Badania archeologiczne podważają dietę paleo. „Przetworzoną” żywność roślinną jemy już od bardzo dawna
Wielu zwolenników tzw. diety paleo wierzy, że opiera się ona na wiernym odwzorowaniu jadłospisu naszych paleolitycznych przodków – mieli oni rzekomo preferować mięso i unikać „przetworzonych” produktów roślinnych. Ale najnowsze badania archeologiczne chyba właśnie pogrzebały ich teorię.
Ludzie ewoluowali przez tysiące lat, a jedną z części naszego globalnego sukcesu było stanie się naprawdę elastycznymi konsumentami – jesteśmy w stanie czerpać węglowodany i tłuszcze zarówno ze źródeł roślinnych, jak i zwierzęcych. Nowe badania archeologiczne opublikowane w czasopiśmie „Journal of Archeological Research” ujawniają, że wczesnym ludziom z epoki kamienia daleko było jednak do paleolitycznych mięsożerców, jak niektórzy próbują ich przedstawiać. A pożywali oni szeroką gamę pokarmów roślinnych, które sprytnie „przetwarzali”. Czy powinniśmy zrewidować pogląd na dietę paleo? Przetwarzanie i spożywanie roślin przez ludzi epoki kamienia Dieta paleo, w jej popularnym współczesnym rozumieniu, kładzie nacisk na mięso i ogranicza spożycie produktów roślinnych, co według jej zwolenników ma być zdrowsze, bo lepiej przystosowane do naszej ewolucji. Jednak badania archeologiczne prowadzone w ostatnich latach wyraźnie pokazują, że nasi przodkowie byli niezwykle elastyczni pod względem wyboru pokarmów. Badacze wykazują, że już setki tysięcy lat temu ludzie nie tylko zbierali, ale i aktywnie przetwarzali rozmaite produkty roślinne: od dzikich zbóż, przez bulwy, orzechy czy pestki. Przetwarzanie to obejmowało między innymi mielenie, gotowanie oraz usuwanie toksyn, co pozwalało na pozyskiwanie większej ilości kalorii oraz składników odżywczych. – Często rozmawiamy o użytkowaniu roślin tak, jakby nabrało ono znaczenia dopiero wraz z pojawieniem się rolnictwa – zaznacza dr Anna Florin, jedna z autorek badania. Zwraca ona uwagę, że odkrycia archeologiczne z całego świata dowodzą przetwarzania „dzikiej” żywności roślinnej już tysiące lat przed rozwojem upraw. Mit mięsożernego człowieka pierwotnego Archeologiczne analizy kamienia nazębnego z jaskini Qesem (Izrael, 400–300 tys. lat temu) wykazały obecność mikroskopijnych granulek skrobi. Pochodziły one między innymi z dzikich migdałów i lilii wodnej, a także orzechów piniowych bogatych w wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Skrobia odgrywała ważną rolę w dostarczaniu energii, kluczowej dla rozwoju dużego mózgu ludzkiego. Według naukowców przetwarzanie roślin (np. gotowanie bulw) ułatwiało przeżycie w różnorodnych środowiskach. Na wielu stanowiskach archeologicznych, zarówno w Europie, jak i w Azji, odkryto narzędzia służące do rozdrabniania, kruszenia i mielenia roślin. Znaleziska z Ohalo II czy stanowisk na Bliskim Wschodzie potwierdzają, że nasi przodkowie używali kamiennych żaren do produkcji mąki z dzikich zbóż już ponad 23 tysiące lat temu. Te technologiczne innowacje znacznie zwiększyły dostępność i wartość energetyczną pożywienia. Porównanie diety człowieka pierwotnego i współczesnej diety paleo Współczesna dieta paleo, promowana przez wielu zwolenników zdrowego odżywiania (a przynajmniej tak im się wydaje), zazwyczaj eliminuje zboża, rośliny strączkowe oraz produkty przetworzone. Tymczasem dowody archeologiczne wskazują, że już w paleolicie człowiek wykorzystywał przetworzone produkty roślinne – nie tylko spożywał je, ale także poddawał obróbce cieplnej i mechanicznej. To podważa ideę, jakoby naturalna dieta człowieka była głównie oparta na mięsie. Szeroki wachlarz wykorzystywanych pokarmów był raczej regułą niż wyjątkiem. W codziennym menu paleolitycznych społeczności znajdowały się zarówno mięso dużych zwierząt (np. mamuty w Ameryce Północnej), jak i liczne gatunki roślin, owoce, nasiona czy orzechy. Analizy naukowe pokazują, że to właśnie elastyczność w wyborze pokarmów była kluczowa dla przetrwania. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe z orzechów i nasion uzupełniały białko zwierzęce, zapewniając zbilansowaną dietę. To elastyczność żywieniowa pozwoliła człowiekowi opanować niemal wszystkie kontynenty. Źródło: Journal of Archeological Research, National Library of Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zdumiewające odkrycie z Wysp Kanaryjskich. Badacze tłumaczą, jak starożytne nasiona przetrwały ponad 1800 lat
Zespół naukowców z Hiszpanii i Szwecji prześledził losy uprawy soczewicy na Wyspach Kanaryjskich. Wyniki badań nie tylko przedstawiają niezwykłe umiejętności adaptacyjne rośliny, która od wieków hodowana jest na hiszpańskim archipelagu, ale również ukazują potencjał badań nad DNA w odtwarzaniu historii upraw i zmian rolniczych.
Soczewica od wieków pozostaje związana z dziejami Wysp Kanaryjskich. Stanowi popularny produkt spożywczy nie tylko na samym archipelagu, lecz także w kontynentalnej części Hiszpanii. Nowe badania, przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Linköping oraz Uniwersytetu w Las Palmas (Gran Canaria), rzucają nowe światło na kanaryjską historię tej strączkowej rośliny. Prace z wykorzystaniem analizy DNA dowodzą m.in., że soczewica trafiła na Kanary ponad 1800 lat temu. Soczewica ze starożytnych silosów – skąd naukowcy pobrali próbki DNA? Aby przeanalizować kod genetyczny starożytnych roślin strączkowych, naukowcy musieli sięgnąć do miejsc, w których soczewica była magazynowana ponad tysiąc lat temu. Silosy wykuwane w skałach wulkanicznych przez lata służyły mieszkańcom Wysp Kanaryjskich za naturalne spichlerze do przechowywania pożywienia. Odizolowanie skrytek od warunków klimatycznych panujących na wyspach sprawiło, że materiał genetyczny magazynowanych soczewic zachował się w bardzo dobrym stanie. Dodatkowo warunki wewnątrz skalnych silosów pozwoliły DNA roślin przetrwać aż do dziś. Skąd na Kanary przypłynęła soczewica? Międzynarodowy zespół naukowców porównał kod genetyczny odzyskanej kanaryjskiej soczewicy z tą uprawianą w Hiszpanii oraz Maroku. Zestawienie obu odmian ukazało cechy wspólne, co oznacza, że wiele gatunków rośliny strączkowej z Kanarów wywodzi się od nasion przyniesionych przez rdzennych osadników z Afryki Północnej. Oznacza to, że soczewica trafiła na archipelag około 200 roku n.e., a nie - jak wcześniej zakładano - dopiero w XIV wieku wraz z pierwszą europejską kolonizacją. Adaptacyjne zdolności rośliny Mamy więc do czynienia z gatunkiem rośliny, który od ponad tysiąca lat jest uprawiany na archipelagu Wysp Kanaryjskich. Mimo zmian klimatycznych oraz tych wywołanych europejską kolonizacją wysp, roślina przetrwała do dziś i nadal stanowi niezwykle istotny element hiszpańskiej diety. Biolożka genetyczna prof. Jenny Hagenblad z Uniwersytetu w Linköping w następujący sposób opisuje losy tej strączkowej rośliny: „Ten sam typ soczewicy był uprawiany na Wyspach Kanaryjskich przez niemal 2 000 lat. To interesujące, zwłaszcza biorąc pod uwagę, że ludność rdzenna została znacznie zdziesiątkowana, gdy Europejczycy przejęli wyspy. Jednak nowi osadnicy najwyraźniej przyjęli uprawy rdzennych mieszkańców i kontynuowali ich uprawianie”. Badaczka zaznacza, że źródeł sukcesu przetrwania soczewicy można szukać w dwóch zjawiskach. Pierwszym jest niesamowita zdolność rośliny do adaptacji do lokalnego środowiska. Na Wyspach Kanaryjskich przez większą część roku występują wysokie temperatury, a gleba narażona jest na duże nasłonecznienie oraz intensywne, ciepłe wiatry - pasaty - które mogą doprowadzić do wysuszenia upraw. Mimo niekorzystnych warunków soczewica potrafiła się do klimatu dostosować i przetrwać ponad tysiąc osiemset lat. Odporność tej rośliny strączkowej może być bardzo cenna w kontekście panujących zmian klimatycznych. Wiedza o soczewicy przekazywana z pokolenia na pokolenie Drugim powodem, dla którego soczewica przetrwała tyle lat na Wyspach Kanaryjskich, jest przekazywanie praktyk uprawy tej rośliny pomiędzy pokoleniami. Według naukowców to kanaryjskie kobiety gromadziły informacje dotyczące opieki nad soczewicą. Wraz z kolonizacją wiele mieszkanek archipelagu zaczęło wychodzić za mąż za europejskich osadników, co pozwoliło zachować i przekazywać dalej tradycje związane z tą rośliną strączkową. Mimo drastycznego zmniejszenia populacji wysp, znajomość sposobów uprawy soczewicy na Kanarach przetrwała, a stosowane metody są przekazywane aż do dziś. Przyszłość badań opartych na analizie DNA Projekt realizowany przez naukowców z Hiszpanii i Szwecji jest pierwszym, który wykorzystuje analizę archeologiczną starożytnego DNA w badaniach nad roślinami strączkowymi. Postępujące zmiany klimatyczne sprawiają, że wiele lokalnych gatunków roślin zmierza w kierunku wyginięcia. Analiza starożytnego DNA pozwala odtworzyć historię upraw i zidentyfikować utracone cechy roślin, które mogą zostać wykorzystane w tworzeniu nowych odmian, co pozwoli na tworzenie roślin mogących zaadoptować się do zmiennych warunków klimatu. Źródło: Science Daily Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Eksperyment na Międzynarodwej Stacji Kosmicznej obala kolejne przekonania o granicach życia. Co może przeżyć w kosmosie?
Życie z Ziemi po raz kolejny udowodniło, że jest gotowe na wszystko. Zarodniki mchu przetrwały ekstremalne warunki panujące w przestrzeni kosmicznej. To nie pierwszy przypadek, gdy organizmy poradziły sobie poza ziemską atmosferą. Naukowcy zaczynają na nowo definiować granice życia.
Trzy lata temu astronauci pracujący na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) umieścili na jej zewnętrznej części zasobnik z 20 tysiącami zarodników mchu. Zarodniki przebywały w ekstremalnie trudnym środowisku przez równo 283 dni, po czym zostały zebrane i wysłane na Ziemię. A tam, jakby kosmiczny spacer nigdy nie miał miejsca, wykiełkowały i rozwinęły się. Tym samym dołączyły do wydłużającego się szeregu materiałów biologicznych potrafiących przetrwać w kosmosie. Filmy science-fiction od lat przekonują nas, że życie powinno wyewoluować nie tylko na planetach lub księżycach, lecz również w przestrzeni międzyplanetarnej i międzygwiezdnej. Jak na razie nie odnaleźliśmy kosmicznych ameb czy wielorybów, nie wiemy też nic o kosmicznej sieci grzybni, po której nawigują galaktyczne niesporczaki, za to regularnie okazuje się, że kolejny organizm ekstremofilny może przetrwać próżnię i wahania temperatury od -100 do +100 stopni Celsjusza. Niezłomni kolonizatorzy Jednym z takich organizmów okazały się zarodniki mchu Physcomitrella patens, czyli czareczki otwartej. Ten gatunek mchu wykorzystywany jest często jako tzw. organizm modelowy w badaniach naukowych, szczególnie w biologii komórki i genetyce. – Mchy są jednymi z najwcześniejszych roślin lądowych i są dobrze znane z kolonizowania najtrudniejszych środowisk na Ziemi – Antarktydy, pól wulkanicznych i pustyń – powiedział Tomomichi Fujita z Uniwersytetu Hokkaido w Japonii, członek zespołu prowadzącego eksperyment. Właśnie dlatego badacze chcieli sprawdzić, czy zarodniki mchu mogą przetrwać również ekspozycję na przestrzeń kosmiczną – jedno z najbardziej ekstremalnych środowisk, jakie można sobie wyobrazić. Biologiczna kapsuła czasu 4 lipca 2022 roku zarodniki Physcomitrella patens zostały umieszczone po zewnętrznej stronie ISS. Na Ziemi pozostała grupa kontrolna charakteryzująca się wysokim, aż 97-procentowym wskaźnikiem kiełkowania. Co ciekawe identyczny wynik uzyskała grupa zarodników wystawionych na działanie przestrzeni kosmicznej, ale osłoniętych przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. To już był ważny wynik, jednak nikt nie przewidywał, że z 20 tysięcy zarodników wystawionych na próżnię i nie chronionych przed promieniowaniem kosmicznym, przetrwa aż 80 procent z nich! Poradziły sobie nie tylko z próżnią, ale też ze skrajnymi temperaturami, mikrograwiatacją i promieniowaniem UV. Bazując na tych wynikach zespół przewiduje, że część zarodników mogłaby pozostawać żywotna w przestrzeni kosmicznej nawet przez 15 lat. – Otwieranie próbek było jak odpieczętowywanie biologicznej kapsuły czasu: życia, które przetrwało próżnię kosmosu i wróciło w pełni funkcjonalne – mówi Fujita. Naukowiec dodaje, że za tę wyjątkową odporność mogą odpowiadać wielowarstwowe ściany zarodników, które otaczają tkanki rozrodcze i zapewniają „pasywną osłonę przed stresem kosmicznym”. Ewolucja i statki kosmiczne – To tak, jakby zarodniki znajdowały się w swoich własnych statkach kosmicznych. Ta cecha mogła wykształcić się ewolucyjnie po to, by poradzić sobie z trudnymi warunkami panującymi na lądzie, gdy życie setki milionów lat temu po raz pierwszy wyszło z oceanów – mówi Fujita i dodaje, że zarodniki są w istocie kompaktowymi kapsułami życia – uśpionymi, ale gotowymi do ponownej aktywacji, gdy warunki staną się sprzyjające. – Zupełnie, jakby ewolucja wyposażyła je w miniaturowe kapsuły przetrwania, stworzone do rozprzestrzeniania się w przestrzeni i czasie – podsumowuje naukowiec. Natomiast David Eldridge z Uniwersytetu Nowej Południowej Walii w Sydney uważa, że prawdziwym testem nie jest to, czy zarodniki wykiełkują po powrocie na Ziemię, ale czy będą w stanie kiełkować również w przestrzeni kosmicznej. – Kluczowe będzie sprawdzenie tempa wzrostu tych taksonów w kosmosie i tego, czy są w stanie się tam rozmnażać – powiedział australijski badacz. Kosmiczne ekstremofile Zarodniki mchów wpisały się na wydłużającą się listę organizmów, jakie przetrwały próżnię. Do tej pory przeprowadzono podobne eksperymenty m.in. na: niesporczakach – BIOPAN / FOTON (2007). Część osobników przeżyła próżnię, UV i promieniowanie; po powrocie odzyskały funkcje życiowe i zdolność rozmnażania; bakteriach Deinococcus radiodurans – EXPOSE / BIOPAN (2008–2014). Bakterie zachowały integralność DNA i żywotność mimo silnej ekspozycji na silne promieniowanie UV i jonizujące promieniowanie kosmiczne; zarodnikach grzybów – Tanpopo (2015–2020). Znaczny odsetek zarodników przetrwał ponad rok w otwartym kosmosie; nicienich Caenorhabditis elegans – FOTON-M2 (2005), Columbia STS-107 (2003). Nicienie przetrwały nie tylko mikrograwitację i promieniowanie, ale także katastrofę promu Columbia; ślimakach morskich (Aplysia) – eksperymenty rakietowe NASA (ok. 2000–2002). Komórki nerwowe działały po ekspozycji na ekstremalne warunki; wykazano modyfikacje neurofizjologiczne spowodowane mikrograwitacją; porostach (np. Xanthoria elegans) – FOTON-M2 (2005), EXPOSE-E (2008–2009). Zachowały żywotność, a część gatunków po powrocie wznowiła fotosyntezę; jedne z najbardziej odpornych organizmów testowanych w kosmosie. Jak widać ziemskie organizmy ekstremofilne potrafią poradzić sobie niemal ze wszystkim. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Licząca 400 milionów lat ziemska roślina potrafi wytwarzać „kosmiczną” wodę
Equisetum laevigatum to wyrastająca współcześnie do nawet półtora metra wysokości roślina z rodziny skrzypów. Analizujący ją amerykańscy badacze zauważyli, że jest ona naturalnym destylatorem, generującym wzorce izotopowe uznawane dotąd za niemożliwe do uzyskania na Ziemi w sposób naturalny. Przefiltrowana przez skrzyp woda najbardziej przypomina... tę pochodzącą z meteorytów.
