Przyszłość misji kosmicznych może zależeć od tego batata. Naukowcy szykują rośliny do uprawy poza Ziemią
W brazylijskich laboratoriach trwają prace nad przygotowaniem roślin do uprawy w przestrzeni kosmicznej. Rozwiązania tworzone z myślą o astronautach mają również pomóc ziemskim rolnikom walczyć ze skutkami suszy i upałów.
Spis treści: Jak Brazylia przygotowuje rośliny do uprawy w kosmosie Bataty i ciecierzyca mają żywić astronautów podczas długich misji Kosmiczne rolnictwo może pomóc uprawom przetrwać suszę i upały na Ziemi Brazylia wysyła rośliny w kosmos i testuje uprawy przyszłości Kosmiczne rolnictwo zaczyna się na Ziemi Luis Felipe Villani Purquerio wita mnie na schodach skąpanego w słońcu budynku, którego pomarańczowa fasada wyraźnie odcina się od bujnej zieleni południowo-wschodniej Brazylii. Luis jest agronomem – badaczem roślin i gleby – w Instituto Agronômico de Campinas (IAC), jednym z najstarszych ośrodków badań rolniczych na świecie, położonym około dwóch godzin drogi od São Paulo. Jak Brazylia przygotowuje rośliny do uprawy w kosmosie Wewnątrz oprowadza mnie po historii tego miejsca: założona w 1887 roku przez ostatniego cesarza Brazylii instytucja tworzy bardziej wydajne i odporne odmiany roślin dla rolników w całym kraju. Hol zdobią zabytkowe ilustracje rozległych pól uprawnych pod otwartym niebem oraz asortyment owoców i warzyw – malownicze przedstawienie ziemskiej obfitości. W mieszczących się dalej laboratoriach, pod błękitno-białym blaskiem lamp, Luis Purquerio i jego studenci eksperymentują z zupełnie innym rodzajem rolnictwa: sprawdzają, jak uprawiać rośliny w przestrzeni kosmicznej, aby przyszli astronauci – a zarazem przyszli rolnicy – mogli samodzielnie produkować własną żywność. Dzięki wieloletnim badaniom nad technologią żywności astronauci już dziś jedzą całkiem dobrze. Jednak kolejne pokolenia odkrywców będą potrzebowały zrównoważonych źródeł pożywienia, które uzupełnią ich zwykłe zapasy: żywność liofilizowaną, poddaną obróbce termicznej i produkty o długim okresie przydatności do spożycia. Najlepsze metody kosmicznego rolnictwa trzeba będzie opracować na długo przed wyruszeniem takich misji. Naukowcy na całym świecie poszukują sposobów na podtrzymanie życia roślin poza Ziemią, a Brazylia, ze swoją bogatą tradycją badań rolniczych, jest do tego szczególnie dobrze przygotowana. W 2022 roku badacze uruchomili ogólnokrajowy projekt Space Farming Brazil Network – najnowszą inicjatywę w szybko rozwijającej się dziedzinie rolnictwa kosmicznego. Luis Purquerio należy do tej nowej sieci współpracy, skupiającej agronomów, badaczy kosmosu i inżynierów lotniczych oraz kosmicznych z instytucji w całym kraju. Ich celem jest przygotowanie roślin do uprawy w najróżniejszych pozaziemskich środowiskach: na krawędzi księżycowego krateru, na pokładzie statku przemierzającego głęboką przestrzeń kosmiczną czy na piaszczystych, smaganych wiatrem równinach Marsa. – Badamy stres cieplny, stres świetlny i stres związany z niedoborem składników odżywczych, ponieważ w kosmosie rośliny będą narażone na silny stres – mówi Luis Purquerio, który kieruje laboratorium uprawy roślin w warunkach kontrolowanych w IAC. Luis Purquerio i jego współpracownicy mają nadzieję, że badania nad pozaziemskim rolnictwem pomogą również w produkcji żywności na Ziemi, gdzie brazylijskie regiony rolnicze coraz dotkliwiej odczuwają skutki zmian klimatu. Jak zauważa dr Ricardo Lourenço Ogando, astrofizyk z Centro de Tecnologia da Informação Renato Archer, którego naukowcy również uczestniczą w projekcie, ocieplająca się planeta sama staje się coraz mniej przyjaznym środowiskiem. – Jesteśmy bliżej przekształcenia Ziemi w Marsa niż Marsa w Ziemię – mówi. Bataty i ciecierzyca mają żywić astronautów podczas długich misji Astronauci mają już za sobą pierwsze uprawy na orbicie. Na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej hodowali między innymi warzywa liściaste, ryż, rzodkiewki, papryczki chili i inne rośliny. Uprawiano je jednak przede wszystkim w celach badawczych, a nie jako stały element jadłospisu – choć od czasu do czasu trafiały na talerze astronautów, na przykład jako dodatek do sałatek. Przyszli odkrywcy kosmosu będą potrzebowali bardziej sycącego i pożywnego jedzenia, zwłaszcza podczas długotrwałych misji, mówi prof. Alessandra Pereira Fávero, badaczka z Embrapy, brazylijskiej instytucji zajmującej się badaniami rolniczymi, która wraz z Brazylijską Agencją Kosmiczną kieruje projektem. Zespół koncentruje się na batatach i ciecierzycy. Decyzję tę podjęto po wielu miesiącach analiz, podczas których wykluczono między innymi rośliny wymagające zapylania przez pszczoły – z oczywistych powodów, jak zauważa prof. Alessandra Fávero. Żaden z wybranych gatunków nie jest szczególnie wymagający w uprawie. Ciecierzycę wybrano ze względu na wysoką zawartość białka, natomiast w przypadku batatów zdecydowano się na odmianę o purpurowym miąższu, bogatą w antocyjany – silne przeciwutleniacze. – To bardzo korzystne zarówno dla ludzi, jak i dla samych roślin – mówi prof. Alessandra Fávero. Badania wykazały, że antocyjany obecne w nasionach pomagają chronić je przed promieniowaniem kosmicznym. Brazylia dysponuje ponadto dużymi bankami plazmy zarodkowej obu tych roślin, czyli zbiorami materiału genetycznego, z którego naukowcy mogą korzystać przy tworzeniu nowych odmian. Prof. Alessandra Fávero ma nadzieję, że przyszli odkrywcy nie będą ograniczać się do zrywania liści batatów i jedzenia ich na surowo, lecz zajmą się prawdziwym międzyplanetarnym gotowaniem – albo przynajmniej przygotują sobie kosmiczny hummus. Przyszłość kosmicznych przekąsek będzie zapewne wymagała wyhodowania bardziej odpornych odmian batatów i ciecierzycy, o cechach szczególnie przydatnych w warunkach pozaziemskich: krótszym cyklu wzrostu, większych plonach i wyższej wartości odżywczej. Luis Purquerio i jego zespół zamierzają uprawiać sadzonki batatów i ciecierzycy w zamkniętych pomieszczeniach, bez naturalnej gleby i tradycyjnego podlewania. Zamiast ziemi rośliny będą rosły w podłożu z włókna kokosowego, a ich korzenie otrzymają roztwory składników odżywczych za pośrednictwem sztucznego systemu nawadniania – podobnego do tego, z którego w przyszłości będą zapewne korzystać astronauci zajmujący się uprawą roślin. Regulując natężenie i rodzaj sztucznego oświetlenia oraz ilość substancji odżywczych, badacze będą mogli sprawdzić, jak silny stres rośliny są w stanie znieść, zachowując przy tym dobrą kondycję i wydajność. Luis Purquerio wyobraża sobie system przypominający uprawę bonsai: niewielkie rośliny batatów, które nieustannie wytwarzają nowe liście, gotowe do regularnego zbioru. – Liście są bardzo bogate w różnego rodzaju składniki odżywcze – mówi. Przedsmak przyszłego kosmicznego rolnictwa można już zobaczyć w laboratorium Luisa Purqueria. Półki sięgające niemal sufitu zastawione są donicami z krępymi, gęsto ulistnionymi pomidorami – roślinami, które mogą posłużyć jako model dla batatów i ciecierzycy przeznaczonych do uprawy poza Ziemią. To odmiana hybrydowa, która nie osiąga typowej dla pomidorów wysokości, za to wydaje większe niż zwykle owoce. – Im niższe są rośliny, tym więcej poziomów uprawy mogę zmieścić w laboratorium – wyjaśnia. Niewielkie, a zarazem wydajne rośliny dobrze sprawdziłyby się również w ciasnych wnętrzach kosmicznej szklarni. – Podczas długotrwałych misji kosmicznych liczy się każdy zasób – mówi Matheus Kainan, doktorant z zespołu Luisa Purqueria. Rośliny uprawiane w kosmosie będą musiały radzić sobie przy znacznie mniejszej dostępności zasobów niż na Ziemi. – Wypracowanie takich przystosowań z myślą o warunkach kosmicznych może później przełożyć się bezpośrednio na nasze potrzeby na Ziemi – podkreśla. Kosmiczne rolnictwo może pomóc uprawom przetrwać suszę i upały na Ziemi Badania nad roślinami przeznaczonymi do uprawy w kosmosie mogą pomóc opracować sposoby zwiększania odporności ich ziemskich odpowiedników. Naukowcy mają nadzieję, że rozwiązania powstające w ramach projektu kosmicznego rolnictwa „trafią bezpośrednio do rolników” na długo przed tym, zanim astronauci wyruszą ku obcym i nieprzyjaznym światom. W latach 60. XX wieku, gdy Brazylia tworzyła swój narodowy program kosmiczny – budowała pierwszy ośrodek startowy i rozwijała rakiety suborbitalne – rozpoczęła również ekspansję rolnictwa, która z czasem przekształciła kraj z borykającego się z problemami importera żywności w rolniczą potęgę. Dziś Brazylia dysponuje jednym z największych programów kosmicznych w Ameryce Południowej, a zarazem należy do światowej czołówki producentów najważniejszych roślin uprawnych. Rosnące temperatury na świecie, a także wylesianie i niezrównoważone praktyki rolnicze stosowane w samym kraju – które dodatkowo napędzają zmianę klimatu – stanowią jednak coraz większe zagrożenie dla rolników. W ostatnich dekadach Brazylia doświadcza coraz częstszych i gwałtowniejszych ekstremalnych zjawisk pogodowych, a w ciągu roku przybywa niebezpiecznie upalnych dni. Pory suche stają się dłuższe, powodując niedobory wody w gospodarstwach i sprzyjając rekordowej liczbie pożarów. Ekstremalne upały uszkadzają rośliny, zmniejszają plony i sprzyjają rozprzestrzenianiu się szkodników przenoszących choroby. Są też wyczerpujące i niebezpieczne dla pracowników rolnych wykonujących swoje obowiązki na zewnątrz. A kiedy wreszcie nadchodzi pora deszczowa, opady bywają niezwykle intensywne i prowadzą do niszczycielskich powodzi. Aby stworzyć swego rodzaju galaktyczny spichlerz, który mógłby służyć zarówno rolnikom na Ziemi, jak i tym pracującym poza nią, prof. Augusto Tulmann Neto, specjalista w dziedzinie hodowli roślin z Centrum Energii Jądrowej w Rolnictwie (CENA) na kampusie Uniwersytetu São Paulo w Piracicabie, bada sposoby genetycznej modyfikacji nasion zwiększającej ich szanse na przetrwanie. Na terenie szklarni, około godziny jazdy na zachód od Campinas, prof. Augusto Tulmann Neto pokazuje mi tacę z młodymi roślinami ciecierzycy. Ich delikatnie omszone liście wyrastają z wilgotnej gleby. Rośliny mają różną wysokość i ustawiono je starannie od najwyższej do najniższej, jak gdyby przesunęła się nad nimi niewidzialna różdżka stopniowo je pomniejszająca. W pewnym sensie tak właśnie się stało: przed wysianiem nasiona potraktowano promieniowaniem gamma, a kolejne partie wystawiano na coraz większe dawki. Proces ten w ciągu kilku sekund losowo zmienia DNA nasion, wywołując przypadkowe mutacje. Jak mówi profesor, w przypadku napromieniowanej ciecierzycy coś stało się z hormonami odpowiedzialnymi za wzrost. Technologię napromieniania od dziesięcioleci wykorzystuje się do wywoływania u roślin określonych cech, takich jak większa odporność na suszę czy choroby. Zdaniem prof. Augusto Tulmanna Neto może ona również pomóc przygotować rośliny do życia w niegościnnym środowisku kosmicznym. Naukowcy nie są w stanie przewidzieć, jakie mutacje pojawią się w pierwszym pokoleniu, mogą jednak obserwować kolejne generacje wyhodowane z tych samych roślin i wybierać osobniki o pożądanych właściwościach. W przypadku ciecierzycy jedną z takich cech może być wcześniejsze niż zwykle kwitnienie. Pozwala ono roślinom rosnącym w skrajnie suchych warunkach zakończyć cykl życiowy zanim stres cieplny wyrządzi im zbyt duże szkody. Jak zauważa naukowiec, rośliny zmodyfikowane tak, aby radziły sobie przy ograniczonych zasobach wody w bazie księżycowej, mogą być jeszcze lepiej przygotowane do przetrwania suszy na Ziemi. Brazylia wysyła rośliny w kosmos i testuje uprawy przyszłości W ubiegłym roku Space Farming Brazil Network wysłała swoje pierwsze rośliny doświadczalne – sadzonki batatów i nasiona ciecierzycy – na skraj przestrzeni kosmicznej na pokładzie rakiety Blue Origin. Były to odmiany pochodzące z kolekcji