Jajka, które stały się legendą: opowieść o luksusie, sztuce i sekretach Fabergé
Jajo Fabergé od ponad wieku fascynuje kolekcjonerów, historyków i miłośników sztuki na całym świecie. Te misternie wykonane dzieła jubilerskie łączą w sobie luksus, kunszt i tajemnicę. Nic więc dziwnego, że cena jaj Fabergé osiąga na aukcjach zawrotne kwoty. Za każdym z nich stoi jednak nie tylko wartość materialna, lecz także historia rosyjskiego dworu, rewolucyjnych zawirowań i spektakularnych odkryć dokonywanych po latach.
Spis treści: Historia jajek Fabergé i zaginione dzieła Ile jest jaj Fabergé? Rekordowe ceny dzieł Fabergé Spadkobiercy marki Fabergé Jajka Fabergé wykonywano głównie z złota, srebra, emalii, kamieni szlachetnych i masy perłowej. Każde jajko było projektowane indywidualnie. Zdobienia inspirowane były wydarzeniami historycznymi, tradycją rodzinną Romanowów oraz symboliką religijną, a w jego wnętrzu zawsze ukrywano niespodziankę, która nadawała całości osobisty i często sentymentalny charakter. Carskie jajka Fabergé były wykonywane dla rodziny Romanowów w pracowni nadwornego jubilera w latach 1885–1917. Pierwsze z nich, znane jako Jajko z kurką, zapoczątkowało prawdziwą modę wśród arystokracji. Jajka Fabergé nie są jedynie luksusowymi ozdobami – stanowią też źródło wiedzy o sztuce, historii Rosji oraz technikach jubilerskich z przełomu XIX i XX wieku. Ich wartość nie wynika tylko z materiałów, ale przede wszystkim z precyzji wykonania i artystycznej oryginalności. Historia jajek Fabergé i zaginione dzieła W latach 1885–1894 jaja Fabergé zamawiał car Aleksander III, który wręczał je jako świąteczny dar swojej żonie, Marii Fiodorownie. Po jego śmierci tradycję tę przejął jego syn, Mikołaj II. W okresie 1895–1917 każdego roku powstawały dwa jaja – jedno przeznaczone dla żony cara, Aleksandry Fiodorowny, drugie dla owdowiałej Marii Fiodorowny. Wyjątek stanowiły lata 1904–1905, gdy w obliczu wojny rosyjsko–japońskiej dwór zrezygnował z zamówień. Tradycja nie została też zachowana w 1917 roku, kiedy przygotowane jajka wskutek rewolucji nie zostały przekazane carowi. Choć nazwisko Fabergé stało się synonimem tych luksusowych arcydzieł, sam Peter Carl Fabergé nie projektował ich osobiście. Koncepcje powstawały w jego pracowni, tworzone przez wybitnych złotników i projektantów zatrudnionych w firmie. Każdy projekt musiał jednak uzyskać jego akceptację – to on nadawał ostateczny kształt wizji artystycznej, podejmował kluczowe decyzje estetyczne i odpowiadał za poziom wykonania. Jego rola przypominała raczej dyrektora artystycznego i strażnika jakości niż pojedynczego rzemieślnika, co w dużej mierze tłumaczy spójność stylu i niezwykły prestiż wszystkich dzieł sygnowanych nazwiskiem Fabergé. Do najbardziej znanych należą: Jajko Koronacyjne (1897) – wykonane dla Aleksandry Fiodorownej, wewnątrz jajka znajdowała się miniaturowa kareta koronacyjna, Jajko Kolei Transsyberyjskiej (1900) – upamiętniające otwarcie nowej linii kolejowej w Rosji, Jajko Zimowe (1913) – uważane dziś za jedno z najbardziej luksusowych jaj Fabergé. Poza carskimi zamówieniami w pracowni Fabergé powstały także dzieła dla prywatnych kolekcjonerów. Wśród nich były jaja zamówione przez Aleksandra Kelcha (1898–1904), rodzinę Rothschildów (1902) czy Emanuela Nobla (1914). Wszystkie prywatne projekty dorównują carskim pod względem kunsztu i unikatowości. Ile jest jaj Fabergé? Powstały łącznie 52 jaja Fabergé przeznaczone dla rodziny Romanowów. Do naszych czasów zachowały się 42 carskie egzemplarze. Pozostałe uznaje się za zaginione lub zniszczone w burzliwym okresie rewolucji i późniejszych przetasowań własnościowych. Łączna liczba znanych jaj Fabergé – zarówno carskich, jak i wykonanych na zamówienia prywatne – wynosi około 70. Część z nich znajduje się dziś w rękach prywatnych kolekcjonerów, inne można podziwiać w renomowanych muzeach i fundacjach na całym świecie. Dlaczego zaginione jajka Fabergé wciąż fascynują? Zaginione jajka Fabergé to temat, który pobudza wyobraźnię kolekcjonerów i historyków. Ich los po rewolucji rosyjskiej pozostaje niepewny – część została zniszczona, część wywieziona za granicę, a inne mogły trafić do prywatnych kolekcji, pozostając niezidentyfikowane. Od lat prowadzone są poszukiwania i badania, które mają na celu ich odnalezienie. Każde odkrycie staje się sensacją w świecie sztuki, potwierdzając wartość historyczną i kulturową jaj Fabergé. Rekordowe ceny dzieł Fabergé Wartość jaj Fabergé nieustannie rośnie, zwłaszcza na rynku aukcyjnym. Wiele z nich osiąga ceny liczone w milionach dolarów. W grudniu 2025 roku Jajo Zimowe z 1913 roku zostało sprzedane na aukcji w Londynie anonimowemu nabywcy za rekordową kwotę 22,9 mln funtów. Ceny zależą od kilku czynników: rzadkości, materiałów, jakości wykonania, stanu zachowania oraz tego, czy zachowała się oryginalna niespodzianka. Często jedne z najdroższych jaj Fabergé nie są najbardziej zdobione, ale posiadają wyjątkową historię i unikatową wartość kolekcjonerską. Dzięki temu każda sprzedaż staje się wydarzeniem w świecie sztuki i jubilerstwa. Spadkobiercy marki Fabergé Spadkobiercy Petera Carla Fabergé nie kontynuowali działalności jubilerskiej w dawnej formie. Synowie jubilera w 1951 roku sprzedali prawa do marki rosyjskiemu emigrantowi, Samowi Rubinowi. Z kolei w 1989 roku trafiła do koncernu Unilever, a w 2009 prawa do niej nabyła południowoafrykańska grupa inwestycyjna Pallinghurst Resources. W okresie współpracy z międzynarodowymi firmami podjęto próby powrotu do tradycji jubilerskich. Wybrane obiekty powstawały m.in. przy udziale niemieckiego jubilera Victora Mayera, który stworzył współczesne interpretacje słynnych jaj, w tym unikatowy egzemplarz z bursztynu przekazany miastu Gdańsk. Były to jednak projekty inspirowane dawną estetyką, a nie bezpośrednia kontynuacja carskiej tradycji. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Tragiczny koniec dynastii nie pozostawia żadnych złudzeń. Anastazja Romanowa padła ofiarą brutalnego mordu
Anastazja Romanowa, czwarta córka cara Mikołaja II, na pewien czas stała się największą zagadką XX wieku. Tuż po jej śmierci zaczęły krążyć plotki, że dziewczyna miała przeżyć własną egzekucję z rąk bolszewików. W tym kontekście tajemnicza Anna Anderson, podająca się za wielką księżną, stała się wodą na młyn dla zwolenników tezy o ucieczce Romanowej. Jednak DNA nie kłamie. W 2008 roku udowodniono ponad wszelką wątpliwość, że wszystkie carskie córki zginęły w piwnicy domu Ipatiewa.
Spis treści: Narodziny czwartej córki Egzekucja carskiej rodziny Anna Anderson nie była cudownie ocaloną Anastazją 17-letnia Anastazja Romanowa zginęła tragicznie w 1918 roku, ale dla wielu pozostała żywa aż do 1984 roku. Teza o ucieczce wielkiej księżna była narracyjnym majstersztykiem, który mistrzowsko wykorzystywał historyczne luki. Nie jest więc specjalnie zaskakujące, że nawet niektóre osoby z bliskiego otoczenia carskiego dworu uwierzyły Annie Anderson, a właściwie – Franciszce Szankowskiej. Być może była ona genialną oszustką, choć wydaje się prawdopodobne, że należy ją postrzegać raczej jako głęboko zaburzoną kobietę, która uwierzyła we własne urojenia. Narodziny czwartej córki Kiedy 18 czerwca 1901 roku, w Peterhofie, urodziła się Anastazja, Imperium Rosyjskie wstrzymało oddech. Nie z zachwytu, a z niepokoju. Car Mikołaj II i caryca Aleksandra Fiodorowna mieli już trzy córki – Olgę, Tatianę i Marię. Zgodnie z prawem, które w XVIII wieku wprowadził car Paweł I, sukcesja tronu mogła przebiegać jedynie w linii męskiej. Rosja potrzebowała carewicza – stabilizatora dynastii w burzliwych czasach. Narodziny czwartej dziewczynki były dla dworu i opinii publicznej politycznym rozczarowaniem. Niesforna Anastazja Mimo początkowego rozczarowania, Anastazja stała się najbardziej wyrazistą i zapamiętaną z sióstr. Jej narodziny nie rozwiązały dynastycznego kryzysu, za to wprowadziły do surowej etykiety dworskiej element humoru i chaosu. Ostatnia z linii wielka księżna od najmłodszych lat wyróżniała się na tle swoich bardziej ułożonych sióstr. Była uroczym, a przy tym także trudnym do opanowania dzieckiem. Jej kuzynka, księżniczka Nina Gieorgijewna, w swoich wspomnieniach użyła nawet sformułowania, że Anastazja bywała „złośliwa aż do granic zła”. Kiedy się bawiła, to do upadłego, kiedy dokuczała, robiła to z premedytacją. Niejednokrotnie podkładała nogę służącym lub wspinała się na drzewo i odmawiała zejścia. Jej impulsywność doskonale oddaje anegdota o śnieżce. Podczas pobytu w polskiej posiadłości rodziny Anastazja, chcąc zyskać przewagę w bitwie na śnieżki, umieściła wewnątrz kuli ciężki kamień. Rzuciła nim w swoją starszą siostrę, Tatianę, z taką siłą, że ta upadła na ziemię, tracąc na chwilę świadomość. Surowe wychowanie Gdy mowa o carskich dzieciach, wyobraźnia podsuwa obraz dorastania w niewyobrażalnym luksusie. Jednak wbrew powszechnym wyobrażeniom, wychowanie wielkich księżnych było surowe. Anastazja dzieliła pokój z Marią. Ich sypialnia była urządzona ascetycznie. Dziewczynki spały na twardych, wojskowych łóżkach polowych, co miało hartować kręgosłupy i charaktery, a rano brały zimne kąpiele. Opiekunka młodszego brata W 1904 roku urodził się Aleksiej, upragniony carewicz. W miarę dorastania Anastazja stała się jedną z najważniejszych osób w życiu chorego na hemofilię chłopca. Rozumiała go bez słów. Kiedy Aleksiej cierpiał z powodu krwotoków wewnętrznych, a ból przykuwał go do łóżka, to właśnie ona potrafiła go rozśmieszyć, odwracając jego uwagę od cierpienia. Egzekucja carskiej rodziny Koniec beztroskiego dzieciństwa wielkiej księżnej nastąpił, gdy wybuchła I wojna światowa. Abdykacja Mikołaja II w marcu 1917 roku, była szokiem. Rodzina z dnia na dzień stała się więźniami we własnym domu. Romanowowie najpierw zostali przeniesieni do Tobolska na Syberii, a następnie do Jekaterynburga. Jednak nawet w trudnych warunkach aresztu domowego Anastazja nie straciła ducha. Relacje z tego okresu mówią o tym, że wciąż dokuczała strażnikom, organizowała domowe teatrzyki i była spoiwem, które trzymało morale rodziny w ryzach. Dom Ipatiewa Wiosną 1918 roku Romanowowie trafili do domu inżyniera Ipatiewa w Jekaterynburgu. Warunki były tu znacznie gorsze niż w Tobolsku. Okna zamalowano wapnem, wokół domu wzniesiono podwójną palisadę. Strażnicy byli wulgarni i brutalni. Egzekucja bez procesu Gdy Lenin doszedł do władzy, postanowił wykorzenić ostatnich z linii Romanowów bez procesu. W nocy z 16 na 17 lipca 1918 roku, około północy, komendant domu obudził całą rodzinę i nakazał zejście do piwnicy z powodu rzekomych zamieszek w mieście. Romanowowie wypełnili polecenie. Nagle do pomieszczenia wkroczył pluton egzekucyjny. Komendant odczytał wyrok. Chwilę później padły strzały. Ci, którzy przeżyli, zostali dobici bagnetami. Teza o ucieczce Leninowi zależało, by utrzymać śmierć Romanowów w tajemnicy. Jednak mieszkańcy Jekaterynburga słyszeli strzały, a ich uwadze nie umknął też fakt, że nagle dom Ipatiewa opustoszał. Jakiś czas później, pojawiły się pogłoski o ucieczce jednej z córek cara. Nagle w Europie zaczęły pojawiać „cudownie ocalone” księżne. Jedną z nich była kobieta, która przedstawiała się jako Anna Anderson. Według jej relacji, podczas wynoszenia ciał do ciężarówki jeden z żołnierzy miał zauważyć, że Anastazja wciąż oddycha. Nie wrzucił jej do szybu kopalnianego, a ukrył w wozie, przykrywając plandeką. Później miał wywieźć ranną Anastazję na zwykłym, chłopskim wozie do bezpiecznej Rumunii. Tam rzekomo żyli razem jako para. Wybawiciel miał jednak zginąć w ulicznej bójce. Osamotniona, zniszczona psychicznie i fizycznie Anastazja, nie mając środków do życia ani ochrony, postanowiła udać się do Berlina, by szukać pomocy u swojej ciotki, księżniczki Ireny. Anna Anderson nie była cudownie ocaloną Anastazją Spośród dziesiątek kobiet, które podawały się za Anastazję, tylko Anna Anderson zdołała przekonać do swojej opowieści niektórych z otoczenia cara. Jej historia zaczęła się 17 lutego 1920 roku, w Berlinie. Młoda kobieta skoczyła z mostu Bendler do kanału Landwehr. Została uratowana i trafiła do szpitala psychiatrycznego w Dalldorf. Nie miała dokumentów ani nie mówiła. Na jej ciele widoczne były liczne blizny. Gdy w końcu przemówiła, wyznała, że nazywa się Anastazja Nikołajewna Romanowa. Swoją deklarację poparła znajomością szczegółów z życia dworu i carskiej rodziny i wiarygodnie brzmiącą historią ocalenia. Nie można też nie wspomnieć, że wykazywała fizyczne podobieństwo do najmłodszej wielkiej księżnej. Sądowa batalia Sprawa Anny Anderson (takie nazwisko przybrała, by móc wyrobić dokumenty) trafiła do niemieckich sądów w 1938 roku i ciągnęła się aż do lat 70., stając się najdłuższym procesem cywilnym w historii Niemiec. Stawką było uznanie jej tożsamości i prawo do spadku po Romanowach. W czasach przed erą DNA, antropologia i biometria były szczytem techniki kryminalistycznej. Jednym z najmocniejszych dowodów przedstawionych w sądzie był „test ucha”. Kształt małżowiny usznej jest unikatowy dla każdego człowieka. Biegli sądowi porównali zdjęcia Anastazji i Anny Anderson. Znaleźli 17 punktów zgodności anatomicznej. W innej ekspertyzie lewe ucho Anderson otrzymało ocenę 5, co oznaczało idealne dopasowanie. Dla wielu prawników i badaczy był to twardy dowód, ważniejszy niż zawodna pamięć świadków. Przeciwnicy Anny Anderson wytoczyli jednak potężne działo. Wynajęci przez rodzinę Hesse prywatni detektywi ustalili, że w tym samym czasie, gdy Anderson pojawiła się w Berlinie, zaginęła polska robotnica fabryczna – Franciszka Szankowska. Kobieta pochodziła z Pomorza i pracowała w fabryce amunicji, gdzie uległa wypadkowi. Miała historię chorób psychicznych. Ostateczna weryfikacja Po śmierci Anderson w 1984 roku, wydawało się, że zagadka pozostanie nierozwiązana. Jednak w szpitalu w Virginii odnaleziono próbkę jej tkanki pobraną podczas operacji w 1979 roku. W 1994 roku przeprowadzono badania mitochondrialnego DNA. Porównano je z próbką od księcia Filipa, wnuka siostry carycy Aleksandry. Wynik: brak zgodności. Anna Anderson nie była spokrewniona z Romanowami. Co więcej, jej DNA pasowało do Karla Mauchera, krewnego Franciszki Szankowskiej. Równolegle toczyła się sprawa szczątków w Jekaterynburgu. W 2007 roku, niedaleko pierwszego masowego grobu, odkryto drugie, mniejsze miejsce pochówku. Znaleziono tam 44 fragmenty spalonych kości. Badania DNA potwierdziły, że to szczątki carewicza Aleksieja i jednej z córek Mikołaja II. Bilans ciał zaczął się zgadzać, a teza o ucieczce Anastazji została naukowo obalona. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Półwysep Kolski to kraina lodu, wojska i atomu. Rosyjski bastion przy granicy z UE kiedyś wyglądał zupełnie inaczej
Na zamieszkanym przez Lapończyków i Rosjan Półwyspie Kolskim wre. Arktyczny region ma kluczowe znaczenie militarne, a znajdujące się tam złoża czynią go jeszcze bardziej smakowitym kąskiem. To obszar fascynujący przyrodniczo, który powoli przeistacza się w ogromną bazę wojskową.
W północno-zachodniej Rosji, przy granicy z Finlandią i Norwegią, rozciąga się surowa, arktyczna kraina. Półwysep Kolski przyciąga uwagę przez koncentrację rosyjskich wojsk – jest siedzibą głównych baz floty i kluczowym punktem ich obecności w Arktyce. To jednak obszar niegdyś słynący z badań naukowych, mieszanki ludów, metali ziem rzadkich i dzikiej przyrody. Jest filarem rosyjskiej strategii nuklearnej, na którym Federacji bardzo, ale to bardzo zależy. Z różnych powodów. Znaczenie militarne Półwyspu Kolskiego w strategii Rosji – tłumaczy norweski minister Dzięki Półwyspowi Kolskiemu Rosja ma strategiczny dostęp – przez Morze Barentsa – do Oceanu Atlantyckiego. W Siewieromorsku znajduje się także główna baza rosyjskiej Floty Północnej: to w niej cumują największe rosyjskie okręty wojenne, a w okolicy ulokowano co najmniej trzy bazy lotnicze, których zadaniem jest ochrona rosyjskich interesów w Arktyce. Tore Sandvik, norweski minister obrony, zauważa, że Rosja nie zaprzestała rozbudowy swojego potencjału militarnego w tym obszarze – nawet mimo znacznych strat poniesionych na froncie i trudności gospodarczych. Region ten wyróżnia się również pod względem koncentracji wojskowej – eksperci, m.in. z CBC, podkreślają, że jest to jedno z najbardziej zmilitaryzowanych miejsc na świecie. Znacząca liczba żołnierzy, zaawansowane systemy obrony powietrznej, okręty podwodne i infrastruktura logistyczna czynią z Półwyspu Kolskiego bastion. Bastion, którego mamy się bać. Potencjał nuklearny i strategicznie rozmieszczone okręty podwodne Półwysep Kolski to także centrum rosyjskiego potencjału nuklearnego drugiego uderzenia. Według specjalistów około dwóch trzecich rosyjskiego arsenału nuklearnego opartego o okręty podwodne stacjonuje właśnie tutaj – w bazach wokół Murmańska i Siewieromorska znajduje się 6 z 12 strategicznych okrętów podwodnych z napędem atomowym. Są one gotowe do szybkiej projekcji siły na Morzu Barentsa i Oceanie Atlantyckim. Zasoby naturalne i gospodarcze bogactwo arktycznego regionu Półwysep Kolski to także jeden z najbogatszych geologicznie rejonów Arktyki. Stanowi zaplecze surowcowe dla rosyjskiej gospodarki oraz przemysłu zbrojeniowego. Wyjątkowe złoża apatytów, metali nieżelaznych i ziem rzadkich Według badań – co prawda Uniwersytetu Moskiewskiego – wykazano, że na Półwyspie Kolskim znajduje się niemal 1/3 wszystkich znanych minerałów na Ziemi. 150 z nich nie występuje nigdzie indziej. Szczególnie istotne są złoża apatytów – surowca wykorzystywanego do produkcji nawozów. Dla Rosjan kluczowe są także metale ziem rzadkich, które mają zastosowanie w nowoczesnej elektronice i zaawansowanej technologii militarnej. Kopalnie znajdujące się na półwyspie są niezbędne dla funkcjonowania rosyjskiego przemysłu. Znaczenie gospodarcze podkreślają liczne inwestycje rosyjskich koncernów wydobywczych, które mają na celu dalszą eksplorację bogactw mineralnych Arktyki. Rosjanie lubią wiercić na Półwyspie Kolskim – odkryli nawet „bramę do piekła” Na półwyspie znajduje się także najgłębszy otwór wiertniczy na świecie, znany jako „odwiert Kolski”. Jego plan był bardzo ambitny – pomysłodawcy badania mieli nadzieję, że uda im się wwiercić w głąb planety aż na 15 km. Chcieli dotrzeć do warstwy między skorupą a płaszczem Ziemi. Ostatecznie, w 1989 roku, przez temperaturę zatrzymali się na 12 262 metrach głębokości. Zasklepiony otwór do tej pory znajduje się w obwodzie murmańskim. Istnieje legenda, według której radzieccy naukowcy dowiercili się do piekła. Mikrofonami mieli nagrać jęki potępionych i zarejestrować temperaturę przekraczającą 1000°C. W tamtej chwili wszyscy mieli nawrócić się na chrześcijaństwo. Historia Półwyspu Kolskiego – od rdzennych mieszkańców do strategicznego bastionu Pierwszymi znanymi mieszkańcami Półwyspu Kolskiego byli przedstawiciele ludów ugrofińskich – głównie Saamowie, czyli Lapończycy. Zajmowali się hodowlą reniferów, rybołówstwem i myślistwem. Przez wieki zachowali oni własną kulturę, język i tradycje, chociaż obecnie są już mniejszością w regionie. Rozwój przemysłu na dużą skalę rozpoczął się w okresie sowieckim. W latach 30. XX wieku powstały pierwsze kopalnie i zakłady przetwórcze, a także rozpoczęto budowę infrastruktury wojskowej. W okresie II wojny światowej region odgrywał ważną rolę jako baza zaopatrzeniowa i obronna. Po wojnie Półwysep Kolski stał się jednym z najbardziej utajnionych i chronionych obszarów ZSRR, ze względu na bazy strategiczne i potencjał nuklearny. Dzika Arktyka na krańcu Europy Mimo ogromnej obecności wojskowej, teren półwyspu zdominowany jest przez tundrę, tajgę oraz liczne jeziora polodowcowe. Znajduje się tu także Park Narodowy Chibiny oraz liczne rezerwaty przyrody, w których spotkać można m.in. renifery, niedźwiedzie brunatne, lisy polarne oraz wiele gatunków ptaków arktycznych. Bogata flora obejmuje gatunki typowe dla strefy subarktycznej, a unikalne formacje skalne przyciągają badaczy geologii z całego świata… a raczej przyciągały. Gdy było nieco spokojniej, a obecność rosyjskich żołnierzy nie mroziła – bardziej niż arktyczne temperatury – aż tak krwi w żyłach. Źródło: PAP, CBC, Geoheritage, Universtity of Lapland Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To największe poradzieckie miasto-widmo. Workuta wygląda jak z horroru, a jej historia faktycznie go przypomina
W zamarzniętych na kość mieszkaniach w szafach wciąż wiszą ubrania, na ścianach wiszą rodzinne zdjęcia, w kredensach stoi szkło a na regałach książki. Opuszczone, pełne śniegu i lodu bloki bez szyb, kopalnie i maszyny, wyglądają jak lokacje gry komputerowej – i faktycznie, trafiły do kilku gier. A jednak, wbrew wszystkiemu, Workuta wciąż żyje i mieszka tu kilkadziesiąt tysięcy ludzi.