– To metrowej wysokości cylinder z milionem równomiernie rozmieszczonych otworów, prawdziwy cud inżynieryjny. Nie dałoby się stworzyć czegoś takiego w laboratorium – mówi o Equisetum laevigatum, czyli skrzypie gładkim prof. Zachary Sharp z Wydziału Nauk o Ziemi i Planetach Uniwersytetu Nowego Meksyku w USA. Prof. Sharp jest głównym autorem badania opublikowanego niedawno na łamach „Proceedings of the National Academy of Sciences”, jednego z najbardziej prestiżowych i najczęściej cytowanych czasopism naukowych na świecie. W artykule „Extreme triple oxygen isotope fractionation in Equisetum” grupa badaczy pod jego przewodnictwem opisuje skrzypy – rośliny o pustych łodygach, istniejące na Ziemi od ponad 400 mln lat. Badacze odkryli, że woda przemieszczająca się przez te rośliny ulega naturalnej filtracji tak intensywnej, iż jej sygnatury izotopowe zaczynają przypominać te obserwowane w meteorytach i innych pozaziemskich materiałach. Naturalny destylator z Rio Grande Izotopy tlenu pełnią funkcję „znaczników” pozwalających ustalić źródła wody, procesy transpiracji oraz właściwości wilgoci atmosferycznej. Cięższe izotopy są rzadkie, co utrudnia przewidywanie zmian ich proporcji w rzeczywistych warunkach środowiskowych. Chcąc zbadać ten proces, zespół Sharpa zebrał skrzypy gładkie rosnące wzdłuż Rio Grande w Nowym Meksyku. Śledzono zmiany wartości izotopowych od dolnych części łodyg do ich szczytów. Najwyższe próbki wykazały ekstremalne wartości, które wcześniej wydawały się wykraczać poza jakikolwiek znany ziemski zakres. Autorzy badania wyjaśniają, że skrzypy działają jak naturalne wieże destylacyjne, wytwarzając niezwykle nietypowe sygnatury izotopowe tlenu – bardziej ekstremalne niż jakiekolwiek dotąd zarejestrowane na Ziemi, czasem przypominające wodę z meteorytów. – Gdybym znalazł próbkę takiej wody poza skrzypem, powiedziałbym, że pochodzi z meteorytu – stwierdził Sharp. 400 milionów lat zmian ziemskiego klimatu Ale odkrycie nie jest tylko ciekawostką. Przede wszystkim wspomniane sygnatury izotopowe zachowane w skamieniałościach oferują nową metodę badania dawnych warunków klimatycznych. Co oznacza, że ta niezwykła roślina może dostarczyć nowego spojrzenia na klimat Ziemi sprzed milionów lat! Aby tego dokonać, naukowcy z Uniwersytetu Nowego Meksyku opracowali nowy sposób odczytywania danych dotyczących klimatu w przeszłości, wykorzystując zarówno współczesne rośliny, jak i skamieniałe fitolity zachowujące takie sygnatury przez miliony lat. Fitolity to mikroskopijne, krzemionkowe formy, które powstają w komórkach roślin. Po obumarciu samych roślin zachowują ich kształt i są wykorzystywane w nauce do identyfikacji roślin z przeszłości. Skamieniałe skrzypy, z których niektóre dorastały nawet do 30 metrów wysokości, zawierają właśnie wspomniane fitolity, które mogły zachowywać sygnatury izotopowe przez miliony lat. Według Sharpa działają one jak „paleo-higrometr”, czyli narzędzie do pomiaru dawnej wilgotności. – Możemy teraz zacząć odtwarzać wilgotność i warunki klimatyczne sprzed epoki dinozaurów – powiedział prof. Sharp w trakcie konferencji geochemicznej Goldschmidt, która niedawno odbyła się w Pradze. Jak się okazuje skrzypy, jedne z najstarszych żyjących roślin na Ziemi, są nieoczekiwanymi, lecz wyjątkowo skutecznymi strażnikami historii klimatu planety. Źródło: Science Daily Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wciornastki pod lupą – fascynujące życie mikroskopijnych stworzeń
Przecinki, a właściwie wciornastki, to małe owady, które warto poznać z bliska. Choć część gatunków należących do tego rzędu owadów szkodzi roślinom, wciornastki pełnią także istotne funkcje w ekosystemach – są drapieżnikami, zapylaczami i rozkładaczami materii organicznej. Dla miłośników przyrody i ogrodników obserwacja tych drobnych stworzeń staje się okazją do nauki i zrozumienia naturalnych procesów zachodzących w przyrodzie. Wciornastki udowadniają, że nawet najmniejsze organizmy mają ogromne znaczenie i fascynujące życie, którego warto być świadomym.
Spis treści: Jak wyglądają przecinki robaczki? Czy przecinki gryzą? Domowe sposoby na wciornastki Znaczenie wciornastków w przyrodzie Przecinki robaczki, czyli wciornastki, należą do rzędu Thysanoptera i obejmują około 6 tysięcy opisanych gatunków, z czego obecność 226 gatunków stwierdzono w Polsce. Można je spotkać na wszystkich kontynentach, od tropików po Antarktydę, są więc zwierzętami kosmopolitycznymi. Ich niewielkie rozmiary, zwykle od 1 do 2,5 mm, sprawiają, że łatwo je przeoczyć, a jednak potrafią w znaczący sposób wpływać na rośliny, na których żerują. Wciornastki występują w różnych środowiskach: na liściach, kwiatach, w ściółce leśnej, pod korą drzew, a nawet na glonach, grzybach i porostach. Niektóre gatunki są drapieżne i polują na inne małe bezkręgowce, inne zaś (fitofagi) żywią się sokami roślin, powodując ich odbarwienia, deformacje liści i pąków. Jak wyglądają przecinki robaczki? Wciornastki nie należą do najbardziej kolorowych owadów. Ich wygląd jest raczej stonowany i dyskretny, co pozwala im łatwo ukrywać się na liściach i łodygach roślin. Charakteryzują się wydłużonym ciałem z dwiema parami wąskich skrzydeł o strzępionych brzegach. Ich aparat gębowy jest asymetryczny i kłująco-ssący – prawe szczęki są zredukowane, a lewe przekształcone w sztylet, którym przebijają tkanki roślin, by wysysać sok. Na głowie znajdują się oczy złożone i przyoczka, a czułki składają się z kilku segmentów, co ułatwia owadom orientację w otoczeniu. Nie wszystkie wciornastki mają skrzydła – zdarzają się formy krótkoskrzydłe i bezskrzydłe. Ich odnóża są kroczne, zakończone pazurkami (w stadium larwalnym) lub przylgami (u dorosłych osobników). Wciornastki żyją zazwyczaj 2–4 tygodnie, a liczba pojawiających się w jednym roku pokoleń waha się od 1 do aż 15. Najłatwiej zauważyć wciornastki na liściach, gdzie pojawiają się charakterystyczne srebrzyste lub białe plamki, a czasem ciemniejsze ślady odchodów. Obserwacja ich zachowań pozwala dostrzec fascynujące aspekty życia tych owadów, np. zdolność tworzenia kolonii czy powodowania powstawania na roślinach patologicznych narośli zwanych galasami. Niektóre gatunki wciornastków mają również unikatowe ubarwienie kamuflujące, które pozwala im wtapiać się w tło liścia lub kory, co znacznie utrudnia ich wykrycie nawet przez doświadczonych hodowców roślin. Czy przecinki gryzą? Dla ludzi wciornastki nie stanowią poważnego zagrożenia. Nie gryzą w sensie bólu, choć mogą siadać na skórze i powodować lekkie podrażnienia lub uczucie mrowienia czy łaskotania. Problem pojawia się głównie w przypadku roślin – zarówno w uprawach polowych, szklarniowych, jak i w domowych doniczkach – gdy masowo żerują na liściach i pąkach, powodując ich uszkodzenia. Obserwacja wciornastków jest fascynującym doświadczeniem. Warto podejść do nich z ciekawością i zrozumieniem, zamiast od razu traktować jako szkodniki wymagające agresywnej interwencji chemicznej. Wciornastki mogą być wskaźnikami stanu zdrowia roślin. Wzrost ich populacji często sugeruje zaburzenia w mikroklimacie liści, nadmierną wilgotność lub stres roślinny. Zrozumienie tego sygnału pozwala roślinomaniakom reagować w sposób przemyślany, np. przez zmianę podlewania, zwiększenie cyrkulacji powietrza lub wprowadzenie naturalnych wrogów wciornastków. Domowe sposoby na wciornastki Dla osób ceniących naturalne metody zwalczania szkodników istnieją bezpieczne rozwiązania. Populację wciornastków można ograniczać ekologicznymi metodami poprzez: regularne przemywanie liści letnią wodą, co mechanicznie usuwa dorosłe osobniki i larwy; przemywanie roślin roztworem wody z szarym mydłem, mydłem potasowym czy płynem do naczyń. Doskonałym pomysłem jest także zastosowanie wyciągu z czosnku lub cebuli, które działają odstraszająco i kontaktowo na owady; roztocza drapieżne (np. dobroczynek wielożerny), które żywią się wciornastkami, ale są całkowicie bezpieczne dla ludzi, roślin i zwierząt domowych. Takie metody pozwalają zachować równowagę w ekosystemie domowym lub ogrodowym, jednocześnie chroniąc rośliny przed nadmiernym uszkodzeniem. Obserwacja wciornastków i kontrola populacji w naturalny sposób pozwala lepiej zrozumieć ich rolę w przyrodzie i znaczenie dla lokalnych ekosystemów. Znaczenie wciornastków w przyrodzie Wciornastki odgrywają wiele istotnych ról ekologicznych. Choć część gatunków jest szkodnikami roślin uprawnych, inne: uczestniczą w zapylaniu kwiatów, szczególnie w przypadku roślin drobnoowocowych lub polnych, regulują populacje drobnych owadów i larw, będąc naturalnymi drapieżnikami, wpływają na procesy rozkładu materii organicznej, żywiąc się martwą roślinnością i grzybami. Dzięki temu są istotnym elementem równowagi biologicznej w ekosystemach lądowych. Dla miłośników przyrody stanowią ciekawy obiekt badań i obserwacji, a ich różnorodność zachwyca nawet doświadczonych entomologów. Ponadto wciornastki w perspektywie długoterminowej mają wpływ na ewolucję roślin. Ciągłe żerowanie stymuluje rozwój mechanizmów obronnych liści, woskowych powłok czy wydzielania związków chemicznych odstraszających owady. Warto więc pamiętać, że wciornastki nie są tylko szkodnikami – są integralnym elementem sieci ekologicznej. Obserwacja ich życia uczy szacunku dla mikroświata, który zwykle umyka naszej uwadze. Dzięki nim możemy lepiej zrozumieć procesy zachodzące w roślinach i przyrodzie, co przekłada się na zdrowsze uprawy i bardziej zrównoważone ogrodnictwo. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Nieznany grzyb sprzed 400 milionów lat. Tworzył nierozerwalny związek z innym gatunkiem
Nieznany grzyb sprzed 400 milionów lat odkryto w skale z malowniczej Szkocji. Okazało się, że żył wspólnie z prastarą rośliną. To odkrycie może rzucić nowe światło na ewolucję życia na lądzie. Naukowcy ujrzeli związek tych organizmów w trójwymiarze, dzięki zastosowaniu zaawansowanych metod badawczych.
To ważne znalezisko pochodzi z Windyfield Chert Unit w Rhynie w Szkocji – miejsca zlokalizowanego około 50 km na północny zachód od Aberdeen. W tej formacji już wcześniej dokonywano ciekawych odkryć paleontologicznych. Można je wręcz nazwać geologiczną kapsułą czasu. Skamieniałości pod niezwykłą „lupą” Zespół badaczy skupił się na analizie bloku skalnego odkrytego w 1988 roku i przechowywanego w National Museum of Scotland w Edynburgu. Dostrzeżenie w skale struktur organicznych nie było łatwe, dlatego zastosowano specjalistyczny sprzęt. Użyto m.in. skanującego laserowego mikroskopu konfokalnego i spektroskopii ramana. Po zebraniu wszystkich danych wykonano trójwymiarową rekonstrukcję skomplikowanych struktur biologicznych. Dowód na mikoryzę arbusklarną Oczom naukowców ukazał się nie jeden organizm, ale dwa, które 400 mln lat temu żyły zespolone ze sobą. Był to nieznany nauce grzyb, który nazwano Rugososporomyces lavoisierae, i wczesna roślina lądowa Aglaophyton majus. Anatomiczne detale grzyba i rośliny są idealnie zachowane. Odkryte skamieniałości są dowodem na mikoryzę arbuskularną. To rodzaj symbiozy, w której grzyb pomaga roślinie pobierać składniki odżywcze z gleby. Dziś taka współpraca występuje u około 85% roślin. – To niezwykłe znaleźć tak odległe dowody symbiotycznej relacji. Wydaje się, że symbioza była niezbędnym elementem umożliwiającym roślinom adaptację do życia na lądzie. Symbioza ta przypomina tę obserwowaną u współczesnych wątrobowców i rogatek. Rośliny te, podobnie jak wczesne rośliny lądowe, nie mają korzeni – opowiada dr Paul Kenrick, ekspert ds. roślin kopalnych w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Kluczowe odkrycie sprzed setek milionów lat Skamieniałość z Windyfield Chert w Szkocji dostarcza jak dotąd najbardziej szczegółowych dowodów na to, że wczesne rośliny lądowe nawiązywały złożone relacje symbiotyczne z wieloma gatunkami grzybów ponad 400 milionów lat temu. – Mikoryzy są bardzo rzadkie w zapisie kopalnym i nigdy wcześniej nie zostały znalezione w Windyfield Chert – powiedziała dr Christine Strullu-Derrien z Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, która była współautorką publikacji naukowej. Wygląda na to, że grzyb nie pasożytował na roślinie ani nie żerował na niej po jej śmierci – zamiast tego organizmy te żyły w symbiozie. – Grzyb dostarczał minerały, takie jak fosfor, w zamian za cukry z rośliny, co było korzystne dla obu stron – zaznacza dr Strullu-Derrien. Dla naukowców kluczowe jest też zastosowanie szerokiego spektrum metod. Połączenie zaawansowanego obrazowania i spektroskopii, zastosowane po raz pierwszy do skamieniałej rośliny, umożliwiło zespołowi rozróżnienie skamieniałych tkanek grzybów i roślin na podstawie ich unikalnych sygnatur świetlnych. A to stanowi przełom, który może zmienić sposób, w jaki naukowcy w przyszłości będą badać prehistoryczne formy życia. Źródło: New Phytologist Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy produkty roślinne zapewniają większe bezpieczeństwo niż mięsne? „Panuje naiwne przekonanie”
Choć dieta roślinna jest coraz popularniejsza, naukowcy apelują o większą ostrożność. Produkty roślinne mogą być siedliskiem niebezpiecznych patogenów – takich samych, jakie występują w mięsie czy rybach. Dr Schelin z Uniwersytetu w Lund obala mit „czystej” diety wege. Wskazuje też, gdzie najczęściej czyhają zagrożenia.
