Ta wakacyjna pamiątka może cię zatrzymać na lotnisku. Turyści często o tym nie wiedzą
Z wakacyjnych wyjazdów coraz częściej chcemy przywieźć coś bardziej oryginalnego niż magnes na lodówkę czy pocztówkę. Niektórzy decydują się na egzotyczne nasiona, sadzonki lub niewielkie rośliny, które mają przypominać o odwiedzonym kraju jeszcze długo po powrocie do domu. Niewielu podróżnych zdaje sobie jednak sprawę, że taka pamiątka może stać się źródłem poważnych problemów już podczas kontroli granicznej.
Egzotyczne owoce, cebulki kwiatów, sadzonki czy nasiona często wydają się niewinną zdobyczą z zagranicznych wakacji. Tymczasem ich przewóz podlega ścisłym przepisom fitosanitarnym, których celem jest ochrona europejskiego rolnictwa, lasów i rodzimych gatunków roślin przed groźnymi chorobami oraz szkodnikami. W praktyce oznacza to, że niektóre produkty pochodzenia roślinnego przywożone spoza Unii Europejskiej mogą zostać zatrzymane podczas kontroli na granicy. Wakacyjna pamiątka może skończyć w koszu. Co grozi za przewóz roślin bez dokumentów? Wielu turystów zakłada, że niewielka sadzonka, kilka nasion czy egzotyczny owoc kupiony na lokalnym targu nie wzbudzą zainteresowania służb granicznych. W rzeczywistości przepisy są znacznie bardziej restrykcyjne. Kontrolom mogą podlegać nie tylko rośliny przeznaczone do sadzenia, lecz także niektóre owoce, warzywa, kwiaty cięte czy materiał siewny. Jeśli podczas kontroli okaże się, że przewożony produkt nie spełnia wymogów fitosanitarnych, może zostać zatrzymany i zniszczony lub odesłany do kraju pochodzenia na koszt podróżnego. To jednak nie wszystko. W niektórych przypadkach przewóz niedozwolonych produktów roślinnych może skutkować również karami finansowymi. Problem polega na tym, że wielu podróżnych nie zdaje sobie sprawy z obowiązujących regulacji i dopiero na lotnisku dowiaduje się, że przywieziona pamiątka nie może przekroczyć granicy. Eksperci podkreślają, że przepisy dotyczą zarówno osób prywatnych, jak i przedsiębiorców, a przeznaczenie produktu wyłącznie na własny użytek nie zwalnia z obowiązku przestrzegania prawa. Jak legalnie przywieźć rośliny spoza UE? Obowiązują konkretne procedury Osoby planujące przywóz roślin lub produktów roślinnych z państw spoza Unii Europejskiej muszą pamiętać o spełnieniu określonych wymogów formalnych. Podstawowym dokumentem jest świadectwo fitosanitarne wydawane przez odpowiednie służby ochrony roślin w kraju pochodzenia. Potwierdza ono, że dany produkt został skontrolowany i nie stanowi zagrożenia pod względem chorób ani szkodników. W przypadku części roślin, a także wybranych owoców i warzyw, konieczne jest dodatkowo zgłoszenie przesyłki do granicznej kontroli fitosanitarnej. Dotyczy to między innymi cytrusów, papryki, bakłażanów czy niektórych warzyw korzeniowych. Procedura odbywa się za pośrednictwem unijnego systemu TRACES NT, a sama kontrola jest odpłatna. W Polsce nadzór nad tym procesem sprawuje Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN). W praktyce oznacza to, że spontaniczny zakup egzotycznej sadzonki podczas wakacji może wiązać się z koniecznością dopełnienia szeregu formalności jeszcze przed powrotem do kraju, o czym przypomina unijna kampania Plant Health 4 Life. Dlaczego nawet niewielka sadzonka może być zagrożeniem dla Europy? Restrykcje dotyczące przewozu roślin nie są przypadkowe. Wraz z owocami, nasionami czy sadzonkami mogą podróżować niewidoczne gołym okiem organizmy szkodliwe – owady, grzyby, bakterie i wirusy. Po przedostaniu się do nowego środowiska często nie mają naturalnych wrogów, przez co mogą błyskawicznie się rozprzestrzeniać i powodować ogromne szkody. Według danych ekspertów organizmy szkodliwe odpowiadają za około 40% strat w światowych uprawach żywności, a związane z nimi koszty ekonomiczne liczone są w setkach miliardów dolarów rocznie. Co istotne, określenie „spoza UE” nie oznacza wyłącznie egzotycznych kierunków w Azji czy Ameryce Południowej. Te same zasady dotyczą również roślin przywożonych z Wielkiej Brytanii, Turcji, Norwegii czy Islandii. Wystarczy więc wrócić z urlopu w kraju położonym tuż za granicami Unii Europejskiej, by nieświadomie naruszyć przepisy. Z tego powodu przed zakupem roślinnej pamiątki warto sprawdzić obowiązujące regulacje, zanim stanie się ona przyczyną problemów podczas kontroli na lotnisku. Źródło: EFSA Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Rośliny jako apteki kosmiczne. Jeśli chcemy eksplorować kosmos, musimy nauczyć się tworzyć leki poza Ziemią
Naukowcy z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego opracowali metodę, która może zrewolucjonizować zaopatrzenie medyczne podczas długich misji kosmicznych. Chodzi o produkcję leków bezpośrednio na pokładzie statku – z wykorzystaniem roślin. Badania nad kosmiczną apteką są kluczowe dla długoterminowej obecności człowieka w kosmosie.
Jeśli chcemy wysyłać długotrwałe misje załogowe na Księżyc, Marsa i w inne odległe miejsca, musimy sprawić, by załoganci byli możliwie jak najbardziej samowystarczalni. Misje działające poza niską orbitą okołoziemską (LEO) nie mogą być zaopatrywane w ciągu kilku godzin. Statki kosmiczne nie mogą też zabrać na pokład zaopatrzenia na wiele miesięcy, a nawet lat wyprawy. Ekspedycje w głęboki kosmos będą musiały samodzielnie wytwarzać powietrze, wodę, żywność, paliwo i leki. Kosmiczna botanika Zdaniem naukowców z San Diego zabranie w kosmiczną podróż roślin mogłoby umożliwić produkcję leków. W opublikowanej niedawno pracy opisali prostą metodę wielokrotnego pozyskiwania substancji farmaceutycznych z roślin w warunkach mikrograwitacji, bez ich niszczenia i bez generowania dużych ilości odpadów. Kluczem do odkrycia jest wirus mozaiki wspięgi (CPMV – Cowpea mosaic virus). Jest to bezpieczny dla ludzi patogen roślinny z rodziny Comoviridae, który zyskał ogromne znaczenie w nowoczesnej biotechnologii i nanomedycynie dzięki swojej unikatowej otoczce białkowej (kapsydowi). Puste kapsydy CPMV służą do precyzyjnego transportowania leków i znaczników fluorescencyjnych w organizmie, a jego bezpośrednia iniekcja do guzów nowotworowych silnie stymuluje układ odpornościowy do walki z rakiem. – Wyhodowanie związku w tych roślinach jest proste – mogą one w krótkim czasie wytworzyć ogromną ilość biomasy. Największą trudnością jest wydobycie produktu: w efekcie otrzymuje się coś przypominającego smoothie, a sprzęt potrzebny do izolacji substancji zajmuje całe laboratorium. Nie da się go zmieścić na statku kosmicznym – wyjaśnia Patrick Opdensteinen, autor publikacji i badacz w laboratorium Steinmetz. Wielokrotnie zbieranie pojedynczego liścia Zespół znalazł elegantsze wyjście: zamiast niszczyć roślinę, zanurza jej liście w roztworze i przy pomocy próżni oraz wirowania wydobywa substancje czynne z przestrzeni między komórkami. Liść pozostaje nienaruszony i może być wielokrotnie „zbierany". Metodę można łatwo skalować – zespół pozyskał i oczyścił CPMV z ponad 50 roślin w czasie krótszym niż dwie godziny. Co najważniejsze, sprawdza się ona też w symulowanych warunkach kosmicznych: mikrograwitacji, wahaniach temperatury i promieniowaniu. Stres wywołany przez te czynniki czasem wręcz zwiększa produkcję wirusa przez roślinę. Tego typu rozwiązania są kluczowe dla kolonizacji Księżyca oraz długotrwałych misji marsjańskich. Sam lot na Marsa w sprzyjających warunkach trwa od 6 do 9 miesięcy w jedną stronę, a ponad połowa zabranych leków traci ważność w ciągu trzech lat w warunkach kosmicznych. Rośliny mogłyby produkować złożone związki terapeutyczne, potrzebując jedynie światła, wody i gleby – bez generowania odpadów. Metoda może też sprawdzić się na Ziemi, stając się niedrogim źródłem leków dla ubogich regionów i obszarów odciętych od normalnej infrastruktury medycznej. Przyszłość kosmicznej farmaceutyki Jak może wyglądać przyszłość produkcji leków poza Ziemią, pytamy dr. Maksymiliana Brzezickiego, lekarza akademickiego z Zakładu Neuroinżynierii i Medycyny Kosmicznej Uniwersytetu Zielonogórskiego, wykładowcy medycyny na Uniwersytecie Oksfordzkim oraz współpracownika Centrum Badań Kosmicznych PAN. – Najprawdopodobniej rozwinie się model dwutorowy. Leki biologiczne – hormony jak parathormon, przeciwciała, szczepionki, immunoterapie nowotworowe – będą wytwarzane na miejscu w roślinach lub kulturach komórkowych. Atutem jest trwałość nasion, które można zabrać zamiast gotowego leku. Małe, chemicznie stabilne cząsteczki, jak leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, nadal będą zabierane w tabletkach, bo dobrze się przechowują, a ich produkcja na miejscu wymaga wbudowania obcych szlaków metabolicznych do komórki. Tam, gdzie wytwarzanie na miejscu będzie się opłacać – jak podczas długich misji marsjańskich – cząsteczki będą powstawać w zmodyfikowanych mikroorganizmach w procesie fermentacji, wzorem przemysłowej produkcji w drożdżach. Krótko mówiąc: zamiast wozić całą apteczkę, przyszłe misje będą wiozły nasiona, szczepy mikroorganizmów i kompaktowe bioreaktory – mówi ekspert. Dodaje, że kluczowe będą zoptymalizowane procesy inżynierii genetycznej z użyciem wektorów wirusowych i narzędzi takich jak CRISPR, kompaktowe metody oczyszczania produktów oraz drukarki 3D formujące spersonalizowane tabletki o dawce dopasowanej do konkretnego astronauty. Źródło: Universe Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Naukowcy stworzyli globalną mapę gigantycznej sieci grzybni. Mogłaby sięgnąć do Słońca i z powrotem ponad miliard razy
Pod naszymi stopami rozciąga się gigantyczna sieć grzybów, która łączy rośliny i dostarcza im niezbędnych składników odżywczych. Najnowsze analizy po raz pierwszy precyzyjnie określiły masę oraz niewiarygodny zasięg tego podziemnego świata.
Grzyby kojarzą nam się przede wszystkim z pleśnią na ścianach, mięsistymi naroślami na gnijących pniach albo po prostu pieczarkami sprzedawanymi w sklepach spożywczych. Większość życia grzybów toczy się jednak poza zasięgiem ludzkiego wzroku. Podziemne „korzenie” grzyba tworzą jego grzybnię. To właśnie tam drobne włókna, zwane strzępkami, budują sieci między roślinami i dostarczają im niezbędnych składników odżywczych potrzebnych do wzrostu. Nowe badanie, opublikowane 11 czerwca 2026 roku na łamach prestiżowego czasopisma „Science”, podjęło próbę ilościowego określenia zasięgu tych sieci strzępek. Po raz pierwszy naukowcy stworzyli globalną mapę wskazującą, gdzie najprawdopodobniej występują tego typu grzyby. Podziemne sieci grzybów ważą więcej niż cała ludzkość Wykorzystując modele uczenia maszynowego oraz dane z tysięcy rdzeni glebowych, naukowcy ustalili również, że jeden typ grzybów – zwany grzybami mikoryzy arbuskularnej – waży łącznie 300 megaton, czyli od czterech do sześciu razy więcej niż wszyscy ludzie na Ziemi razem wzięci. Drobne, nitkowate strzępki tworzące te sieci sięgają tak daleko, że mogłyby rozciągnąć się z Ziemi do Słońca i z powrotem niemal miliard razy. – To podważa założenie, że rośliny są samodzielnymi organizmami, i zmusza nas do myślenia o tym, jak bardzo organizmy są uwikłane w niezliczone interakcje, których nie widzimy – mówi dr Toby Kiers, współautorka badania i biolożka ewolucyjna z Vrije Universiteit w Amsterdamie. Dr Toby Kiers jest również dyrektorką wykonawczą SPUN, czyli Society for the Protection of Underground Networks. Podkreśla, że wiedza o tym, gdzie znajdują się grzybowe hotspoty oraz ich ochrona mogłyby nawet pomóc w ograniczaniu zmian klimatu. Dlaczego sieci grzybowe są niezbędne Rośliny pobierają wodę oraz składniki odżywcze, takie jak fosfor i azot, przez korzenie. Większość z nich korzysta jednak przy tym z dodatkowej pomocy: pozostaje w relacji symbiotycznej – rodzaju partnerstwa – z grzybami mikoryzy arbuskularnej. – Symbioza mikoryzowa to współpraca między roślinami a grzybami, licząca około 450 milionów lat – mówi prof. Justin Stewart, biolog ewolucyjny ze SPUN i współautor badania. – Rośliny pobierają dwutlenek węgla w procesie fotosyntezy, a następnie przekazują organiczne związki węgla grzybni w glebie – dodaje. Po otrzymaniu węgla od rośliny grzyb wypuszcza cienkie, rurkowate nici. – Są naprawdę bardzo małe – mają jedną dziesiątą albo jedną dwudziestą grubości ludzkiego włosa – wyjaśnia prof. Justin Stewart. – Wnikają głęboko w glebę i pozyskują składniki odżywcze, takie jak azot i fosfor, a następnie przekazują je roślinie. W pewnym sensie przypomina to gospodarkę wymienną: grzyby dostarczają roślinom składniki odżywcze w zamian za węgiel. Rośliny tworzące takie partnerstwa mogą rosnąć bujniej, a w przypadku upraw takich jak pszenica relacja ta pomaga im przetrwać suszę, ponieważ grzyby dostarczają im z gleby dodatkową wodę. Układ ten jest tak korzystny, że ponad 70 procent roślin współpracuje z grzybami mikoryzy arbuskularnej – w tym rośliny uprawne, takie jak pszenica, kukurydza i ryż. Grzyby mogą dostarczać tym roślinom nawet 80 procent potrzebnego fosforu i do 20 procent azotu. To partnerstwo ma głęboko fizyczny, wręcz intymny charakter. Zaczyna się, gdy korzenie roślin wydzielają substancje chemiczne, które przyciągają grzyby i niejako zapraszają je do delikatnych końcówek korzeni. – Tworzą piękną strukturę zwaną arbuskulą, która wygląda jak miniaturowe drzewko wewnątrz komórki korzenia – mówi dr Toby Kiers. Te maleńkie podziemne drzewka są miejscem owej wymiany. Aby jednak zdobyć azot i fosfor, których potrzebują rośliny, grzyby – niczym dobrzy kupcy – muszą szukać nowych źródeł składników odżywczych, gdy wyczerpią te znajdujące się najbliżej rośliny. W tym celu wypuszczają strzępki, które mogą zwiększyć odżywczy „zasięg” korzeni roślin nawet stukrotnie. Pomiar grzybów świata Choć grzyby mikoryzy arbuskularnej są niezwykle ważne, naukowcy dotąd nie wiedzieli, jak dużą masę stanowią w glebie ani ile węgla mogą pochłaniać. – Trudno dostrzec grzyby rosnące w glebie – mówi prof. Anne Pringle, mykolożka z University of Wisconsin w Madison i eksploratorka National Geographic. – Dopóki nie wynajdziemy magicznych okularów, pozostają dla nas właściwie niewidzialne. SPUN rozwija jednak techniki pozwalające zajrzeć do tego ukrytego świata. Na potrzeby wcześniejszych badań dr Toby Kiers, prof. Justin Stewart i ich współpracownicy opracowali robota obrazującego, który potrafił fotografować i analizować ponad 300 tysięcy strzępek na szalkach Petriego oraz w doniczkach z roślinami w laboratorium. Dane uzyskane dzięki temu robotowi wykorzystali następnie do analizy próbek sieci grzybowych znalezionych w ponad 16 tysiącach rdzeni glebowych pobranych z większości ekosystemów występujących na Ziemi. Następnie, korzystając z uczenia maszynowego, badacze użyli wyników prac laboratoryjnych, aby oszacować, jak może wyglądać gęstość grzybów mikoryzy arbuskularnej w każdym ekosystemie na Ziemi. Rezultatem jest naprawdę ogromne oszacowanie skali występowania grzybów. Jak szacują naukowcy, już w górnych 15 centymetrach gleby w każdym centymetrze kwadratowym znajduje się około 4,4 metra strzępek – czyli 50 razy więcej niż wynosi długość drobnych korzeni roślin, z który­mi grzyby tworzą partnerstwa. Rozciągnięte od końca do końca, dałyby łącznie 110 biliardów kilometrów – wystarczająco dużo, by niemal miliard razy pokonać odległość z Ziemi do Słońca i z powrotem. – To trochę tak, jak z kłębkiem włóczki – tłumaczy dr Giuliana Furci, mykolożka terenowa, dyrektorka wykonawcza Fungi Foundation i eksploratorka National Geographic. – Gdyby rozwinąć taki kłębek, mógłby sięgnąć z twojego domu do domu twojej babci. A wcześniej mieścił się w plecaku. A jednak gdyby nabrać garść ziemi, nie zobaczylibyśmy sieci grzybowych nici. – Są tak małe, że gołym okiem nie da się dostrzec tych włókien – mówi dr Giuliana Furci. – Są wplecione we wszystko, co uważasz za glebę. Grzyby najlepiej rozwijają się tam, gdzie rośnie zielona trawa Szacunki dotyczące długości i masy grzybni przedstawione w badaniu są średnią globalną, jednak w niektórych regionach grzybów jest znacznie więcej niż w innych. Najgęstsze sieci występowały na suchych terenach trawiastych, takich jak step tybetański, oraz na zalewowych obszarach trawiastych, takich jak Everglades na Florydzie i mokradło Sudd w Sudanie Południowym. Same obszary trawiaste odpowiadały za 40 procent globalnej biomasy strzępek. – Ludzie mają skłonność myśleć o terenach trawiastych jak o zwykłych chwastach – mówi Furci. – Tymczasem obszary trawiaste mogą być niezwykle stare i niezwykle różnorodne. Jak wyjaśnia prof. Anne Pringle, wynik ten częściowo zależy od rodzaju sieci grzybowych, które naukowcy uwzględnili w obliczeniach. – Drzewa mogą wchodzić w relacje z grzybami mikoryzy arbuskularnej – mówi. – Ale wiele drzew współpracuje z grzybami ektomikoryzowymi, które pozostają na zewnątrz korzenia rośliny, zamiast wnikać do jego wnętrza. Oznacza to, że masa grzybów może być jeszcze większa tam, gdzie rośliny tworzą partnerstwa z innymi typami grzybów. – Badania takie jak to mogą przygotować grunt pod kolejne prace dotyczące innych grup grzybów – mówi prof. Anne Pringle. – To potencjalnie swego rodzaju mapa drogowa pokazująca, co można robić dalej. Badanie wykazało jednak, że nie wszystkie tereny trawiaste są hotspotami biomasy grzybów. Tam, gdzie naturalne trawy przekształcono w pola uprawne, sieć mikoryzy arbuskularnej była o 47 procent mniej gęsta niż na nienaruszonych terenach trawiastych. – W skali globalnej widzimy, że rolnictwo zmniejsza gęstość tych sieci – mówi prof. Justin Stewart. Może to wynikać z kilku czynników. Orka może naruszać podziemne strzępki, a rośliny nawożone mogą w mniejszym stopniu polegać na grzybach mikoryzy arbuskularnej jako źródle składników odżywczych. Prof. Justin Stewart uważa, że rdzenne praktyki rolnicze, bezorkowa uprawa gleby oraz ekologiczna produkcja żywności mogą pomóc zachować część grzybowej biomasy gleby. Mapa opracowana w ramach badania obejmuje także obszary niepewności, takie jak Sahara i Grenlandia, gdzie po prostu brakuje wystarczających danych glebowych, by stwierdzić, czy występują tam grzyby. – To zawsze jest ograniczenie w tego rodzaju badaniach – mówi prof. Matthias Siewert, badacz wykorzystujący teledetekcję do analizowania ekosystemów na Uniwersytecie w Umeå w Szwecji. – Nie możemy pobierać nieograniczonej liczby próbek wszędzie. Musimy więc przyjąć pewne podstawowe założenia. Dlaczego grzyby są ważne w walce ze zmianą klimatu Masa grzybów w glebie to coś więcej niż tylko żywa materia. Gdy strzępki obumierają, węgiel pobrany przez nie od roślin pozostaje pod ziemią. Dr Toby Kiers, prof. Justin Stewart i ich współpracownicy szacują, że grzyby pomagają magazynować w glebie około czterech miliardów ton dwutlenku węgla. To mniej więcej 11 procent dwutlenku węgla, który ludzie emitują do atmosfery w ciągu roku. – Strzępki nadają również glebie strukturę – mówi dr Toby Kiers. – Są budowniczymi siedlisk dla innych gatunków glebowych – wyjaśnia. Około 59 procent ziemskiej bioróżnorodności znajduje się pod ziemią. Dżdżownice, owady, nicienie i wiele innych gatunków rozwija się tam, nigdy nie widząc słońca. Może to oznaczać, że gdy wyjątkowo bogate w grzyby tereny trawiaste są przekształcane w pola uprawne, tracimy znacznie więcej niż samą trawę – a w atmosferze może pozostawać więcej dwutlenku węgla, który podgrzewa planetę. Naukowcy pracujący dla SPUN chcą docelowo doprowadzić do utworzenia prawnie chronionych obszarów w ekosystemach, w których różnorodność i obfitość grzybów są szczególnie wysokie. – Ta praca jest naprawdę interesująca i wnosi wiele nowych informacji – mówi prof. Anne Pringle. – W dużej mierze wypełnia istotną lukę w wiedzy. Lepsze zrozumienie podziemnych sieci grzybowych mogłoby całkowicie zmienić nasze podejście do ochrony ekosystemów – mówi dr Giuliana Furci. Porównuje te sieci do żył, którymi krąży krew w ludzkim ciele: są one krwiobiegiem Ziemi. – Są podziemnym układem krążenia planety – mówi. – Zaczynamy sobie uświadamiać, że nie możemy diagnozować, leczyć ani uzdrawiać dolegliwości Ziemi, nie przyglądając się mikoryzowemu układowi krążenia. Źródło: National Geographic
Nawłoć kanadyjska – piękna bylina czy groźny gatunek inwazyjny?