Embrapy, wcześniej udoskonalone tak, by były bardziej wydajne i miały większą wartość odżywczą. Jak mówi prof. Alessandra Fávero, naukowcy wciąż czekają na powrót tych próbek do Brazylii, gdzie będą mogły zostać poddane analizom. W miarę rozwoju projektu urządzenia i stanowiska badawcze przeznaczone do eksperymentów kosmicznych będą przechodziły testy w Narodowym Instytucie Badań Kosmicznych (INPE) w São José dos Campos, gdzie przed startem montuje się i sprawdza satelity. W laboratoriach instytutu znajduje się kilka urządzeń symulujących warunki panujące w przestrzeni kosmicznej, pozwalających sprzętowi zmierzyć się wcześniej z niewyobrażalnym zimnem, które będzie na niego czekać poza Ziemią. Największa z tych komór termiczno-próżniowych ma rozmiary stodoły. Niepozorne drzwi prowadzą tu do kolejnych ogromnych pomieszczeń, w których zaawansowana infrastruktura techniczna pozwala uzyskać niemal magiczne efekty. W komorze bezechowej ściany pokrywają tysiące kolczastych elementów z pianki, które niezwykle skutecznie pochłaniają fale dźwiękowe, pozostawiając po sobie czystą, pozbawioną echa ciszę. Inżynierowie z INPE pomogą naukowcom zajmującym się roślinami dostosować ich eksperymenty do warunków kosmicznych, mówi dr Adenilson Roberto da Silva, starszy technolog kierujący pionem systemów kosmicznych instytutu. Gdy niedawno jeden z badaczy przyniósł urządzenie z diodami LED, które miało zastępować światło słoneczne roślinom uprawianym w kosmosie, dr Adenilson Silva spojrzał na nie i stwierdził: – To się zepsuje. Ten element trzeba zastąpić innym. Instytut pomógł również przygotować najnowszy eksperyment suborbitalny realizowany przez sieć, którego start z jednego z brazylijskich kosmodromów zaplanowano na wrzesień. Niewielki pojazd zabierze ze sobą mikroorganizmy dostarczające azot roślinom soi. Na Ziemi ten proces biologiczny pozwolił ograniczyć stosowanie nawozów sztucznych, których użycie przyczynia się do emisji gazów cieplarnianych. Naukowcy sprawdzą, jak te mikroskopijne organizmy radzą sobie w warunkach obniżonej grawitacji. Każdy przyszły rolnik próbujący uprawiać rośliny w ubogiej w azot marsjańskiej glebie z pewnością chciałby zabrać je ze sobą. Kosmiczne rolnictwo zaczyna się na Ziemi Brazylijski program dopiero raczkuje, ale jeden z jego uczestników, Serguei Balachov, badacz z Centro de Tecnologia da Informação Renato Archer, podzielił się tekstem radzieckiej piosenki z lat 60., która dobrze oddaje wizję kosmicznego rolnictwa przyszłości. Jak to często bywa z tłumaczeniami, w oryginalnym rosyjskim brzmi ona piękniej, ale jej słowa można przełożyć mniej więcej tak: „Wspaniale jest żyć i wierzyć / Przed tobą drogi, jakich dotąd nie znano / Kosmonauci i marzyciele twierdzą / Że na Marsie zakwitną jabłonie”. Marsjańskie jabłka – podobnie jak ziemniaki uprawiane przez fikcyjnego botanika Marka Watneya w „Marsjaninie” – wciąż należą do sfery marzeń. Jednym z pierwszych namacalnych efektów brazylijskiego programu jest jednak to, że połączył on inżynierów lotniczych i kosmicznych z naukowcami zajmującymi się roślinami. Podobnie jak prof. Alessandra Fávero, część specjalistów od rolnictwa niespodziewanie stała się przy tym zapalonymi miłośnikami kosmosu. Po powrocie do Campinas Purquerio i Kainan zabierają mnie na przejażdżkę po terenie instytutu. Drobne, białe kwiaty zdobią tu gałęzie kawowców, a pękate, różowe kielichy zwisają z pnączy drzew armatnich. Myśl o podróżach kosmicznych wydaje się w tym miejscu niezwykle odległa – w tej falującej, szmaragdowozielonej krainie roślinności, wyrosłej z gleby dzięki setkom milionów lat ewolucyjnej pamięci jednej, konkretnej planety, przechowującej historię Ziemi w korzeniach, łodygach i liściach. Przyszłe misje kosmiczne, zaopatrzone w nasiona i kiełki przeznaczone na kosmiczne zbiory oraz pożywny posiłek, mogą ten dystans skrócić. Gdy ludzie wyruszą w dalsze i bardziej niebezpieczne wyprawy, zabiorą ze sobą cząstki tej planety, by odżywić ciała i umysły, które nie wyewoluowały do funkcjonowania nigdzie indziej. Bo w skali kosmosu nie ma drugiego takiego miejsca jak dom. Źródło: National Geographic Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.
Święto świeckie, religijne, czy państwowe? Niezwykła historia dożynek w Polsce
Dożynki to jedno z najstarszych i najbardziej fascynujących świąt w polskiej tradycji. Dawne słowiańskie obrzędy splotły się z kalendarzem liturgicznym, w PRL przekształciły się w propagandę, by ostatecznie powrócić do lokalnych korzeni. Polskie dożynki miały – i nadal mają – wiele oblicz.
Spis treści: Dożynki: prastare święto plonów Zwyczaje dożynkowe na polskiej wsi Dożynki w PRL, czyli scentralizowana propaganda Państwo wkracza w święto plonów: dożynki prezydenckie Powrót do lokalności, czyli dożynki dziś Historia polskich dożynek to opowieść o tożsamości wsi, w której rytm natury nieustannie przeplatał się z wiarą, społecznymi zależnościami i polityką. Choć współcześnie kojarzą się głównie z lokalnym festynem i dziękczynną mszą świętą, przez wieki obchodzono je w sposób niezwykle zróżnicowany. Odkrywanie ich pochodzenia prowadzi przez pogańskie tradycje, magnackie dwory, pomysł prezydenta II Rzeczypospolitej oraz spektakularne dożynki centralne z okresu PRL-u. Dożynki, czyli prastare święto plonów Tradycja dziękowania za zbiory sięga czasów przedchrześcijańskich i zakorzeniona jest w słowiańskim kalendarzu obrzędowym. Pierwotnie obchody te miały miejsce w okresie równonocy jesiennej i wiązały się z kultem bóstw opiekuńczych, urodzaju oraz ziemi. Słowianie składali ofiary z ostatnich snopów zbóż, owoców i zwierząt, aby wyrazić wdzięczność za obfitość oraz wyprosić przychylność sił natury na kolejny cykl wegetacyjny. Kluczową rolę odgrywał tzw. ostatni snop, zwany dawniej „dziadem” lub „babiakiem”, który ścinano z wielkim szacunkiem i przechowywano w izbie aż do kolejnych zasiewów, co miało zagwarantować ciągłość płodności ziemi. Wraz z chrystianizacją ziem polskich pogańskie rytuały nie zanikły, lecz wtopiły się w nowy kalendarz świąt. Dawne święto plonów włączono w chrześcijański kalendarz liturgiczny, łącząc je z obchodami Matki Boskiej Zielnej (15 sierpnia) lub organizując w niedziele następujące po zakończeniu głównych prac żniwnych. Modlitwa współistniała z mnóstwem ludowych zwyczajów, mających chronić przyszłoroczne zbiory przed zarazą czy klęskami żywiołowymi. Zwyczaje dożynkowe na polskiej wsi W dobie feudalizmu i gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej dożynki – zwane na niektórych obszarach „wieńczynami” lub „okrężnem” (od obrzędowego okrążania pól) – stały się kluczowym elementem wiejskiego życia społecznego. Ich początki sięgają XVI wieku. Gdy ostanie kłosy zostały ścięte, żniwiarze w uroczystym pochodzie szli do dworu gospodarza. Na czele orszaku niesiono jeden lub kilka wieńców dożynkowych, wypleciony z żyta, pszenicy, owsa, kwiatów i wstążek. Wieniec ten – często w kształcie korony – symbolizował zebrane plony i stanowił dar dla dworu. W zamian dziedzic gościł chłopów, wyprawiając ucztę z tańcami i muzyką, co stanowiło formę nagrody za ciężką, całosezonową pracę. Jednym ze zwyczajów było zostawianie na polu tzw. przepiórki (lub „brody”) – kępy nieściętego zboża, ozdobionego polnymi kwiatami i kamieniami. Miało to na celu pozostawienie sił witalnych w glebie oraz zjednanie sobie duchów opiekuńczych. Niezwykle ważny był chleb, wypiekany z mąki pochodzącej z pierwszych ściętych snopów. Dzielenie się tym chlebem przez gospodarza ze wszystkimi zgromadzonymi stanowiło gest wspólnotowy, wyrażający życzenie, aby nikomu w nadchodzącym roku nie zabrakło pożywienia. Dożynki w PRL, czyli scentralizowana propaganda W czasach Polski Ludowej tradycyjne ludowe obyczaje zostały przejęte przez aparat państwowy i przekształcone w potężne narzędzie propagandy. Władze komunistyczne postanowiły nadać dożynkom charakter ogólnonarodowy, tworząc tzw. Dożynki Centralne. Wydarzenia te miały pokazywać rzekomy sukces socjalistycznej gospodarki rolnej, sojusz robotniczo-chłopski oraz nowoczesność polskiej wsi. Odbywały się one na wielkich stadionach – m.in. na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie czy na obiektach sportowych w Poznaniu, Białymstoku i Opolu. Dożynki Centralne cechował ogromny rozmach i starannie wyreżyserowany scenariusz. Tysiące członków zespołów pieśni i tańca oraz kół gospodyń wiejskich z całego kraju tworzyło wielobarwne, choreograficzne widowiska. Były ogromnymi wydarzeniami, wspominanymi potem przez dziesięciolecia. Tradycyjne wieńce dożynkowe dekorowano nowymi symbolami – obok kłosów zbóż pojawiały się wizerunki kół zębatych, gołębi pokoju, a nawet maszyn rolniczych i godła państwowego. Oficjalne delegacje wręczały chleb dożynkowy I sekretarzowi KC PZPR oraz czołowym dygnitarzom państwowym. Zwyczaje o podłożu religijnym zostały całkowicie usunięte z oficjalnego programu. Państwo wkracza w święto plonów: dożynki prezydenckie Tradycja dożynek państwowych o charakterze reprezentacyjnym sięga jednak dalej wstecz, bo do okresu II Rzeczypospolitej. W 1927 roku z inicjatywy prezydenta Ignacego Mościckiego zorganizowano w Spale pierwsze Dożynki Prezydenckie. Spała, będąca letnią rezydencją głowy państwa, stała się symbolicznym miejscem spotkania władzy państwowej z przedstawicielami wsi ze wszystkich regionów Polski. W 1927 roku w obchodach wzięło udział ok. 10 tysiecy ludzi, a w kolejnym roku – aż 40 tysięcy. Tradycję tę kontynuowano z dużym rozmachem aż do wybuchu II wojny światowej. Reaktywowano ją po latach transformacji ustrojowej. W 2000 roku do tradycji spotkań w Spale powrócił prezydent Aleksander Kwaśniewski, a kontynuowali ją kolejni prezydenci Rzeczypospolitej Polskiej. Współcześnie Dożynki Prezydenckie to uroczysta msza święta, ceremonia wręczenia chleba parze prezydenckiej przez starostów dożynkowych oraz ogólnopolski konkurs na najpiękniejszy wieniec. Powrót do lokalności, czyli dożynki dziś W XXI wieku dożynki przeszły kolejną przemianę, odnajdując swoje miejsce w skali lokalnej – na poziomie gmin, powiatów i województw. Choć wydarzenia ogólnokrajowe nadal się odbywają, to właśnie w mniejszych społecznościach bije dziś prawdziwe serce tej tradycji. Koła Gospodyń Wiejskich tworzą wieńce, często na wiele miesięcy przed terminem uroczystości. Niektóre są bardzo innowacyjne i zawierają np. odniesienia do aktualnych zjawisk społecznych lub politycznych. Charakterystycznym elementem krajobrazu w okresie święta plonów stały się tzw. witacze – instalacje ze słomy ustawiane przy drogach, często opatrzone hasłami komentującymi np. sytuację ekonomiczną rolników. Od lat 90. XX wieku wyraźnie wzmocnił się religijny wymiar święta, czego przejawem są masowe pielgrzymki rolników do sanktuariów, w tym największe ogólnopolskie obchody na Jasnej Górze w Częstochowie. Dawne elementy obrzędowe – msza dziękczynna, dzielenie się chlebem czy korowód dożynkowy – współistnieją z koncertami muzycznymi, wystawami sprzętu rolniczego, promocją regionalnej żywności i rekodzieła oraz atrakcjami dla dzieci. Mimo upływu setek lat i wielu zmian ustrojowych, istota dożynek pozostała niezmienna: to wciąż moment zatrzymania się w corocznej rolniczej pracy oraz celebracji darów ziemi. Źródła: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Uniwersytet Łódzki, Prezydent.pl Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ginące warzywa: na naszych talerzach zostało tylko kilka gatunków i mamy globalny problem
Współczesna dieta staje się coraz bardziej jednolita, co prowadzi do cichego kryzysu zdrowotnego o zasięgu ogólnoświatowym. Naukowcy alarmują, że drastyczne ograniczenie liczby uprawianych gatunków i odmian warzyw osłabia naszą odporność na choroby oraz pozbawia rolnictwo zdolności adaptacji do postępujących zmian klimatu.
