Większość paliw kopalnych na świecie jest „nie do wydobycia”. Kraje Bliskiego Wschodu mogą zbankrutować
Nawet jeżeli zastosujemy się do wytycznych naukowców, mamy tylko 50 proc. szans na powstrzymanie wzrostu średniej temperatury powietrza.
W tym artykule: Ponury scenariusz Katastrofa klimatyczna i finansowa Najnowsze badania dowodzą, że większość paliw kopalnych na świecie jest „nie do wydobycia” i musi zostać w ziemi. Przewodni eksporterzy węgla, jak na przykład Indonezja czy Australia, będą musieli porzucić 95 proc. naturalnych złóż do 2050 r. Do tego czasu kraje Bliskiego Wschodu powinny całkowicie zrezygnować z wydobywania węgla. Taka polityka pozwoli przynajmniej w połowie ograniczyć skutki katastrofy klimatycznej. W 2021 r. europejskie lato było najgorętsze w historii Mimo licznych akcji edukacyjnych i dowodów na postępujące zmiany klimatyczne wiele osób nadal neguje coraz poważniejsze skutki globalnego ocieplenia. Najnowsze dane nie zostawiają miejsca na ... Ponury scenariusz Węgiel nie jest jedynym zmartwieniem. Równie szkodliwe jest masowe wydobywanie innych paliw kopalnych. Naukowcy ustalili, że w średnio świat musi zostawić nieruszone 60 proc. złóż ropy naftowej metanu. W przypadku Kanady mowa o 80 proc. Nawet jeżeli zastosujemy się do wytycznych, mamy tylko 50 proc. szans na powstrzymanie wzrostu średniej temperatury powietrza o kolejne 1,5 stopnia Celsjusza. Ponure prognozy są tak naprawdę aktualizacją raportu z 2015 r. Już wtedy klimatolodzy przekonywali, że ograniczenie wydobycia paliw kopalnych jest niezbędne w walce z globalnym ociepleniem. Jeżeli chcemy mieć większe szanse, wydobycie węgla powinno być ograniczone na jeszcze większą skalę. – Nasz smutny scenariusz dla globalnego przemysłu paliw kopalnych jest najprawdopodobniej nie w pełni oszacowany – zastrzegają autorzy badań. Na pustyni Atakama spadł śnieg. Zaskakujący widok z jednego z najsuchszych miejsc na Ziemi Śnieg na pustyni może zadziwiać, ale powinien przede wszystkim smucić. To kolejny dowód na to, że zmiany klimatyczne cały czas postępują. Katastrofa klimatyczna i finansowa Trudno przewidzieć, jak będzie wyglądała przyszłość. Część naukowców wierzy, że rozwój odnawialnych źródeł energii i systemy wychwytania dwutlenku węgla pozwolą nam na dalsze korzystanie z paliw kopalnych przynajmniej do pewnego stopnia. Takie podejście budzi jednak sporo kontrowersji, zwłaszcza że wspomniana technologia nie została jeszcze opracowana. Jeżeli do 2050 r. ludziom nie uda się przeprowadzić światowej transformacji energetycznej, jeszcze dotkliwiej doświadczymy zmian klimatycznych, a niektóre kraje poniosą ogromne straty finansowe. Państwa Bliskiego Wschodu, Rosja i byłe republiki radzieckie mają największe rezerwy paliw kopalnych, co oznacza, że stracą najwięcej. W Iraku, Bahrajnie, Arabii Saudyjskiej i Kuwejcie paliwa kopale stanowią od 65 do 85 proc. całkowitych dochodów państwa. Jeśli te kraje nie przejdą na inne formy energii, grozi im zbankrutowanie. Eksperci podkreślają, że kluczowe jest też znalezienie ekonomicznie opłacalnego sposobu na przechowywanie paliw kopalnych zakopanych w ziemi. Źródła: Nature
Arktyka się ociepla, Rosja szuka złóż. Zobacz ogromną rosyjską kopalnię na wybrzeżu Arktyki
Arktyka szybko rozmarza, ale warunki pracy wciąż są w niej skrajnie trudne. Trwa gorączkowy wyścig po tkwiące tu surowce naturalne, choć wydarcie ich tej krainie nie jest łatwe. Robotnicy przylatują śmigłowcem na tygodniową szychtę na polach naftowych Trebs i Titow w rosyjskiej Arktyce, na zachód od Półwyspu Jamalskiego. Ojczyznę plemion hodujących renifery dziś opanowały spółki zajmujące się wydobyciem ropy i gazu.
Kilka dni przed Bożym Narodzeniem w 2014 r. w Bowanienkowie na półwyspie Jamał, 400 km za kołem podbiegunowym północnym, na monitorze w sali konferencyjnej Gazpromu pojawiła się powszechnie znana twarz. Połączenie satelitarne nie było najlepszej jakości, więc Władimir Putin pokazał się w słabej rozdzielczości. Aleksiej Miller, prezes Gazpromu, wyprężony przed monitorem wpatrywał się w prezydenta. Za oknami jasno oświetlone skupisko prefabrykowanych budynków i lśniących rur wynurzało się z mroku niczym stacja kosmiczna sunąca w międzyplanetarnej przestrzeni. Bowanienkowo to jedno z największych na świecie złóż gazu ziemnego. Miller poprosił Putina o wydanie dyspozycji rozpoczęcia eksploatacji nowej kopalni gazu. – Zaczynajcie – polecił Putin. Miller przekazał rozkaz. Operator nacisnął guzik. Gaz z Arktyki popłynął rurociągiem do rozległej sieci gazowej Rosji. Półwysep Jamał znano dotąd tylko ze stalinowskich łagrów i hodowli reniferów przez koczowniczy lud Nieńców. Ale, jak prognozuje Gazprom, w tym regionie w roku 2030 będzie się pozyskiwało jedną trzecią całego wydobycia gazu ziemnego w Rosji i dużą część ropy naftowej. Bowanienkowo to jedno z trzydziestu kilku złóż ropy i gazu na półwyspie i otaczających go wodach. Jamał może stać się arktyczną Arabią Saudyjską, dostarczając węglowodorowych paliw spragnionemu energii światu. A przynajmniej Putin ma taką nadzieję. Globalne zmiany klimatyczne sprawiają, że Arktyka rozmarza, a to otwiera drogę do eksploatacji zasobów tego obszaru. Rosja przoduje na tej drodze. Pod koniec 2013 r. na Morzu Peczorskim Gazprom jako pierwszy koncern uruchomił na wodach Arktyki platformę wiertniczą. Po wschodniej stronie Jamału powstaje wielki terminal skraplania i załadunku gazu ziemnego na tankowce-lodołamacze (choć lodu będzie coraz mniej), przewożące surowiec do Azji Wschodniej i Europy. Terminal należy do innego przedsiębiorstwa rosyjskiego, Novateku. Za Rosją idą inni. Według oceny U.S. Geological Survey ogłoszonej w 2008 r. ponad jedna piąta światowych zasobów ropy i gazu ziemnego, które czekają na rozpoznanie, znajduje się za kołem podbiegunowym północnym. Nie brak tam też innych surowców mineralnych. W ubiegłym roku Norwegowie zakotwiczyli na Morzu Barentsa platformę wiertniczą wysuniętą jeszcze dalej na północ niż te należące do Gazpromu. Kanada na swoich północnych rubieżach (tj. Terytoriach Północno-Zachodnich i Nunavut) kopie diamenty, złoto i żelazo. Ponieważ wody u wybrzeży Syberii uwalniają się ostatnio od lodu na kilka miesięcy w roku, frachtowce zaczęły przewozić ładunki między Europą i Azją Wschodnią tzw. Północną Drogą Morską. W tym roku latem luksusowy wycieczkowiec Crystal Serenity ma wozić turystów legendarnym Przejściem Północno-Zachodnim, wzdłuż Kanady. Arktyczna „gorączka złota” wydaje się nieuchronna i niepokojąca. Topnienie wiecznej zmarzliny pociąga za sobą uwalnianie gazów cieplarnianych do atmosfery. Ekologiczni aktywiści mówią o negatywnym wpływie działalności gospodarczej na wyjątkową przyrodę tych obszarów. Poza tym w Arktyce żyją 4 mln rdzennych mieszkańców i wielu z nich obawia się, że jej zagospodarowywanie zrujnuje ich tradycyjny sposób życia. Z drugiej strony niektórzy cieszą się z możliwości zarobku i innych zysków, jakie rozwój przyniesie. Biorąc pod uwagę, jak wiele emocji budzi problem po obu stronach sporu, trzeba zauważyć, że tak naprawdę eksploatacja Arktyki jest bardzo wyrywkowa. Niewiele przedsiębiorstw próbuje działać na arktycznych wodach, a z tego zaledwie cząstce udaje się wypracowywać zyski. Jesienią ubiegłego roku Royal Dutch Shell po wykonaniu zaledwie jednego wiercenia, które nie przyniosło spodziewanego rezultatu, od razu porzucił swoje zakrojone na wiele lat, mające kosztować 7 mld dolarów przedsięwzięcie eksploatacji ropy spod dna Morza Czukockiego. Na tę decyzję zapewne wpłynęły też rekordowo niskie ceny ropy. No i astronomiczne koszty działania na obszarach, gdzie brakuje infrastruktury, odległości są ogromne, a pogoda z reguły straszna. Wkrótce po otwarciu przez Putina nowej kopalni gazu na Jamale w północnej części Morza Beringa zatonął w czasie sztormu duży południowokoreański okręt wraz z 50 członkami załogi. Najbliższy kuter Straży Przybrzeżnej znajdował się w odległości 930 km, w Dutch Harbor na Aleutach. Wspomniany posterunek znajduje się ponad 1600 km od północnego wybrzeża Alaski, gdzie działają platformy wiertnicze i gdzie ma pływać wycieczkowiec. – Crystal Serenity będzie miał 1700 osób na pokładzie. To mi spędza sen z oczu. Nie chciałbym mieć do czynienia z nowym Titanikiem – mówi Charles D. Michel, wicekomendant Straży Przybrzeżnej USA. – Akcja ratunkowa byłaby tu niezwykle skomplikowana. Rosja: na północ marsz Był śnieżny grudniowy wieczór, a temperatura spadła do minus 20°C. Przy barakowozach służących za stację kolejową w mieście Salechard, położonym w Jamalsko-Nienieckim Okręgu Autonomicznym, na pociąg czeka kilkudziesięciu klnących i spluwających ludzi. To robotnicy zatrudnieni przy wydobyciu gazu. Dla pracowników dojeżdżających do Bowanienkowa Gazprom musiał wybudować własną 570-kilometrową linię kolejową wraz z trzykilometrowym mostem przez rozlewiska rzeki Juribiej. Podróż trwa 24 godziny, ale niektórzy trzy dni jechali do Salechardu. Przy kopalni mieszkają po czterech w ciasnych pokoikach i pracują od ósmej rano do ósmej wieczorem przez miesiąc. Potem „wracają na Ziemię”, jakby byli kosmonautami pracującymi na Księżycu. – Nie każdy to wytrzymuje – przyznaje Paweł Dmitriewicz Bugajew, weteran z Niżnego Nowogrodu leżącego 1600 km na południowy zachód. – Robota jest ciężka, ale zarabia się dobrze, no i jest sporo dodatkowych korzyści. Żona czasami narzeka, ale przecież nie przepadam na miesiąc bez śladu. Teraz mamy internet i Skype’a. Rosyjska fascynacja Arktyką i jej bogactwami ma początki w czasach Piotra Wielkiego. Chcąc mieć mapy wybrzeży Syberii, władca w latach 30. i 40. XVIII w. wysłał Wielką Ekspedycję Północną. Putin jest kontynuatorem tradycji opanowywania Syberii, co skłoniło go do wysunięcia roszczeń do miliona kilometrów kwadratowych Oceanu Arktycznego. Według rosyjskich ekspertów naftowych nie ma innego wyjścia. 