Nawłoć kanadyjska jest dla wielu osób symbolem późnego lata. Rozległe żółte łany przyciągają uwagę podczas podróży przez wiejskie krajobrazy. Z perspektywy ekologii obraz ten wygląda jednak inaczej. To gatunek inwazyjny, który silnie zmienia charakter otwartych siedlisk w Polsce. Jej sukces wynika z połączenia szybkiego wzrostu, skutecznego rozmnażania oraz zdolności do tworzenia niemal jednogatunkowych zbiorowisk. Nawłoć kanadyjska pokazuje, że nawet pozornie niewinna roślina ozdobna może w ciągu kilkuset lat stać się poważnym wyzwaniem dla ochrony rodzimej przyrody.
Spis treści: Jak wygląda nawłoć kanadyjska? Nawłoć kanadyjska a pospolita – jak odróżnić te gatunki? Właściwości nawłoci kanadyjskiej Czy nawłoć kanadyjska jest ekspansywna? Czy nawłoć kanadyjska jest zakazana w Polsce? Nawłoć kanadyjska (Solidago canadensis) pochodzi z Ameryki Północnej. Do Europy trafiła już w XVII wieku jako roślina dekoracyjna i szybko zyskała popularność w ogrodach oraz parkach. W kolejnych stuleciach zaczęła wymykać się spod kontroli. W XIX wieku była już obecna w większości krajów Europy Zachodniej. Do Polski dotarła prawdopodobnie wraz z importowanymi materiałami rolnymi. Pierwsze stanowiska poza uprawą odnotowano w 1872 roku w okolicach Krakowa i Lublina. Obecnie gatunek występuje niemal w całym kraju. Należy do najpowszechniejszych roślin obcego pochodzenia spotykanych na terenach otwartych. Jak wygląda nawłoć kanadyjska? Nawłoć kanadyjska jest wieloletnią byliną osiągającą zwykle od 60 do nawet 150 cm wysokości. Tworzy sztywne, pionowe łodygi zakończone dużymi, piramidalnymi kwiatostanami złożonymi z wielu drobnych żółtych koszyczków. Charakterystyczne cechy gatunku to: lancetowate, ostro ząbkowane liście ułożone skrętolegle, owłosienie występujące zwłaszcza w górnej części łodygi, gęste wiechowate kwiatostany długości nawet 30 cm, lekkie nasiona wyposażone w puch umożliwiający rozsiewanie przez wiatr. Roślina kwitnie od lipca do października, przy czym szczyt kwitnienia przypada zwykle między połową sierpnia a końcem września. Nawłoć kanadyjska a pospolita – jak odróżnić te gatunki? Gatunkiem rodzimym dla polskiej flory jest nawłoć pospolita (nazywana potocznie polską mimozą), która zwykle osiąga mniejsze rozmiary niż nawłoć kanadyjska. Polska mimoza występuje pojedynczo lub w niewielkich skupieniach i nie tworzy rozległych jednogatunkowych łanów. Jej kwiatostany są mniej rozbudowane, a liczba koszyczków wyraźnie mniejsza. Nawłoć kanadyjska natomiast wyróżnia się silnym wzrostem, znacznie większą liczbą pędów oraz zdolnością do szybkiego zajmowania dużych powierzchni. To właśnie ta cecha sprawia, że jest uznawana za problem ekologiczny. Dodatkowym zagrożeniem jest możliwość krzyżowania się gatunków. W naturze spotykane są mieszańce nawłoci kanadyjskiej i nawłoci pospolitej, co może utrudniać zachowanie czystości genetycznej rodzimego gatunku. Właściwości nawłoci kanadyjskiej Gatunek ten przez stulecia był ceniony za walory dekoracyjne. Jego wysokie pędy i złociste kwiatostany dobrze prezentują się w ogrodach oraz parkach. Warto wspomnieć także o jej znaczeniu dla owadów. Kwitnie późno, kiedy część roślin zakończyło już sezon. Dzięki temu dostarcza nektaru i pyłku licznym gatunkom owadów. Bywa również wykorzystywana kulinarnie. Z kwiatów przygotowuje się napary, syropy czy dodatki do potraw. Nie zmienia to jednak faktu, że z punktu widzenia ochrony przyrody jej rozprzestrzenianie jest niepożądane. Czy nawłoć kanadyjska jest ekspansywna? Właśnie wyjątkowa zdolność do rozprzestrzeniania sprawiła, że nawłoć kanadyjska stała się przedmiotem zainteresowania przyrodników w całej Europie. Sukces tej rośliny wynika z kilku cech działających jednocześnie. Po pierwsze, produkuje ogromne ilości lekkich nasion, które mogą być przenoszone przez wiatr. Po drugie, rozmnaża się również za pomocą podziemnych kłączy, dzięki którym szybko zajmuje kolejne fragmenty terenu. Znaczenie ma również jej biologia. Nawłoć kanadyjska rośnie bardzo szybko, skutecznie wykorzystuje dostępne zasoby i jest gatunkiem synantropijnym, związanym z siedliskami przekształconymi przez człowieka. Szczególnie chętnie porasta: przydroża, nasypy kolejowe, nieużytki, opuszczone pola, obrzeża lasów, brzegi rzek. W takich miejscach tworzy zwarte płaty składające się niemal wyłącznie z własnych pędów. Żółte morze kwiatów i ekologiczny problem Nie każdy gatunek obcy staje się gatunkiem inwazyjnym. W przypadku nawłoci kanadyjskiej problem polega na tym, że jej obecność prowadzi do zmian w funkcjonowaniu całych ekosystemów. Roślina skutecznie konkuruje z gatunkami rodzimymi o światło, wodę oraz składniki pokarmowe. Gdy raz opanuje teren, ogranicza możliwość kiełkowania innych roślin. Dodatkowo wydziela związki chemiczne mogące hamować wzrost konkurentów. Zjawisko to określane jest jako allelopatia. Efektem jest więc stopniowe zubożenie lokalnej flory. Szczególnie narażone są cenne nieużytki, gdzie wiele rzadkich gatunków roślin wymaga otwartej przestrzeni i braku silnej konkurencji. Badania wskazują również, że obecność rozległych łanów nawłoci może wpływać na zachowania owadów zapylających. Kiedy roślina masowo kwitnie, przyciąga znaczną część zapylaczy, przez co rodzime gatunki mogą być odwiedzane rzadziej. Jak zwalczyć nawłoć kanadyjską? Eliminacja dużych stanowisk nawłoci jest trudna i wymaga cierpliwości. Pojedyncze zabiegi zwykle nie przynoszą trwałych efektów, ponieważ roślina szybko odrasta z kłączy. Najskuteczniejsze rezultaty daje regularne koszenie prowadzone przez kilka kolejnych lat. Szczególnie ważne jest niedopuszczenie do wytworzenia nasion. W wielu krajach Europy zaleca się koszenie dwa razy w sezonie, najczęściej późną wiosną i pod koniec lata. W początkowej fazie inwazji skuteczne mogą być również: ręczne wyrywanie młodych roślin, wykopywanie kłączy, przywracanie użytkowania rolniczego porzuconych gruntów, odtwarzanie rodzimych zbiorowisk roślinnych. W miejscach, gdzie nie ma potrzeby zachowania otwartych siedlisk, korzystne może być również wspieranie sukcesji drzew i krzewów. Zacienienie ogranicza wzrost nawłoci i utrudnia jej dalsze rozprzestrzenianie. Czy nawłoć kanadyjska jest zakazana w Polsce? To zagadnienie często budzi wątpliwości. Nawłoć kanadyjska należy do obcych gatunków wykazujących cechy ekspansywne. Jednocześnie nie znajduje się obecnie na liście gatunków objętych ogólnokrajowymi zakazami wynikającymi z rozporządzenia dotyczącego inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Polski lub Unii Europejskiej. Eksperci podkreślają jednak, że dalsze sadzenie i celowe rozpowszechnianie rośliny nie jest wskazane. W środowisku ogrodniczym od lat rekomenduje się zastępowanie jej gatunkami rodzimymi lub nieinwazyjnymi odpowiednikami. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Psy pokonały ludzkich ekspertów. Niezwykłe badanie w winnicy z udziałem domowych pupili
W amerykańskim stanie Maryland psy pomogły w poszukiwaniach groźnego szkodnika - inwazyjnego latarnika plamistego. Węch czworonogów okazał się znacznie skuteczniejszy od ludzkiego wzroku i doświadczenia. Naukowcy już zapowiadają kolejne projekty z udziałem przeszkolonych zwierzaków, które w przyszłości pomogą szybciej wykrywać niebezpieczne infekcje u roślin.
Teza, że pies jest najlepszym przyjacielem człowieka, zyskała właśnie nowy, naukowy dowód. Okazuje się, że czworonogi potrafią z niesamowitą dokładnością i szybkością tropić drobne szkodniki niszczące sady, lasy oraz winnice. Badanie przeprowadzone przez naukowców z Instytutu Politechnicznego i Uniwersytetu Stanowego Wirginii było pierwszym testem w realnych warunkach, w którym udział wzięły zwykłe psy domowe, wyszkolone przez swoich właścicieli. Pies kontra ekspert Jednym z bohaterów badania został terrier bostoński o imieniu Xephyr, wyszkolony przez swoją właścicielkę, Debi Persing. Czworonogi takie jak on rywalizowały z doświadczonymi ekspertami w poszukiwaniu jaj latarnika plamistego. Na terenach o gęstej roślinności zwierzęta okazały się ponad dwukrotnie skuteczniejsze od ludzi, co potwierdziły wyniki opublikowane w czasopiśmie naukowym „PeerJ”. W testach dystansowych badacze sprawdzili 26 zespołów składających się z psa i jego przewodnika. Następnie dziewięć z nich skierowano do przeszukania obszarów o powierzchni 0,2 hektara, gdzie ukryto złoża jaj. Najpierw teren sprawdzali specjaliści od chorób roślin, a tuż po nich wpuszczano zespoły z psami – każda próba trwała 10 minut. Efekt? W gęstych zaroślach psy wykrywały średnio 3 miejsca ze złożami jaj, podczas gdy ludzie znajdowali ich zaledwie 1,3. Zasięg psiego nosa Po ocenie ogólnej skuteczności naukowcy postanowili dokładnie zbadać zasięg psiego węchu w terenie. Obserwacje wykazały, że czworonogi najefektywniej lokalizują jaja, gdy znajdują się one w odległości do około 5 metrów od ścieżki, którą się poruszają. Gdy dystans zwiększał się powyżej 15 metrów, skuteczność czworonogów drastycznie spadała i nawet najlepiej wyszkolone osobniki traciły trop. Wyniki te jasno wskazują, jak należy projektować przyszłe misje poszukiwawcze – przewodnicy z psami muszą przeczesywać dany teren według określonych ścieżek badawczych. Przyszłość psich sił specjalnych Naukowcy planują już rozszerzenie projektu. Chcą sprawdzić, czy psy domowe poradzą sobie z wykrywaniem innych zagrożeń dla rolnictwa, w tym groźnych chorób roślin. Kolejnym krokiem ma być próba zidentyfikowania choroby Pierce’a – niebezpiecznej infekcji bakteryjnej, na którą podatnych jest ponad 300 gatunków roślin. Badacze podkreślają, że stworzenie rozproszonej sieci wyszkolonych psów może okazać się przełomem w walce z gatunkami inwazyjnymi. Co najważniejsze, badanie dowiodło, że do takich zadań nadaje się większość psów domowych, bez względu na rasę. Poza realną ochroną przyrody, regularne treningi węchowe przynoszą jeszcze jedną korzyść – znakomicie rozwijają naturalne zdolności zwierząt i budują głęboką więź między psem a jego właścicielem. Źródła: Phys.org, PeerJ Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Fasola wzywa armię prywatnych ochroniarzy. Naukowcy odkryli, jak rośliny proszą osy o pomoc
Gdy gąsienice zaczynają pożerać liście fasoli, roślina nie pozostaje bierna – natychmiast wzywa na pomoc drapieżne osy. To fascynujący chemiczny alarm, który szczegółowo opisują badacze na łamach czasopisma „Science Advances”. Zidentyfikowali oni wyjątkowy receptor, który rozpoznaje ślinę szkodnika i aktywuje emisję lotnych substancji, które dla owadów są jednoznacznym zaproszeniem na ucztę.