Wśród naukowców panuje konsensus, że dieta roślinna jest generalnie zdrowsza od tej obfitującej w produkty pochodzenia zwierzęcego, a zwłaszcza mięso. Dieta jest ściśle powiązana z klimatem. Wytworzenie produktów pochodzenia zwierzęcego wiąże się z bardzo dużą emisją gazów cieplarnianych. Jednak dieta roślinna ma też swoje wady. Przyjrzała się im adiunkt w Katedrze Mikrobiologii Stosowane na Uniwersytecie w Lund w Szwecji, dr Jenny Schelin. Jad kiełbasiany nie tylko w… kiełbasie Zdaniem dr Schelin aktualna wiedza na temat bezpieczeństwa żywności opiera się na tradycyjnych produktach spożywczych pochodzenia zwierzęcego. Bezpieczeństwo produktów pochodzenia roślinnego nie jest równie dobrze przebadane. – Panuje naiwne przekonanie, że żywność pochodzenia roślinnego jest bezpieczniejsza niż żywność pochodzenia zwierzęcego. Niestety tak nie jest – podkreśla badaczka bezpieczeństwa żywności. Według niej żywność pochodzenia roślinnego jest podatna na te same patogeny, które występują w mięsie, rybach, mleku i jajach. W ostatnich latach na całym świecie odnotowano kilka przypadków poważnych zatruć pokarmowych związanych ze spożyciem żywności roślinnej skażonej klasycznymi patogenami pojawiającymi się w żywności, takimi jak listeria, salmonella i Clostridium botulinum (laseczka jadu kiełbasianego). Więcej roślin w diecie – więcej nierozpoznanych zagrożeń Zmiany na talerzu wiążą się zatem z nowymi wyzwaniami. Dr Schelin zaznacza, że musimy zwiększyć naszą wiedzę i świadomość ryzyka związanego z żywnością roślinną. – Wiemy dużo o żywności pochodzenia zwierzęcego i jesteśmy świadomi ryzyka obecności patogenów. Ta wiedza nie jest tak rozległa, jeśli chodzi o surowce roślinne, procesy produkcyjne i produkty gotowe do spożycia, co czasami prowadziło do niedoszacowania ryzyka, w tym poważnych zachorowań – opisuje dr Schelin. Na przykład – jak wskazuje ekspertka – należy w odpowiedni sposób gotować fasolę, by nie zatruć się zawartymi w niej lektynami. Dotyczy to też popularnych wśród wegetarian soi czy ciecierzycy. Przetworzona żywność a zagrożenia Obecnie trwają intensywne prace badawczo-rozwojowe mające na celu znalezienie nowych surowców i opracowanie nowych produktów roślinnych, zarówno jako składników, jak i produktów gotowych do spożycia. – Należą do nich mąki z nowych upraw, różne rodzaje napojów roślinnych oraz złożone dania gotowe, takie jak roślinne alternatywy dla mięsa – mówi dr Schelin. A ​​półprodukty roślinne często wymagają więcej etapów produkcji. Innymi słowy, istnieje kilka momentów, w których coś może pójść nie tak i pojawić się ryzyko. – Dodanie kolejnego etapu produkcji oznacza dodatkowe ryzyko – mówi i podaje jako przykład roślinne alternatywy o konsystencji przypominającej mięso. Jeśli wszystkie elementy procesu są kontrolowane, takie dania powinny być bezpieczne. – Ale jest to z pewnością bardziej złożone i wymaga dużej wiedzy w porównaniu z gotowaniem groszku i jedzeniem go w takiej postaci – zauważa badaczka. „Podstępne” rośliny Patogeny w czasie produkcji żywności roślinnej mogą czaić się w różnych miejscach. Pozostałości z żywności roślinnej mogą być również trudniejsze do zmycia po zakończeniu produkcji. Rośliny zawierają więcej włókien, które mogą osadzać się w urządzeniach produkcyjnych. – Może to powodować problemy mikrobiologiczne, jeśli pozostałości z poprzedniego cyklu produkcyjnego zawierają zarodniki bakterii, które mogłyby przedostać się do produktu wytwarzanego w kolejnym cyklu produkcyjnym – wskazuje dr Schelin. Należy zatem w odpowiedni sposób konstruować sprzęt. Przekazywanie wiedzy Jenny Schelin podkreśla, że ​​wiedza na temat bezpieczeństwa żywności musi być stale podtrzymywana, poszerzana i odnawiana, a także przekazywana naszym młodszym pokoleniom – zwłaszcza gdy zaczynamy jeść nowe produkty. – Żyjemy w niezwykle uprzywilejowanym środowisku, w którym dostęp do wody, lodówek, zamrażarek, energii i bezpiecznej żywności gotowej do spożycia jest czymś oczywistym. Jednak sprawia to również, że jesteśmy podatni na zagrożenia i przypomina nam, że zawsze potrzebna jest większa wiedza, świadomość i zrozumienie – podsumowuje badaczka. Źródło: Lund University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Gigantyczna lilia wodna – nowo odkryty gatunek zaskoczył botaników
Największa lilia wodna na świecie przez miliony lat pozostawała niezauważona przez człowieka. Spektakularne odkrycie ogromnej rośliny zadziwiło świat nauki i miłośników przyrody.
Spis treści: Odkrycie trzeciego gatunku olbrzymiej lilii wodnej — nowe fakty Rekordowe rozmiary i Victoria boliviana Botaniczna sensacja z Boliwii – odkrycie Victoria boliviana Gdzie występuje Victoria boliviana i czy grozi jej wyginięcie? Lilie wodne w Polsce – piękno, symbolika i literatura To jedna z najdziwniejszych roślin świata. Jej liście rośliny osiągają imponujące rozmiary, mogące pomieścić małe dziecko, a mimo to tak długo uchodziła uwadze badaczy. Nowo zidentyfikowana lilia z rodzaju Victoria to nie tylko cud botaniczny, ale również symbol tego, jak wiele tajemnic wciąż kryje przyroda. Odkrycie gatunku stanowi jeden z najważniejszych przełomów w botanice ostatnich lat. Odkrycie trzeciego gatunku olbrzymiej lilii wodnej — nowe fakty Do tej pory znaliśmy dwa gatunki olbrzymich lilii wodnych z rodzaju Victoria — Victoria amazonica oraz Victoria cruziana. Naukowcy z Royal Botanic Gardens w Kew w Londynie od lat podejrzewali jednak, że może istnieć jeszcze trzeci, nieznany gatunek. Te przypuszczenia zostały potwierdzone — nowa roślina, oficjalnie nazwana Victoria boliviana, została opisana naukowo dopiero w 2022 roku. Co istotne, choć nie była wcześniej sklasyfikowana, występowała naturalnie w swoim środowisku już od około miliona lat. Rekordowe rozmiary lilii Victoria boliviana Nowo opisany gatunek Victoria boliviana to obecnie największa lilia wodna na świecie – liście mogą osiągać aż 3,20 metra szerokości, co czyni je największymi i niepodzielonymi liśćmi znanymi w świecie roślin. Liście są nie tylko ogromne — ich spodnia część przypomina szkielet z bardzo mocnych żeber, co sprawia, że mogą utrzymać ciężar dochodzący do około 80–81 kg, pod warunkiem że obciążenie jest równomiernie rozłożone. Kwiaty tego gatunku – uznawane za najpiękniejsze kwiaty świata – są równie imponujące: otwierają się nocą, przez dwa kolejne wieczory, najpierw jako białe, a następnie zmieniają kolor na różowy, osiągając rozmiar około 36 cm średnicy. Badania genetyczne wykazały, że Victoria boliviana jest najbliżej spokrewniona z Victoria cruziana, od której oddzieliła się prawdopodobnie około 1 miliona lat temu. W porównaniu do innych gatunków z rodzaju Victoria, V. boliviana ma większe nasiona i zalążki, a jej liście łączą cechy pośrednie, jak choćby umiarkowana wysokość brzeżnego rantu liścia. Liście tej lilii mają również charakterystyczny, 7‑centymetrowy wysoki rant, który zapobiega wlewaniu się wody na ich powierzchnię, a od spodu chronią je groźne kolce i ostro zakończone żeberka. Naukowcy przez ponad 100 lat błędnie klasyfikowali ten gatunek jako odmianę innych lilii wodnych. Dopiero połączenie danych z zielników, nasion z Boliwii oraz szczegółowa analiza DNA pozwoliły na jego pełne opisanie jako oddzielnego gatunku w 2022 roku. Botaniczna sensacja z Boliwii – odkrycie Victoria boliviana Historia odkrycia Victoria boliviana rozpoczęła się na nowo w 2016 roku, kiedy boliwijskie ogrody botaniczne – Santa Cruz de la Sierra Botanic Gardens oraz La Rinconada Gardens – przekazały do Kew Gardens nieznane wcześniej nasiona lilii wodnej o wyjątkowo dużych rozmiarach. Gdy nasiona te zostały wysiane w warunkach kontrolowanych, rośliny zaczęły rozwijać się w sposób, który natychmiast przyciągnął uwagę badaczy – ich rozmiary znacząco przewyższały znane dotąd gatunki. Nowa roślina rosła obok dwóch już znanych gatunków z rodzaju Victoria, co pozwoliło naukowcom na bezpośrednie porównanie morfologiczne i analizę genetyczną. Wyniki tych badań były jednoznaczne: Victoria boliviana to odrębny gatunek, posiadający wyjątkowe cechy zarówno w zakresie budowy liści, jak i struktury kwiatów oraz nasion. Przełomowe odkrycie pokazuje, jak wiele jeszcze możemy dowiedzieć się o florze Ameryki Południowej. Co ciekawe, suszone okazy tej samej lilii znajdowały się w zielnikach Kew Gardens już od 177 lat, a w narodowym wykazie roślin Boliwii widniały od 34 lat. Pomimo tego, przez dekady błędnie uznawano je za przedstawicieli dwóch wcześniej znanych gatunków – Victoria amazonica lub Victoria cruziana. Jak podkreślają badacze, w obliczu gwałtownego zanikania bioróżnorodności, szybka i precyzyjna identyfikacja nowych gatunków ma kluczowe znaczenie dla ochrony przyrody i zrozumienia ekosystemów. Zastosowanie nowoczesnych metod, takich jak analiza DNA i modelowanie 3D, może przyczynić się do przyspieszenia badań nad nieznanymi dotąd organizmami. Gdzie występuje Victoria boliviana i czy grozi jej wyginięcie? Victoria boliviana rośnie nie tylko w kontrolowanych warunkach ogrodów botanicznych, ale również w naturalnym środowisku, gdzie jej widok robi równie spektakularne wrażenie. Największą lilię wodną świata można spotkać wśród roślin Amazonii w północno-wschodniej Boliwii, głównie na obszarach takich jak Amazonia Boliwijska, gdzie występuje w powolnie płynących rzekach, rozlewiskach oraz stawach. Jej imponujące liście, osiągające ponad 3 metry średnicy, są przedmiotem naukowej fascynacji. Choć dokładny powód ich gigantycznych rozmiarów nie jest do końca poznany, istnieje prawdopodobieństwo, że jest to mechanizm adaptacyjny, dzięki któremu roślina konkuruje o światło słoneczne z innymi organizmami wodnymi. W środowisku, gdzie światło stanowi cenny zasób, szeroka powierzchnia liścia pozwala efektywniej absorbować promieniowanie i wspierać proces fotosyntezy. Mimo swojego imponującego wyglądu, Victoria boliviana jest gatunkiem zagrożonym, być może w większym stopniu niż jej krewniacy – Victoria cruziana i Victoria amazonica. Jej zasięg występowania jest bardzo ograniczony, co czyni ją bardziej podatną na zmiany środowiskowe oraz presję ze strony działalności człowieka. Wylesianie Amazonii, zmiany hydrologiczne, zanieczyszczenie wód oraz rozwój infrastruktury w regionach tropikalnych to czynniki, które mogą poważnie zagrozić jej populacjom w naturze. Obecnie trwają działania mające na celu lepsze poznanie i ochronę siedlisk naturalnych tego gatunku, jednak bez szeroko zakrojonych inicjatyw ochronnych, Victoria boliviana może wkrótce znaleźć się na liście roślin krytycznie zagrożonych wyginięciem. Lilie wodne w Polsce – piękno, symbolika i literatura Choć lilie wodne spotykane w Polsce nie imponują rozmiarami tak jak Victoria boliviana, nadal zajmują ważne miejsce w kulturze, literaturze i ogrodnictwie. W polskich warunkach klimatycznych najczęściej występuje grzybień biały (Nymphaea alba), potocznie nazywany nenufarem. Gatunek ten jest ceniony za estetyczne, duże, białe kwiaty unoszące się na tafli wody, które tworzą malownicze widoki w zbiornikach wodnych. Nenufary rosną głównie w naturalnych jeziorach, starorzeczach, oczkach wodnych i stawach parkowych, a także w prywatnych ogrodach, gdzie są często sadzone jako rośliny ozdobne. Ze względu na stosunkowo niskie wymagania siedliskowe i odporność na zmienne warunki, są chętnie wybierane przez ogrodników do dekoracji zbiorników wodnych. Lilie wodne mają także silny wydźwięk symboliczny i literacki. W polskiej literaturze największą sławę przyniosła im powieść „Noce i dnie” Marii Dąbrowskiej, gdzie nenufary stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów. Niezapomniana scena z filmowej adaptacji, w której Józef Toliboski, ubrany w biały garnitur, wchodzi do stawu, by zebrać kwiaty dla Barbary Niechcic, przeszła do historii jako ikoniczny obraz romantyzmu w polskim kinie. Choć grzybień biały nie osiąga gigantycznych rozmiarów jak jego południowoamerykańscy krewni, nadal pełni ważną rolę w polskich ekosystemach wodnych. Roślina ta wpływa na utrzymanie równowagi biologicznej zbiorników, zapewniając schronienie dla owadów, ryb i płazów, a także ograniczając rozwój glonów poprzez zacienienie wody. Źródło: Frontiers in Plant Science Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Na ratunek podwodnym łąkom Bałtyku – naukowcy przywracają życie morskim roślinom
Fundacja MARE wraz z Uniwersytetem Gdańskim rozpoczęła nowy projekt naukowy w Zatoce Puckiej. Celem tych działań jest wspomaganie regeneracji łąk trawy morskiej na obszarach jej dawnego zasięgu. Przywrócenie występowania tych podwodnych organizmów może pozytywnie wpłynąć na ekosystem morza Bałtyckiego.