Spis treści: Jedno z najzimniejszych miejsc Europy – klimat Workuty Bogactwa naturalne i obozy pracy Czarne złoto Arktyki: kopalnie Workuty Workuta dziś: miasto cieni i „zakładnicy” Północy Workuta w popkulturze: gry i urbex Położona 160 kilometrów na północ od koła podbiegunowego, Workuta wygląda jak najbardziej przygnębiające miejsce na świecie. To miasto, które powstało na fundamencie niewolniczej pracy – na początku lat 50. XX wieku w kilkunastu obozach przebywało ponad 70 tysięcy ludzi, w tym Polacy. Po ich likwidacji, pod koniec lat 80. w Workucie mieszkało ponad sto tysięcy ludzi, dziś – niecałe 50. Powoli lecz nieubłaganie staje się ona miastem-widmem, z tysiącami opuszczonych mieszkań. Jedno z najzimniejszych miejsc Europy – klimat Workuty Panuje tu klimat subarktyczny, charakteryzujący się krótkim, chłodnym latem oraz ekstremalnie długą i śnieżną zimą. Trwa ona od ośmiu do dziesięciu miesięcy, a średnia temperatura w lutym spada do około minus 20°C. To właśnie w Workucie odnotowano rekordowo niską dla kontynentu europejskiego temperaturę minus 52 st. Celsjusza. Noc polarna trwa od 17 do 27 grudnia, natomiast dzień polarny od 30 maja do 14 lipca. Otoczenie miasta to monotonna, pozbawiona lasów tundra, której grunt przez większą część roku skuwa wieczna zmarzlina. Latem rozmarza na głębokość zaledwie kilkudziesięciu centymetrów, zamieniając okolicę w podmokłe bagno, nad którym unoszą się chmary komarów i niezwykle agresywnych meszek. To właśnie w tym niegościnnym krajobrazie Sowieci postanowili zbudować jeden ze swoich najstraszniejszych i najważniejszych kompleksów obozowych. Bogactwa naturalne i obozy pracy Historia Workuty jest nierozerwalnie związana z Gułagiem – systemem obozów pracy przymusowej w ZSRR. Wszystko zaczęło się w 1930 roku, gdy odkryto bogate złoża węgla. Już rok później przybyli tu pierwsi więźniowie, którzy w nieludzkich warunkach budowali podwaliny pod przyszły przemysł. W 1938 roku utworzono Workutłag, który z czasem stał się jednym z największych i najcięższych obozów pracy w ZSRR. Więźniowie zbudowali od podstaw nie tylko 22 kopalnie, ale także całą infrastrukturę: drogi, linie kolejowe (w tym strategiczną Peczorską Magistralę Kolejową) oraz samo miasto, które prawa miejskie otrzymało w 1943 roku. Szacuje się, że w latach 1932–1962 przez obozy Workuty przeszło około 2 milionów osób, a liczba ofiar śmiertelnych mogła wynieść nawet 200 tysięcy. W lipcu 1953 roku, kilka miesięcy po śmierci Stalina, w obozach Workuty wybuchł jeden z największych buntów w historii Gułagu. Dekret o amnestii objął głównie więźniów kryminalnych, pomijając politycznych, co stało się iskrą dla masowego protestu. Około 15 600 więźniów w kilku obozach odmówiło wyjścia do pracy, żądając rewizji wyroków i poprawy warunków. Bunt został brutalnie stłumiony 1 sierpnia w obozie przy kopalni nr 29. Obozy ostatecznie zlikwidowano w 1962 roku, jednak wielu byłych więźniów pozostało w mieście, nie mając dokąd wrócić. Podobnie przygnębiającą historię ma wiele innych miejsc na terenie dawnego ZSRR, m.in. Norylsk. Polacy w Workucie Polacy stanowili znaczącą grupę więźniów i zesłańców w Workucie. Pierwsza duża fala napłynęła po agresji ZSRR na Polskę w 1939 roku. Choć układ Sikorski-Majski z 1941 roku przyniósł wielu z nich amnestię, po 1945 roku do łagrów trafiła kolejna grupa Polaków, w tym żołnierze Armii Krajowej. Wśród znanych postaci, które przeszły przez piekło Workuty, byli m.in. kardynał Kazimierz Świątek, pisarka Beata Obertyńska czy harcmistrz Józef Grzesiak „Czarny”. Repatriacja Polaków stała się możliwa dopiero po 1955 roku, na mocy porozumień między rządami ZSRR a PRL. Do dziś w tundrze wokół Workuty odnaleźć można drewniane krzyże upamiętniające polskich więźniów. Czarne złoto Arktyki: kopalnie Workuty Strategiczne złoża wysokiej jakości węgla koksowniczego o niskiej zawartości siarki, kluczowego dla sowieckiej metalurgii, były jedynym powodem, dla którego zbudowano miasto i cały kompleks przemysłowy. Pierwszą sztolnię, „Rudnik nr 1”, uruchomiono w 1934 roku. Pod koniec lat 80. XX wieku Workutę otaczała sieć 13 kopalń. Po rozpadzie Związku Radzieckiego górnictwo w Workucie zaczęło gwałtownie podupadać. Gospodarka rynkowa obnażyła jego słabości: wysokie koszty pracy najemnej w warunkach arktycznych sprawiły, że wydobycie węgla stało się nieopłacalne. Stopniowo zamykano kolejne kopalnie. Dziś pozostały czynne zaledwie 4: Vorgashorskaya, Vorkutinskaya, Zapolyarnaya oraz Komsomolskaya. Ta ostatnia jest najgłębszą kopalnią węgla w Rosji, schodzącą na głębokość ponad 1100 metrów. Symbolicznym końcem pewnej epoki była tragiczna katastrofa górnicza w 2016 roku, w której w wyniku wybuchów metanu zginęło 36 osób. Upadek przemysłu wydobywczego stał się bezpośrednią przyczyną katastrofy demograficznej i społecznej, z którą miasto zmaga się do dziś. Workuta dziś: miasto cieni i „zakładnicy” Północy Dzisiejsza Workuta to obraz drastycznego wyludnienia. Miasto otacza „pierścień” opuszczonych osiedli górniczych, takich jak Rudnik czy Chalmer-Ju, które zamieniły się w miasta-widma. Dla wielu mieszkańców stała się pułapką, z której nie sposób uciec. Ze względu na koszty utrzymania pustych budynków, w mieście trwa program „kontrolowanej kompresji”: mieszkańcy zamykanych osiedli są stopniowo przenoszeni do centrum. Workuta oferuje obecnie jedne z najtańszych mieszkań w Rosji – trzypokojowe lokum można kupić już za równowartość tysiąca dolarów, a niekiedy lokale oddawane są za darmo w zamian za przejęcie opłat za media. Rządowy program przesiedleńczy działa niezwykle wolno, a wielu starszych mieszkańców czuje się „zakładnikami Dalekiej Północy”, bez szans na opuszczenie miasta przed śmiercią. A jednak w Workucie wciąż tli się życie. Działa monumentalny Pałac Kultury Górników, a co roku odbywa się Festiwal Północy. W 2023 roku rząd Rosji nadał Workucie status „arktycznego bastionu”, co wiąże się z obietnicami nowych inwestycji. Workuta w popkulturze: gry i urbex Podczas gdy realna Workuta powoli znika z mapy, jej legenda odradza się w zaskakujący sposób w wirtualnym świecie. Najbardziej znanym przykładem jest gra „Call of Duty: Black Ops”, w której gracz bierze udział w brawurowej ucieczce z tamtejszego łagru, nawiązującej do powstania z 1953 roku. Miasto pojawia się także w grze przygodowej „Z.A.T.O. // I Love the World and Everything In It”, osadzonej w fikcyjnej, zamkniętej strefie Vorkuta-5. Dla fanów urbeksu (eksploracji miejskiej, szczególnie miejsc opuszczonych) Workuta to miejsce kultowe. Opuszczone bloki mieszkalne z zamarzniętymi wnętrzami, porzucone kopalnie i postsowieckie slogany, jak „Chwała zdobywcom Arktyki”, przyciągają fotografów i podróżników, choć – z oczywistych względów – ostatnio głównie rosyjskich. Zdjęcia m.in. Lany Sator i Marii Passer czy filmy kanału Youtube Ninurta są na to najlepszym dowodem. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
To jedna z ostatnich syberyjskich szamanek. Pochodzi z XVIII wieku, a jej rodzice byli… blisko spokrewnieni
Archeolodzy odkryli w rosyjskiej Jakucji zmumifikowaną szamankę. Analiza jej DNA ujawniła nie tylko bliskie pokrewieństwo jej rodziców, ale także rzuciła światło na sam szamanizm dalekiej Syberii. Rdzenna ludność odpierała rosyjskie wpływy dłużej, niż sami Moskale chcieliby przyznać.
Zmumifikowane szczątki rdzennych mieszkańców Jakucji – syberyjskiego, zimnego regionu znajdującego się w północno-wschodniej Rosji – ujawniają sekrety ich genetyki na przestrzeni wielu lat. Możliwa stała się analiza przed, w trakcie i po podbiciu ich ziem przez przedstawicieli imperium. Najciekawsza okazała się mumia kobiety pochowana w czerwonej, wełnianej sukni – to jedna z ostatnich Jakuckich szamanek. Skrywa kilka mistycznych tajemnic. Rola szamanek w dawnych społecznościach – od Syberii po Europę Szamanizm to jeden z najstarszych systemów wierzeń, a kobieta szaman – szamanka – pełniła często niezwykle ważną funkcję w społeczności. Tradycyjnie szamanki występowały w rdzennych społecznościach Syberii, Azji Środkowej, Europy oraz obu Ameryk. Ich rola wykraczała poza rozumienie kapłaństwa – były przewodniczkami duchowymi, uzdrowicielkami, doradczyniami i strażniczkami obrzędów. W wielu społecznościach kobiety były uznawane za osoby szczególnie wrażliwe na kontakt ze światem duchów. Pełniły funkcję łączniczek między światem ludzi a duchami przodków, natury czy zwierząt. Ich pozycja społeczna często zależała od unikalnych cech, takich jak status rodzinny, wiek, a także posiadane umiejętności przekazywane przez pokolenia. Ciągle dowiadujemy się o nich więcej, a najnowsze odkrycia wciąż przybliżają nam niezwykłą rolę szamanek. Ostatnia syberyjska szamanka W centralnej Jakucji, w miejscu znanym jako Us Sergue, naukowcy odkryli niezwykle dobrze zachowane zmumifikowane szczątki kobiety, nazwanej przez badaczy UsSergue1. Pochodziła z XVIII wieku i uważana jest za jedną z ostatnich szamanek. Jej ciało zostało złożone w trumnie wykonanej z pnia drzewa, co jest zgodne z tradycyjnymi praktykami pochówkowymi Jakutów. Szamanka ubrana była w czerwoną wełnianą suknię wykonaną z importowanych rosyjskich koców, nosiła tradycyjną czapkę uszankę oraz skórzane ochraniacze na nogi. W grobie znaleziono także elementy szamańskiego stroju, takie jak charakterystyczny pas. Tuż obok znajdował się dół z trzema końskimi szkieletami, z których jeden miał akcesoria pasujące do szaty kobiety. Dzięki warunkom wiecznej zmarzliny, zarówno ciało, jak i ubrania UsSergue1 zachowały się w doskonałym stanie, umożliwiając szczegółową analizę biologiczną i kulturową. Przedstawicielka starego porządku Według Ludovica Orlando, badacza z CNRS, kobieta ta mogła być uosobieniem duchowego dziedzictwa swojego klanu. Fakt, że była pochowana z szamańskimi atrybutami i końmi, potwierdza jej wyjątkową rolę w społeczności. To ostatnia znana nam szamanka tego typu wśród Jakutów. Szokujące pochodzenie rodziców szamanki Analiza DNA przeprowadzona przez naukowców z CNRS opublikowana na łamach czasopisma „Nature” ujawniła sensacyjną prawdę o pochodzeniu UsSergue1. Jej rodzice byli ze sobą blisko spokrewnieni – okazali się krewnymi drugiego stopnia. Oznacza to, że mogli być rodzeństwem przyrodnim, wujem i bratanicą czy dziadkiem i wnuczką. Co więcej, w badaniu obejmującym 122 zmumifikowane ciała Jakutów, to właśnie UsSergue1 wykazywała najwyższy poziom pokrewieństwa rodziców. Naukowcy nie są w stanie jednoznacznie stwierdzić, jaki był społeczny status takich związków wśród Jakutów w XVIII wieku. Analiza grobów innych szamanów odrzuca tezę, jakby tego rodzaju pochodzenie predestynowało do zostania szamanem. Szamanizm kontra kolonizacja, czyli Jakuci kontra Rosjanie Badania genetyczne Jakutów przeprowadzone na ponad 100 zmumifikowanych ciałach z okresu od XIV do XIX wieku pokazały zaskakującą stabilność genetyczną tego ludu. Wbrew typowym scenariuszom kolonialnym, takim jak ten w Amerykach, nie doszło do znacznego wymieszania populacyjnego ani dramatycznego spadku liczby ludności w wyniku kolonizacji. Perle Guarino-Vignon, badaczka z Saint-Antoine Research Center, podkreśla, że trudne warunki klimatyczne Jakucji mogły skutecznie ograniczyć rosyjskie osadnictwo, a tym samym – wymianę genetyczną. Jakuci zachowali swoją tożsamość biologiczną i kulturową przez wieki. Przypadek UsSergue1 pokazuje, że mimo zewnętrznego, imperialistycznego nacisku, społeczność ta zdołała przez wieki zachować własną tożsamość. Źródło: Nature, Folia Praehistorica Posnaniensia, Roczniki Kulturoznawcze Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Mieszka tu 180 tysięcy osób, choć warunki są nieludzkie. To jedno z najgorszych miejsc do życia
Norylsk to jedno z najdalej wysuniętych na północ miast świata. Życie toczy się tu w cieniu toksycznego dymu i ekstremalnego mrozu. Mieszkańcy tego zamkniętego ośrodka żyją średnio o 10 lat krócej niż reszta obywateli Rosji.
Spis treści: Gdzie znajduje się Norylsk? Przemysł w Norylsku Warunki życia w Norylsku Historia Norylska Wyobraź sobie miasto, w którym roślinność praktycznie nie występuje, a powietrze jest tak bardzo zanieczyszczone, że „można je kroić”. Gdzie ludzie żyją średnio o 10 lat krócej. Gdzie zimą dwucyfrowe temperatury poniżej zera nie są wyjątkiem, a normą. Gdzie przez około 270 dni w roku na ulicach zalegają hałdy śniegu, a przez 44 dni nie wschodzi Słońce. To właśnie Norylsk. Gdzie znajduje się Norylsk? Norylsk to miasto w azjatyckiej części Rosji. Znajduje się w Kraju Krasnojarskim, w Tajmyrskim Dołgano-Nienieckim rajonie. Od Moskwy dzieli je ok. 2 tys. km. To jedno z najdalej wysuniętych na północ miast i najdalej wysunięte o tak dużym zaludnieniu. Obecnie mieszka tam ok. 180 tys. osób, a w czasach ZSRR populacja Norylska była kilkukrotnie większa. Całkowita izolacja Mimo że Norylsk znajduje się na kontynencie, można poczuć się tam jak na wyspie. Miasto ze wszystkich stron otoczone jest morzem bezkresnej tundry. Nie docierają tam prawie żadne drogi, prowadzące do innych rosyjskich miast. Tylko jedna wychodzi poza Norylsk i wiedzie do położonego 100 km dalej lotniska i miasta portowego Dudinka nad Jenisejem. Linia kolejowa? Jest, ale kursują nią wyłącznie pociągi towarowe. Z odleglejszych zakątków, do Norylska dostać się można wyłącznie drogą lotniczą lub wodną. O ile wcześniej uzyska się zezwolenie od Federalnej Służby Bezpieczeństwa, bo Norylsk funkcjonuje na zasadach miasta zamkniętego. W latach 90. XX wieku organizowano wycieczki turystyczne do Norylska, ale teraz obcokrajowcy właściwie nie mają tam czego szukać, zwłaszcza mieszkańcy Zachodu. Tylko wybrani przedsiębiorcy z Białorusi mogą dostać się do miasta, a pozwolenie na zamieszkanie i pracę, poza Rosjanami, otrzymują właściwie tylko mieszkańcy bliskich krajów azjatyckich: Kazachowie, Tadżykowie i Uzbecy. Dlaczego rosyjskie władze wprowadziły tam ograniczenia w zakresie przemieszczania się i zamieszkania, skoro obszar ten nie należy do strategicznych punktów militarnych ani nie rozwija się tam technologii nuklearnych? Przemysł w Norylsku Ze względu na istniejącą tam infrastrukturę przemysłową. Norylsk jest jednym z kluczowych ośrodków metalurgicznych w Rosji. Funkcjonujący tam kombinat niklowy generuje ok. 2 proc. rosyjskiego PKB. Roczne wydobycie różnych kopalin utrzymuje się tam na poziomie ok. 1,8 mld ton. Skarbem norylskiej ziemi jest przede wszystkim nikiel, ale także miedź, kobalt, platyna i węgiel kamienny. Mieści się tam największy na świecie zakład wytopu metali ciężkich. Należący do spółki Nornikiel gigant każdego roku produkuje ok. pół miliona ton niklu i pół miliona ton miedzi. Towarzyszy temu ogromna emisja dwutlenku siarki, sięgająca 2 milionów ton. Skoro o emisji mowa, wypada wspomnieć, że Norylsk odpowiada za 1 proc. całkowitej ziemskiej emisji dwutlenku węgla, a mówimy tu przecież tylko o jednym mieście! Warunki życia w Norylsku Panorama miasta jest wyjątkowo przygnębiająca. Na tle socjalistycznych blokowisk, w tym tworzących widmowe osiedla opuszczonych ruin, wyrastają kominy zakładów przemysłowych. Pomiędzy blokami wiją się węzły rur, których nie można było zakopać w ziemi. Mieszkańcy robią, co tylko w ich mocy, żeby uczynić swoje życie nieco bardziej znośnym. Każdego roku, wraz z nastaniem lata, rozpoczynają się tam akcje społeczne. W tym czasie ludzie zamiatają chodniki, odmalowują ławki i czyszczą tynki. Nie zmienia to jednak zbyt wiele, bo depresyjny krajobraz nie jest ich największym problemem. Zakłady przemysłowe funkcjonują tam 24 godziny na dobę, przez 7 dni w tygodniu. Z kominów wydobywa się gęsty dym, który przy dobrej pogodzie ogranicza widoczność do 150 metrów, a przy złej – do zaledwie 15 metrów. W powietrzu unosi się gęsty smog. Na języku czuć metaliczny posmak, a do nosa dociera ostra woń siarki. Tak jest tam przez cały czas. Nic dziwnego, że średnia długość życia w Norylsku jest o ok. 10 lat krótsza niż w pozostałych miastach Rosji. Notuje się tam najwięcej zachorowań na nowotwory i schorzenia układu oddechowego. Dane Federalnej Służby Statystyki Państwowej wskazują, że Norylsk jest najbardziej zanieczyszczonym miastem w Rosji. W tym kontekście przestaje dziwić, że padający tam śnieg jest zabarwiony na czarno. Pogoda w Norylsku A trzeba wspomnieć, że śniegu jest tam pod dostatkiem. Pada przez ok. 270 dni w roku, a burze śnieżne nie należą tam do rzadkości. Zimą termometry wskazują temperaturę 30–40 stopni Celsjusza poniżej zera. Najniższa zarejestrowana wyniosła minus 53,1 stopnia Celsjusza. Lato w Norylsku różni się od europejskiego lata. Temperatura wzrasta wówczas najwyżej do kilkunastu stopni Celsjusza. Taka pogoda nie utrzymuje się zbyt długo, bo zaledwie od czerwca do sierpnia. Jednak zanim mieszkańcy Norylska poczują na skórze odrobinę ciepła, muszą zmierzyć się z trwającą 44 dni kalendarzowe nocą polarną. W tym czasie Słońce nie wschodzi nawet na chwilę. Praca i zarobki w Norylsku Dlaczego ludzie decydują się na życie w takim miejscu? Cóż, wielu prawdopodobnie nie ma innego wyjścia. W porównaniu z pozostałymi miastami w Rosji, bezrobocie jest tam niskie. Około 75 proc. mieszkańców pracuje w przemyśle górniczo-hutniczym. Zarobki są tam wyraźnie wyższe niż w pozostałych częściach kraju. Ten trend został zapoczątkowany w ZSRR, kiedy pobory rosły wraz ze wzrostem odległości na północ, i utrzymuje się do dziś. Nie znaczy to jednak, że warunki pracy są dobre. Niemal wszystkie firmy w mieście są własnością spółki Nornikiel. Oznacza to, że pracownik zwolniony w jednym zakładzie nie ma szans na znalezienie pracy w innym. To sprawia, że chcąc utrzymać zatrudnienie, ludzie muszą godzić się w zasadzie na wszystko. Historia Norylska Dla Europejczyków Norylsk wydaje się miastem nierealnym. A jednak to miejsce istnieje. Jego historia rozpoczęła się w latach 20. XX wieku, kiedy na półwysep Tajmyr wyruszyła pierwsza ekspedycja. Badacze mieli za zadanie odnaleźć złoża węgla kamiennego. Wkrótce wyruszyły tam kolejne ekspedycje. Odkryto wówczas bogate rudy miedzi i niklu z dużą zawartością platyny. Pierwszy dom wybudowano tam w 1921 roku. Zamieszkał w nim dr Mikołaj Mikołajewicz Urwancew wraz z rodziną. Jednak masowa eksploatacja tamtejszych złóż rozpoczęła się dopiero w następnej dekadzie. Miejsce katorżniczej pracy Sowiecka władza postanowiła sięgnąć po najtańszą siłę roboczą. W latach 30. XX wieku rozpoczęły się masowe transporty więźniów. W 1935 roku powstał tam obóz przymusowej pracy poprawczej. Przymusowi robotnicy mieszkali w nieludzkich warunkach. Nie mieli żadnej odzieży ochronnej. Otrzymywali proste narzędzia, a niektórzy musieli pracować gołymi rękoma. Otrzymywali tylko jedną rację żywnościową dziennie. Do 1953 roku liczba więźniów stale rosła. W tym czasie wszystkie zabudowania i drogi w Norylsku zostały wybudowane ich rękoma. Osadzeni byli też zmuszani do pracy w kombinacie niklowym. Najtrudniejsze warunki panowały w tzw. Obozie specjalnym nr. 2, w którym osadzani byli więźniowie polityczni. Jednostka istniała w latach 1948–1953. Łagier zlikwidowano dopiero po śmierci Stalina i wybuchu powstania więźniów. Nowe miasto na mapie Rosji W 1953 roku Norylsk otrzymał prawa miejskie. Zamieszkiwało je wówczas 70 tys. osób. Do dziś nie wiadomo, ilu ludzi oddało życie, by mógł powstać przemysłowy kolos. Oficjalnie mówi się, że w tamtejszych łagrach zginęło około 500 tys. osób, ale prawdopodobnie dane te są niedoszacowane. Na tzw. Norylskiej Golgocie do dziś wznoszą się pomniki poświęcone pamięci Rosjan, Żydów i przedstawicieli innych narodów, którzy pracowali tam i umierali w nieludzkich warunkach. Jeden z nich, przedstawiający wyłożone krzyżami tory prowadzące do nieba, poświęcony jest Polakom. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Od oficera KGB do mrocznego cara Rosji. Tak rosła potęga Władimira Putina
Władimirowi Putinowi przypisuje się wiele brutalnych decyzji i zbrodni. Rosyjski przywódca cieszy się niemal absolutną władzą, a jego pozycja wydaje się niezagrożona. By umocnić swój wizerunek, zadbał o staranną korektę faktów z przeszłości.