Przez miliony lat ewolucji rośliny i owady wykształciły złożoną sieć powiązań i wzajemnych zależności. Niektóre z nich są jednak bardziej niezwykłe niż inne. Nowe odkrycie z zakresu immunologii pokazuje nam, że rośliny z naszych warzywniaków potrafią nie tylko zidentyfikować swojego oprawcę, ale wręcz wynająć wykwalifikowanych „ochroniarzy” do jego szybkiej eliminacji. Czy fasola może podejmować decyzje? Chemiczny „krzyk” fasoli Fasola zwyczajna (Phaseolus vulgaris) jest rośliną uprawianą od tysiącleci. To pozwoliło wyselekcjonować popularne odmiany: pinto, czarną czy czerwoną. Jej „zwyczajność” jest jednak tylko ułudą – każdy posiadacz tych nasion w swojej spiżarni obcuje z mistrzem ewolucyjnej manipulacji. Zespół badawczy, w którego skład weszła m.in. immunolożka roślin dr Natalia Guayazán Palacios, rozwikłał zagadkę niezwykłych mechanizmów obronnych fasoli. Jasne jest, że roślina nie wydaje z siebie świadomego, dosłownego „krzyku” o pomoc (chociaż intencjonalność flory wciąż pozostaje przedmiotem akademickich debat). Jednak w momencie ataku przez gąsienice emituje ona specyficzne, lotne substancje chemiczne. Drapieżne osy z rodzajów Polybia i Mischocyttarus, które posiadają zdolny do uczenia się układ nerwowy, przez wieki zaczęły kojarzyć ten konkretny zapach z łatwym posiłkiem w postaci gąsienic. Stworzyło to doskonałą ewolucyjną pętlę sprzężenia zwrotnego: fasole wydzielające odpowiednie, łatwo wykrywalne przez osy aromaty były skuteczniej chronione, dzięki czemu zyskiwały większą szansę na przetrwanie i wydanie nasion. Zdradziecka ślina Skąd jednak roślina wie, że nadszedł odpowiedni moment na wyzwolenie alarmu? Sekret tkwi w mikroskopijnych białkach osadzonych na powierzchni liści fasoli. Analizy ujawniły, że rośliny te posiadają specjalne detektory reagujące na inceptynę (In11) – niezwykle powszechny peptyd (krótki łańcuch białkowy) obecny w ślinie gąsienic. Kiedy napastnik zaczyna przeżuwać liść, chemiczne ślady z jego jamy gębowej natychmiast aktywują roślinne receptory inceptyny. Jak podkreśla Guayazán Palacios, rozpoznanie tego peptydu ma wielkie znaczenie, gdyż nie tylko powoduje przyspiesza gojenie ran, ale przede wszystkim aktywuje swoisty szlak immunologiczny, ukierunkowany ściśle na gąsienice. Szlak ten odpowiada za wyzwolenie wyjątkowej mieszanki lotnych związków, które błyskawicznie rekrutują drapieżne osy. To dla nich zawołanie: „Jest robota!” Eksperyment w Meksyku: fasole kontra gąsienice Aby dowieść swojej tezy, naukowcy przeprowadzili w latach 2023 i 2024 szeroko zakrojone testy na polach w meksykańskim stanie Oaxaca. Wyhodowali tam rośliny parami – jedna z nich posiadała w pełni funkcjonalne receptory inceptyny, a drugą genetycznie pozbawiono możliwości ich tworzenia. Zastosowali trzy rodzaje stymulacji: oblanie liści naturalną śliną gąsienicy, zastosowanie czystej postaci peptydu In11 oraz mechaniczne zranienie powierzchni liści żyletką z dodatkiem czystej wody. Następnie do liści przypięto martwe okazy gąsienic z gatunku Spodoptera frugiperda i bacznie obserwowano zachowanie drapieżników. Co się okazało? Pomimo ogromnej aktywności os w okolicy, fasole pozbawione receptora znalazły się w dramatycznie niekorzystnej sytuacji. Badacze odnotowali u nich aż o 40 procent mniej wizyt os, zarówno po potraktowaniu śliną, jak i czystą inceptyną. Co niezwykle istotne, w przypadku samego zranienia żyletką liczba owadów pomagających roślinie była identyczna dla obu grup. Badania w warunkach laboratoryjnych ostatecznie dowiodły, że mechaniczne uszkodzenie żuwaczkami to za mało. To właśnie związki chemiczne ze śliny napastnika stanowią bodziec dla fasoli. Rośliny pozbawione genów odpowiedzialnych za receptory inceptyny nie potrafiły wyprodukować aromatu rekrutującego owady, ograniczając się jedynie do zapachu generowanego po zwykłym okaleczeniu tkanki. Eko-ochrona przed szkodnikami Według ekspertów to odkrycie ma szansę zrewolucjonizować rolnictwo. Dokładne poznanie mechanizmów receptora inceptyny może znacząco wesprzeć rozwój nowoczesnych, wolnych od pestycydów metod ochrony upraw przed szkodnikami. Szacuje się, że globalne straty w uprawach rolnych powodowane przez insekty sięgają każdego roku miliardów dolarów. Zrozumienie naturalnego języka chemicznego może okazać się kluczem do przyjaznego środowisku rolnictwa jutra. Trzymajmy wszyscy za to kciuki. Źródła: Science Advances, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To drzewo to biologiczny fenomen. Przetrwało epokę dinozaurów i bombę atomową
Do polskich kin właśnie trafił film „Milcząca przyjaciółka”, opowiadający o niezwykłej relacji człowieka z drzewem. W centrum historii znalazł się miłorząb japoński – gatunek od lat uznawany za jeden z najbardziej niezwykłych na świecie. To drzewo fascynuje nie tylko swoim wyglądem i długowiecznością, ale również symboliką, która od wieków wiąże je z pamięcią, odpornością i przemijaniem. Nic więc dziwnego, że twórcy filmu uczynili z niego cichego świadka ludzkich emocji i historii rozgrywających się na przestrzeni dekad.
W ostatnich latach coraz częściej mówi się o „inteligencji” roślin, ich zdolności do komunikacji oraz wpływie natury na ludzką psychikę. Naukowcy badają, w jaki sposób drzewa reagują na otoczenie, wymieniają informacje i tworzą skomplikowane sieci zależności przypominające naturalne systemy komunikacji. Jednocześnie rośnie zainteresowanie terapeutycznym wpływem kontaktu z przyrodą – od leśnych kąpieli po ogrody wspierające zdrowie psychiczne. W tym kontekście miłorząb japoński zajmuje miejsce szczególne. To jeden z najstarszych gatunków drzew na Ziemi, który przetrwał miliony lat niemal bez zmian i stał się symbolem wytrwałości oraz pamięci. Miłorząb japoński przetrwał miliony lat. Ocalał nawet po Hiroszimie Miłorząb japoński, znany również jako miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba), od lat uznawany jest za jedno z najbardziej niezwykłych drzew na świecie. Naukowcy określają go mianem „żywej skamieniałości”, ponieważ jego przodkowie pojawili się na Ziemi ponad 200 milionów lat temu, jeszcze w czasach dinozaurów. Skamieniałości liści bardzo podobnych do współczesnych miłorzębów odkryto m.in. w Chinach i datowano na wczesną jurę. Co wyjątkowe, współczesne drzewa niemal nie różnią się od swoich pradawnych odpowiedników. Paleobotanicy podkreślają, że miłorząb jest biologicznym fenomenem – jedynym żyjącym przedstawicielem całego rzędu miłorzębowców (Ginkgoales), który w odległej przeszłości obejmował wiele różnych gatunków roślin. Większość z nich wyginęła jednak miliony lat temu wraz ze zmianami klimatu i rozwojem nowych gatunków roślin kwitnących. Przez długi czas sądzono nawet, że miłorząb całkowicie zniknął ze środowiska naturalnego i przetrwał wyłącznie dzięki uprawie prowadzonej przez ludzi. Gatunek został ocalony przede wszystkim przez mnichów buddyjskich i mieszkańców Chin, Korei oraz Japonii, którzy od wieków sadzili drzewa w pobliżu świątyń i klasztorów. W Europie miłorząb pojawił się dopiero w XVIII wieku, prawdopodobnie za sprawą podróżników i kupców związanych z Holenderską Kompanią Wschodnioindyjską. Dziś można go spotkać na całym świecie, także w polskich parkach i ogrodach botanicznych. Drzewo słynie z niezwykłej wytrzymałości – jest odporne na mróz, zanieczyszczenia powietrza, grzyby oraz owady, dlatego doskonale radzi sobie nawet w centrach dużych miast. Miłorzęby należą również do najbardziej długowiecznych drzew na świecie. Za jeden z najstarszych uznawany jest okaz rosnący przy świątyni Gu Guanyin w chińskim Xi’an, którego wiek szacuje się na ponad 1400 lat. Każdej jesieni tysiące turystów przyjeżdżają tam obserwować spektakularny moment, gdy drzewo niemal jednocześnie zrzuca wszystkie liście, tworząc wokół świątyni naturalny złoty „dywan”. Według części źródeł w Chinach mogą istnieć nawet starsze drzewa mające około 3,5 tysiąca lat, choć ich dokładny wiek nadal pozostaje przedmiotem badań. Szczególne miejsce w historii miłorzębu zajmuje jednak Hiroszima. Po zrzuceniu bomby atomowej w 1945 roku większość roślinności w mieście została doszczętnie zniszczona, jednak sześć miłorzębów rosnących w pobliżu epicentrum eksplozji przetrwało katastrofę i po pewnym czasie ponownie wypuściło liście. Dla wielu mieszkańców Japonii stały się symbolem nadziei i odrodzenia po jednej z największych tragedii XX wieku. Do dziś pozostają pod szczególną ochroną i są traktowane jako żywe pomniki historii. Właściwości miłorzębu japońskiego fascynują naukowców. Roślina od wieków wykorzystywana jest w medycynie Miłorząb japoński od stuleci zajmuje wyjątkowe miejsce w medycynie naturalnej i do dziś pozostaje jedną z najczęściej badanych roślin wykorzystywanych w suplementacji. W tradycyjnej medycynie chińskiej ceniono przede wszystkim jego nasiona, które stosowano m.in. w leczeniu problemów oddechowych i krążeniowych. Na Zachodzie znacznie większą popularność zdobyły jednak ekstrakty z liści miłorzębu, które zaczęto badać pod kątem wpływu na pamięć, koncentrację i funkcjonowanie mózgu. Roślina zawiera dużą ilość substancji aktywnych, w tym flawonoidy, terpeny, przeciwutleniacze, witaminę C i E, selen oraz związki wspierające ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym. To właśnie dzięki wysokiej zawartości antyoksydantów miłorząb od lat pojawia się w badaniach dotyczących procesów starzenia się organizmu i chorób neurodegeneracyjnych. Preparaty z Ginkgo biloba bywają stosowane pomocniczo przy problemach z pamięcią i koncentracją, zaburzeniach krążenia mózgowego czy przewlekłym zmęczeniu psychicznym. Badania sugerują również, że roślina może poprawiać przepływ krwi, zwiększać elastyczność naczyń krwionośnych oraz ograniczać ryzyko tworzenia zakrzepów. Z tego powodu ekstrakty z miłorzębu często wykorzystywane są także przy szumach usznych, zawrotach głowy czy zaburzeniach równowagi. Niektóre analizy wskazują ponadto, że związki zawarte w liściach mogą wspierać funkcje poznawcze u osób starszych oraz poprawiać zdolność uczenia się w okresach wzmożonego wysiłku intelektualnego. Jednocześnie naukowcy podkreślają, że wokół właściwości miłorzębu przez lata narosło wiele uproszczeń. W wywiadzie dla „Yale Environment 360” paleobotanik Peter Crane zwracał uwagę, że wyniki badań nad skutecznością ekstraktów „pozostają niejednoznaczne”, a część analiz przynosi sprzeczne rezultaty. – Istnieją pewne dowody na to, że jest pomocny w określonych aspektach, ale trudno jednoznacznie udowodnić jego skuteczność – tłumaczył badacz. Mimo to zainteresowanie rośliną nie słabnie, a miłorząb pozostaje jednym z najpopularniejszych składników suplementów wspierających pamięć i koncentrację na świecie. Ciekawostką pozostaje również charakterystyczny zapach owoców żeńskich drzew, który przez wielu porównywany jest do zjełczałego masła lub nawet... wymiocin. Jak wyjaśniał Crane, może być to pozostałość dawnego mechanizmu rozsiewania nasion przez zwierzęta, które przyciągał intensywny aromat mięsistej osłonki. Same nasiona są jadalne i w części Azji uznawane są za przysmak dodawany m.in. do zup i dań ryżowych, choć eksperci ostrzegają, że spożywane w nadmiarze mogą działać toksycznie. Miłorząb od dawna fascynuje więc nie tylko botaników, lecz także lekarzy, farmaceutów, kucharzy i naukowców badających procesy starzenia się mózgu oraz wpływ substancji roślinnych na funkcjonowanie ludzkiego organizmu. Źródła: Britannica, Yale Environment 360, Roots Plants Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Kratom: naturalny środek o kontrowersyjnym działaniu i realnym ryzyku
Kratom (Mitragyna speciosa) to roślina pochodząca z Azji Południowo-Wschodniej, która w ostatnich latach zaczęła budzić coraz większe zainteresowanie również w Europie. Przez część użytkowników postrzegana jest jako „naturalna alternatywa” dla leków przeciwbólowych, środków uspokajających lub opioidów. Jednocześnie rośnie liczba danych wskazujących, że jej stosowanie wiąże się z realnym ryzykiem uzależnienia, działań niepożądanych oraz poważnych powikłań zdrowotnych.
Spis treści: Czym jest kratom i dlaczego budzi kontrowersje? Jak działa kratom? Krótkoterminowe i długoterminowe skutki stosowania Uzależnienie od kratomu i mechanizm tolerancji Czy kratom jest legalny w Polsce? Współczesne badania i raporty toksykologiczne pokazują, że kratom przestał być wyłącznie elementem tradycyjnej medycyny regionów tropikalnych. Stał się substancją o globalnym zasięgu, której popularność rośnie szybciej niż wiedza na temat jej bezpieczeństwa. Czym jest kratom i dlaczego budzi kontrowersje? Kratom to liście drzewa Mitragyna speciosa, które naturalnie występuje w Tajlandii, Malezji, Indonezji oraz innych krajach regionu. Roślina ta zawiera wiele aktywnych alkaloidów, z których najważniejsze to mitragynina oraz 7-hydroksymitragynina. Substancje te oddziałują na receptory opioidowe. Oznacza to, że kratom działa w sposób częściowo podobny do leków przeciwbólowych z grupy opioidów, choć jego profil farmakologiczny jest bardziej złożony. W małych dawkach może działać pobudzająco, zwiększając koncentrację i redukując zmęczenie. W większych dawkach wykazuje działanie uspokajające, przeciwbólowe, a nawet euforyzujące. Jednocześnie nie jest to substancja obojętna dla organizmu. Mimo że bywa postrzegany jako „naturalna alternatywa” dla środków farmakologicznych, jego stosowanie wiąże się z realnym ryzykiem uzależnienia oraz poważnych skutków zdrowotnych. Właśnie ten potencjał sprawia, że kratom budzi istotne kontrowersje w środowisku medycznym i regulacyjnym. Wzrost popularności tej rośliny w Europie sprawia, że temat wymaga dalszych badań oraz rzetelnej edukacji. Z perspektywy zdrowia publicznego kluczowe jest nie tylko monitorowanie skali użycia, ale także zwiększanie świadomości dotyczącej potencjalnych zagrożeń. Jak działa kratom? Substancje zawarte w kratomie pobudzają układ nagrody w mózgu, co wiąże się z wyrzutem dopaminy i odczuwaniem przyjemności. Z czasem organizm może się do nich przyzwyczajać, co prowadzi do spadku wrażliwości i konieczności stosowania coraz większych dawek, aby uzyskać podobny efekt. W praktyce oznacza to jednoczesne działanie przeciwbólowe, zmiany nastroju oraz uczucie euforii, a w zależności od dawki także na pobudzenie lub wyraźne uspokojenie. Mechanizm ten wynika z wpływu kratomu na receptory opioidowe oraz inne układy neuroprzekaźnikowe, w tym serotoninowy i adrenergiczny, co tłumaczy jego niejednoznaczny i trudny do przewidzenia profil działania. Istotne znaczenie ma również forma produktu. Ekstrakty i kapsułki mogą zawierać znacznie wyższe stężenia substancji aktywnych niż tradycyjnie stosowane liście, co dodatkowo zwiększa ryzyko działań niepożądanych. Krótkoterminowe i długoterminowe skutki stosowania Kratom może wywoływać szereg działań ubocznych. W krótkim czasie użytkownicy często zgłaszają poprawę nastroju, wzrost energii lub działanie przeciwbólowe. Jednak równolegle mogą pojawiać się objawy takie jak nudności, zawroty głowy czy zaburzenia koncentracji. Przy długotrwałym stosowaniu obserwuje się poważniejsze konsekwencje. Dane toksykologiczne wskazują, że kratom może wpływać na wiele układów organizmu. Szczególnie istotne są powikłania w obrębie wątroby, układu sercowo-naczyniowego oraz ośrodkowego układu nerwowego. Do najczęściej obserwowanych skutków należą: bezsenność i rozdrażnienie, spadek masy ciała i zaburzenia apetytu, przewlekłe problemy żołądkowo-jelitowe, nadciśnienie i zaburzenia rytmu serca, drgawki, uszkodzenia wątroby o charakterze cholestatycznym. Szczególnie istotnym problemem jest ryzyko interakcji z innymi substancjami. Kratom może nasilać działanie alkoholu, benzodiazepin czy opioidów, co zwiększa ryzyko ciężkich zatruć. Istotnym problemem jest również nieprzewidywalność składu produktów dostępnych na rynku. Preparaty sprzedawane jako kratom mogą różnić się stężeniem alkaloidów, a niekiedy zawierać dodatkowe substancje psychoaktywne. Uzależnienie od kratomu i mechanizm tolerancji Jednym z najważniejszych problemów związanych z kratomem jest jego potencjał uzależniający. Regularne stosowanie prowadzi do rozwoju tolerancji, co oznacza konieczność przyjmowania coraz większych dawek w celu uzyskania tego samego efektu. Z czasem może rozwinąć się uzależnienie psychiczne i fizyczne, które przejawia się silną potrzebą przyjmowania substancji, utratą kontroli nad dawkowaniem oraz występowaniem objawów odstawiennych po przerwaniu jej używania. Zespół abstynencyjny przypomina w swoim przebiegu odstawienie opioidów. Pojawiają się bóle mięśni, niepokój, bezsenność, nadmierna potliwość, biegunki oraz objawy grypopodobne. Choć zwykle nie zagraża życiu, może być bardzo obciążający i sprzyjać nawrotom używania. Czy kratom jest legalny w Polsce? W naszym kraju kratom znajduje się w wykazie substancji kontrolowanych. Oznacza to, że jego obrót i sprzedaż oraz posiadanie są w Polsce nielegalne. Regulacje te wynikają z przepisów dotyczących przeciwdziałania narkomanii oraz rozporządzeń Ministra Zdrowia. W praktyce status prawny kratomu różni się w zależności od kraju. W części państw obowiązują restrykcje lub całkowity zakaz, podczas gdy inne kraje dopuszczają jego ograniczoną sprzedaż. W Polsce jednak sytuacja jest jednoznaczna – kratom nie jest legalnym środkiem do obrotu ani stosowania. Jak rozpoznać problem i gdzie szukać pomocy? Uzależnienie od kratomu może rozwijać się stopniowo i często pozostaje niezauważone przez długi czas. Pierwszym sygnałem ostrzegawczym jest utrata kontroli nad dawkowaniem oraz konieczność regularnego przyjmowania substancji w celu „normalnego funkcjonowania”. Leczenie obejmuje zarówno podejście farmakologiczne, jak i psychoterapeutyczne. W łagodniejszych przypadkach stosuje się leczenie objawowe oraz wsparcie psychologiczne. W cięższych konieczna jest natomiast terapia podobna do leczenia uzależnień opioidowych, w tym farmakoterapia pod nadzorem specjalisty. Kluczową rolę odgrywa psychoterapia, szczególnie podejście poznawczo-behawioralne, które pomaga zrozumieć mechanizmy uzależnienia i ograniczyć ryzyko nawrotów. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Tojad – jedna z najbardziej trujących roślin Europy i jej znaczenie w przyrodzie
Tojad, znany również jako mordownik, należy do najbardziej intrygujących roślin europejskiej flory. Łączy dekoracyjny wygląd z obecnością silnie działających alkaloidów dwuterpenowych, które u większości gatunków odpowiadają za toksyczność, choć poziom ich stężenia może się wyraźnie różnić. W praktyce oznacza to, że wiele tojadów zalicza się do najbardziej niebezpiecznych roślin występujących naturalnie w tej części świata. Kontakt z nimi może prowadzić do poważnych zaburzeń pracy układu oddechowego i serca.