Spis treści: Dlaczego łąki podwodne są potrzebne? Wpływ człowieka na łąki podwodne Na czym polega rewilding Bałtyku? Łąki podwodne to bardzo ważny element morskiego ekosystemu, składający się z wielu gatunków roślinności. W Polsce, łąki są tworzone przede wszystkim przez trawę morską Zostera marina i inne rośliny naczyniowe. Funkcjonowanie łąk podwodnych może do złudzenia przypominać sposób życia ich lądowych odpowiedników. Morskie rośliny wytwarzają nasiona, systemy korzeniowe, które utrzymują je na dnie, a nawet kwitną. Rozwój roślin podwodnych (tak samo jak lądowych) uzależniony jest od procesu fotosyntezy, dlatego płytkie wody Zatoki Puckiej stają się idealnym środowiskiem dla występowania tego typu łąk. Promienie słoneczne mogą bezpośrednio docierać do roślin, bez większych strat na etapie przenikania przez wodę. Dlaczego łąki podwodne są potrzebne? Podwodne łąki na wiele sposobów wpływają pozytywnie na funkcjonowanie Morza Bałtyckiego. Ich obecność oddziałuje zarówno na stan i jakość samej wody, jak i na warunki życia organizmów zamieszkujących morski ekosystem. Łąki morskie działają m.in. jak naturalne filtry. Gęste liście zatrzymują zawiesiny i osady, przez co woda staje się bardziej przejrzysta. Dodatkowo pochłanianie wodnych składników odżywczych (takich jak azot czy fosfor) przez łąki zmniejsza występowanie glonów, które swoją obecnością ograniczają dopływ światła oraz pogarszają warunki życia w morzu. Innym pozytywnym działaniem podwodnych systemów roślinnych jest ich funkcja schronienia i miejsca rozrodu dla wielu gatunków ryb, mięczaków i skorupiaków. W gęstwinie roślin młode ryby znajdują ochronę przed drapieżnikami, a liczne bezkręgowce mają tam optymalne warunki do życia. Utrata łąk oznacza więc także spadek liczebności wielu gatunków zależnych od tego siedliska. Podwodne łąki przeciwdziałają również negatywnym skutkom ocieplenia klimatu. Rośliny podwodne prowadzą fotosyntezę, pochłaniając dwutlenek węgla z atmosfery i wody. Łąki stają się ważnym magazynem tzw. „niebieskiego węgla”, czyli węgla uwięzionego w ekosystemach przybrzeżnych. Wpływ człowieka na łąki podwodne Jeszcze przed latami 60. XX wieku łąki podwodne zajmowały znaczną część Zatoki Puckiej. Obecnie, jak podkreślają członkowie fundacji MARE zajmującej się ochroną Bałtyku, obszary łąk w rejonie Zatoki Puckiej zmniejszyły się o ok. 80%. Głównej przyczyny tego zjawiska należy szukać w działalności człowieka. Rozwój nadmorskiej infrastruktury był jednym z czynników spadku występowania łąk morskich. Do morza trafiały ogromne ilości azotu i fosforu z rolnictwa, ścieków i przemysłu. Powodowało to masowe zakwity glonów, które ograniczały przejrzystość wody i docieranie światła niezbędnego do fotosyntezy. Rozbudowa wybrzeża również negatywnie wpłynęła na jakość życia łąk. Porty, kurorty czy ośrodki turystyczne zajęły miejsce naturalnych łąk, zabierając możliwość rozprzestrzeniania się roślin. Pespektywa powrotu łąk morskich jest jednak optymistyczna. Jak podaje MARE: „Dziś, gdy jakość środowiska Morza Bałtyckiego poprawiła się, obserwowany jest proces naturalnej regeneracji łąk trawy morskiej, którego przejawem jest m. in. zwiększanie zasięgu ich występowania oraz powrót gatunków, które dawniej były na nich obserwowane, jak np. widlik Furcellaria lumbricalis i Coccotylus brodiei”. Znajdujemy się więc w idealnym momencie, aby aktywnie pomóc naturze w odbudowie tego wyjątkowego podwodnego ekosystemu. Na czym polega rewilding Bałtyku? Rewilding, czyli odtwarzanie naturalnych procesów i siedlisk oraz umożliwianie naturze odzyskania równowagi bez ciągłej ingerencji człowieka, jest fundamentem prac prowadzonych w Zatoce Puckiej. Projekt, który ma na celu odtworzenie łąk podwodnych, został podzielony na dwa etapy. Pierwszy etap polega na nasadzeniu Zostera marina (zostery morskiej) w dwóch rejonach eksperymentalnych. Jeden z nich pozbawiony był roślinności, a drugi charakteryzował się dnem porośniętym nielicznymi roślinami. Zastosowano również dwie metody sadzenia roślin. Przy pierwszej została użyta ekologiczna jutowa siatka, która umacnia dno, a przy drugiej nie użyto żadnych wspomagaczy do nasadzenia. Korzystając z metody porównawczej naukowcy będą mogli stwierdzić, która strategia transplantacji sadzonek ma największe szanse powodzenia. Drugi etap polega na monitorowaniu sadzonek. Aby projekt był skuteczny, należy przez okres jednego roku, co miesiąc monitorować warunki życia zostery oraz badać rozwój podwodnych roślin. Olga Sarna z fundacji MARE opisuje projekt w następujący sposób: „Zależy nam na budowaniu nowej narracji o morzu, szczególnie o połączeniu człowieka z morzem i o więzi, którą mamy z wodą. Skupiamy się na wybudzaniu wrażliwości wśród społeczeństwa i uświadamianiu społeczeństwa, jak funkcjonuje ekosystem, którego jesteśmy częścią”. Ucząc wspomnianej wrażliwości, w przyszłości będziemy mogli zapobiegać sytuacjom destrukcyjnym dla środowiska, takim jakie miały miejsce w Zatoce Puckiej od lat 60. ubiegłego stulecia. Źródło: Fundacja MARE Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Tych roślin zostało tylko 150. Dlaczego australijscy urzędnicy chcą wyciąć aż 40 z nich?
Pomaderris vacciniifolia to niezwykle rzadka, endemiczna roślina z Australii. Mimo że przetrwało zaledwie 150 okazów, lokalne władze planują inwestycję, która grozi wycięciem aż 40 z nich. Decyzja wywołała sprzeciw ekologów i obawy o całkowite wyginięcie gatunku.
Ta roślina jest tak rzadka, że ma tylko łacińską nazwę. Pomaderris vacciniifolia to występujący w Australii krzew z rodziny szakłakowatych. Choć to liczna i kosmopolityczna rodzina roślin, ten akurat krzew jest krytycznie zagrożony. Roślina ta, o charakterystycznych kremowych kwiatach, rośnie tylko w kilku miejscach stanu Wiktoria w Australii. Według szacunków ekologów pozostało już zaledwie około 150 krzewów. A jednak urzędnicy chcą wyciąć aż 40 z nich. Dlaczego planuje się wycinkę? Agencja Forest Fire Management Victoria (departament Straży Pożarnej zapobiegający pożarom lasów), zapowiada budowę pasa przeciwpożarowego o długości 23 kilometrów i szerokości 20 metrów. Choć „budowa” to w tym przypadku niewłaściwe słowo. Chodzi po prostu o wycinkę roślinności, aby uniemożliwić szerzenie się ewentualnym pożarom w tym rejonie. Ekolodzy biją na alarm Organizacja ekologiczna Kinglake Friends of the Forest zapowiada pozew przeciw strażakom. Prezeska grupy, Sue McKinnon, podkreśla, że prace powinny być ocenione i zatwierdzone na szczeblu federalnym zgodnie z ustawą Environment Protection and Biodiversity Conservation Act. W lipcu członkowie stowarzyszenia stwierdzili w planowanym miejscu robót ponad 40 krzewów Pomaderris vacciniifolia. Eksperci ostrzegają, że skutki mogą być katastrofalne. Irene Proebsting z organizacji Latrobe Valley Field Naturalists zaznacza, że krzew i tak został już wypchnięty poza swoje siedliska i obecnie występuje głównie przy drogach i ścieżkach – dokładnie tam, gdzie samorząd planuje wycinkę. W jej opinii nie ma dowodów, że takie pasy istotnie zwiększają bezpieczeństwo pożarowe. Pewne jest natomiast to, że mogą doprowadzić do dalszej utraty siedlisk. To nie pierwszy protest ekologów przeciwko pasom przeciwpożarowym w Australii – organizacja Warburton Environment założyła w sądzie federalnym sprawę przeciw programowi ich budowy. Zdaniem przyrodników niszczą one stare drzewa będące siedliskiem gatunków zagrożonych. Departament Energii, Środowiska i Działań Klimatycznych Wiktorii, nadzorujący agencję leśną, odmówił komentarza, powołując się na trwające postępowania sądowe. Opinia botanika Botanik dr John Patykowski, który badał gatunek dekadę temu na Uniwersytecie Deakina, opisuje Pomaderris jako niewielki, efektowny krzew o błyszczących liściach i kremowych kwiatostanach. Jego liczebność już wtedy była dramatycznie niska, a odnaleziona przez Kinglake populacja to najdalej na wschód wysunięte stanowisko. Jej utrata drastycznie zwiększy ryzyko całkowitego wyginięcia rośliny. Patykowski zwraca uwagę, że w naturze ogień sprzyja kiełkowaniu nasion, choć oczywiście roślina musi wcześniej je wytworzyć, więc należy dbać, by pożary nie były zbyt częste. Na gatunek czyha też inne zagrożenie: presja roślinożerców, takich jak miejscowe kangury i introdukowane jelenie sambar. Źródło: The Guardian Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Stokrotka afrykańska to egzotyczna roślina, która nie jest zbyt wymagająca w uprawie
Stokrotka afrykańska to efektowna, a przy tym niezbyt wymagająca roślina. Jej nazwa jednoznacznie wskazuje na egzotyczne pochodzenie, ale bez obaw. Ta piękna bylina wykazuje dość dużą odporność na zmienne warunki atmosferyczne. Jak wygląda stokrotka afrykańska? Jak długo kwitnie? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Piękna roślina o wielu obliczach Egzotyczny rodowód Popularne odmiany stokrotki afrykańskiej Jak pielęgnować stokrotkę afrykańską? Stokrotka afrykańska, znana także jako stokrotka przylądkowa i niebieskooka, wyewoluowała w suchym, umiarkowanym klimacie. Z biegiem czasu odbyła globalną podróż, trafiając do ogrodów na całym świecie. To nie tylko zasługa jej naturalnych zdolności adaptacyjnych i odporności. Ogrodnicy pokochali tę roślinę za jej niezaprzeczalnie piękne kwiaty i obfite kwitnienie. Piękna roślina o wielu obliczach Stokrotka afrykańska, czyli Osteospermum, należy do rodziny astrowatych – tej samej, do której zaliczane są m.in. „pospolite” stokrotki i słoneczniki. Cechuje się krzaczastym, rozłożystym pokrojem i zróżnicowaną wysokością i szerokością. To czyni ją niezwykle elastyczną w zastosowaniach ogrodniczych. Wymiary stokrotki afrykańskiej Niektóre odmiany osiągają 15 cm wysokości, ale są też takie, które dorastają nawet do 150 cm. Przeciętnie, stokrotka afrykańska osiąga wysokość od 30 do 90 cm i rozpiętość od 30 do 60 cm. Liście stokrotki afrykańskiej Lancetowate liście tej rośliny mają różną barwę, od zielonej do szarozielonej. Brzegi mogą być całe, klapowane lub ząbkowane. Niektóre odmiany cechują się liśćmi pstrokatymi. Kwiaty stokrotki afrykańskiej Tym, czym ta wspaniała roślina w największej mierze przyciąga uwagę, są jej piękne kwiaty. Duże i wyraziste, osiągają średnicę od 5 do 10 cm i występują w wielu kolorach. Paleta barw obejmuje różne odcienie różu, bieli, żółci, niebieskiego i fioletu. W niektórych odmianach występuje fioletowy lub ciemnoniebieski środek kwiatu. Właśnie stąd wzięła się nazwa „stokrotka niebieskooka”. Interesującą cechą kwiatów stokrotki afrykańskiej jest ich „zachowanie” – w pochmurne dni i po zapadnięciu zmierzchu zamykają się, a otwierają ponownie dopiero, gdy oświetlą je promienie słoneczne. To zjawisko jest rezultatem sprytnego mechanizmu adaptacyjnego. W ten sposób roślina oszczędza energię i chroni pyłek. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że nie jest to unikatowa cecha tego gatunku. W ten sposób chroni się wiele kwiatów z rodziny astrowatych. Egzotyczny rodowód Naturalnym obszarem dla roślin z rodzaju Osteospermum jest Afryka Południowa i Półwysep Arabski. Stokrotka afrykańska ewoluowała w suchym klimacie. Właśnie dlatego potrzebuje dużo słońca i dobrze przepuszczalnej gleby. Stamtąd ta wspaniała roślina trafiła do ogrodów w Europie, Ameryce Północnej i Australii. Dziś jest uprawiana niemal na całym świecie. Mało tego, w niektórych miejscach, m.in. w Australii, Kalifornii i we Francji, funkcjonuje jako tzw. uciekinier z ogrodu, co oznacza, że stokrotka afrykańska z powodzeniem rozprzestrzeniła się poza granice uprawy. To potwierdza jej niezwykłą odporność i zdolności adaptacyjne. Popularne odmiany stokrotki afrykańskiej W środowisku naturalnym występuje w około 70 odmianach. Wiele z nich zyskało popularność jako rośliny ozdobne. Poniżej wymieniamy kilka najciekawszych. Astra Purple – charakteryzuje się intensywnymi, głębokimi odcieniami fioletu. Kwiaty tej odmiany najczęściej mają ciemny środek, co dodatkowo podkreśla piękną barwę płatków. Kwitnie obficie, tworząc gęste, zwarte kępy. Serenity Bronze – ta odmiana wyróżnia się kolorem brązowym lub miedzianym, na którym nierzadko odznaczają się rdzawe lub pomarańczowe tony. Płatki mają delikatny połysk, co dodatkowo dodaje im elegancji. Doskonale komponuje się z roślinami o intensywnie zielonych liściach, z którymi tworzy stonowane i wyważone aranżacje. Voltage Yellow – wyróżnikiem tej odmiany są intensywnie żółte, jaskrawe kwiaty. Jej nazwa niezwykle trafnie oddaje energiczną wyrazistość koloru. Niezwykle skutecznie rozjaśnia przestrzeń przydomowym ogrodzie lub na balkonie. Blue Eyed Beauty – to jedna z najbardziej efektownych odmian stokrotki afrykańskiej. Jej kwiaty mają jasnożółty lub kremowy kolor, z którym kontrastuje intensywnie niebieski środek. Stąd właśnie jej nazwa, „niebieskooka piękność”. Jest doskonałym wyborem dla ogrodników, którzy stawiają na niesztampowe aranżacje. To jeszcze nie wszystkie ciekawe odmiany stokrotki afrykańskiej. Równie dużą popularnością cieszą się: White Spoon – to charakterystyczna odmiana o łyżeczkowatych płatkach, które zachwycają śnieżną bielą, Springstar Big Yellow – charakteryzuje się dużymi, intensywnie żółtymi kwiatami, Symphony Orange – jak sama nazwa wskazuje, charakterystyczną cechą tej odmiany są intensywnie pomarańczowe kwiaty, Summertime Lavender – ta odmiana ma kwiaty w lawendowych odcieniach fioletu, często z domieszką bieli lub różu. Jak pielęgnować stokrotkę afrykańską? Bez względu na odmianę, stokrotka afrykańska jest dość łatwa w uprawie i pielęgnacji. Stanowisko dla stokrotki afrykańskiej powinno być nasłonecznione Należy pamiętać, że te egzotyczne kwiaty o nieprzeciętnej urodzie najlepiej rosną w pełnym słońcu, co wynika z ich afrykańskiego rodowodu. Każdego dnia powinny być wystawiane na co najmniej sześciogodzinną „kąpiel” w świetle słonecznym. Im więcej słońca, tym intensywniej kwitnie. Najlepiej wybrać ciepłe, zaciszne miejsce, osłonięte od silnych podmuchów wiatru. Roślina toleruje częściowy cień, szczególnie podczas przesadzania. Nie można jednak zapomnieć, że takie warunki mogą wyraźnie zredukować obfitość kwiatów. Odpowiednia gleba jest ważna dla zdrowia korzeni Żeby zapewnić sobie sukces w uprawie stokrotki afrykańskiej, należy wybrać lekką, przepuszczalną glebę z dobrą warstwą drenażową. Ten gatunek nie toleruje zastojów wody. To niepożądane zjawisko może bowiem doprowadzić do gnicia korzeni. W tym miejscu należy wspomnieć, że stokrotki afrykańskie sprawdzają się nie tylko jako rośliny ogrodowe. Z powodzeniem można uprawiać je także jako rośliny doniczkowe. Uprawa w pojemnikach wymaga sięgnięcia po mieszankę ziemi ogrodowej, kompostu i perlitu (ewentualnie grubego piasku). Optymalne pH gleby dla Osteospermum to odczyny lekko kwaśne do neutralnego, najlepiej w przedziale od 5,5 do 7. Odpowiednie podlewanie i nawożenie jest kluczem do uzyskania obfitych kwiatów Stokrotkę afrykańską trzeba podlewać raz w tygodniu. Należy zadbać o utrzymanie stałej wilgotności, ale wierzchnie 5–10 cm gleby powinno wysychać między podlewaniami. W gorących miesiącach częstotliwość należy zwiększyć do dwóch razy w tygodniu (lub częściej). Dojrzałe rośliny tolerują krótkie okresy suszy, jednak jeżeli przesuszenie będzie się przedłużać, stokrotka przejdzie w stan uśpienia i zrzuci pąki kwiatowe. Co do nawożenia, specjaliści zalecają stosowanie zbilansowanego nawozu lub nawozu bogatego w fosfor, co 2–4 tygodnie w okresie aktywnego wzrostu. Przed nawożeniem roślinę należy podlać. Optymalne temperatury Stokrotki afrykańskie najlepiej czują się w temperaturze od 15 do 38 stopni Celsjusza. Wykazują odporność na lekkie przymrozki, jednak tolerancja na mróz jest w dużej mierze zależna od konkretnej odmiany i intensywności i czasu trwania zimy. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Arboretum Wojsławice to niezwykłe miejsce. Próżno szukać drugiej tak imponującej kolekcji roślinnej
