. Co do nawożenia, specjaliści zalecają stosowanie zbilansowanego nawozu lub nawozu bogatego w fosfor, co 2–4 tygodnie w okresie aktywnego wzrostu. Przed nawożeniem roślinę należy podlać. Optymalne temperatury Stokrotki afrykańskie najlepiej czują się w temperaturze od 15 do 38 stopni Celsjusza. Wykazują odporność na lekkie przymrozki, jednak tolerancja na mróz jest w dużej mierze zależna od konkretnej odmiany i intensywności i czasu trwania zimy. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.