Spis treści: Systematyka gatunku Jak wygląda tojad? Charakterystyczne cechy rośliny Czy w Polsce rośnie tojad? Czy tojad jest niebezpieczny? Zastosowanie i rola w ekosystemie Mordownik w historii i kulturze Tojad (Aconitum) należy do rodziny jaskrowatych i obejmuje ponad 300 gatunków rozproszonych głównie w strefach górskich półkuli północnej. Największe zróżnicowanie rodzaju przypada na Azję i Europę, chociaż tojady można spotkać także w niektórych regionach Ameryki Północnej. Systematyka gatunku Z punktu widzenia systematyki to grupa roślin dość złożona. Poszczególne gatunki bywają do siebie bardzo podobne, a dodatkowo łatwo tworzą mieszańce, co przez długi czas utrudniało ich jednoznaczne sklasyfikowanie. Dopiero współczesne badania pozwoliły lepiej uporządkować ich pokrewieństwa. W języku potocznym roślina funkcjonuje również jako mordownik. Określenie to nie jest jedynie metaforą, lecz bezpośrednim odniesieniem do właściwości toksycznych tojadu. Zatem ludowe nazewnictwo trafnie oddaje charakter całego rodzaju Aconitum. Jak wygląda tojad? Charakterystyczne cechy rośliny Tojad jest byliną o wzniesionej łodydze i charakterystycznych kwiatach przypominających hełm lub kaptur. Ta nietypowa budowa wynika z przekształcenia jednego z elementów okwiatu i stanowi jego najbardziej rozpoznawalną cechę. Kwiaty najczęściej mają barwę niebieską lub fioletową, rzadziej białą, różową czy żółtawą. Liście są głęboko powcinane, o dłoniastym układzie, co nadaje roślinie wyraźną, uporządkowaną strukturę. W efekcie tojad wyróżnia się sylwetką, która w naturalnych siedliskach jest łatwa do uchwycenia nawet z większej odległości. Czy w Polsce rośnie tojad? Tak, tojad występuje również w Polsce, choć jego obecność wiąże się z dość specyficznymi warunkami siedliskowymi. Najczęściej spotykany jest na obszarach górskich i podgórskich, gdzie gleby pozostają wilgotne, a klimat jest chłodniejszy i bardziej stabilny. W polskiej florze wyróżnia się około dziesięciu gatunków oraz kilka mieszańców. Wszystkie dziko rosnące tojady objęte są w Polsce ochroną gatunkową, co oznacza, że nie wolno ich zrywać ani niszczyć. To istotne, ponieważ część z nich należy do roślin rzadkich i zagrożonych. Aż siedem gatunków zostało ujętych w Polskiej czerwonej księdze roślin jako zagrożone wyginięciem. Należą do nich m.in. tojad lisi, tojad wiechowaty, tojad wschodniokarpacki, tojad niski, tojad sudecki, tojad maniński oraz tojad morawski. Czy tojad jest niebezpieczny? O toksyczności tojadu decyduje przede wszystkim obecność alkaloidów dwuterpenowych, wśród których najważniejszą rolę odgrywa akonityna – jedna z najsilniej działających toksyn roślinnych występujących w naturze. Substancje te oddziałują bezpośrednio na układ nerwowy oraz sercowo-naczyniowy, zaburzając przewodnictwo impulsów i pracę mięśnia sercowego. W przypadku niektórych gatunków, zwłaszcza takich jak tojad mocny, nawet bardzo niewielkie dawki mogą okazać się śmiertelne. Szacuje się, że już kilka miligramów czystej akonityny lub około jednego grama materiału roślinnego może doprowadzić do zgonu. Co istotne, najwyższe stężenie toksyn występuje w korzeniach i bulwach, choć trująca jest cała roślina. Warto podkreślić, że zagrożenie nie ogranicza się wyłącznie do spożycia. Alkaloidy tojadu mogą też przenikać przez skórę. Pierwsze objawy zatrucia pojawiają się szybko. Charakterystyczne jest uczucie mrowienia i drętwienia, które stopniowo się nasila i może obejmować kolejne części ciała. W miarę postępu zatrucia dochodzi do zaburzeń pracy serca, spadku ciśnienia oraz problemów z oddychaniem. W ciężkich przypadkach rozwija się paraliż mięśni oddechowych lub groźne arytmie, które mogą prowadzić do śmierci nawet w ciągu kilku godzin. Zastosowanie i rola w ekosystemie Mimo swojej toksyczności tojad pełni ważną rolę w ekosystemie, zwłaszcza w relacjach z zapylaczami. Jego kwiaty są przystosowane do zapylania przez trzmiele o długich językach, które jako jedne z nielicznych potrafią dotrzeć do nektaru ukrytego głęboko we wnętrzu kwiatu. Wymaga to nie tylko odpowiedniej budowy aparatu gębowego, ale także siły, by „otworzyć” kwiat i dostać się do jego wnętrza. To wyspecjalizowane powiązanie nie jest przypadkowe. Alkaloidy obecne w nektarze działają selektywnie – odstraszają część owadów, ograniczając dostęp do zasobów tym gatunkom, które nie uczestniczą efektywnie w zapylaniu. W efekcie tojad „preferuje” określonych zapylaczy, co zwiększa skuteczność rozmnażania. Jednak niektóre gatunki, jak na przykład tojad lisi, są bardziej dostępne również dla innych owadów, w tym motyli. Pokazuje to, że nawet w obrębie jednego rodzaju strategia ekologiczna może się różnić. Czy tojad był wykorzystywany w medycynie? Tak, choć dziś takie zastosowania należą w dużej mierze do historii. Tojad był znany już w starożytnej medycynie greckiej i rzymskiej, a później wykorzystywano go również w różnych tradycjach leczniczych Europy i Azji. Jego działanie wynika z obecności silnie aktywnych alkaloidów, które w bardzo małych dawkach mogą wpływać na układ nerwowy i odczuwanie bólu. Problem polega jednak na tym, że granica między dawką potencjalnie terapeutyczną a toksyczną jest wyjątkowo wąska i trudna do kontrolowania. Z tego powodu stosowanie tojadu w medycynie zostało w dużej mierze zarzucone do połowy XX wieku. Tojad jako trucizna i roślina użytkowa Znacznie dłuższą i lepiej udokumentowaną historię ma wykorzystanie tojadu jako trucizny. W wielu kulturach stosowano go do zatruwania grotów strzał i przynęt wykorzystywanych podczas polowań. Substancje pozyskiwane z niektórych gatunków były używane m.in. w Azji do polowania na duże zwierzęta (np. niedźwiedzie czy wieloryby). Piękno, które wymaga wiedzy Pomimo swojej toksyczności, niektóre gatunki tojadów są uprawiane jako rośliny ozdobna. Ich efektowne kwiaty sprawiają, że są chętnie wykorzystywane w ogrodach, szczególnie w kompozycjach inspirowanych naturalnymi siedliskami górskimi. Najczęściej spotykany w uprawie jest tojad mocny, dostępny w różnych odmianach hodowlanych. Roślina dobrze radzi sobie w półcieniu i preferuje wilgotne, żyzne gleby. Obecność silnie trującej rośliny w przestrzeni użytkowej pokazuje, że ważna jest świadomość ogrodników i użytkowników przestrzeni zielonych. W przypadku tojadu kluczowe jest zachowanie ostrożności, zwłaszcza w miejscach dostępnych dla dzieci i zwierząt. Mordownik w historii i kulturze Tojad od wieków funkcjonuje nie tylko jako obiekt badań botanicznych, ale również jako ważny element kultury i mitologii. Ślady tej rośliny odnajdujemy także w literaturze współczesnej. Motyw tojadu pojawia się m.in. w opowiadaniu Andrzeja Sapkowskiego „Ziarno prawdy” ze zbioru „Ostatnie życzenie”, gdzie w kontekście historii Wiedźmina wpisuje się w szerszy kontekst wiedzy zielarskiej i dawnych praktyk, balansujących na granicy medycyny i trucicielstwa. Jeszcze silniej kulturowy wymiar tojadu widoczny jest w mitologii. W tradycji greckiej roślina ta miała wyrosnąć z piany z pyska Cerbera, strażnika świata podziemnego. Tego typu opowieści podkreślają „demoniczny” charakter tojadu i wzmacniają jego symboliczne znaczenie jako rośliny związanej ze śmiercią. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Od górskich łąk po kuchnie świata – krokusy odegrały ogromną rolę w historii
Krokus to jedna z tych roślin, które niemal automatycznie kojarzą się z początkiem wiosny. Niewielkie, barwne kwiaty pojawiające się często jeszcze w chłodnym krajobrazie są jednak czymś więcej niż tylko sezonową ozdobą. To organizmy o dobrze przystosowanej strategii przetrwania, szerokim zasięgu geograficznym i znaczeniu wykraczającym daleko poza estetykę. Wystarczy wspomnieć, że z jednego z gatunków krokusa pozyskuje się szafran – najdroższą przyprawę świata.
Spis treści: Systematyka i cechy charakterystyczne Wiosna to tylko część historii Czy krokusy się rozsiewają? Czy krokusy są pod ochroną? Szafran – najdroższa przyprawa świata Krokusy w kulturze i krajobrazie Krokusy to rodzaj roślin, który obejmuje około 250 gatunków występujących głównie w Europie, w Azji Zachodniej i w basenie Morza Śródziemnego. To grupa roślin o dużym zróżnicowaniu morfologicznym i ekologicznym, którego nie oddaje ich powszechny, sezonowy wizerunek. Systematyka i cechy charakterystyczne Krokus (Crocus L.) to bylina należąca do rodziny kosaćcowatych (Iridaceae). Wbrew potocznemu przekonaniu nie wyrasta z klasycznej cebuli, lecz z bulwocebuli, czyli podziemnego organu spichrzowego, który magazynuje substancje odżywcze. Dzięki temu roślina może przetrwać okresy niekorzystnych warunków, takie jak susza latem czy niskie temperatury zimą. Jako geofit krokus przez znaczną część roku pozostaje niewidoczny, ukryty pod powierzchnią gleby. Jego aktywność przypada na okresy o większej wilgotności i umiarkowanej temperaturze. W praktyce oznacza to intensywny, krótki cykl rozwoju. Krokus pojawia się nagle – często jeszcze na tle resztek śniegu – szybko kwitnie i równie szybko kończy nadziemną fazę życia. Jak wyglądają krokusy? Budowa krokusów jest precyzyjnie dostosowana do krótkiego okresu wegetacji. Są to rośliny niskie, zazwyczaj osiągające od kilku do kilkunastu centymetrów wysokości. Ich kwiaty wyrastają bezpośrednio z ziemi i mają formę pojedynczego kielicha. W rzeczywistości składają się z sześciu listków okwiatu, które mogą przyjmować barwę białą, żółtą lub fioletową. W centrum kwiatu znajdują się trzy pręciki oraz wyraźny słupek zakończony znamieniem. To właśnie ta część ma kluczowe znaczenie w przypadku roślin wykorzystywanych do produkcji szafranu. Liście krokusów są wąskie, trawiaste, zwykle z charakterystycznym jasnym paskiem biegnącym przez środek. U części gatunków rozwijają się dopiero po kwitnieniu, co stanowi odstępstwo od typowego cyklu wielu roślin kwiatowych. Istotną cechą jest także reakcja na warunki pogodowe. Kwiaty zamykają się nocą oraz w pochmurne dni, ograniczając utratę ciepła i chroniąc struktury rozrodcze przed wilgocią. Wiosna to tylko część historii W obrębie rodzaju występują zarówno gatunki wiosenne, jak i jesienne. Te pierwsze pojawiają się od końca lutego do kwietnia i to właśnie one są najbardziej rozpoznawalne w Europie Środkowej. Gatunki jesienne kwitną natomiast od września do listopada. Do najbardziej znanych należą m.in. krokus uprawny, a także krokus okazały oraz szafran Kotschego. Zróżnicowanie terminów kwitnienia ma znaczenie ekologiczne. Pozwala ograniczyć konkurencję o zapylacze i lepiej wykorzystać dostępne zasoby środowiska. Wpływ na czas kwitnienia mają również lokalne warunki klimatyczne – w cieplejszych regionach Europy krokusy pojawiają się znacznie wcześniej niż w chłodniejszych częściach kontynentu. Czy krokusy się rozsiewają? Dominującym mechanizmem rodzaju jest rozmnażanie wegetatywne. Z jednej bulwocebuli powstają kolejne, co prowadzi do stopniowego zagęszczania się roślin i tworzenia charakterystycznych, rozległych kęp. To właśnie dlatego w wielu miejscach można obserwować spektakularne „dywany” krokusów. Rozmnażanie generatywne, czyli przez nasiona, również występuje, ale przebiega znacznie wolniej. Rośliny powstałe z nasion potrzebują kilku lat, aby osiągnąć dojrzałość i zakwitnąć, dlatego ten sposób ma mniejsze znaczenie w krótkiej perspektywie. Czy krokusy są pod ochroną? Status ochrony krokusów zależy od konkretnego gatunku oraz miejsca jego występowania. W Polsce część z nich objęta jest ochroną prawną, co oznacza, że nie wolno ich zrywać ani wykopywać w środowisku naturalnym. Do rodzimych lub naturalnie występujących gatunków należą między innymi krokus spiski oraz szafran Heuffela. Ich obecność koncentruje się głównie w południowej części kraju, gdzie warunki siedliskowe są bardziej sprzyjające. Jednocześnie popularne w ogrodach krokusy, takie jak szafran wiosenny, często funkcjonują jako gatunki zadomowione i nie podlegają tak restrykcyjnej ochronie. Ochrona krokusów wynika przede wszystkim z potrzeby zachowania ich naturalnych siedlisk. Rośliny te są wrażliwe na zmiany środowiskowe – szczególnie przekształcenia terenu, intensywną turystykę oraz zrywanie kwiatów w miejscach masowego występowania. Problem ten jest dobrze widoczny w regionach, gdzie krokusy tworzą efektowne, sezonowe kobierce przyciągające dużą liczbę odwiedzających. Najbardziej znanym przykładem w Polsce są wiosenne kwitnienia krokusów w Tatrach, m.in. na Polanie Chochołowskiej, które stały się jednocześnie symbolem górskiego krajobrazu i wyzwaniem dla ochrony przyrody. Szafran – najdroższa przyprawa świata Crocus sativus, czyli krokus uprawny, odegrał szczególną rolę w historii człowieka. To właśnie z jego kwiatów pozyskuje się szafran. Przyprawa ta powstaje z wysuszonych znamion słupka. Proces jej produkcji jest wyjątkowo pracochłonny, ponieważ każdy kwiat dostarcza śladową ilość surowca. Do uzyskania jednego kilograma potrzeba nawet około 150 tysięcy kwiatów, co bezpośrednio przekłada się na wysoką cenę tej przyprawy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125516-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-7b8df8d.png" width="1286" height="858" alt="Na rynku w centrum Pampore sprzedawca przypraw oferuje kaszmirski szafran w sklepie należącym do 80-letniego rolnika Noora Mohda Bhata." title="Na rynku w centrum Pampore sprzedawca przypraw oferuje kaszmirski szafran w sklepie należącym do 80-letniego rolnika Noora Mohda Bhata." /> Uprawa koncentruje się głównie w regionach o odpowiednim klimacie, takich jak Iran czy kraje śródziemnomorskie. Szafran od wieków wykorzystywany jest nie tylko w kuchni, ale także jako barwnik i składnik leków czy perfum. Krokusy w kulturze i krajobrazie Krokus od dawna funkcjonuje w kulturze jako symbol odrodzenia i początku nowego cyklu. W mitologii greckiej pojawia się opowieść o młodzieńcu Krokosie, przemienionym w kwiat – motyw ten podkreśla związek rośliny z przemijaniem i odnową. Znaczenie symboliczne nie jest przypadkowe. Moment kwitnienia krokusów przypada na przełom zimy i wiosny, czyli szczególny okres w roku. To jeden z pierwszych wyraźnych sygnałów zmiany sezonu. Współcześnie krokusy są również popularnym elementem przydomowych ogrodów i miejskiej zieleni. Ich popularność wynika z niewielkich wymagań uprawowych oraz zdolności do naturalnego rozrastania się. Sadzone w trawnikach czy ogrodach naturalistycznych, z czasem tworzą rozległe, harmonijne kompozycje, które dobrze wpisują się w bardziej swobodne formy aranżacji zieleni. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Pejotl to meksykański kaktus. Leczy liczne choroby i pozwala zobaczyć przyszłość
Pejolt – niewielki, guzkowaty kaktus – rośnie na terenach pustynnych i półpustynnych, szczególnie w regionie Pustyni Chihuahuan. Jego guzki zawierają meskalinę o właściwościach halucynogennych. Popularność tego narkotyku w drugiej połowie XX wieku niemal doprowadziła do wyginięcia pejotlu. Współcześnie jest to roślina chroniona.