W Polsce znano co najmniej 600 odmian jabłoni, w Ameryce Południowej – 4000 odmian ziemniaków i 3000 odmian kukurydzy. Australijscy Aborygeni znali i wykorzystywali co najmniej 4000 gatunków roślin. A w dzisiejszym zglobalizowanym świecie? Próbując wymienić rośliny w naszej diecie z trudem wyliczymy kilkadziesiąt, choć półki supermarketów pozornie uginają się od obfitości warzyw. Międzynarodowy zespół ekspertów w artykule opublikowanym w „Proceedings of the National Academy of Sciences” alarmuje, że sama wystarczająca produkcja warzyw nie rozwiąże problemów żywieniowych świata. Kluczem do poprawy kondycji ludzi oraz planety jest powrót do różnorodności biologicznej, która obecnie zanika na rzecz relatywnie nielicznych, globalnie uprawianych gatunków. Tracąc tradycyjne odmiany, pozbawiamy się naturalnych źródeł witamin oraz roślin najlepiej przystosowanych do lokalnych warunków, trudnej pogody, różnorodnej gleby. Przemysłowe rolnictwo a zdrowie Statystyki są niepokojące – większość ludzi na świecie spożywa o około 40% mniej warzyw, niż zalecają normy zdrowego żywienia. Zbyt niska podaż produktów roślinnych jest w pierwszej piątce czynników sprzyjających chorobom. Problem pogłębia industrializacja rolnictwa, która drastycznie ograniczyła liczbę odmian trafiających na nasze stoły. Mimo istnienia np. ponad 4000 odmian ziemniaków, w globalnie znaczącym użyciu pozostaje zaledwie 6-8 z nich. Badanie dowodzi, że przemysł koncentruje się na produkcji najwydajniejszych gatunków i odmian, pomijając setki roślin bogatszych w minerały i witaminy, które są znacznie lepiej przystosowane do trudnych, lokalnych warunków uprawy niż odmiany komercyjne. Warzywa są też postrzegane przez rolników jako uprawy o wysokim ryzyku ekonomicznym. Są nietrwałe, często jako pierwsze wypadają z listy zakupów konsumentów o ograniczonym budżecie. Łańcuchy dostaw i modyfikacje genetyczne dodatkowo uszczupliły różnorodność, która przed erą przemysłową była normą. Dr Maarten van Zonneveld, jeden z autorów badania, podkreśla, że kluczem do sukcesu nie jest po prostu zwiększenie ilości produkowanej żywności, ale przede wszystkim powrót do bioróżnorodności i uprawa większej liczby gatunków. Wykorzystanie ogromnego potencjału odmian tradycyjnych oraz ich dzikich krewnych może stać się fundamentem dla zdrowej diety w obliczu postępujących i nieprzewidywalnych zmian klimatu. Zapomniane superfoods Globalny rynek żywności zdominowało kilka gatunków, takich jak sałata, cebula czy pomidory, podczas gdy setki innych, bogatszych w mikroelementy roślin, zostało na marginesie. Tymczasem rośliny takie jak np. piżmian (okra), czy balsamka (gorzki melon) charakteryzują się wysoką gęstością odżywczą oraz wyjątkową odpornością na zmiany pogody. Także dynia, mimo komercyjnej popularności, posiada niewykorzystany potencjał genetyczny i wysoką tolerancję na suszę oraz upały. Analiza przeprowadzona przez Organizację Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) wskazuje na tragiczny stan zasobów naturalnych: aż 24% dzikich krewnych warzyw jest zagrożonych wyginięciem. Utrata tej różnorodności oznacza bezpowrotną stratę wartości odżywczych oraz ograniczenie zdolności adaptacyjnych rolnictwa w obliczu kryzysu klimatycznego. Jak ratować bioróżnorodność w codziennym życiu? Ratowanie gatunków wymaga pilnych działań na poziomie globalnym, zanim ponad 1480 znanych obecnie gatunków warzyw zniknie z naszych systemów żywnościowych. Konieczne jest ujednolicenie lokalnych wysiłków, które zapewni lepszą ochronę zasobów genetycznych w bankach nasion. Jednocześnie każdy z nas może przyczynić się do zmiany, wprowadzając większą różnorodność do swojego jadłospisu i ogrodu. Każdy pasjonat ogrodnictwa – a w Polsce mamy ich sporo – może szukać tradycyjnych odmian na rynku i samodzielnie zbierać nasiona. Jako konsumenci możemy starać się zaopatrywać u małych, lokalnych producentów, powracających do uprawy starych odmian – tu też Polska jest jeszcze w niezłej sytuacji, w porównaniu np. z USA. Jak podsumowują badacze, dywersyfikacja systemów żywnościowych musi stać się priorytetem, zanim bioróżnorodność warzyw przepadnie bezpowrotnie. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nie tylko psy i koty – także drób i trzoda. Ministerstwo Rolnictwa wydało zalecenia na upały
Jak chronić zwierzęta przed upałem? Ministerstwo Rolnictwa opublikowało wytyczne dla właścicieli psów, kotów i zwierząt gospodarskich. Oto, jak skutecznie ochronić je przed przegrzaniem i odwodnieniem.
Wiedza o tym, jak chronić przed upałem psy i koty jest już dość powszechna – ale nigdy dość przypominania. Wciąż zdarzają się przypadki tragiczniej niewiedzy, które skutkują śmiercią zwierząt, np. pozostawianie ich w nasłonecznionym samochodzie. Przed nadchodzącą, rekordową falą upałów, głos zabrało też Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Wydano oficjalne zalecenia, jak zadbać o dobrostan zwierząt. Oto one. Żelazne zasady opieki nad zwierzętami w upał Bez względu na gatunek zwierzęcia i to, czy mieszka z nami w domu, czy w zabudowaniach gospodarczych, trzeba spełnić te podstawowe warunki: zapewnić stały dostęp do świeżej i czystej wody; umożliwić schronienie przed bezpośrednim nasłonecznieniem; zadbać o skuteczną wentylację pomieszczeń, w których przebywają zwierzęta; ograniczać stres oraz wykonywanie zabiegów i czynności związanych z przemieszczaniem zwierząt w najgorętszych godzinach dnia; zachować szczególną ostrożność podczas transportu; częściej ich doglądać, aby szybko zauważyć pierwsze objawy przegrzania lub odwodnienia. Jak dbać o zwierzęta domowe? Warto wiedzieć, że brak zapewnienia podstawowych potrzeb zwierzęcia jest karalny – to znęcanie się, które można zgłosić na policję. Zalecenia ministerstwa są proste, ale rzeczywistość pokazuje, że wciąż nie wszyscy o nich pamiętają. Właściciele psów, kotów i innych zwierząt domowych muszą pamiętać aby: nigdy nie zostawiać zwierzęcia w samochodzie – nawet krótki postój może doprowadzić do gwałtownego wzrostu temperatury wewnątrz pojazdu i stanowić śmiertelne zagrożenie dla zwierzęcia; spacerach o odpowiednich porach – psy najlepiej wyprowadzać wcześnie rano oraz wieczorem. Należy unikać spacerów między godziną 11:00 a 17:00, gdy temperatura jest najwyższa; chronić łapy zwierzęcia przed gorącą nawierzchnią – rozgrzany asfalt czy beton mogą powodować bolesne oparzenia opuszek łap. Jeśli nawierzchnia jest zbyt gorąca dla dłoni człowieka, będzie również niebezpieczna dla psa; woda i cień – zwierzę powinno mieć przez cały czas dostęp do świeżej wody oraz miejsca, w którym może schronić się przed słońcem; psy utrzymywane czasowo na uwięzi powinny mieć możliwość przebywania w cieniu oraz stały dostęp do świeżej i czystej wody. Do tego warto dodać coś, na co opiekunowie psów często nie pozawalają: kąpiel. Pozwól psu schłodzić się w stawie, kałuży, strumyku czy fontannie. Dla ciebie to tylko dodatkowe mycie łap, psu może uratować życie. W upały warto zaplanować spacer specjalnie nad wodą. Uwaga: zachowaj szczególną ostrożność nad rzeką! Nurty rzek bywają nieprzewidywalne, podobnie jak zachowanie psa. Pies porwany przez płynącą wodę może utonąć, ratujący go opiekun – również. Jak dbać o zwierzęta gospodarskie? Oprócz zwierząt domowych, upał to wyzwanie także dla milionów zwierząt hodowlanych. Zalecenia Ministerstwa Rolnictwa to: stały dostęp do wody – w upalne dni zwierzęta piją znacznie więcej niż zwykle. Poidła powinny być regularnie kontrolowane, czyszczone i uzupełniane. dostęp do zacienionych miejsc – na pastwiskach i wybiegach zwierzęta powinny mieć możliwość schronienia się w cieniu, np. pod wiatami, drzewami lub w budynkach. skuteczną wentylację budynków – w budynkach inwentarskich należy zapewnić odpowiednią wymianę powietrza. W razie potrzeby warto stosować wentylatory lub systemy zraszające, które pomagają obniżyć temperaturę. ograniczenie aktywności zwierząt w najcieplejszym momencie dnia – wypas oraz inne czynności związane z obsługą zwierząt warto planować rano lub wieczorem, gdy temperatury są niższe. przesunięcie zabiegów na chłodniejszą porę dnia – szczepienia, zabiegi weterynaryjne oraz inne działania mogące powodować stres powinny być wykonywane w godzinach porannych lub wieczornych. objawy przegrzania – do niepokojących symptomów należą m.in. przyspieszone oddychanie, ślinotok, apatia, osowiałość czy odmowa pobierania paszy. W przypadku ich wystąpienia należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem weterynarii. ochronę przed owadami – w okresie wysokich temperatur warto stosować odpowiednie repelenty, szczególnie w przypadku zwierząt przebywających na pastwiskach i wybiegach. transport należy planować z uwzględnieniem aktualnych prognoz pogody, a załadunek zwierząt – w miarę możliwości – przeprowadzać w godzinach wieczornych lub nocnych. Zwierzęta muszą mieć zapewniony stały dostęp do wody, sprawny system pojenia oraz odpowiednią wentylację środka transportu. Źródło: Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Gdzie podział się drop? Opowieść o znikającym gatunku
Drop to jeden z największych i najbardziej charakterystycznych ptaków otwartych krajobrazów Eurazji. Jego liczebność w ostatnich dekadach gwałtownie spadła na skutek zmian w rolnictwie, polowań i przekształceń środowiska. W Polsce gatunek ten wyginął, a jego powrót pozostaje mało prawdopodobny.