W tym artykule: Władimir Putin śpiewa nad ofiarami Zakłamana przeszłość Władimira Putina Jak zginęli twórcy biografii Putina Mroczny car Putin idzie po władzę Kiedy w 2022 roku świat zobaczył Władimira Putina udzielającego audiencji za gigantycznym stołem i rozkazującego bezwzględnie niszczyć Ukrainę podczas „operacji specjalnej”, wielu polityków było skonsternowanych. Wszak kilkanaście lat temu kanclerz Niemiec Gerhard Schroeder nazwał go „demokratą”. A świat chciał wierzyć w to bardziej, niż niedoszłemu prezydentowi USA senatorowi Johnowi McCainowi, który w 2016 roku nazwał rosyjskiego przywódcę mordercą i bandytą. Władimir Putin śpiewa nad ofiarami Do Putina lgnęły zachodnie gwiazdy. Z dumą fotografowali się z nim francuski aktor Gerard Depardieu i amerykański gwiazdor kina akcji Steven Seagal. Na Youtube bez trudu można znaleźć film z imprezy charytatywnej z 2010 roku, gdzie rozluźniony Putin śpiewa nowoorleański standard rhythm-and-bluesowy „Blueberry Hill”, a oklaskują go uśmiechnięci od ucha do ucha: Sharon Stone, Goldie Hawn, Kurt Russell, Kevin Costner, Alain Delon, wspomniany Gerard Depardieu, Vincent Cassel i tylko mniej rozochocona Monica Bellucci. To był wieczór poświęcony zbieraniu funduszy na dzieci dotknięte chorobą nowotworową. Dziś Władimir Putin wysyła wojska, które mordują, gwałcą i porywają dzieci na Ukrainie. Czy to będzie nowa flaga Rosji? „Putin uczynił z trójkoloru faszystowski symbol” „Flaga Rosji straciła swoją wiarygodność”. Tak twierdzą Rosjanie, którzy sprzeciwiają się wojnie w Ukrainie. Celebrytów oklaskujących go w 2010 roku można oczywiście zrozumieć. Występ był ponoć nieoczekiwany, zaś Putin: nie wysłał jeszcze wagnerowców do Syrii (wojna domowa wybuchła tam w 2011 roku), nie zaczął zupełnie bezczelnie podtruwać swoich wrogów w kraju i za granicą (Nawalny: 2020 rok, Skripal: 2018), nie znalazł się w cieniu podejrzenia po śmierci demokratycznego działacza Borisa Niemcowa (2015), nie zajął jeszcze Krymu (2014), nie sprokurował wojny w Donbasie i nie zaczął topić Ukrainy we krwi i ogniu. Aczkolwiek przecież śpiewał sobie i gwiazdom „Blueberry Hill” już lata po: inwazji na Gruzję (2008), wojnach w Czeczenii (1999–2009), gdzie u władzy postawił zbrodniarza Ramzana Kadyrowa, otruciu byłego podpułkownika KGB/FSB Aleksandra Litwinienki (2006), który próbował ujawnić prawdę o śmierci niezależnej dziennikarki Anny Politkowskiej (2006), zamachach na antuputinowskiego miliardera Borysa Bieriezowskiego (ostatecznie odszedł z tego świata w 2013), próbie otrucia dioksynami ukraińskiego przywódcy Wiktora Juszczenki (2004), budzącym wiele wątpliwości odbiciu zakładników w Biesłanie (2004) i moskiewskim teatrze na Dubrowce (2002), tragedii okrętu podwodnego Kursk (2000), podczas której Putin wykazał się skrajnym brakiem empatii i lekceważeniem matek marynarzy, serii tajemniczych zamachów na budynki mieszkalne w Rosji (1999), prawdopodobnie sprokurowanej przez tajne rosyjskie służby, a mającej uzasadnić operacje wojskowe w Czeczenii i Dagestanie. Pomimo tego wszystkiego świat chciał widzieć w Putinie rozsądnego i obliczalnego partnera, męża opatrznościowego Rosji. Demokratyczny Zachód udawał, że nie słyszy, gdy w przypływie szczerości rosyjski przywódca pokazywał swoją prawdziwą twarz. Władimir Putin przyznawał, że kto raz został czekistą, będzie już nim do końca życia. A rozpad ZSRR w jego opinii był największą katastrofą geopolityczną XX wieku. Jednak nastawieni na lukratywne biznesy z Rosją przywódcy tylko wzruszali ramionami. Zakłamana przeszłość Władimira Putina Zdaniem psychologów, na charakter i zachowanie Putina może rzutować jego przeszłość. Otacza ją mnóstwo mistyfikacji i przekłamań. Putin na początku swojej kariery rozpuścił informację, jakoby jego dziadek gotował dla Lenina i Stalina. Prawda jest zupełnie inna. „Spirydon Putin przez całe życie gotował w sanatoriach, w tym w sanatorium dla członków partii – i tyle. I owszem, mogli być wśród nich i Nikita Chruszczow, następca Stalina, i Wiaczesław Mołotow, bo tak powiedział w wywiadzie wujek Władimira Putina, Aleksander. I może raz albo dwa został poproszony, żeby ugotować coś na bankiet, na którym gościem był Stalin. Może nawet przez jakiś czas pracował na którejś jego daczy? Może był kucharzem, którego Kreml zapraszał do pracy przy dużych bankietach? Albo zastępował tam kogoś? Tego się już nie dowiemy. Ale ja pewien jestem jednego. Połowa jego życiorysu jest wyssana z palca” – pisał w „Rosji od kuchni” Witold Szabłowski, który dokładnie zbadał tę sprawę. Pokolenie Putina. Kim są dziś młodzi Rosjanie? Trzydzieści lat po rozpadzie Związku Radzieckiego wielu młodych Rosjan marzy o stabilności, jaką charakteryzowała się tamta epoka, a w swoim nacjonalistycznym prezydencie widzi bohatera. „Historia Spirydona Putina to chyba najpiękniejszy przykład, jak – od kuchni – działa rosyjska propaganda. Nieważne, czy historia jest prawdziwa, czy nie. Ważne, że ludzie w nią wierzą. Dziadek, którym zachwycił się Rasputin, a który potem gotował i dla Lenina, i dla Stalina, był dla Władimira Putina świetnym chwytem reklamowym przed wyborami, bo łączył w swojej biografii epoki, do których Rosjanie – mimo całego zła, które się wtedy stało – mają sentyment. »Skoro liderzy ZSRR ufali mojemu dziadkowi, wy możecie zaufać mnie« – zdawał się mówić Władimir Putin". Sprawa dziadka przykrywa być może tajemnicę jeszcze większą. Chodzi o pochodzenie Putina. Podważono bowiem fakt, że urodził się w 1952 roku, a jego rodzicami byli Władimir Spirydonowicz Putin i Maria Iwanowna Szełomow. Dziennikarze zebrali dowody, jakoby urodził się dwa lata wcześniej, a jego matka to Wiera Nikołajewna Putin, pochodząca ze wsi na Uralu. Zakochała się w mężczyźnie, który – jak się okazało – wiódł podwójne życie. Zaszła z nim w ciążę, podczas gdy był już żonaty. Dlatego odeszła od oszusta, a synka zostawiła pod opieką dziadków. Zabrała go po trzech latach, gdy żyła już w Gruzji z innym mężczyzną. Brutalny ojczym bił jednak chłopca i wyzywał od bękartów, więc po kolejnych kilku latach dziecko wróciło pod dach dziadków. Ci zaś wysłali go do swego krewnego Władimira Spiridonowicza Putina, byłego enkawudzisty. Tam nastoletni Władimir zaczął udawać jego syna. Może nawet pod jego wpływem zdecydował się na karierę w KGB. Jak zginęli twórcy biografii Putina Dowody na tę wersję wydarzeń sprawdzali podczas kampanii prezydenckiej Putina w 2000 roku znany biznesmen Zija Bażajew oraz dziennikarz i wydawca Artiom Borowik. Niestety, obaj zginęli w katastrofie lotniczej. Pytania związane z rodzicami Putina i samym wypadkiem pozostały nierozwiązane. „Dlaczego wynajęty przez Ziję Bażajewa samolot o numerze 87440 zamieniono nocą na maszynę o numerze 88170, właśnie tę, która się rozbiła? Dlaczego część lewego skrzydła zniknęła bez śladu albo jeszcze na lotnisku, albo już w transporcie do Instytutu Techniki Lotniczej, gdzie miała być poddana badaniom? Dlaczego nie można ustalić, kto tamtej nocy zbliżał się do samolotu? Dlaczego pilotom, mimo prawidłowo wykonywanych manewrów, nie udało się przeciwdziałać przechyłowi w lewo? Czym ten przechył został spowodowany?” – pyta w książce „Wowa, Wołodia, Władimir” wieloletnia korespondentka w Rosji Krystyna Kurczab-Redlich. Moskwa: "W tym mieście przeszłość, teraźniejszość i przyszłość stoją obok siebie, w jednym szeregu" Moskwa jest piękna jak neapolitańska święta. Kryształ nieba odzwierciedla, odbija, szlifuje tysiące wież, dzwonnic, kampanili, które pną się, rosną, unoszą lub osiadając ciężko, rozj... „Z ustaleń ekspertów wynika, iż część lewego skrzydła samolotu pokryto płynnym mazutem o specjalnym składzie opracowanym w laboratoriach KGB pod koniec istnienia ZSRR. Substancja ta zmienia strukturę przedmiotu, na którego powierzchni się znajduje, i udaremnia jego funkcje. To tłumaczyłoby dziwne zachowanie się lotek lewego skrzydła i utratę sterowności maszyny”. Mroczny car Putin idzie po władzę Zupełnie natomiast nie krył się Putin ze swoją przeszłością w tajnych służbach. Wręcz uznawał, że przydaje mu to autorytetu. Stwierdził, że były prezydent USA George Bush senior przed wielką karierą polityczną „nie pracował w pralni, lecz był agentem CIA”. Zanim trafił do KGB, Putin ukończył studia prawnicze na uniwersytetu w Leningradzie. Był już po trzydziestce, gdy odezwało się do niego KGB (do którego sam zgłosił się jeszcze jako nastolatek) i wysłało na przeszkolenie. Od 1985 roku służył przez pięć lat na terenie Niemieckiej Republiki Demokratycznej, pod płaszczykiem służby dyplomatycznej werbując tajnych współpracowników. Po zjednoczeniu Niemiec wrócił do Leningradu. Natomiast po upadku ZSRR nabrała tempa jego kariera polityczna. Najpierw został zastępcą mera Petersburga. Potem dostał pracę w administracji rosyjskiego prezydenta Borysa Jelcyna. W latach 1998–1999 szefował nawet Federalnej Służbie Bezpieczeństwa, która po upadku ZSRR została następczynią KGB. To otworzyło mu drogę nie tylko do urzędu prezydenta, lecz także do zaprowadzenia dyktatury. Każdy Rosjanin ma o niej jakąś opowieść. Dacza to styl życia [REPORTAŻ] Mogą to być wspomnienia z dzieciństwa – gra w piłkę do późnego wieczora, zbieranie szyszek, aby dym samowaru miał aromat, czy kąpiel w lodowatym jeziorku zagubionym pośród świerków Nie ma dnia, który nie dostarczałby dowodów, że wolność słowa i prawa człowieka w Rosji Putina nie istnieją. Nabotoksowany dyktator, uganiający się za młodszymi kobietami i mający nieślubne dzieci, nie jest także wzorcowym ojcem rodziny. A jednak Rosjanie go kochają. Bo przywrócił im dumę z potęgi kraju, którego znów boi się cały świat, jak za czasów ZSRR. Nie śmieszy ich wizerunek macho prezydenta, gdy fotografuje się z dzikimi drapieżnikami, jeździ półnago konno albo lata z żurawiami. Nie przeszkadza im nawet, że wiele rejonów Rosji tkwi w nędzy, a tymczasem dyktator z Kremla zgromadził gigantyczny majątek. Liczba miliardów, jakie ma Putin, trudna jest do oszacowania, aczkolwiek zliczanie tej fortuny nie ma sensu. Jak bowiem stwierdził dla TVN24 rosyjski niezależny publicysta Anton Oriech, „Miliardy nie są mu do niczego potrzebne. On i tak ma wszystko, co zechce, bo należy do niego cała Rosja. Jak kiedyś do cara”. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Rosyjski kosmodrom uszkodzony po wspólnym starcie ze Stanami Zjednoczonymi. Co się stało w Kazachstanie?
Kosmos to jedno z ostatnich pól współpracy Stanów Zjednoczonych z Rosją po wybuchu wojny w Ukrainie. W zeszły czwartek trzyosobowa amerykańsko-rosyjska załoga wystartowała z rosyjskiego kosmodromu w Kazachstanie, jednak nie wszystko poszło zgodnie z planem. Astronauci są już na orbicie, ale co się stało na Ziemi i na czym polega ta niecodzienna kooperacja?
Rosyjska platforma startowa została uszkodzona w wyniku startu misji „Sojuz” z rosyjskimi i amerykańskimi astronautami na pokładzie. Rosyjski program kosmiczny od lat zmaga się z chronicznym brakiem funduszy i skandalami korupcyjnymi. Rosyjska myśl techniczna na podbój kosmosu Radziecki program kosmiczny przez lata był powodem narodowej dumy Rosjan. To jednak przeszłość: w ostatnich latach brak było spektakularnych sukcesów, a agencja Roskosmos jest obecnie w kryzysie. Odmianę przynieść miała misja „Sojuz” – to nazwa mająca dosyć jednoznaczne skojarzenia w Polsce – podczas której trzech astronautów: reprezentujący NASA Chris Williams oraz Siergiej Kud-Swierczow i Siergiej Mikajew z Roskosmosu wyruszyło na 8-miesięczny pobyt na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. I chociaż faktycznie udało im się tam dolecieć, to kosmodrom Bajkonur w Kazachstanie – z którego startowali – został poważnie uszkodzony. Koniec lotów z kosmodromu w Kazachstanie – Stwierdzono uszkodzenie szeregu elementów platformy startowej – poinformował Roskosmos w mediach społecznościowych. Przedstawiciele organizacji dodają, że części wszystkie uszkodzone części zostaną wymienione w najbliższej przyszłości. Mamy jednak doświadczenie w nietraktowaniu słów rosyjskich oficjeli zbyt poważnie. Rosyjscy blogerzy zajmujący się tematyką kosmiczną uważają, że Roskosmos przez dłuższy czas nie będzie mógł przeprowadzać startów w kosmos, a miejsce startu zostało uszkodzone bardziej poważnie, niż władze chcą przyznać. Czemu amerykańscy astronauci współpracują z Rosją? Chris Williams – przedstawiciel NASA na misji – wyruszył w kosmos z Rosjanami, by przeprowadzić badania naukowe i pokazy technologiczne, których celem jest przyspieszenie eksploracji kosmosu przez człowieka oraz poprawa życia na Ziemi. To amerykański fizyk medyczny. Pełni rolę inżyniera pokładowego i jest członkiem Ekspedycji 74. Na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej obecni są już astronauci NASA Mike Fincke, Zena Cardman i Jonny Kim, astronauta Japońskiej Agencji Eksploracji Aerokosmicznej Kimiya Yui oraz rosyjscy kosmonauci Siergiej Ryżykow, Aleksiej Zubricki i Oleg Płatonow. Chociaż wspólne loty nacji podbijających kosmos nie są niczym nowym, to jednak w ramach serii sankcji nałożonych na Rosję po ataku w 2022 roku wiele krajów zachodnich zakończyło współpracę z Roskosmosem. Nie należą jednak do nich Stany Zjednoczone. Źródła: Reuters, NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Bucza stała się symbolem tragedii, ale także walki o sprawiedliwość. Agresorów czeka kara
Do marca 2022 roku Bucza była spokojnym, zielonym miastem w obwodzie kijowskim, cenionym za czyste powietrze i komfortowe warunki życia. Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę stała się sceną niewyobrażalnego dramatu. W kwietniu świat obieg tragiczny obraz leżących na ulicach ciał, masowych grobów i zniszczonego sprzętu wojskowego. Obraz, który na zawsze wrył się w globalną świadomość. 33-dniowa okupacja zmieniła Buczę w trwały symbol brutalności imperialnej agresji.
Spis treści: Narodziny letniska 33 dni koszmaru Dowody obaliły rosyjską propagandę Kręta droga do sprawiedliwości Bucza znajduje się w obwodzie kijowskim, w odległości około 34 km na północny zachód od stolicy Ukrainy. Rozpościera się nad niewielkimi rzekami, Buczą i Rokaczem – dopływami Irpienia. Jej strategiczne znaczenie podkreśla przebiegająca przez miasto międzynarodowa droga M07, łącząca Kijów z granicą polską w Jagodzinie. Przed inwazją, na powierzchni 26,57 kilometra kwadratowego mieszkało około 36 tys. osób. Narodziny letniska Na miejscu dzisiejszej Buczy istniała wieś Jabłuńka. Najstarsze wzmianki na jej temat są datowane na 1630 rok. Początek nowoczesnej Buczy jest nierozerwalnie związany z postępem technologicznym końca XIX wieku. Momentem zwrotnym była budowa linii kolejowej Kijów-Kowel w 1898 roku. Wokół nowo powstałej stacji kolejowej, nazwanej od pobliskiej rzeki Buczą, zaczęli osiedlać się pracownicy kolei. Szybko docenili malownicze krajobrazy i doskonałą jakość powietrza, co przyciągnęło uwagę kijowskiej burżuazji i urzędników. Bucza przekształciła się w popularny kurort i osadę dacz, gdzie elita stolicy wznosiła swoje domy letniskowe. Wiek transformacji Niewielka osada zaczęła się rozwijać w XX stuleciu. W 1938 roku Bucza otrzymała status osiedla typu miejskiego. Prawdziwy przełom nastąpił jednak już w niepodległej Ukrainie. 9 lutego 2006 roku otrzymała prawa miejskie, które weszły w życie 1 stycznia 2007 roku, co przypieczętowało jej status jako dynamicznie rozwijającego się, nowoczesnego ośrodka podkijowskiego. 33 dni koszmaru Gdy 24 lutego 2022 roku rozpoczęła się pełnoskalowa inwazja Rosji, Bucza znalazła się na jednej z głównych osi natarcia na Kijów. Już 27 lutego w mieście rozgorzały ciężkie walki, podczas których siły ukraińskie zniszczyły dużą kolumnę rosyjskiego sprzętu. Mimo zaciekłego oporu, do 5 marca siły rosyjskie przejęły pełną kontrolę nad miastem. Okupację prowadziły jednostki należące m.in. do 35. i 36. Armii Wschodniego Okręgu Wojskowego i elitarne dywizje powietrznodesantowe. Rozpoczął się okres terroru, który mer miasta, Anatolij Fedoruk, określił później jako „koszmar”. Najeźdźcy dopuścili się niewyobrażalnych czynów 31 marca, po wyzwoleniu miasta, światło dzienne ujrzały dowody systematycznych zbrodni, które zostały drobiazgowo udokumentowane przez międzynarodowe organizacje praw człowieka, śledczych i dziennikarzy. Najbardziej wstrząsającym i najcharakterystyczniejszym obrazem z Buczy stały się ciała cywilów ze związanymi z tyłu rękami, uśmierconych strzałem w tył głowy z bliskiej odległości. Human Rights Watch udokumentowało między innymi przypadek egzekucji grupy mężczyzn schwytanych 4 marca. Mieszkańcy ginęli bez żadnego powodu, wielu podczas wykonywania codziennych czynności. Raporty potwierdzają również wykorzystywanie cywilów jako żywych tarcz. Świadkowie i ocaleni opisywali systematyczne tortury, których dopuszczali się rosyjscy żołnierze. Okupacji towarzyszyły masowe grabieże domów i mieszkań. Rosyjscy żołnierze kradli wszystko, od biżuterii i telewizorów po sprzęt AGD, często dewastując przy tym nieruchomości. Ten niewyobrażalny akt przemocy nie był wynikiem chaosu czy załamania dyscypliny. Wiele dowodów wskazuje na systematyczny charakter rosyjskich działań. Relacje świadków opisują, jak żołnierze chodzili od drzwi do drzwi, sprawdzali dokumenty i telefony, poszukując byłych wojskowych, aktywistów lub osób z patriotycznymi tatuażami. Ukierunkowana eliminacja członków lokalnej obrony terytorialnej sugeruje, że była to celowa strategia „filtracji” – brutalna metoda pacyfikacji, znana z innych konfliktów prowadzonych przez Rosję, mająca na celu sterroryzowanie ludności i zdławienie wszelkiego potencjalnego oporu w zarodku. Epicentrum wydarzeń Symbolicznym epicentrum dramatycznych wydarzeń stała się ulica Jabłońska, przez media określana mianem „ulicy śmierci”. To właśnie tam, po wyzwoleniu, znaleziono najwięcej ciał. W toku dziennikarskich śledztw, wykorzystujących nagrania z monitoringu i dronów, zrekonstruowano przebieg wydarzeń, pokazując, jak rosyjscy żołnierze prowadzili cywilów na śmierć. Jednym z najlepiej udokumentowanych przypadków jest egzekucja członków samoobrony terytorialnej przy budynku biurowym na ulicy Jabłońskiej 144. Z ustaleń dziennikarzy „The New York Times” wynika, że po doprowadzeniu na dziedziniec biurowca, mężczyźni zostali zmuszeni do położenia się na ziemi. Rosjanie przeszukali zatrzymanych (z relacji świadków wynika, że szukali tatuaży wskazujących na wojskową przynależność), następnie zaprowadzili ich za budynek. Wówczas rozległy się strzały. Dowody obaliły rosyjską propagandę Dzięki zebranym dowodom, w tym porzuconym dokumentom wojskowym i analizie OSINT (wywiadu z otwartych źródeł), udało się zidentyfikować konkretne jednostki odpowiedzialne za zbrodnie. Najczęściej wymieniane są 64. Samodzielna Brygada Strzelców Zmotoryzowanych i 234. Gwardyjski Pułk Desantowo-Szturmowy z Pskowa. Kluczowe okazały się również dowody kryminalistyczne. Śledczy Amnesty International znaleźli na miejscach zbrodni łuski i pociski przeciwpancerne 7N12 kalibru 9x39 mm. Jest to amunicja specjalistyczna, używana w karabinach AS Wał i WSS Wintoriez, które znajdują się na wyposażeniu elitarnych rosyjskich jednostek, takich jak WDW i Specnaz, a których nie używa armia ukraińska. Skrupulatna praca analityków, dziennikarzy śledczych i ekspertów kryminalistycznych odegrała kluczową rolę w walce z dezinformacją. Natychmiast po ujawnieniu zbrodni, Rosja rozpoczęła kampanię propagandową, twierdząc, że wydarzenia z Buczy były „mistyfikacją” lub „inscenizacją”, przygotowaną przez Ukrainę. Jednak twarde, weryfikowalne dowody – zdjęcia satelitarne potwierdzające obecność ciał na ulicach w czasie, gdy miasto kontrolowali Rosjanie, i specjalistyczna amunicja – stworzyły niepodważalny zapis faktów, budując solidny fundament pod przyszłe procesy sądowe i ustanawiając nowy standard dla dokumentowania zbrodni wojennych w XXI wieku. Tragedia okupacji Ocaleni mieszkańcy opowiadali o ciągłym strachu, życiu w piwnicach bez prądu, wody i jedzenia. Posiadanie telefonu komórkowego, zwłaszcza ze zdjęciem zniszczonego rosyjskiego sprzętu, mogło być wyrokiem śmierci. W obliczu głodu, ludzie zmuszeni byli jeść karmę dla psów. Wstrząsające relacje mówią o konieczności grzebania sąsiadów i bliskich w prowizorycznych, płytkich grobach na własnych podwórkach, ponieważ stały ostrzał uniemożliwiał godny pochówek. Kręta droga do sprawiedliwości Odpowiedzialność za zbrodnie w Buczy jest ścigana dwutorowo. Z jednej strony, mamy powolny, za to fundamentalny proces międzynarodowy, prowadzony przez Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze, który koncentruje się na odpowiedzialności dowódców i najwyższych urzędników. Z drugiej, ukraiński wymiar sprawiedliwości prowadzi setki własnych dochodzeń, identyfikując i skazując, często zaocznie, poszczególnych rosyjskich żołnierzy. Ta dwutorowa strategia, wspierana przez międzynarodowe zespoły śledcze, zwiększa szansę na pociągnięcie winnych do odpowiedzialności na wszystkich szczeblach. W debacie publicznej i politycznej natychmiast pojawiło się pytanie: czy wydarzenia w Buczy noszą znamiona ludobójstwa? Parlamenty Ukrainy, Polski, Kanady i kilku innych państw oficjalnie uznały, że działania Rosji noszą znamiona takiego czynu. Jednak z perspektywy prawa międzynarodowego, udowodnienie tego jest niezwykle trudne. Proces ten wymaga nie tylko potwierdzenia masowych zbrodni, ale również szczególnego zamiaru zniszczenia, w całości lub w części, grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej. Choć rosyjskie działania w Buczy bez wątpienia kwalifikują się jako zbrodnie wojenne i przeciwko ludzkości, ostateczne rozstrzygnięcie najważniejszych kwestii będzie należeć do międzynarodowych trybunałów. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zaskakujący trop z wileńskiego cmentarza. Naukowcy już wiedzą, to tak naprawdę „pokonało” wielką armię Napoleona
Wielka Armia Napoleona, licząca setki tysięcy żołnierzy, miała podbić Rosję. Zamiast triumfu nadszedł dramatyczny odwrót i tysiące zgonów. Czy to możliwe, że śmierć żołnierzy miała inne przyczyny niż dotąd sądzono? To zagadnienie w nowym świetle ukazały badania genetyczne.
Napoleon zaatakował w 182 roku Rosję olbrzymimi siłami. Zebrał ponad 400 tysięcy żołnierzy i 1300 armat. Wśród tych wojskowych było aż 98 tysięcy Polaków. Napoleon Bonaparte nie był przygotowany na długą kampanię. Liczył, że skłoni cara Aleksandra I do szybkiej kapitulacji. Co dobiło Wielką Armię? Rosjanie mieli dwukrotnie mniejsze siły. Cofnęli się w głąb kraju i pozostawili po sobie spaloną ziemię. Opuścili nawet stolicę, Moskwę. Francuzom nie udało się rozbić sił rosyjskich, a car Aleksander nie poddał się. Napoleon podjął więc decyzję o odwrocie armii. I wtedy rozpoczął się dramat wojsk francuskich. Nie były one przygotowane na marsz na zachód, a sprawę pogorszyła wczesna zima. Dodatkowo zaczęły się szerzyć choroby zakaźne. Od lat naukowcy spierają się, jaki patogen rozpowszechnił się wśród armii Napoleona. Długo sądzono, że był to głównie tyfus, albo gorączka okopowa. Tę pierwszą chorobę wywołuje Rickettsia prowazekii, a drugi – Bartonella quintana Dowodami na powszechność tych chorób wśród żołnierzy Napoleona wracających z Moskwy były historyczne opisy objawów i analizy DNA, ale dość krótkich fragmentów, co nie dawało jednoznacznych dowodów. Nowe badania – nowe nadzieje Laboratoria analizujące kopalne DNA radzą sobie coraz lepiej z próbkami i można z nich „wycisnąć” coraz więcej informacji. Naukowcy z Instytutu Pasteura we Francji przeprowadzili analizę genetyczną szczątków byłych żołnierzy, którzy wycofali się z Rosji w 1812 roku. Wyekstrahowali i przeanalizowali DNA 13 żołnierzy armii napoleońskiej ekshumowanych w Wilnie na Litwie w 2002 roku podczas wykopalisk prowadzonych przez zespół Uniwersytetu Aix-Marseille, specjalizujący się w archeoantropologii. Wnioski opublikowali na łamach „Current Biology”. Nowe patogeny na horyzoncie Ekspertom udało się wykryć w badanych szczątkach dwa patogeny: Salmonella enterica Paratyphi C – to patogen wywołujący dur rzekomy. Choroba przenosi się na człowieka przez żywność lub wodę skażoną zakażonym kałem. Objawami są: gorączka, ból głowy, wysypka, osłabienie i biegunka. Borrelia recurrentis – to patogen wywołujący gorączkę powrotną (dur powrotny), która jest przenoszona przez wszy odzieżowe. Choroba ta co prawda nie była zawsze śmiertelna, ale powodowała poważne osłabienie. Odkrycia te sugerują, że te wcześniej umykające naukowcom choroby przyczyniły się do zagłady Wielkiej Armii podczas odwrotu w 1812 roku. Część żołnierzy mogła cierpieć jednocześnie na obie, co mogło przyczynić się do pogorszenia ich stanu, zwłaszcza że byli oni już osłabieni zimnem, głodem i kiepskimi warunkami sanitarnymi. Na wileńskiej nekropolii pochowano kilka tysięcy żołnierzy napoleońskich. Badacze liczą, że uda się pobrać próbki z większej liczby kości tak, aby ich analizy były bardziej wiarygodne. Jednak – co ważne – w próbie kilkunastu osób do tej pory nie wykryto patogenów powodujących tyfus. A to on miał zdziesiątkować armię „małego kaprala”. Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Niepokorny Sewastopol – serce Krymu i najważniejszy port nad Morzem Czarnym
Sewastopol to miasto o wyjątkowym znaczeniu – zarówno historycznym, jak i strategicznym. Poznaj kluczowe fakty dotyczące powstania Sewastopola, statusu prawnego oraz wpływu na relacje międzynarodowe, szczególnie w kontekście rosyjskiej agresji na Ukrainę.