Spis treści: Pejotl zażywał m.in. Witkacy Roślina halucynogenna Narkotyk używany od 5500 lat Pejotl w ceremoniach religijnych Lophophora williamsii, znany szerzej jako pejotl, nie rzuca się w oczy. Jest mały i pozbawiony kolców, w przeciwieństwie do wielu innych kaktusów. Pędy wyrastają niewiele ponad poziom gruntu, za to pod ziemią znajduje się sporych rozmiarów korzeń. Ten kaktus przypomina kamień i rośnie powoli. W wyrastających z rośliny niewielkich „guzkach” znajduje się substancja halucynogenna zwana meskaliną. To właśnie działanie tego związku chemicznego sprawia, że pejotl odgrywa ważną rolę w niektórych rytuałach religijnych. Pejotl zażywał m.in. Witkacy Halucynogenne działanie pejotlu znane było od wieków. Z korespondencji Stanisława Ignacego Witkiewicza „Witkacego” z francuskim farmakologiem Alexandrem Rouhierem wiemy, że artysta traktował pejotl jako narzędzie intensywnego, niemal bolesnego poznania własnej świadomości. Witkacy skrupulatnie notował te przeżycia, analizując własne reakcje, skojarzenia i deformacje widzenia świata, jakby próbował uchwycić moment, w którym rzeczywistość rozpada się i odradza na nowo. Wizje te były wywołane przez meskalinę, związek chemiczny o podobnym działaniu do innych substancji halucynogennych, takich jak LSD i psylocybina (tzw. „grzybki halucynogenne”). Pejotl zawiera szeroki zestaw alkaloidów fenyloetyloaminowych. Najważniejsze z nich to: meskalina (główna substancja psychoaktywna), pellotyna, anhalonidyna, Łącznie wyizolowano z pejotlu ponad 50 różnych alkaloidów, choć wiele z nich występuje w bardzo małych ilościach. Zawartość meskaliny: 0,4% w świeżej roślinie 3–6% w suchej. Roślina halucynogenna Meskalina jest enteogenem – działa poprzez naśladowanie działania serotoniny i dopaminy w mózgu. Te dwa neuroprzekaźniki odpowiadają za odczuwanie szczęścia i euforii, a w dużych ilościach wywołują efekty psychodeliczne. Do efektów psychicznych należą m.in. intensywne halucynacje. Użytkownicy często twierdzą, że mogą „widzieć muzykę” lub „słyszeć kolory” – to objawy synestezji. Mogą doświadczać wizji oraz zmienionego postrzegania przestrzeni i czasu. Kolory mogą wydawać się bardziej intensywne, dźwięki wyraźniejsze, a widzenie – wyostrzone. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nie-bierzesz-pejotlu-to-on-bierze-ciebie-tak-mawiaja-ci-ktorzy-zazywaja-pejotl-fot-getty-images-627aa17.jpeg" width="2121" height="1414" alt="Nie bierzesz pejotlu, to on bierze ciebie - tak mawiają ci, którzy zażywają pejotl (fot. Getty Images)" title="Nie bierzesz pejotlu, to on bierze ciebie - tak mawiają ci, którzy zażywają pejotl (fot. Getty Images)" /> Sama roślina występuje na pustynnych wyżynach południowego Teksasu i północnego Meksyku. Nazwa wywodzi się z języka nahuatl (peyōtl) i oznacza „kokon gąsienicy”, od rdzenia oznaczającego „połyskiwać”. Narkotyk używany od 5500 lat Badania archeologiczne wskazują, że pejotl był używany już około 5500 lat temu. Był stosowany m.in. przez ludy Huiczole (Wixárika), Komanczów, Kiowa i Apaczów. Problemy z używaniem pejotlu pojawiły się po podboju Meksyku przez Hiszpanów. Wszystko dlatego, że rytuały religijne z użyciem pejotlu przypominały katolicką liturgię. Na przykład Aztekowie pościli przed rytuałem, a w jego trakcie odmawiali modlitwy, a czasem spalali aromatyczną żywicę kopalu. Misjonarze prowadzący chrystianizację tych terenów odnosili się do tych praktyk z wyraźną niechęcią. Bernardino de Sahagún, franciszkanin i autor swoistej „encyklopedii” świata Azteków, opisywał pejotl w następujący sposób: „Jest też inne ziele (…) zwane pejotlem; jest białe i rośnie na północy. Ci, którzy jedzą albo piją je, widzą przerażające wizje albo śmieją się bez opanowania; ich pijaństwo [używanie pejotlu] trwa trzy dni, a potem kończy się. [Pejotl] jest jak pożywienie dla Chichimeków, daje i utrzymuje odwagę, by walczyć i nie bać się. Nie czują oni pragnienia ani głodu [po spożyciu pejotlu] i mówią, że chroni ich od niebezpieczeństwa”. W podobnym tonie wypowiadał się Francisco Hernández, XVI-wieczny botanik: „Mówi się, że zmielony i zaaplikowany na bolące stawy przynosi ulgę. Wspaniałe właściwości są przypisywane temu korzeniowi (jeśli można dać wiarę temu, co mówią między sobą). Ci, którzy go zjadają, mogą widzieć i przewidywać rzeczy; na przykład czy kolejnego dnia, wróg przypuści atak na nich; albo czy pogoda będzie nadal korzystna; albo by dowiedzieć się, kto ukradł im jakieś sprzęty albo inne rzeczy; albo inne wątpliwości tej natury, które, jak wierzą Chichimekowie, mogą być rozwiązane”. Pejotl w ceremoniach religijnych Ceremonialne lub religijne użycie pejotlu jest nadal powszechne wśród niektórych rdzennych społeczności Ameryki Środkowej. Od wieków wykorzystują one pejotl do wywoływania wizji i wspomagania procesów uzdrawiania. Jednak dostęp do pejotlu jest reglamentowany, ponieważ przepisy federalne uznają go za nielegalny narkotyk. Poszczególne stany mają własne przepisy dotyczące pejotlu, ale muszą one być zgodne z prawem federalnym, które ogranicza jego użycie do uzasadnionych praktyk religijnych. Członkowie Native American Church stanowią wyjątek od federalnego zakazu – mogą używać pejotlu w celach religijnych bez obawy o sankcje. Co ciekawe, zawarta w pejotlu meskalina nie wywołuje wyraźnych długoterminowych uszkodzeń przy użyciu rytualnym. Jednak osoby z problemami psychicznymi mogą być bardziej narażone na negatywne efekty. Współcześnie meskalina wykazuje obiecujący potencjał terapeutyczny w takich przypadłościach jak m.in. depresja, alkoholizm, zaburzenia lękowe oraz zaburzenia obsesyjno-kompulsywne. Jednak stan badań nad tą substancją jest zbyt ograniczony, by uznać ją za zatwierdzoną metodę leczenia. Potrzebne są bardziej rygorystyczne testy kliniczne. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Światło bez prądu: naukowcy wykorzystują żywe glony
Świecące algi mogą stać się źródłem światła bez elektryczności. Zespół z USA opracował metodę chemicznego podtrzymania bioluminescencji glonów Pyrocystis lunula. Po umieszczeniu ich w hydrożelu drukowanym 3D świeciły jasno nawet przez 25 minut.
Świecące algi coraz wyraźniej wychodzą poza domenę morskiej ciekawostki i wchodzą do laboratoriów jako kandydatki na „żywe” źródło światła. Zespół badaczy z University of Colorado Boulder znalazł sposób, by bioluminescencję glonów Pyrocystis lunula uruchamiać i podtrzymywać bez prądu – za pomocą prostych roztworów chemicznych. Dzięki temu uzyskano jasną, skoncentrowaną poświatę. Chemia zamiast przełącznika W naturze Pyrocystis lunula potrafią błysnąć krótkim, niebieskawym światłem, gdy zostaną poruszone przez fale lub przepływającą łódź. To jednak zwykle kwestia milisekund – efektowne, lecz trudne do wykorzystania w praktyce. Badacze sprawdzili więc, czy da się przedłużyć ten efekt w komórkach glonów, wykorzystując reakcje chemiczne. Zespół poddał algi działaniu dwóch środowisk o skrajnych wartościach pH: kwaśnego (pH 4, porównywanego do soku pomidorowego) oraz zasadowego (pH 10, czyli mniej więcej tyle, co w łagodnym mydle). Oba warianty uruchamiały produkcję światła, ale różnica była wyraźna. W roztworze kwaśnym poświata była jaśniejsza, bardziej skoncentrowana i potrafiła utrzymać się do 25 minut. W środowisku zasadowym świecenie rozpraszało się i gasło szybciej. Żywe światło wydrukowane 3D Kluczowym krokiem okazało się nie tylko pobudzenie alg, ale też nadanie im formy, którą da się kształtować. Badacze osadzili Pyrocystis lunula w naturalnie pozyskiwanym hydrożelu – materiale, który jest przyjaznym środowiskiem dla organizmów. Następnie uformowali ten hydrożel metodą druku 3D w różne wzory i kształty, m.in. w motyw półksiężyca (taki kształt mają komórki P. lunula) oraz logo uniwersytetu. Gdy gotowe struktury zetknięto z roztworem kwaśnym lub zasadowym, glony wewnątrz zaczynały emitować światło, a całość podświetlała się na niebiesko. Ważne jest też to, co działo się później: w wydrukowanych strukturach algi pozostawały żywe tygodniami. Najlepiej sprawdzał się wariant kwaśny. W takich wydrukach P. lunula zachowywały 75% jasności nawet po czterech tygodniach. To przesuwa bioluminescencję z obszaru jednorazowych efektów w stronę materiałów do praktycznego wykorzystania. Zamiast oddzielnych „źródeł światła” pojawia się koncepcja obiektów, które świecą jako całość – dokładnie tam, gdzie zaplanowano to podczas projektowania wydruku. Gdzie takie materiały mogą mieć sens? Wskazywane zastosowania wykraczają daleko poza widowiskowe wzory. Jednym z kierunków są autonomiczne roboty przeznaczone do działania w ciemnych środowiskach, takich jak głębiny czy przestrzeń kosmiczna. Czyli tam, gdzie liczy się każda oszczędność energii i gdzie baterie bywają ograniczeniem. Żywe materiały mogłyby dostarczać światło bez klasycznego zasilania. Drugi obszar to czujniki jakości wody. Zespół planuje sprawdzić, czy Pyrocystis lunula reagują także na inne substancje chemiczne. Jeśli tak, ich świecenie mogłoby stać się czytelnym wskaźnikiem obecności określonych związków, w tym toksyn. Ważny jest też wymiar ekologiczny. Pyrocystis lunula przeprowadzają fotosyntezę, pochłaniając dwutlenek węgla rozpuszczony w wodzie. To otwiera przestrzeń do myślenia o technologiach, które nie tylko zużywają energię, lecz także wpisują się w biologiczne procesy planety. Być może w przyszłości „świecące algi” zastąpią wykorzystywane dziś świecące materiały, bazujące na toksycznych chemikaliach. Źródło: Science Advances
Królewskie Ogrody Botaniczne w Kew: największa kolekcja roślin na Ziemi i skarbiec bioróżnorodności
Będąc w Londynie, trzeba to miejsce zobaczyć. Królewskie Ogrody Botaniczne w Kew to największy ogród botaniczny świata i najważniejszy ośrodek badań nad roślinami i grzybami. Wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, pozwalają na obcowanie jednocześnie z przyrodą, historią Anglii i architektonicznymi cudami z żelaza i szkła.
Spis treści: Kew Gardens: od królewskich rezydencji po listę UNESCO Kolekcja Kew Gardens przyprawia o zawrót głowy Kew Gardens w służbie nauki i… policji Perły architektury w Kew Gardens Kew Gardens: liczby i ciekawostki Planowanie wizyty i zwiedzanie Kew Gardens Obejmujące obszar ok. 132 hektarów ogrody są domem dla najbogatszej kolekcji botanicznej na naszej planecie. Każdego roku ponad dwa miliony turystów przybywają tu, by podziwiać tysiące gatunków roślin, spacerować w koronach drzew i odkrywać tajemnice ewolucji. Kew Gardens w Londynie to instytucja o znaczeniu międzynarodowym, zatrudniająca ponad 1100 pracowników, w tym wybitnych naukowców. To żywe muzeum, w którym historia spotyka się z przyszłością, a natura z technologią. Kew Gardens: od królewskich rezydencji po listę UNESCO Historia Kew sięga 1299 roku, kiedy to król Edward I przeniósł swój dwór do pobliskiego Richmond. Przez kolejne stulecia teren ten był związany z rodziną królewską. W 1501 roku Henryk VII wybudował Pałac Richmond, który stał się ulubioną rezydencją i miejscem śmierci królowej Elżbiety I. Wokół niego osiedlali się dworzanie, budując okazałe rezydencje. Początki ogrodu botanicznego to rok 1759, kiedy księżna Augusta, wdowa po księciu Walii, założyła ogród egzotyczny w Kew Park. W 1772 roku król Jerzy III połączył posiadłości Kew i Richmond, co stało się fundamentem dzisiejszego kompleksu. W 1840 roku ogrody zostały oficjalnie uznane za narodowy ogród botaniczny, a pod kierownictwem Williama Hookera ich obszar znacznie powiększono. Przełomowym momentem w nowożytnej historii Kew był lipiec 2003 roku, kiedy UNESCO wpisało ogrody na prestiżową Listę Światowego Dziedzictwa, doceniając ich krajobraz kulturowy oraz wkład w rozwój nauk botanicznych. Kolekcja Kew Gardens przyprawia o zawrót głowy Kew Gardens to nie tylko ogród botaniczny z żywymi roślinami. Dysponuje też kolekcjami naukowymi o niespotykanej skali. Są to: herbarium, zawierające ponad 7 milionów zakonserwowanych okazów roślin; fungarium z 1,25 miliona eksponatów grzybów z całego świata. Najstarsze sięgają początków XVIII wieku; Millennium Seed Bank – największa kolekcja nasion na świecie (2,4 miliarda nasion należących do 40 tysięcy gatunków); kolekcja przedmiotów kultury materialnej wykonanych z roślin i grzybów, od zabawek po jedzenie; 75 tys. próbek DNA i tkanek roślinnych; kolekcja 150 tys. preparatów mikroskopowych; 78 tys. zakonserwowanych okazów roślin; laboratorium z hodowlą 6 tys. okazów in vitro; biblioteka i archiwa z ponad 750 000 woluminów oraz 175 000 rycin i rysunków botanicznych, jedna z największych tego typu kolekcji na świecie. Kew Gardens w służbie nauki i… policji Placówka nie ogranicza się do gromadzenia okazów – prowadzi zaawansowane badania w Jodrell Laboratory, które od 1876 roku jest miejscem odkryć w dziedzinie fizjologii i anatomii roślin. Kew odgrywa również kluczową rolę w kryminalistyce, pomagając policji w identyfikacji materiałów roślinnych mogących stanowić dowód w śledztwach. Jednym z największych osiągnięć naukowych Kew było uratowanie przed wyginięciem najmniejszej lilii wodnej świata Nymphaea thermarum, którą udało się wyhodować z nasion w 2009 roku. Nadrzędnym celem ponad 400 naukowców pracujących w Kew jest ratowanie światowej bioróżnorodności roślin i grzybów. Wielu z nich prowadzi badania terenowe m.in. na Grenlandii, w Wietnamie, w Azji Środkowej i wielu krajach Afryki. Perły architektury w Kew Gardens Na terenie ogrodów stoją ikoniczne budowle, wśród których najsłynniejsza to Palm House – gigantyczna szklarnia zbudowana w latach 1844–1848 przez Decimusa Burtona i Richarda Turnera. Jest to najważniejsza zachowana wiktoriańska konstrukcja z kutego żelaza i szkła. Jeszcze większa jest Temperate House, największa wiktoriańska szklarnia świata, mieszcząca rośliny klimatu umiarkowanego. Nowocześniejszym obiektem jest otwarta w 1987 roku Princess of Wales Conservatory, posiadająca dziesięć komputerowo sterowanych stref mikroklimatycznych, od suchych tropików po bagna. Miłośnicy mocniejszych wrażeń mogą skorzystać z Treetop Walkway – platformy widokowej o długości 200 metrów, wznoszącej się 18 metrów nad ziemią, która pozwala na spacer wśród koron drzew. Innym ciekawym obiektem jest The Hive – 17-metrowa instalacja ze stali i aluminium, która za pomocą światła i dźwięku imituje życie wewnątrz pszczelego ula. Na uwagę zasługuje również Pałac Kew – najmniejszy z brytyjskich pałaców królewskich. Na rozległym terenie ogrodów rozsiane są liczne obiekty małej architektury: charakterystyczne dla ogrodów angielskich mini-świątynie, XVII-wieczny „wiejski domek” królowej Charlotte, czy 15-metrowa Wielka Pagoda. Kew Gardens: liczby i ciekawostki To właśnie tutaj rośnie najstarsza roślina doniczkowa na świecie – sagowiec (Encephalartos altensteinii), przywieziony do Kew w 1775 roku przez Francisa Massona z jednej z wypraw kapitana Cooka. Na terenie arboretum rośnie ponad 11 000 drzew. Historyczna Wielka Pagoda posiada 253 schody, a po renowacji w 2018 roku na jej dachy powróciło 80 pozłacanych smoków. Podczas II wojny światowej na teren ogrodów spadło 30 bomb, które uszkodziły m.in. Temperate House i Palm House. Mało kto wie, że Kew posiada własną jednostkę policji, Kew Constabulary, działającą nieprzerwanie od 1845 roku i składającą się obecnie z kilkunastu funkcjonariuszy. W 2009 roku, z okazji 250-lecia ogrodów, wybito specjalną monetę 50-pensową, która stała się rzadkim okazem kolekcjonerskim. Planowanie wizyty i zwiedzanie Kew Gardens Ogrody są otwarte dla zwiedzających przez cały rok, codziennie od 10 do 19 (ostatnie wejście o 18). Sezonowo oferują dodatkowe atrakcje: od festiwalu orchidei w lutym, po świąteczne iluminacje „Christmas at Kew” zimą. Na zwiedzanie warto zarezerwować co najmniej 3 godziny, choć obszar 132 hektarów nadaje się i na cały dzień. Można skorzystać z 7 gotowych szlaków tematycznych, np. szlaku randkowego czy architektonicznego. Do Kew Gardens można łatwo dotrzeć z centrum Londynu (około 30 minut) metrem (linia District – stacja Kew Gardens) lub koleją naziemną (stacja Kew Bridge). Ogrody są dostępne przez cztery główne bramy: Elizabeth Gate, Victoria Gate, Lion Gate i Brentford Gate. Na miejscu dostępna jest kolejka turystyczna Kew Explorer, która ułatwia przemieszczanie się między odległymi zakątkami parku. Zwiedzający mogą korzystać z licznych kawiarni i restauracji, w tym z zabytkowej Oranżerii i organizować pikniki w wyznaczonych miejscach. Kew jest w dużej mierze dostosowane do potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Bilet dla dorosłych, kupiony przy wejściu, kosztuje 28 funtów w sezonie (1 lutego–31 października). Dla dzieci, młodzieży, studentów i osób z niepełnosprawnościami są zniżki. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ta roślina produkuje czarny nektar i nikt nie wie, w jakim celu to robi
Nocne zawisaki zapylają kwiaty Jasminanthes mucronata, rośliny rodzimej dla Japonii – ustalili naukowcy z University of Tokyo. Nadal jednak nie wiadomo, dlaczego wytwarza ona unikatowy, czarny nektar.