Spis treści: Drop – skąd się wzięła nazwa? Liczebność, zasięg i zagrożenia dropia Wygląd i zachowanie Dieta i biologia lęgowa dropia Przez stulecia dropie współistniały z tradycyjnym rolnictwem, wpisując się w mozaikowy krajobraz pól i łąk. Dziś należą do najbardziej zagrożonych gatunków ptaków otwartych krajobrazów. Ich dawne siedliska w dużej mierze zniknęły pod wpływem intensywnego rolnictwa i polowań. Te ogromne ptaki zadziwiają nie tylko widowiskowymi tokami godowymi, ale także imponującą masą ciała i silnym dymorfizmem płciowym. To opowieść o gatunku, który zniknął z krajobrazu, w którym przez wieki był czymś powszechnym. Drop – skąd się wzięła nazwa? Drop to jeden z największych przedstawicieli rodziny dropi (Otididae), która globalnie liczy 26 gatunków, występujących w 102 państwach. To średniej wielkości lub bardzo duże ptaki lądowe, zasiedlające trawiaste tereny i sawanny Starego Świata. Dropie obejmują dwa najcięższe gatunki ptaków latających na Ziemi: dropia zwyczajnego (Otis tarda) z Europy oraz dropia olbrzymiego (Ardeotis kori) z Afryki Subsaharyjskiej. Najcięższy potwierdzony osobnik dropia, schwytany w Mandżurii, ważył około 21 kg, co czyni go jednym z rekordzistów wśród latających ptaków. Uważa się, że naukowa nazwa dropia (zwyczajnego) „Otis” pochodzi ze starożytnego języka greckiego, gdzie nawiązywała do słowa „kłos” (w znaczeniu kłosa pszenicy lub jęczmienia), ponieważ przypomina „wąsy” wyrastające samcom na wiosnę. Człon „tarda” z kolei to po łacinie „powolny” lub „nieśpieszny”, co według badaczy opisuje styl chodzenia dropia. Drop od wieków był obecny także w Polsce. Już w XVII wieku Gabriel Rzączyński, jezuita i przyrodnik, opisywał go w swoich pracach jako ptaka ciężkiego, niechętnego do lotu i prowadzącego naziemny tryb życia. Zwracał uwagę także na to, że żywi się głównie pokarmem roślinnym i gnieździ się bezpośrednio na ziemi. W jego czasach drop był ptakiem licznym w Polsce, m.in. na Podlasiu, w okolicach Narwi, a zimą można było go spotkać nawet wśród śniegów. Dwa wieki później drop nadal występował jako gatunek lęgowy na większości obszaru Polski – w tym na Mazurach, Śląsku, w Małopolsce i na Lubelszczyźnie. Jednak pod koniec XIX stulecia Władysław Taczanowski w swojej monografii „Ptaki krajowe” wspominał o jego nielicznym występowaniu. Ostateczny cios przyszedł w XX wieku. W latach 60. krajowa liczebność dropia drastycznie spadła do ok. 300 osobników, a w 1986 r. na Pomorzu Zachodnim po raz ostatni odnotowano jego lęg w Polsce. Dziś, mimo upływu wielu dekad od tamtych wydarzeń, drop nie powrócił na dawne tereny lęgowe. W „Czerwonej liście ptaków Polski” został uznany za gatunek „wymarły regionalnie” (RE), co oznacza jego całkowite zniknięcie z mapy ornitologicznej Polski. Dlaczego zniknął z naszych krajobrazów? Czy kiedyś wróci? Liczebność, zasięg i zagrożenia dropia Historycznie zasięg lęgowy dropia rozciągał się wzdłuż eurazjatyckich stepów – od Portugalii aż po pacyficzne wybrzeże Rosji i Półwysep Koreański. Obecnie jego zasięg jest coraz bardziej poszatkowany. W Europie Środkowej i Wschodniej (w tym w Polsce, Czechach, Mołdawii i Bułgarii) doszło do gwałtownego spadku liczebności i wymarcia lokalnych populacji. Ptak ten zniknął już prawie całkowicie z terenów między Turcją a Chinami. Choć Azja Środkowa to ogromny obszar, tamtejsza populacja ucierpiała tak bardzo, że stanowi dziś zaledwie około 1% światowej liczebności tego gatunku. Obecnie drop gnieździ się w co najmniej 15 krajach, w większości europejskich, a światową liczebność tego gatunku szacuje się na ok. 30 tys. ptaków. W wyniku działań ochronnych populacje lęgowe wykazują wyraźny wzrost m.in. w Rumunii oraz na pograniczu Austrii, Węgier i Słowacji. Przykładowo w Niemczech w 2022 r. odnotowano 315 osobników, natomiast w Hiszpanii – 22–24 tys. osobników, co stanowi 74% światowej liczebności (dane z 2019 r.). Mimo wzrostu liczebności populacji w krajach ościennych Polski, np. w Niemczech, perspektywy powrotu dropia jako gatunku lęgowego do Polski, ze względu na brak odpowiednich siedlisk, wydają się znikome. Na Wyspach Brytyjskich obecnie prowadzony jest program jego reintrodukcji – w 2022 r. odnotowano tam ok. 100 ptaków. Widok dropia w locie był stałym elementem brytyjskiego krajobrazu aż do połowy XIX w. Wtedy ptak ten stał się celem dla wiktoriańskich łowców trofeów, a jego naturalne siedliska zostały zniszczone przez rolników. Do głównych zagrożeń dla dropia należą intensyfikacja rolnictwa, m.in. zaorywanie obszarów trawiastych, zbyt intensywny wypas, budowa infrastruktury i dróg, melioracje, odrutowanie krajobrazu (płoty, ogrodzenia, linie energetyczne) oraz mechanizacja rolnictwa. W czasach historycznych do redukcji populacji (a w niektórych częściach zasięgu również obecnie) przyczyniały się także polowania. Mimo częściowych sukcesów ochrony, drop wciąż pozostaje gatunkiem silnie przetrzebionym i zależnym od aktywnej ochrony człowieka. Jego przyszłość w dużej mierze zależy od tego, czy współczesne krajobrazy rolnicze będą w stanie ponownie stać się dla niego odpowiednim siedliskiem. Wygląd i zachowanie dropia Drop to ptak o imponującej, dostojnej sylwetce. Charakteryzuje się szarym upierzeniem głowy, masywną szyją z kasztanowym nalotem, białą piersią oraz rdzawobrązowym grzbietem pokrytym czarnymi, poprzecznymi prążkami. Pod względem sylwetki drop przypomina niezwykle potężną gęś na wysokich nogach lub ogromnego indyka. Występuje u niego także wyraźny dymorfizm płciowy – samiec waży przeciętnie 10–14 kg, podczas gdy samica jest znacznie lżejsza – osiąga masę od 5 do 7 kg. Samice uzyskują dojrzałość płciową w wieku 2–3 lat, natomiast samce znacznie później, bo dopiero w wieku 4–5 lat. Dropie są ptakami silnie stadnymi, co oznacza, że chętnie przebywają w grupach. Poza okresem lęgowym, szczególnie zimą tworzą zorganizowane, luźne stada, które wspólnie koczują w poszukiwaniu pokarmu. We wschodniej Austrii zaobserwowano zimą stado liczące ponad 380 ptaków. Co ciekawe, samce i samice tego gatunku żyją w oddzielnych grupach jednopłciowych. Podczas tokowania, które przypada na wiosnę (kwiecień, maj), samce rywalizują o względy samic głównie za pomocą skomplikowanych popisów wizualnych, ale też wykorzystując sygnały głosowe. W ciągu kilku sekund zmieniają się z ptaków o stepowym ubarwieniu w niemal całkowicie białe „kłęby piór”. Stroszą je wówczas, wywracają skrzydła na drugą stronę i mocno zadzierają ogony, przy jednoczesnym nadmuchiwaniu dużej, balonowatej struktury na szyi, zwanej workiem gardłowym. Dzięki niej powstaje charakterystyczne buczenie – samce nadmuchują worki, po czym wypuszczają powietrze z charakterystycznym odgłosem. Spektakularne pokazy godowe odbywają się na określonych, niewielkich obszarach – zwanych tokowiskami – gdzie samce gromadzą się, by zaimponować samicom. Przed kopulacją samica podchodzi do samca i krąży wokół niego. Co ciekawe, sam akt godowy jest właściwie jedynym momentem, w którym para ptaków wykazuje wzajemne zainteresowanie. Dropie charakteryzują się poligynią – jeden samiec w trakcie jednego sezonu może kopulować z nawet pięcioma samicami. Ptaki te nie tworzą żadnych trwałych więzi partnerskich, a po kopulacji samica opuszcza tokowisko, by samotnie podjąć trud gniazdowania oraz wychowania młodych. Dieta i biologia lęgowa dropia Dropie są ptakami wszystkożernymi – żywią się zarówno pokarmem roślinnym, jak i zwierzęcym. Ich preferencje zmieniają się w zależności od środowiska, wieku, płci, pory roku oraz dostępności pożywienia. Latem konsumują przede wszystkim owady, natomiast zimą ich dieta przestawia się głównie na pokarm roślinny. Niegdyś w Polsce dropie gniazdowały w uprawach zbóż, grochu lub na łąkach, a samo gniazdo miało formę płytkiego dołka wygrzebanego w ziemi. Obecnie, choć gatunek ten wyginął w naszym kraju, badania prowadzone w sąsiedniej Austrii potwierdzają, że ptaki te wciąż wybierają podobne siedliska. Współczesne lęgi w Austrii lokalizowane są najczęściej na polach zbóż lub ugorach. Zniesienie obejmuje zazwyczaj dwa, rzadko trzy jaja. Samice wysiadują je przez 25–27 dni. Są one wówczas niezwykle wrażliwe na niepokojenie, zwłaszcza na początku inkubacji, i w przypadku zagrożenia mogą porzucić lęg. Pisklęta po wykluciu ważą ok. 90 g i są zagniazdownikami – szybko opuszczają gniazdo i podążają za matką. Przez pierwsze 2–3 tygodnie nie zdobywają jednak pokarmu samodzielnie – są karmione przez samicę. W tym okresie ich dieta składa się głównie z owadów, zwłaszcza pasikoników. Młode dropie zaczynają latać w wieku 4–5 tygodni. Po 10–12 tygodniach osiągają już rozmiary dorosłych osobników, mimo to pozostają pod opieką matki aż do kolejnego sezonu lęgowego. Długość życia dorosłych dropi jest imponująca i wynosi od 20 do nawet 25 lat. Wprowadzenie intensywnego rolnictwa od XIX w. doprowadziło do drastycznej degradacji siedlisk tego gatunku. Obecnie odpowiednie warunki do rozrodu dropiów istnieją głównie na terenach objętych ochroną oraz specjalnymi programami rolno-środowiskowymi. Tereny bogate w roślinność i bezkręgowce są kluczowe dla ich lęgów, a pola zbóż, na których w okresie lęgowym nie stosuje się nawozów ani pestycydów, mogą zapewnić im odpowiednie warunki do wychowania młodych. Wysoka wrażliwość lęgów dropia na zmiany w środowisku sprawia, że przyszłość tego gatunku w większości zależy od sposobu gospodarowania krajobrazem rolniczym. Źródła: www.cms.int, otop.org.pl, greatbustard.org, www.grosstrappe.at Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Sekret smaku polskiej truskawki. Dlaczego nasze owoce nie mają sobie równych?
Aż 40% powierzchni upraw truskawek w Unii Europejskiej leży w Polsce. W dobie globalizacji wygrywamy jakością i smakiem. Dlaczego polskie truskawki smakują najlepiej i w czym tkwi ich sekret?