90 proc. szacunkowych rosyjskich rezerw gazu ziemnego i 60 proc. rezerw ropy znajduje się w rejonach polarnych i subpolarnych. – Obecna sytuacja Rosji jest jasna. Zasoby gazu odkryte w latach 60. XX w. stały się podwaliną trwającej dziesiątki lat rosyjskiej dominacji na światowym rynku gazu ziemnego. Dziś te odkryte w czasach radzieckich gigantyczne złoża są na wyczerpaniu. Ekspansja na północ jest logicznym krokiem – tłumaczy Konstanty Simonow, dyrektor moskiewskiego Funduszu Krajowego Bezpieczeństwa Energetycznego. Bowanienkowo to pierwsze wielkie przedsięwzięcie na półwyspie Jamał. A jego najambitniejszą częścią jest zakład skraplania gazu ziemnego (LNG) w Sabietcie nad Zatoką Obską, największy na świecie. Buduje go rosyjski koncern Novatek przy współpracy francuskiego giganta petrochemicznego Total i chińskiej Narodowej Korporacji Naftowej CNPC. Rząd Rosji wnosi wkład w postaci głębokomorskiego portu, oddelegował też do obsługi kilka lodołamaczy. Będą pomagać kilkunastu wzmocnionym tankowcom do przewozu skroplonego gazu, które niebawem opuszczą stocznie. To przedsięwzięcie pochłonie 27 mld dolarów i będzie gotowe najwcześniej w 2018 r., ale Novatek już teraz, w ramach przedsprzedaży, zawarł z odbiorcami umowy na dostawy gazu. Władze Rosji jeszcze bardziej zainteresowane są polarną ropą. Podatki i cła eksportowe na ropę stanowią 40 proc. dochodów państwa (zaledwie 10 proc. pochodzi z gazu), a legendarne złoża w zachodniej Syberii są na wyczerpaniu. Jak dotąd jednak Rosja nie radzi sobie z poszukiwaniem i wydobyciem ropy spod dna morskiego w Arktyce bez zagranicznych rozwiązań technicznych i kapitału, dlatego też sankcje nałożone na kraj po interwencji na Ukrainie wstrzymały tego rodzaju przedsięwzięcia. Należąca do Gazpromu Prirazłomnaja jest jak dotąd jedyną rosyjską platformą prowadzącą wydobycie w Arktyce. Tuż przed wprowadzeniem sankcji ExxonMobil do spółki z rosyjskim Rosnieftem przeprowadziły najdalej na północ położone wiercenie, w dnie Morza Karskiego. Trafiono na złoże oceniane na 700 mln baryłek ropy, ale chwilowo odwiert został zapieczętowany. W pobliżu tych złóż nie ma żadnego rurociągu. Ropa z Prirazłomnej – jak dotąd około 5 mln baryłek – jest transportowana na brzeg za pomocą zbiornikowców o wzmocnionych kadłubach, a niekiedy pompowana na inne statki. Ryzyko wycieku jest w związku z tym znaczne, a pod tym względem Rosja, biorąc pod uwagę dotychczasowe jej „osiągnięcia” na lądzie, nie wypada najlepiej. Według rosyjskich organizacji ochrony środowiska tamtejsze firmy doprowadziły dotąd do wycieków w tundrze ponad 3,5 mln baryłek ropy. Norwegia: boom na morzu Barentsa We wrześniu 2010 r. Nordic Barents załadował rudę żelaza z kopalni Sydvaranger w porcie Kirkenes w Norwegii i wyruszył do Szanghaju. Jako pierwszy frachtowiec pod nierosyjską flagą pokonał Północną Drogę Morską. Towarzyszył mu rosyjski lodołamacz, ale właściwie niepotrzebnie, bo lodu było niewiele. Statek nie musiał się zatrzymywać i uzyskał średnią prędkość 12 węzłów. A co najważniejsze, nieźle zarobił. Arktyczny szlak jest o jedną trzecią krótszy niż trasa przez Kanał Sueski. Na paliwie zaoszczędzono 180 tys. dolarów. W 2013 r. chiński kontenerowiec Yong Sheng przepłynął północną trasą z Dalianu (w pn.-wsch. Chinach) do Rotterdamu w czasie 35 dni, czyli o 2 tygodnie krócej niż przez Kanał Sueski, ustanawiając tym samym rekord. Niektórzy twierdzą więc, że arktyczny szlak żeglugowy w końcu stał się rzeczywistością. – Kilka lat temu byłem na spotkaniu z szefem Atomfłotu (rosyjskiej floty lodołamaczy). Potężny facet. Powiedział: „Chcemy konkurować z Suezem”! i uderzył piąchą w stół – opowiada Felix Tschudi, przedstawiciel firmy żeglugowej, która zorganizowała pionierski rejs Nordic Barentsa. Zdaniem Tschudiego są to mrzonki. Przez Kanał Sueski przepływa rocznie 17 tys. statków. Tymczasem cały szlak północny w 2013 r. pokonało zaledwie 19 jednostek. Nawet biorąc pod uwagę topnienie lodów w Arktyce, niepomyślne wiatry nawiewają na szlak kry i małe góry lodowe, co powoduje opóźnienia. I choć plusem jest brak piratów, wciąż jest to trasa sezonowa i zbyt wysunięta na północ, by mogła przejąć znaczącą część światowego transportu. Tymczasem stara osada rybacka Hammerfest, 250 km na zachód od Kirkenesu, stała się centrum norweskich przedsięwzięć naftowo-gazowych na Morzu Barentsa. Norweska firma Statoil zbudowała tu w 2007 r. jedyny w Europie zakład skraplania gazu ziemnego. Gaz pochodzi ze złóż podmorskich i dostarczany jest 150-kilometrowym rurociągiem. – Hammerfest się wyludniał – opowiadał mi taksówkarz wiozący mnie z lotniska. – Teraz historia miasteczka dzieli się na epokę przed uruchomieniem zakładu gazowego i po. Gdy zaczęli budować, od razu zaroiło się tu od ludzi. Przybyłem do Hammerfestu w następnym wielkim dniu dla miasta. Port był pełen statków czekających w kolejce do czegoś, co z daleka wyglądało jak okrągła pomarańczowa wyspa. Platforma Goliat, której współwłaścicielami są Statoil i włoska spółka Eni, stanęła na 71. stopniu szerokości geograficznej północnej, 225 km bliżej bieguna północnego niż rosyjska Prirazłomnaja. Goliat ma wysokość 25 pięter i może pompować 100 tys. baryłek ropy dziennie, a milion przechować w zbiorniku – stąd zabierają ją tankowce. Ta część Morza Barentsa, dzięki Golfsztromowi, jest na ogół wolna od lodu. Niemniej jednak platforma musi wytrzymać huraganowe wichry i 15-metrowe fale. Nowy okrągły kadłub unosi się na wodzie jak korek. Koncern Eni planował cały łańcuch takich Goliatów, które miały wydobywać ropę z jeszcze obfitszych złóż leżących na Morzu Barentsa dalej na północ, ale spadek cen zweryfikował te plany. Platforma Goliat kosztowała 5,5 mld dolarów, planowany budżet przekroczono o 1,3 mld. Analitycy z branży oceniają, że aby firma wyszła na swoje, ropa musiałaby kosztować 95 dolarów za baryłkę, czyli ponad trzy razy tyle, ile wynosiła cena w styczniu 2016 r. Frederic Hauge, założyciel Fundacji Bellona, norweskiej organizacji ochrony środowiska, liczy, że niskie ceny ropy spowodują zarzucenie ambitnych planów firmy Eni i innych przedsięwzięć morskich w Arktyce. Podkreśla, że nie ma dobrej metody radzenia sobie z wyciekami ropy w wodach polarnych. Większość mieszkańców Hammerfestu zdaje się jednak cieszyć z platformy. Miasto kwitnie, powstają nowe budynki mieszkalne, szkoły, ośrodek kultury. Rybacy bardziej niż ewentualnością wycieku ropy martwią się inwazją krabów wyżerających ikrę dorszy. Tak przynajmniej twierdzi Jacob West, szef ich związku. Na wszelki wypadek koncern Eni przeszkolił 30 kapitanów kutrów w zbieraniu ropy z wycieków. – Znamy te wody jak własną kieszeń – mówi West. – Znamy się na tutejszej pogodzie, dlatego to rybacy najlepiej nadają się do tej roboty. Kanada: żyła złota dla Nunavut Kopalnia złota Meadowbank znajduje się na północny zachód od Zatoki Hudsona na terytorium Nunavut. Wkrótce po jej otwarciu w 2010 r. zdarzył się wypadek: podczas ładowania rudy na wielką jak dom wywrotkę jej potężna rama pękła. Najwyraźniej nawet belki stalowe grube jak pień drzewa robią się kruche jak szkło, gdy temperatura spada poniżej minus 40°C. Gdy trafiłem tam w marcu ub. roku, było niemal tak samo mroźnie. Przyjechałem busem z robotnikami z Baker Lake, miejscowości znajdującej się najbliżej kopalni. Gdzieś w połowie dwuipółgodzinnej jazdy bus się zatrzymał, żeby pasażerowie mogli rozprostować kości i zapalić. Po horyzont rozciągała się bezdrzewna, usiana głazami śnieżna równina. Lekki wiatr szczypał w policzki jak igiełki lodu. Nawet niepalący nie mieli nic przeciwko ogrzaniu twarzy płomieniem zapałki. Ale nie miało się ochoty na głębszy wdech albo odsłonięcie jakiegokolwiek miejsca na ciele. Na tydzień przed moim przyjazdem śnieżna zamieć na trzy dni odcięła kopalnię od świata. Ocieplenie Arktyki najwyraźniej jeszcze nie zmieniło wiele w Meadowbank. A mróz to niejedyny kłopot. Pewnej nocy w 2011 r. wygłodniały rosomak próbował dogrzebać się do kuchennych zapasów. Spowodował zwarcie w instalacji elektrycznej i pożar, w którym spłonęła stołówka, co na kilka tygodni zaburzyło pracę kopalni. Największym problemem jest brak infrastruktury i energii – jak tłumaczy Sean Boyd, dyrektor naczelny Agnico Eagle, firmy z Toronto, do której należy odkrywka. Agnico Eagle musiała zbudować w Meadowbank lotnisko, na którym mogą lądować boeingi 737, oraz 110 km drogi. Jeśli zepsuje się coś dużego, np. dojdzie do awarii stutonowej ciężarówki, Agnico Eagle musi czarterować samolot transportowy Hercules C-130, by dowieźć wielkogabarytowe części zamienne, albo czekać do lata, aż rozmarznie Zatoka Hudsona. – Nie doceniliśmy pracochłonności i nakładów na logistykę, jakie wiążą się z inwestycją leżącą w zupełnej głuszy – przyznaje Boyd. – Koszty okazały się dwukrotnie większe, niż zakładaliśmy, a ogromny udział w nich ma energia. Kopalnię zaopatruje w elektryczność sześć agregatów o mocy 4,5 tys. kilowatów każdy, które spalają od 35 do 45 mln litrów oleju napędowego rocznie. Paliwo trzeba dowozić cysternami z Baker Lake, dokąd latem dostarczane jest drogą wodną przez Zatokę Hudsona. Kopalnia zajmuje 1,5 tys. ha. W czasie krótkiego arktycznego lata jej trzy duże odkrywki w otoczeniu ciemnobłękitnych wód jeziora wyglądają jak wklęsłe wyspy odgrodzone ziemną groblą. Wody obfitują w pstrągi, trocie i lipienie. Odpady kopalniane składowane są na 60-metrowej wysokości hałdzie. Na wierzchu ma zostać usypana czterometrowa warstwa gleby, która zamarznie na stałe, co zapobiegnie wypłukiwaniu przez letnie deszcze do jeziora szkodliwych substancji zawierających kwasy i metale ciężkie. Ale choć ruda w Meadowbank zawiera trzy razy więcej złota niż w większości odkrywkowych kopalni złota, zakład do 2013 r. przyniósł ponad miliard dolarów strat, a zasobów rudy zostało na zaledwie 5 lat kopania. Ponieważ w odległości niespełna 50 km znaleziono jeszcze jedno złoże, być może uda się przedłużyć eksploatację o kolejne 10 lat i w końcu wypracować zyski. 