Nektar kojarzy się z napojem spożywanym przez greckich bogów. W przyrodzie to słodki płyn, którymi kwiaty przyciągają zapylaczy, takich jak pszczoły czy motyle. O ile same kwiaty często są kolorowe, to nektar najczęściej jest bezbarwny. Wystarczy jego zapach, by zwabić owady. Jest jednak fascynujący wyjątek od tej reguły. W południowej Japonii rośnie roślina Jasminanthes mucronata. Jej kwiaty są białe, natomiast nektar ma barwę czarną. Dlaczego? Naukowcy od dawna próbują to wyjaśnić. Zespół Soma Chiyody, Ko Mochizukiego i Atsushiego Kawakity z University of Tokyo właśnie ustalił, że to nocne ćmy zwane zawisakami najskuteczniej przenoszą pyłek tej rośliny. Nocne motyle piją czarny nektar Barwny nektar od lat rozpala wyobraźnię biologów, bo wyróżnia się na tle „klasycznej”, przezroczystej słodyczy kwiatów. Taka cecha aż prosi się o pytanie: do kogo roślina kieruje swój sygnał? W praktyce badania nad barwnym nektarem długo obracały się wokół dziennych zapylaczy, bo kolor najłatwiej dostrzec przy świetle. Tym razem jednak decydujące okazało się to, co dzieje się po zmroku. Badacze śledzili odwiedziny kwiatów zarówno w dzień, jak i w nocy, w wielu lokalizacjach na południu kraju. W obserwacjach nocnych regularnie pojawiały się zawisaki. To nocne motyle znane z bardzo sprawnego lotu, który przypomina umiejętności kolibrów. Sama ich obecność przy kwiatach to jednak za mało, by mówić o zapylaniu. Kluczowe jest, czy owad pobiera pyłek z jednego kwiatu i przenosi go do kolejnego. Dowód: pyłek na ssawce W terenie nauka bywa sportem wymagającym cierpliwości. Potwierdzenie roli zawisaków wymagało złapania owada i sprawdzenia, czy przenosi pyłek Jasminanthes mucronata. Początkowo próby odłowu siatką kończyły się niepowodzeniem, bo zawisaki okazały się zbyt sprawnymi lotnikami. Przełom przyniosło dopiero wabienie na światło. Gdy udało się schwytać zawisaka, na jego ssawce, czyli wydłużonym narządzie gębowym służącym do pobierania nektaru, stwierdzono obecność pyłku. To właśnie ten szczegół spina obserwacje w całość: owad nie tylko odwiedza kwiaty, lecz także fizycznie przenosi materiał rozrodczy rośliny. Badanie wskazuje również, że w zapylaniu uczestniczy kilka gatunków ciem. To ważne, bo pokazuje system, w którym roślina nie stawia na jednego partnera, lecz funkcjonuje w gęstszej nocnej sieci powiązań. Taka perspektywa przypomina, jak wiele procesów ekologicznych pozostaje niedoszacowanych, gdy patrzymy na przyrodę wyłącznie przez pryzmat dnia. Czarny nektar wciąż jest zagadką Choć potwierdzono głównych zapylaczy, jedno z najbardziej intrygujących pytań pozostaje otwarte: dlaczego Jasminanthes mucronata wytwarza czarny nektar? Parafrazując znane porzekadło, w nocy wszystkie nektary są czarne, więc ćmy raczej nie reagują na ten kolor. To badanie nie przynosi rozwiązania zagadki. Wiadomo natomiast, że sam fakt istnienia barwnego nektaru nie musi oznaczać sygnału skierowanego do dziennych gości. Autorzy zapowiadają, że chcą wykorzystać J. mucronata jako gatunek modelowy do sprawdzenia adaptacyjnej roli barwnego nektaru w warunkach nocnych oraz do lepszego zrozumienia, jak mogła przebiegać ewolucja tej osobliwej cechy. Jeśli kolejne prace pójdą tym tropem, nocne zapylanie może przestać być marginesem opowieści o kwiatach i owadach, a stać się jednym z jej kluczowych rozdziałów. Zwłaszcza tam, gdzie przyroda „pracuje” najintensywniej wtedy, gdy ludzkie oko przestaje widzieć. Źródło: Ecology
Wielkie badanie Tatr przynosi optymistyczne wieści. Nasze góry odżyły po 100 latach
Tatrzańska przyroda kwitnie, a bioróżnorodność w polskich górach jest większa niż wiek temu. Najnowsze badania, oparte na zestawieniu współczesnych danych z notatkami botaników sprzed stu lat, przynoszą ciekawe wnioski: to nie ocieplenie klimatu, lecz powstanie Parku Narodowego i koniec masowego pasterstwa uratowały tatrzański ekosystem.
Naukowcy z Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie, Czeskiej Akademii Nauk oraz Tatrzańskiego Parku Narodowego przeprowadzili kompleksową analizę tatrzańskiej roślinności. Wykorzystali unikatowe źródła sprzed stu lat: dokumentację zbiorowisk leśnych sporządzoną w latach 20. XX wieku przez wybitnych polskich botaników, m.in. Władysława Szafera i Bogumiła Pawłowskiego. Porównując dawne zapisy ze współczesnymi danymi terenowymi badacze odkryli, że bioróżnorodność w Tatrach wyraźnie wzrosła. Co zaskakujące, w analizowanych skupiskach roślin nie widać negatywnego wpływu ocieplenia klimatu. Wzrost różnorodności zamiast termofilizacji Badania przeprowadzone na 56 powierzchniach wykazały, że w ciągu ostatniego stulecia nastąpił rozkwit roślin naczyniowych, szczególnie w niższych partiach Tatr. Wbrew wcześniejszym prognozom, naukowcy nie zaobserwowali procesu termofilizacji, czyli wypierania gatunków zimnolubnych przez te preferujące wyższe temperatury. Zamiast tego odnotowano ekspansję roślin azotolubnych oraz wysokich bylin ziołoroślowych, które do rozwoju wymagają dużej wilgotności podłoża. Skupiska ziołorośli to prawdziwe oazy bioróżnorodności – obficie kwitną, przyciągają zapylacze i stanowią bazę pokarmową dla wielu zwierząt. Do tej grupy należą m.in. kozłek bzowy, tojad mocny oraz ostróżka tatrzańska. Pasterstwo a regeneracja ekosystemu Główną przyczyną pozytywnych zmian nie jest klimat, lecz ustąpienie presji gospodarczej. Kluczowym momentem było zaprzestanie intensywnego wypasu owiec, który w latach 40. XX wieku obejmował nawet 30 tysięcy sztuk. Tak ogromna skala pasterstwa prowadziła do degradacji gleby i niszczenia naturalnej roślinności. Obecna dominacja roślin wilgociolubnych to znak, że tatrzańska przyroda naturalnie się regeneruje. Rola Tatrzańskiego Parku Narodowego Także górskie lasy reglowe powoli odzyskują swój pierwotny charakter. Uwalniają się od skutków XIX-wiecznej gospodarki, kiedy to wycinano buczyny na potrzeby hutnictwa, zastępując je monokulturami świerka. Badacze wskazują, że decydującym czynnikiem był utworzenie Tatrzańskiego Parku Narodowego w 1954 roku i wycofanie ingerencji człowieka. Wyniki analiz, opublikowane w prestiżowym „Journal of Ecology” dowodzą, że przypisywanie wszystkich zmian w przyrodzie wyłącznie globalnemu ociepleniu jest błędem, który może prowadzić do niewłaściwych decyzji w ochronie środowiska. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Humus i falafel z kosmosu? Naukowcy wyhodowali ciecierzycę na księżycowej glebie
Naukowcy z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin po raz pierwszy na świecie wyhodowali ciecierzycę w symulowanym księżycowym gruncie. Przełomowe badanie pokazuje, że uprawa roślin na Księżycu może stać się rzeczywistością. Jednak czy zebrane plony są bezpieczne dla zdrowia?
Naukowcy z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin, współpracując z Texas A&M University, przeprowadzili eksperyment, który może zmienić przyszłość załogowych misji kosmicznych. Po raz pierwszy w historii udało się wyhodować i zebrać ciecierzycę w podłożu naśladującym skład księżycowego gruntu (lunar regolith simulant). Badania prowadzono pod kierownictwem Sary Santos, głównej badaczki z Institute for Geophysics na University of Texas oraz Jessiki Atkin, pierwszej autorki publikacji. Ciecierzyca (znana też jako „groch włoski” lub „barani groch”) to bardzo odżywcza roślina strączkowa, uprawiana w basenie Morza Śródziemnego od czasów starożytnych. Zawiera dużo białka. Jej nasiona stanowią bazę takich dań jak hummus czy falafel. Z ciecierzycy można uzyskać mąkę oraz płyn stosowany jako roślinny zamiennik jajek. Jak wyglądał eksperyment? Podłoże użyte przez zespół naukowców zostało przygotowane przez Exolith Labs na bazie próbek księżycowego gruntu przywiezionych przez astronautów misji Apollo. Ten specjalny symulant nie zawiera naturalnych mikroorganizmów ani materii organicznej, które są niezbędne do wzrostu roślin na Ziemi. Zawiera jednak ważne minerały i składniki odżywcze, ale również ciężkie metale, które mogą być toksyczne dla roślin. Do eksperymentu wybrano ciecierzycę odmiany „Myles” ze względu na jej niewielkie rozmiary i odporność na trudne warunki. Te cechy są kluczowe dla misji kosmicznych o ograniczonej przestrzeni. Podłoże wzbogacono wermikompostem – produktem ubocznym wytwarzanym przez dżdżownice, bogatym w mikroelementy i mikrobiom. Wermikompost może być pozyskiwany w zamkniętych ekosystemach kosmicznych z odpadków organicznych, takich jak resztki jedzenia czy tekstylia na bazie bawełny. Kolejnym krokiem było zastosowanie arbuskularnych grzybów mikoryzowych. Grzyby te współżyją z roślinami, wspierając ich wzrost i ograniczając pobieranie toksycznych metali z podłoża. Odkryto, że pojedyncza dawka takich grzybów wystarcza do kolonizacji gleby, co stanowi ogromny atut przy ograniczonych zasobach na Księżycu. Granice kosmicznego rolnictwa Ciecierzyca dała plony, ale tylko w podłożu, w którym udział symulowanego księżycowego gruntu nie przekraczał 75%. Przy wyższych proporcjach rośliny wykazywały objawy stresu i przedwcześnie zamierały. Badacze zaobserwowali, że rośliny zaszczepione grzybami mikoryzowymi przeżywały dłużej niż pozbawione tej symbiozy, co podkreśla znaczenie tych organizmów w ekstremalnych warunkach. Chociaż sam fakt wyhodowania i zebrania plonu w takim środowisku jest przełomowy, pozostaje wiele pytań dotyczących wartości odżywczych zebranej ciecierzycy oraz bezpieczeństwa jej spożycia przez ludzi. Badacze podkreślają, że niezbędne są dalsze analizy, które wykażą, czy w ziarnach nie nagromadziły się toksyczne metale. Jak wskazuje Jessica Atkin z Texas A&M University, wciąż nie wiadomo, czy ciecierzyca uprawiana w takim podłożu spełnia wymagania żywieniowe astronautów. Eksperyment otrzymał wsparcie finansowe z grantu NASA FINESST, co świadczy o ogromnym zainteresowaniu dalszym rozwojem tej technologii. Prace badawcze kontynuowane są na Uniwersytecie Teksańskim w Austin i Texas A&M University. Jeśli kolejne wyniki potwierdzą bezpieczeństwo i wartość odżywczą plonów, uprawa roślin jadalnych w warunkach księżycowych może stać się kluczowym elementem przyszłych misji załogowych. To nie pierwsze osiągnięcie kosmicznego rolnictwa. W ramach eksperymentów naukowcy wcześniej wyhodowali m.in.: koniczynę na marsjańskiej glebie, sałatę, szpinak i paprykę na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Zdaniem uczonych na Marsie można by hodować lucernę. Kandydatem na kosmiczne warzywa są też oczywiście ziemniaki, które odegrały ważną rolę w książce i filmie „Marsjanin”. Źródło: Scientific Reports
Kapsztad ma własne „państwo” roślin. Wyprzedza całe kraje i największe parki narodowe
Na Półwyspie Przylądkowym w RPA rośnie 2785 gatunków roślin – to więcej niż w wielu europejskich krajach. Po 76 latach botanicy zaktualizowali listę i potwierdzili: Kapsztad to centrum światowej bioróżnorodności. Problem w tym, że to zielone bogactwo szybko znika.
Szata roślinna Ziemi nie jest jednorodna – niektóre regiony aż kipią zielenią, inne są jej prawie całkiem pozbawione. Wynika to z milionów lat ewolucji, zmian klimatycznych oraz barier geograficznych. Aby uporządkować tę mozaikę gatunków, nauka wprowadziła system podziału na obszary o podobnej historii i składzie botanicznym. Najważniejszą jednostką jest tzw. państwo florystyczne. A najciekawsze znajduje się w jednym z najbardziej bioróżnorodnych miejsc na Ziemi: w południowej Afryce. Czym jest państwo roślinne? Państwo florystyczne (lub roślinne) to największa jednostka w systemie podziału roślinności na świecie. Obejmuje ono – zwykle ogromne – obszary o wspólnej szacie roślinnej, wynikającej ze wspólnego pochodzenia i historii rozwoju. Fundamentem wyróżnienia danego państwa jest występowanie endemizmu na poziomie całych rodzin i rodzajów roślin. Oznacza to, że określone grupy roślin powstały i występują naturalnie tylko na danym obszarze. Granice państw florystycznych mają często charakter umowny lub nieostry, bo szata roślinna wykazuje tam cechy mieszane. Przykładem takiej strefy przejściowej jest Obszar Saharo-Sindyjski, który łączy cechy flory holarktycznej oraz paleotropikalnej. Globalny podział świata roślin Nauka wyróżnia sześć państw florystycznych, z których każde dzieli się na mniejsze jednostki: podpaństwa, obszary i prowincje. Największym z nich jest Państwo Holarktyczne, obejmujące większość północnej półkuli. Pozostałe to Państwo Neotropikalne (Ameryka Środkowa i Południowa), Paleotropikalne (Afryka i Azja zwrotnikowa), Australijskie oraz Antarktyczne. Ale najciekawsze jest szóste. To najmniejsze pod względem powierzchni, lecz niezwykle bogate Państwo Przylądkowe, obejmujące tylko sam południowy koniuszek Afryki. Pięcioro botaników bada tysiące gatunków Państwo Przylądkowe (Capensis) w RPA i samo miasto Kapsztad, są uznawane za „hotspot” bioróżnorodności. To region wpisany też na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Grupa pięciorga botaników z uniwersytetów w Pretorii i Stellenbosch oraz Narodowego Instytutu Bioróżnorodności RPA podjęła się niedawno karkołomnego i bardzo pracochłonnego zadania: aktualizacji spisu gatunków roślin Półwyspu Przylądkowego. To pierwsza taka aktualizacja od 76 lat. Botanikom udało się ustalić, że na tym niewielkim obszarze występuje aż 2785 gatunków, podgatunków i odmian roślin. Zagrożone bogactwo To bogactwo przewyższa wiele całych krajów w Europie i największe parki narodowe USA. Dzięki nowoczesnym narzędziom, takim jak cyfrowe bazy danych i nauka obywatelska (np. aplikacja iNaturalist), naukowcy stworzyli fundament dla skuteczniejszego zarządzania ochroną przyrody w tym regionie. Dominującą formacją Państwa Przylądkowego jest tzw. fynbos. To odporna na okresowe pożary i susze, szybko rosnąca szata roślinna. Charakteryzuje się unikalnymi rodzinami roślin, takimi jak Bruniaceae, które nie występują nigdzie indziej. Niestety, to bogactwo jest poważnie zagrożone – Kapsztad uznaje się jednocześnie za… światową stolicę wymierania roślin kwiatowych. Główne zagrożenia to: gatunki inwazyjne, utrata siedlisk oraz gaszenie naturalnych pożarów, które są niezbędne do regeneracji fynbosu. Dlatego inicjatywy takie, jak aktualizacja spisu gatunków, są absolutnie kluczowe dla zachowania bioróżnorodności Kapsztadu i Państwa Przylądkowego. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Zaskakujący sojusz: mięta, chili i eukaliptus uderzają w zapalenia setki razy mocniej. Jest jeden warunek
Zioła i przyprawy od wieków są nie tylko elementem kuchni, ale i tradycyjnej medycyny. Zawierają naturalne związki, zdolne do regulowania ścieżek zapalnych w organizmie. Mimo długiej historii stosowania, nauka przez lata borykała się ze zrozumieniem ich działania. Nowe badanie odsłania potężny mechanizm przeciwzapalny.