Spis treści: Truskawka: mieszaniec stworzony z poziomek Dlaczego polskie truskawki smakują lepiej? Truskawkowa dominacja Polski Wyjątkowa truskawka kaszubska Jak wygląda współczesna uprawa truskawek? Dlaczego Polacy mają bzika na punkcie truskawek? W świecie globalnej logistyki truskawka stała się produktem całorocznym. Jednak owoce sprowadzane zimą z południowej Hiszpanii, Maroka czy Egiptu to coś zupełnie innego, niż te zbierane w czerwcu na Mazowszu czy Lubelszczyźnie. Różnica nie wynika tylko z długiego transportu, ale z wyjątkowego splotu czynników, dzięki którym Polska to idealne miejsce do uprawy truskawek. Truskawka: mieszaniec stworzony z poziomek Truskawka (Fragaria × ananasa Duchesne), czyli poziomka ananasowa, to roślina z rodziny różowatych. Jest mieszańcem powstałym ze skrzyżowania pochodzącej z Ameryki Północnej poziomki wirginijskiej z poziomką chilijską. Do ich połączenia doszło przypadkiem w Europie na początku XVIII wieku, a jako pierwszy opisał je Antoine Nicolas Duchesne. Jest wieloletnią byliną o wysokości 15–45 cm. Dlaczego polskie truskawki smakują lepiej? Polska leży w strefie klimatu umiarkowanego przejściowego. To właśnie taki klimat tworzy idealne warunki do produkcji wyjątkowo aromatycznych truskawek. Kluczowym czynnikiem są duże dobowe amplitudy temperatur. Ciepłe, słoneczne dni pozwalają roślinie intensywnie syntetyzować cukry, a chłodne noce spowalniają metabolizm, co sprzyja ich kumulacji. Owoce z południa, dojrzewające w jednostajnym cieple, rosną szybciej ale są uboższe w związki odpowiadające za intensywny truskawkowy aromat. Odmiany uprawiane w Polsce charakteryzują się delikatną skórką i wysokim turgorem (jędrnością). Choć są przez to trudne w transporcie, zapewniają wrażenie „rozpływania się w ustach”, którego brakuje twardym odmianom zza granicy, hodowanym by przetrwać wielodniowe podróże w chłodniach i zbieranym, kiedy są jeszcze zupełnie niedojrzałe. Truskawkowa dominacja Polski W dwudziestoleciu międzywojennym uprawa truskawek stała się elementem modernizacji polskiego rolnictwa. Po II wojnie światowej Polska stała się globalnym potentatem. Dziś zajmujemy 13. miejsce w światowej produkcji truskawek, której liderami pozostają Chiny i USA. W Unii Europejskiej zajmujemy 3. miejsce po Hiszpanii i Niemczech, odpowiadając za 15% produkcji i zajmując aż 40% całkowitej powierzchni upraw. Roczne zbiory to 170–340 tys. ton. Produkcja koncentruje się w województwie mazowieckim, które generuje ponad 53% krajowych zbiorów, a także w regionach: lubelskim, świętokrzyskim i łódzkim. Uprawy prowadzone są głównie w mniejszych gospodarstwach rodzinnych. Wśród około 50 odmian popularne są wczesne Rumba, Kama i Kent, średniosezonowe Senga Sengana i Elsanta oraz późne Pandora i Bogota. Coraz większe znaczenie mają odmiany powtarzające owocowanie, jak Albion czy Selva. Ponad połowa krajowej produkcji trafia na eksport, głównie w formie mrożonek na rynek niemiecki, francuski i holenderski. Skład naszych owoców, bogaty w witaminy i polifenole, jest wyjątkowy. Wyjątkowa truskawka kaszubska Szczególne miejsce na mapie zajmują Kaszuby. Truskawka kaszubska (Kaszëbskô malëna) to produkt o chronionym oznaczeniu geograficznym. Dzięki specyficznemu mikroklimatowi Pojezierza Kaszubskiego i tamtejszym glebom, owoce te mają wyższą zawartość cukru niż te z innych regionów. Tradycja ich uprawy sięga początków XX wieku i jest ściśle powiązana z lokalną tożsamością – co roku odbywa się tam „Truskawkobranie”, przyciągające dziesiątki tysięcy osób. Jak wygląda współczesna uprawa truskawek? Choć wciąż dominują uprawy gruntowe, rolnictwo precyzyjne powoli zmienia krajobraz polskiej wsi. Coraz częściej stosuje się uprawę na podniesionych zagonach, wyłożonych czarną folią lub agrowłókniną. Pozwala to na ograniczenie parowania wody, eliminuje chwasty i chroni owoce przed bezpośrednim kontaktem z ziemią, co redukuje ryzyko chorób grzybowych. Poważnym wyzwaniem dla polskich plantatorów są wiosenne przymrozki. Aby ratować plony, stosuje się m.in. systemy antyprzymrozkowe polegające na zraszaniu. Woda zamarzając na kwiatach tworzy ochronną warstewkę lodu, która paradoksalnie chroni żywe tkanki przed przemarznięciem. Ponadto Polska coraz odważniej wchodzi w uprawy pod osłonami (tunele foliowe), co pozwala przyspieszyć zbiory o kilka tygodni i uniezależnić się od kaprysów pogody. Dlaczego Polacy mają bzika na punkcie truskawek? W polskiej strefie klimatycznej truskawka jest pierwszym powszechnie dostępnym owocem sezonowym. Po długich chłodach pojawienie się kobiałek na rogach ulic staje się zwiastunem lata. Sezon na najlepsze, gruntowe owoce trwa krótko – zaledwie kilka tygodni. To jeden z ostatnich, w dobie globalizacji i powszechnej dostępności, prawdziwie sezonowych owoców. Truskawka w Polsce to nie tylko owoc – to zjawisko kulturowe. Wywołuje zbiorową nostalgię i wzmacnia patriotyzm konsumencki. Jemy ją z makaronem, twarogiem, śmietaną i cukrem, co dla wielu osób jest kulinarnym powrotem do dzieciństwa. Świadomie wybieramy „nasze” truskawki zamiast importowanych, a w czerwcu Polska staje się najbardziej truskawkowym krajem świata. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
PGR przez kilkadziesiąt lat kształtował życie polskiej wsi. Gwałtowny upadek gospodarstw stał się katastrofą
PGR był czymś więcej niż tylko zakładem produkcji rolnej. Stanowił fundament potężnego, niemal totalnego ekosystemu społeczno-gospodarczego, który przez ponad czterdzieści lat kształtował życie milionów Polaków. Ideologiczny upór i wielkie ambicje modernizacyjne miały przełożenie na momenty produkcyjnej chwały. Jednak upadek państwowego przedsiębiorstwa był gwałtowny i dla wielu stał się prawdziwą katastrofą.
Spis treści: Początki rolniczego giganta Biurokracja i zarządzanie centralne Praca, deputaty i stabilizacja Kultura i życie społeczne w PGR-ach Mit a rzeczywistość Dlaczego PGR-y upadły? Państwowe Gospodarstwa Rolne były eksperymentem, który w swojej skali i założeniach nie miał odpowiednika w historii polskiego rolnictwa. Przez dekady potężne kolektywy napędzały modernizację wsi, oferując standardy życia niedostępne dla rolników indywidualnych. Ten idylliczny system miał jednak poważny minus – uzależnił swoich pracowników od opieki państwa. Gdy PGR-y upadły w realiach wolnego rynku, wielu ludzi po prostu nie potrafiło się odnaleźć w nowej rzeczywistości. Początki rolniczego giganta Początki Państwowych Gospodarstw Rolnych wiążą się z radykalną zmianą ustrojową i terytorialną, która zaszła w Polsce po II wojnie światowej. W 1944 roku dekretem o reformie rolnej władza zapoczątkowała proces przejmowania ziemi przez państwo, uderzając w ten sposób w dotychczasowe elity ziemskie. W 1949 roku nastąpiło oficjalne powołanie PGR-ów, co zbiegło się z procesem przymusowej kolektywizacji, zainspirowanej radzieckim modelem kołchozów i sowchozów (z inicjatywy ZSRR zaczęły wówczas powstawać Rolnicze Spółdzielnie Produkcyjne). Ideą wielkopowierzchniowych, centralnie zarządzanych gospodarstw było zapewnienie żywności dla szybko rosnącej populacji miast i robotników budujących nowy socjalistyczny system. Szczególne znaczenie dla rozwoju PGR-ów miały tzw. Ziemie Odzyskane. Na Pomorzu, Mazurach i w Zachodniej Polsce istniały rozległe majątki poniemieckie, które ze względu na skalę i infrastrukturę nie nadawały się do łatwego podziału między indywidualnych osadników. To właśnie tam powstały kluczowe ośrodki państwowego rolnictwa. Już w 1950 roku funkcjonowało w Polsce ponad 9600 PGR-ów, na które składały się grunty o powierzchni ok. 2 milionów hektarów. Z biegiem lat, wartość ta ulegała zmianie w wyniku procesów łączenia mniejszych jednostek w potężne kombinaty. Biurokracja i zarządzanie centralne Sprawowanie nadzoru nad milionami hektarów i setkami tysięcy pracowników wymagało stworzenia hierarchicznej struktury. PGR-y funkcjonowały w ramach sztywnego, centralnie planowanego systemu. Powołane do życia w celu usprawnienia zarządzania Ministerstwo Państwowych Gospodarstw Rolnych (zlikwidowane w 1956 roku, później nadzór przejął ogólny resort rolnictwa) dysponowało rozbudowaną strukturą departamentów, które decydowały o dosłownie każdym aspekcie funkcjonowania agrarnych molochów. W tej strukturze znajdowały się wyspecjalizowane jednostki, w tym: Departament Produkcji Zwierzęcej (dzielący się na wydziały chowu koni, bydła czy trzody), Departament Mechanizacji (zarządzający parkiem maszynowym), Departament Zatrudnienia i Płac (odpowiedzialny za sferę socjalną). W terenie władzę sprawowały Okręgowe Zarządy PGR, a później – od lat 70. – potężne kombinaty. Były to przedsiębiorstwa wielozakładowe, które w założeniu integrowały produkcję rolną z przetwórstwem i handlem. Modelowym przykładem takiej jednostki był Kombinat PGR Manieczki, utworzony w 1960 roku. Pod zarządem dyrektora Jana Baiera stał się wizytówką socjalistycznego rolnictwa, odwiedzaną przez delegacje z całego bloku wschodniego. Praca, deputaty i stabilizacja Praca w Państwowym Gospodarstwie Rolnym nie miała wiele wspólnego z wysiłkiem indywidualnego rolnika. Każdy pracownik PGR był de facto robotnikiem, zatrudnionym w państwowym zakładzie. Miał określone godziny pracy, prawo do urlopu, a jego życie było w dużej mierze ustrukturyzowane przez system zmianowy. Płace nie należały do najwyższych, jednak ten specyficzny system oferował poczucie bezpieczeństwa socjalnego, jakiego wcześniej polski rolnik nie zaznał. Kluczowym elementem wynagrodzenia był system deputatów. Pracownicy otrzymywali część zapłaty w naturze, co w realiach niedoborów rynkowych PRL-u było niezwykle cenne. Do standardowych przydziałów należały: produkty spożywcze – darmowe lub tanie mleko, mięso i ziemniaki; opał – przydział węgla lub drewna na zimę; ziemia – możliwość użytkowania niewielkiej działki pod uprawę własnych warzyw; pasze – choć oficjalnie pasze należały do gospodarstwa, powszechnie tolerowano „wynoszenie” ziarna na potrzeby własnego, przydomowego inwentarza. Praca była ciężka i fizycznie wymagająca. Kobiety najczęściej były zatrudniane jako dojarki. To zajęcie wymagało wstawania o świcie i dyscypliny związanej z cyklem udoju. Mężczyźni obsługiwali maszyny, pracowali przy żniwach lub w hodowli zwierząt. Praca była monotonna, jednak pozwalała na integrację i tworzenie wspólnot. Ludzie żyli skromnie, ale „wiązali koniec z końcem” i nie musieli martwić się o przyszłość. Kultura i życie społeczne w PGR-ach Jako instytucja totalna, PGR zaspokajał wszystkie potrzeby życiowe swoich pracowników. Budowano osiedla bloków z prefabrykatów, co w zamyśle planistów miało niwelować różnice między miastem a wsią. Mieszkania oferowały standard, który znajdował się poza zasięgiem większości rolników indywidualnych. Należy bowiem podkreślić, że centralne ogrzewanie i bieżąca woda wciąż jeszcze nie były oczywistymi udogodnieniami na polskiej wsi. Przy gospodarstwach działały przedszkola, świetlice, kluby, a niekiedy nawet kina i ośrodki zdrowia. PGR-y finansowały dowożenie dzieci do szkół, organizowały dożywianie, letnie kolonie i obozy sportowe w zakładowych ośrodkach wypoczynkowych. Świetlice środowiskowe tętniły życiem – prowadzono tam między innymi zajęcia plastyczne, muzyczne i warsztaty kulinarne. Życie społeczne koncentrowało się wokół wspólnych uroczystości. Dożynki w PGR-ach miały specyficzny, festynowy charakter, łączący tradycję z nowoczesnością. Organizowano zawody sportowe, zabawy taneczne i występy lokalnych zespołów artystycznych. Mit a rzeczywistość Jednym z najbardziej kontrowersyjnych aspektów historii PGR-ów jest ich rentowność. By oficjalne dane mogły korelować z ideologicznymi założeniami, często bywały „koloryzowane”. Należy bowiem podkreślić, że jedynie około 30% Państwowych Gospodarstw Rolnych cechowało się pełną rentownością i nie wymagało stałych dotacji z budżetu państwa. Pozostałe funkcjonowały dzięki systemowi dopłat, które pokrywały nie tylko koszty produkcji, ale także ogromne wydatki na infrastrukturę socjalną. Nie można jednak nie wspomnieć, że mimo problemów z efektywnością, PGR-y odegrały kluczową rolę w krajowym bilansie żywnościowym. W 1989 roku, pod zarządem tych jednostek znajdowało się 17,8% ogólnej powierzchni ziemi rolnej w Polsce. Co za tym idzie, dostarczały znaczną część surowców dla przemysłu spożywczego. Ważną funkcją PGR-ów była też modernizacja rolnictwa poprzez produkcję wysokiej jakości materiału nasiennego i zwierząt zarodowych, co miało stymulować postęp w całym sektorze. W latach 80. zaczęły piętrzyć się problemy. Kryzys gospodarczy, zagraniczne zobowiązania i niewydolność centralnego planowania doprowadziły do degradacji infrastruktury. Brak części zamiennych do maszyn, nawozów i nieefektywne zarządzanie powodowały, że gospodarstwa stawały się coraz większym obciążeniem dla chwiejącego się budżetu państwa. Dlaczego PGR-y upadły? Koniec ery PGR-ów nastał po 1989 roku, wraz z transformacją ustrojową. Plan Balcerowicza, mający na celu uzdrowienie polskiej gospodarki poprzez urynkowienie, okazał się „wyrokiem” dla państwowego rolnictwa. Gwałtowny wzrost stóp procentowych, hiperinflacja i zniesienie większości dotacji spowodowały, że Państwowe Gospodarstwa Rolne z dnia na dzień utraciły płynność finansową. Polityczna decyzja o likwidacji zapadła w 1991 roku. Uchwalona 19 października Ustawa o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa nakazała rozwiązanie wszystkich 1666 PGR-ów. Cały ich majątek – 4 miliony hektarów ziemi, budynki, inwentarz, ale i długi – przejęła Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa. Skutki społeczne likwidacji Ta operacja ekonomiczna okazała się społeczną katastrofą na ogromną skalę. Około 400 tys. ludzi z dnia na dzień straciło pracę. Ich sytuacji nie poprawiał fakt, że w wielu regionach gospodarstwa były jedynym pracodawcą. Byli pracownicy zostali z mieszkaniami w blokach pośrodku niczego – bez transportu, bez innych zakładów pracy. Nie mieli kwalifikacji przydatnych na nowym rynku, a to zabijało nadzieję na zmianę. Pojawiło się zjawisko bezrobocia strukturalnego – niedopasowania podaży pracy do popytu. „Sieroty po PGR-ach”, pozbawione opiekuńczości państwa, nie potrafiły odnaleźć się w realiach kapitalizmu. Państwo podjęło pewne próby wsparcia, ale skromna pomoc i tak zaspokajała tylko kroplę w morzu potrzeb. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Przerażeni Włosi i Węgrzy. Uprawy pomidorów i papryki mają nowego, niszczycielskiego wroga
W krajach, w których pomidory i papryka są symbolem kuchni i tradycji, dzwony biją na alarm. Rolnicy zauważyli, że ich rośliny – dotychczas zdrowe – zaczęły więdnąć, na liściach pojawiły się niepokojące plamy, a owoce straciły swój apetyczny wygląd. Na razie daleko nam do katastrofy, ale naukowcy wskazali, co chce pozbyć się ulubionych warzyw Europejczyków.