1900 mieszkańców Baker Lake chwali sobie kopalnię. W latach 50. XX w. rząd kanadyjski osiedlił wielu Inuitów w osadach takich jak ta, by zapewnić im dostęp do szkół i służby zdrowia. Osiedlanie nie szło łatwo. Wielu Inuitów żyje z opieki społecznej, często dwie lub trzy rodziny mieszkają w jednym małym dwupokojowym domku. Według rządowego raportu z 2015 r. jedna trzecia spośród 40 tys. mieszkańców terytorium Nunavut nie dojada. Powszechne są alkoholizm, narkomania, gwałty. Wskaźnik samobójstw wśród młodych mężczyzn jest 40-krotnie wyższy niż średnia dla całej Kanady. Miejscowe władze twierdzą, że przekształcenie terytorium Nunavut w nowy okręg górniczy poprawi sytuację. W 2014 r. na Ziemi Baffina otwarto kopalnię rudy żelaza. W innych miejscach regionu zapowiada się uruchomienie wydobycia diamentów, złota i uranu. Kopalnie potrzebują dużej liczby robotników niewykwalifikowanych, oferują najróżniejsze prace: od sprzątaczek do kucharzy i kierowców ciężarówek. Przed uruchomieniem Meadowbank w Baker Lake panowało 30-procentowe bezrobocie. Dzisiaj praktycznie każdy, kto chce, ma pracę – kopalnia zatrudnia około 300 Inuitów. – Rozwój przyniósł mojej społeczności więcej dobrego, niż mogłem sobie wyobrazić – cieszy się Peter Tapatai, 63-letni przedsiębiorca transportowy z Baker Lake obsługujący kopalnię. – Młodzi, którzy mają pracę, stają się prawdziwymi obywatelami Kanady, żywicielami rodzin. Nasi ludzie nie mieli przyszłości, mogli tylko ustawiać się w kolejce po zasiłki. Dzisiaj co czwartek stoją w kolejce po wypłatę. Linda Avatituq, 39-letnia samotna matka i babcia, poszła do pracy w kopalni trzy lata temu. Przedtem umiała prowadzić tylko skuter śnieżny, dziś jest kierowcą ogromnej wywrotki, która wywozi rudę złota z odkrywki. Zarabia 80 tys. dolarów rocznie. – Odkąd mam pracę, moje życie zmieniło się radykalnie – mówi. – Rzuciłam picie. Mogę utrzymać rodzinę, pomagać dzieciom i wnukom. Mam sześcioletniego wnuka. Chciałby zostać pilotem. Po jej policzkach ciekną łzy. Tęskni za nim, gdy wyjeżdża do kopalni. Wielu Inuitów nie potrafi się przystosować do systemu zmianowego: dwa tygodnie pracy, dwa tygodnie wolnego. Kopalnia zatrudniła terapeutów, dofinansowuje kółka taneczne, turnieje badmintona i wycieczki do kopalni dla rodzin pracowników. Część pracowników, zwłaszcza młode kobiety, ucieka z Baker Lake do atrakcji życia w Winnipeg czy Calgary. Przylatują co dwa tygodnie na dwutygodniową szychtę w kopalni, tak jak ich niebędący Inuitami koledzy. Nie mogłem stąd wyjechać, nie obejrzawszy wytopu złota. Hutnicy w białych, żaroodpornych kombinezonach i kapturach powoli przelewali z tygla przypominający lawę ciekły metal do sześciu form. Stężeje w nich w żółtosrebrzyste sztaby, każda o wadze 26 kg i wartości około 700 tys. dolarów. Przez stulecia kopalnie złota opierały się na wyzysku rdzennej ludności i niszczeniu środowiska naturalnego w różnych zakątkach naszego globu. Współczesne górnictwo rzucone w dziewiczą Arktykę może się okazać inne, ale nawet jego najzagorzalsi miejscowi zwolennicy martwią się, czy w ostatecznym rozrachunku rzeczywiście przyniesie ludności terytorium Nunavut trwałą zmianę na lepsze. – Nie potrafię sobie wyobrazić, co będą robić moje dzieci – przyznaje Alexis Utatnaq, nauczyciel zawodu w miejscowej szkole górniczej. – Czy będziemy mieli nauczycieli i lekarzy, czy wszyscy będziemy pracować w kopalni. No i czy ktoś będzie jeszcze umiał polować? Alaska: niknąca zmarzlina Zbudowany przez wojsko USA tunel w wiecznej zmarzlinie jest pozostałością po zimnej wojnie. Krótka sztolnia wydrążona w zboczu góry na północ od Fairbanks, w której miano ukrywać pociski międzykontynentalne. Dzisiaj służy jako świadectwo dawnych zmian klimatu Alaski, ukazując okresy ochłodzenia i ocieplenia sięgające 40 tys. lat w przeszłość. Wymalowane ręcznie znaki wskazują na wmarznięte w ściany kości udowe mastodontów, rogi żubrów stepowych, źdźbła trawy, które zachowały świeżą zieleń sprzed 25 tys. lat. Pachnie tu jak w starej stodole. – To prawdziwa bomba węglowa – mówi badacz Thomas Douglas, zwracając uwagę na intensywną woń topniejącej wiecznej zmarzliny bogatej w organiczne związki. Wieczna zmarzlina na świecie zawiera około 1600 gigaton węgla, dwukrotnie więcej niż cała atmosfera. Gdy topnieje, węgiel się uwalnia i przyspiesza ocieplenie klimatu. Niedaleko Bowanienkowa naukowcy odkryli kilka dużych kraterów o głębokości dochodzącej w niektórych przypadkach do 60 m, które najpewniej powstały w wyniku wybuchu metanu z topniejącej wiecznej zmarzliny. – To wszystkich niepokoi – mówi Douglas. – Według najnowszych ocen do roku 2100 uwolni się z tego 10–15 proc. Ale 240 gigaton węgla to i tak sporo. Uwalnianie gazów cieplarnianych na taką skalę może radykalnie zmienić cały świat. Alaska już dziś zmienia się szybko. Topnienie wiecznej zmarzliny uszkadza drogi i budynki. Latem ubiegłego roku w 700 pożarach spłonęły 2 mln hektarów lasów borealnych. Był to najgorszy sezon od dziesięcioleci. Zmniejszanie powierzchni lodu morskiego ułatwia wprawdzie wydobycie ropy spod dna mórz, ale z drugiej strony naraża nadmorskie miejscowości Alaski na silne fale, zalewanie i erozję brzegów, której tempo miejscami dochodzi do 18 m rocznie. Raport rządu federalnego z 2009 r. uznał 31 miejscowości na Alasce za „bezpośrednio zagrożone”. Nie należy do nich Wainwright nad Morzem Czukockim, baza operacyjna Shella. Ale, jak twierdzi Enoch Oktollik, były burmistrz, zmiany są widoczne gołym okiem od 10 lat. – Owszem, młody lód zimą się tworzy, ale zmniejszają się obszary starego, wielowarstwowego lodu. W Point Lay morsy wychodzą na brzeg tysiącami, bo brakuje im lodu, który kiedyś był ich środowiskiem. Trawa rośnie coraz wyższa. Obserwując to wszystko, można się zaniepokoić – mówi. Gdy Shell w zeszłym roku postanowił zrezygnować z poszukiwania ropy na morzach wokół Alaski, aktywiści ochrony przyrody skakali z radości. Ale ludzie podbiegunowej Alaski są rozdarci. Wielu mieszkańców okręgu North Slope, wśród nich Oktollik, przez dekady sprzeciwiało się morskim wierceniom, bojąc się, że uniemożliwią one tradycyjne polowania na wieloryby, ostatni filar rdzennej kultury. W końcu jednak poparli projekty Shella, przewidując korzyści, jakie te inwestycje przyniosą w postaci miejsc pracy i zwiększonych dochodów z podatków. – Oczywiście wolałbym, by nie było żadnych inwestycji – mówi Oktollik – ale nie mamy wyboru. – A co ze zmianą klimatu? – pytam. – Inuici przystosowują się od tysięcy lat – mówi z uśmiechem. – Do zmian klimatu też się przystosujemy. Źródło: NationalGeographic.com: See Russia’s massive new gas plant on the Arctic coast
Zaniki pamięci, ropa w mózgu. Wszystko z powodu... patyczków do uszu
Ostrzeżenia przed czyszczeniem uszu patyczkami słyszeliście na pewno nie raz. Oto dowód na to dlaczego warto ich posłuchać.
31-letni mężczyzna mdleje i trafia do szpitala. Na miejscu badania pokazują, że traci kontakt z rzeczywistością. Skarży się, że od kilku dni ma bóle głowy, nie może zapamiętywać imion, cierpi na nudności. Wreszcie przyznaje, że od pięciu lat boli go lewe ucho i odczuwa w nim utratę słuchu. Badanie tomografem komputerowym pokazało, że w czaszce mężczyzny znajdują się zaropiałe obszary otaczające jego mózg. Ślady infekcji doprowadziły do uszu, gdzie lekarze odnaleźli pałeczki ropy błękitnej, czyli Pseudomonas aeruginosa. To gram-ujemna bakteria wywołująca bardzo niebezpieczne stany zapalne, a do tego odporna na antybiotyki. W tym wypadku bakteria doprowadziła do wyjątkowo silnego zapalenia ucha zewnętrznego. Pozostawało jednak pytanie w jaki sposób dostała się do wnętrza czaszki? Dokładne zbadanie wnętrza ucha pacjenta przyniosło najprawdopodobniejszą odpowiedź. Znaleziono tam fragmenty bawełnianej końcówki patyczka do uszu. Nie wiadomo jak długo znajdowała się w jego kanale. Możliwe, że nawet lata, biorąc pod uwagę historię dolegliwości mężczyzny. W raporcie na temat tego przypadku lekarze piszą, że ciało obce w przewodzie słuchowym może stać się powodem bardzo niebezpiecznych stanów zapalnych. Na szczęście dla pacjenta, po usunięciu ciała obcego oraz terapii antybiotykami przez osiem tygodni udało się przywrócić go do zdrowia oraz wyleczyć problemy neurologiczne. „Po zakończeniu okresu brania antybiotyków pacjent był w dobrym stanie, bez dolegliwości neurologicznych i symptomów w uszach” – piszą autorzy raportu, który ukazał się w BMJ Case Reports - „ale co najważniejsze, nie używa już patyczków do czyszczenia uszu!” Źródło: Science Alert
Rozbiór Arktyki: gra toczy się o najważniejsze surowce
Wzrost temperatury powoduje topnienie polarnej pokrywy lodowej, a pięć państw na wyścigi kreśli mapy swoich roszczeń do surowców energetycznych. Stawka jest wysoka. Niemal czwarta część światowych złóż ropy i połowa gazu może zalęgać pod dnem morskim tego bezkresnego pustkowia.