Głównym powodem sceptycyzmu naukowców był fakt, że w warunkach laboratoryjnych pojedyncze związki roślinne wykazywały działanie tylko w bardzo wysokich stężeniach. Takich ilości ziół i przypraw nikt nie byłby w stanie zjeść. Zespół badawczy pod kierownictwem profesora Gen-ichiro Arimury z Tokyo University of Science postanowił sprawdzić, czy kluczem do skuteczności roślin nie jest działanie pojedynczych substancji, lecz ich synergia. Wyniki okazały się zdumiewające. Przyprawy trafiają do laboratorium Badacze wyszli z założenia, że specyficzne kombinacje związków mogą wywoływać znacznie silniejszy efekt niż każdy z nich stosowany oddzielnie. Do tej pory rzadko udawało się zmierzyć to eksperymentalnie i wyjaśnić na poziomie molekularnym. W badaniu, którego wyniki opublikowano w czasopiśmie „Nutrients”, skupiono się na czterech związkach: mentolu pochodzącym z mięty, 1,8-cyneolu z eukaliptusa, kapsaicynie z papryczek chili, β-eudesmolu znajdującym się w chmielu i imbirze. Przebieg eksperymentu i jego niezwykłe wyniki Doświadczenia przeprowadzono na makrofagach – komórkach układu odpornościowego, które odgrywają centralną rolę w procesach zapalnych. Produkują cytokiny (białka sygnalizacyjne), m.in. białko TNF-α. Aby wywołać stan zapalny, komórki stymulowano bakteryjnym lipopolisacharydem (LPS). Następnie poddano je działaniu badanych związków, zarówno pojedynczo, jak i w różnych, kontrolowanych mieszankach. Wyniki wprawiły naukowców w zdumienie. Choć kapsaicyna okazała się najsilniejszym związkiem działającym samodzielnie, to jej połączenie z mentolem lub 1,8-cyneolem przyniosło zdumiewające rezultaty. Skuteczność przeciwzapalna takich mieszanek wzrosła kilkusetkrotnie w porównaniu do działania każdego z osobna. Badania wykazały, że mentol i 1,8-cyneol wpływają na sygnalizację wapniową w błonach komórkowych. Z kolei kapsaicyna wydaje się tłumić stan zapalny poprzez inną ścieżkę, niezależną od tych kanałów. Zatem synergia nie jest przypadkiem, tylko wynikiem jednoczesnej aktywacji różnych ścieżek sygnałowych w komórkach. Nauka potwierdziła tradycję Odkrycie to dostarcza twardych dowodów naukowych na korzyści płynące z łączenia różnych składników w kuchni. Wyjaśniają one, w jaki sposób niskie dawki substancji roślinnych, możliwe do osiągnięcia w normalnej diecie, mogą wywierać realny wpływ ma zdrowie. Wyniki te mogą otworzyć zupełnie nowe możliwości np. w projektowaniu żywności funkcjonalnej i suplementów czy zapachów o działaniu terapeutycznym. Przy użyciu minimalnych ilości składników aktywnych będą w stanie skutecznie regulować przewlekłe stany zapalne. Przed nami z pewnością jeszcze wiele odkryć synergii między różnymi ziołami i przyprawami. Źródło: Nutrients Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Zrezygnuj z mięsa na kilka tygodni. Twój organizm podziękuje ci szybciej, niż myślisz
Wielki Post dla wielu osób wiąże się z rezygnacją z jedzenia mięsa. Nawet krótka, kilkutygodniowa zmiana diety może przynieść zaskakujące efekty. Ważne jest jednak nie tylko to, z czego rezygnujemy, ale też to, co wybieramy w zamian.
Spis treści: Efekt numer 1: utrata masy ciała i korzyści dla serca Efekt numer 2: zmiany w jelitach Efekt numer 3: układ odpornościowy Zdrowe nawyki Ze względów zdrowotnych, środowiskowych czy etycznych coraz więcej osób decyduje się na rezygnację z mięsa. Co jednak dzieje się z organizmem, gdy z talerza znikają produkty pochodzenia zwierzęcego? Najnowsze badania sugerują, że nawet krótkie okresy bez mięsa – tygodnie, dni, a nawet tylko kilka posiłków – mogą wywołać wyraźne zmiany. A są to między innymi utrata wagi, poprawa zdrowia serca oraz subtelne zmiany w jelitach i układzie odpornościowym. Efekt numer 1: utrata masy ciała i korzyści dla serca Jednym z najbardziej zauważalnych skutków wyeliminowania mięsa jest utrata masy ciała. Wynika ona nie tylko z usunięcia produktów pochodzenia zwierzęcego – chodzi także o to, co zajmuje ich miejsce. Gdy zastępujemy wysokokaloryczne mięso i tłuszcze produktami roślinnymi bogatymi w błonnik (warzywami, strączkami, produktami pełnoziarnistymi, owocami) – spożywamy więcej żywności o mniejszej zawartości kalorii – mówi Matthew Landry, dietetyk i naukowiec zajmujący się zdrowiem na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine. Pokarmy bogate w błonnik wydłużają też czas uczucia sytości, co ogranicza przejadanie się. Trzymiesięczne badanie przeprowadzone w 2018 r., wykazało że osoby, które przeszły na dietę wegetariańską, tracą średnio około 2 kilogramów wagi. Kilka innych badań wykazało, że diety wegetariańskie trwające sześć tygodni lub dłużej, prowadzą do obniżenia ciśnienia krwi, co jest kluczowym czynnikiem zmniejszającym ryzyko chorób serca i udaru mózgu. Efekt ten jest prawdopodobnie powiązany z utratą masy ciała i większym spożyciem mikroelementów takich jak potas i magnez, które pomagają obniżyć ciśnienie krwi – mówi Luigi Fontana, ekspert ds. żywienia na Uniwersytecie w Sydney. Badanie przeprowadzone w zeszłym roku przez Fontanę i jego współpracowników wykazało, że diety wegetariańskie często obniżają również poziom cukru we krwi, zmniejszając ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2. Inne badania wykazały spadek poziomu cholesterolu LDL. To tzw. zły cholesterol występujący w mięsie i produktach mlecznych, który przyczynia się do miażdżycy naczyń krwionośnych i zwiększa ryzyko chorób serca oraz udaru mózgu. Badanie przeprowadzone na 11 parach bliźniąt, przeprowadzone przez Matthew Landry'ego i jego współpracowników z Uniwersytetu Stanforda, wykazało że u osób przestrzegających diety wegańskiej, po czterech tygodniach poziom cholesterolu LDL spadł do optymalnej wartości, czyli poniżej 100 miligramów na decylitr. Nawet u tych uczestników, którzy mieli zdrowy poziom LDL, spadek był nadal zauważalny. Efekt numer 2: zmiany w jelitach Przejście na dietę roślinną może także zmienić gatunkowy skład bakterii żyjących w naszych jelitach. U „świeżych” wegetarian występuje zwykle znaczący wzrost ilości bakterii specjalizujących się w rozkładaniu błonnika i spadek tych zajmujących się białkami zwierzęcymi, wyjaśnia Veronica Witte, neurobiolożka z niemieckiego Instytutu Nauk o Człowieku i Mózgu im. Maxa Plancka oraz Centrum Medycznego Uniwersytetu w Lipsku. Przeprowadzone w 2014 r. badanie kału osób które przeszły na wegetarianizm, wykazało że skład bakterii jelitowych uległ zmianie już po kilku dniach – mówi Witte. Wstępne dane z badania bliźniąt na Uniwersytecie Stanforda wykazały, że liczba bakterii Bilophila wadsworthia, która ma zdolność do rozkładania określonych białek zwierzęcych i jest prawdopodobnie czynnikiem prozapalnym, zmniejszyła się u osób, które przeszły na weganizm. Współautor badania, mikrobiolog Matthew Carter mówi: „Wydaje się, że obecność B. wadsworthia w mikroflorze jelitowej w dużych ilościach może powodować problemy, a jednym ze sposobów pozbycia się tej bakterii jest przejście na dietę wegańską”. Naukowcy wciąż badają potencjalne korzyści płynące z obecności bakterii fermentujących błonnik oraz szkodliwe działanie bakterii przetwarzających białka zwierzęce. Veronica Witte bada też, czy zmiany w mikrobiocie jelitowej wpływają na mózg i kształtują apetyt. Twierdzi jednak, że ​​potrzebujemy więcej badań, aby naprawdę wykazać, że drobnoustroje mają tu znaczenie. Efekt numer 3: układ odpornościowy Naukowcy sugerują, że dieta roślinna może wpływać też na układ odpornościowy. W badaniu z 2024 r. zaobserwowano, że u osób na dwutygodniowej diecie wegańskiej podwyższa się aktywność części układu odpornościowego, biorącej udział w obronie przed wirusami. Ponadto wspomniane badanie bliźniąt wykazało spadek poziomu cytokin u osób na diecie wegetariańskiej. To białka sygnalizacyjne, koordynujące odpowiedź immunologiczną. – To było niesamowite, zobaczyć tak uderzające zmiany w układzie odpornościowym już po kilku tygodniach – mówi Matthew Carter. Jednak długoterminowe konsekwencje stosowania diet roślinnych i wegetariańskich pozostają niejasne. Nie ma jednoznacznej odpowiedzi napytanie, czy rezygnacja z mięsa jest absolutnie konieczna, by zaistniały te korzystne zmiany. Badania osób na diecie śródziemnomorskiej – obejmującej dużą ilość warzyw, produktów pełnoziarnistych, fasoli oraz mięsa i ryb do dwóch razy w tygodniu – wykazują podobne korzyści do diety ściśle wegańskiej. – Jeśli raz w tygodniu jesz niewielką ilość mięsa, czy szkodzi to zdrowiu? Odpowiedź brzmi: nie wiemy – stwierdza Luigi Fontana. Zdrowe nawyki Chociaż dieta wegańska i wegetariańska skutkuje korzyściami zdrowotnymi, Fontana podkreśla, że ​​zależą one od mądrych wyborów żywieniowych, a nie tylko od rezygnacji z mięsa. Zamiana mięsa na duże ilości przetworzonej żywności, takiej jak wegańskie mrożone dania z makaronu, słodkie przekąski, chipsy lub ultraprzetworzone substytuty mięsa, może być szkodliwa. – Możesz być wegetarianinem i być tak samo, a nawet bardziej niezdrowym, niż osoba na typowej zachodniej diecie – mówi Fontana. Chociaż w kilkumiesięcznej perspektywie niedobory składników odżywczych nie są dużym problemem dla osób rezygnujących z mięsa, sprawa się komplikuje gdy taka dieta trwa dłużej. W żywności pochodzenia roślinnego jest mało niektórych kluczowych dla zdrowia składników, takich jak witamina B12, żelazo, cynk, wapń i kwasy tłuszczowe omega-3. Chociaż wiele z nich znajdziemy w różnorodnych produktach roślinnych, takich jak tofu i soczewica. Landry sugeruje, że weganie powinni rozważyć przyjmowanie suplementów witaminy B12 i witaminy D. Początkującym wegetarianom i weganom Landry zaleca stopniową zmianę diety i eksperymentowanie z nową żywnością i przepisami. – Wykorzystaj to jako świetną okazję, aby naprawdę poznać swoje podniebienie i spróbować smaków z całego świata – mówi. Źródło: National Geographic Opracowała: Magdalena Rudzka
Te drzewa w Dolomitach miały przewidzieć zaćmienie Słońca. Prawda okazała się jednak inna
Międzynarodowy zespół naukowców podważa sensacyjne twierdzenia o zdolnościach drzew do przewidywania zaćmienia. Badacze ujawniają, że synchronizacja aktywności elektrycznej świerków była skutkiem lokalnej burzy, a nie „leśnej telepatii”.
W 2025 roku zespół naukowców z Włoch, Wielkiej Brytanii, Hiszpanii i Australii, kierowany przez prof. Alessandro Chiolerio z Italian Institute of Technology i University of the West of England, opublikował badanie sugerujące, że świerki w Dolomitach potrafią przewidzieć zaćmienie Słońca. W pracy opublikowanej w czasopiśmie „Royal Society Open Science” autorzy twierdzili, że 14 godzin przed częściowym zaćmieniem słońca nad Dolomitami świerki wykazywały zsynchronizowany wzrost aktywności bioelektrycznej. Badacze odczytali to jako oznakę „leśnej inteligencji”. Wskazywali, że drzewa zachowywały się jak jeden organizm, komunikując się ze sobą i wspólnie przygotowując na nadchodzące zjawisko. Szczególnie podkreślano, że starsze drzewa wykazywały silniejszą reakcję, co miało sugerować, że posiadają one „pamięć” poprzednich zaćmień i przekazują wiedzę młodszym. Co naprawdę spowodowało synchronizację drzew w Dolomitach? Te kontrowersyjne tezy nie wytrzymały jednak zderzenia z naukową krytyką. W czasopiśmie „Trends in Plant Science” właśnie opublikowano artykuł autorstwa prof. Ariela Novoplansky’ego z Ben-Gurion University of the Negev i jego zespołu. Nowa praca całkowicie podważa wcześniejsze twierdzenia. Badacze przedstawili dowody, że obserwowana synchronizacja aktywności elektrycznej była wynikiem lokalnej burzy z piorunami, która miała miejsce dokładnie w czasie wzmożonej reakcji drzew. Według prof. Novoplansky’ego, zamiast odwoływać się do egzotycznych i niesprawdzonych teorii, należy brać pod uwagę dobrze znane czynniki środowiskowe. To klasyczny przykład tzw. brzytwy Ockhama. „Zamiast rozważać proste, dobrze udokumentowane czynniki, takie jak intensywna burza z piorunami w pobliżu miejsca badań, autorzy poszli w stronę atrakcyjnej narracji, że drzewa przygotowywały się na zaćmienie” – stwierdził uczony w artykule. Dlaczego teoria o „leśnej inteligencji” została odrzucona? Naukowcy obalający teorię zespołu prof. Chiolerio wskazali na wiele luk metodologicznych. Przede wszystkim przypomnieli, że każde zaćmienie jest inne – różni się lokalizacją, wielkością i czasem trwania. Świerki w Dolomitach nie miałyby zatem możliwości „uczenia się” poprzednich zaćmień i przewidywania kolejnych na podstawie przeszłych doświadczeń. Ponadto zmiany grawitacyjne związane z zaćmieniem Słońca są zbyt subtelne i nie różnią się znacząco od tych występujących np. podczas nowiu Księżyca. Rośliny potrafią reagować na zmiany warunków środowiskowych, a nawet przewidywać i przygotowywać się na zagrożenia, np. przyszłą konkurencję ze strony obecnie nieszkodliwych sąsiadów. Jednak zaćmienie Słońca nie stanowiło dla świerków żadnego problemu. „Światło było tylko o około 10,5% słabsze przez raptem dwie godziny. Większe zmiany powodują zwykłe chmury, często przechodzące nad Dolomitami” – mówi prof. Novoplansky. Kolejnym istotnym zarzutem była bardzo mała próba badawcza w pracy prof. Chiolerio – jedynie trzy żywe drzewa i pięć pniaków. Tak ograniczona liczba obserwacji nie pozwala na wyciąganie szeroko zakrojonych wniosków na temat zachowania całego ekosystemu. Prof. Novoplansky podkreślił, że „aktywność elektryczna drzew jest rzeczywistym zjawiskiem, ale nadal pozostaje dziedziną w początkowej fazie badań”. Wskazał też, że przypisywanie drzewom zdolności pamięci, przewidywania i komunikacji na podstawie samych korelacji bez udowodnionych mechanizmów jest nieuzasadnione. Jakie konsekwencje niesie promowanie pseudonauki? Według autorów nowego artykułu, publikowanie i popularyzowanie takich wniosków bez solidnych dowodów może prowadzić do szkodliwego zamieszania wśród społeczeństwa. Ułatwia to rozwój pseudonauki i podważa zaufanie do rzetelnych badań naukowych. Prof. Novoplansky stwierdził, że „las jest wystarczająco cudowny, by nie trzeba było wymyślać irracjonalnych, choć atrakcyjnych opowieści o przewidywaniu czy komunikacji między drzewami opartych jedynie na korelacji”. Źródła: Royal Society Open Science, Trends in Plant Science
Botaniczna „armia” u bram Arktyki. 2500 gatunków gotowych do inwazji
Obce rośliny coraz śmielej zbliżają się do jednego z najbardziej surowych regionów świata. Arktyka ociepla się szybciej niż reszta planety, co otwiera nowe możliwości dla gatunków, które wcześniej nie miały tam szans. Badacze wskazują tysiące potencjalnych „najeźdźców”. Konsekwencje mogą być nieodwracalne.
Arktyka to obszar wokół bieguna północnego, który tradycyjnie definiuje się jako krainę ekstremalnego zimna i krótkiego lata. Przez tysiące lat ten region był jak niedostępna forteca dla licznych gatunków roślin z południa. Tylko najbardziej wytrzymałe, rodzime gatunki potrafiły tam przetrwać. Sytuacja z obcymi gatunkami była stabilna, ponieważ mróz skutecznie eliminował wszelkich „gości”. Dzisiaj te „mury” zaczynają pękać pod wpływem zmian klimatu. Arktyka ociepla się szybciej niż reszta świata, co sprawia, że gatunki, które wcześniej nie miałyby tam szans, teraz zaczynają się rozgaszczać. Cyfrowy radar przepowie przyszłość Jak sprawdzić, co zagraża tak ogromnemu regionowi, zanim dojdzie do ekologicznej katastrofy? Naukowcy z Norweskiego Uniwersytetu Nauki i Technologii (NTNU) postanowili przeprowadzić tzw. skanowanie horyzontu. To metoda przypominająca użycie cyfrowego radaru, który ma wyłapać potencjalnych najeźdźców, zanim zdążą się osiedlić. W skrócie: przeszukali oni bazy danych obejmujące 51 milionów roślin na świecie. Do szczegółowej analizy wybrali 14 000 gatunków skłonnych do ekspansji. Naukowcy sprawdzili, które z tych roślin pasują do obecnego i przyszłego klimatu Arktyki. Wnioski opublikowano właśnie na łamach czasopisma „Neobiota”. Ilu jest „najeźdźców” u bram? Wyniki tego śledztwa są alarmujące dla ekosystemu. Z analiz badaczy wynika, że ponad 2500 gatunków mogłoby dziś przeżyć na dalekiej północy. Jeśli tylko te nasiona tam trafią, prawdopodobnie wykiełkują i przeżyją. Eksperci wyznaczyli także „gorące punkty” inwazji. Teorię opartą o modele teoretyczne potwierdzili, znajdując inwazyjne, kwitnące rośliny podczas wypraw terenowych. Pasażerowie na gapę W jaki sposób mogą rozprzestrzeniać się w Arktyce nieznane do tej pory rośliny? Głównym środkiem transportu dla nich jest sam człowiek. Nasiona podróżują jako pasażerowie na gapę przyklejone do ubrań, sprzętu naukowego lub podeszew butów turystów. – Nasze wyniki pokazują, że gatunki obce z praktycznie całego świata mogą znaleźć niszę w Arktyce. A biorąc pod uwagę obecną aktywność człowieka w tym rejonie, istnieje wiele możliwości, by się tam dostały – komentuje współautorka badania prof. Kristine Bakke Westergaard z Norweskiego Uniwersytetu Naukowo-Technicznego (NTNU). Najbardziej zagrożonym obszarem okazała się północna Norwegia. To tam znajduje się „hotspot”, czyli miejsce, gdzie warunki dla obcych roślin są obecnie najlepsze. Jednak nawet odległy Svalbard nie jest bezpieczny – badanie wykazało, że aż 86 obcych gatunków mogłoby tam teraz egzystować. Gatunki te działają jak agresywni lokatorzy. Zajmują przestrzeń, zabierają światło i składniki odżywcze rodzimym roślinom. Przyszłość Arktyki. Wyścig z czasem Jaka przyszłość czeka Arktykę pod wpływem zmian klimatu? Jeśli ludzie nie podejmą działań, kraina lodu może zamienić się w obszar z różnymi gatunkami roślin i stracić status miejsca unikatowego pod tym względem. Naukowcy ostrzegają, że walka z gatunkami inwazyjnymi, gdy już się zadomowią, jest niezwykle trudna i droga. Dlatego tak ważne są nowe narzędzia analityczne opracowane przez zespół z NTNU. Pomagają one komitetom eksperckim szybciej oceniać ryzyko i wskazywać, które rośliny należy zatrzymać u bram. Źródło: Neobiota Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Skąd rośliny wiedzą czym jest zima? Mają ukrytą „pamięć”, która pozwala im zakwitnąć w idealnym momencie
Większość roślin kwitnie dopiero wiosną, po długim okresie chłodu. Skąd jednak tak właściwie wiedzą, że chłód się kończy i nadszedł czas wzrostu? Naukowcy uważają, że rośliny mogą „pamiętać” zimę w swoich komórkach. Do tej pory trudno było to jednak udowodnić.