Nowy wirus na uprawach pomidorów i papryki dziesiątkuje plony. Pojawił się już w Europie, a korzystają na nim szkodniki, które omijają dotychczasowe bariery odporności. Naukowcy próbują znaleźć lekarstwo, które pomoże rolnikom. Co dokładnie zagraża warzywom? Nowe wirusy wśród pomidorów i papryki Wirusy roślinne od dawna towarzyszą ludzkości, ale ich aktualne odmiany zaskakują odpornością i sprytem. Przykłady? ToBRFV, którego ogniska wykryto m.in. we Włoszech i w Niemczech, ToMMV kryjący się w nasionach oraz PeWBVYV przenoszony przez szkodniki. ToBRFV to zabójca uniwersalny ToBRFV (ang. tomato brown rugose fruit virus) sieje postrach, ponieważ atakuje zarówno pomidory, jak i paprykę. Powoduje mozaikowe plamy na liściach, deformacje i brązowienie owoców, a co najgorsze – plony przestają nadawać się do sprzedaży. Wirus przenosi się błyskawicznie: przez nasiona, narzędzia, wodę i dotyk ludzi. Rolnicy zgodnie przyznają, że pierwszy raz mają do czynienia z tak agresywną chorobą. Uśpiony agresor i wirus z własną armią: ToMMV i PeWBVYV Nie mniej groźny jest wirus ToMMV (ang. tomato mottle mosaic virus) znany najpierw z Meksyku, a obecnie notowany także w Hiszpanii i Europie Środkowej. ToMMV prowadzi do zniekształceń i mozaikowatości liści oraz znacznej utraty plonów. Co ciekawe, potrafi przetrwać w nasionach przez wiele sezonów, czekając na właściwy moment, by uderzyć. Na południu Hiszpanii z kolei pojawił się nowy wróg papryki – PeWBVYV (ang. Pepper whitefly-borne vein yellows virus) . Jego pojawienie się sprawiło, że setki hektarów upraw w krótkim czasie stały się nieopłacalne. Główną rolę w przenoszeniu wirusa odgrywa niewielki, lecz bardzo liczny owad – mączlik ostroskrzydły. Dlaczego dotychczasowe strategie zawodzą? Czy wirusy są „inteligentne”? Wielu rolników sądziło, że naprzemienne sadzenie pomidorów i papryki oraz korzystanie z nowych, odpornych odmian pozwoli spać spokojnie. Niestety, wirusy błyskawicznie się „uczą” i ewoluują. Najnowsze badania prowadzone przez zespół z Plant Virus Department DSMZ, włoski CNR i BASF-Nunhems Italy dowiodły, że istnieją już szczepy znanego wirusa TSWV (wirusa brązowej plamistości pomidora), które potrafią przełamać odporność zarówno u pomidorów, jak i papryki. To przełom: dotąd różne geny odporności traktowano jako barierę nie do sforsowania. Obecnie jednak jedno ognisko infekcji może zagrozić całym plantacjom, nawet jeśli uprawy są oddalone i stosuje się różnorodne środki prewencyjne. Wektorami są nie tylko owady, lecz także zanieczyszczone narzędzia czy ubrania pracowników. Szczególnie zagrożone są plantacje, na których uprawia się oba gatunki – wirus ma szerokie pole do popisu, a presja środowiskowa tylko sprzyja jego rozwojowi. Jak skutecznie chronić europejskiego pomidora? Najważniejszym sprzymierzeńcem rolnika jest dziś wiedza. Regularne oględziny plantacji i szybka diagnostyka laboratoryjna pozwalają wykryć wirusa, zanim rozprzestrzeni się na dużą skalę. Dzięki pracy naukowców wiemy w ogóle, że on istnieje i jak dokładnie działa. To bardzo dużo. Nowoczesne metody molekularne umożliwiają badanie nawet pojedynczych roślin. Nie wolno zapominać także o walce z owadami przenoszącymi wirusy. Nowoczesna ochrona biologiczna i mechaniczna, regularny nadzór oraz szybkie usuwanie zakażonych roślin jest dzisiaj minimum tego, co możemy zrobić. Wirus to jednak wróg, z którym można wygrać – wszystko dzięki pracy badaczy i rolników. Na przyszłość warto stawiać na zróżnicowanie genetyczne odmian i elastyczne podejście do zarządzania uprawą. To nie jest już pojedyncza walka – to długofalowy wyścig między nauką a ciągle zmieniającym się przeciwnikiem. Wspólne europejskie wyzwanie Ostatecznie, jak pokazują przykłady z Europy, tylko współpraca rolników, naukowców i służb fitosanitarnych daje realną szansę na ograniczenie strat. Wymiana informacji i doświadczeń może uratować niejedną plantację – bo dzisiejsza opowieść o walce z chorobami roślin to już nie tylko lokalny problem, ale wspólne europejskie wyzwanie. Źródła: Virology, Warzywa i Owoce, gospodarka.sos Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Humus i falafel z kosmosu? Naukowcy wyhodowali ciecierzycę na księżycowej glebie
Naukowcy z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin po raz pierwszy na świecie wyhodowali ciecierzycę w symulowanym księżycowym gruncie. Przełomowe badanie pokazuje, że uprawa roślin na Księżycu może stać się rzeczywistością. Jednak czy zebrane plony są bezpieczne dla zdrowia?
Naukowcy z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin, współpracując z Texas A&M University, przeprowadzili eksperyment, który może zmienić przyszłość załogowych misji kosmicznych. Po raz pierwszy w historii udało się wyhodować i zebrać ciecierzycę w podłożu naśladującym skład księżycowego gruntu (lunar regolith simulant). Badania prowadzono pod kierownictwem Sary Santos, głównej badaczki z Institute for Geophysics na University of Texas oraz Jessiki Atkin, pierwszej autorki publikacji. Ciecierzyca (znana też jako „groch włoski” lub „barani groch”) to bardzo odżywcza roślina strączkowa, uprawiana w basenie Morza Śródziemnego od czasów starożytnych. Zawiera dużo białka. Jej nasiona stanowią bazę takich dań jak hummus czy falafel. Z ciecierzycy można uzyskać mąkę oraz płyn stosowany jako roślinny zamiennik jajek. Jak wyglądał eksperyment? Podłoże użyte przez zespół naukowców zostało przygotowane przez Exolith Labs na bazie próbek księżycowego gruntu przywiezionych przez astronautów misji Apollo. Ten specjalny symulant nie zawiera naturalnych mikroorganizmów ani materii organicznej, które są niezbędne do wzrostu roślin na Ziemi. Zawiera jednak ważne minerały i składniki odżywcze, ale również ciężkie metale, które mogą być toksyczne dla roślin. Do eksperymentu wybrano ciecierzycę odmiany „Myles” ze względu na jej niewielkie rozmiary i odporność na trudne warunki. Te cechy są kluczowe dla misji kosmicznych o ograniczonej przestrzeni. Podłoże wzbogacono wermikompostem – produktem ubocznym wytwarzanym przez dżdżownice, bogatym w mikroelementy i mikrobiom. Wermikompost może być pozyskiwany w zamkniętych ekosystemach kosmicznych z odpadków organicznych, takich jak resztki jedzenia czy tekstylia na bazie bawełny. Kolejnym krokiem było zastosowanie arbuskularnych grzybów mikoryzowych. Grzyby te współżyją z roślinami, wspierając ich wzrost i ograniczając pobieranie toksycznych metali z podłoża. Odkryto, że pojedyncza dawka takich grzybów wystarcza do kolonizacji gleby, co stanowi ogromny atut przy ograniczonych zasobach na Księżycu. Granice kosmicznego rolnictwa Ciecierzyca dała plony, ale tylko w podłożu, w którym udział symulowanego księżycowego gruntu nie przekraczał 75%. Przy wyższych proporcjach rośliny wykazywały objawy stresu i przedwcześnie zamierały. Badacze zaobserwowali, że rośliny zaszczepione grzybami mikoryzowymi przeżywały dłużej niż pozbawione tej symbiozy, co podkreśla znaczenie tych organizmów w ekstremalnych warunkach. Chociaż sam fakt wyhodowania i zebrania plonu w takim środowisku jest przełomowy, pozostaje wiele pytań dotyczących wartości odżywczych zebranej ciecierzycy oraz bezpieczeństwa jej spożycia przez ludzi. Badacze podkreślają, że niezbędne są dalsze analizy, które wykażą, czy w ziarnach nie nagromadziły się toksyczne metale. Jak wskazuje Jessica Atkin z Texas A&M University, wciąż nie wiadomo, czy ciecierzyca uprawiana w takim podłożu spełnia wymagania żywieniowe astronautów. Eksperyment otrzymał wsparcie finansowe z grantu NASA FINESST, co świadczy o ogromnym zainteresowaniu dalszym rozwojem tej technologii. Prace badawcze kontynuowane są na Uniwersytecie Teksańskim w Austin i Texas A&M University. Jeśli kolejne wyniki potwierdzą bezpieczeństwo i wartość odżywczą plonów, uprawa roślin jadalnych w warunkach księżycowych może stać się kluczowym elementem przyszłych misji załogowych. To nie pierwsze osiągnięcie kosmicznego rolnictwa. W ramach eksperymentów naukowcy wcześniej wyhodowali m.in.: koniczynę na marsjańskiej glebie, sałatę, szpinak i paprykę na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Zdaniem uczonych na Marsie można by hodować lucernę. Kandydatem na kosmiczne warzywa są też oczywiście ziemniaki, które odegrały ważną rolę w książce i filmie „Marsjanin”. Źródło: Scientific Reports
Kobiety nauczyły łowców i zbieraczy uprawy roli? Tak sugerują badania DNA w Zachodniej Europie
Rola kobiet w rozwoju rolnictwa w Europie okazała się większa, niż dotąd sądzono. Analiza kopalnego DNA z Belgii i Holandii pokazuje, że to właśnie one przekazywały wiedzę o uprawach i hodowli. Zmiany zachodziły powoli i bez gwałtownej wymiany ludności. To jeden z najciekawszych wniosków najnowszych badań genetycznych.