Gabinet Artura Czilingarowa znajduje się na końcu długiego holu Dumy, parlamentu rosyjskiego, którego ten brodaty badacz polarny jest wiceprzewodniczącym. Wejścia strzeże z plakatu atomowy lodołamacz „Jamał”, 150-metrowa bestia z wymalowanymi na dziobie rzędami zębisk. W środku drewniany pingwin naturalnej wielkości z dwoma pisklakami, para rzeźbionych kłów morsa i osiem miniaturowych misiów polarnych z porcelany – symbole Arktyki i Antarktydy. Na ścianie portret Władimira Putina. Czilingarow siedzi w skórzanym fotelu, w ciemnym garniturze, ze złotą gwiazdą Bohatera Federacji Rosyjskiej na piersi. Obok niego stoi metrowej wysokości globus, normalny pod każdym względem z jednym wyjątkiem: oś została obrócona tak, by widać było oba bieguny – Ziemia położyła się na boku. Trzy miesiące wcześniej Czilingarow zatknął rosyjską flagę w dnie morskim pod biegunem północnym. Ten akt wywołał dyplomatyczną awanturę i zdominował nagłówki gazet na całym świecie. Gospodarz jest człowiekiem zajętym i od razu przystępuje do rzeczy: – Dotarcie do bieguna północnego zajęło nam siedem dni i nocy. To nie było proste zadanie – mówi. W pobliżu bieguna statki Czylingarowa znalazły przestrzeń wolną od lodu. Spuszczono dwa batyskafy – „Mir I” i „Mir II”. Czylingarow był w pierwszym. Cel, rzeczywisty biegun północny, znajdował się 4200 m poniżej. Było bardzo ciemno. Wyglądali przez iluminatory z parlamentarnym kolegą Władimirem Gruzdiewem, biznesmenem, który za swoją koję zapłacił pół miliona dolarów. Za nimi podążał „Mir II” z jednym jeszcze płacącym za udział w wyprawie poszukiwaczem przygód, szwedzkim biznesmenem oraz australijskim touroperatorem Mike’em McDowellem. Schodzenie miało trwać prawie trzy godziny, wynurzanie się tyle samo. A że dryfujący lód się przesuwa, gdyby nie znaleźli otwartej przestrzeni, zostaliby uwięzieni i nikt nie mógłby przyjść im na ratunek. Tuż po dwunastej w południe „Mir I” siadł na płaskim, mulistym dnie. Batyskaf pobrał próbki gruntu, następnie przemieścił się na sam biegun, gdzie ramię robota mocno zatknęło rosyjską flagę z tytanu. – Dlaczego ją tam zostawiliśmy? Hm, zawsze jak jakiś kraj coś zdobywa, zatyka swoją flagę – mówi Czylingarow i zwraca uwagę, że flagi wielu krajów były ustawione na lodzie na biegunie północnym. I na południowym. Na szczycie Mount Everestu też. – Amerykanie ustawili swoją nawet na Księżycu – dodaje. Wyjmuje fotografię tytanowej flagi i ramienia robota. Podpisuje ją zamaszyście czarnym markerem i wręcza mi. – To jedno z największych osiągnięć geograficznych na świecie. Jestem dumny, że stoi tam rosyjska flaga – oświadcza. Puka palcem w zdjęcie, pokazując pustą przestrzeń na morskim dnie. – Niech pan spojrzy tu i tu, i tu, i tu. Pełno miejsca na flagi innych państw. Czilingarow zaznacza, że ekspedycja, choć powszechnie uważana za oficjalne działanie Kremla, była finansowana ze środków prywatnych. Patriota i polityk świadomy, że ten wyczyn zrobił z niego bohatera narodowego, prześlizguje się nad mało znanymi szczegółami: że pomysł wyszedł nie od niego, lecz od obcokrajowców – McDowella i dwóch Amerykanów – w roku 1997, że dołączył do ekipy na rok przed wyprawą w 2007 r., że firma McDowella początkowo oferowała zejście „Mirem” do „prawdziwego bieguna” wszystkim, którzy dysponowali 95 tys. dolarów, że próbki z dna, które pobrali, były bez znaczenia dla nauki. Powrót na powierzchnię to była męka, „Mir II” podążający za „Mirem I” przez półtorej godziny szukał przerwy w lodzie. Echa niebezpieczeństw podmorskiej żeglugi rychło jednak zagłuszyło jej polityczne znaczenie. Ponad 40 dziennikarzy oczekujących na statkach szybko przesłało doniesienia: Rosja domaga się bieguna północnego! A Czilingarow podsycał nacjonalistyczny żar. – Arktyka – powiedział na konferencji prasowej – zawsze była rosyjska. Zejście na dno szybko stało się aktem ekspansjonizmu, a nie eksploracji – geopolityką raczej niż przynoszącą sławę wyprawą. Obserwatorzy zdawali się wierzyć, że o przyszłości Arktyki zadecydują flagi, okręty wojenne i polityczne ryzykanctwo. Tryumf Czilingarowa napiętnowała Kanada, potępili Duńczycy, Departament Stanu USA się obruszył. Z dnia na dzień brodate oblicze badacza stało się symbolem pędu po terytoria polarne. Jednak ta historia nie będzie o Czilingarowie. To opowieść o zmieniającej się Arktyce, a zmianami najistotniejszymi dla jej przyszłości mogą być te, które zaszły przed milionami lat, w okresie pomiędzy triasem i wczesnym trzeciorzędem, gdy formowały się główne baseny w obrębie Arktyki. Fragmenty superkontynentu Pangea odsuwały się od siebie, a od czasu do czasu gazy cieplarniane powodowały ogrzewanie się świata dużo mocniej niż obecnie. Można powiedzieć, że niektóre części Arktyki były, okresowo, niemal tropikalne – do pewnego stopnia, bo globalne temperatury były wtedy wyższe, ale w większej mierze dlatego, że pewne partie Arktyki nie zawsze tam były. Niektóre zdryfowały na północ, w różnych okresach geologicznych, z cieplejszych szerokości geograficznych. Formowanie się złóż ropy i gazu wymaga odpowiedniej mieszaniny materiału organicznego, ciepła, skał, ciśnienia i czasu. Patrząc dziś na Arktykę, trudno sobie wyobrazić, że kiedykolwiek rozwijało się tam bogate życie organiczne, że było ciepło. Geologom jednak trudno wyobrazić sobie, że tak nie było. Dziś dno Oceanu Arktycznego okazało się bogate w ropę – według niektórych szacunków jest to niemal czwarta część nieodkrytych jeszcze światowych zasobów tego surowca. Gwałtownie topi się lód morski, otwierając wody dla żeglugi i poszukiwań. A na arktyczne dno spogląda pięć krajów z dostępem do niego – Kanada, Dania (i zależna od niej Grenlandia), Norwegia, Rosja oraz Stany Zjednoczone. Wszystkie zgłaszają pretensje do swojego kawałka tortu. Równo dwa tygodnie po zatknięciu flagi przez Czilingarowa oceanograf kierujący działaniami USA w Arktyce siedzi w restauracji meksykańskiej w Barrow na Alasce, najbardziej na północ wysuniętym mieście Ameryki Północnej. Larry Mayer, profesor uniwersytetu New Hampshire, jest jednym z niewielu na świecie ekspertów ds. roszczeń do dna morskiego. Do niedawna jego zajęcie nie wzbudzało wielkiego zainteresowania. Teraz, dzięki Czilingarowowi, dziennikarze dzwonią do niego codziennie. W restauracji zebrało się jeszcze 21 innych osób – 18 naukowców, dwóch przedstawicieli Departamentu Stanu i ja. Następnego ranka zaczynamy miesięczny objazd czegoś, co pewnego dnia może stać się amerykańską Arktyką. „Healy”, najnowszy z trzech leciwych lodołamaczy polarnych amerykańskiej straży przybrzeżnej, stoi niedaleko na morzu i wynajęty helikopter przerzuci nas na jego pokład. Zanim polecimy, Mayer mówi: – Żadnych zdjęć z amerykańską flagą. Wszyscy się śmieją. – Mówię poważnie. Jeśli takie zdjęcie pokaże się w prasie, będziemy mieli wielkie problemy. Przy całej dyskusji na temat konfliktu w Arktyce wśród państw północy, w tym Rosji, istnieje porozumienie co do trybu ubiegania się o swoją porcję: trzeba sporządzić mapę. Mapy są istotne, bo ukształtowanie i geologia dna morskiego ma znaczenie w świetle artykułu oenzetowskiej konwencji o prawie morza z 1994 r., ratyfikowanej do dziś przez 159 państw. (Z powodu obstrukcji kilku nieufnych wobec ONZ senatorów wśród sygnatariuszy nie ma Stanów Zjednoczonych, ale postępują one tak, jakby dokument podpisały). Zgodnie ze wspomnianym układem, jeżeli państwo chce rozszerzyć swoje granice morskie poza przyjęte 200 mil morskich, musi wykazać, że dno morskie „stanowi naturalny składnik krawędzi kontynentalnej” – część podwodną tego samego lądu co to państwo. Polityczne kwestie mogą mieć naukowe rozwiązania. Politycy zwrócili się więc do oceanografów, jak Mayer, po opis ukształtowania dna i badania sejsmiczne warstw geologicznych pod nim – by mieć argumenty dla swoich roszczeń. Ostatnio Norwegia uzyskała od ONZ prawo do powiększenia swego szelfu kontynentalnego o 235 tys. km2, równe powierzchni Wielkiej Brytanii – m.in. na bardzo pożądanych wodach Morza Barentsa. USA, Kanada, Dania i Rosja wciąż sporządzają mapy. Od roku 2003 zarządzane przez Departament Stanu misje rozpoznawcze kreślą mapę obszaru wokół Wyniesienia Czukockiego, podmorskiego grzbietu długości kilkuset kilometrów. Mayer mówi, że jego praca to po prostu odkrywanie tego, co leży pod najmniej zbadanym oceanem świata, a politycy niech się kłócą, co te odkrycia oznaczają. Oceanografowie mawiają, że więcej wiemy o powierzchni Księżyca niż o dnie mórz, a najbardziej dotyczy to Arktyki. Pierwsza cyfrowa mapa całego Oceanu Arktycznego ukazała się dopiero w roku 2000. Obraz centralnego obszaru pozostaje niekompletny, o rozdzielczości tysiąckrotnie gorszej niż map lądowych, choć jest nieustannie korygowany, częściowo z użyciem danych pochodzących z satelitów. Aby naprawdę poznać ukształtowanie dna, naukowcy muszą mierzyć głębokość morza w różnych punktach. Do niedawna dane wyższej rozdzielczości pochodziły tylko z łodzi podwodnych patrolujących rejon w epoce zimnej wojny – były to linie kreślone ołówkiem poprzez obszar polarny, często niebezpiecznie niedokładne. Przez cztery dni i 650 km, na ogół po cichym, wolnym od lodu morzu, „Healy” żegluje z Barrow na północ, niemal po 80. równoleżnik. Statek ma 128 m długości. Kabinę dzielę z 26-letnim Jimmym Jonesem Olemaunem, Inuitą z Barrow na Alasce, który ma pilnować, czy nie robimy krzywdy morskim ssakom. Większość czasu spędza na mostku, lustrując morze przez lornetkę, lub w mesie naukowców, sprawdzając swoją korespondencję na MySpace. Gdy wychodzę z kabiny, przykręca termostat, by było chłodniej. Główne laboratorium znajduje się na rufie statku, tuż pod linią wody, pod pustym hangarem helikoptera. Większość naukowców przychodzi do laboratorium na ośmiogodzinne zmiany, ale Mayer ma wachtę od dziewiątej wieczorem do dziewiątej rano i zdaje się zawsze być tam również w dzień. To pracoholik. Już w podstawówce składał sprzęt audio i wideo, licencję płetwonurka uzyskał w liceum, a po studiach doszedł do finalnych kwalifikacji na astronautę NASA. Z ostatnich 30 lat pięć spędził na morzu. Późno w nocy puszcza celtycką muzykę, przytupując do rytmu i w podnieceniu fruwa ponad trójwymiarowym dnem morskim na mapach typu Google Earth. Centrum pracy nad mapami, zwykle obsadzone przez młodych naukowców, to doraźnie zestawiony blok 11 ekranów. Pokazują wszystko – od prędkości wiatru po zasolenie oceanu i miąższość osadów. Na najważniejszym monitorze niespokojne zielone linie wyciągają się, skracają, zmieniają kształt. To pingi, fale dźwiękowe z wielowiązkowego sonaru wbudowanego w kadłub statku. Mayer określa ukształtowanie dna na podstawie czasu powrotu sygnału dźwiękowego w poszczególnych wiązkach. Echosonda wielowiązkowa bada dno w pasie o rozpiętości 110 stopni, wysyłając około 60 tys. impulsów na godzinę, tyle co przed wyprawą Mayera dostępne było z całej Arktyki. To raczej pędzel niż ołówek. Obserwujemy na monitorach, jak Wyniesienie Czukockie wypiętrza się pod nami, sonar kreśli szczegółową mapę kolejnych partii dna, jakby malował