Arboretum Wojsławice to wyjątkowe miejsce, które cieszy się ogromną popularnością wśród turystów. Jest tłumnie oblegane, ale nie sposób odczuć tam ścisku. Wspaniały ogród dendrologiczny ma powierzchnię aż 60 ha, więc każdy zwiedzający może przechadzać się tam z dużą swobodą. Swobodą i przyjemnością, bo panuje tam iście bajkowa atmosfera. Co do zaoferowania ma ten wspaniały ogród? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Od romantycznego ogrodu do arboretum Arboretum Wojsławice to miejsce stworzone do odpoczynku Co jeszcze można zobaczyć w Wojsławicach? Niemcza, niewielkie miasto w województwie dolnośląskim, rozciąga się wśród ukształtowanych południkowo pasm Wzgórz Gumińskich, Krzyżowych i Dębowych, wchodzących w skład chronionego krajobrazu Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich. Wśród wspaniałej przyrody, w dzielnicy Wojsławice, znajduje się niesamowity twór ludzkich rąk – Arboretum Wojsławice. Wprost trudno uwierzyć, że to zapierające dech w piersiach miejsce jest oddalone od Wrocławia o zaledwie 50 km. Od romantycznego ogrodu do arboretum Pierwsze pisemne wzmianki o parku w Wojsławicach pochodzą z księgi adresowej, datowanej na 1880 rok. Zachowane mapy topograficzne z 1827 roku sugerują jednak, że taki obiekt istniał tam już w latach 20. XIX wieku. To właśnie wtedy przy parku wzniesiono pałac, który uległ zniszczeniu w latach 60. XIX wieku. Początki parku w Wojsławicach Od 1848 roku wojsławickim majątkiem zarządzali przedstawiciele rodu von Aulock. Tuż przy folwarku utworzono wtedy dwa przedzielone groblą stawy. Na wale ziemnym posadzono dęby szypułkowe, co sugeruje, że niemieccy szlachcice chcieli wykorzystać wyjątkowe walory przyrodnicze tego terenu do założenia ogrodu o charakterze romantycznym. Właścicielom Wojsławic z rodu von Aulock przypisuje się też uprawę drzew obcego pochodzenia: sosny wejmutki, kasztanowca zwyczajnego, tulipanowca amerykańskiego i dębu czerwonego. Pod tym względem, wojsławicki park był ewenementem na całym Śląsku. Dzieło życia Fritza von Oheimba Swój obecny charakter ogród zawdzięcza Fritzowi von Oheimbowi, botanikowi, który w 1880 roku został właścicielem dóbr wojsławickich. Dysponując odpowiednią wiedzą na temat miejscowego mikroklimatu i panujących tam warunków glebowych, śląski ziemianin przystąpił do przebudowy parku, powiększając jego teren i wytyczając kręte alejki. Uzbroił teren w instalację wodną i przystąpił do realizacji swojej wizji. Obrzeża parku wyznaczały ogromne buki, cisy, lipy, dęby, świerki i sosny. Część wewnętrzną wypełnił drzewami, krzewami i roślinami zielonymi, które pozostawały atrakcyjne kolorystycznie przez cały rok. Osiągnął ogromny sukces w uprawie krzewów różaneczników. W 1920 roku na jego kolekcję tych wymagających roślin składało się ponad 4 tys. okazów w ok. 300 odmianach. Upadek i odbudowa parku Druga połowa XX wieku nie była zbyt łaskawa dla wspaniałego parku. W tamtym czasie teren ten często wielokrotnie właścicieli, a zabudowa dworska i parkowe instalacje zaczęły niszczeć. Zaginęła także cześć roślin i kto wie, jak dziś wyglądałby ten teren bez pomocy instytucji i ludzi, którzy systematycznie uzupełniali tamtejszą kolekcję. Komisja Ogrodów Botanicznych i Arboretów w Polsce zadecydowała o zmianie statusu parku na arboretum w 1977 roku. Sześć lat później, obiekt o powierzchni niemal 5 ha doczekał się wpisu do rejestru zabytków kultury. W 1988 roku pieczę nad tym terenem zaczął sprawować Ogród Botaniczny Uniwersytetu Wrocławskiego. Wówczas ogród zaczął rozkwitać, dosłownie i w przenośni. Już w 1990 roku do obszaru arboretum przyłączono 5 ha nowych gruntów. 15 lat później ogród osiągnął powierzchnię 62 ha. Nadal powstają tam nowe alejki i sadzone są nowe gatunki roślin. Arboretum Wojsławice to miejsce stworzone do odpoczynku Arboretum Wojsławice służy przede wszystkim celom naukowym, ale nie tylko. Każdy, kto na własne oczy chce zobaczyć to bajkowe miejsce, może udać się tam od 13 kwietnia do 26 października. Teren jest doskonale przygotowany na przyjazd zwiedzających. Nie brakuje tam drewnianych altan i ław, przy których można odpocząć. Są miejsca piknikowe, a nawet paleniska, gdzie całkowicie legalnie można rozpalić ognisko i upiec kiełbaskę. Rośliny to największe bogactwo ogrodu Kolekcja wojsławickiego arboretum obejmuje ponad 6,5 tys. odmian i gatunków roślin drzewiastych i ponad 7,4 tys. odmian i gatunków bylin. Już w kwietniu rozpoczyna się tam niesamowity spektakl natury, który trwa aż do września. W kwietniu do życia budzą się wczesne byliny i krzewy – magnolie, narcyzy, fiołki, ciemierniki i kaczeńce. W maju zaczynają tam kwitnąć rododendrony, piwonie, azalie, magnolie i krzewy z rodziny wrzosowatych. W czerwcu rozkwitają historyczne odmiany czereśni, róże i funkie. Lipiec to z kolei miesiąc liliowców. Sierpień jest czasem kwitnienia hortensji, floksów, powojników, budlei, zawilców, astrowatych, jeżówki i traw. We wrześniu można podziwiać buki, klony i miskanty. Październik to przygotowanie do zakończenia sezonu. Z tej okazji w arboretum odbywają się festiwale i inne imprezy. W 2025 roku ostatni spacer z przewodnikiem zaplanowano na 20 października. Trasy zwiedzania Na terenie arboretum wyznaczono dwie trasy zwiedzania. Pierwsza, krótsza, obejmuje jedynie centralną część ogrodu. Na jej pokonanie trzeba zarezerwować 1–2 godz. Dłuższa pozwala lepiej poznać tamtejsze kolekcje roślinne, a także zahacza o punkt widokowy na pasma Sudetów. W tym wariancie zwiedzanie wojsławickiego ogrodu zajmuje ok. 3–4 godz. Co jeszcze można zobaczyć w Wojsławicach? Wspaniałe okazy flory są główną atrakcją tego magicznego miejsca. Główną, ale nie jedyną. Niemałą atrakcją wojsławickiego arboretum jest zabytkowy folwark, na terenie którego znajduje się wiele ciekawych miejsc. W tym miejscu należy wskazać na skansen dawnych narzędzi ogrodniczych i rolniczych i unikatową kuźnię kołową. Organizowane są tam także wystawy tematyczne. Przechadzając się tamtejszymi alejkami, warto obrać kurs na Czereśniowe Wzgórze. To jedna z najmłodszych części arboretum, założona na zboczach góry Ostrosz. Rozpościera się stamtąd wspaniała panorama, obejmująca Przedgórze Sudeckie, Ślężę, Góry Sowie i Karkonosze. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Z pomidora do ziemniaka – naukowcy odkryli zaskakujące pochodzenie ulubionego warzywa Polaków
Ziemniak tak często gości na naszych stołach, ale czy wiemy, skąd pochodzi? Okazuje się, że powstał w wyniku wyjątkowego romansu dwóch roślin sprzed wielu milionów lat. Co wykazały najnowsze badania?
Spis treści: Współczesny ziemniak pod lupą genetyków Ziemniak i pomidor – genetyczna niespodzianka z przeszłości Bulwa, która powstała przypadkiem Ziemniak jako bohater globalnej rewolucji żywieniowej Opublikowane w czasopiśmie „Cell” badania pozwalają prześledzić genetyczne pochodzenie ziemniaków. Wyniki są jednoznaczne: zarówno one, jak i pomidory… mają wspólnego przodka! Analiza wykazała, że początek bulwiastej przygody rozpoczął się od skrzyżowania protoplastów współczesnych pomidorów z inną, nieco mniej popularną pradawną rośliną z Ameryki Południowej. Ten wyjątkowy i zaskakujący mariaż dał początek temu, co obecnie tak często gości na naszych stołach. Współczesny ziemniak pod lupą genetyków Dzisiejsze ziemniaki to nieco delikatne warzywa. W celu ich uprawy należy zasadzić w gruncie już wyrośniętą bulwę, czyli niejako sklonować samą roślinę, narażając gatunek na powielanie niekorzystnych mutacji. – Chcieliśmy się ich pozbyć – mówi dr Sanwen Huang, biolog z Agricultural Genomics Institute w Shenzhen w Chinach, członek zespołu badawczego. Naukowcy z jego grupy chcieli przede wszystkim opracować ziemniaka hybrydowego, którego – w przeciwieństwie do odmiany występującej obecnie – można uprawiać z nasion. Odkryli jednak coś innego! Ziemniak i pomidor – genetyczna niespodzianka z przeszłości Z Huangiem siły połączyła taksonomka roślin z Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, dr Sandra Knapp. Wspólnie, dzięki sekwencjonowaniu genomów 450 gatunków ziemniaków uprawnych i 56 dzikich, odkryli, że w każdym z nich występuje stała mieszanka genów pomidora i Etuberosum – niezbyt popularnej, niewielkiej grupy roślin wywodzących się z Ameryki Południowej. Badania wykazały, że ziemniak, którego znamy dzisiaj, powstał w wyniku hybrydyzacji przodków pomidorów właśnie z Etuberosum. Miała ona miejsce 8 milionów lat temu na terenie dzisiejszego Chile. Żadna z tych roślin nie wykształcała jednak tak charakterystycznych dla ziemniaka bulw. Jak więc doszło do ich uformowania? Bulwa, która powstała przypadkiem Zarówno u pomidorów, jak i u Etuberosum (które nad ziemią wyglądają notabene jak znana nam grula) próżno jednak szukać bulw. Naukowcy twierdzą, że ziemniaki odziedziczyły po swoich „rodzicach” specyficzną mieszankę genów, która – na nasze szczęście – po przetasowaniu i wzajemnym wzmocnieniu pozwoliła wytwarzać jadalne i pełne witamin bulwy. – Chociaż części pomidora i ziemniaka, które jemy, wyglądają inaczej, to same rośliny są dość podobne. (…) Jeśli masz szczęście, to trafisz na roślinę ziemniaka, która wydaje owoce. Smakują jednak okropnie – ostrzega Knapp. Ziemniak jako bohater globalnej rewolucji żywieniowej Ziemniaki nieodwracalnie zmieniły dietę ludzi na całym świecie. Jednymi z pierwszych, którzy poznali ich właściwości, byli XVII-wieczni marynarze, których wyleczyły ze szkorbutu. Wszystko dzięki temu, że w przeciwieństwie do cytrusów, dużo później się psuły. Obecnie zajmują zaszczytne 4. miejsce na świecie pod względem spożycia, ustępując jedynie pszenicy, ryżowi i kukurydzy. Źródło: Cell. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Botaniczna sensacja w Warszawie. Dziwidło olbrzymie zakwita po raz pierwszy od czterech lat
Ostatnie kwitnięcie dziwidła olbrzymiego w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego miało miejsce w czerwcu 2021 roku. Była to sensacja dla mieszkańców stolicy Polski. Po czterech latach znów będziemy mogli cieszyć się rozkwitem tej egzotycznej rośliny.
Spis treści: Trupi kwiat Historia warszawskiego dziwidła Za enigmatyczną nazwą tej rośliny kryje się największy kwiatostan na świecie. Gatunek, który naturalnie występuje w tropikalnych lasach deszczowych indonezyjskiej wyspy Sumatra, może osiągać nawet 3 metry wysokości i wagę ponad 70 kilogramów. Kwiatostan dziwidła wyrasta ze znajdującej się pod ziemią bulwy, która jest najcięższą częścią całej rośliny. Rozkwit dziwidła jest zjawiskiem szczególnym nie tylko ze względu na wyjątkowy wygląd rośliny, ale i niezwykle specyficzny zapach. Dzięki swojej woni dziwadło zyskało potoczną nazwę „trupi kwiat”. Zwiedzającym ogrody botaniczne może on przypominać odór gnijącego mięsa lub zepsutych jajek. Trupi kwiat Proces kwitnięcia, mimo że ze względu na woń odpychający dla większości ludzi, ma za zadanie przyciągnąć stworzenia zdecydowanie istotniejsze dla funkcjonowania rośliny. Ponieważ indonezyjskie lasy tropikalne są ubogie w tradycyjnych zapylaczy takich jak pszczoły, dziwidło musi kusić swoim zapachem owady, które normalnie szukają martwych zwierząt, by złożyć swoje jaja. Woń dziwidła wprowadza te owady w błąd, imitując rozkładające się mięso. Insekty wlatują do wnętrza kolby, gdzie oblepia je pyłek, a potem przenoszą go na kolejne rośliny. Dziwidło nie tylko wydziela kuszącą owady woń, ale również przeprowadza proces termogenezy, mający na celu rozprzestrzenienie zapachu w powietrzu. Roślina aktywnie wytwarza ciepło, a temperatura w kolbie może być nawet o 5–10°C wyższa niż otoczenie. Ciepło pomaga cząsteczkom zapachowym szybciej się ulatniać, rozchodzić w tropikalnej dżungli i przyciągać owady z dużych odległości – nawet kilku kilometrów. Historia warszawskiego dziwidła Bulwa została przekazana Ogrodowi Botanicznemu Uniwersytetu Warszawskiego przez prywatnego kolekcjonera, który nie był w stanie zapewnić jej optymalnych warunków wzrostu. Od kilku lat dziwidło znajduje się w tropikalnej szklarni ogrodu, przechodząc przez kolejne fazy wzrostowe. Co kilka lat wypuszczało liść, a następnie przechodziło w stan spoczynku. Roślina przeżyła również swój moment grozy, kiedy ekipa telewizyjna omyłkowo wystawiła ją na mróz. Bulwa uległa uszkodzeniu i zaczęła gnić. Przez kolejne trzy lata roślina nie wypuściła liścia. Na szczęście botanikom udało się odratować okaz, który teraz po raz kolejny zacznie kwitnąć. Ogród Botaniczny UW znajduje się przy Alejach Ujazdowskich 4 w Warszawie. Możemy go zwiedzać codziennie w godzinach od 10:00 do 20:00. Bilety jednorazowe: 20 zł – normalny, 10 zł – po uwzględnieniu ulg. Warto również wziąć udział w licznych wydarzeniach, które w sezonie letnim odbywają się w ogrodzie. Źródła: Nauka w Polsce, Ogród Botaniczny UW Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Szmaragdowy intruz w Polsce. Błyszczący owad pojawił się nieproszony i niszczy
Wygląda jak ozdoba – działa jak szkodnik. Nowy gatunek chrząszcza sieje spustoszenie w parkach i ogrodach. Szczególnie upodobał sobie ulubione rośliny Polaków.
Spis treści: Dumek jałowcowy w Polsce Nowe zagrożenie dla roślin ozdobnych Kampinoski Park Narodowy bije na alarm. W polskich ogrodach, parkach i miejskich terenach zielonych pojawiło się nowe zagrożenie. To dumek jałowcowy (Lamprodila festiva), czyli inwazyjny gatunek chrząszcza z rodziny bogatkowatych. Jego żerowanie może prowadzić do masowego zamierania popularnych roślin ozdobnych, takich jak tuje, cyprysiki czy jałowce. Dumek jałowcowy w Polsce Na pierwszy rzut oka wygląda jak mały cud natury. Swoim metalicznie zielonym ubarwieniem i błyszczącymi niebieskimi plamkami dumek jałowcowy przyciąga uwagę przyrodników. Jednak każdy, kto wie o nim nieco więcej, ma świadomość, że to szkodnik. Owad ten pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego, ale na skutek zmian klimatu zaczął szybko rozprzestrzeniać się na północ Europy. Dumek jałowcowy trafia do nowych krajów również przez przypadek – wraz z transportem sadzonek. W Polsce po raz pierwszy został wykryty w 2019 roku. Dziś obecny jest już m.in. na Podkarpaciu. Bardzo możliwe, że pojawił się też w rejonach Mazowsza. Właśnie dlatego Kampinoski Park Narodowy opublikował w mediach społecznościowych wpis ze zdjęciem autorstwa profesora Dawida Marczaka. Dumek jałowcowy szczególnie upodobał sobie rośliny z rodziny cyprysowatych. Chętnie sadzimy je m.in. w przydomowych ogródkach. Dorosłe chrząszcze nie są może agresywne, ale ukryte pod korą larwy drążą spiralne korytarze, niszcząc tkanki przewodzące. Skutek? Z czasem całe krzewy zasychają, żółkną i obumierają. Objawy żerowania – takie jak pęknięcia kory, niewielkie, soczewkowate otwory i wyraźne pogorszenie kondycji roślin – widać od razu. Nowe zagrożenie dla roślin ozdobnych Jak podają pracownicy Głównego Inspektoratu Ochrony Roślin i Nasiennictwa (GIORiN), na Podkarpaciu potwierdzono obecność wszystkich stadiów rozwojowych szkodnika – od larw po świeżo wyklute, dorosłe osobniki. Rośliny zaatakowane przez chrząszcze muszą zostać jak najszybciej wycięte i zutylizowane. Trzeba tak zrobić zanim owady rozpoczną masowy wylot, który przypada na okres od maja do sierpnia. Jak na razie szkody ograniczają się głównie do nasadzeń ozdobnych, jednak przyrodnicy zwracają uwagę na poważniejsze ryzyko. Dumek jałowcowy może zacząć atakować także naturalne stanowiska jałowca pospolitego, rośliny charakterystycznej dla wielu rodzimych ekosystemów, w tym Puszczy Kampinoskiej. To mogłoby doprowadzić do zachwiania równowagi ekologicznej. Dumek jałowcowy to nie tylko kolejny egzotyczny przybysz. Jego pojawienie się przypomina nam, że świat się zmienia, co dotyczy również naszych ekosystemów. Odpowiedzialność za ograniczanie skutków tej zmiany spoczywa zarówno na instytucjach, jak i na właścicielach ogrodów. Wspólnymi siłami możemy powstrzymać szmaragdowego intruza, zanim rozgości się w polskim krajobrazie. Ekspansji szkodnika może zapobiec regularna kontrola stanu roślin w ogrodach, parkach i szkółkach. Warto zwracać uwagę na jakikolwiek zmiany w wyglądzie tui i jałowców oraz unikać kupowania sadzonek z nieznanych źródeł. Źródła: Kampinoski Park Narodowy, gov.pl Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Jak rośliny rosną w upały? Odkryto ich ukryty „termostat”
Rośliny posiadają własny system wykrywania temperatury. Dotychczas sądzono, że opiera się on na wyspecjalizowanych białkach i działa głównie po zapadnięciu zmroku. Nowe badania odkrywają jednak drugi, nieznany wcześniej roślinny „termostat” oparty na cukrach.