Europa od dawna była areną olbrzymich migracji. Jedną z nich była ta, która miała miejsce około 6500 lat p.n.e., kiedy z Anatolii zaczęli napływać pierwsi rolnicy. Przynieśli ze sobą udomowione zboża i zwierzęta hodowlane. To zjawisko nazywane jest neolityzacją. Nie we wszystkich miejscach ten proces przebiegał szybko. Na przykład na obecnych terenach Polski pierwsze osady rolników pochodzą z już z drugiej połowy VI tysiąclecia p.n.e. Ale były w Europie enklawy, gdzie dawne społeczności łowiecko-zbierackie uchowały się zdecydowanie dłużej. Kobiety jako ambasadorki nowej wiedzy Analiza DNA ujawniła, że kiedy około 4500 lat p.n.e. rolnictwo dotarło do dzisiejszej Belgii i Holandii, nie wywołało ono genetycznego trzęsienia ziemi. Zamiast gwałtownej wymiany populacji, doszło do powolnego przenikania się dwóch grup – zastanej łowiecko-zbierackiej i imigrantów-rolników. Kluczową rolę w tym procesie odegrały kobiety z rolniczych społeczności. Badania chromosomu X oraz mitochondrialnego DNA wykazały, że to imigrantki „wżeniały się” z lokalnie żyjącymi mężczyznami. W ten sposób – zdaniem naukowców – dzieliły się nie tylko swoimi genami, ale przede wszystkim bezcenną wiedzą na temat upraw i hodowli. – Badanie to ujawniło również kluczową rolę, jaką kobiety odegrały w przekazywaniu wiedzy od napływających społeczności rolniczych lokalnym łowcom-zbieraczom. Dzięki badaniom kopalnego DNA możemy nie tylko odkryć przeszłość, ale także dać wyraz nieocenionej, choć często pomijanej roli, jaką kobiety odegrały w kształtowaniu ewolucji człowieka – skomentowała współautorka badania, dr Maria Pala z University of Huddersfield. Powolne zmiany wśród łowców W regionie dolnego Renu i Mozy wysoki poziom domieszki genetycznej od łowców-zbieraczy (wynoszący około 50%) utrzymywał się wyjątkowo długo, bo aż do końca neolitu, czyli do około 2500 r. p.n.e. Był to ewenement na skalę europejską, gdyż w innych częściach kontynentu geny te zostały znacznie szybciej zdominowane przez rolników. Do takiego wniosku doszedł międzynarodowy zespół badaczy, który opublikował na ten temat artykuł w „Nature”. Kierował nimi prof. David Reich z Uniwersytetu Harvarda. Genetyka oknem na pradziejowe relacje W jaki sposób naukowcom udało się dojść do wniosków o dużej roli kobiet? Połączyli techniki archeologiczne, biologiczne i zaawansowane modelowanie statystyczne. Przeanalizowali dane genomowe 112 osób, które żyły w okresie od 8500 do 1700 r. p.n.e. Dane te pochodziły ze szczątków ludzkich odkrytych w regionie dolnego Renu i Mozy, obejmującym dzisiejszą Belgię, Holandię oraz przyległe części Niemiec. Materiał badawczy obejmował zarówno nowo odkryte szczątki z wykopalisk w jaskiniach, jak i wcześniej opublikowane dane. Jak wyglądały procedury laboratoryjne i pobieranie DNA? Prace laboratoryjne przeprowadzono w sterylnych pomieszczeniach, aby uniknąć zanieczyszczenia próbek współczesnym DNA. Naukowcy pobierali proszek kostny z zębów i kości długich. Stosowano wolnoobrotowe wiercenie, aby zapobiec termicznemu uszkodzeniu DNA. Zsekwencjonowano również genom mitochondrialny (dziedziczony w linii żeńskiej) oraz chromosom Y (w linii męskiej) i chromosom X. Nie tylko badania genetyczne Aby precyzyjnie osadzić dane genetyczne w czasie i kontekście kulturowym, naukowcy wykorzystali kilka narzędzi: Datowanie radiowęglowe. Wykonano 14 nowych pomiarów, aby potwierdzić wiek badanych osobników. Modelowanie qpAdm. To zaawansowane narzędzie statystyczne pozwoliło oszacować proporcje trzech głównych komponentów genetycznych (łowców-zbieraczy, wczesnych rolników i ludności stepowej) u każdej z badanych osób. Analiza IBD (Identity-by-Descent). Szukano długich wspólnych odcinków genomu między osobnikami. Pozwoliło to na wykrycie bliskich powiązań rodzinnych (nawet do dziesiątego stopnia pokrewieństwa) oraz dalekosiężnych kontaktów między populacjami oddalonymi o tysiące kilometrów. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ptasie odchody napędziły rozwój potężnego królestwa Chincha w Peru
Archeolodzy odkryli, że sukces królestwa Chincha na peruwiańskim wybrzeżu opierał się na ptasich odchodach! Nowe badania dowodzą, że guano z Wysp Chincha było kluczem do rozwoju rolnictwa, handlu i sojuszu z Inkami, przekształcając państwo w potęgę regionu.
Zespół archeologów pod kierunkiem dr. Jacoba Bongersa z University of Sydney przeprowadził badania, które zmieniły obraz starożytnych cywilizacji Ameryki Południowej. Analizy chemiczne kukurydzy wydobytej z grobowców w Dolinie Chincha wykazały niespotykanie wysokie stężenia azotu, wskazując jednoznacznie na intensywne nawożenie ptasim guanem. Ten niezwykle bogaty w składniki pokarmowe nawóz pozyskiwano z pobliskich Wysp Chincha, słynących z ogromnych złóż ptasich odchodów. 100 tys. osób korzystało z bogactwa wysp Królestwo Chincha, zamieszkiwane przez około 100 tys. ludzi, rozwinęło się na jednym z najbardziej suchych wybrzeży świata. Sukces ekonomiczny, rolniczy i handlowy tego społeczeństwa na terenie dzisiejszego Peru możliwy był tylko dzięki nowatorskiemu podejściu do zarządzania zasobami. Żaden inny czynnik nie wpłynął tak silnie na ich wzrost, jak dostęp do ptasiego guana. Naukowcy podkreślają, że to właśnie ta substancja pozwoliła rolnikom uzyskać plony kukurydzy niemożliwe do osiągnięcia na ubogich naturalnie glebach regionu. Analiza grobowców i ikonografia potwierdzają kluczową rolę guana Wyniki badań, opublikowane w czasopiśmie „PLOS One”, opierają się na analizie 35 próbek kukurydzy z grobowców Doliny Chincha. Ich biochemiczne cechy dowodzą, że uprawy nawożone były guanem o pochodzeniu morskim, a potwierdzają to również historyczne źródła pisane z okresu kolonialnego. Badacze przebadali również regionalną ikonografię – tekstylia, ceramikę i malowidła – gdzie widać wyraźne powiązania symboliczne między ptakami morskimi, rybami i rozwijającą się kukurydzą. To wskazuje, że znaczenie guana było nie tylko praktyczne, ale również głęboko zakorzenione w kulturze. Sojusz Chincha z Imperium Inków Praca zespołu podkreśla, że inkaskie imperium, położone w wysokich Andach, również marzyło o dostępie do tych cennych zasobów. Inkowie nie byli w stanie produkować tyle kukurydzy, ile potrzebowali do własnych celów rytualnych i spożywczych. Właśnie dlatego strategiczny sojusz imperium inkaskiego z Chincha opierał się na wymianie guana i kukurydzy, co zapewniło obu stronom korzyści polityczne i gospodarcze. 800 lat tradycji Dowody wskazują, że praktyka nawożenia guanem rozpoczęła się przynajmniej 800 lat temu. Dobra sytuacja królestwa Chincha nie wynikała więc wyłącznie z dostępu do cennych surowców, takich jak dekoracyjne muszle spondylus, lecz z niezwykłej umiejętności gospodarowania środowiskiem morskim i lądowym. Dr Jo Osborn z Texas A&M University zwraca uwagę, że prawdziwą siłą tego społeczeństwa była wiedza ekologiczna i umiejętność łączenia morskich i lądowych zasobów w spójny system produkcji i handlu. Sukces królestwa Chincha był więc możliwy właśnie dzięki dostępowi do ptasiego guana. Źródło: PLOS One
104-letnia Azi Begum nie pamięta takiej tragedii. Co się stało z szafranem?
Szafran z Kaszmiru, najdroższa przyprawa świata, może zniknąć na zawsze. Rolnicy w Pampore, miejscu od wieków słynącym z jego uprawy, przeżywają dramat po rekordowo niskich zbiorach. Klimat się zmienia, a z nim cała historia i przyszłość kaszmirskiego szafranu.