ją sprayem. Właśnie mijamy krawędź Wyniesienia Czukockiego, gdzie szelf kontynentalny spotyka się z głęboką równiną abysalną. To „podnóże stoku” – szczegół bardzo ważny dla ustalenia statusu prawnego morskiego obszaru w związku z roszczeniami do niego. W roku 2003 sonar wielowiązkowy pomógł Mayerowi nanieść na mapę podmorską górę wysokości 3050 m, którą nazwał Szczyt Podmorski Healy. Podczas gdy Mayer skupia się na batymetrii, inne państwa arktyczne gromadzą najpierw dane sejsmiczne, stosując działa pneumatyczne lub materiały wybuchowe do wytwarzania fal uderzeniowych, które penetrują dno morskie i ujawniają jego strukturę. Kanada i Dania wydały miliony na zbudowanie geologicznego uzasadnienia tezy, że Grzbiet Łomonosowa, podmorski łańcuch przecinający Ocean Arktyczny – będący dla Rosji powodem, by w 2001 r. zgłosić roszczenia do bieguna północnego – jest w gruncie rzeczy łącznikiem tych dwóch krajów z Arktyką. Wiosną 2006 r. kanadyjsko-duński rekonesans Grzbietu Łomonosowa obejmował obozy na lodzie, 440-kilogramowe ładunki pod lodem i naukowców poruszających się helikopterami, by ułożyć ciągi czujników sejsmicznych. Kontynuując to przedsięwzięcie na wiosnę 2008 r. Kanada na pokładzie lodołamacza przetransportowała z Montrealu na łańcuch 15 ton materiałów wybuchowych. W Rosji, w obdrapanym kantorku przy bocznej uliczce w Petersburgu, geolog prowadzący państwowe prace kartograficzne pokazywał mi zdjęcie z badań po rosyjskiej stronie Grzbietu Łomonosowa: ludzie spychali do przerębla siatkowy wór dynamitu wielkości wózka golfowego. Mało brakowało, a geologa zaatakowałaby na stanowisku kartograficznym niedźwiedzica z dwoma małymi. Mayer ma własne problemy: sonar marnie pracuje w lodzie i w normalne lata „Healy” musi przesuwać się w tempie trzech albo czterech węzłów, by uzyskać jakieś dane. Szczęśliwie dla ekspedycji rok 2008 jest daleki od normalności. Przez pierwszy tydzień tajemnicą pozostaje lokalizacja stałej pokrywy lodowej. Nasz ekspert od lodu, Pablo Clemente-Colón, wciąż obiecuje, że zaraz dopłyniemy, bo dane satelitarne mówią, że stały lód jest parę godzin od nas. Ale wchodzimy tylko na zbłąkane płaty lodu jednorocznego. Krawędź stałej pokrywy zdaje się cofać szybciej, niż płyniemy, porusza się zbyt chyżo dla satelitów – nie mogą jej pochwycić. Już w latach 70. i 80. ubiegłego wieku Syberia i Alaska równolegle przeżywały boom naftowy, ale głównie na lądzie. Dziś nafciarze coraz częściej patrzą na morze – i coraz częściej dawne rybackie miasteczko w Norwegii, Hammerfest, występuje jako symbol tego, co może nadejść. Kiedy odwiedzam siedzibę najnowszego i najdalej na północ położonego zakładu skraplania gazu ziemnego – Snohvit, spodziewam się zobaczyć uruchomienie produkcji. To jednak falstart, jeden z wielu. Złoże gazu znajduje się w Morzu Barentsa, 240 m pod jego dnem i jest połączone 145-kilometrowym rurociągiem z ultranowoczesną fabryką. Obiekt położony na wyspie jest największym projektem przemysłowym w historii północnej Norwegii. Widziany z centrum handlowego Hammerfest przedstawia się jako skupisko kominów, świateł i rur z fiordem i rzędem zaśnieżonych szczytów w tle. Na razie firma StatoilHydro będzie pompować gaz rurami, przetwarzać i eksportować tankowcami. Wkrótce jednak dwutlenek węgla, odseparowany od gazu ziemnego, popłynie rurociągiem w drugą stronę – firma będzie tłoczyć go pod dno morskie, walcząc z globalnym ociepleniem. Snohvit obiecuje, że będzie jednym z najczystszych na świecie przedsiębiorstw przemysłu naftowego. Jednak podczas próbnego rozruchu wiatr naniósł popiół z pochodni Snohvitu – kominów spalających nadmiar gazu – a samochody i domy zrobiły się czarne. StatoilHydro sprowadził lekarzy, by przeprowadzili testy na obecność kancerogenów i zaczął wystawiać czeki oburzonym mieszkańcom tytułem odszkodowania. O tym, jak uwodzi wizja naftowego bogactwa, świadczy fakt, że spotkałem tylko jednego lokalnego polityka przeciwnego zakładowi, 19-latka z partii komunistycznej. Snohvit płaci miastu 22 mln dolarów rocznie podatku od nieruchomości. W Hammerfest odnowiono szkoły, powiększono port lotniczy, stadion sportowy, „w pełni cyfrowe” centrum kultury o szklanych ścianach. Na zaśnieżonych ulicach wszędzie widać ludzi pchających dziecięce wózki. Łatwo zapomnieć, że Hammerfest było niedawno ginącym miastem, zmniejszała się liczba ludności, rosła natomiast liczba aktów przemocy – do najwyższej w Norwegii. Jest druga po południu, trwa arktyczna zima i robi się już ciemno. Wychodzę w samą porę, by zobaczyć, jak Snohvit rozjarza się po miesiącach usuwania „sadzowej” awarii. Ogień strzela na kilkadziesiąt metrów z najwyższego komina, karleją przy nim góry, a miasto kąpie się w pomarańczowym świetle. Z odległości 3 km słyszę, jak się pali, czuję ciepło na twarzy. Czy przyszłość Arktyki będzie podobna do Hammerfest – naftowe firmy rozsiane wzdłuż wybrzeża, gospodarka nakręcana dzięki paliwom kopalnym i niszczona przez nie pokrywa lodowa? Zależy to od chłonności świata i od tego, ile naprawdę jest ropy w Arktyce. W lipcu 2008 r. amerykański urząd geologiczny (USGS) opublikował Szacunki zasobów Arktyki. Ocenia, że może kryć się tam 13 proc. (czyli 90 mld baryłek) nieodkrytych światowych złóż ropy i 30 proc. (47 mld m3) złóż gazu ziemnego. Ponieważ jednak przyroda Arktyki nie jest dokładnie zbadana, raport USGS to z definicji nic innego jak studium zza biurka, oparte na analogiach i geologicznych domniemaniach. W niewielkim stopniu korzysta z ostatnich, trzymanych w tajemnicy opracowań sejsmicznych gromadzonych przez kompanie naftowe, zadowalając się starszymi, ogólnie dostępnymi danymi. Inne raporty są mniej optymistyczne, mówią o wielkiej obfitości gazu w Arktyce, ale znacznie mniejszej – ropy. I wydaje się, że większa jej część znajduje się blisko brzegu, w dwustumilowej strefie już podlegającej kontroli poszczególnych państw, więc nie będzie ona powodem roszczeń do szelfu kontynentalnego. W wyścigu po Arktykę może chodzić o złoża surowców, na które rządy mają nadzieję, a nie o te, o których wiedzą, że są. Najlepiej przygotowane do rozpoznawania możliwości Arktyki są kompanie naftowe i w parę tygodni po moim pobycie w Snohvicie jestem świadkiem wojny licytacyjnej o przybrzeżne sektory poszukiwań na Morzu Czukockim. 488 działek jest przedmiotem aukcji odbywającej się w bibliotece publicznej w Anchorage na Alasce. Licytacji towarzyszą głośne protesty ekologów, którzy chcą decyzji o uznaniu niedźwiedzia polarnego za gatunek zagrożony, jeszcze zanim obszary jego siedlisk zostaną wyprzedane. Działki idą za rekordowe 2,66 mld dolarów. Rząd spodziewał się kwoty 43 razy mniejszej. Jest jeszcze drugie błędne wyobrażenie o wyścigu do Arktyki – że koniecznie muszą ze sobą konkurować państwa i jeśli wygra Ameryka, to Rosja musi przegrać. Tymczasem rynek ropy jest zdominowany przez wielkie korporacje. Kompanie ubiegające się o projekty na Alasce – Shell, StatoilHydro, Chevron, Gazprom, BP, ConocoPhilips – starają się o to samo w Rosji, Kanadzie, Norwegii, na Grenlandii, a ich ropa jest sprzedawana na rynku międzynarodowym. Oczywiście, wyrysowane linie przesądzą, kto ustali reguły środowiskowe i gdzie będą spływać opłaty koncesyjne – te sprawy liczą się jednak dużo mniej niż kwestia, czy te linie w ogóle będą poprowadzone. Jeżeli kraje arktyczne nie dojdą do zgody, jeżeli nie zostanie potwierdzony tytuł prawny do spornych terenów, kompanie nie wykupią dzierżaw górniczych, bo nie będzie jasne, kto może im je sprzedać. I Arktyka pozostanie obszarem dzikim. Jest sobota, mglista i zimna, mija drugi tydzień rejsu „Healy’ego”, gdy dowiadujemy się, że kilka dni temu pobiliśmy rekord. – To już potwierdzone – mówi Pablo Clemente-Colón. Pokrywa lodowa skurczyła się do najmniejszego zasięgu w nowożytnej historii. Statek jest teraz na 77. stopniu szerokości północnej, zawróciwszy na południe z punktu powyżej 81. równoleżnika i przecina pole lodowe, rejestrując obraz Wyniesienia Czukockiego pod sobą. Clemente-Colón od czasu do czasu znajdował fragmenty lodu wieloletniego dostatecznie duże, by utrzymać boję obserwacyjną (na pierwszej zatknął bezczelnie małą portorykańską flagę), ale tu większość lodu jest niejednolita. Nie jest to zwarta masa, lecz skupiska kry. „Healy” przebija się przez nie. Pojawia się słońce, marynarze na lądowisku helikoptera kijami golfowymi wybijają za burtę przeterminowane porcje żywności. Planują grilla. Dziwne uczucie, świadomość, że jest się świadkiem historycznej chwili, ogarnia zespół naukowy. W laboratorium dane spływają nieprzerwanym strumieniem. Przyspieszamy do 10 węzłów, potem do 13, następnie do 15. U góry na mostku mój współlokator z kabiny liczy foki i niedźwiedzie polarne. – Człowieku, w zeszłym roku spotykaliśmy 50 fok tygodniowo. Teraz ma się szczęście, widząc jedną na dzień – mówi Olemaun. Mamy wiadomości z Przejścia Północno-Zachodniego – morskiego szlaku ponad Ameryką Północną – wolnego od lodu drugie lato z rzędu. Jest też informacja, że USGS opublikował studium o niedźwiedziach polarnych. Jeśli topnienie lodu będzie postępować, populacja tych zwierząt, szacowana na 22 tys., zmniejszy się o dwie trzecie do 2050 r. Dostaję maila od kogoś z jednego ze statków Shella. Ta flota szuka ropy gdzieś na południe od nas – właśnie minęliśmy się w odległości nie większej niż 80 km. Gdy „Healy” rusza w drogę powrotną, 10 września, pokrywa lodowa ma kształt nerki i 1300 km szerokości w środkowej części. Olemaun sporządza rejestr: 17 niedźwiedzi polarnych, 10 fok wąsatych, 9 fok obrączkowanych, 12 fok niezidentyfikowanego gatunku, 2 morsy. Dowiadujemy się, że morsy pojawiają się licznie na plażach koło Barrow. Krawędź lodu, ich normalne miejsce żerowania, jest zbyt odległa. Miejscowi są przygnębieni, ale na nie polują. Dla lodu to złe lato, podobnie jak dla morsów i niedźwiedzi polarnych. Ale na tworzenie mapy dobre. Przed dojściem do Barrow sonar wielowiązkowy pokazuje bruzdy w dnie morskim 400–500 m pod statkiem, prawdopodobnie ślady wyżłobione przez prastarą pokrywę lodową. „Healy” wkrótce będzie miał naniesione na mapę 10 tys. km dna morskiego – po zaledwie miesięcznym rejsie. Trzy razy więcej, niż spodziewał się Mayer. Komunikat prasowy NOAA, Amerykańskiej Narodowej Służby Oceanicznej i Meteorologicznej, obwieści rezultat: z naszych danych wynika, że szelf kontynentalny rozciąga się 160 km dalej na północ, niż pierwotnie sądzono. Ameryka jest większa, niż myśleliśmy. Czy bogatsza, to się okaże. Ostatni niedźwiedź, jakiego widzimy, to niespodzianka. Jest druga po północy, w pobliżu 81. równoleżnika. Znajdujemy się na otwartym oceanie, kilkadziesiąt kilometrów od stałej pokrywy lodowej. Clemente-Colón decyduje się spuścić na wodę ostatnią boję – chce sprawdzić, czy będzie nadawać mimo braku lodu – i większość załogi nie śpi, aby to zobaczyć. Z mgły na kilkanaście sekund wyłania się kawał lodu szeroki na 3 m. A na nim – niedźwiedź polarny dryfujący, gdzie poniesie go ocean. Funk McKenzie, 2010
Wara od Alaski, czyli gdzie wiercić w USA?