Spis treści: Historia Sewastopola – powstanie, wojny i znaczenie militarne miasta Status prawny Sewastopola w świetle prawa międzynarodowego Znaczenie geopolityczne Sewastopola dla regionu Morza Czarnego Miasto Sewastopol, usytuowane na południowym wybrzeżu Półwyspu Krymskiego, od lat pozostaje jednym z najbardziej strategicznych punktów na mapie Europy Wschodniej. Znane z burzliwej historii i kluczowej roli wojskowej, jest nie tylko symbolem dawnych konfliktów, lecz także współczesnym przedmiotem rosyjskiej agresji na Ukrainę. Historia Sewastopola – powstanie, wojny i znaczenie militarne miasta Początki i rozwój Sewastopola od XVIII wieku Sewastopol powstał w 1783 roku, krótko po aneksji Krymu przez Imperium Rosyjskie. Miasto zostało założone jako główny port wojenny oraz baza strategiczna dla nowo utworzonej Floty Czarnomorskiej. Lokalizacja na skalistym wybrzeżu południowego Krymu zapewniała Sewastopolowi wyjątkowe warunki do rozwoju infrastruktury wojskowej i morskiej. W krótkim czasie miasto stało się symbolem rosyjskiej polityki imperialnej nad Morzem Czarnym. Wraz z rozwojem miasta osiedlała się tu liczna ludność rosyjska, ukraińska i tatarska, co nadawało mu wielokulturowy charakter. Z czasem Sewastopol, obok Odessy, stał się jednym z najważniejszych portów czarnomorskich w imperium rosyjskim, przyciągając inwestycje i wpływając na rozwój infrastruktury Krymu. Wojna krymska i II wojna światowa – kluczowe momenty w historii miasta W połowie XIX wieku Sewastopol zyskał międzynarodowy rozgłos za sprawą wojny krymskiej (1853–1856), kiedy to miasto przez 349 dni było oblegane przez koalicję wojsk brytyjskich, francuskich, osmańskich i piemonckich. Obronę Sewastopola uznano za jeden z symboli wojny, a jej dramatyczne okoliczności odcisnęły trwałe piętno na lokalnej pamięci historycznej. Upadek miasta oznaczał początek przemian geopolitycznych w regionie Morza Czarnego. Podczas II wojny światowej Sewastopol był jednym z głównych punktów oporu Armii Czerwonej podczas niemieckiej ofensywy na Krym. Miasto przez 250 dni stawiało opór, zanim zostało zdobyte przez wojska niemieckie w 1942 roku. Po wyzwoleniu przez Armię Czerwoną w 1944 roku Sewastopol został uhonorowany tytułem „Miasta Bohatera” za niezwykłą wytrwałość obrońców. W XX wieku miasto, będące siedzibą radzieckiej Floty Czarnomorskiej, pozostawało zamknięte dla obcokrajowców aż do upadku ZSRR. Po 1991 roku, w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego, Sewastopol wraz z Krymem stał się częścią niepodległej Ukrainy. Status prawny Sewastopola w świetle prawa międzynarodowego Aneksja Krymu i referendum z 2014 roku Przełomowym momentem w najnowszej historii Sewastopola stała się aneksja Krymu przez Federację Rosyjską w marcu 2014 roku. Po obaleniu prorosyjskiego prezydenta Wiktora Janukowycza i rozpoczęciu protestów na Ukrainie, rosyjskie wojska zajęły kluczowe obiekty na półwyspie, a następnie przeprowadzono nieuznawane przez społeczność międzynarodową referendum. Zdecydowana większość głosujących opowiedziała się za przyłączeniem Krymu (wraz z Sewastopolem) do Rosji, co 18 marca 2014 roku ogłoszono jako fakt dokonany przez Kreml. W świetle prawa międzynarodowego działania te uznano za nielegalne i sprzeczne z zasadą integralności terytorialnej Ukrainy. ONZ, Unia Europejska oraz większość państw świata nie uznają suwerenności Rosji nad Krymem i Sewastopolem. W licznych rezolucjach potępiono przemoc oraz naruszenie granic Ukrainy. Stanowisko Ukrainy i społeczności międzynarodowej wobec Sewastopola Ukraina, powołując się na postanowienia Konstytucji oraz liczne umowy międzynarodowe (w tym Memorandum Budapeszteńskie z 1994 roku), uznaje Krym i Sewastopol za część swojego terytorium. Polityka państwa opiera się na dążeniu do pokojowego odzyskania tych ziem oraz potępieniu wszelkich prób naruszenia jej suwerenności. Stanowisko społeczności międzynarodowej jest jednoznaczne – aneksja Sewastopola została określona mianem rażącego naruszenia prawa międzynarodowego, a wobec Rosji wprowadzono sankcje polityczne i gospodarcze. Mimo tych działań, w praktyce Federacja Rosyjska sprawuje pełną kontrolę nad Krymem i Sewastopolem, utrzymując tam rozbudowaną infrastrukturę wojskową oraz administracyjną. Znaczenie geopolityczne Sewastopola dla regionu Morza Czarnego Baza Floty Czarnomorskiej i rola militarna miasta Jednym z najważniejszych elementów decydujących o pozycji Sewastopola jest obecność Floty Czarnomorskiej. Miasto od ponad dwóch wieków stanowi centrum operacji morskich Rosji (wcześniej Związku Radzieckiego) na Morzu Czarnym, pełniąc funkcję największej bazy wojennej w regionie. Dzięki portom, stoczniom oraz zapleczu logistycznemu Sewastopol ma być kluczowym punktem projekcji siły militarnej Rosji, pozwalającym na szybkie reagowanie na wydarzenia w rejonie Morza Czarnego, Kaukazu i Bliskiego Wschodu. W praktyce obecność Floty Czarnomorskiej stanowi także czynnik wzmacniający kontrolę nad żeglugą, bezpieczeństwem energetycznym oraz wpływami politycznymi w regionie. W ocenie badaczy Uniwersytetu Warszawskiego – miasto pozostaje ważnym narzędziem nacisku w relacjach z państwami ościennymi i NATO. Wpływ Sewastopola na stosunki ukraińsko-rosyjskie i bezpieczeństwo Europy Status Sewastopola ma kluczowe znaczenie dla relacji ukraińsko-rosyjskich. Jeszcze przed 2014 rokiem stacjonowanie rosyjskiej Floty Czarnomorskiej budziło różne emocje zarówno wśród Ukraińców, jak i Rosjan. Dla Moskwy obecność floty była kwestią prestiżu oraz gwarancją bezpieczeństwa południowych granic kraju. Dla Ukrainy – źródłem niepokoju i konfliktów dotyczących podziału majątku, dostępu do portów czy warunków dzierżawy baz. Po aneksji Krymu relacje uległy gwałtownemu pogorszeniu. Międzynarodowe instytucje (ONZ, OBWE, UE) oraz wiele państw Zachodu ostrzega przed możliwością eskalacji konfliktu i destabilizacji regionu. Sewastopol i Krym stały się areną rywalizacji o wpływy i kontrolę, a spór o ich przynależność przekłada się na napięcia geopolityczne w skali globalnej. W kontekście bezpieczeństwa Europy Sewastopol odgrywa rolę punktu strategicznego umożliwiającego Rosji szybki dostęp do Morza Śródziemnego, a tym samym wpływanie na szlaki handlowe, energetyczne i militarne całego kontynentu. To właśnie dlatego miasto pozostaje jednym z najważniejszych punktów zapalnych współczesnej polityki międzynarodowej. Źródła: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Archipelag konfliktu. Jak Wyspy Kurylskie stały się zarzewiem sporów rosyjsko-japońskich
Wyspy Kurylskie to wulkaniczny archipelag łączący geograficznie Japonię z Rosją. Od ostatnich trzech wieków jest to terytorium sporne. Właśnie przez południowe Wyspy Kurylskie lub, jak nazywa się je w Japonii, Terytoria Północne, Rosja i Japonia do dziś nie podpisały traktatu pokojowego po drugiej wojnie światowej.
Spis treści: Powstanie Wysp Kurylskich W pierścieniu ognia Ajnowie na Kurylach Między Rosją a Japonią Znajdujący się między Hokkaido a Kamczatką, długi na 1200 kilometrów wulkaniczny archipelag liczy 56 wysp o łącznej powierzchni ponad 10 tysięcy kilometrów kwadratowych. Jest to niewiele mniej niż obszar Libanu. Na tym terenie mieszka około 20 tysięcy ludzi, głównie pracowników wielkich rosyjskich przetwórni rybnych. Bo wyspy te, poza znaczeniem strategicznym, są miejscem zaopatrzenia w ryby ogromnego terytorium rosyjskiego. Powstanie Wysp Kurylskich Archipelag Kurylski jest centralną częścią łuku wyspowego Kuryle–Kamczatka, obejmującego wschodnie Hokkaido, Wyspy Kurylskie oraz południową Kamczatkę. Składa się on z dwóch głównych grzbietów: Małego Grzbietu Kurylskiego i Wielkiego Grzbietu Kurylskiego. Mały Grzbiet obejmuje Półwysep Nemuro we wschodnim Hokkaido, grupę wysp Habomai i Shikotan, a dalej na północny wschód przechodzi w podmorski Grzbiet Witiazia. Wielki Grzbiet obejmuje Półwysep Shiretoko na Hokkaido oraz wszystkie pozostałe wyspy Kurylskie – od Kunashiru aż po Shumshu – i południowy kraniec Półwyspu Kamczackiego. Dane geologiczne wskazują, że powstanie Archipelagu Kurylskiego rozpoczęło się w okresie późnej kredy (ok. 90 mln lat temu), kiedy duży fragment skorupy ziemskiej zderzył się z kontynentem syberyjskim tworząc strefę subdukcji, która zapoczątkowała powstanie rowu Kurylsko-Kamczackiego oraz późniejszy wulkanizm. Aktywność wulkaniczna i wypiętrzanie w rejonie Małego Grzbietu nasiliły się w paleocenie i eocenie, gdy grzbiet Kula–Pacyfik uległ subdukcji pod rów Kurylsko-Kamczacki. Prawdopodobnie właśnie wtedy Mały Grzbiet wynurzył się z morza. Choć formowanie głównego łańcucha Kuryl rozpoczęło się około 30 milionów lat temu, osady wskazują, że wyspy nie wynurzyły się ponad powierzchnię morza aż do wczesnego pliocenu. W pierścieniu ognia Zarówno Kamczatka jak i Wyspy Kurylskie znajdują się w obrębie pacyficznego pierścienia ognia – strefy częstych trzęsień ziemi i erupcji wulkanicznych, otaczającej Ocean Spokojny od Ameryki Południowej aż po Australię. Co jakiś czas ruchy płyt tektonicznych położonych na półkuli północnej wywołują wybuchy lawy, podmorskie trzęsienia ziemi i tsunami. Te ekstremalne zjawiska powodują ogromne szkody. Tylko w czasie trzęsienia ziemi i fali tsunami z 1995 roku zginęło 2000 osób. Tak naprawdę można powiedzieć, że każda wyspa archipelagu jest wulkanem, albo jego częścią. W samym Dużym Łańcuchu jest ponad 160 wulkanów. Powierzchnia wysp – jak na tereny pochodzenia wulkanicznego przystało – jest górzysta. Średnio wznoszą się one na wysokość 500–1000 m n.p.m. Najwyższa góra Wysp Kurylskich Ałaid mierzy 2339 m n.p.m. Równiny znajdują się jedynie na wyspie Szumszu i płaskich wyspach Małego Łańcucha. Na tym terenie panuje klimat umiarkowany morski. W lutym średnia temperatura w ciągu dnia wynosi 6 stopni Celsjusza. Jednak może spaść nawet do minus 25 stopni. Lata są chłodne, z temperaturą od 10 do 17 stopni Celsjusza, w zależności od umiejscowienia wyspy bliżej południa lub północy. Na klimat wysp duży wpływ wywiera zimny prąd morski Oja Siwo. Ajnowie na Kurylach Ludem, który zamieszkiwał Wyspy Kurylskie aż do czasu, gdy stały się terytorium raz rosyjskim, a raz japońskim, byli Ajnowie lub Ajnosi. Ten należący do paleoazjatyckiej grupy językowej lud przybył do południowej części Sachalinu oraz na Wyspy Japońskie i Kurylskie ponad 6 tys. lat temu. Ajnowie prowadzili gospodarkę łowiecko-zbieracką. Łowili ryby, polowali na zwierzęta leśne, a w pewnym momencie rozwoju również uprawiali pola, o czym świadczą odkrycia archeologiczne. Wyznawali religię animistyczną. Wierzyli, że każdy element przyrody – zwierzęta, rośliny, zjawiska naturalne – ma własnego ducha „kamui”. Najbardziej znanym obrzędem jest Iomante, czyli ceremonia odesłania ducha niedźwiedzia. Znaczenie kulturowe i rytualne miały również tatuaże, które nosiły kobiety powyżej wargi. Społeczność Ajnów nie uznawała prywatnej własności ziemi, tereny łowieckie były wspólne dla wszystkich mieszkańców kotan, czyli osady. Również wszelkie problemy omawiano wspólnie, co miało zapobiec knowaniom i aktom agresji. W tej chwili Ajnowie zamieszkują przede wszystkim wyspę Hokkaido. Według ostatniego spisu jest ich tam około 30 tysięcy. Po wielu wiekach prześladowań ich kultura i język są wreszcie chronione. Między Rosją a Japonią Wyspy Kurylskie zostały zasiedlone przez Rosjan w XVII–XVIII w. Wiek później Japonia przejęła najpierw południową część, a w 1875 r. – całość archipelagu. Po konferencji jałtańskiej Wyspy Kurylskie trafiły pod kontrolę ZSRR. Japońską ludność repatriowano i zastąpiono obywatelami radzieckimi. Japonia do dziś rości sobie prawo do czterech południowych wysp, wielokrotnie próbując je odzyskać. Kwestia sporna dotyczy również Sachalinu. W 1875 r. Japonia i Rosja zgodziły się, że Japonia odstąpi Rosji Sachalin w zamian za 18 Wysp Kurylskich. Po wojnie rosyjsko-japońskiej (1905) Japonia odzyskała południową część Sachalinu, a w wyniku rewolucji 1917 r. zajęła cały, lecz w 1924 r. się wycofała. Ostatecznie w 1945 r. ZSRR przejął całą wyspę wraz z Kurylami, wysiedlając ludność japońską. Spór dotyczący czterech najbardziej wysuniętych na południe wysp, zajętych przez ZSRR w 1945 r., ciągnie się do dziś. Władze Japonii twierdzą, że wyspy te były od zawsze częścią ich terytorium – są widoczne gołym okiem z Hokkaido, znajdują się też na starych japońskich mapach. Na konferencji pokojowej w San Francisco w 1951 roku Japonia zrzekła się roszczeń do Sachalinu i Kurylów na północ od czterech wysp najbliższych Hokkaido (Shikotan, Etorofu/Iturup, Kunashiri/Kunashir i grupa Habomai). Zgodziła się też oddać Koreę, Tajwan, wyspy Morza Południowochińskiego, Penghu i roszczenia antarktyczne. Mimo to ZSRR odmówił podpisania traktatu. W latach 90. ubiegłego wieku Rosja rozważała uznanie roszczeń Japonii. W deklaracjach z Tokio (1993) i Moskwy (1998) mowa była o partnerstwie i traktacie pokojowym do 2000 r. Podpisano też porozumienie o współpracy w rybołówstwie (1998). Istniał nawet pięciopunktowy plan prezydenta Rosji Jelcyna. Zakładał on uznanie problemu, demilitaryzację, strefę wolnego handlu, traktat pokojowy z „zarządzaniem wspólnym” oraz przekazanie sprawy przyszłym pokoleniom. W 1999 r. Jelcyn wycofał się z tego zamiaru, a Putin wielokrotnie powtarzał, że transfer Kurylów jest „wykluczony”. Impas trwa do dziś. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Astroturystyka bije rekordy. Turyści rezerwują już noclegi na zaćmienie Słońca
W sierpniu 2026 roku tylko w kilku regionach świata będzie widoczne jedno z najrzadszych i najbardziej spektakularnych zjawisk na Ziemi. Dla obserwatorów stanie się to niezapomnianym przeżyciem.
Astroturystyka, czyli podróże motywowane zjawiskami astronomicznymi, zyskuje coraz większą popularność na całym świecie. Już teraz widać, że rok 2026 stanie się przełomowy – tysiące osób planuje swoje wyjazdy z dużym wyprzedzeniem, by być świadkami niezwykłego spektaklu na niebie. Rezerwacje hoteli i pensjonatów w wybranych lokalizacjach rosną lawinowo, a prognozy wskazują, że popyt na tego rodzaju podróże będzie jeszcze większy. Astroturystyka i zjawiska astronomiczne, które przyciągają turystów Astroturystyka nie ogranicza się jedynie do wyjazdów w miejsca pozbawione sztucznego oświetlenia – coraz częściej staje się sposobem na uczestniczenie w wyjątkowych, jednorazowych wydarzeniach astronomicznych. Powstające na całym świecie parki ciemnego nieba, specjalistyczne obserwatoria oraz oferty biur podróży koncentrują się właśnie na takich atrakcjach, jak zorze polarne czy zaćmienia Słońca. Zjawiska te działają na wyobraźnię, budząc ogromne emocje, zwłaszcza że wielu podróżnych zna je jedynie z fotografii i mediów społecznościowych. To właśnie ich niezwykła widowiskowość sprawia, że tysiące osób decyduje się planować podróże specjalnie po to, aby zobaczyć je na własne oczy. W Polsce podobne fenomeny pojawiają się niezwykle rzadko – często raz na całe pokolenie. Dlatego jedyną możliwością doświadczenia ich w pełnej skali pozostaje wyjazd w odpowiedni region świata. Jeden z najbardziej widowiskowych spektakli nieba rozegra się już w przyszłym roku. W połowie sierpnia 2026 r. w wybranych regionach Europy można będzie bowiem podziwiać całkowite zaćmienie Słońca. Choć do tego momentu pozostało jeszcze wiele miesięcy, zainteresowanie jest ogromne. Turyści masowo rezerwują bilety lotnicze oraz miejsca noclegowe w lokalizacjach gwarantujących najlepsze warunki obserwacji, obawiając się, że z czasem ich dostępność i ceny staną się wyzwaniem. Całkowite zaćmienie Słońca w 2026 roku – gdzie będzie najlepiej widoczne? Dokładnie 12 sierpnia 2026 roku całkowite zaćmienie Słońca będzie widoczne nad północną półkulą, a jego wyjątkowy pas obejmie pięć krajów, które już teraz przygotowują się na napływ turystów i miłośników astronomii. Wiadomo, że zjawisko rozpocznie się w Arktyce, przesuwając się nad odległe regiony północnej Rosji, w tym Półwysep Tajmyrski i Morze Łaptiewów. To tereny trudno dostępne, słabo zaludnione, ale właśnie dzięki temu oferujące wyjątkowo czyste i spokojne warunki obserwacji, szczególnie że zaćmienie będzie widoczne o wschodzie Słońca, tworząc niezwykły spektakl. Kolejnym miejscem, w którym Księżyc całkowicie przesłoni tarczę słoneczną, będzie Grenlandia. Rozległe krajobrazy wyspy, niemal wolne od zanieczyszczenia światłem, pozwolą obserwatorom dostrzec koronę słoneczną w jednym z najczystszych możliwych ujęć, a lodowe pustkowia stworzą niepowtarzalne tło dla tego zjawiska. Szczególną rolę odegra także Islandia – pas całkowitego zaćmienia przetnie zachodnią część kraju, obejmując m.in. Reykjavik i półwysep Snæfellsnes, gdzie ciemność zapanuje na ponad dwie minuty. Malownicze wulkany, lodowce i gorące źródła zapewnią scenerię, która sprawi, że Islandia stanie się jednym z najpopularniejszych celów astroturystów. Z kolei w południowej Europie fenomen będzie można podziwiać w Hiszpanii – pas zaćmienia obejmie północne regiony kraju, w tym Asturię, Galicję, Kastylię i León oraz Aragonię. Miasta takie jak León, Oviedo czy Soria zaoferują widoczność zaćmienia trwającego około półtorej minuty, a ciepła, letnia aura sprzyjać będzie podróżnym łączącym obserwacje z wakacyjnym wypoczynkiem. Na końcu trasy zaćmienie dotrze do Portugalii, gdzie w większości kraju widoczne będzie jedynie w formie częściowej, ale północno-wschodnie prowincje, takie jak Bragança czy Guarda, znajdą się na skraju pasa całkowitości. Tam widowisko potrwa zaledwie kilka sekund, lecz nawet tak krótki moment ciemności będzie niezapomnianym przeżyciem. Źródła: Travel Talks, Travel and Tour World Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Od rewolucji do rozpadu. Dzieje Związku Radzieckiego
Związek Radziecki powstał na fundamencie obietnic o równości i postępie. Jego budowa odbyła się jednak kosztem ludzkich cierpień. Totalitarny system rządów pochłonął miliony istnień, a niezrównoważona polityka wywołała powszechne niezadowolenie społeczne. Nawet wdrożony przez Gorbaczowa plan głębokich reform nie był w stanie uratować chylącego się ku upadkowi kolosa. Rozpad wielkiego imperium był nieunikniony.
Spis treści: W 1917 roku w Rosji rozpętała się burza rewolucyjna Od wojny domowej do narodzin nowego państwa Stalinowska industrializacja, kolektywizacja i terror Związek Radziecki podczas II wojny światowej Rywalizacja z Zachodem Ostatnie dekady ZSRR Na początku XX stulecia Imperium Rosyjskie jawiło się jako rozległe i potężne mocarstwo. W rzeczywistości było państwem głęboko niestabilnym, naznaczonym autokratycznymi rządami i rażącymi nierównościami społeczno-ekonomicznymi. Wybuch rewolucji, zmierzającej do obalenia caratu, był kwestią czasu. W 1917 roku w Rosji rozpętała się burza rewolucyjna Katalizatorem, który przyspieszył rozpad trzęsącego się w posadach imperium carskiego, okazała się I wojna światowa, kiedy na jaw wyszły wszystkie niedostatki państwa, a słabość systemu została bezlitośnie obnażona. Gospodarka została niemal całkowicie zdewastowana. Władza miała problem z organizacją zaopatrzenia medycznego czy nawet amunicji dla frontu. To wszystko, w połączeniu z klęskami militarnymi, wywołało powszechne zmęczenie wojną, co umiejętnie wykorzystali bolszewicy. Radykalne ugrupowanie zaproponowało to, czego społeczeństwo potrzebowało wówczas najbardziej – proste, zdecydowane rozwiązania palących problemów. W styczniu i lutym 1917 roku Rosję, a zwłaszcza Piotrogród, zalała fala strajków, organizowanych pod hasłami „Precz z wojną” i „Niech żyje republika!”. Aleksander Protopopow, carski minister spraw wewnętrznych, nie widział w tym większego zagrożenia, tym bardziej, że w stolicy takie wystąpienia nie były niczym niezwykłym. Zignorował nawet strajk w zakładach Putiłowa, największej w Europie fabryce zbrojeniowej, gdzie robotnicy domagali się 50-procentowej podwyżki wynagrodzeń. Wkrótce jednak lokalne wystąpienia przeistoczyły się w zamieszki, a później – w ogólnokrajową rewolucję. 12 marca powołany został Komitet Tymczasowy Dumy. Kulminacją zachodzących w państwie zmian była abdykacja Mikołaja II, kończąca ponad 300-letni okres panowania Romanowów. 15 marca car zrzekł się władzy na rzecz swojego młodszego brata (który oddał koronę już następnego dnia). Władzę przejął powołany tego samego dnia Rząd Tymczasowy, na czele którego staną Gieorgij Lwow. Władza w rękach komunistów Nowa rząd starał się zapanować na chaosem, który ogarnął kraj. Popełnił jednak ogromny błąd – kontynuował udział Rosji w I wojnie światowej, przedkładając zobowiązania wobec sojuszników nad społeczne żądanie pokoju. 16 kwietnia z emigracji powrócił Włodzimierz Lenin, przywódca bolszewików, radykalnej frakcji SPRR. On i jego współpracownicy konsekwentnie sprzeciwiali się wszystkiemu, co proponował rząd, głosząc przy tym najpopularniejsze hasła. Żądali natychmiastowego zakończenia wojny i podpisania pokoju z Niemcami. Lenin wiedział jednak, że samymi sloganami nie zmieni niczego. W ten sposób przygotował jednak grunt pod komunistyczną burzę. Rewolucja październikowa rozpoczęła się 25 października (w nocy z 6 na 7 listopada według kalendarza gregoriańskiego). Wojskowe Organizacje Bolszewików zdołały przejąć kontrolę nad kluczowymi punktami w Piotrogrodzie, w zasadzie bez żadnego oporu ze strony regularnej armii. 26 października zajęli Pałac Zimowy. Następnego dnia I Zjazd Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich ogłosił przejęcie władzy przez Rząd Tymczasowy Robotników i Chłopów – Radę Komisarzy Ludowych, na którego czele stał Lenin. Bolszewicy proklamowali nowe państwo – Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republikę Radziecką, które w następnym roku otrzymało ustawę zasadniczą. Zamiast debatować, zaczęli działać Nowa władza nie kazała długo czekać na realizację złożonych obietnic. Bolszewicy znieśli prywatną własność ziemi, znacjonalizowali kluczowe gałęzie przemysłu i sektor finansowy i, co najważniejsze, wycofali Rosję z I wojny światowej, podpisując traktat brzeski. Szybkie i zdecydowane działania ze strony bolszewików udowodniły, że da się zerwać ze starym porządkiem, bez niekończącego się debatowania. Zmiany nie zachodziły jednak bezkrwawo. Bolszewicy bezwzględnie rozprawiali się z tymi, których uważali za „wrogów ludu”. Symbolicznym aktem zerwania z przeszłością była egzekucja obalonego cara i jego rodziny, którą wykonano 17 lipca 1918 roku, w Jekaterynburgu. Od wojny domowej do narodzin nowego państwa Rewolucja październikowa niemal natychmiast pogrążyła Rosję w wojnie domowej. Trzeba bowiem pamiętać, że o ile ich hasła cieszyły się społecznym poparciem, to mieli też wielu przeciwników politycznych. 18 stycznia 1918 roku siły bolszewickie rozpędziły wyłonione w demokratycznych wyborach Zgromadzenie Ustawodawcze Rosji – Konstytuantę, w którym nie mieli większości. Pokojowe demonstracje obrońców parlamentu zostały krwawo stłumione. Dla przeciwników Lenina stało się jasne, że nie można go odsunąć od władzy w sposób bezkrwawy. Walki czerwonych i białych ustały dopiero w listopadzie 1920 roku (na Dalekim Wschodzie trwały do 25 października 1922 roku), gdy armia Czerwona zajęła Krym. Wojna domowa nie była jedynie walką o polityczną kontrolę. Wydarzenie to fundamentalnie ukształtowało naturę rodzącego się państwa radzieckiego, w którym miały zapanować scentralizowana kontrola, przemoc i system represji. Wszystko to stało się narzędziem sprawowania władzy w państwie jednopartyjnym. Nieudany marsz ku Zachodowi Lenin planował ogarnąć swoją rewolucją Zachód, przekształcając europejskie państwa w republiki radzieckie, jednak siły odradzającej się Rzeczypospolitej zatrzymały pochód Armii Czerwonej. To zmusiło bolszewików do rewizji planów. Zaczęli wdrażać komunizm w państwie sowieckim, którego ostateczny kształt zależał od wyniku walk z białymi. Na terenach podbitych przez czerwonoarmistów bolszewicy ustanawiali własne rządy, oddając władzę w ręce rad. Do 1920 roku powstały między innymi Ukraińska SRR i Białoruska SRR, a pod koniec 1922 roku proklamowano powstanie Republiki Zakaukaskiej, w skład której weszły Gruzja, Armenia i Afganistan. Następca Imperium Rosyjskiego Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) został formalnie utworzony 30 grudnia 1922 roku. Uczestnicy I Zjazdu Rad w Moskwie zatwierdzili utworzenie nowego państwa i jeszcze tego samego dnia sporządzili deklarację o dobrowolnym zjednoczeniu równouprawnionych narodów. Twór ten miał stać w opozycji do światowego kapitalizmu i jednoczyć ludzi pracy ze wszystkich krajów, jak zapisano w dokumencie. Centralny Komitet Wykonawczy ustanowiono głównym organem władzy ustawodawczej ZSRR. W jego skład weszła Rada Narodowości i Rada Związku. Sprawowanie władzy wykonawczej powierzono Radzie Komisarzy Ludowych, na czele której stanął Włodzimierz Lenin. Nowe państwo komunistyczne, formalnie ogłoszone „następcą Imperium Rosyjskiego”, początkowo było pomyślane jako federacja RFSRR, USRR, BSRR i ZFSRR. 