Spis treści: Jak działa system kontroli temperatury w roślinach? Rośliny mają dwa „termostaty”: białka i cukry Wielopoziomowy roślinny system rozpoznawania temperatury Rośliny posiadają nieznany wcześniej mechanizm reagowania na temperaturę. Naukowcy odkryli, że w ciągu dnia to cukry, a nie białka, przejmują rolę „termostatu”, wspierając wzrost i adaptację do panujących warunków. Jak działa system kontroli temperatury w roślinach? Dotychczas uważano, że rośliny wykrywają temperaturę głównie nocą, za pomocą wyspecjalizowanych białek takich jak fitochrom B i ELF3. Nowe badania kierowane przez Meng Chena z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Riverside (USA), opublikowane właśnie w „Nature Communications”, przynoszą nowe odkrycie. Wykazano, że rośliny posiadają więcej niż jeden system wykrywania ciepła, a cukier (produkt fotosyntezy) odgrywa kluczową rolę w reagowaniu na temperaturę w dzień, szczególnie podczas silnego nasłonecznienia. Naukowcy badali siewki rzodkiewnika (Arabidopsis) – gatunku często stosowanego jako tzw. organizm modelowy w laboratoriach, ze względu na niewielkie rozmiary, odporność i krótki cykl rozwojowy. Obserwowano wzrost roślinek w temperaturach od 12 do 27 ° C , w różnych warunkach świetlnych. Mierzono wydłużanie się hypokotyla, czyli pierwszego fragmentu łodygi, jaki wychyla się z kiełkującego nasienia. Hypokotyl wydłuża się pod wpływem ciepła. Rośliny mają dwa „termostaty”: białka i cukry Okazało się, że fitochrom B działa jako czujnik temperatury tylko przy niskim natężeniu światła. W silnym świetle jego funkcja termiczna zanikała, mimo to rośliny nadal rosły pod wpływem ciepła. To sugerowało istnienie jeszcze jednego, ukrytego mechanizmu. Naukowcy część siewek pozbawili fitochromu B. Rośliny bez niego reagowały na ciepło tylko w obecności światła, czyli wtedy, gdy zachodziła fotosynteza. Bez niej po prostu nie rosły, nawet w cieple. Jednak po dodaniu cukru do podłoża wzrost się pojawił. To oznaczało, że cukier pełni nie tylko rolę źródła energii, ale działa także jako sygnał cieplny. Wielopoziomowy roślinny system rozpoznawania temperatury Eksperymentowano więc dalej. Okazało się, że temperatura aktywuje rozkład skrobi w liściach, uwalniając sacharozę. Ta stabilizuje białko PIF4 — głównego regulatora wzrostu. PIF4 by działać potrzebuje jeszcze odpowiednio wysokiej temperatury, która zatrzymuje represyjny wpływ innego białka, zwanego ELF3. Innymi słowy, PIF4 potrzebuje cukru, by przetrwać, i wyższej temperatury, by działać. Odkrycie to ujawnia złożony, wielopoziomowy mechanizm reagowania roślin na temperaturę w ciągu dnia. Gdy światło napędza fotosyntezę i wytwarzanie cukru, rośliny równocześnie wykorzystują go jako miernik warunków otoczenia. Wraz z ociepleniem klimatu ta wiedza może znaleźć zastosowanie w rolnictwie, umożliwiając hodowlę bardziej odpornych i przewidywalnych odmian roślin. Źródło: Nature Communications Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
„Królowa jednej nocy” zakwitła w Krakowie
W Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, w nocy z 16 na 17 czerwca, miał miejsce wyjątkowy spektakl natury: zakwitł kaktus Selenicereus grandiflorus. Ta osobliwa roślina kwitnie tylko raz w roku, w jedną noc.
Spis treści Transmisja na żywo – kaktus w centrum uwagi Niezwykłe życie „królowej jednej nocy” „Królową” można hodować w domu Ogród Botaniczny Uniwersytetu Jagiellońskiego podzielił się z miłośnikami roślin nie lada atrakcją. Kaktus z gatunku Selenicereus grandiflorus zakwitł, a proces ten trwał tylko przez jedną noc. To spektakularne widowisko powtarza się co roku – rozłożyste, puszyste, śnieżnobiałe kwiaty pojawiają się nagle, przyciągając uwagę nie tylko pasjonatów botaniki. Transmisja na żywo – kaktus w centrum uwagi Roślina ta na co dzień jest niepozornym, poskręcanym kaktusem z pnącymi się łodygami. Jednak na jedną noc w roku zamienia się w prawdziwą piękność: wytwarza wyjątkowe, wielkie białe kwiaty. Pracownicy Ogrodu Botanicznego UJ w Krakowie skutecznie określili tę jedną noc, kiedy kaktus zakwitnie i faktycznie tak się stało. Kwitnienie kaktusa można było oglądać „za żywo” – ogród zorganizował transmisję online. Widzowie mogli obserwować proces otwierania się ogromnych, białych kwiatów niemal od pierwszego pąka aż po pełen rozkwit. Kulminacyjny moment kwitnienia przypadł wieczorem, około godz. 19. Krótko po rozkwicie kwiaty zaczęły nieubłaganie, powoli więdnąć. Transmisja trwała niemal 8 godzin. Niezwykłe życie „królowej jednej nocy” Selenicereus grandiflorus to gatunek kaktusa epifitycznego, występujący w krajach Ameryki Środkowej, np. w Meksyku i na Kubie. Jego „jednonocne” kwiaty są duże, białe, silnie pachnące i osiągają do 30 cm średnicy. To roślina pnąca się po innych roślinach lub obiektach – ma płożące, wąskie łodygi z żeberkami i delikatnymi cierniami. W naturze porasta skały i drzewa, wykorzystując korzenie powietrzne do podpierania się. Egzemplarz z ogrodu UJ wyrasta z jednej niezbyt dużej donicy, ale pnie się w górę i rozgałęzia w wielką roślinę. Królowa jednej nocy wytwarza kwiaty nocą, bo polega na nietypowych zapylaczach: ćmach lub nietoperzach. Białe kwiaty są dobrze widoczne w świetle księżyca, przyciągają też swoim silnym zapachem. „Królową” można hodować w domu Selenicereus grandiflorus bywa uprawiany w domach, choć często jest mylony z innymi kaktusami z rodzaju Selenicereus lub Epiphyllum. Wymaga jasnego stanowiska jasnego, ale bez bezpośredniego nasłonecznienia, dobrze przepuszczalnej gleby i okresu spoczynku zimą. Jego ulotne kwitnienie sprawia, że jest jedną z najbardziej cenionych roślin kolekcjonerskich. Jednak niełatwo doprowadzić do kwitnienia, a kwitną tylko rośliny dojrzałe. Źródło: Ogród Botaniczny UJ Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Naukowcy odkryli nowy gatunek rośliny. Jest mięsożerna i poluje w nieznany dotąd sposób
Podczas ekspedycji na Borneo naukowcy natrafili na zupełnie nową roślinę mięsożerną. To nieznany wcześniej gatunek dzbanecznika, który poluje w wyjątkowo nietypowy sposób.
W tym artykule: Jak odżywiają się rośliny mięsożerne? Jak polują dzbaneczniki? Przypadkowe odkrycie nowego dzbanecznika Odkrycie nowej rośliny mięsożernej zdarza się bardzo rzadko. Dotychczas znamy tylko ok. 650 gatunków należących do tej grupy. W 2021 roku naukowcy z kanadyjskiego Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej natrafili w Ameryce Północnej na Triantha occidentalis. To nieznana wcześniej, niewielka mięsożerna roślina, która chwyta swoje ofiary za pomocą drobnych, białych kwiatków. Było to pierwsze odkrycie rośliny mięsożernej od dwudziestu lat. Równie zaskakujące jest znalezisko z indonezyjskiej części wyspy Borneo. W 2012 r., podczas wyprawy terenowej w prowincji Kalimantan Północny, naukowcy z Uniwersytetu Palackiego w Ołomuńcu napotkali zupełnie nowy gatunek dzbanecznika. Został nazwany Nepenthes pudica. Pudica to po łacinie „wstydliwy” lub „skromny”. Nazwa idealnie pasuje do rośliny, która realizuje swoje drapieżne instynkty pod ziemią. Odkrycie zostało opisane w artykule naukowym opublikowanym właśnie w czasopiśmie „Phytokeys”. Jak odżywiają się rośliny mięsożerne? Rośliny mięsożerne polują przede wszystkim na owady. By je schwytać, stosują bardzo różne strategie. Występująca w Polsce rosiczka ma włoski na liściach pokrytych lepką wydzieliną. Przyciąga ona komary i meszki. Gdy owad usiądzie na liściu, grzęźnie w mazi, a włoski zamykają się, unieruchamiając go. Ofiara zaczyna być powoli trawiona. Z kolei muchołówki amerykańskie stosują mechaniczne pułapki. Ich wklęsłe liście podzielone są na dwie części. Gdy między nimi znajdzie się owad, liście zamykają się w błyskawicznym tempie. Trawienie ofiary trwa kilkanaście dni. Gdy się zakończy, liście otwierają się ponownie. Uwaga, złe kwiaty! Są piękne, zabójcze i... jedna z nich może być Twoja - Festiwal Roślin Owadożernych Dla tych, którzy zdecydują się długi weekend w Warszawie mamy całkiem egzotyczną propozycję. Odwiedźcie Ogród Botaniczny w Powsinie, gdzie będzie się odbywał Festiwal Roślin Owadożern... Innego rodzaju pułapek używają dzbaneczniki (Nepenthes). Wykształcają one coś podobnego do wydłużonych worków z odstającym wieczkiem. Dzbany te mają bardzo śliskie krawędzie. Wewnątrz, na dnie, znajduje się płyn. Ofiary, przysiadające na brzegu dzbana, ześlizgują się do środka i wpierw więzną, a później toną w płynie. Roślina może je wówczas spokojnie strawić. Jak polują dzbaneczniki? Liście pułapkowe dzbaneczników – czyli właśnie ich charakterystyczne dzbany – wiszą na łodygach lub leżą na ziemi. Jak się jednak okazało, występują również pod ziemią. – Znaleźliśmy dzbanecznika, który różni się całkowicie od innych gatunków z tego rodzaju – mówi Martin Dančák, główny autor badań. – Umieszcza swoje mierzące 11 cm liście pułapkowe w podziemnych jamach albo bezpośrednio w glebie. Tam poluje na mrówki, chrząszcze i żuki – opowiada naukowiec. Nepenthes pudica to pierwszy dzbanecznik, który poluje pod ziemią. Dotychczas znano tylko trzy inne rośliny mięsożerne, które żerują w glebie. Jednak ich ofiarami padają organizmy mikroskopijnej wielkości. Przypadkowe odkrycie nowego dzbanecznika Nowy gatunek dzbanecznika został znaleziony w suchym klimacie na wysokości 1000–1300 m n.p.m. Naukowcy wpierw zauważyli zielone liście charakterystyczne dla dzbaneczników. Poszukiwanie worków nie przyniosło efektu. Dopiero widząc którąś roślinę z rzędu, dostrzegli białe pędy zanurzające się w ziemi. Po jej rozkopaniu natrafili na kielichowate worki czerwonawej barwy. Potwór na twoim parapecie? Poradnik hodowcy roślin owadożernych Jak zadbać o roślinę owadożerną w domu? Mamy dla was porady ekspertów z Ogrodu Botanicznego PAN w Powsinie. – Co ciekawe, w ich środku znaleźliśmy sporo różnych organizmów, które przystosowały się do życia wewnątrz dzbanecznika – mówi Václav Čermák, jeden z autorów pracy. – Na przykład larwy komarów czy zupełnie nowy gatunek robaka. Naukowcy podejrzewają, że podziemne dzbany Nepenthes pudica to rezultat przystosowania do wegetacji w górach i na znacznych wysokościach. Pod ziemią warunki są znacznie bardziej stabilne i najprawdopodobniej panuje stała wilgotność. – A to sprawia, że kiedy nastaje susza, łatwiej tam o zdobycz – mówi Michal Golos z Uniwersytetu Bristolskiego, jeden ze współautorów pracy. Źródła: Phytokeys, EurekAlert. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czy tuje są szkodliwe dla zdrowia? Fakty i mity o wpływie żywotnika na bezpieczeństwo ludzi i zwierząt
Tuja to jedna z najpopularniejszych roślin w polskich ogrodach. W ostatnim czasie pojawia się jednak wiele wątpliwości dotyczących jej bezpieczeństwa. Czy tuje są szkodliwe dla zdrowia? Czy są trujące dla psów i kotów? Czy są toksyczne dla ludzi? Czy warto mieć tuje koło domu? Wyjaśniamy.