Naukowcy z Uniwersytetu w Yorku opracowali nowatorski mikroskop, który ujawnił niewidoczną do tej pory „pamięć zimy” ukrytą w komórkach roślin. Dzięki temu umieją one odpowiednio zareagować na nadejście wiosny, a my lepiej rozumiemy ten proces oraz możemy skuteczniej dbać o ogrody i uprawy. Niezwykły mikroskop, który pozwala zajrzeć w głąb roślin Przełomowa technologia mikroskopowa nazwana „SlimVar” działa jak ultraczuła kamera zdolna do śledzenia pojedynczych cząsteczek aż do głębokości 30 mikrometrów w korzeniach roślin. Jest to znaczące osiągnięcie, ponieważ tradycyjne mikroskopy nie są w stanie przeniknąć tak głęboko ze względu na rozpraszanie światła. SlimVar wykorzystuje zmienny kąt padania światła i zaawansowane przetwarzanie komputerowe, by „przebić się” przez rozmycie optyczne i zobaczyć ruchy cząsteczek w czasie rzeczywistym. Dzięki tej innowacji naukowcy po raz pierwszy mogli obserwować, jak rośliny „pamiętają” na poziomie molekularnym. „Cała naprzód – rozpocząć kwitnienie” – Udało nam się zaobserwować dwa białka, VIN3 i VRN5, które pomagają roślinom wyłączyć gen blokujący kwitnienie. Są one swoistymi miniaturowymi „hubami pamięci”, które pozwalają roślinom zapamiętać zimę i uruchomić mechanizm kwitnienia po ustaniu mrozów – tłumaczy prof. Mark Leake z Wydziału Biologii na Uniwersytecie w Yorku. W niskich temperaturach białka te gromadzą się w jądrze komórkowym roślin, tworząc trwałe skupiska wokół genu odpowiadającego za kwitnienie. Te skupiska nie rozpadają się nawet po ociepleniu – zamiast tego utrzymują się, chociaż nieco zmniejszają swoją objętość. Pełnią tym sposobem funkcję zapisu historii środowiska rośliny. Czy rośliny naprawdę pamiętają zimę? Poprzez skupiska białek VIN3 i VRN5 rośliny są w stanie „odczytać” swoje środowisko i odpowiednio na nie reagować. Otwiera to nowe możliwości badania tego, jak rośliny dostosowują się do stresów środowiskowych – np. suszy czy zmian temperatury. To szczególnie istotne w kontekście globalnych zmian klimatycznych, które zaburzają tradycyjne cykle sezonowe. Może to wpłynąć na przyszłość rolnictwa: pomóc hodowcom stworzyć odmiany roślin o lepszej „pamięci” i bardziej przystosowane do niestabilnych warunków klimatycznych. Dzięki technologii SlimVar możliwe jest teraz także badanie molekularnych procesów w grubszych tkankach roślinnych, co wcześniej było prawie niemożliwe. Czego jeszcze nie wiemy o ich zdolnościach adaptacyjnych? Źródło: University of York Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Śnieg działa nie tylko jak magazyn wody – także jako „kołderka” dla roślin. Bardzo go potrzebujemy
Przez ostatnie tygodnie z wielu stron da się usłyszeć narzekania: a to na odśnieżanie samochodów, a to na pokryte puchem drogi czy na zaspy, przez które trzeba przedzierać się w drodze na przystanek. Nie wszyscy jednak wiedzą, że to bezśnieżne zimy są poważnym zagrożeniem dla roślin, a obecność śniegu powinna nas cieszyć.
Prof. Zuzanna Sawinska z Wydziału Rolnictwa, Ogrodnictwa i Biotechnologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu przypomina, że obecność śniegu to nie tylko element zimowego krajobrazu, ale przede wszystkim niezbędny czynnik wpływający na funkcjonowanie środowiska i rolnictwa. Pokrywa śnieżna pełni wiele ważnych funkcji. Dlaczego brak śniegu zimą jest tak niebezpieczny dla roślin? To jak spanie bez pościeli Badaczka ostrzega, że brak śniegu zimą znacząco zwiększa ryzyko wymarznięcia roślin. Pokrywa śnieżna jest jednym z najskuteczniejszych naturalnych izolatorów, które chronią przed niską temperaturą. Nawet 5-centymetrowa warstwa śniegu jest w stanie uchronić rośliny przed temperaturą sięgającą minus 15 stopni Celsjusza. A w 2026 roku boleśnie przekonujemy się, że taka też się zdarza. Gruba warstwa śniegu ogranicza wahania temperatury przy powierzchni ziemi, chroniąc rośliny przed szokiem termicznym i uszkodzeniami powodowanymi przez mróz. Rośliny uprawne, takie jak zboża ozime czy rzepak, są szczególnie wrażliwe na silne mrozy, jeśli nie chroni ich śnieg. W latach, w których zimą jest bardzo chłodno, ale brakuje śniegu, w uprawach występują bolesne dla rolników straty. Co zmieniło się w polskich zimach od lat 80.? Sawinska przedstawiła dane, z których wynika, że w latach 80. XX wieku średnia grubość pokrywy śnieżnej w Polsce wynosiła 15–25 cm, a śnieg utrzymywał się od połowy listopada do końca stycznia lub nawet początku lutego. W latach 90. nastąpił wyraźny spadek – pokrywa śnieżna miała już tylko 7–10 cm grubości, a jej obecność ograniczała się głównie do stycznia. Od końca lat 90. obserwuje się coraz więcej zim bez śniegu, w czasu których średnia dobowa temperatura często nie spada nawet poniżej zera. Oznacza to nie tylko brak ochrony przed mrozem, ale także zaburzenie naturalnego cyklu wegetacyjnego roślin. Jak to wygląda teraz? Prof. Sawinska wskazuje, ze obecnie trudno obliczyć średnią grubość pokrywy śnieżnej w naszym kraju. W trakcie zim mamy tak naprawdę pojedyncze tygodnie z opadami śniegu, a dodatkowo są one zróżnicowane w poszczególnych regionach Polski. Śnieg dostarcza także wodę do gleby Śnieg to nie tylko kołderka, ale także ważny zasób wodny. Woda pochodząca z topniejącego śniegu zasila glebę, ale tylko pod warunkiem, że topnienie zachodzi stopniowo. Gdy śnieg topnieje szybko lub spada na zamarzniętą glebę, większość wody spływa po powierzchni do rzek – powodując np. powodzie – zamiast wsiąkać w ziemię. Czy rośliny poradzą sobie bez śniegu? – Rośliny się dostosowują – mówi PAP prof. Sawinska. – Poradzą sobie bez śniegu, choć zagrożeniem są dla nich bardzo duże mrozy w czasie bezśnieżnej zimy. Gdy mamy temperatury sięgające w grudniu 10 stopni powyżej zera, to i tak nie możemy mówić o wegetacji roślin, a jednocześnie nie hartują się one do niskich temperatur. Jeżeli po tak ciepłych dniach temperatura spadnie do minus 10 czy minus 15 stopni, tak jak np. w 2012 i 2017 r., wymarznie bardzo dużo ozimin. Śnieg to naturalna, równomierna warstwa izolacyjna, której nie da się w pełni zastąpić innymi środkami. Chociaż można wykorzystywać agrowłókninę czy poplony, to jednak widok przykrywającego naturę białego puchu powinien nas szczególnie cieszyć. Pomyślmy o tym, gdy następnym razem będziemy przedzierać się przez zaspy i psioczyć pod nosem. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Naukowcy odkryli „roślinę kosmitę”. Nie pasuje do żadnego znanego gatunku na Ziemi
Najnowsze analizy skamieniałości sprzed 47 milionów lat wprawiły badaczy w osłupienie. Okazało się, że tajemnicza roślina nie posiada żadnych krewnych wśród gatunków żyjących obecnie ani wymarłych.
Spis treści: Co jeszcze znaleziono w okolicy opuszczonego miasteczka? Gdzie natrafiono na nowych przedstawicieli gatunku z Utah? „Roślina kosmita” – co na pewno o niej wiemy? Miasteczko Rainbow w stanie Utah istniało tylko 27 lat. W okresie swojej świetności, w latach 30. XX wieku, składało się z kilkudziesięciu drewnianych domów stojących po dwóch stronach prostej drogi. Miało własną szkołę i stację kolejową. To właśnie dzięki niej do odbiorców trafiał asfaltyt, osadowa skała wydobywana w kopalniach otaczających Rainbow. W 1937 roku kopalnie w Rainbow zamknięto, a wydobycie asfaltytu przeniesiono do pobliskiej Bonanzy. Górnicze miasteczko przestało istnieć. Dzisiaj interesują się nim głównie paleolodzy. Rainbow znajduje się niedaleko rozległej formacji geologicznej Green River, jednego z najważniejszych miejsc zawierających skamieniałości z epoki eocenu (czyli z okresu między 56 a 34 mln lat temu). Najistotniejsze naukowo znalezisko pochodzące z Green River Formation to bez wątpienia szczątki najstarszego znanego latającego ssaka. Był nim nietoperz z gatunku Icaronycteris index. Zachował się nie tylko jego szkielet, ale też chrząstki, błony oraz cała zawartość przewodu pokarmowego. Nietoperz ten żył około 52 miliony lat temu. Co jeszcze znaleziono w okolicy opuszczonego miasteczka? Green River Formation okazało się miejscem wyjątkowo bogatym w różnego rodzaju skamieniałości. Odkrywano tam nie tylko szczątki kręgowców i bezkręgowców, ale również roślin. Trzy lata po wyjątkowym nietoperzu paleobotanicy pracujący w pobliżu Rainbow znaleźli skamieniałość liści nieznanej rośliny. Było to w 1969 roku. Same liście nie pozwalały wyciągnąć bardzo zaawansowanych wniosków na temat odkrytego gatunku. Naukowcy nazwali go Othniophyton elongatum, co można przetłumaczyć jako „roślina-kosmita”. Analiza unerwienia liści naprowadziła jednak badaczy na pewien trop. Ponieważ przypominały liście gatunków należących do istniejącej współcześnie rodziny araliowatych (Araliaceae), uznano, że „kosmita” to przedstawiciel właśnie tej grupy. Gdzie natrafiono na nowych przedstawicieli gatunku z Utah? Od strony naukowej sprawa Othniophyton elongatum wydawała się zamknięta. I pewnie taka by pozostała, gdyby nie Steven Manchester, kurator działu paleobotaniki Muzeum Historii Naturalnej Florydy i specjalista od znaleziska z Utah. Pewnego razu, w czasie oglądania zbiorów paleobotanicznych znajdujących się w Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, Manchester zauważył bardzo dobrze zachowane szczątki nieznanej rośliny. Jak się dowiedział, pochodziły z tych samych okolic, gdzie kilkadziesiąt lat wcześniej znaleziono Othniophyton elongatum. Szczegółowa analiza wykazała, że zarówno skamieniałości z Utah, jak i te, które znajdowały się w Berkeley, to ta sama roślina. Jednak skamieniałości przechowywane na Uniwersytecie Kalifornijskim były znacznie bogatsze: zawierały nie tylko liście, ale również zdrewniałe łodygi oraz owoce. A to pozwoliło zrewidować hipotezę, że dawno wymarła roślina jest spokrewniona z araliowatymi (czyli m.in. z żeń-szeniem i bluszczem). Roślina kosmita – co na pewno o niej wiemy? Czasopismo „Annals of Botany” Manchester przedstawia wyniki badań obu skamieniałości „kosmity”. Wnioski, jakie z nich płyną, są zaskakujące. Naukowcy nie znaleźli żadnych roślin spokrewnionych z Othniophyton elongatum. Ani wśród 400 rodzin roślin kwitnących, jakie obecnie występują na Ziemi, ani wśród roślin wymarłych. Owoce wykluczyły, że gatunek ten mógł należeć do traw albo magnolii. Kwiaty z kolei przypominały kwiaty niektórych współczesnych roślin, jednak bliższe pokrewieństwo z nimi wykluczyły inne cechy. To nie koniec niespodzianek. Obecnie paleobotanicy dysponują znacznie bardziej zaawansowanymi instrumentami i metodami badawczymi niż 50 lat temu. Przeprowadzili więc badania mikroskopowe skamieniałości oraz analizy z użyciem sztucznej inteligencji. Tak udało się ustalić, że mimo iż roślina już owocowała, nadal zachowała pręciki, męski organ rozrodczy. – Zwykle pręciki opadają w miarę rozwoju owocu. A ta roślina wydaje się niezwykła, ponieważ zachowuje pręciki w momencie, gdy ma dojrzałe owoce z nasionami gotowymi do rozsiania. Nie widzieliśmy tego u współczesnych gatunków – mówi Manchester. To nie koniec nietypowych cech O. elongatum. – Ta skamielina jest rzadka, ponieważ ma gałązkę z dołączonymi do niej owocami i liśćmi. Zwykle występują one oddzielnie – mówi Steven Manchester. Jak widać, badania przyniosły więcej pytań niż odpowiedzi. Nie ma wątpliwości do jednego – „roślina kosmita” w pełni zasługuje na swoją nazwę. Źródła: Annals of Botany, phys.org, UC Berkeley Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Badania archeologiczne podważają dietę paleo. „Przetworzoną” żywność roślinną jemy już od bardzo dawna
Wielu zwolenników tzw. diety paleo wierzy, że opiera się ona na wiernym odwzorowaniu jadłospisu naszych paleolitycznych przodków – mieli oni rzekomo preferować mięso i unikać „przetworzonych” produktów roślinnych. Ale najnowsze badania archeologiczne chyba właśnie pogrzebały ich teorię.
Ludzie ewoluowali przez tysiące lat, a jedną z części naszego globalnego sukcesu było stanie się naprawdę elastycznymi konsumentami – jesteśmy w stanie czerpać węglowodany i tłuszcze zarówno ze źródeł roślinnych, jak i zwierzęcych. Nowe badania archeologiczne opublikowane w czasopiśmie „Journal of Archeological Research” ujawniają, że wczesnym ludziom z epoki kamienia daleko było jednak do paleolitycznych mięsożerców, jak niektórzy próbują ich przedstawiać. A pożywali oni szeroką gamę pokarmów roślinnych, które sprytnie „przetwarzali”. Czy powinniśmy zrewidować pogląd na dietę paleo? Przetwarzanie i spożywanie roślin przez ludzi epoki kamienia Dieta paleo, w jej popularnym współczesnym rozumieniu, kładzie nacisk na mięso i ogranicza spożycie produktów roślinnych, co według jej zwolenników ma być zdrowsze, bo lepiej przystosowane do naszej ewolucji. Jednak badania archeologiczne prowadzone w ostatnich latach wyraźnie pokazują, że nasi przodkowie byli niezwykle elastyczni pod względem wyboru pokarmów. Badacze wykazują, że już setki tysięcy lat temu ludzie nie tylko zbierali, ale i aktywnie przetwarzali rozmaite produkty roślinne: od dzikich zbóż, przez bulwy, orzechy czy pestki. Przetwarzanie to obejmowało między innymi mielenie, gotowanie oraz usuwanie toksyn, co pozwalało na pozyskiwanie większej ilości kalorii oraz składników odżywczych. – Często rozmawiamy o użytkowaniu roślin tak, jakby nabrało ono znaczenia dopiero wraz z pojawieniem się rolnictwa – zaznacza dr Anna Florin, jedna z autorek badania. Zwraca ona uwagę, że odkrycia archeologiczne z całego świata dowodzą przetwarzania „dzikiej” żywności roślinnej już tysiące lat przed rozwojem upraw. Mit mięsożernego człowieka pierwotnego Archeologiczne analizy kamienia nazębnego z jaskini Qesem (Izrael, 400–300 tys. lat temu) wykazały obecność mikroskopijnych granulek skrobi. Pochodziły one między innymi z dzikich migdałów i lilii wodnej, a także orzechów piniowych bogatych w wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Skrobia odgrywała ważną rolę w dostarczaniu energii, kluczowej dla rozwoju dużego mózgu ludzkiego. Według naukowców przetwarzanie roślin (np. gotowanie bulw) ułatwiało przeżycie w różnorodnych środowiskach. Na wielu stanowiskach archeologicznych, zarówno w Europie, jak i w Azji, odkryto narzędzia służące do rozdrabniania, kruszenia i mielenia roślin. Znaleziska z Ohalo II czy stanowisk na Bliskim Wschodzie potwierdzają, że nasi przodkowie używali kamiennych żaren do produkcji mąki z dzikich zbóż już ponad 23 tysiące lat temu. Te technologiczne innowacje znacznie zwiększyły dostępność i wartość energetyczną pożywienia. Porównanie diety człowieka pierwotnego i współczesnej diety paleo Współczesna dieta paleo, promowana przez wielu zwolenników zdrowego odżywiania (a przynajmniej tak im się wydaje), zazwyczaj eliminuje zboża, rośliny strączkowe oraz produkty przetworzone. Tymczasem dowody archeologiczne wskazują, że już w paleolicie człowiek wykorzystywał przetworzone produkty roślinne – nie tylko spożywał je, ale także poddawał obróbce cieplnej i mechanicznej. To podważa ideę, jakoby naturalna dieta człowieka była głównie oparta na mięsie. Szeroki wachlarz wykorzystywanych pokarmów był raczej regułą niż wyjątkiem. W codziennym menu paleolitycznych społeczności znajdowały się zarówno mięso dużych zwierząt (np. mamuty w Ameryce Północnej), jak i liczne gatunki roślin, owoce, nasiona czy orzechy. Analizy naukowe pokazują, że to właśnie elastyczność w wyborze pokarmów była kluczowa dla przetrwania. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe z orzechów i nasion uzupełniały białko zwierzęce, zapewniając zbilansowaną dietę. To elastyczność żywieniowa pozwoliła człowiekowi opanować niemal wszystkie kontynenty. Źródło: Journal of Archeological Research, National Library of Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.