31 stycznia 1924 roku Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich otrzymał konstytucję. Choć forma państwa sugerowała istnienie dobrowolnego związku suwerennych podmiotów, a ustawa zasadnicza nie wzbudzała żadnych zastrzeżeń, to w praktyce Partia Komunistyczna sprawowała kontrolę na każdym poziomie rządów, a postawa, jaką reprezentowała Moskwa, tłumiła prawdziwą autonomię. Stalinowska industrializacja, kolektywizacja i terror Włodzimierz Lenin zmarł 21 stycznia 1924 roku, 10 dni przed uchwaleniem konstytucji. Po jego śmierci rozpoczęła się rywalizacja o władzę. Lew Trocki został odsunięty od rządów. Na czele państwa stanął triumwirat: Józef Stalin, Lew Kamieniew i Grigorij Zinowjew. Ostatecznie to Stalin został pierwszą osobą w państwie. Dyktator postanowił odejść od wdrożonej w 1921 roku Nowej Polityki Ekonomicznej (zakładającej między innymi współpracę podmiotów państwowych z prywatnymi) na rzecz autorytarnego planowania centralnego. Za cel postawił sobie szybką industrializację i wzrost potencjału obronnego państwa. Te ambitne cele miały być w dużej mierze finansowane poprzez pozyskanie zasobów z rolnictwa. W praktyce polityka Stalina sprowadzała się do zbudowania potężnego przemysłu, skolektywizowania gospodarstw rolnych i rzucenia narodu na kolana. Jakie były tego rezultaty? Polityka gospodarcza Stalina przedkładała wzrost produkcji przemysłowej ponad wszystko inne, w tym także ponad dobro jednostki. Nieustanne skupienie na ilości ponad jakością i na przemyśle ciężkim ponad dobrami konsumpcyjnymi sprzyjało powstawaniu systemowego braku równowagi i chronicznemu powstawaniu niedoborów, które przez długi czas nękały radziecką gospodarkę. Stało się to zalążkiem późniejszej stagnacji i niezadowolenia społecznego. Kolektywizacja rolnictwa i niszczycielska klęska głodu Ogromna machina wymagała motoru napędowego. Dyktator zmusił miliony chłopów do porzucenia indywidualnej działalności rolniczej i przejścia do dużych gospodarstw kolektywnych, nazywanych kołchozami. Rozpoczęła się brutalna kampania przeciwko majętnym właścicielom ziemskim, którzy mieli zostać „zlikwidowani jako klasa”. Opór z ich strony spotykał się nie tylko z konfiskatą majątku, ale także z aresztowaniem i zsyłką. Działania te spotykały się z silnym oporem. Niejednokrotnie zdarzało się, że chłopi zabijali swój inwentarz i niszczyli sprzęt. Do 1936 roku niemal całe chłopstwo zostało skolektywizowane. Przymusowy charakter tych działań i towarzysząca im przemoc doprowadziły jednak do wystąpienia oporu i w konsekwencji – spadku produkcji rolnej. Jakby tego było mało, stalinowskie władze siłą odbierały chłopom ich plony. To wszystko sprawiło, że w Związku Radzieckim pojawiały się klęski głodu. Najgorzej przedstawiała się sytuacja Ukrainy, gdzie w wyniku planowanych działań od 1932 do 1933 roku zginęło kilka milionów osób. Stalinowskie czystki Wielki głód udowodnił, że w imię ideologicznych i ekonomicznych celów, reżim nie cofnie się przed niczym, nawet przed zagłodzeniem narodu. Stalin bezwzględnie rozprawiał się z każdym, w kim widział zagrożenie. Skoro nie miał litości nawet dla najniższych warstw społecznych, jakim okrucieństwem musiał wykazywać się wobec politycznych przeciwników? W 1934 roku rozpoczął się tzw. wielki terror, czyli czas nasilenia terroru policyjnego NKWD. Za symboliczny początek czystek uważa się zabójstwo bolszewickiego działacza Siergieja Kirowa, do którego doszło w grudniu 1934 roku. Brutalna kampania miała na celu eliminację wszystkich, których Stalin postrzegał jako zagrożenie dla swojego przywództwa. Należy jednak podkreślić, że reżim nie obrał za cel wyłącznie bolszewików i wszystkich, którzy byli związani z rządem Lenina. Represje spadały na wysokich rangą członków partii, oficerów, intelektualistów, przedstawicieli mniejszości etnicznych i zwykłych obywateli. Miliony ludzi zesłano do gułagów, a stracono około 750 tysięcy. Efekt? Dwojaki. Z jednej strony, Stalin umocnił swoją władzę, jednak wielki terror wyrządził też niepowetowane straty w radzieckim systemie. Dziesiątkowanie kierownictwa Partii Komunistycznej i poważne osłabienie armii miało głębokie, długoterminowe konsekwencje, które miały się ujawnić już po wybuchu II wojny światowej. Naturalny kierunek rewolucji? Totalitaryzm natrafił na podatny grunt Carska Rosja charakteryzowała się system autokratycznym, w którym car dzierżył absolutną władzę nad państwem i jego ludem. Był nie tylko przywódcą politycznym, ale także sprawował najwyższą władzę w kwestiach religijnych. Taka sytuacja utrzymywała się przez długie lata. Nic więc dziwnego, że rosyjska kultura polityczna była do szpiku przesiąknięta patrymonializmem i odgórną kontrolą. Gdy carski reżim upadł, w Rosji nie istniała tradycja instytucji demokratycznych. W rezultacie głęboko zakorzeniona autokracja stała się fundamentem totalitaryzmu w Związku Radzieckim. Ludność była przyzwyczajona do potężnej postaci autorytetu, co sprawiło, że przejście do innej formy scentralizowanych rządów, najpierw pod przywództwem bolszewików, później – Stalina, odbyło się niejako w sposób naturalny. Związek Radziecki podczas II wojny światowej Ze względu na wrogi stosunek faszyzmu do komunizmu, państwa zachodnie traktowały Związek Radziecki jako potencjalnego sojusznika w walce z wrogiem. Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej okazało się, że było to błędne założenie. 23 sierpnia 1939 roku między ZSRR a nazistowskimi Niemcami zawarty został układ o nieagresji, który w historii zapisał się jako pakt Ribbentrop-Mołotow. W tajnym protokole, Rosjanie i Niemcy podzielili się wpływami w Europie Środkowej, w tym także w Polsce. Ze strony Stalina był to wyjątkowo cyniczny manewr. Żeby zyskać czas i poszerzyć wpływy, dyktator sprzymierzył się z ideologicznym wrogiem. Z całą pewnością zdawał sobie sprawę, jak chwiejne są postanowienia paktu, a mimo to zaangażował się w ten sojusz w imię krótkoterminowych zysków. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/operacja-barbarossa-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-c08172a.jpg" width="1024" height="632" alt="Operacja Barbarossa (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Operacja Barbarossa (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Nieunikniony atak Niemiec nastąpił 22 czerwca 1941 roku. Początkowo, nienawykłe do obrony oddziały nie były w stanie stawić oporu nazistowskiej machinie wojennej. Doprowadziło to do ogromnych strat. Dopiero seria zwycięskich bitew, z których najważniejsze stoczono pod Moskwą, Stalingradem i Kurskiem, odwróciła losy wojny. Rywalizacja z Zachodem Po zakończeniu II wojny światowej, wyniesiony do rangi supermocarstwa Związek Radziecki wszedł w fazę intensywnej rywalizacji z zachodem, znanej jako zimna wojna. Choć konflikt ten miał charakter ideologiczny i geopolityczny, odcisnął głębokie piętno na wewnętrznej i międzynarodowej polityce ZSRR, prowadząc do zwiększonej militaryzacji i ogromnego obciążenia gospodarczego. Ideologiczny i fizyczny podział Europy stał się faktem Sojusz wojenny między Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią a Związkiem Radzieckim nie miał szans przetrwać po upadku III Rzeszy. Pomiędzy Wschodem i Zachodem występowały zbyt wyraźne różnice ideologiczne. Dodatkowo już w trakcie wojny pojawiły się pewne tarcia, dotyczące opóźnień w otwarciu drugiego frontu i różnic w kwestii ustalenia porządku w powojennej Europie. W 1946 roku Winston Churchill użył w słynnym przemówieniu terminu „żelazna kurtyna”, by opisać ideologiczny i fizyczny podział Europy. Związek Radziecki umacniał kontrolę nad środkowo-wschodnią częścią Starego Kontynentu, otwarcie „instalując” komunistyczne reżimy. Tymczasem Stany Zjednoczone umacniały swoje wpływy w Europie Zachodniej, przedstawiając plan pomocy gospodarczej, znany jako Plan Marshalla. Wyścig zbrojeń Choć zimna wojna nie rozgrywała się na froncie, wywoływała poważne i, co najistotniejsze, słuszne obawy o bezpieczeństwo. Związek Radziecki pragnął utworzenia strefy buforowej, co Moskwa postrzegała jako działania defensywne wobec „decydującego zagrożenia”, którym w opinii ZSRR było utworzenie NATO. Jednak Zachód widział w tym agresję i interpretował to jako działania ofensywne. W rezultacie wzajemna podejrzliwość i eskalacja działań nakręciła spiralę nieufności. W 1955 roku powstał Układ Warszawski, sojusz polityczno-wojskowy państw bloku wschodniego. Rozpoczął się intensywny wyścig zbrojeń, w którym oba supermocarstwa rozwijały międzykontynentalne pociski balistyczne. W 1962 roku, gdy rozpętał się kryzys kubański, świat realnie zbliżył się do wojny nuklearnej. Wyścig kosmiczny Amerykańsko-radziecka rywalizacja rozszerzyła się również na przestrzeń kosmiczną, w którym początkowo dominował Związek Radziecki. Wydarzenia jak wystrzelenie Sputnika 1 i wysłanie pierwszego człowieka w kosmos były krokami milowymi w podboju przestrzeni i, co najważniejsze dla ZSRR, stanowiły świetnie działające narzędzia propagandowe. Jednak to Stany Zjednoczone zdobyły Księżyc. Gwóźdź do trumny ZSRR? Rywalizacja z Zachodem była na dłuższą metę niemożliwym do utrzymania obciążeniem dla radzieckiej gospodarki. Produkcja dóbr konsumpcyjnych spadła na dalszy plan. Prowadziło to nie tylko do obniżenia poziomu życia. W skali makro, najpoważniejszą konsekwencją była późniejsza stagnacja gospodarcza. Co prawda sukcesy w kosmosie skutecznie maskowały brak efektywności gospodarczej i zacofanie w technologiczne w innych sektorach, ale problemy zamiecione pod dywan nie znikają. Ta nierównowaga stała się ostatecznym czynnikiem w upadku Związku Radzieckiego. Ostatnie dekady ZSRR <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/leonid-brezniew-dyktator-na-pigulkach-jak-zmarnowal-szanse-na-reforme-zsrr-i-doprowadzil-kraj-do-zapasci-fot-klaus-rose-ullstein-bild-via-getty-images-2ae69c8.jpeg" width="785" height="700" alt="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" title="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" /> W czasie rządów Leonida Breżniewa, problemy gospodarcze, społeczne i polityczne narastały. Komunistyczny system słabł, a jego ostateczny rozpad był kwestią czasu. Już w połowie lat 80. niemal wszystkie sektory były trapione niedoborami. Nieefektywna biurokracja i skupiony na ilości, nie jakości system zachęt zniechęcały do wdrażania innowacji, co pogrążało ZSRR w technologicznym zacofaniu. To w połączeniu z brakiem systemowej efektywności tworzyło błędne koło, w którym gospodarka nie była w stanie generować wystarczających środków na zaspokojenie potrzeb obywateli. Niezadowolenie społeczne narastało. Poziom życia spadał, a zaufanie do Partii Komunistycznej słabło. Łabędzi śpiew Gorbaczowa Michaił Gorbaczow objął rządy z mocnym postanowieniem uzdrowienia sytuacji. Wprowadził politykę pierestrojki i głasnosti. Pierestrojka miała zrewitalizować stagnującą gospodarkę poprzez decentralizację podejmowania decyzji, wprowadzenie mechanizmów rynkowych i zwiększenie autonomii przedsiębiorstw. Z kolei głasnost miał na celu poluźnienie cenzury i promowanie otwartej dyskusji. Jaki był tego rezultat? Niespójne i opóźnione reformy Gorbaczowa zakłóciły funkcjonowanie państwowych przedsiębiorstw, doprowadziły do wystąpienia potężnych braków w zaopatrzeniu, inflacji i wzrostu biedy. Gdy w ramach polityki głasnosti na jaw wyszły głębokie problemy w systemie radzieckim, naród stracił resztki zaufania do władzy. W rezultacie reformy wywołały szereg nieprzewidzianych konsekwencji. Otwartość i demokratyzacja doprowadziły do zwiększenia nacisków na autonomię w Związku Radzieckim. Dominacja partii została osłabiona, co pociągnęło za sobą powstanie ruchów nacjonalistycznych w radzieckich republikach. Upadek muru berlińskiego zapoczątkował koniec reżimów wschodnioeuropejskich. Rozpad ZSRR W sierpniu 1991 roku „twardogłowi” komuniści podjęli nieudaną próbę zamachu stanu, znaną jako Pucz Sierpniowy. Gorbaczow został zatrzymany, ale Borys Jelcyn, który 12 czerwca 1991 roku został wybrany na prezydenta RFSRR publicznie potępił te działania i wezwał ludność do sprzeciwu. 8 grudnia 1991 roku, w Białowieży, przywódcy Białorusi, Rosji i Ukrainy podpisali porozumienie, na mocy którego ZSRR przestaje istnieć jako podmiot prawa międzynarodowego. 26 grudnia Związek Radziecki został oficjalnie rozwiązany. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wołga to rzeka zakorzeniona w rosyjskiej historii i kulturze. Jest najdłuższa w Europie
Wołga, rzeka zajmująca pierwsze miejsce na liście najdłuższych w Europie, pojawiała się na kartach powieści, płótnach wielkich i mniej znanych artystów i w ludowych pieśniach. Dla Rosjan była i nadal jest symbolem narodowego ducha i historii kraju. Nieodłącznie związana z tamtejszą kulturą i tożsamością narodową, dziś króluje także w przewodnikach turystycznych.
Spis treści: Caryca europejskich rzek Głęboki związek Rosjan z Wołgą Turystyczne oblicze Wołgi Już we wczesnym średniowieczu Wołga była ważnym szlakiem handlowym i komunikacyjnym, łączącym północ z południowym wschodem. Do dziś stanowi najważniejszą śródlądową arterię wodną Rosji. Należy jednak podkreślić, że dla Rosjan jest czymś więcej niż tylko ogromnym ciekiem, łączącym miasta i jednostki geograficzne. Na przestrzeni wieków, była dla nich żywicielką i świadkinią wielu tragicznych wydarzeń. Caryca europejskich rzek Rosja ma wiele imponujących rzek, ale w przeduralskiej części kraju niepodzielnie rządzi tylko jedna. Wołga mierzy aż 3531 km długości. To czyni ją nie tylko najdłuższą rzeką w europejskiej części macierzystego kraju, ale także rekordzistką Europy. Drugi na tej liście Dunaj jest krótszy o niemal 650 km. Należy też wspomnieć, że Wołga dzierży jeszcze jeden rekord. Jest największą i najdłuższą rzeką świata uchodzącą do jeziora. Jej źródła znajdują się na wzgórzach Wałdaj (w pobliżu wsi Wołgowierchowje), na wysokości 229 metrów n.p.m. Stamtąd Wołga płynie na wschód. Jeszcze na obszarze Wyżyny Wałdajskiej przecina wiele niewielkich jezior, w tym Wsieług, Pieno i Wołgo, poniżej którego napotyka wybudowaną w 1843 roku zaporę. Dalej wypływa na Nizinę Środkoworosyjską, skąd wąską doliną płynie na wschód, przecinając dwie wyżyny: Uglicko-Daniłowską i Galicko-Czuchłomską, a dalej – niziny Unżeńską i Bałachnińską, by w okolicy Kazania skręcić na południe i przejąć Kamę, swój największy dopływ. Poniżej Wołgogradu płynie na południowy wschód. 21 km dalej oddziela się jej odnoga – Achtuba. Miejscem ujścia rzeki jest Morze Kaspijskie. Tworzy tam największą deltę w Europie. Jej powierzchnia wynosi około 19 tys. kilometrów kwadratowych. Głęboki związek Rosjan z Wołgą Wołga to jednak nie tylko suche dane. Jako matka, żywicielka i świadkini dziejów, dla Rosjan, jest prawdziwym symbolem Matuszki Rosiji. Serce i dusza Rosji Ze swoimi długimi nurtami i żyznymi dolinami, przez wieki była dosłownie żywicielką milionów Rosjan. Dostarczała im wodę, ryby, była szlakiem handlowym i komunikacyjnym, a także czynnikiem, bez którego nie byłaby możliwa uprawa roli. Łączyła i do dziś łączy różne regiony, a co za tym idzie – także kultury. Wzdłuż jej brzegów rozwijały się ośrodki handlowe, klasztory i miasta, jak Twer, Jarosław, Niżny Nowogród, Kazań, Samara czy Wołgograd. Wołga natchnieniem artystów Dla ludzi kultury i sztuki, jest niewyczerpanym źródłem inspiracji. Rzeka jest obecna w ludowych pieśniach, jak „Wołga, Wołga, mat’ rodnaia” czy „Ej, uchniem!”. Pojawia się w dziełach wielu znakomitych pisarzy. W tym miejscu wypada wskazać na tytuły takie jak „Burza” Aleksandra Ostrowskiego, „Dzieciństwo” Maksima Gorkiego czy „Wołga-Missisipi” Konstantina Fiedina. Była natchnieniem malarzy. Ilja Riepin na słynnym obrazie „Burłacy na Wołdze” utrwalił trudny los rosyjskiego ludu. Świadkini dziejów Można wymienić wiele historycznych wydarzeń, które rozegrały się nad Wołgą. Tym, które na kartach historii zapisało się największymi literami, była bitwa pod Stalingradem, jeden z przełomowych momentów II wojny światowej. Miasto nad Wołgą stało się symbolem bohaterskiego oporu i triumfu nad nazistowskimi Niemcami. Turystyczne oblicze Wołgi Dziś Wołga to nie tylko ważny szlak handlowy i arteria komunikacyjna. Rzeka stała się też jednym z kluczowych elementów turystyki w Rosji. Nic dziwnego. Ogromna rzeka przyciąga turystów z taką samą łatwością, z jaką magnes przyciąga opiłki żelaza. Wołgą pływa wiele statków wycieczkowych, w tym luksusowe jednostki, oferujące wszelkie możliwe udogodnienia. Rzeka jest żeglowna na długości 3500 km. Niektóre wycieczki trwają kilka, a inne kilkanaście dni, zwłaszcza te, które są połączone ze zwiedzaniem miast wzdłuż Wołgi. A jest co zwiedzać. Jarosław, Kostroma, Suzdal, Kazań czy Niżny Nowogród – to tylko niektóre perły. Wiele miast nad Wołgą, zwłaszcza te, w których zachowały się unikatowe zabytki historii i kultury ruskiej, należy do szlaku Złotego Pierścienia Rosji. Wołga wraz ze swoimi rozległymi terenami zalewowymi jest też prawdziwym rajem dla miłośników przyrody. Rozległe lasy, wspaniałe jeziora i tereny podmokłe stwarzają idealne warunki do długich wędrówek, kajakarstwa czy wędkarstwa. Nie można nie wspomnieć, że wzdłuż rzeki nadal można znaleźć tereny, które są niemal całkowicie dzikie. O takie najłatwiej w obszarze delty. Dzika delta Wołgi Może wydawać się to nieprawdopodobne, ale obszar o powierzchni 19 tys. kilometrów kwadratowych w około 90% pozostaje niezamieszkały. To prawdziwie pierwotna kraina, gdzie rządzi nie człowiek, a przyroda. Tysiące rozlewisk, mokradeł i kanałów tworzy idealne warunki dla flory i fauny, czyniąc ten obszar niezwykle różnorodnym. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Konfederacja barska miała zrzucić polską podległość wobec Rosji. Buntownicy popełnili jednak błąd
Konfederacja barska, zawiązana w imię obrony niepodległości, wiary katolickiej i wolności szlacheckich, zdaniem niektórych historyków była pierwszym powstaniem narodowym. Trwała najdłużej ze wszystkich zrywów i objęła niemal cały obszar Rzeczypospolitej. Zawiązany w Barze na Podolu zbrojny związek szlachty był wymierzony przeciwko Rosji i uważanemu za marionetkowego królowi. Jak przebiegały wydarzenia z 1768 roku? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Rzeczpospolita miała pozostać słaba Zawiązanie spisku Początek walk Upadek zrywu W XVIII wieku dawna potęga Rzeczypospolitej była już tylko wspomnieniem. Już w poprzednim stuleciu, na mocy rozejmu andruszowskiego, Carstwo Rosyjskie odebrało nam Zadnieprze z Kijowem. Rzeczpospolita słabła, a imperium rosyjskie rosło w siłę. Caryca Katarzyna II panoszyła się u nas jak u siebie. Osadziła na tronie swojego kochanka, związanego z Familią Czartoryskich Stanisława Augusta Poniatowskiego, a na stanowisku ambasadora umieściła przebiegłego i brutalnego Mikołaja Repnina, który po mistrzowsku podsycał podziały między zwolennikami szlacheckich wolności i opowiadającymi się za reformami. Jego nadrzędnym zadaniem było pozorowanie zmian i niedopuszczenie do żadnych realnych reform. Rzeczpospolita miała pozostać słaba Zmiany ustrojowe, które w 1764 roku zapoczątkował Stanisław August Poniatowski, zrywały z kultywowanym przez kilka stuleci systemem demokracji szlacheckiej. Największe kontrowersje wzbudziły postulowane przez Prusy i Rosję żądania przyznania równych praw politycznych innowiercom, zamieszkującym Koronę i Wielkie Księstwo Litewskie. Król zmuszony do posłuszeństwa wobec swojej dobrodziejki W 1767 roku, pod pozorem obrony praw innowierców, granice Rzeczypospolitej przekroczył dwudziestotysięczny oddział wojsk rosyjskich. 20 marca Repnin doprowadził do zawiązania dwóch konfederacji różnowierczych: toruńskiej dla Korony i słuckiej dla Wielkiego Księstwa Litewskiego. W reakcji na te wydarzenia, 23 czerwca katolicka szlachta, podjudzana przez Repnina, zawiązała konfederację radomską, wymierzoną przeciwko królowi. Szlachta wierzyła, że poseł carycy obali króla. On natomiast sprytnym ruchem zmusił Poniatowskiego do uległości wobec Katarzyny II. W 1767 roku rozpoczął się sejm repninowski, zawiązany w celu rewizji reform podjętych podczas sejmu konwokacyjnego w 1764 roku. Sprawa równouprawnienia innowierców nadal pozostawała nierozwiązana. Żeby wymusić na posłach posłuszeństwo, 14 października Repnin nakazał porwać przywódców konfederacji radomskiej, by mieć pewność, że jego wola zostanie wypełniona. Rzeczpospolita pod butem carycy 24 lutego 1768 roku Rzeczpospolita zawarła z Rosją traktat wieczystej przyjaźni, który de facto czynił ją protektoratem rosyjskim. Na mocy postanowień umowy, Katarzyna II gwarantowała nienaruszalność granic i wewnętrznego ustroju państwa. Dwa dni później uchwalone zostały prawa kardynalne. Tym samym równouprawnienie innowierców stało się nienaruszalnym prawem Rzeczypospolitej. Prawa te i traktat dały carycy prawo do nieograniczonego ingerowania w sprawy polskie i litewskie. W przededniu tych wydarzeń Warszawę opuściła grupa posłów, którzy niebawem mieli zawiązać spisek wymierzony przeciwko carskiej Rosji i królowi, w obronie wolności i wiary katolickiej. Zawiązanie spisku 29 lutego 1768 roku w Barze związana została konfederacja generalna. Przywódcami zrywu byli Michał Hieronim Krasiński, Kazimierz Pułaski, Joachim Potocki i Wacław Rzewuski. Adam Stanisław Krasiński został marszałkiem generalnym koronnym, a Józef Pułaski – marszałkiem związku wojskowego. Księdza Marka Jandołowicza mianowano przywódcą religijnym. Szczęsny Czacki i Michał Wielhorski zostali ideologami politycznymi. Pod aktem związkowym pojawiło się 298 podpisów, ale konfederaci mieli nadzieję na szybki wzrost liczebności armii składającej się z żołnierzy chorągwi komputowych, magnackich milicji ordynackich, sołtysowych i nadwornych. Szlachta miała za zadanie utworzyć w województwach rodzaj pospolitego ruszenia i powołać do oddziałów jednego pieszego na dziesięciu poddanych chłopów i jednego jeźdźca na 10 posiadanych włók i poddanych chałup chłopskich. Mieszczanie mieli dostarczyć broń, amunicję i artylerię. Żydzi zobowiązali się do wystawienia ochotników. Starostowie mieli wystawić jednego pieszego z łanu albo jednego konnego z trzech łanów. Reakcja króla Gdy wieść o konfederacji dotarła do Warszawy, Poniatowski postanowił wysłać mediatora, ale zabezpieczył się też zbrojnie. Repnin starał się go przekonać, że będzie lepiej, jeżeli wojska carskie, stacjonujące w Rzeczypospolitej w liczbie 20 tys. zbrojnych, stłumią bunt, zanim monarcha zostanie obalony. Poseł carycy nie zamierzał czekać na wyniki mediacji. Zanim Jędrzej Mokronowski wyruszył do konfederatów, rozkazał generałowi Piotrowi Kreczetnikowowi przypuścić uderzenie. Początek walk Mimo że mniej liczne, oddziały carskie dysponowały lepszym uzbrojeniem. Rosjanie wspierani przez wierne królowi wojska koronne zdobyli Bar, a spiskowcy musieli przenieść walki na Ukrainę. Konfederaci liczyli na pomoc Turcji, jednak wkrótce doszło tam do buntu kozaków i chłopów pańszczyźnianych. Nastąpiła istna rzeź ludności polskiej i żydowskiej. Niektóre źródła wskazują, że mogło wówczas zginąć nawet 20 tys. osób. Bunt został okrutnie stłumiony, a jego przywódcy, Maksym Żeleźniak i Iwan Gonta, zostali straceni. Po pomoc do innych państw Niebawem walki objęły cały większość terytorium kraju. Konfederaci dysponowali mniej licznymi, słabiej uzbrojonymi i gorzej zorganizowanymi siłami. Nie mieli innego wyjścia, jak poszukać sojuszników. Polska szlachta zyskała finansowe i militarne wsparcie Francji. Austria wydała zgodę na tworzenie baz na swoim terytorium, a Turcja wypowiedziała Rosji wojnę. Katarzyna II była jednak zdeterminowana, by pozostać protektorką Rzeczypospolitej. Błędna decyzja 13 października 1770 roku spiskowcy uchwalili akt detronizacji Stanisława Augusta Poniatowskiego. 3 listopada siły konfederatów uprowadziły w Warszawie monarchę z zamiarem przewiezienia go na Jasną Górę. Do tego jednak nie doszło. Jan Kuźma uwolnił króla, a gdy ten wrócił do swojego zamku, ogłosił się męczennikiem. Rosja zadbała, by wieść o tym błyskawicznie rozniosła się po Europie. W rezultacie konfederaci stracili całe poparcie dla swojej sprawy i wszystkich sojuszników. Upadek zrywu Konfederaci walczyli przez ponad cztery lata, aż w końcu ich zryw został stłumiony. 18 sierpnia 1772 roku poddała się Częstochowa, jeden z kluczowych punktów obrony konfederatów. Walki trwały nadal, ale upadek zrywu był już tylko kwestią czasu. W tym czasie w walkach po stronie szlachty wzięło udział około 100 tys. ludzi, Polaków i Litwinów. Doszło do ponad 500 bitew. Wśród najbardziej dramatycznych starć warto wymienić bitwę pod Białymstokiem (1769), w obronie Okopów Świętej Trójcy (1769), pod Dobrą (1770), Widawą (1771), Stołowiczami (1771), obronę Lanckorony (1771) i walki o krakowski Wawel (1772). Jako bohaterowie zapisali się przede wszystkim Kazimierz Pułaski, Józef Sawa Caliński i Józef Zaremba. Jaki los spotkał uczestników zrywu? Część przywódców pozostała na emigracji. Ponad 14 tys. konfederatów ukarano zsyłką na Sybir. Resztę przymusowo wcielono do armii carskiej. Konfederacja barska a I rozbiór Polski Caryca stłumiła bunt, ale nie przyszło jej to łatwo. Gdy wydawało się, że powstanie chyli się ku upadkowi, wybuchało w innej części kraju. Katarzyna II zrozumiała, że sama nie podporządkuje sobie całej Rzeczypospolitej. Nie musiała jednak obawiać się utraty wpływów, bo na stole leżał już gotowy plan podziału ziem polskich między Rosję, Prusy i Austrię. 5 sierpnia 1772 roku trzy mocarstwa podpisały w Petersburgu traktat rozbiorowy. Propaganda utrzymywała, że byłą to reakcja na szerzącą się w kraju anarchię. W rezultacie wina za pozbawienie Rzeczypospolitej suwerenności miała spaść na konfederatów. Była to oczywista manipulacja. Decyzję o rozbiorze polskich ziem podjęto już w 1771 roku, a pierwszy traktat rosyjsko-pruski podpisano 17 lutego 1772 roku. Trwający bunt magnaterii był tylko wygodnym pretekstem do wcielenia tych planów w życie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ta kobieta jako pierwsza zdobyła kosmos. Rodacy widzieli w niej bohaterkę ludu