Spis treści: Czy tuje to iglaki? Czy tuje są toksyczne? Czy kleszcze żyją w tujach? Czy tuje są szkodliwe w ogrodzie (dla drzew owocowych)? Tuje, znane również jako żywotniki, to jedne z najczęściej sadzonych roślin w polskich ogrodach. Estetyczne, zimozielone i łatwe w pielęgnacji, szybko zyskały popularność jako żywopłoty i naturalne ogrodzenia. Coraz częściej jednak w sieci pojawiają się pytania: czy tuje są szkodliwe dla zdrowia człowieka? Czy tuje są trujące dla psów i kotów? Czy bezpiecznie jest mieć tuje w koło domu? W tym artykule rozwiewamy wątpliwości i analizujemy fakty. Czy tuje to iglaki? Zacznijmy od podstaw. Tuje, czyli żywotniki, to iglaki należące do rodziny cyprysowatych, które przez cały rok zachowują intensywny, zielony kolor. Charakteryzują się zwartym pokrojem, gęstymi łuskowatymi igłami i szybkim wzrostem, co czyni je idealnymi roślinami na żywopłoty. Ponadto tuje są odporne na mrozy i nie mają wygórowanych wymagań glebowych, dlatego tak chętnie sadzi się je w ogrodach przydomowych. W Polsce najczęściej spotykamy tuje z gatunków: żywotnik zachodni (Thuja occidentalis) i żywotnik olbrzymi (Thuja plicata). Choć pochodzą z Ameryki Północnej, doskonale zadomowiły się w naszym klimacie. Czy tuje są toksyczne? Mówiąc krótko i na temat: tuje zawierają w sobie tujon – związek chemiczny, który może wpływać negatywnie na układ nerwowy ludzi i zwierząt. Tujon to substancja należąca do grupy terpenów, występująca naturalnie w niektórych roślinach – takich jak wrotycz, piołun, szałwia i tuja właśnie. Działa psychoaktywnie i w większych dawkach może wywoływać: niepokój, pobudzenie, drażliwość, bóle głowy, zawroty głowy, mdłości. W skrajnych przypadkach zatrucie tujonem może prowadzić do drgawek, skurczów mięśni, a nawet zgonu. Należy jednak zaznaczyć, że trucizna nie działa poprzez sam kontakt ze skórą. Zagrożenie dotyczy wyłącznie spożycia dużych ilości tej substancji. Czy tuje są szkodliwe dla człowieka? Przed zakupem drzewek do ogrodu, wiele osób zastanawia się, czy tuje są szkodliwe dla zdrowia. Jak już wyjaśniliśmy, iglaki te zawierają tujon, ale stężenie toksyny w ich tkankach jest zbyt niskie, by mogło spowodować zatrucie u człowieka. Tym bardziej, że gałązki roślin nie zachęcają do jedzenia ani wyglądem, ani smakiem. Dorośli nie są zatem narażeni na szkodliwe działanie tui. Oczywiście warto zachować więcej ostrożności w przypadku dzieci, które lubią wkładać do buzi różne rzeczy (np. fragmenty gałązek). Dla dorosłego niewielka ilość nie stanowi zagrożenia, ale u dziecka objawy zatrucia mogą pojawić się szybciej. Czy tuje są szkodliwe dla zwierząt? Kolejne ważne pytanie to: czy tuje są szkodliwe dla psów i kotów? Cóż, podobnie jak u ludzi, tujon może być toksyczny dla zwierząt, ale tylko w przypadku spożycia dużych ilości. Sama obecność tego drzewka lub krzewu w ogrodzie nie stanowi więc zagrożenia ani dla domowników, ani dla ich pupili. Należy jednak pamiętać o tym, że zwierzęta mają tendencję do gryzienia liści i gałązek, co w przypadku tui może być ryzykowne. Objawy zatrucia u psa lub kota to m.in.: wymioty, apatia, drgawki, Z tego powodu warto zabezpieczyć teren wokół żywotników, jeśli w ogrodzie przebywają zwierzęta. Ostrożności nigdy za wiele. Czy tuje są rakotwórcze? Pośród pytań, które często pojawiają się w odniesieniu do żywotników, jest również to, czy tuje są rakotwórcze. To jeden licznych z mitów, które krążą po sieci. Nie ma jednak żadnych dowodów naukowych na to, że tuje mają działanie rakotwórcze. Tujon jest toksyczny w dużych dawkach, ale nie wykazuje działania kancerogennego. Czy tuje są alergizujące? Inne ważkie pytanie: czy tuje mogą uczulać? Otóż olejki eteryczne zawarte w żywotniku, podobnie jak inne olejki roślinne, mogą działać drażniąco na osoby ze skłonnością do alergii. U niektórych ludzi kontakt z unoszącymi się w powietrzu cząstkami może wywołać reakcje alergiczne – takie jak kaszel, duszność, katar czy podrażnienie skóry. Zwłaszcza w wietrzne dni lotne substancje z tui mogą być intensywniej rozprzestrzeniane. To może nasilać objawy u alergików i osób z chorobami układu oddechowego. Czy kleszcze żyją w tujach? Kolejne z najczęściej zadawanych pytań odnośnie żywotników: czy kleszcze żyją w tujach? Odpowiedź brzmi: pajęczaki te raczej nie wybierają tui jako swojego głównego siedliska (m.in. ze względu na wspominany tujon, który odstrasza wiele owadów, w tym kleszcze właśnie), ale... Kleszcze preferują wysoką trawę, wilgotne miejsca i niską roślinność liściastą. Jeśli zatem tuje rosną w cienistym, wilgotnym zakątku ogrodu – a wokół nich znajdują się np. liście, mech lub inne krzewy – wtedy pasożyty mogą się tam pojawić. Wskazówka: regularne grabienie igieł spod tui, koszenie trawnika i unikanie tworzenia „dzikich zakątków” wokół krzewów znacząco ogranicza ryzyko obecności kleszczy. Czy tuje są szkodliwe w ogrodzie (dla drzew owocowych)? Oczywiście same w sobie tuje nie są szkodliwe dla drzew owocowych, ale ich obecność w ogrodzie może nie być dla nich całkowicie obojętna. Żywotniki to rośliny silnie konkurujące – mają gęsty system korzeniowy, który może „podkradać” wodę i składniki odżywcze z gleby. Jeśli tuje rosną bardzo blisko drzew owocowych, mogą utrudniać im rozwój, zwłaszcza w suchych latach. Dodatkowo gęste nasadzenia tui ograniczają cyrkulację powietrza i dostęp światła, co sprzyja rozwojowi chorób grzybowych u bardziej delikatnych roślin, w tym niektórych odmian jabłoni czy wiśni. Warto więc zachować dystans przy sadzeniu tych dwóch typów roślin – nie dlatego, że tuje są toksyczne, ale dlatego, że mogą tworzyć niekorzystne warunki glebowe i świetlne dla drzew owocowych. Z tego powodu zaleca się, by nie sadzić tui zbyt gęsto i nie tworzyć z nich „monokultury” ogrodowej.
Naukowcy biją na alarm: inwazyjne gatunki obce panoszą się w Polsce. Na wolność wydostał się „biegnący bambus”, a w Sanie zaobserwowano nawet piranię
Biolodzy z Polski na łamach „Scientific Reports” ostrzegają przed „ucieczką” roślin ozdobnych do środowiska naturalnego. W pobliżu rzek na południu Polski, Magierki i Lubatówki, stwierdzono dwie groźne rośliny nie występujące naturalnie ani w Polsce, ani w Europie.
Spis treści Gatunki inwazyjne – jak się rozprzestrzeniają? „Biegnący” bambus i miskant olbrzymi: nowe groźne rośliny Świadomość na temat inwazyjnych gatunków obcych w Polsce rośnie. Jednak rośnie głównie dlatego, że co chwila odkrywamy ogromną skalę, na jaką występują w naszym kraju. Zarówno rośliny, jak i zwierzęta obce dla naszych ekosystemów potrafią mocno w nie ingerować i wypierać rodzime gatunki. Najnowsze doniesienia polskich naukowców opisane w czasopiśmie „Scientific Reports” mówią o dwóch kolejnych niebezpiecznych roślinach. Gatunki inwazyjne – jak się rozprzestrzeniają? Inwazyjne gatunki obce w Polsce i na świecie rozprzestrzeniają się przede wszystkim dzięki działalności człowieka, który świadomie lub przypadkowo przenosi je na nowe tereny. Na przykład jako rośliny ozdobne, zwierzęta hodowlane lub podczas transportu towarów. Mogą też migrować naturalnie, wykorzystując korytarze ekologiczne, takie jak rzeki czy drogi. Częste są „ucieczki” roślin ozdobnych z ogrodów do środowiska naturalnego. Tak było m.in. w przypadku niezwykle żywotnego rdestowca japońskiego. To samo dotyczy dwóch nowo stwierdzonych gatunków: bambusa Bisseta i miskanta olbrzymiego. Roślin tych jeszcze nie wpisano na listę gatunków inwazyjnych, ale naukowcy z Polski uważają że najwyższy czas to zrobić. „Biegnący” bambus i miskant olbrzymi: nowe groźne rośliny Polscy naukowcy zaobserwowali na południu Polski ogniska występowania dwóch ekspansywnych roślin. W pobliżu dwóch rzek: Magierki i Lubatówki, stwierdzono dwie rośliny nie występujące naturalnie ani w Polsce ani w Europie: bambus Bisseta i miskant olbrzymi – bardzo żywotne rośliny trzymane w ogrodach dla ozdoby. Bambus Bisseta to krewniak bambusów znanych np. z Japonii. Dobrze zimuje w Polsce i znosi mrozy, więc jest coraz popularniejszą rośliną ogrodową. Należy do rodzaju Phyllostachys, określanego jako „running bamboos” – biegnące bambusy. Rozprzestrzeniają się tak szybko, że dorobiły się takiego właśnie przydomka. Miskant olbrzymi to trawa ozdobna, dorastająca do 4 metrów wysokości. Jej sadzonki można bez trudu kupić już za 20 zł. “Istnieje pilna potrzeba podniesienia świadomości wśród ogrodników, hobbystów, sprzedawców i importerów roślin na temat zagrożeń dla środowiska wynikających z rozprzestrzeniania się roślin inwazyjnych” – piszą autorzy artykułu. Opisane rośliny mogą odrodzić się nawet z resztek wyciętych i wyrzuconych łodyg, a kłącza bambusa bez trudu przeciskają się pod ogrodzeniami. Dr hab. Aneta Bylak, hydrobiolog z Uniwersytetu Rzeszowskiego opowiada też o innych obserwacjach z Podkarpacia. W Sanie zaobserwowano niedawno rybę z rodziny piraniowatych. Zdarzają się też żółwie czerwonolice – popularne gady hodowane w domach. Do gatunków inwazyjnych w Polsce należą też m.in.: szop pracz, jenot, wizon amerykański (dawniej norka amerykańska), nawłoć kanadyjska, klon jesionolistny, a nawet orzech włoski. Źródła: Scientific Reports, Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Skąd moda na liczne rośliny w domach? Tłumaczą to cztery wzorce zachowań
Nowe badania pokazują, że rośliny doniczkowe to nie tylko zielone dekoracje. Dla niektórych stanowią emocjonalne wsparcie, a ich utrata wywołuje prawdziwy żal. Psychologia ogrodnictwa zyskuje nowe oblicze.
Spis treści: Rośliny jak członkowie rodziny Dlaczego rośliny są dla nas tak ważne? Nasze style życia różnią się w zależności od miejsca zamieszkania, wieku czy wykonywanego zawodu. Jednak są pewne trendy, których te podziały nie dotyczą. Tak jest np. z uprawianiem domowych ogródków czy wręcz oranżerii. Również w mieszkaniach kwiatów mamy ostatnio jakby więcej. U rekordzistów pokoje przypominają fragmenty ogrodów botanicznych lub dżungli. Zjawisko to postanowili zbadać naukowcy. Jak się okazuje, nasze relacje z domowymi roślinami są o wiele bardziej złożone, niż mogłoby się wydawać. Rośliny jak członkowie rodziny To, że trzymamy w domach rośliny doniczkowe, nie jest niczym nowym. Towarzyszą nam one od wieków i od wieków stoją za tym różne powody. Jedni uprawiają rośliny głównie dla dekoracji, inni dla poprawy jakości powietrza czy samopoczucia. Jak pokazują badania przeprowadzone przez dr Briannę Le Busque z University of South Australia, niektórzy z nas nawiązują z roślinami wyjątkowo silną więź emocjonalną. Zespół badawczy przeprowadził ankietę wśród 115 dorosłych Australijczyków w różnym wieku. Średnio posiadali oni 15 roślin, przy czym rekordzista hodował ich aż 500. Ankietowani trzymali rośliny głównie w salonach, kuchniach i sypialniach. Najczęściej były to sukulenty, monstera i bluszcz diabelski. Badanie wykazało, że więź między człowiekiem a rośliną może być bardzo silna. Aż 14% ankietowanych określiło swoje relacje z roślinami jako głęboko emocjonalne. – Są jak moje dzieci – przyznał jeden z uczestników. Inna osoba wspomniała o żalu i poczuciu winy, gdy roślina umiera, a także o grzebaniu jej w ogrodzie. Dlaczego rośliny są dla nas tak ważne? Największą grupę (42%) stanowili właściciele roślin określający się jako „zaangażowani”. Nie przypisują roślinom cech człowieczych, ale pielęgnacja daje im powody do radości i dumy. Kolejna grupa (23%) deklarowała ograniczone zaangażowanie. Rośliny były dla nich przyjemnym, ale raczej biernym elementem domowego wystroju. Z kolei 12% badanych przyznało, że nie nawiązuje z roślinami żadnej relacji. Najczęściej były prezentami lub wymagały minimalnej troski. Niektóre zachowania opisane przez ankietowanych mogą wydawać się ekstremalne. Faktem jest jednak, że rośliny zasługują na uwagę i troskę. Poza oczywistymi korzyściami estetycznymi badani podkreślali również ich wpływ na jakość powietrza, redukcję stresu, a nawet poprawę zdrowia fizycznego. W czasie pandemii COVID-19, kiedy dostęp do terenów zielonych był ograniczony, wiele osób zaczęło postrzegać rośliny domowe jako substytut kontaktu z naturą. To mniej więcej wtedy rozpoczęła się moda na powiększanie domowych kolekcji roślin. O tym, że trend trwa do dziś, świadczy chociażby rosnąca liczba branżowych targów i festiwali. Źródło: The Conversation Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Rośliny, dzięki którym odstraszysz komary. Czy są skuteczne?
Jakie rośliny odstraszają komary? Aromatyczne zioła, lawenda oraz uznawany za pospolity chwast wrotycz – to zaledwie kilka gatunków. Jakie jeszcze rośliny zaliczamy do tej grupy?
Spis treści: Zioła nie tylko do obiadu Lawenda dobra na wszystko Popularne kwiaty ogrodowe Komarzyca Bardzo przydatny chwast Chociaż komary uprzykrzają nam ciepłe letnie wieczory, to te niewielkie, krwiożercze owady są całkiem pożyteczne. Komary stanowią m.in. pokarm dla innych zwierząt. Żywią się nimi pająki i płazy, a larwy komarów są przysmakiem dla wielu gatunków ryb. Gdybyśmy spróbowali wyeliminować komary, po prostu skazalibyśmy wiele gatunków na głód. Bo komary, czy tego chcemy, czy nie, są po prostu częścią ekosystemu. Co nie zmienia faktu, że dla nas samych komary są istnym utrapieniem. Szczególnie dla wszystkich tych, którzy lubią spędzać czas w przydomowym ogrodzie. Na szczęście sama natura dała nam kilka rozwiązań do odseparowanie się od tych bzyczących krwiopijców. Jakie rośliny odstraszają komary? Zioła nie tylko do obiadu Przede wszystkim możemy w ogrodzie zasadzić szereg roślin, których charakterystyczny aromat – choć zwykle całkiem przyjemny dla nas – jest wyjątkowo odrzucający dla komarów. Wśród tych roślin prym wiodą te, które uprawiamy jako przyprawy. Bazylia, tymianek, rozmaryn, mięta pieprzowa i melisa to rośliny, które nie tylko poprawiają smak naszych dań, ale też wydzielają wyjątkowo aromatyczne olejki. Na nas olejki te działają odświeżająco i uspokajająco. Same zioła dodane do letnich dań nie tylko podkreślają ich smak, ale też wspierają trawienie. Jednak to, co dla jednych jest piękne, u innych wywołuje wstręt. Komary nie lubią silnie pachnących ziół. Dlatego stworzenie własnego zielnika w ogrodzie, na tarasie lub balkonie jest świetnym rozwiązaniem nie tylko kulinarnym. Szczególnie, jeśli do powyższego zestawu dorzuci się fenkuł, czyli koper włoski. Lawenda dobra na wszystko Lawenda króluje w naszych ogrodach od lat. Jest piękna, aromatyczna, przydatna i łatwa w uprawie. Jest też znakomitą rośliną odstraszającą komary i kleszcze. Wyróżniany kilka gatunków lawendy. Oto te najpopularniejsze. Lawenda wąskolistna Najbardziej znany i rozpowszechniony gatunek lawendy w Polsce. Kwiaty drobne, fioletowe i bardzo aromatyczne. Kwitnie w maju lub czerwcu. Mrozoodporna, więc może rosnąć w całym kraju. W sprzedaży dostępne są odmiany Munstead, Hidcote, Draft Blue. Lawenda Hidcote jest często wybierana przez polskich ogrodników. Lawenda pośrednia Najbardziej znana odmiana to Grosso. Kwiaty ciemnofioletowe, w kształcie kłosa. Kwitnie od początku lipca do początku października. Wykorzystywana do wytwarzania kosmetyków, torebek zapachowych i kulek na mole. Dodawana do produktów spożywczych. Lawenda francuska Wysoka i dekoracyjna lawenda. Kwiaty z ozdobnymi, „motylkowatymi” wypustkami na szczycie kwiatostanów. Lawenda nie tylko odstraszy komary, ale także zwabi pszczoły – jest wyjątkowo miododajną rośliną. Możemy też używać jej do wyrobu dżemów, a nawet do produkcji octu winnego. Kwiaty lawendy są częstym dodatkiem do herbaty, przygotowuje się z nich również aromatyczne napary. Popularne kwiaty ogrodowe Nie tylko lawenda działa odpychająco na komary. Podobnie działają też popularne na naszych balkonach pelargonie, aromatyczna kocimiętka, komarzyca czy niezbyt przyjemnie pachnące aksamitki. Kocimiętka to wieloletnia roślina o drobnych, fioletowych, niebieskich, białych lub różowych kwiatach. Wydzielany przez nią zapach naprawdę przyciąga koty, więc zasadziwszy kocimiętkę nie zdziw się, jeśli w twoim ogrodzie zgromadzą się okoliczne futrzaki. Jest to, podobnie jak lawenda, roślina bardzo lubiana przez pszczoły. Za to nielubiana przez meszki, klaszcze i właśnie komary. Natomiast chętnie sadzone w skrzynkach balkonowych pelargonie wydzielają przyjemny dla naszych nosów cytrynowy aromat, którego nie znoszą komary. Olejki eteryczne pelargonii zawierają substancje o działaniu leczniczym, jest to zatem nie tylko ozdobna, ale i wyjątkowo pożyteczna roślina. Uprawiana w domu pelargonia odstrasza mole. Komarzyca Nie zapominajmy o komarzycy. Już sama jej nazwa wskazuje na wyjątkowo silny związek rośliny z komarami. Roślina ta, o biało obrzeżonych liściach, charakteryzuje się długimi, zwisającymi pędami. Zapach komarzycy jest intensywnie, choć najmocniej wyczuwalny po roztarciu liścia w dłoniach. Przypomina on zapach kamfory i ma właściwości odstraszające komary. Komarzycę warto posadzić w pobliżu miejsca, w którym spędza się letnie wieczory. Natomiast popularne aksamitki odstraszają komary, ponieważ wytwarzają bardzo nieprzyjemny zapach. Zarówno dla nas, jak i dla owadzich krwiopijców. Kolejną rośliną powstrzymującą komary jest bodziszek. Bodziszek kwitnie od czerwca do września a jego fioletowe kwiaty są naprawdę dekoracyjne. Roślina charakteryzuje się ponadto specyficznymi omszałymi liśćmi. Popularną odmianą jest bodziszek korzeniasty. Ta częściowo zimozielona bylina dorasta do 50 cm wysokości, a jej zapach skutecznie odstrasza komary. Bardzo przydatny chwast Jest jeszcze jedna roślina, którą warto mieć w swoim ogrodzie. Mowa o pospolitym wrotyczu, który często, choć błędnie, uznawany jest za chwast. Wrotycz należy do rodziny astrowatych i nie ma dużych wymagań środowiskowych, co pozwala mu rosnąć praktycznie wszędzie. Charakteryzuje się okazałymi kwiatostanami, składającymi się z kilkunastu niewielkich żółtych kwiatów, a także intensywnym, ziołowym zapachem. Wrotycz ma też właściwości antybakteryjne i przeciwwirusowe, dzięki czemu przyspiesz gojenie się ran. Preparaty na bazie wrotyczu pomagają pozbyć się szkodników ogrodowych. Jak widać natura sama przygotowała nam zestaw chroniący przed komarami. W dodatku znacznie bardziej przyjazny i zdecydowanie piękniejszy niż jakikolwiek fabrycznie produkowany środek. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wanilia przybyła do nas znacznie wcześniej. Znaleziono pierwszy w Europie strąk tej rośliny
Najnowsze badania ujawniły najstarszy dowód wykorzystywania wanilii na naszym kontynencie. W Zamku Praskim w stolicy Czech zidentyfikowano wysuszony strąk tej rośliny, który datowany jest na lata 1513–1666.