Szeroki pas wzdłuż wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych zostanie udostępniony do wierceń naftowych. Równocześnie Amerykanie zakażą tego typu działań w dużej części wód Alaski.
Propozycja wyszła z Białego Domu i jest szeroko komentowana przez zainteresowane strony: przemysł i ekologów. Administracja Obamy odtworzy drogę do odwiertów na morskich obszarach przylegających do Wirginii, Karoliny Południowej i Georgii. Do tej pory działalność wydobywcza na tych terenach była zakazana. Złoża ropy i gazu trzeba będzie najpierw tam znaleźć, ale wiele wskazuje na to, że są bogate i w 80 proc. możliwe technicznie do wydobycia. Według środowisk ekologicznych zrujnuje to atlantyckie ekosystemy i może doprowadzić do katastrof takich, jaka miała miejsce w Zatoce Meksykańskiej w 2010 roku. Jedne ograniczenia zastąpią inne. Władze USA zdecydowały się wprowadzić zakazy wierceń na alaskańskich obszarach cennych ekologicznie, przede wszystkim na morzach Beauforta i Czukockim (nie obejmie to obszarów, na których już wydobywa się surowce). Według Białego Domu to "jedna z największych morskich dziczy, jakie nam zostały". Ta decyzja spotkała się z krytykom środowisk republikańskich. Pieniądze z wydobycia ropy miały w przyszłości stanowić potężny zastrzyk dla budżetu północnego stanu. Przemysł paliwowy od dawna stanowi podstawę gospodarki Alaski.
Ropa zagroziła nie tylko ekosystemowi otwartego morza. Z katastrofą muszą poradzić sobie także ogromne przybrzeżne mokradła Luizjany.
W delcie Missisipi, gdzie ląd styka się z morzem, pojęcie „linia brzegowa” zastosować trudno. Nie ma tam bowiem żadnej linii. Są tylko barierowe wyspy, na mapie zaznaczone cienkimi kreskami, na nich z tuzin wąskich plaż, a przed nimi system otwartych zatok, kanałów, słonych bagien i słodkowodnych moczarów ciągnących się w głąb lądu na odległość 40–160 km. To mokradła Luizjany, 32 tys. km2 jednego z najbardziej produktywnych ekosystemów w Ameryce Północnej. Życie 98 proc. stworzeń poławianych w wodach oblewających Luizjanę zależy od moczarów przy estuarium Barataria-Terrebonne. Bez 1,5 mln ha bagien rozciągających się na południe i zachód od Nowego Orleanu, ograniczonych rzekami Atchafalaya od zachodu i Missisipi od wschodu, nie byłoby mowy o połowach krewetek lub zbiorach ostryg. Podobnie jak nie byłoby trzcin i traw niezbędnych dla licznych ptaków, odbywających tu lęgi i wędrownych. No i są tu jeszcze ludzie. – Na tych mokradłach po prostu się pracuje – mówi Gay Gomez, pisarz i przyrodnik, który dorastał na wybrzeżu Luizjany. W ciągu miesiąca od eksplozji ropa dotarła do moczarów. Nie pojawiła się w postaci jednej kleistej fali. Plama przypłynęła porozrywana na strzępy, które prześliznęły się przez naturalną barierę utkaną z wysepek i podryfowały na północ. Po drodze ropa zmieniała kształty. Jedną zatokę upstrzyła brązowymi plamami wyglądającymi niczym kupy gnoju i plwociny. W innej zbiła się w purpurowo zabarwione „tratwy” o rozmiarach małych basenów pływackich. Wszędzie tam, gdzie dotarła – została. Przylgnęła do źdźbeł trawy i liści mangrowców, poczerniła od dołu wysokie łodygi trzciny. Na Wyspie Królowej Bess w zatoce Barataria sadzawki gęstej ropy uformowane przez falę przypływu przylgnęły do brzegu i smolista ciecz pokryła skrzydła nurkujących w poszukiwaniu pożywienia pelikanów brunatnych. Dzień po dniu wiatr pędził ropę coraz dalej w głąb moczarów. Kilometry zapór, często kładzionych na chybił trafił i pozostawionych bez dozoru, nie były w stanie temu zapobiec. Mitch Jurisich i jego młodszy brat Frank z nadbrzeżnego miasta Empire są hodowcami ostryg i dzierżawią od stanu Luizjana 5,7 tys. ha podwodnych pól. 4 czerwca ich hodowla należała do ostatnich wciąż otwartych w zatoce Barataria. Ropa była mniej więcej 10 km stąd. Gdy dotarliśmy do ławic ostryg, Jurisich uruchomił dwie dragi, które wyglądały jak wyposażone w stalowe zęby torby na łańcuchu. – To jak grabienie w ogrodzie – powiedział. – No i są! – krzyknął Jurisich, gdy łańcuchy z chrzęstem wyciągały stalowe klatki, a ich zawartość grzechotała na stole do sortowania. Jak większość lokalnej ludności Jurisich jest wściekły z powodu katastrofalnego wycieku, ale nie kwestionuje potrzeby istnienia tu przemysłu naftowego. – Hodowcy ostryg oraz kompanie naftowe i gazowe pracują na tym samym terenie od ponad 50 lat. Stosunki między nami układają się dobrze. – Koniec z ropą i gazem z powodu tego wycieku? – pyta, zawieszając na chwilę głos. – Nie, tego nie chcę. Nasz stan nie utrzymałby się z samych owoców morza. Tamtej nocy na zatokę Barataria uderzyła nowa fala ropy. Następnego dnia hodowle ostryg zostały zamknięte przez stanowy wydział zdrowia. Firma Jurisich Oysters LLC jak wszystkie inne wypadła z interesu. Historia wycieków ropy na mokradłach to długa lista trudnych, pouczających lekcji. Choćby takiej, że usunięcie osadów ropy ze słonego bagna może je całkowicie zniszczyć (skażenie francuskiego mokradła Île Grande po katastrofie tankowca Amoco Cadiz w 1978 r.). Albo takiej, że wypalanie ropy niekoniecznie przyspiesza powrót mokradła do zdrowia (wyciek z rurociągu na bagnach zatoki Copano w Teksasie w 1992 r.). I kolejnej, uświadamiającej, że wycinanie – a w jego trakcie tratowanie – mocno skażonej ropą roślinności może unicestwić życie na moczarach dużo szybciej niż zrobiłaby to sama ropa (wyciek ze statku Esso Bayway w pobliżu Port Neches, Teksas, 1979 r.). Profesor Mark Kulp z Uniwersytetu Nowego Orleanu specjalizuje się w badaniach wybrzeża. Kiedy doszło do wycieku z Deepwater Horizon, został zatrudniony jako szef zespołu przez oddział BP stosujący metodę zwaną SCAT do oceny stopnia skażenia wybrzeża. Codziennie o szóstej rano sześć ekip SCAT w airboatach (ślizgaczach z napędem śrubowym) odbija od brzegów Luizjany w różnych kierunkach, by ocenić prawdziwość doniesień o skażeniu oraz zalecić procedurę postępowania na dany dzień. – Chcę obejrzeć miejsce w zatoce Timbalier silnie skażone ropą dwa tygodnie temu – powiedział Kulp rankiem 12 czerwca. Pokazał mi zdjęcia ciemnej, czerwonawobrązowej mazi na wybrzeżu w Devils Point. – Kazaliśmy rozciągnąć zaporę wzdłuż brzegu, żeby zasysała ropę z wody. Mam nadzieję, że z czasem pływy wypłuczą ropę z roślin i zapora ją wchłonie. Materiał, z którego ją zrobiono, jest hydrofobowy (nie wchłania wody) i olejofilny (wchłania ropę). Trzy godziny później łódź wyrzuciła nas na Devils Point. Brodziliśmy wzdłuż brzegu w czasie przypływu. Prawie cały półwysep pokrywała 15-centymetrowa warstwa wody. – Chcę wiedzieć, czy ropa przenika w głąb lądu, czy zatrzymała się na obrzeżach – powiedział Kulp. Wieści były przeważnie dobre. Pływy i fale zadziałały niczym mieszadło w pralce, odrywając ropę od roślin i przenosząc ją na białą zaporę, która teraz była czarna od ropy. Oczyszczanie nadmorskich bagien z ropy to jedna rzecz. „Wypranie” żyjących tam zwierząt to inna sprawa. BP wynajął dziesiątki specjalistów do ratowania zalanych ropą ptaków i żółwi, jednak rozmiar zadania częstokroć przekraczał ich możliwości. Każdego ranka na początku czerwca obok rafinerii Port Sulphur dyrektor ds. wybrzeża dystryktu Plaquemines Parish, P.J. Hahn, spotykał się z przewodnikiem wędkarskim Dave’em Marino i obydwaj wyruszali na zwiad. 5 czerwca rano postanowili rzucić okiem na Queen Bess. Kiedy u schyłku lat 60. XX w. Luizjana dokonywała reintrodukcji wytępionego tam pelikana brunatnego, Wyspa Królowej Bess – 39-hektarowa kępa „trawy ostrygowej” zasypana stertami muszli– stała się jego głównym terenem lęgowym. Kiedy się do niej zbliżyliśmy, Hahn zaczął lustrować przez lornetkę brzeg: – Tu robi się gorzej – powiedział. Stały tam dziesiątki pelikanów brunatnych uwalanych ropą. Niektóre rozpostarły skrzydła w nadziei, że osuszy je wiatr. Inne uderzały nimi o wodę, próbując tak obmyć pióra. Marino spostrzegł przy brzegu pelikana w wielkiej kałuży ropy. Ptak pokryty był nią aż po dziób, tak że z trudem mógł wykonać jakikolwiek ruch. Jedyną oznaką, że żyje, było mrugnięcie oka. – Wysyłam zgłoszenie – powiedział Marino. Minęło półtorej godziny. Potem dwie. Zrobiło się gorąco. Pomoc nie nadeszła. Pokryte ropą ptaki zazwyczaj nie giną z powodu zatrucia. Ropa niszczy właściwości izolacyjne piór i ptaki umierają wskutek hipotermii, kiedy w nocy spada temperatura, albo z powodu hipertermii, gdy w ciągu dnia słońce przegrzeje ciało. Pelikan zaczynał się powoli gotować. A w Hahnie zawrzała krew. – Sam zabieram tego ptaka – oświadczył. – P.J., pakujesz nas w kłopoty – powiedział Marino. Reguły stanowiły: nie dotykać ptaków. – Nie mogę go tu zostawić. Zdechnie. Hahn podniósł ptaka za skrzydło. Nie był to najlepszy sposób postępowania, ale musiał zaryzykować. Przytrzymał dziób i owinął ciało pelikana plastikową torbą, żeby go uspokoić. 20 minut później pelikan był w drodze do ośrodka rehabilitacyjnego. Podobnie wyglądała reszta dnia oraz dzień następny. W zatoce Ronquille kraby pustelniki ginęły, krocząc przez pokrytą ropą plażę. W Bay Long ropa zbiła się w grube, pływające na powierzchni „tratwy”. Dwa menhadeny atlantyckie wyskoczyły na powierzchnię, utknęły w gęstym oleju i zdechły. Parking przy krewetkowym targu w Westwego, gdzie miejscowi kupują kosze świeżych owoców morza, zazwyczaj pełen samochodów, teraz świecił pustkami. – Nie mamy krewetek. Zresztą i tak nikt by ich nie kupił – powiedział mi jeden z handlarzy. – Ludzie boją się to jeść. Niewątpliwie mokradła pozostaną skażone przez wiele lat. Jednakże niektóre z toksycznych składników ropy w czasie podróży z oddalonego od brzegu źródła uległy degradacji. A że zwietrzała ropa ma dużą lepkość, maleje prawdopodobieństwo skażenia głębszych warstw bagiennych osadów. To dobrze, bo na powierzchni wysoka temperatura i światło słoneczne będą sprzyjać rozkładowi komponentów ropy, podobnie jak żywiące się nią bakterie. Kerry St. Pé, dyrektor Narodowego Programu Estuarium Barataria-Terrebonne, po jednodniowym przeglądzie sytuacji w zatoce Barataria zamiast niepokoju wydawał się odczuwać ulgę. – Miałem do czynienia z wyciekami o wiele bardziej niebezpiecznymi dla środowiska niż ten – powiedział. – Ropa naftowa nie jest systemicznym herbicydem, który rozprzestrzenia się po wszystkich tkankach. Może uśmiercić nadziemne części roślin, dusząc łodygi, ale system korzeniowy nie zginie. Namorzyny z gatunku Avicennia germinans są w większym niebezpieczeństwie, bo ropa może pozatykać ich pneumatofory – rurki oddechowe, które dostarczają tlen do podwodnych korzeni drzewa. Dryfując wzdłuż brzegów Wyspy Kotów, mijaliśmy plamy ropy o brzegach postrzępionych pod wpływem upału. – Rozkłada się dość szybko – stwierdził St. Pé. – Ekologiczne skutki katastrofy powoli będą się zmniejszać. Lecz konsekwencje społeczno-ekonomiczne będą dramatyczne. Koniec z ostrygami, krabami, rybami. Żadnych owoców morza w restauracjach. Nikt nie będzie kupować lodu, przynęty, zapasów na rejs. Ten wstrząs będzie odczuwalny jeszcze długo.