Walentyna Tierieszkowa zapisała się w historii jako pierwsza i póki co jedyna kobieta, która samotnie poleciała w kosmos. W latach 60. XX wieku, stała się symbolem triumfu Związku Radzieckiego nad Stanami Zjednoczonymi, a przy tym – także jedną z największych sław ówczesnego świata. Jest to o tyle niezwykłe, że Chruszczow miał do wyboru wiele innych kandydatek, mogących pochwalić się lepszym przygotowaniem. Wybrał jednak kobietę z ludu. Kim była Walentyna Tierieszkowa? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Córka kołchoźników Marzenia o kosmosie Walentyna Tierieszkowa w kosmosie Walentyna Tierieszkowa bohaterką i gwiazdą Zimna wojna rozgrywała się na wielu płaszczyznach, od siły militarnej i gospodarki, po wpływy kulturowe i technologiczne. Decydującym polem rywalizacji między USA i ZSRR była przestrzeń kosmiczna. Oba supermocarstwa chciały przed całym światem udowodnić swoją wyższość technologiczną, ideologiczną i intelektualną. Finalnie to Amerykanie jako pierwsi ludzie postawili stopę na Księżycu. Jednak zanim to nastąpiło, Rosjanie osiągnęli ogromny sukces propagandowy, wysyłając na samotny lot w kosmos kobietę z ludu. Córka kołchoźników Walentyna Władimirowna Tierieszkowa urodziła się 6 marca 1937 roku, w odległej o około 40 km od Jarosławia wsi Bolszoje Maslennikowo. Jej ojciec, Władimir, był zatrudniony w kołchozie jako traktorzysta. Matka także była kołchoźnicą. Gdy Walentyna miała dwa lata, Władimir Aksionowicz Tierieszkow zginął podczas wojny zimowej, w trakcie ataku ZSRR na Finlandię. Wówczas Elena Tierieszkowa zadecydowała, że wraz z trojgiem dzieci przeniesie się do Jarosławia. Znalazła tam pracę w zakładach włókienniczych. Poszła w ślady matki Po ukończeniu szkoły, nastoletnia Walentyna obrała tę samą drogę, co jej matka. Zatrudniła się w włókienniczym kombinacie i zaocznie ukończyła technikum włókiennicze. Wtedy też rozpoczęła się jej działalność polityczna. Pracując w fabryce Krasnyj Pieriekop, wstąpiła do komunistycznej młodzieżowej organizacji Komsomoł, w której od 1960 do 1961 roku pełniła funkcję sekretarza. Nietypowe hobby Tierieszkowej Praca i działalność w młodzieżowym zapleczu KPZR pochłaniały większość jej czasu, a mimo to znajdowała chwile na realizację swoich zainteresowań. W tajemnicy przed matką skończyła korespondencyjny kurs i zaczęła zajmować się spadochroniarstwem. Pochłonęło ją to do tego stopnia, że zdecydowała się założyć Klub Spadochroniarzy Pracowników Tekstylnych. Oddała 126 skoków, co miało zaprocentować w niedalekiej przyszłości. Marzenia o kosmosie W 1961 roku Jurij Gagarin stał się pierwszym człowiekiem w przestrzeni kosmicznej, który odbył pełne okrążenie Ziemi. Gdy misja Wostok 1 zakończyła się sukcesem, Tierieszkowa wystosowała list do władz radzieckich, w którym wyraziła nadzieję, że także ona będzie miała okazję polecieć w kosmos. Idealna kandydatka Mogło się wydawać, że jej marzenia o locie w kosmiczną przestrzeń nigdy się nie urzeczywistnią. Nie miała przecież żadnego przygotowania. Na jej korzyść teoretycznie przemawiało wyłącznie doświadczenie w skokach spadochronowych. A jednak dla komunistycznego aparatu była idealną kandydatką do roli pierwszej kosmonautki. Należy pamiętać, że kosmiczny wyścig między USA a ZSRR miał przede wszystkim znaczenie propagandowe. Tierieszkowa była zaangażowana politycznie, miała chłopskie korzenie i była robotnicą. Powierzając jej tak trudną misję, Związek Radziecki chciał wysłać światu wiadomość, że „mateczka Rosja” nikogo nie dyskryminuje i każdemu daje równe szanse. Najlepsza z najlepszych? Do komisji wyłaniającej przyszłych kosmonautów, na czele której stał Nikołaj Kamanin, wpłynęło ponad 400 zgłoszeń, spośród których wyłoniono pięć kandydatek: Żannę Jorkinę, Tatianę Kuzniecową, Walentynę Ponomariową, Irinę Sołowiową i Walentynę Tierieszkową. Każda mogła pochwalić się dyplomem wyższej uczelni technicznej, uprawnieniami pilotki i doświadczeniem w lotach testowych. Każda poza Tierieszkową, a jednak Nikita Chruszczow zarządził, że w kosmos poleci tkaczka, mimo że ta nie dorastała do pięt swoim kontrkandydatkom. Braki w doświadczeniu i uprawnieniach nie oznaczały jednak, że Walentyna nie ma żadnych predyspozycji na kosmonautkę. Trening rekrutek rozpoczął się w 1962 roku. Obejmował naukę lotu odrzutowcem, skoki ze spadochronem i cały szereg testów, m.in. odporności na oddziaływanie siły odśrodkowej i stanu nieważkości. Kuzenicowa i Jorkina zostały wyeliminowane z programu. Do końca dotrwały tylko trzy kandydatki. Nie można jednak nie wspomnieć, że w ramach szkolenia Tierieszkowa nie odbyła ani jednego samodzielnego lotu MiG-iem. Walentyna Tierieszkowa w kosmosie Ostatnia załogowa misja w ramach programu Wostok rozpoczęła się 16 czerwca 1963 roku. Wostok 6 z Tierieszkową na pokładzie wystartował z Bajkonuru w Kazachstanie o godzinie 9:29. Lot trwał dwie doby, 22 godziny, 50 minut i 8 sekund. W tym czasie kosmonautka 48 razy okrążyła Ziemię. Lądowanie nastąpiło 19 czerwca 1963 roku. Z oficjalnych meldunków wynikało, że wszystko idzie jak po maśle. Walentyna pozdrawiała Komsomoł i partię, przesyłała podziękowania Nikicie Chruszczowowi i narodowi radzieckiemu. Oczywiście, że musiało tak to wybrzmieć. W końcu propaganda rządzi się swoimi prawami. Po latach wyszło jednak na jaw, że misja nie odbyła się bezproblemowo. W początkowej fazie lotu Tierieszkowa nie odpowiadała na komunikaty z bazy. Nie było to jednak spowodowane problemami z łącznością. Astronautka po prostu zasnęła. Źle znosiła stan nieważkości, poza tym uskarżała się na za ciasno zawiązane buty skafandra, uciskający hełm i niekomfortową pozycję w kapsule. Była przekonana, że nie dotrwa do końca. Prosiła o skrócenie misji, do czego jednak nie doszło. Walentyna Tierieszkowa bohaterką i gwiazdą Po powrocie władze uhonorowały ją tytułem Bohatera Związku Radzieckiego. W Moskwie przemówiła na Międzynarodowym Kongresie Kobiet, następnie wyruszyła w podróż po świecie. Wizytowała w Indiach, Pakistanie, Stanach Zjednoczonych i Polsce. Poznała wówczas wiele znakomitych osobistości, m.in. królową Elżbietę II. Znalazła się na ustach całego świata. Prasa okrzyknęła ją „królową niebios” i „Kolumbem w spódnicy”. Udana misja otworzyła jej drzwi do Wojskowego Instytutu Lotnictwa im. Żukowskiego w Moskwie. Studia ukończyła w 1969 roku jako inżynier kosmonauta. 8 lat później uzyskała tytuł doktorski. W 1967 roku została wybrana do Rady Najwyższej ZSRR, a 5 lat później została mianowana członkiem prezydium Rady Najwyższej. Do 1991 roku była członkiem Komitetu Centralnego KPZR. W 1989 roku wybrano ją do Rady Narodowości ZSRR. W 1997 roku zakończyła służbę w randze generała lotnictwa. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czy Sławosz Uznański-Wiśniewski w końcu poleci w kosmos? Na przeszkodzie może stać polityka
Od trzech tygodni regularnie publikowane są kolejne daty startu misji Ax-4, po czym zostają odwoływane. Naturalnie opóźnienia w lotach kosmicznych są oczywistością. Tyle czynników musi zagrać jednocześnie, że zmiany startów są regularne. Czasami zawodzi pogoda, innym razem technologia, a najczęściej człowiek. Ale w przypadku Ax-4 w grę może wchodzić również polityka.
Spis treści: Problemy techniczne Wielka polityka Nowy termin misji? Na start załogowej misji kosmicznej IGNIS, czyli części czwartej komercyjnej misji amerykańskiej firmy Axiom Space, czekamy od dwóch lat. Ma w niej wziąć udział Polak – dr Sławosz Uznański-Wiśniewski. Faza przygotowań zakończyła się już dawno, a w tej chwili astronauci żyją w przedłużanej regularnie kwarantannie. Pierwszy termin startu, wyznaczony na 29 maja, został odwołany ze względu na uszkodzone okablowanie w kapsule Dragon Crew. Kapsule, która wraz z AX-4 ma polecieć w swój dziewiczy rejs. Poprzednia kapsuła, przygotowana na potrzeby misji Ax-4, została wykorzystana do ściągnięcia z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej astronautów pierwszego testowego lotu Starlinera. Dlatego SpaceX przydzielił Axiomowi nowy, zmodyfikowany statek kosmiczny Dragon Crew. Plusem jest to, że to pierwsi astronauci lecący danym Dragonem mają możliwość nadania kapsule imienia. Problemy techniczne Kolejną datę startu wyznaczono na 8 czerwca, by przenieść ją na 9 i wreszcie 10 czerwca. Ale tego dnia przez Florydę przetaczały się burze, które mogły skomplikować manewry konieczne do wyniesienia kapsuły na odpowiednią wysokość. Kolejnego dnia, 11 czerwca, ogłoszono, że z boosterów rakiety Falcon 9 wycieka paliwo, konkretnie tlen, który w komorze spalania mieszany jest z naftą lotniczą. SpaceX uspokajał, że poradzą sobie z naprawą szybko i start odbędzie się 12 czerwca. Wówczas jednak dowiedzieliśmy się, że z modułu Zvezda na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej wycieka powietrze. Co ciekawe, problem ten został po raz pierwszy zgłoszony w 2019 roku, ponownie dwa lata później. Przez cały ten okres statki kosmiczne dokowały do modułu Zvezda. Działo się tak nawet w czasie potwierdzonego wycieku w 2020–2021 roku. Jedynym zaleceniem dla załogi było zamykanie włazów pomiędzy segmentami, aby izolować wyciek i monitorować zmiany ciśnienia. W tym okresie do Zvezdy dokowały statki Progress MS i Sojuz MS. Jednak w przypadku Ax-4 dokowanie uznano za niemożliwe. Wielka polityka I tutaj powstaje pytanie: czy problem ze startem nie jest przypadkiem polityczny? W USA trwa wojna podjazdowa między niedawnymi sojusznikami: prezydentem Donaldem Trumpem i szefem SpaceX Elonem Muskiem. Musk zagroził nawet, że wycofa swoje kapsuły, które służą do lotów załogowych na ISS, rozbijając tym samym program lotów załogowych. Na razie temat zawieszono, ale kto wie, co dzieje się za zamkniętymi drzwiami. Poza tym Międzynarodowa Stacja Kosmiczna została powołana przez NASA i Roskosmos. Mniejszościowy udział w niej mają europejska, kanadyjska, japońska, brazylijska i brytyjska agencja kosmiczna. Czyli sprawa rozgrywa się między Rosją a USA, które ostatnio się nie dogadują w sprawie zakończenia wojny w Ukrainie. Co więcej, Rosjanie nie muszą chętnie widzieć na pokładzie ISS Polaka, przedstawiciela narodu, który wyjątkowo mocno przeciwstawia się agresji Rosji na Ukrainę. Na razie nikt tego oficjalnie nie powiedział, jednak nie można tego wykluczyć. Nowy termin misji? W tej chwili kolejny start misji Ax-4 zaplanowano na niedzielę 22 czerwca, ale tak naprawdę lepiej byłoby, gdyby ten start się nie odbył. Polska misja na ISS ma dwa cele: naukowo-technologiczny i edukacyjny. W przypadku tego pierwszego wiemy już, że część eksperymentów biologicznych jest na skraju przeterminowania. Oznacza to, że jeśli nie zostaną dostarczone nowe próbki, badania mogą zwyczajnie się nie powieść. A choć wydaje się, że nie ma niczego prostszego niż wysłanie nowej paczki próbek, sprawa wcale nie jest prosta. Wszystko przez precyzyjne i długie procedury bezpieczeństwa NASA. W przypadku programu edukacyjnego sytuacja też staje się krytyczna. Uczniowie mieli na kilka sposobów łączyć się z orbitą, ale mają przed sobą już tylko kilka dni szkoły. W piątek 27 czerwca odbiorą świadectwa i zaczną wakacje. Oczywiście można uznać, że spotkania z orbity będą nagrane, szkolne eksperymenty również, ale nie oszukujmy się – nie jest to tym samym, co możliwość bezpośredniego spotkania się z polskim astronautą przebywającym na orbicie. Może po prostu trzeba przełożyć misję na jesień? Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Na Syberii istnieje „polska wieś”. Nasz język słychać tam każdego dnia
Nasi rodacy rozsiani są po całym świecie, często w miejscach zaskakujących i odległych. Wierszyna, niewielka wieś w samym sercu Syberii, jest tego najlepszy dowód.
W tym artykule: Wierszyna – „polska wieś” na Syberii Syberyjski Białystok Rozsiana po całym świecie Polonia liczy – według różnych szacunków – od 15 do nawet ponad 20 milionów osób. Dlatego nie przesadzimy mówiąc, że Polaków można spotkać niemal wszędzie. Zarówno w bliższych, jak i dalszych zakątkach naszego globu. Jednym z takich miejsc jest oddalona o ok. 100 km od syberyjskiego Irkucka niewielka wioska Wierszyna, którą nieprzypadkowo okrzyknięto „polską wsią”. Wierszyna – „polska wieś” na Syberii W Irkucku średnia roczna temperatura powietrza wynosi 5 stopni Celsjusza. I podobne warunki panują w Wierszynie. Prowadzi do niej tylko jedna droga gruntowa, a kiedy pojawiają się duże opady lub wiosenne roztopy, miejscowość zostaje kompletnie odcięta od świata. Nie byłoby w tym nic dziwnego, biorąc pod uwagę warunki, jakie panują w tej części świata, gdyby nie fakt, że jest to jedna z tych wiosek na Syberii, które śmiało można uznać za „polskie”. Na początku XX wieku, około 1910 roku, osiedlili się tu bowiem poszukujący lepszego życia emigranci z Małopolski i Zagłębia Dąbrowskiego. Obecnie wieś liczy około 500-600 mieszkańców. Jednak dziś tylko część z nich mówi płynnie po polsku, ponieważ kolejne pokolenia przez lata nie miały możliwości nauki języka swoich przodków. Dziś w Wierszynie działa szkoła, w której zajęcia są prowadzone w języku polskim, a także kościół, przy którym funkcjonuje Dom Polski. – Miałem okazję spotkać się z rodakami, którzy kultywują polskie tradycje. Byłem pod wrażeniem ich znajomości języka polskiego, znajomości historii i bliskości z Polską. Mam świadomość, że jestem tysiące kilometrów od Polski, ale jednocześnie bardzo blisko Polski – mówił w 2021 r. Krzysztof Krajewski, ambasador RP w Rosji podczas wizyty w Wierszynie. Dodajmy, że na terenie wsi znajduje się symboliczny pomnik upamiętniający pierwszych mieszkańców przybyłych z Polski. Syberyjski Białystok Choć Syberia na ogół kojarzona jest z przymusowym zesłaniem za działalność patriotyczną, miejsc podobnych do Wierszyny, gdzie ludzie przyjeżdżali dobrowolnie, znajdziemy tam dużo więcej. Badając dzieje Polaków na Wschodzie, warto udać się na przykład do Białegostoku. Ale nie miasta na Podlasiu, a wsi o takiej samej nazwie leżącej w obwodzie tomskim. Miejscowość została założona na przełomie XIX i XX w. przez polskich osadników, którzy wyjechali w głąb kraju z zachodnich guberni rosyjskiego imperium, tj. grodzieńskiej, wileńskiej i siedleckiej. – Nazwa wzięła się stąd, że XIX-wieczny Białystok bardzo szybko się rozwijał i nazywany był nawet „Manchesterem Północy”. Osadnicy liczyli, że nadanie takiej nazwy sprawi, że również ich wieś szybko rozkwitnie. Tak też się stało. Na początku mieszkało tu 13 rodzin, zaś w 1916 roku było ich już ponad 100. Dziś wieś liczy około 200 mieszkańców. Oprócz Polaków mieszkają tam również Rosjanie i Ormianie – zaznacza Agnieszka Kaniewska, podróżniczka i znawczyni Rosji, cytowana przez TVN24. Przez lata miejscem, które jednoczyło polską mniejszość w Białymstoku, był wybudowany w 1908 r. kościół św. Antoniego z Padwy. W latach 30. minionego wieku świątynię przejęli bolszewicy. Po pięciu dekadach ponownie trafiła w ręce katolickiej społeczności. Niestety, w nocy z 18 na 19 kwietnia 2017 r. kościół doznał poważnych zniszczeń w wyniku pożaru. Na szczęście dzięki ofiarności parafian i dobroczyńców udało się go odbudować. We wnętrzach świątyni znajdują się obrazy Matki Boskiej Częstochowskiej, św. Antoniego Padewskiego oraz kopia „Jezusa Miłosiernego” autorstwa Eugeniusza Kazimirowskiego. Źródła: TVN24, bialystok.wyborcza.pl, dzieje.pl, archiwum redakcji. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Caryca Katarzyna II Wielka była władczynią absolutną. Osadziła na polskim tronie swojego kochanka
Chociaż urodziła się w prowincjonalnym wówczas Szczecinie i nie pochodziła z rodziny o królewskim statusie, została następczynią rosyjskiego tronu. Przez wiele lat poniżana i ośmieszana, odpłaciła się mężowi Piotrowi III przewrotem i sama zasiadła na carskim tronie. Katarzyna II Wielka to postać niejednorodna i do dziś budząca zainteresowanie.
Spis treści: Tron Romanowów Katarzyna II Wielka Jedyny następca tronu Katarzyna zostaje carycą Kochanek na polskim tronie Złoty wiek imperium rosyjskiego Przyszła wszechwładna caryca Katarzyna II Wielka urodziła się 21 kwietnia 1729 roku w Szczecinie jako córka księcia Christiana Augusta von Anhalt-Zerbst z dynastii askańskiej i Joanny Elżbiety z dynastii holsztyńskiej. Na chrzcie, który odbył się 23 kwietnia, otrzymała imiona Zofia Augusta Fryderyk. To matka przyszłej carycy najmocniej starała się o wydanie córki za możliwie jak najlepszą partię. W końcu odpowiedni mąż mógł wzmocnić pozycję rodziny w Europie. W tym celu Joanna Elżbieta wysyłała portrety Zofii na dwory i zacieśniała znajomości, licząc na zainteresowanie możnych. Szczęśliwie, Zofia zwróciła uwagę carycy Elżbiety Romanowej, poszukującej żony dla rosyjskiego następcy tronu. Tron Romanowów Elżbieta, córka Piotra Wielkiego, objęła władzę dopiero po śmierci wszystkich potomków jego wnuka, Piotra II, co świadczy o skomplikowanej sytuacji dziedziczenia w Rosji. Gdy już ją zdobyła, musiała zagwarantować jej sukcesję. W związku z tym, że była bezpłodna, zdecydowała się adoptować siostrzeńca – Karola Piotra Ulryka, znanego historii jako Piotr III. To właśnie jego żoną miała zostać Zofia. Piotr był z pochodzenia Niemcem i nigdy nie opanował biegle rosyjskiego. Był też chorowity i nie wykazywał zainteresowania polityką. Mimo tych wad pozostawał najbliższym krewnym Elżbiety, co zaważyło na sprawie. Katarzyna II Wielka Dla odmiany Zofia, która po przybyciu do Rosji w 1744 roku zmieniła wyznanie na prawosławie oraz przybrała imię Katarzyna, biegle posługiwała się rosyjskim. Szybko związała się z nową ojczyzną. Para stanęła na ślubnym kobiercu w 1745 roku, ale małżeństwo nie było udane. Katarzyna gardziła mężem, szczególną niechęć budziło w niej jego pijaństwo. Piotr III również nie pałał miłością do żony, bił ją i wyzywał. Tak naprawdę oboje żyli oddzielnie, umilając sobie czas w ramionach innych. Jedyny następca tronu Z tego powodu jedyne dziecko pary przyszło na świat aż dziewięć lat po ślubie. Choć wiele wskazuje na to, że biologicznym ojcem następcy tronu Pawła, nie był Piotr III, ale ówczesny kochanek Katarzyny – Sergiej Sałtykow. Nie miało to jednak znaczenia. Dla Piotra liczyło się, że dziecko gwarantuje utrzymanie rodziny na tronie. Poród trał kilkanaście godzin i Katarzyna nie zniosła go dobrze. Co więcej, gdy tylko dziecko pojawiło się na świecie, zostało jej odebrane przez teściową, carycę Elżbietę. Katarzyna zobaczyła syna po raz pierwszy dopiero 40 dni po porodzie. Przez wiele lat nie miała do niego dostępu, co na zawsze zaważyło na jej relacjach z potomkiem. Caryca Elżbieta zmarła na przełomie 1761 i 1762 roku. Ciało carycy nie zdążyło jeszcze dobrze ostygnąć, gdy jej adoptowany syn – Piotr III - już biegał po komnatach jak dziecko i wykrzykiwał: – Hurra, hurra! Jestem carem! Wreszcie nie muszę nikogo słu­chać! Jego zachowanie po śmierci Elżbiety, jawne ignorowanie rytuałów religijnych i ogólna radość ze śmierci przybranej matki, zwróciły przeciwko niemu możnych. Jeśli doda się do tego wprowadzenie w armii porządków na wzór pruski, to łatwo zrozumieć, dlaczego przewrót był nieunikniony. Katarzyna zostaje carycą Na czele spisku stali bracia Orłowowie. Grigorij Orłow był kochankiem i faworytem Katarzyny. Bracia obstawili Petersburg lojalnymi sobie oddziałami i gdy wszystko było gotowe, posłali po Katarzynę. 8 lipca spiskowcy pojmali cara w letnim pałacu w Oranienbaumie. Pod presją żony podpisał akt abdykacji, a władzę przejęła Katarzyna II. Kilka dni później Piotr zmarł w niejasnych okolicznościach, prawdopodobnie zamordowany przez braci Orłowów. Pierwsze lata panowania Katarzyny II upłynęły pod znakiem umacniania władzy i reform mających na celu modernizację Rosji. Caryca dążyła do wzmocnienia pozycji państwa na arenie międzynarodowej, jednocześnie dbając o poparcie arystokracji i armii, które pomogły jej zdobyć tron. Inspirowana ideami oświecenia, wprowadzała zmiany w administracji, gospodarce i edukacji, choć jej reformy miały głównie na celu zwiększenie efektywności rządów, a nie faktyczne ograniczenie autokracji. Katarzyna skutecznie tłumiła opozycję, eliminując przeciwników politycznych. Jej rządy szybko przekształciły Rosję w jedną z najpotężniejszych monarchii absolutnych w Europie. Za panowania Katarzyny II Rosja prowadziła liczne wojny, które umocniły jej pozycję jako potęgi europejskiej. Najważniejsze były dwa konflikty z Imperium Osmańskim (1768–1774 i 1787–1792). Zakończyły się zdobyciem Krymu, aneksją terenów nad Morzem Czarnym i uzyskaniem prawa do swobodnej żeglugi przez Cieśniny Czarnomorskie. Rosja brała także udział w trzech rozbiorach Rzeczypospolitej (1772, 1793, 1795), co pozwoliło jej znacznie rozszerzyć granice na zachodzie. W czasie jej panowania Rosja toczyła również wojnę ze Szwecją (1788–1790), która zakończyła się bez większych zmian terytorialnych. Dzięki tym konfliktom imperium znacząco powiększyło swoje terytorium i stało się jednym z kluczowych graczy w Europie. Kochanek na polskim tronie A skoro mówimy o Rosji i rozbiorach Polski, warto zacząć od osobistych relacji Katarzyny ze Stanisławem Augustem Poniatowskim. Stanisław August nazywał Katarzynę „panią swoich losów”, a caryca przyznawała, że darzyli się miłością. Ich romans rozpoczął się, gdy Katarzyna była jeszcze żoną następcy tronu. Poniatowski trafił do Petersburga za sprawą rodziny, liczącej na wsparcie Rosji w walce o polski tron. Jako sekretarz brytyjskiego ambasadora poznał przyszłą carycę i zakochał się w niej, choć początkowo obawiał się konsekwencji. Ich związek rozpoczął się w 1755 roku, a dwa lata później Katarzyna urodziła ich córkę Annę, która zmarła w niemowlęctwie. Mąż Katarzyny tolerował zdradę, sam bowiem miał kochankę. W 1758 roku cesarzowa Elżbieta nakazała Poniatowskiemu opuścić Petersburg. Po koronacji Katarzyny Poniatowski liczył na ponowne spotkanie, lecz caryca uznała ich relację za zakończoną i zamiast kochankiem, uczyniła Stanisława królem Polski. Oczywiście dawna miłość nie przeszkodziła jej w dokonaniu rozbiorów Polski. W końcu miłość to jedno, a polityka – drugie. Złoty wiek imperium rosyjskiego Katarzyna II Wielka zapisała się w historii Rosji jako jedna z najwybitniejszych caryc, znacząco umacniając pozycję imperium na arenie międzynarodowej i przeprowadzając liczne reformy wewnętrzne. Jej rządy (1762–1796) przyniosły rozbudowę terytorium państwa. Wprowadziła reformy administracyjne, zmodernizowała sądownictwo i wzmocniła pozycję szlachty, jednocześnie zaostrzając ucisk chłopów. Mimo inspiracji filozofią oświeceniową stłumiła powstanie Pugaczowa, brutalnie rozprawiając się z buntem chłopskim. Dzięki skutecznej polityce wewnętrznej i zagranicznej Katarzyna II uczyniła Rosję jednym z najpotężniejszych państw Europy. Jej rządy określane są mianem „Złotego Wieku Imperium Rosyjskiego”. A co z legendą Katarzyny jako erotomanki? Wszystko wskazuje na to, że była tak szeroko głoszona, bo po prostu był to jeden z niewielu sposobów kompromitowania carycy. W swoim życiu faktycznie miała kilkunastu kochanków, ale to wcale nie było więcej, niż w ówczesnych czasach miał dowolny władca. Po prostu Katarzynie, jako kobiecie, nie uchodziło to na sucho. Katarzyna II Wielka zmarła 17 listopada 1796 r. w Pałacu Zimowym w Petersburgu. Prawdopodobną przyczyną śmierci był wylew. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Maryna Mniszchówna była pierwszą Polką na rosyjskim tronie. Małżeństwo z carem zakończyło się tragedią
Choć wojewodzianka sandomierska Maryna Mniszchówna została carycą Rosji, jej życiorys daleki był od losów Kopciuszka. Śmierć męża Dymitra Samozwańca I zaledwie dziewięć dni po ślubie była dopiero początkiem gehenny, która stała się jej udziałem.