Spis treści: Pierwsza w Europie wanilia? W średniowieczu wanilii używano do produkcji perfum Laskę wanilii znaleziono w sali zbudowanej przez króla z dynastii Jagiellonów Zespół czeskich archeologów prowadził badania archeobotaniczne na terenie Zamku Praskiego, zwanego również Zamkiem na Hradczanach w stolicy Czech. To jeden z najstarszych budynków Pragi i dawna siedziba królów czeskich. Jego budowę rozpoczął najprawdopodobniej w X wieku Spitygniew I, książę z dynastii Przemyślidów. Pierwsza w Europie wanilia? Badacze zidentyfikowali strąk wanilii poprzez analizę makroszczątków roślinnych z wypełnienia sklepienia podłogowego w Sali Władysławowskiej. Datowanie radiowęglowe wskazuje, że mogła pochodzić nawet z początku XVI wieku. Najprawdopodobniej jednak trafiła do Czech za panowania Rudolfa II Habsburga, króla Czech w latach 1576–1611. Warto zaznaczyć, że nigdy wcześniej nie znaleziono żadnych szczątków tej rośliny z tego okresu. – Wanilia z Zamku Praskiego ma pochodzenie mezoamerykańskie lub karaibskie. Najwcześniejsza wzmianka o tej roślinie w Ameryce pochodzi z 1450 roku. Była spożywana w formie napoju w połączeniu z ziarnami kakaowca, co było praktyką szczególnie rozpowszechnioną wśród zamożnej europejskiej szlachty – napisali uczeni w badaniu, które ukazało się na łamach czasopisma „Journal of Archeological Science”. Wiadomo, że Rudolf II był pasjonatem egzotycznych przedmiotów, a także roślin i przypraw z odległych zakątków świata. Znany był także ze swojego zainteresowania naukami ścisłymi i alchemią. Badacze sugerują, że mógł importować wanilię za pośrednictwem kupców, którzy wymieniali towary między Hiszpanią, Włochami i terytoriami Świętego Cesarstwa Rzymskiego. W średniowieczu wanilii używano do produkcji perfum Uczeni podejrzewają, że Rudolf II zainspirowany tym, jak wykorzystywano ją w Mezoameryce, sprowadził ją, aby wykorzystywać roślinę do eksperymentów alchemicznych, które przeprowadzał na zamku. Wanilia była wówczas uważana za bardzo rzadki i drogocenny składnik, który bywał używany do przygotowywania m.in. perfum. – Import egzotycznej roślinności z Nowego Świata do średniowiecznych miast Europy stanowi obecnie przedmiot zainteresowania bioarcheologicznego. Odkrycie m.in. wanilii jest fundamentalnym dowodem kluczowej roli Pragi w rozwoju kulturalnym Europy Środkowej. Rzuca również światło w powstawanie i rozwój globalnych gospodarek – podkreślają badacze. Naukowcy podkreślają, że dotychczas nie było żadnych dowodów archeologicznych na to, że wanilia dotarła na nasz kontynent tak wcześnie. Wiadomo było, że roślina była używana w Mezoameryce na długo przed przybyciem konkwistadorów, m.in. przez Azteków. Meksykanie i Majowie używali jej jako aromat do napojów kakaowych, a także w rytuałach religijnych. Laskę wanilii znaleziono w sali zbudowanej przez króla z dynastii Jagiellonów Autorzy pracy opisują, że w celu potwierdzenia autentyczności rośliny musieli przeprowadzić analizę chemiczną metodą spektrometrii mas i chromatografii cieczowej. Badanie potwierdziło obecność kwasu wanilinowego i waniliny, czyli związków, które odpowiadają za przyjemny, słodki aromat wanilii. – Zamek Praski był historycznym centrum królestwa czeskiego. Ta rezydencja wczesnośredniowiecznych książąt czeskich i średniowiecznych królów była również ośrodkiem działalności gospodarczej we wczesnym okresie nowożytnym. W wyniku licznych kontaktów Habsburgów za granicą, czeska szlachta zaczęła przyjmować bardziej kosmopolityczną kulturę i otwarcie na handel egzotycznymi towarami – wyjaśniają naukowcy. Sala Władysławowska na Zamku Praskim została zbudowana w latach 1490–1502, za panowania Władysława II Jagiellończyka i według projektu architekta Benedykta Rejta. To największa i najważniejsza z reprezentacyjnych sal Zamku Praskiego. – Sala była wykorzystywana do organizacji wydarzeń królewskich i szlacheckich. Oprócz funkcji ceremonialnych pełniła również funkcję targowiska, oferując towary luksusowe, dzieła sztuki i książki – napisali w swojej pracy uczeni. Źródło: Journal of Archeological Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Muchy są zawołanymi turystkami. A ich podróże przynoszą korzyści przyrodzie i ludziom
Nowe badanie udowadnia, że migrują nie tylko ptaki. Także niepozorne muchówki okazują się niestrudzonymi podróżniczkami. A co więcej – przemieszczanie się much ma ogromne znaczenie m.in. dla zapylania roślin i ekonomii.
Spis treści: Muchówki to nie tylko muchy Jak wyglądają podróże much i czemu są ważne? Uważamy je za szkodniki, niektórych się brzydzimy. Ale muchy to nie tylko kilka odrażających dla nas owadów – to aż 125 tysięcy poznanych dotychczas gatunków. Setki z nich migruje na dalekie dystanse, co okazuje się czymś niezwykle dla ludzi pożytecznym. Nowe badanie opublikowane w czasopiśmie „Biological Reviews” pokazuje, że co najmniej 600 gatunków muchówek to zawzięte podróżniczki. Ich rola w zapylaniu roślin, kontroli liczebności innych owadów czy rozkładaniu materii organicznej okazuje się ogromna. I do tej pory mocno niedoceniana. Muchówki to nie tylko muchy Owady takie jak muchy domowe, muszki owocowe, plujki, gzy i komary należą do rzędu muchówek (Diptera). Obejmuje on ponad 125 000 znanych gatunków, a prawdopodobnie łącznie jest ich ponad milion. To jedna z najbardziej zróżnicowanych grup owadów. Dość powiedzieć, że w Polsce występuje ponad 400 gatunków samych bzygowatych. To muchówki zapylające, z wyglądu podobne do pszczół i os. Większość z nich nie ma nawet polskich nazw. Muchówki charakteryzują się jedną rozwiniętą parą skrzydeł oraz drugą zredukowaną, w postaci buławkowatych struktur zwanych przezmiankami. Te niewielkie narządy pełnią funkcję stabilizatorów lotu, umożliwiając owadom niezwykłą zwrotność. Dzięki nim muchówki mogą wykonywać gwałtowne skręty, zatrzymywać się w locie i umknąć przed drapieżnikami. Muchówki występują w różnych środowiskach – od tropikalnych lasów deszczowych po mroźne rejony arktyczne. Wiele gatunków pełni rolę kluczowych zapylaczy roślin, zwłaszcza w chłodniejszych rejonach, gdzie pszczoły są mniej aktywne. Jak wyglądają podróże much i czemu są ważne? Brytyjscy badacze przyjrzeli się zwyczajom podróżniczym muchówek, przeprowadzając metaanalizę istniejących artykułów naukowych. Odkryli przede wszystkim, że migruje znacznie więcej muchówek, niż dotychczas zakładano. Biolodzy do tej pory skupiali się na bardziej „oczywistych” owadach pokonujących duże dystanse: ważkach, motylach czy ćmach. Badanie opublikowane na łamach „Biological Reviews” wykazało, że spośród ponad 125 000 znanych gatunków muchówek, około 600 przejawia zachowania migracyjne, choć ich rzeczywista liczba może być znacznie wyższa. Podróże na długie dystanse odbywa aż 60 spośród 130 rodzin wchodzących w skład rzędu muchówek. Najbardziej aktywnymi podróżniczkami okazały się bzygowate, czyli muchówki zapylające. Spośród much migrantów 62% to zapylacze, 35% rozkłada materię organiczną, 18% stanowią szkodniki, a 10% – owady szkodniki zwalczające. Wszystkie bez wyjątku odgrywają ogromną rolę w krążeniu składników odżywczych w przyrodzie. Dlaczego to odkrycie jest ważne? Badacze zauważają, że same tylko zapylające bzygowate odwiedzają aż 52% roślin uprawnych na świecie. Wartość tych upraw szacuje się na około 300 miliardów dolarów rocznie. Mobilne gatunki mogą też łączyć odległe siedliska. A przemieszczając materiał genetyczny, taki jak pyłek, zwiększają różnorodność genetyczną roślin. Okazuje się więc, że muchówki są niemal tak samo ważne jak pszczoły. A oto niektóre niezwykłe fakty dotyczące wędrujących muchówek przytoczone przez autorów badania: Larwy zaledwie dwóch gatunków bzygowatych zjadają szacunkowo 10 bilionów mszyc rocznie w samej południowej Anglii, co dowodzi ich ogromnej skuteczności w zwalczaniu tych szkodników. Larwy tylko 50 much z gatunku Musca autumnalis mogą rozłożyć do 444 kg świńskich odchodów, przekształcając je w żyzny kompost. Muchy te migrują m.in. przez wysokie przełęcze w Pirenejach. Muchy z gatunku Cephenemyia trompe, pasożytujące na łosiach, pokonują wielkie dystanse, kryjąc się w nosach tych dużych ssaków. Dr Myles Menz, jeden z autorów badania, tak je podsumowuje: „Odkryliśmy, że migrujące muchówki są niezbędne dla ziemskich ekosystemów, a mimo to pozostają ogromnie niedoceniane. Mamy nadzieję, że nasza praca zainspiruje wiele kolejnych badań nad fascynującym życiem muchówek”. Źródło: Biological Reviews Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Te drzewa przez tysiące lat były tajemnicą. Odkryto je dopiero teraz
Kiedy botaników coś zaskakuje, warto się temu przyjrzeć. W sercu Afryki odnaleziono drzewo, którego istnienia nikt wcześniej nie udokumentował. Powolny wzrost i długowieczność czynią je prawdziwą botaniczną zagadką.
Spis treści: O tych drzewach nikt nie wiedział Cenne odkrycie w Afryce Co jakiś czas słyszymy o tym, że naukowcy odkryli nowe, nieznane do tej pory gatunki dzikich zwierząt. To, że jakiś zwierzak zostanie opisany przez badaczy, nie oznacza jednak, że wiemy o nim wiele. Niedawno media obiegła wieść o ponownej, drugiej od ponad 20 lat, obserwacji szczekuszki urwiskowej. Jak się okazuje, nie tylko nasi bracia mniejsi potrafią wymykać się badaczom. Dowiódł tego międzynarodowy zespół botaników i jego ostatnie odkrycie. Naukowcy natrafili bowiem na nieznany dotąd gatunek drzewa. Botaniczna sensacja została opisana na łamach czasopisma naukowego „Phytotaxa”. O tych drzewach nikt nie wiedział Badacze trafili na nieznane do tej pory drzewo w Tanzanii, a dokładnie w Górach Udzungwa. To obszar o ogromnym znaczeniu ekologicznym, pełen unikatowych gatunków roślin i zwierząt. Drzewo od razu wzbudziło zainteresowanie uczonych swym wyglądem. Wysokie, o dużym obwodzie, z kwiatami o cienkich, białych płatkach zakończonych drobnymi żółtymi cebulkami. Naukowcy wykonali zdjęcia i pobrali próbki liści do dalszych badań laboratoryjnych. Analiza próbek potwierdziła, że odkryte drzewo należy do zupełnie nowego, nieopisanego wcześniej gatunku. Nadano mu nazwę Tessmannia princeps, co jest uznaniem dla jego wyjątkowych cech botanicznych i imponujących rozmiarów. Słowo „princeps” w języku łacińskim oznacza „najwybitniejszy”. Podczas kolejnych badań w terenie naukowcy odnaleźli około 100 okazów tego gatunku. Jeden z nich, który przewrócił się z przyczyn naturalnych, pozwolił na pobranie próbek drewna. Ich analiza przyniosła zdumiewające wyniki. Okazało się, że niektóre z tych drzew mogą liczyć nawet 3000 lat. Naukowcy ustalili też, że Tessmannia princeps rosną niezwykle wolno. Ich obwód w ciągu 15 lat zwiększa się jedynie zaledwie o 1 cm. Cenne odkrycie w Afryce Region, w którym rozciągają się Góry Udzungwa i doliny Mngeta, i gdzie rośnie Tessmannia princeps, to unikatowe środowisko, pełne rzadkich gatunków flory i fauny. Dzięki uznaniu tego regionu za park narodowy drzewa zostały objęte ścisłą ochroną. To oznacza, że nie można ich wycinać ani niszczyć. Nadanie takiego statusu jest kluczowe dla zachowania nowo odkrytego gatunku. Zwłaszcza, że jego powolny wzrost i nieliczna populacja czynią go szczególnie podatnym na działalność człowieka. Odkrycie Tessmannia princeps pokazuje nam, jak wiele tajemnic, w tym nieznanych gatunków, nadal skrywają tropikalne lasy deszczowe. Każdy taki przypadek przypomina o potrzebie ich ochrony oraz dalszych badań, które mogą pomóc w zachowaniu bioróżnorodności naszej planety. Źródło: Phytotaxa Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.