Największe z odkrytych złóż ropy w USA leżą w głębinach Zatoki Meksykańskiej, gdzie wiercenia są niezwykle ryzykowne.
Był upalny czerwcowy dzień. W lokalnej kwaterze BP w Houma w Luizjanie tłoczyli się zasępieni mężczyźni i kobiety w jaskrawych kamizelkach. Na ścianach największego „pokoju dowodzenia” wielkie ekrany pokazywały mapy rozlewu oraz lokalizację statków ratowniczych. Konsultant Mark Ploen, zastępca dowódcy sztabu kryzysowego, w ciągu 30 lat kariery uczestniczył w zwalczaniu skutków katastrof na całym świecie – od Alaski po deltę Nigru. Teraz otaczali go ci sami ludzie, z którymi przed 20 laty pracował przy likwidacji gigantycznego wycieku z tankowca Exxon Valdez u wybrzeży Alaski. Należący do BP odwiert Macondo – zlokalizowany 80 km od brzegu, milę pod powierzchnią morza – w ciągu czterech dni wypluwał tyle ropy, ile wyciekło z Exxon Valdez. Pod koniec kwietnia eksplozja wydobywającego się z niego gazu zmieniła Deepwater Horizon, jedną z najnowocześniejszych platform wiertniczych na świecie, w stertę stopionego, pogiętego żelastwa. Nic podobnego nie zdarzyło się w Zatoce Meksykańskiej od 1979 r., kiedy na płytkich wodach zatoki Campeche doszło do wybuchu meksykańskiej platformy Ixtoc I. Od tamtej pory technika wiertnicza tak się rozwinęła, a popyt na ropę stał się tak wielki, że kompanie naftowe nie mogły oprzeć się pokusie i wierciły poza szelfem, na coraz głębszych wodach. Agencja BOEMRE (Bureau of Ocean Energy Management, Regulation and Enforcement) dawna Służba Zarządzania Minerałami (MMS), agencja rządowa sprawująca nadzór nad wierceniami u wybrzeży USA, utrzymywała, że prawdopodobieństwo eksplozji nie przekracza jednego procenta, a nawet gdyby doszło do wybuchu, dużego wycieku nie będzie. W kwaterze BP w Houma ponad tysiąc osób zajmowało się organizacją akcji oczyszczania. W terenie dziesiątki tysięcy przemierzały plaże w białych kombinezonach, z samolotów i helikopterów wypatrywały zmian na powierzchni wody, walczyły z rozprzestrzeniającą się plamą ropy za pomocą skimmerów (zgarniaczy ropy), specjalnie przystosowanych łodzi rybackich i deszczu chemicznych dyspersantów. Na morzu ropy, wokół miejsca nazywanego przez Ploena po prostu „źródłem”, unosiła się na falach mała armada. Ze statku wiertniczego Discoverer Enterprise dobiegał ogłuszający huk towarzyszący spalaniu metanu wyłapywanego ze zbuntowanego szybu. W pobliżu dwa kutry do połowu krewetek ciągnęły zaporę przeciwolejową i wypalały ropę na powierzchni wody, w wyniku czego utworzyła się łukowata ściana płomieni i olbrzymi pióropusz czarnego dymu. Wody zatoki poniżej 300 m pod poziomem morza to jedno z najtrudniejszych na ziemi miejsc do wiercenia. Łagodnie nachylony szelf kontynentalny nagle opada, przechodząc w silnie urzeźbiony teren z głębokimi kanionami, grzbietami oceanicznymi i wulkanami błotnymi wyrzucającymi błoto na wysokość 150 m. Z naturalnych wypływów w morskim dnie wycieka ponad 2 tys. baryłek ropy dziennie. Ale złoża o znaczeniu gospodarczym leżą głęboko pod dnem, często poniżej pokładów plastycznej soli, wrażliwych na trzęsienia ziemi. Temperatury na dnie morza są bliskie zera, podczas gdy złoża ropy mogą mieć temperaturę 150OC – są jak butelki wody sodowej po wstrząśnięciu, tylko czekają, by wystrzelić, gdy ktoś je otworzy. Także złoża gazu ziemnego magazynujące metan i hydraty metanu (naturalne struktury wody i metanu) – zamarznięte, ale niestabilne termodynamicznie – czają się w podmorskich osadach, zwiększając ryzyko wybuchu. Przez dziesiątki lat astronomiczne koszty głębokich wierceń sprawiały, że platformy wiertnicze nie oddalały się daleko od brzegu. Lecz kurczące się zasoby, skaczące w górę ceny i spektakularne odkrycia złóż na pełnym morzu zapoczątkowały globalną gorączkę morskiej ropy. Nowe pola pojawiły się w samą porę, by zrównoważyć postępujący spadek wydobycia z płytkich akwenów. Obecnie eksploatacja ropy w Zatoce Meksykańskiej stanowi 30 proc. produkcji USA, z czego połowa pochodzi z wód głębokich (305–1524 m), a jedna trzecia z bardzo głębokich (1525 m lub więcej). Należący do BP szyb Macondo, przebijający słup 1525 m wody i 3960 m skał pod dnem morza, nie był szczególnie głęboki. Przemysł naftowy ma na swoim koncie odwierty na morzu o głębokości 3048 m oraz wiercenia na łączną głębokość 10 683 m. Od pierwszych lat XXI w. raporty sporządzane przez branżę naftową i instytuty naukowe ostrzegały o rosnącym ryzyku eksplozji głęboko pod wodą, zawodności głowic przeciwerupcyjnych i trudnościach w zatamowaniu ewentualnego wycieku. Podkreślano przede wszystkim fakt, że szyby na głębokim morzu poddawane są ogromnym ciśnieniom, mogą więc wypluwać nawet 100 tys. baryłek ropy dziennie. Agencja MMS takie obawy rutynowo bagatelizowała. Studium opracowane przez nią w 2007 r. stwierdzało, że w latach 1992–2006 w Zatoce Meksykańskiej miało miejsce jedynie 39 eksplozji na ponad 15 tys. pracujących tam szybów. Tylko niektóre wybuchy spowodowały większy wyciek ropy, zaledwie jeden przyniósł skutek śmiertelny. Z Macondo od początku były kłopoty. Do wywiercenia tego szybu BP wynajęło Transocean – firmę z siedzibą w Szwajcarii. Pierwsza platforma wiertnicza Transoceanu przestała być zdatna do użytku po uderzeniu huraganu Ida, zaledwie po miesiącu. Deepwater Horizon rozpoczął swe pechowe działanie w lutym 2010 r. Na początku marca przewód wiertniczy utkwił w otworze, taki sam los spotkał urządzenie wysłane na dół, aby zlokalizować miejsce awarii. Trzeba było się wycofać i wiercić wokół przeszkody. E-mail wysłany przez BP wspominał, że w czasie wykonywania odwiertu wystąpiły problemy z „opanowaniem szybu”. Na tydzień przed eksplozją inżynier wiertnik pisał: To jest pechowy szyb. 20 kwietnia Deepwater Horizon miał sześciotygodniowe opóźnienie w stosunku do planu, co kosztowało BP pół miliona dolarów dziennie. Planując odwiert, BP zdecydowało się wiercić w najszybszy możliwy sposób – wybrano model otworu z długą kolumną rur wiertniczych umieszczonych pomiędzy złożem ropy a głowicą szybu. Taki otwór ma dwie bariery oddzielające ropę od głowicy przeciwerupcyjnej na dnie morza: cementowy korek na dnie szybu i metalowe szczęki przy samej głowicy. Kiedy eksplodował szyb Macondo, nie były one zaciśnięte. W dodatku kongresowi śledczy i eksperci twierdzą, że przy cementowaniu BP cięło koszty. Nie wtłoczono cieczy buforującej w przestrzeń pomiędzy rurami okładzinowymi i ścianą otworu. Taka praktyka pozwala cementowemu zaczynowi porządnie stwardnieć. Nie wprowadzono do środka wystarczającej ilości centralizatorów – elementów, które dają pewność, że cement utworzy pełne uszczelnienie dookoła rur okładzinowych otworu. Nie przeprowadzono też testu sprawdzającego, czy cement związał właściwie. A tuż przed wypadkiem, podczas przygotowań do zakończenia prac i odłączenia platformy od szybu, zastąpiono ciężką płuczkę wiertniczą w szybie znacznie lżejszą wodą morską. BP odmówiło komentarza na ten temat. Niewykluczone, że wszystkie decyzje były legalne, na pewno zaoszczędziły BP czasu i pieniędzy – jednak każda z nich zwiększała ryzyko wybuchu. Śledczy przypuszczają, że w nocy 20 kwietnia wielka poduszka gazu jakoś przedostała się przez obudowę, być może przez puste przestrzenie w cemencie, i wystrzeliła w górę. Głowica przeciwerupcyjna winna była powstrzymać to uderzenie na dnie morza; jej tarany hydrauliczne powinny zgiąć rurę wiertniczą jak słomkę do lemoniady, blokując wytrysk i chroniąc znajdującą się powyżej platformę. Ale ten automatyczny mechanizm bezpieczeństwa był w kiepskim stanie. Gdy na platformie trysnął gejzer płuczki, nie udało się uruchomić zaworów bezpieczeństwa. Według obliczeń BP sprzed wypadku w najgorszym razie wyciek z szybu miał objętość 162 tys. baryłek dziennie. Plan przeciwdziałania jego ewentualnym skutkom dla całej zatoki zakładał, że koncern jest w stanie odzyskać prawie 500 tys. baryłek ropy dziennie przy użyciu standardowych technologii, tak więc nawet najgorszy scenariusz nie powinien wyrządzić większych szkód rybołówstwu i dzikim zwierzętom, w tym morsom, wydrom i uchatkom. Tyle że w Zatoce Meksykańskiej nie ma morsów, wydr ani uchatek. Poza tym plan BP wymieniał nazwisko morskiego biologa, który od lat nie żyje, jako osoby mającej w razie potrzeby pełnić rolę eksperta. Był też japoński adres rozrywkowej strony internetowej, który miał być adresem dostawcy sprzętu do zwalczania ewentualnego wycieku. Te szeroko komentowane gafy występowały także w planach reagowania kryzysowego innych firm naftowych. Najwyraźniej mechanicznie skopiowano je z dawniejszych planów opracowanych dla Arktyki. Kiedy doszło do wycieku, podjęte przez BP działania tylko w niewielkim stopniu spełniły obietnice koncernu. Na początku sierpnia naukowcy stwierdzili, że zniszczony szyb po eksplozji codziennie wyrzucał 62 tys. baryłek ropy – to ogromna ilość, niemniej daleko poniżej najbardziej pesymistycznego scenariusza założonego przez BP. W czerwcu Mark Ploen szacował, że jego ludzie używający skimmerów zbierają 15 tys. baryłek. Zwyczajne wypalanie ropy, metoda zastosowana po