W tym artykule: Kim była Maryna Mniszchówna? Droga Maryny Mniszchówny na carski tron Krwawe gody Tragiczne losy Maryny Mniszchówny Losy Maryny Mniszchówny, Polki, która zasiadła na carskim tronie, stały się inspiracją dla wielu polskich i rosyjskich literatów. Zygmunt Krasiński uczynił ją główną bohaterką kobiecą swojej powieści historycznej „Agaj-Han”, a Józef Szujski poświęcił jej dramat „Maryna Mniszchówna”. Małżeństwo Mniszchówny i Dymitra Samozwańca I stanowiło też jeden z głównych wątków tragedii „Borys Godunow” pióra Aleksandra Puszkina i opery Modesta Musorgskiego o tym samym tytule. Chociaż wbrew obiegowej opinii nie była ona jedyną carycą polskiego pochodzenia (Agafia Gruszecka, żona Fiodora III Romanowa, pochodziła z polskiego rodu szlacheckiego herbu Lubicz), swoim burzliwym życiorysem mogłaby obdarzyć kilka osób, a jej historia pokazuje, że marzenie o księciu z bajki może szybko przerodzić się w koszmar. Kim była Maryna Mniszchówna? Marianna Mniszchówna, która zapisała się w historii pod imieniem Maryny, przyszła na świat ok. 1588 r. jako córka wojewody sandomierskiego (od 1593 r. także starosty generalnego ruskiego) Jerzego Mniszcha i Jadwigi Tarłówny. Miała siedmioro rodzeństwa, w tym między innymi starostę generalnego ruskiego Stanisława Bonifacego, kasztelana sądeckiego Franciszka Bernarda i Urszulę, żonę wojewody bełskiego Konstantego Wiśniowieckiego. Ród Mniszchów, z którego się wywodziła, przybył do Polski z Moraw w 1534 r., lecz bardzo szybko dorobił się majątku i zyskał pozycję na dworze Jagiellonów, a następnie Wazów. Rodzina Maryny znana była zresztą ze swojej przebiegłości i sprytu – to właśnie jej stryj Mikołaj Mniszech miał podsunąć królowi Zygmuntowi II Augustowi łudząco podobną do Barbary Radziwiłłówny mieszczkę Barbarę Gizankę jako nową kochankę. Rodzinne ambicje wyniosły Mniszchównę na rosyjski tron, lecz jednocześnie przypieczętowały jej tragiczny los. W 1603 r. na dworze księcia Adama Wiśniowieckiego w Brahiniu pojawił się młody mężczyzna podający się za cudownie ocalałego syna cara Iwana IV Groźnego, Dymitra Iwanowicza, który zginął w tajemniczych okolicznościach 15 maja 1591 r. w Ugliczu. Najprawdopodobniej był to zbiegły z moskiewskiego klasztoru mnich Grigorij Otriepjew, lecz jego opowieść okazała się na tyle wiarygodna, że Wiśniowiecki nie tylko mu uwierzył, ale też postanowił pomóc mu odzyskać rosyjski tron. Po śmierci ostatniego przedstawiciela dynastii Rurykowiczów Fiodora I w 1598 r. władzę w Rosji przejął bowiem carski doradca Borys Godunow, którego oskarżano o to, że przyczynił się do śmierci carewicza Dymitra. Na początku 1604 r. w drodze na dwór królewski do Krakowa Otriepjew vel Dymitr zatrzymał się u Jerzego Mniszcha w Samborze, a wojewoda sandomierski od razu dostrzegł w nim idealnego kandydata na zięcia. Droga Maryny Mniszchówny na carski tron Dymitr nie zapomniał spotkania w Samborze i kiedy już zyskał poparcie króla Zygmunta III Wazy dla swoich roszczeń, 25 maja 1604 r. zawarł układ z Jerzym Mniszchem, w którym obiecywał, że poślubi jego córkę Marynę, jeśli tylko zdobędzie rosyjski tron. W zamian Mniszech miał otrzymać niebagatelną kwotę miliona polskich złotych oraz księstwa siewierskie i smoleńskie, jego córka zaś liczne nadania ziemskie oraz Psków i Wielki Nowogród. Kiedy 20 czerwca 1605 r. Dymitr wkroczył do Moskwy, a następnie 30 lipca 1605 r. został koronowany na cara Rosji, nie zapomniał danego Mniszchom słowa. Już 22 listopada 1605 r. w Krakowie odbył się ślub per procura, na którym narzeczonego Mniszchówny zastępował rosyjski poseł Afanasij Własiew. W uroczystości, której przewodniczył kardynał Bernard Maciejowski, brali udział m.in. król Zygmunt III Waza, jego siostra Anna Wazówna i syn Władysław. Następnie Maryna wyruszyła z orszakiem do Moskwy, gdzie miała zostać pierwszą Polką na carskim tronie. Sytuacja Mniszchówny była jednak nie do pozazdroszczenia. Tuż przed przyjazdem żony Dymitr Samozwaniec I oddawał się bowiem cielesnym uciechom z córką swojego poprzednika Ksenią Godunow, którą traktował niczym swoje wojenne trofeum, a ponoć także z… młodziutkim księciem Iwanem Chworostinem. Dopiero na skutek upomnień teścia odesłał kochankę do klasztoru, aby nie narażać jego córki na upokorzenia. Co więcej, nowy monarcha nie cieszył się popularnością wśród swoich poddanych, którzy krytykowali go za nieprzestrzeganie rosyjskich obyczajów, otaczanie się przede wszystkim Polakami i próbę wprowadzenia w ich prawosławnym kraju religii katolickiej. 12 maja 1606 r. Maryna uroczyście przybyła do Moskwy, gdzie sześć dni później w soborze Uspieńskim na Kremlu poślubiła Dymitra w obrządku bizantyjskim i przyjęła koronę carycy z rąk patriarchy moskiewskiego Ignacego. Po ślubie nowa władczyni z dumą tytułowała się „Najjaśniejszą Wielkają Gosudarynją, Carową Marią Juriewną”, a Jerzy Mniszech już zacierał ręce na myśl o łaskach, które spłyną na niego z rąk wpływowego zięcia. Krwawe gody Jak się tego można było spodziewać, entuzjazm wokół małżeństwa Dymitra i Maryny cechował przede wszystkim Polaków. Ksiądz Stanisław Grochowski w „Pieśni na fest ucieszny wielkim dwiema narodom, polskiemu i moskiewskiemu” pisał: Io tryumfie! szczęśliwa Mniszkówno, Wyniosłaś dom twój z obłokami równo; Wielka Maryno między słowiańskiemi Córy znacznemi. Radosne wesele bardzo szybko przerodziło się w krwawą rzeź. Już 27 maja 1606 r. z inicjatywy bojara Wasyla Szujskiego doszło do zamachu stanu, w wyniku którego Dymitr został zdemaskowany jako „heretyk” Griszka Otriepjew, a następnie zadźgany nożami przez swoich politycznych przeciwników. Przed śmiercią zdążył tylko ostrzec swoją polską żonę słowami: „Serce moje, zdrada!”. Mniszchównie udało się uniknąć tragicznego losu męża, ponoć dzięki jej niskiemu wzrostowi. Miała ukryć się na czas rzezi pod spódnicą ochmistrzyni Barbary Kazanowskiej, lecz część badaczy kwestionuje tę wersję wydarzeń. Choć Maryna przeżyła, nie zdołała uniknąć kary ze strony nowego cara Wasyla Szujskiego, którego wojska 2 czerwca 1606 r. pojmały ją, a następnie 26 sierpnia 1606 r. umieściły jako zakładniczkę w areszcie domowym w Jarosławiu. Nadzieja na poprawę losu Mniszchówny pojawiła się w 1607 r., kiedy to w Starodubie zjawił się mężczyzna podający się nie tylko za zmarłego carewicza Dymitra, ale też za cara Dymitra Samozwańca. Prawdziwa tożsamość Dymitra Samozwańca II nie została nigdy ujawniona, choć na przestrzeni lat badacze wysuwali liczne mniej lub bardziej wiarygodne hipotezy na ten temat. Kiedy 2 sierpnia 1608 r. Maryna i jej ojciec odzyskali wolność na mocy rozejmu króla Zygmunta III z braćmi Szujskimi, była caryca postanowiła spotkać się z nowym Samozwańcem. Nawet jeśli nie wierzyła w to, że jest on jej mężem, stanowił jej ostatnią szansę na odzyskanie utraconych wpływów. Tragiczne losy Maryny Mniszchówny Do spotkania Maryny i łże-Dymitra, jak nazywano go w literaturze, doszło 20 września 1608 r. w obozie pod Tuszynem, gdzie przebywał ze swoimi zwolennikami. Mimo że stanowił on całkowite przeciwieństwo Dymitra Samozwańca I, zarówno jeśli chodzi o wygląd, jak i zachowanie, Mniszchówna udała, że rozpoznaje w nim zmarłego cara. Samozwaniec obiecał jej zresztą w zamian 300 tysięcy rubli i 14 miast na polsko-rosyjskim pograniczu, jeśli tylko zgodzi się uczestniczyć w prowadzonej przez niego grze. Wkrótce odbył się potajemny ślub Maryny i Dymitra (lub raczej „odnowienie małżeńskiej przysięgi”) w obecności bernardyna Antoniego Lubelczyka, lecz parze nie było dane długo cieszyć się małżeńskim szczęściem. Samozwaniec nie był bowiem w stanie zdobyć ze swoimi wojskami Moskwy, a kiedy dowiedział się, że do Tuszyna zbliża się rosyjsko-szwedzka armia Jacoba De la Gardie, uciekł do Kostromy, a następnie w styczniu 1610 r. do Kaługi nad Oką. Kres jego działalności położył 21 grudnia 1610 r. pod Kaługą Tatar Piotr Urusow, który zastrzelił go z zemsty za uwięzienie i chłostę. Po śmierci męża Maryna Mniszchówna nie miała najmniejszego zamiaru wracać do Polski, cały czas starając się odzyskać utraconą pozycję. Na początku 1611 r. wydała na świat syna Iwana, którego nazywała carewiczem Iwanem Dymitrowiczem i lansowała jego kandydaturę do rosyjskiego tronu. W walce o władzę dla niej i syna pomagał Marynie ataman Kozaków dońskich Iwan Zarucki, uważany zresztą przez przeciwników byłej carycy za biologicznego ojca jej dziecka. Mniszchównie i Zaruckiemu udało się nawet stworzyć niewielkie państwo kozackie ze stolicą w Astrachaniu, lecz po przejęciu władzy w Rosji przez cara Michała I Romanowa w 1613 r. stało się jasne, że do Moskwy mogą wkroczyć co najwyżej jako więźniowie. Pozbawienie Maryny i jej syna praw do tronu przez Sobór Ziemski było więc jedynie formalnością, ponieważ i tak nie mieli żadnych szans na jego objęcie. Historia Mniszchówny powoli zbliżała się ku tragicznemu finałowi. Wiosną 1614 r. wybuchł bunt Kozaków, którzy zorientowali się, że była caryca i ataman Zarucki nie mają im już nic do zaoferowania. Parze wraz z maleńkim Iwanem udało się uciec z Astrachania, lecz wkrótce wpadli w ręce carskich wojsk, które pojmały ich na jednej z wysp na rzece Ural. W czasie publicznej egzekucji 16 lipca 1614 r. w Moskwie Iwan Zarucki został nabity na pal, a trzyletni Iwan Dymitrowicz powieszony. Oszczędzono tylko Marynę Mniszchównę, lecz jedynie na kilka miesięcy. Uwięziona w baszcie w Kołomnie, pogrążona w rozpaczy po śmierci ukochanego i maleńkiego synka czekała aż dopełni się jej los. W końcu wiosną 1615 r. zmarła w tajemniczych okolicznościach, najprawdopodobniej zamordowana na polecenie cara Michała I, choć i tak nie była już dla niego żadnym zagrożeniem. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Zaskakujące znalezisko na dnie Morza Kaspijskiego. Odkryto wrak z Imperium Rosyjskiego
Włosko-irański zespół archeologów odnalazł wrak rosyjski, który przewoził olbrzymi ładunek. Najprawdopodobniej zatonął w wodach Morza Kaspijskiego na przełomie XVIII i XIX wieku.
Spis treści: Wrak statku z czasów Imperium Rosyjskiego Naukowcy byli w stanie zidentyfikować pochodzenie drewna użytego do konstrukcji statku Handel morski na Morzu Kaspijskim Statek przewoził żywność dla żeglarzy To już kolejne archeologiczne odkrycie, które możliwe było m.in. dzięki zmianom klimatu. Naukowcy w Iranie w ciągu ostatnich dekad zaobserwowali wielokrotnie wzrosty i spadki poziomu Morza Kaspijskiego, co prowadziło do erozji obszarów przybrzeżnych. Archeologom udało się dzięki temu odnaleźć szereg różnych artefaktów, które rzucały światło na historię regionu. Wrak statku z czasów Imperium Rosyjskiego Tym razem badacze dokonali czegoś bardziej spektakularnego. Erozja trzymetrowej wydmy wzdłuż południowego wybrzeża Morza Kaspijskiego w Mazandaran w Iranie odsłoniła fragmenty drewnianego statku. Późniejsze wykopaliska odsłoniły całą konstrukcję, która miała aż 28 metrów. Badanie wykazało, że była to jednostka, która należała do Imperium Rosyjskiego. Z kolei datowanie radiowęglowe wykazało, że wrak najprawdopodobniej pochodzi z końca XVIII wieku lub początku XIX wieku. Był trójmasztowcem. Ponadto stwierdzono, że statek był wielokrotnie naprawiany. – Wrak statku nazwaliśmy Zaghemarz – od wioski, która znajduje się niedaleko miejsca odkrycia. Odsłonięcie całości zajęło nam dwa sezony wykopaliskowe. Udało nam się odkopać całą drewnianą konstrukcję kadłuba, w tym stępkę, słupy końcowe, belki konstrukcyjne, deski kadłuba, podłużnice, grodzie i pozostałości dwóch masztów – napisali archeolodzy w badaniu, które zostało opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Journal of Maritime Archeology”. Naukowcy byli w stanie zidentyfikować pochodzenie drewna użytego do konstrukcji statku Ponadto naukowcom udało się zidentyfikować również pozostałości różnego rodzaju lin, a także kosze zawierające materiał roślinny. – Przeprowadzono badania archeobotaniczne na próbkach drewna i materiale roślinnym przechowywanym w koszach. Wyniki analizy dostarczyły listy gatunków drewna użytych do budowy elementów konstrukcyjnych i niekonstrukcyjnych statku. To przede wszystkim dwa główne gatunki drewna: sosna zwyczajna i świerk lub modrzew – napisali badacze. Oznacza to, że stocznia, w której wykonano statek znajdowała się w regionie dorzecza Wołgi lub Kaukazu. Handel morski na Morzu Kaspijskim Choć nazwa może niektórych zwodzić, w rzeczywistości Morze Kaspijskie jest jeziorem i to największym na świecie. Jego powierzchnia wynosi ok. 370 tys. km kw. Do tego olbrzymiego zbiornika wodnego dostęp ma pięć krajów: Kazachstan, Rosja, Turkmenistan, Iran, a także Azerbejdżan. Naukowcy w swojej pracy podkreślają, że Morze Kaspijskie od dawna było bardzo ważnym szlakiem handlowym dla państw regionu. Uczeni twierdzą, że statek był wykorzystywany przede wszystkim do przewożenia towarów, prawdopodobnie z terytorium współczesnego Iranu do Imperium Rosyjskiego. Statek przewoził żywność dla żeglarzy Co ciekawe, analiza archeobotaniczna pozwoliła również na zidentyfikowanie sześciu gatunków roślin, które najprawdopodobniej były częścią ładunku statku. – Większość odzyskanych szczątków stanowiła gryka (Fagopyrum esculentum). Dobrze zachowane cząstki, które znalezione zostały w trzech wiklinowych koszach, zostały określone jako pochodzące z regionów uprawnych w pobliżu dorzecza Wołgi i Kaukazu – napisali naukowcy. Ponadto zidentyfikowano również komosę białą i tobołki polne, co potwierdza, że statek pochodził z Rosji. Podsumowując wszystkie odkryte dowody, badacze doszli do wniosku, że statek najpewniej był częścią floty handlowej, która przewoziła żywność dla żeglarzy. – Przewaga gryki w ładunku potwierdza historyczne zapiski o jej wykorzystaniu jako podstawowego pożywienia dla żeglarzy w gospodarce morskiej Morza Kaspijskiego – podkreślają uczeni. Źródło: phys.org Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Ignacy Hryniewiecki to jedyny Polak, który zabił cara Rosji. Jednak niewiele to dało
W czasach zaborów wielu polskich bojowników brało na cel kolejnych rosyjskich carów. Atak udał się tylko jednemu romantycznemu terroryście. Nazywał się Ignacy Hryniewiecki. W jaki sposób udało mu się tego dokonać?
Spis treści: Zamach na cara Rosji Wcześniejsza próba zamachu Kim był Ignacy Hryniewiecki? Przebieg zamachu Skutki zamachu Do ataku doszło 13 marca 1881 roku. W okolicach Pałacu Zimowego w Sankt Petersburgu, na nabrzeżu kanału Jekaterińskiego, na sanie z podróżującym carem czekali zamachowcy. Należeli do rewolucyjnej organizacji Narodna Wola (Wola Ludu). Marzyły im się przemiany w Imperium Rosyjskim, obalenie jednowładztwa, demokratyzacja. Początkowo stawiali na działalność wśród ludu, polityczną edukację chłopów i agitację. Kiedy działania te nie przyniosły spodziewanych efektów i nie wzmogły rewolucyjnych nastrojów, narodowolcy postanowili uderzyć w samo serce systemu władzy: zabić cara. Zamach na cara Rosji Na celownik trafił Aleksander II Romanow. Car, który wprawdzie przeprowadzał w imperium reformy i miał łagodniejszy charakter od swego poprzednika Mikołaja I. Jednak ostro zwalczał rewolucjonistów marzących o głębszych przemianach. Carskie władze wyzywały ich od nihilistów, dla których nie ma nic świętego. Zamachowcy nazwali swój cel „Niedźwiedziem”. Próbowali kilka razy (m.in. w 1879 roku przygotowali atak na carski pociąg). Jednak dopiero 13 marca 1881 roku ich plany wypaliły. W grupie mającej zaatakować cara znalazł się niejaki Jelnikow. To fałszywe nazwisko. Naprawdę był to Ignacy Hryniewiecki – radykał, znany jednak z łagodnego usposobienia, pseudonim „Kociak”. Bardzo się ucieszył, że został wytypowany do grupy uderzeniowej. Wierzył, że tym razem atak się powiedzie i gotów był poświęcić własne życie. Zawalił naukę, porzucił studia, myślał tylko o walce. Wcześniejsza próba zamachu Hryniewiecki nie był pierwszym Polakiem, który zasadził się na życie Aleksandra II. Wcześniej, w 1867 roku, strzelał do niego w Paryżu polski imigrant, ex-powstaniec styczniowy Antoni Berezowski. Pistolet eksplodował przy wystrzale, kula ominęła cara. Berezowski został schwytany i skazany przez władze francuskie na zesłanie i ciężkie roboty na Nowej Kaledonii. Hryniewiecki miał zamiar doprowadzić sprawę o końca. Liczył się ze śmiercią, skoro napisał w pożegnalnym liście: „Aleksander II musi umrzeć. Dni jego są policzone. Umrze, a wraz z nim umrzemy i my, jego wrogowie, jego zabójcy. Historia dowodzi, że wspaniałe drzewo wolności domaga się ofiar”. A jednak Polakom łatwiej było identyfikować się z Berezowskim niż Hryniewieckim. Dlaczego? Kim był Ignacy Hryniewiecki? Ignacy pochodził z wielodzietnej rodziny Hryniewieckich spod Bobrujska, na dzisiejszej Białorusi. Urodził się w roku 1855. Szkolę średnią skończył w Białymstoku. Już wtedy, jak pisali koledzy rewolucjoniści, zaczął „marzyć o przebudowaniu świata na nowych podstawach wolności, równości i braterstwa”. Od 1875 roku studiował matematykę w Instytucie Technologicznym w Sankt Petersburgu. To tam przystał do narodowolców. Niektórzy rodacy zarzucali mu, że jest bardziej Litwinem niż Polakiem. Albo że zbyt wiele czasu spędza w kręgu rosyjskich rówieśników. Albo że skupia się tak naprawdę na sprawach reformy Rosji, a nie na losie Polski. Odpowiadał im: „Gdy pójdziecie do lasu, będę wówczas z wami. A teraz, gdy nic nie robicie, będę pracował dla sprawy swobody w Rosji”. Koledzy we wspomnieniach nieomal wystawili mu pomnik. „Zbierał pieniądze dla zesłanych, rozszerzał wydawnictwa, uczył się podrabiać paszporty, jednocześnie zaznajamiał się on z robotnikami, i pobudzał swych kolegów do propagandy w ich szeregach. Z charakteru cichy, skromny i małomówny, miał ogromny wpływ i powszechne poważanie, nie obrażał bowiem miłości własnej nikogo, sam zaś zawsze umiał słowo w czyn wprowadzić. Przekonania jego były bardzo głębokie, całą duszą wierzył w to, że wszystko – dla ludu, dla mas pracujących, i że osiągnąć te cele można tylko przez silną walkę. Jako człowiek był on nadzwyczaj dobry, łagodny, znakomity kolega. Nie mając najmniejszych śladów ambicji, był on bardzo skromnego pojęcia o swym rozumie i zdolnościach, dobroduszność i tolerancyjność jego skłaniały ku niemu tych nawet, którzy się z nim nie zgadzali” – pisało wydawane w Genewie rewolucyjne czasopismo „Przedświt”. Przebieg zamachu Kiedy 13 marca 1881 roku carski orszak pojawił się na nabrzeżu kanału Jekaterińskiego, ruszył do akcji Nikołaj Rysakow – pierwszy z zamachowców. Rzucona przez niego bomba dosięgła jednak tylko kozaka z carskiej obstawy i jakiegoś przechodnia. Żołnierze pojmali Rysakowa. Car odważnie wyszedł z sań, by obejrzeć poszkodowanych. Na własne nieszczęście. Wtedy bowiem pojawił się Hryniewiecki z kolejną bombą. Eksplozja śmiertelnie zraniła i cara, i zamachowca. Odłamki dosięgły też ludzi dookoła. Car zmarł po przewiezieniu do Pałacu Zimowego, Hryniewiecki – po zabraniu do szpitala. Koledzy przekazywali sobie z ust do ust testament zamachowca: „Wierzę, że swoją śmiercią zrobię wszystko, co do mnie należy. Nikt, nikt na świecie nie może zrobić więcej ode mnie, nie może więcej żądać”. Skutki zamachu Zamach się udał, jednak plany polityczne narodowolców spaliły na panewce. Nie wywołali społecznego zrywu ani lęku elit. Carskie władze pojmały konspiratorów, a następnie większość z nich powywieszały. Po zabitym carze tron objął Aleksander III, mający bardziej konserwatywne poglądy i rządzący twardszą ręką. Poprzednik wydawał się przy nim liberałem! Rosyjskie elity uznały, że Aleksander II zginął, ponieważ dopuszczał jakąkolwiek myśl o ustrojowych reformach i zastąpieniu jednowładztwa monarchią konstytucyjną. Aleksander III nie miał zamiaru powtórzyć tego błędu. A do walki z rewolucjonistami powołał do życia Ochranę – niesławną tajną policję polityczną. W miejscu zamachu na Aleksandra II nowy władca Rosji nakazał wznieść efektowną, bogatą świątynię: Sobór Zmartwychwstania Pańskiego na Krwi. Z kolei Hryniewiecki nawet dziś nie jest w Polsce zbyt znany, gdzieniegdzie doczekał się ulic. Czyżbyśmy nie lubili terrorystów? Lecz przecież po terroryzm sięgali również Bronisław Piłsudski i Józef Piłsudski. Sześć lat po Hrynieweckim zaplanowali oni zamach na cara Aleksandra III, a pomagał im… starszy brat Lenina. Źródła: Edward Radziński, „Aleksander II. Ostatni wielki”, Wydawnictwo Magnum, Warszawa 2005 Marcin Szymaniak, „Polskie zamachy”, Znak Horyzont, Kraków 2019 „Przedświt”, nr 2-3/1882 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Polacy poczuli się jak na Dzikim Zachodzie. Ich akcje całkowicie zaskoczyły Rosjan
Podczas powstania styczniowego polscy kolejarze zmienili Kongresówkę w Dziki Zachód. Ataki na carskie pociągi kompletnie zaskoczyły Rosjan.