wycieku z Exxon Valdez, było bardziej skuteczne. Flota BP do spalania liczyła 23 statki, w tym łodzie poławiaczy krewetek, które ogradzały plamy ropy, a potem podpalały ciecz za pomocą napalmu. Środek Zatoki Meksykańskiej. W czerwcu Discoverer Enterprise zaczął zbierać ropę bezpośrednio przy zniszczonej głowicy przeciwerupcyjnej, do połowy lipca zwiększając wydajność do 25 tys. baryłek dziennie. To ilość wciąż zdecydowanie mniejsza od deklarowanych przez BP przed katastrofą niemal 500 tys. baryłek. W połowie lipca kompania zdołała umieścić szczelną kopułę na szybie, po 12 tygodniach tamując wytrysk ropy. Do środowiska dostało się 4,9 mln baryłek ropy. Naukowcy obliczyli, że BP udało się usunąć czwartą jej część. Druga ćwiartka wyparowała lub rozpuściła się i rozpierzchła, tworząc drobne cząsteczki. Trzecia pozostaje rozproszona w wodzie w postaci kropelek, które mogą być toksyczne dla niektórych organizmów. I wreszcie ostatnia ćwierć – prawie pięciokrotnie większa niż wyciek z Exxon Valdez – pozostaje w środowisku w postaci plam ropy na powierzchni wody albo w formie kul smoły na plażach. Katastrofa Deepwater Horizon stała się największym w dziejach przypadkowym wyciekiem ropy do oceanu. Rozmiarami przewyższa go tylko świadomie spowodowany przez człowieka wypływ w Kuwejcie w 1991 r. podczas wojny w Zatoce Perskiej. W maju naukowcy zaczęli monitorować chmury metanu i kropelki ropy dryfujące na głębokości 900–1200 m na odległość do 48 km od uszkodzonego szybu. Jednym z nich jest biogeochemik Mandy Joye z Uniwersytetu Stanu Georgia. Odkryła ona „chmurę” ropy o rozmiarach Manhattanu, w której stężenie metanu było najwyższe, jakie kiedykolwiek wykryła w zatoce. Bakterie ucztujące na rozlanej ropie i metanie pozbawiają wodę tlenu – w jednym miejscu pomiary Joye w warstwie wody o grubości 180 m, na głębokości, gdzie normalnie żyją ryby, wykazały niebezpiecznie niską, groźną dla życia zawartość tlenu. Ponieważ w głębi zatoki mieszanie wód zazwyczaj przebiega powoli, takie ubogie w tlen strefy mogą utrzymywać się przez dziesiątki lat, twierdzi Joye. Podczas czerwcowego rejsu zespół Joye pobierał próbki wody w promieniu mili od Discoverer Enterprise – dość blisko, by słychać było apokaliptyczny ryk ogromnego płomienia metanu. Gryzące opary ropy, oleju i asfaltu paliły płuca. Wszędzie w zasięgu wzroku kobaltowobłękitne głębiny zatoki pokryte były brązowawoczerwonymi plamami. Joye wróciła do kabiny zamyślona. – Przypadek Deepwater Horizon jest konsekwencją globalnego uzależnienia od ropy – powiedziała. – Takie wypadki są nieuniknione, bo wiercimy w coraz głębszych akwenach. Prowadzimy niebezpieczną grę. Jeśli to nie jest sygnał, by przestawić się na zieloną energię, to ja nie wiem, co by to mogło być.
Zjednoczone Emiraty Arabskie - informacje praktyczne
ZEA powstały w 1971 r. jako federacja siedmiu emiratów: Abu Zabi, Dubajj, Asz-Szarika, Ras al-Chajma, Umm al-Kajwajn, Adżman, Al-Fudzajra.
Do końca lat 60., zanim odkryto ropę naftową, ludzie żyli w biedzie. Dzięki szejkom, którzy mądrze zainwestowali zyski, emiraty stały się symbolem bogactwa. Nie trzeba być krezusem, aby spędzić tu udany urlop. Oficjalna waluta ZEA jest dihram (AED). Kurs jest w miarę stabilny i wynosi 1 dihram – 0,6 zł. Najlepiej zabrać USD, bo przy ich wymianie mamy pewność stałego przelicznika i jest on dla nas korzystny 1 USD – 3,67 AED. Dubajj - to drugi co do wielkości emirat ZEA. Jego stolica zaś jest najprężniej rozwijającym się miastem na świecie. Przyciąga więcej turystów niż Indie. Kusi ich m.in. centrami handlowymi, polami golfowymi, parkami wodnymi, wyścigami konnymi, pustynnym safari, na które jedzie sieę autostradą zaledwie godzinę. Tylko tu po zakupach można wejść na pokryte sztucznym śniegiem stoki i szaleć na nartach pod dachem ośrodka o powierzchni 5 stadionów piłkarskich. Powszechny podziw budzi Dzabal Ali, sztuczny półwysep w kształcie palmy. Środkiem pnia biegną ulice, dookoła których wyrastają luksusowe apartamentowce, hotele, sklepy i biura. Na liściach znajdują się działki z dostępem do plaży dla czterech tysięcy willi. Wyspa nie do końca została zagospodarowana, a juz jest uznawana za 8 cud świata. Adzman – najmniejszy i zarazem najmniej oblegany emirat. Jego największą atrakcja są wielokilometrowe złote plaże oblane najczystsza woda w całych ZEA. Warto tu przyjechać, zanim rybackie osady zmienia sie w betonowe kurorty. Poza tym emirat ten, jako jedyny, zalegalizował sprzedaż alkoholu w sklepach. Asz-Szarika – trzeci pod względem wielkości i liczby mieszkańców – jest centrum islamskiej tradycji oraz kultury. Poza strefami hotelowymi nie ma tu żadnych klubów, barów i dyskotek. Legalnie nigdzie nie można kupić alkoholu, a nagie ramiona i odsłonięte kolana wywołują publiczne oburzenie, nawet na plaży. Najpiękniejszym miastem emiratu jest stolica – Asz-Szarika malowniczo rozpostarta nad trzema lagunami, miedzy którymi ciągną sią szlaki turystyczne i promenady. Ras al-Chajma – najbardziej na południe wysunięty emirat jest uważany za najpiękniejszy. O jego urodzie przesadza różnorodny krajobraz: góry, doliny, pustynie i morze. Działają tu liczne uzdrowiska wykorzystujące lecznicza moc gorących źródeł. Najstarszym zabytkiem emiratu jest muzeum archeologiczne mieszczące sie w XVIII-wiecznym budynku. Najcenniejszy eksponat pochodzi z 2500 r. p.n.e. Al-Fudżajra – to jedyny emirat, w którym nie znajdziemy ani kawałka pustyni, ani kropli ropy naftowej. Głównym zródłem dochodu jest strefa bezcłowa, rolnictwo i rybołówstwo. Wschodnie wybrzeże z trzema rezerwatami morskimi jest rajem dla płetwonurków, którzy eksplorują podmorskie jaskinie i rafę koralowa. Abu Zabi – największy i najbogatszy emirat (jest właścicielem 90 proc. złóz ropy naftowej w ZEA) nie ma czym zaimponować turyście. Większość jego powierzchni zajmuje piaszczysta i kamienista pustynia. Umm al-Kajwajn – jest jednym z najbiedniejszych i najsłabiej rozwiniętych obszarów na Ziemi. Aby zapewnić sobie dobre samopoczucie, najlepiej wybrać się do ZEA miedzy październikiem a lutym. Temperatura 25°C sprzyja wypoczynkowi i zwiedzaniu. Natomiast ze względów finansowych najkorzystniej jest zaplanować wyjazd latem. Temperatura 45°C i niemal 95 proc. wilgotność powietrza skutecznie odstraszają wielu turystów. Ceny w hotelach, wypożyczalniach aut i sklepach są wiec niższe. Taniej jest tez podczas ramadanu (od 22 sierpnia do 21 września), niektóre hotele oferują 30 proc. zniżki, a sklepy kusza wyprzedażami. Do ZAE łatają niemal wszystkie linie lotnicze. Najtańsze bilety z Warszawy do Dubajju i z powrotem oferują: Turkish Airlines za 1 657 zł (z przesiadka w Stambule) i KLM – 1 969 zł (z przesiadka w Amsterdamie). Bardziej czasochłonnym i tylko trochę tańszym rozwiązaniem jest podróż autostopem przez Ukrainę, Rosje, Gruzje, Turcje, Syrie do stolicy Jordanii, Ammanu. A stamtąd tanimi liniami lotniczych Fly Dubai do Dubajju. Bilet w jedna stronę kosztuje od 80 JD (ok. 380 zł), powrotny – 255 AED (ok. 230 zł). Wizy do ZEA nie kupimy na lotnisku, powinniśmy wyrobić ją wcześniej. Jako jedni z nielicznych obywateli Europy musimy znaleźć sponsora, który uzyska dla nas promesę wizową w urzędzie imigracyjnym. Sponsorem mogą być emirackie biura podróży, linie lotnicze lub 5-gwiazdkowe hotele (trzeba zarezerwować nocleg i uiścić kilka tysięcy złotych kaucji zwrotnej). Najtaniej i najszybciej będzie, jeśli skorzystamy z usług firmy pośredniczącej w załatwianiu wiz do ZEA, np. www.odkryjdubaj. pl. Młode kobiety wybierające się w podróż bez mężczyzny maja nikłe szanse na wizę. Wówczas pozostaje jedynie zdać się na specjalistów. Większość hoteli jest nastawiona na bogata klientele. Na szczycie hierarchii stoją: Emirates Palace w Abu Zabi (obejrzenie tego cudu od środka kosztuje kilkuset złotych) i Burdz al-Arab w Dubajju, który niczym gigantyczny żagiel wzbija się w niebo ze sztucznej wyspy na Zatoce Perskiej. Widoki z apartamentów są oszałamiające, za co trzeba zapłacić co najmniej 2 225 USD. W cztero- i pięciogwiazdkowych hotelach nie brak wolnych pokoi, z kolei hostele oferujące nocleg za 30 USD pękają w szwach. Jest ich niewiele, dlatego tez miejsca najlepiej zarezerwować z wyprzedzeniem, www.hostelbookers.com. Koszty noclegu ograniczymy do minimum, wyrabiając w Polsce międzynarodowa legitymacje PTSM. Jeśli niestraszny wam upał, możecie nocować pod gołym niebem (prawo tego nie zabrania) albo na skrawku posiadłości szejka (nie zapomnijcie zapytać o zgodę). Najtaniej kosztuje podróż autostopem, niestety złapanie okazji graniczy tu z cudem. W państwie, w którym benzyna jest tańsza od wody mineralnej (3,7-litrowy galon kosztuje 5,9 zł), opłaca się wynająć samochód (25–150 USD za dzień i od 130 do 3 440 za tydzień). W wypożyczalni trzeba się wylegitymować polskim prawem jazdy oraz karta kredytowa. W ZEA nie ma kolei, autobusy natomiast kursują miedzy miastami położonymi w granicach jednego emiratu. Aby z Adżmanu dostać się do Asz-Szarika, trzeba wynająć taksówkę (za trząśniecie drzwiami – 0,8 USD, za każdy przejechany kilometr – 0,4 USD).