Spis treści: Konspiracja polskich kolejarzy Znaczenie kolei w powstaniu styczniowym Rebelianckie pociągi Walki na linii warszawsko-wiedeńskiej Nieudana zasadzka Akcja pod Czyżewem Eksperyment z nitrogliceryną Pierwszy dzień czerwca 1863 r. był słoneczny i pachniało już latem. Żołnierze pułku Gwardii Petersburskiej podziwiali z okien pociągu linii Petersburg-Warszawa mijane krajobrazy. Można było pomyśleć, że to wyjazd na urlop. I rzeczywiście, niektórzy zapomnieli, że odkąd pociąg znalazł się na ziemi zbuntowanych Polaków, w mijanych zagajnikach może czaić się wróg. Z drugiej strony, czymże było dla gwardzistów to polskie powstanie wobec wojny na Kaukazie, gdzie trzeba było się uganiać po górach i pustkowiach za dzikimi Czerkiesami? Pociąg zbliżał się do miasteczka Czyżew. Tam kilka dni temu buntownicy wykoleili pociąg przewożący Kozaków, ale ich akcja była nieudolna i szybko zostali przepędzeni. Wydawało się mało prawdopodobne, by mogli się szybko zebrać po klęsce i znów zaatakować. Zresztą lokomotywa sygnalizacyjna jadąca przed głównym pociągiem przejechała spokojnie. Jeszcze kilka zakrętów i gwardziści będą mogli rozprostować nogi. Nagle sielankę przerywa zgrzyt żelaza i trzask pękających desek. Elita cesarskiej armii zostaje zmasakrowana! Konspiracja polskich kolejarzy Kolej na ziemiach Królestwa Polskiego na początku lat 60. XIX w. wciąż była nowością, ale już dość „zadomowioną”. Jej rozwój nie tylko umożliwiał szybszą podróż i przewóz towarów, ale przede wszystkim dawał pracę. Przed wybuchem powstania styczniowego przez Kongresówkę biegły tory trzech spółek kolejowych. W 1863 r. pracowało w nich już około 7000 osób. Kolejarze okazali się jedną z aktywniejszych grup zaangażowanych w konspirację i przygotowywanie powstania. Co zresztą nie dziwi, bo wielu zesłańców objętych na początku lat 60. carską amnestią znalazło pracę na kolei. Należał do nich m.in. Karol Ruprecht, przyszły kierownik finansowy Rządu Narodowego. Wśród konspiratorów było też wielu inżynierów wykształconych na Zachodzie, jak późniejszy mentor Józefa Piłsudskiego Bronisław Szwarce, Stanisław Jarmund, Józef Grabowski czy Ignacy Mystkowski. Aktywni zwolennicy „pracy narodowej” znaleźli się i w kierowniczych gremiach – zwłaszcza kolei warszawsko-wiedeńskiej. Należeli do nich naczelnik Wydziału Technicznego Witold Marczewski, sekretarz tego wydziału Józef Strycki czy sekretarz zarządu kolei Feliks Kowalski. Jeszcze przed powstaniem ludzie ci stworzyli gęstą sieć tajnych komórek na stacjach kolejowych zarówno Królestwa, jak i na tzw. ziemiach zabranych. Przykładowo w warsztatach mechanicznych stacji warszawskiej Praga aż trzydziestu mechaników było aktywnymi konspiratorami. Kolejarze szmuglowali w pociągach broń kupowaną w Anglii czy Belgii, instrukcje Rządu Narodowego, a także przewozili kurierów powracających lub wyruszających na Zachód. Koleją zwożono nawet chłopów na manifestacje patriotyczne w Warszawie. Znaczenie kolei w powstaniu styczniowym Oczywiście, naiwnością byłoby twierdzić, że Rosjanie niczego nie zauważali. Siły policyjne, w tym specjalnie powołana policja kolejowa, szybko przystąpiły do kontrdziałań. Trzeba było uważać na szpicli i niespodziewane kontrole. Znany ówczesny dziennikarz i pamiętnikarz Teodor Żychliński zanotował po podróży pociągiem na początku stycznia 1863 roku: „Jednemu z podróżnych odebrano paszport. Na próżno zaklinał, że tu musiała zajść pomyłka, nic nie pomogło i dwóch żandarmów wzięło go natychmiast pod nadzór, by najbliższym pociągiem znów go odwieźć w granice pruskie”. Znaczenie kolei w działaniach zbrojnych dostrzegł powstańczy strateg Zygmunt Padlewski. Zakładał utworzenie zgrupowań powstańczych blisko granic, zza których powstańcy zamierzali przerzucać broń. Zalecał też niszczenie linii kolejowych i telegraficznych, by sparaliżować działania wojsk carskich. Inni dowódcy też mieli ambitne plany. Gen. Zygmunt Sierakowski postulował, by walki powstańcze rozpocząć na Żmudzi, gdzie po opanowaniu wybrzeża można byłoby przyjmować dostawy broni wyczarterowanymi statkami z Zachodu. Następnie chciał zdobyć Dyneburg i przez to zablokować całkowicie kolej petersbursko-warszawską na terenie dzisiejszej Łotwy, co spowodowałoby odcięcie armii rosyjskiej w Kongresówce od zaplecza! Z tych planów nic jednak nie wyszło. Powstańcy starali się jednak sparaliżować komunikację Rosjan w Kongresówce. Rebelianckie pociągi Największe sukcesy w „bitwie o tory” Polacy odnieśli zaraz po wybuchu powstania. 23 stycznia 1863 r. ze stacji Praga wyjechał pociąg, przygotowany specjalnie przez miejscowych kolejarzy i obsadzony przez oddział powstańczy. Dowodzili nim inżynier Ignacy Mystkowski i zawiadowca stacji kolejowej Praga Leopold Pluciński. Na trasie z Warszawy w kierunku Łap „zrewoltowany” pociąg na szczęście nie napotkał żadnego oporu (a wystarczyłaby rota carskiej piechoty z działkiem, by zakończyć tę eskapadę). Wręcz przeciwnie – powstańców wsparli robotnicy kolejowi, niszcząc za nimi tory, mosty i linię telegrafu. W Łochowie załoga praskiego pociągu podstępem zatrzymała skład jadący z Petersburga. Rozbroiła oficerów rosyjskich, których następnie puściła wolno. W Małkini powstańcy zatrzymali się na dwa dni i przyjęli do oddziału sporą liczbę ochotników, tak że w dalszą drogę do Czyżewa pociąg ruszył z obsadą liczącą 200 ludzi. 27 stycznia pociąg dogonili Kozacy, ale zostali odparci salwami karabinowymi z okien wagonów. Tego samego dnia pociąg zatrzymał się na stacji Czyżewo, gdzie czekało nań 600 żołnierzy Władysława Cichorskiego „Zameczka”. Na drugi dzień wszyscy przejechali pociągiem do Średnicy. Tam ruszyli do okolicznych lasów. Dzięki tej i podobnym akcjom (jak rozkręcanie torów i niszczenie telegrafów) kolej petersbursko-warszawska została całkowicie sparaliżowana. Szybko jednak okazało się, że zbyt szczupłe siły rebeliantów nie mogą utrzymać długo zdobytego odcinka kolejowego Warszawa-Łapy. Już na przełomie stycznia i lutego 1863 r. Rosjanie odzyskali inicjatywę na tym odcinku. Lotne sotnie Kozaków przepędzały Polaków, próbujących raz po raz zdobywać ponownie stacje. Walki na linii warszawsko-wiedeńskiej Za to na początku lutego oddziały podległe płk. Apolinaremu Kurowskiemu wsławiły się kilkoma zwycięskimi potyczkami w innym regionie – w powiecie olkuskim. Następnie zaatakowały ważne rozgałęzienia kolei warszawsko-wiedeńskiej: Ząbkowice-Granica i Ząbkowice-Sosnowiec. 5 lutego grupa Kurowskiego, licząca około 150 ludzi – piechoty i kawalerii – ruszyła z Ojcowa ku komorze celnej Granica. Na wieść o tym kolejarze z mieszkańcami rozbroili miejscowy posterunek żandarmerii. Powstańcy wkroczyli do miasteczka, po czym ruszyli na stację w Sosnowcu. Kurowski z oddziałem szturmowym wjechał na nią wagonami „opancerzonymi” podkładami kolejowymi. Wspierał go atak piechoty i kawalerii. Rosyjska załoga, licząca 400 żołnierzy, została doszczętnie rozbita. Zdobyto broń, amunicję i pieniądze z kasy komory celnej. Jedną ich połowę Kurowski odesłał do Warszawy na zakup broni, drugą zostawił na potrzeby oddziału. Wysłane nazajutrz z Sosnowca oddziałki powstańcze opanowały kolejne stacje kolejowe w Sławkowie, Dąbrowie i Myszkowie. W całym tym rejonie ogłoszono władzę Rządu Narodowego. Przez niespełna dwa tygodnie Kurowski miał pod kontrolą ten odcinek linii kolejowej aż po stację w Łazach. Niestety, powstańczy wódz bez należytego rozpoznania postanowił zaatakować garnizon Miechowa. 17 lutego poniósł klęskę, a Rosjanie odzyskali kontrolę nad południowym odcinkiem kolei warszawsko-wiedeńskiej. Nieudana zasadzka Po zaskoczeniu, jakim były sukcesy powstańców ze stycznia i lutego 1863 r., dowództwo rosyjskie zwróciło szczególną uwagę na ochronę linii kolejowych. Często te „bitwy o tory” miały bardzo krwawy przebieg. Scenariuszem przypominały napady na pociągi, które zdarzały się w czasie równolegle toczonej amerykańskiej wojny secesyjnej. Do jednego z większych starć doszło 13 maja 1863 r. pod Kietlanką niedaleko Czyżewa. Ignacy Mystkowski (ten sam, który prowadził rajd pociągiem z warszawskiej Pragi) zorganizował zasadzkę na rosyjski pociąg wojskowy dowodzony przez gen. Nikołaja Tolla. Akcja nie udała się, bo Rosjan ostrzegł jeden z robotników kolejowych. Toll nakazał zwolnić bieg pociągu, a gdy skład dotarł do miejsca zasadzki, wykoleiło się tylko pierwszych kilka wagonów. Znajdujące się w nich kozackie konie, poranione drzazgami z desek z rozbitego składu, wpadły między czających się w zaroślach powstańców. W tym zamieszaniu Rosjanie mieli czas na przegrupowanie się przed pociągiem i ruszyli do ataku. W zmasowanym ogniu zginęło czterdziestu powstańców (wśród nich Ignacy Mystkowski). Polacy z myśliwych stali się zwierzyną i ginęli jeden po drugim, ścigani aż do Czyżewa. Akcja pod Czyżewem Kilkanaście dni później, wspomnianego we wstępie 1 czerwca 1863 r., powstańcy zostali niespodziewanie pomszczeni. W niewielkiej odległości od lasku, w którym Rosjanie rozbili oddział Mystkowskiego, na wysokim nasypie kolejowym otoczonym olszyną, kolejną zasadzkę urządził jeden z robotników kolejowych. Zamachowiec odkręcił szyny na nasypie i połączył je długą liną, której koniec trzymał ukryty w drzewach. Tam czekał na pociąg z wojskiem. Traf chciał, że w tym dniu miał przejeżdżać transport z doborowymi oddziałami gwardii z Petersburga, liczącymi 600 żołnierzy i 20 oficerów. Lokomotywa z wagonem rekonesansowym, którą dla pewności wysyłano zwykle dziesięć minut przed właściwym pociągiem, przejechała bez przeszkód po odkręconych szynach. Na to czekał ukryty robotnik. Dopiero wtedy ściągnął liną szyny. Gdy nadjechał pociąg z wojskiem, cały skład runął z nasypu. Wagony poszły w drzazgi. W rumowisku pozostały pokrwawione ciała gwardzistów. Bezimienny mściciel ludzi Mystkowskiego wycofał się niepostrzeżenie. Akcja tego „samotnego wilka”, jakby dziś określiły go gazety, okazała się największą i najkrwawszą dywersją kolejową powstańców. Ale mogli osiągnąć jeszcze więcej, gdyby nie wystraszyli się własnego pomysłu. Eksperyment z nitrogliceryną Powstańcy w swych akcjach sabotażowych bardzo rzadko posługiwali się materiałami wybuchowymi. Dostawy prochu na skutek częstych konfiskat na granicach były niewielkie. Nie znano wtedy jeszcze ani dynamitu, ani trotylu, niezbędnego do produkcji min o dużej sile wybuchu. W połowie czerwca 1863 r. major Józef Oxiński otrzymał od naczelnika miasta Warszawy list, w którym niejakiego dr. Zdanowicza, „jako wynalazcę materii wybuchowej poleca dowódcom oddziałów celem ułatwienia mu próby doświadczalnej”. Chemikowi udało się prawdopodobnie wyprodukować nitroglicerynę. Materiał wybuchowy był umieszczony w kauczukowych rurkach średnicy 10 mm, połączonych drutem z maszyną elektryczną. Oxiński wyznaczył specjalną grupę do założenia ładunków na torach. Akcję planowano między Częstochową a Piotrkowem, w rejonie wsi Płoszów. O doświadczalnej akcji major powiadomił organizacje cywilne w Piotrkowie i Częstochowie, by te ostrzegły personel kolejowy. Na dany sygnał maszynista i palacz mieli wywiesić na lokomotywie czerwoną płachtę, co oznaczałoby, że wiozą wojsko, sami zaś mieli wyskoczyć przed wykolejeniem pociągu. W ostatniej chwili organizacje powstańcze powiatu piotrkowskiego i wieluńskiego wystraszyły się tej akcji i wysłały do Oxińskiego delegację, by jej zaniechał. Major aresztował delegatów i rozkazał wykonać zadanie. W tym czasie zbliżał się od strony Piotrkowa w kierunku Częstochowy pociąg, ale maszynista nie wywiesił płachty. Jechał skład cywilny. Rosjanie dowiedzieli się o przygotowaniach powstańców (prawdopodobnie dzięki donosowi) i wysłali najpierw opóźniony o pół godziny pociąg z cywilami, a następnie zaatakowali z dwóch stron oddział Oxińskiego, ubezpieczający akcję niedaleko torów. Major przedarł się przez roty rosyjskie, ale eksperymentu z nitrogliceryną już nie udało mu się powtórzyć. Pisał później rozgoryczony, że fiasko było wynikiem „szlacheckiej zdrady”. W kolejnych miesiącach utarczki zbrojne w rejonie stacji kolejowych trwały nadal, ale przewaga Rosjan była coraz bardziej przytłaczająca. Jednak same próby przejęcia kontroli nad koleją – obok podobnych walk w amerykańskiej wojnie secesyjnej – pierwszy raz uświadomiły wojskowym, jak ważny we współczesnych konfliktach jest transport kolejowy. Raporty z powstańczych rajdów kolejowych w Kongresówce znane były m.in. niemieckim sztabowcom. I kilka lat później, w 1870 r., Prusacy wykorzystali pociągi do błyskawicznego przerzutu swej armii i zaopatrzenia na teren Francji. Źródło: archiwum NG.
Powstanie listopadowe mogło zakończyć się sukcesem. To największy zryw niepodległościowy w Królestwie Polskim
Powstanie listopadowe zapisało się w historii jako największy zryw niepodległościowy XIX wieku. Mimo że stanęli naprzeciw największej potęgi militarnej ówczesnej Europy, powstańcy odnosili niemałe sukcesy na polu walki. Niestety, te miały charakter przejściowy, a insurekcja upadła. Jakie były przyczyny powstania listopadowego? Jakie skutki pociągnęła za sobą walka przeciwko zaborcy? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Jakie były przyczyny powstania listopadowego? Nastroje rewolucyjne w 1830 roku Przebieg powstania listopadowego Jakie były skutki powstania listopadowego? Podsumowanie powstania listopadowego XIX stulecie było okresem szczególnego nasilenia ruchów narodowowyzwoleńczych. Zaczęło się w latach 30., gdy zawiedzeni funkcjonowaniem Kongresówki Polacy postanowili przeciwstawić się zaborczemu Imperium Rosyjskiemu. Jakie były przyczyny powstania listopadowego? W 1815 roku, na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego, powstało Królestwo Polskie. W ten sposób zaborcy chcieli ograniczyć ryzyko wystąpienia buntu. Ów twór miał być czymś w rodzaju enklawy wolności. Królestwo miało mieć własną konstytucję i wojsko. O cenzurze nie było mowy, a językiem urzędowym miał być polski. Tyle teorii. W praktyce Królestwo Polskie pozostawało w unii personalnej z Imperium Rosyjskim. Władzę w jego granicach sprawował car Aleksander I. Co oczywiste, wolność Polaków nie leżała w jego interesie. Łamanie postanowień konstytucji Królestwa Polskiego Brat cara, wielki książę Konstanty Pawłowicz Romanow, oficjalnie pełnił funkcję dowódcy Wojska Polskiego. Jednak w praktyce w imieniu Aleksandra I sprawował nieograniczoną władzę. Wielki książę usankcjonował tajną policję. Donosicielstwo kwitło w najlepsze. Już w 1819 roku wprowadzono cenzurę. Zamknięto liberalne czasopisma, co spotkało się z reakcją części społeczeństwa. W 1820 roku posłowie z województwa kaliskiego, zwani Kaliszanami, zawiązali legalną opozycję. Politycy działający pod przywództwem Wincentego i Bonawentury Niemojowskich sprzeciwiali się nielegalnym działaniom. Na sejmie w 1820 roku wypunktowali przed carem wszystkie „ułomności” Królestwa Polskiego. W odpowiedzi na to władca zerwał obrady. Wznowiono je dopiero po 5 latach, już bez udziału Kaliszan, na których nałożono areszt domowy. Prześladowanie organizacji niepodległościowych Legalna opozycja przestała funkcjonować. W rezultacie do głosu doszły tajne organizacje niepodległościowe. Jednym z pierwszych takich związków było Wolnomularstwo Narodowe, które działało już w 1819 roku. Po jego rozwiązaniu powstało Towarzystwo Patriotyczne, na którego czele stanął major Walerian Łukasiński. W 1824 roku Łukasiński został aresztowany przez tajną policję. Wzmogły się prześladowania pozostałych członków tajnej organizacji. Represje spadły także na Towarzystwo Filomatów. Tajna policja wpadła na trop studentów szerzących idee niepodległościowe. Rozpoczęły się zsyłki w głąb Rosji. Odwlekanie rozszerzenia wewnętrznego Trzeba wspomnieć, że do wybuchu powstania przyczyniło się także złamanie obietnicy, którą car złożył na kongresie wiedeńskim. Mowa o zobowiązaniu Rosji do powiększenia granic Królestwa Polskiego. Polskie elity oczekiwały, że Aleksander I rozszerzy granice państwa o część lub całość obszaru prowincji zabranych. Nastroje rewolucyjne w 1830 roku Dla wszystkich było jasne, że Królestwo Polskie nie może funkcjonować w formie narzuconej przez cara. Tajne organizacje, których celem było przywrócenie granic państwa sprzed zaborów, przez lata nie widziały jednak dogodnego momentu do wzniecenia zrywu niepodległościowego. Taki nastąpił dopiero w 1830 roku, kiedy po Europie rozniosły się wieści o walkach przeciwko Świętemu Przymierzu. 27 lipca we Francji wybuchła rewolucja lipcowa, która zakończyła się sukcesem. Niespełna miesiąc później rozpoczęła się rewolucja belgijska. Wówczas w prasie pojawiła się niepotwierdzona informacja, według której car miał użyć Wojska Polskiego do stłumienia powstania. To wywołało oburzenie wśród żołnierzy. W tym samym czasie do pułkownika Piotra Wysockiego, który stał na czele zawiązanego w warszawskiej Szkole Podchorążych Piechoty Sprzysiężenia Podchorążych, dotarła informacja, że tajna policja jest na tropie jego organizacji. Było oczywiste, że nie ma czasu do stracenia. Przebieg powstania listopadowego Powstanie nie było poprzedzone gruntownymi przygotowaniami. Wysocki liczył, że gdy rozpoczną się walki, ludzie sami dołączą do Sprzysiężenia. Kiedy rozpoczęło się powstanie listopadowe? Data wybuchu największego polskiego zrywu niepodległościowego XIX wieku to 29 listopada 1830 roku. Wieczorem oddziały powstańcze pod dowództwem Piotra Wysockiego ruszyły na Belweder. Tak naprawdę ich działaniom daleko było do pełnowymiarowego powstania. Atakowi na Belweder bliżej było do spisku. Celem było pojmanie lub zgładzenie wielkiego księcia Konstantego. Niestety, brat cara zdołał zbiec. Wysocki nie miał żadnego planu dalszego działania. Z pomocą niższych warstw społecznych zdołał zdobyć Arsenał, ale wzniecony przez niego zryw nie zyskał poparcia wysoko postawionych wojskowych ani zamożnego mieszczaństwa. Mało tego, doszło do walk powstańców z przeciwnikami spisku. Z rąk Sprzysiężenia Podchorążych zginęło wówczas sześciu polskich generałów: Ignacy Blumer, Stanisław Trębicki, Stanisław Potocki, Maurycy Hauke, Józef Nowicki i Tomasz Siemiątkowski. Początki powstania Wojskowy spisek zyskał rozmiary powstania dopiero następnego dnia, gdy oddziały Wysockiego wraz z niższym mieszczaństwem opanowały Warszawę. Wielki książę schronił się w Wierzbnie. 3 grudnia powołano Rząd Tymczasowy, na czele którego stanął książę Adam Jerzy Czartoryski. Dwa dni później wyłoniono dyktatora powstania – gen. Józefa Chłopickiego. Wódz Naczelny przystąpił do rozbudowy armii, ale jego faktycznym priorytetem było doprowadzenie do rokowań z carem. Chłopicki wysłał delegację do Mikołaja I, ale pertraktacje spełzły na niczym. Car nie przystał na żadne ustępstwa. Nakazał natychmiastowe rozbrojenie oddziałów powstańczych. Zamiast spełnić rozkaz, generał podał się do dymisji. Detronizacja cara 25 stycznia 1831 roku sejm podjął uchwałę o pozbawieniu Mikołaja I korony Królestwa Polskiego. Nastąpiło zerwanie unii personalnej z Imperium rosyjskim. W odpowiedzi car wysłał do Królestwa ponad 100-tysięczną armię, na czele której stanął feldmarszałek Iwan Dybicz. Pierwsza faza powstania Dybicz chciał możliwie najszybciej przedrzeć się przez ziemie królestwa i opanować Warszawę, co byłoby równoznaczne z końcem powstania. Dysponował miażdżącą przewagą liczebną. Strona polska miała wówczas do dyspozycji ok. 50 tys. żołnierzy. Zadanie wydawało się łatwe, ale wojska rosyjskie napotkały na konkretny opór. Do pierwszej bitwy powstania, pod Stoczkiem, doszło 11 lutego. Wojska polskie pod dowództwem Józefa Dwernickiego zadały klęskę Rosjanom. 25 lutego siły polskie starły się pod Grochowem z dwukrotnie większą armią rosyjską. Choć to starcie nie doczekało się jednoznacznego rozstrzygnięcia, 60-tysięczna armia musiała odstąpić od ataku na Warszawę. Rosjanie wycofali się na wschód, ale Polacy nie zamierzali odpuszczać. Gen. Ignacy Prądzyński postanowił odciąć ich od zaopatrzenia. Dzięki temu Polacy górowali w kolejnych starciach: pod Wawrem, Dębami Wielkimi i Iganiami. Klęska pod Ostrołęką Prądzyński był zdania, że należy zaatakować główne siły Rosjan. Tego pomysłu nie poparł jednak gen. Jan Skrzynecki, który zastąpił rannego w bitwie pod Stoczkiem gen. Chłopickiego. W rezultacie siły Dybicza połączyły się pod Ostrołęką. 26 maja ponieśliśmy dotkliwą klęskę. Skrzyneckiego pozbawiono dowództwa nad oddziałami. Druzgocąca porażka osłabiła morale żołnierzy. Upadek Warszawy Po śmierci Dybicza dowódcą sił rosyjskich został feldmarszałek Iwan Paskiewicz. 6 września jego oddziały zaatakowały Warszawę. Miasto upadło. 8 września ogłoszono kapitulację stolicy. W pojedynczych twierdzach wciąż trwały walki, ale było jasne, że powstanie upadło wraz z miastem. Za koniec wielkiego zrywu uznaje się 21 października 1831 roku, dzień kapitulacji twierdzy Zamość. Jakie były skutki powstania listopadowego? Niektórym powstańcom udało się opuścić Królestwo Polskie, ale wielu nie miało tyle szczęścia. Car nie miał litości dla powstańców. Pojmanych czekała zsyłka na Syberię, gdzie w nieludzkich warunkach, gnębieni katorżniczą pracą, doczekiwali końca swoich dni. Niektórych skazywano na karę więzienia. Szlachcie konfiskowano majątek. Armia rosyjska miała stale stacjonować w Królestwie. W stolicy wzniesiono Cytadelę, a kosztem realizacji i utrzymania tej „inwestycji” obarczono ludność Królestwa. Polacy musieli zapłacić ogromną kontrybucję, a Paskiewicz został nowym namiestnikiem Królestwa Polskiego. Zdobywca Warszawy na 25 lat wprowadził stan wojenny. W zorganizowanej na wzór rosyjski administracji wciąż obowiązywał język polski, ale w granicach Królestwa Polskiego zaczął obowiązywać rosyjski kodeks karny. Podsumowanie powstania listopadowego Powstanie listopadowe było wielkim zrywem niepodległościowym, który realnie mógł zakończyć się powodzeniem. Stało się jednak inaczej. Być może gdyby dyktatorzy powstania nie zwlekali z pewnymi decyzjami, wszystko potoczyłoby się innym torem. Na zakończenie pozostało nam wymienić najważniejsze bitwy powstania i jego dyktatorów. Najważniejsze bitwy powstania listopadowego: bitwa pod Stoczkiem Łukowskim – 14 lutego 1831 roku; I bitwa pod Wawrem – 20 lutego 1831 roku; bitwa o Olszynkę Grochowską – 25 lutego 1831 roku; bitwa pod Puławami – 2 marca 1831 roku; bitwa pod Dębem Wielkim – 31 marca 1831 roku; II bitwa pod Wawrem – 31 marca 1831 roku; bitwa pod Iganiami – 10 kwietnia 1831 roku; bitwa pod Ostrołęką – 26 maja 1831 roku; obrona Warszawy – od 6 do 7 września 1831 roku. Dyktatorzy powstania listopadowego: gen. dyw. Józef Chłopicki – od 5 grudnia 1830 roku do 17 stycznia 1831 roku; gen. dyw. Michał Gedeon Radziwiłł – od 20 stycznia 1831 roku do 26 1831 roku; gen. dyw. Jan Zygmunt Skrzynecki – od 26 lutego 1831 roku do 12 sierpnia 1831 roku; gem dyw. Henryk Dembiński – od 12 sierpnia 1831 roku do 17 sierpnia 1831 roku; gen. bryg. Ignacy Prądzyński – od 16 sierpnia 1831 roku do 19 sierpnia 1831 roku; gen. dyw. Kazimierz Małachowski – od 20 sierpnia 1831 roku do 10 września 1831 roku; gen. dyw. Maciej Rybiński – od 10 września 1831 roku do 23 września 1831 roku; gen. dyw. Jan Nepomucen Umiński – od 23 września 1831 roku do 24 września 1831 roku; gen. dyw. Maciej Rybiński – od 24 września 1831 roku do 9 października 1831 roku. Skutki powstania listopadowego: w następstwie wybuchu powstania listopadowego nie doszło do interwencji wojsk carskich w Belgii; w trakcie powstania powołano Komisję Rządu Tymczasowego, której zadaniem była likwidacja administracji powstańczej; po upadku powstania powołano Rząd Tymczasowy Królestwa Polskiego, w następstwie czego administracja została podporządkowana naczelnikom wojennym; unieważnienie wszystkich uchwał i rozporządzeń Rządu Rewolucyjnego; ograniczenie autonomii Królestwa Polskiego; spadła liczba szkół elementarnych, jakość szkolnictwa średniego uległa znacznemu obniżeniu, a polskie szkolnictwo wyższe zostało zlikwidowane; na Polskę nałożono wysoką kontrybucję, dodatkowo obciążono kraj kosztem budowy i utrzymania Cytadeli; ludność Królestwa Polskiego zdziesiątkowała epidemia cholery. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.