Spis treści: Dlaczego kaszmirski szafran znika z pól? Naukowcy i rolnicy szukają przyczyn Z jakiego powodu kaszmirski szafran uznawany jest za najlepszy na świecie? Dlaczego zbiór szafranu wymaga zaangażowania całej wioski? Jak zmiany klimatu dewastują kaszmirskie pola szafranu? Czy technologia uratuje szafran? Kaszmir balansuje między innowacją a tradycją Szafran to więcej niż przyprawa – to dusza Kaszmiru Po jednym z najgorszych sezonów zbiorów w historii rolnicy z Doliny Kaszmiru coraz głośniej wyrażają obawy o przyszłość swojego najcenniejszego skarbu – szafranu. Tylko przez trzy dni w roku tysiące fioletowych kwiatów zakwitają jesienią, ukazując ukryte wewnątrz ciemnoczerwone nitki – znamiona słupka kwiatu krokusa. Po zerwaniu i wysuszeniu przekształcają się one w najdroższą przyprawę świata, cenioną zarówno za intensywny smak, jak i właściwości lecznicze. Tysiące rolników każdego roku wracały na należące do rodzin poletka, by w listopadzie zrywać delikatne kwiaty krokusa. Tradycyjnie zbiory trwały od świtu do zmierzchu i kończyły się dopiero, gdy słońce znikało za zachodnimi górami, w stronę granicy z Pakistanem. Jednak w czasie wyjątkowo suchego sezonu ostatniej jesieni, który przypadł na przełom października i listopada, dzienne zbiory ograniczyły się do zaledwie kilku godzin. Dla wielu mieszkańców był to najgorszy sezon zbiorów, jaki są w stanie sobie przypomnieć. Dlaczego kaszmirski szafran znika z pól? Naukowcy i rolnicy szukają przyczyn W latach 2024 i 2025 produkcja szafranu w Kaszmirze osiągnęła rekordowo niski poziom. W ciągu dwóch dekad jego uprawy w regionie zmniejszyły się aż o 68%. Lokalni rolnicy i eksperci wskazują, że główną przyczyną są zmieniające się opady i temperatury w zachodnich Himalajach. Przyszłość kaszmirskiego szafranu staje się coraz bardziej niepewna, dlatego wielu producentów stara się łączyć tradycyjne metody z nowoczesną wiedzą, by ratować uprawy. Pampore, miejscowość położona w administrowanej przez Indie części Kaszmiru, znajduje się około godziny jazdy na południe od stolicy regionu – Srinagaru. To właśnie tam, na targach pamiętających czasy Jedwabnego Szlaku, od pokoleń koncentruje się handel szafranem. Pampore uchodzi za serce kaszmirskich upraw, choć dokładna data i sposób pojawienia się tej rośliny w regionie pozostają nieznane. W 2022 roku paleobotanicy, analizując DNA krokusa szafranowego, ustalili, że roślina została udomowiona niemal 3500 lat temu – prawdopodobnie w środkowej Grecji, a być może w Persji. Krokusy rosną dziko w naturze, jednak szafran jako przyprawa już nie – powstał najpewniej w wyniku sztucznego krzyżowego zapylania, być może całkowicie przypadkowego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125126-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-3e72c77.png" width="1290" height="858" alt="Świeżo posegregowany szafran obok odrzuconych kwiatów krokusa w domu rodziny Bashirów w Pampore." title="Świeżo posegregowany szafran obok odrzuconych kwiatów krokusa w domu rodziny Bashirów w Pampore." /> Z miejsca swojego pochodzenia ta legendarna przyprawa szybko rozprzestrzeniła się po świecie, zdobywając uznanie dzięki jaskrawej barwie, intensywnemu aromatowi i charakterystycznemu smakowi. Przemierzała szlaki handlowe i towarzyszyła armiom oraz karawanom na Bliski Wschód, do Azji Centralnej i dalej – aż do Afryki Północnej. Dziś największym producentem szafranu jest Iran, ale jego uprawy spotyka się także w Kaszmirze, Afganistanie, Hiszpanii i Grecji. „Terroir” każdego z tych miejsc nadaje przyprawie unikalny profil smakowy, a kaszmirski szafran cieszy się szczególnym uznaniem za swoją jakość i rzadkość. Nawet rolnicy z Maroka i Grecji, z dumą uprawiający własne krokusy, wskazują Kaszmir jako źródło najbardziej pożądanej przyprawy świata. Sprzedawcy przypraw podkreślają wyjątkową aromatyczność kaszmirskich zbiorów. Z jakiego powodu kaszmirski szafran uznawany jest za najlepszy na świecie? Shubli Bashir to rolniczka w czwartym pokoleniu i doktorantka zajmująca się rolnictwem na Uniwersytecie Sher-e-Kashmir w pobliskim Dżammu. W swojej pracy naukowej bada związki fitochemiczne szafranu. – Krocyna odpowiada za barwę szafranu, picrocyna wpływa na jego smak, a safranal tworzy intensywny aromat – wyjaśnia Bashir, zrywając kwiaty na rodzinnym poletku. – Gdy szafran jest prawidłowo uprawiany i przetwarzany, kaszmirski osiąga najwyższe stężenia wszystkich trzech związków. To właśnie one budują jego renomę. W Kaszmirze popularna legenda głosi, że szafran pojawił się w XIII wieku – przywieziony przez dwóch sufickich świętych, którzy mieli go ukrytego w kieszeniach podczas wędrówki przez dolinę. Po tym, jak zostali wyleczeni przez miejscowego medyka, podarowali mu dwie bulwy i nauczyli, jak uprawiać i zbierać tę wyjątkową roślinę. Shubli Bashir jednak skłania się ku wersji historycznej. – Folklor chętnie przypisuje zasługi świętym, ale dowody historyczne i rolnicze sugerują, że szafran trafił do Kaszmiru dzięki handlowi, migracjom i wymianie kulturowej – mówi, trzymając wiklinowy kosz wypełniony świeżo zerwanymi krokusami. To właśnie ta różnorodność i otwartość pozwoliły rozwinąć się wyjątkowej lokalnej tradycji. Niezależnie od tego, czy szafran przybył z handlarzami czy mistykami, stał się gospodarczym filarem Pampore. Przyprawa obecna jest w kulinarnej tradycji regionu od około 800 lat. To kluczowy składnik wazwanu – 36-daniowej uczty podawanej niegdyś cesarzom Mogołów. Szafran znajduje też swoje miejsce w kahwie, tradycyjnej herbacie, która rozpowszechniła się w Azji Centralnej w XVIII wieku, w czasach panowania afgańskich królów. Dlaczego zbiór szafranu wymaga zaangażowania całej wioski? Szafran uchodzi za jedną z najbardziej pracochłonnych upraw na świecie. Fioletowy krokus kwitnie zaledwie przez około 36 godzin, a nie istnieje żaden zmechanizowany sposób, by zbierać go na masową skalę. W Pampore tę przeszkodę pokonuje siła rodziny i lokalnej społeczności. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125336-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-5549318.png" width="1285" height="865" alt="Bracia Ubaid i Aqib Bashir rozmawiają z 104-letnią babcią Azi Begum o szafranie, polityce i zmianach klimatu. Fot. Matt Stirn" title="Bracia Ubaid i Aqib Bashir rozmawiają z 104-letnią babcią Azi Begum o szafranie, polityce i zmianach klimatu. Fot. Matt Stirn" /> Każdej jesieni, gdy krokusy przebijają się przez jasnobrązową, górską ziemię, liczba mieszkańców wioski wzrasta nawet trzykrotnie. Dzieci wracają z uczelni, lekarze przyjeżdżają z dalekich miast, a policjanci biorą wolne od służby – wszyscy po to, by wspólnie uczestniczyć w corocznych zbiorach. Kwiaty zbiera się ręcznie na polach, a następnie – w domowych salonach lub na podwórkach – wydobywa się z nich cenny szafran i suszy. Aby uzyskać zaledwie jedną łyżeczkę przyprawy, potrzeba około 50 kwiatów. Tymczasem 28 gramów kaszmirskiego szafranu może osiągać na rynku wartość nawet 1000 dolarów – co potwierdzają zarówno lokalni odsprzedawcy, jak i jeden z internetowych sprzedawców przypraw. Jak zmiany klimatu dewastują kaszmirskie pola szafranu? Aby zakwitnąć, bulwy szafranu potrzebują chłodnych i suchych warunków, z delikatnymi opadami mniej więcej w połowie sezonu sadzenia. Tymczasem rolnicy zauważają, że w ciągu ostatniej dekady jesienne temperatury w górskiej dolinie wyraźnie wzrosły. Gdy badacze przeanalizowali aktualne trendy klimatyczne w Dolinie Kaszmiru, odnotowali znaczące wzrosty zarówno temperatur, jak i opadów. Co gorsza, opady coraz częściej przybierają formę gwałtownych ulew i powodzi, a region dotykają też coraz dłuższe okresy suszy. Shubli Bashir zwraca uwagę, że taka zmiana klimatu ogranicza liczbę kwitnących roślin. Te, które mimo wszystko zakwitną, są dodatkowo narażone na atak ze strony zwierząt roślinożernych, takich jak jeżozwierze. Coraz częściej wchodzą one na pola uprawne, ponieważ niestabilna pogoda i wylesianie ograniczają ich naturalne źródła pożywienia – na przykład korzenie czy korę drzew. – Na początku lat 90. potrafiliśmy zebrać nawet 100 kilogramów kwiatów dziennie – mówi Ubaid Bashir, brat Shubli, który na co dzień pracuje jako lekarz rodzinny w Srinagarze. – W 2024 roku udało nam się zebrać jedynie 50 kilogramów przez cały sezon… A w 2025 roku – zaledwie 6 kilogramów łącznie. Shubli przyznaje, że jeszcze nigdy nie widziała zbiorów w tak dramatycznym stanie. – To pierwszy raz w moim życiu, kiedy sytuacja wyglądała aż tak źle – powiedziała. – Pola były niemal puste. Nie dało się nawet zrobić zdjęć, bo nie było czego fotografować. Czy technologia uratuje szafran? Kaszmir balansuje między innowacją a tradycją Wspólnie z inicjatywami rządowymi, rolnicy i naukowcy – tacy jak Shubli Bashir – szukają sposobów, by wspierać delikatne bulwy szafranu w czasie coraz bardziej niestabilnych warunków pogodowych. – Część rolników i ekspertów decyduje się na uprawy w pomieszczeniach, w kontrolowanych warunkach, by zwiększyć odporność produkcji – wyjaśnia Shubli. – W miejscach, gdzie nie ma dostępu do kosztownej technologii, bulwy szafranu „odmładza się” metodami tradycyjnymi: sortuje ręcznie, stosuje płodozmian i unika nawozów chemicznych oraz pestycydów. Taki model pomaga zachować żyzność gleby i równowagę ekologiczną. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125516-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-7b8df8d.png" width="1286" height="858" alt="Na rynku w centrum Pampore sprzedawca przypraw oferuje kaszmirski szafran w sklepie należącym do 80-letniego rolnika Noora Mohda Bhata." title="Na rynku w centrum Pampore sprzedawca przypraw oferuje kaszmirski szafran w sklepie należącym do 80-letniego rolnika Noora Mohda Bhata." /> Choć te działania wciąż są na wczesnym etapie, mogą okazać się skuteczne. Jednak dopiero po kilku sezonach będzie można ocenić ich realny wpływ na jakość i wielkość zbiorów. Niezależnie od tego, czy ratunkiem okaże się nowoczesna technologia, czy powrót do korzeni, wszyscy rolnicy są zgodni: jeśli szafran ma przetrwać, trzeba działać – i to szybko. Szafran to więcej niż przyprawa – to dusza Kaszmiru Ostatniego wieczoru w Kaszmirze siedziałem na ręcznie tkanym dywanie w pokoju gościnnym rodziny Bashirów w Pampore. Złote promienie zachodzącego słońca wpadały przez okno, oświetlając tacę z gorącą kahwą – herbatą z dodatkiem szafranu. Na czele pokoju zasiadała 104-letnia Ażi Begum, babcia Shubli i Ubaida. W tej ciepłej atmosferze, przy parującym naparze, rodzina rozmawiała o przyprawach, zmieniającym się klimacie i trudach życia na spornym terytorium Kaszmiru – regionie, który zbyt często pojawia się w światowych mediach jedynie w kontekście przemocy i konfliktów. – Zbiory już się nie opłacają, dlatego wielu z nas wykonuje inne zawody – mówi Ubaid. – A mimo to, co roku wracamy, by kontynuować rodzinną tradycję. Szafran jest symbolem odrodzenia. Gdy jesienią wszystko wokół obumiera, szafran rozkwita na nowo. To piękne przypomnienie o sile natury i tradycji. Choć sytuacja ekonomiczna wielu rolników się pogarsza, ich więź z szafranem i jego znaczenie dla kaszmirskiej kultury pozostają niezmienne. – W dolinach Kaszmiru, w jego ludziach i historii, tkwi piękno, złożoność i człowieczeństwo – mówi Shubli, spoglądając w parujący kubek kahwy. – Gdyby więcej osób potrafiło patrzeć na Kaszmir przez „soczewkę szafranu”, a nie tylko przez nagłówki o konflikcie, mogliby lepiej zrozumieć jego dziedzictwo, odporność i potencjał. Źródło: National Geographic
Zdumiewające odkrycie z Wysp Kanaryjskich. Badacze tłumaczą, jak starożytne nasiona przetrwały ponad 1800 lat
Zespół naukowców z Hiszpanii i Szwecji prześledził losy uprawy soczewicy na Wyspach Kanaryjskich. Wyniki badań nie tylko przedstawiają niezwykłe umiejętności adaptacyjne rośliny, która od wieków hodowana jest na hiszpańskim archipelagu, ale również ukazują potencjał badań nad DNA w odtwarzaniu historii upraw i zmian rolniczych.
Soczewica od wieków pozostaje związana z dziejami Wysp Kanaryjskich. Stanowi popularny produkt spożywczy nie tylko na samym archipelagu, lecz także w kontynentalnej części Hiszpanii. Nowe badania, przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Linköping oraz Uniwersytetu w Las Palmas (Gran Canaria), rzucają nowe światło na kanaryjską historię tej strączkowej rośliny. Prace z wykorzystaniem analizy DNA dowodzą m.in., że soczewica trafiła na Kanary ponad 1800 lat temu. Soczewica ze starożytnych silosów – skąd naukowcy pobrali próbki DNA? Aby przeanalizować kod genetyczny starożytnych roślin strączkowych, naukowcy musieli sięgnąć do miejsc, w których soczewica była magazynowana ponad tysiąc lat temu. Silosy wykuwane w skałach wulkanicznych przez lata służyły mieszkańcom Wysp Kanaryjskich za naturalne spichlerze do przechowywania pożywienia. Odizolowanie skrytek od warunków klimatycznych panujących na wyspach sprawiło, że materiał genetyczny magazynowanych soczewic zachował się w bardzo dobrym stanie. Dodatkowo warunki wewnątrz skalnych silosów pozwoliły DNA roślin przetrwać aż do dziś. Skąd na Kanary przypłynęła soczewica? Międzynarodowy zespół naukowców porównał kod genetyczny odzyskanej kanaryjskiej soczewicy z tą uprawianą w Hiszpanii oraz Maroku. Zestawienie obu odmian ukazało cechy wspólne, co oznacza, że wiele gatunków rośliny strączkowej z Kanarów wywodzi się od nasion przyniesionych przez rdzennych osadników z Afryki Północnej. Oznacza to, że soczewica trafiła na archipelag około 200 roku n.e., a nie - jak wcześniej zakładano - dopiero w XIV wieku wraz z pierwszą europejską kolonizacją. Adaptacyjne zdolności rośliny Mamy więc do czynienia z gatunkiem rośliny, który od ponad tysiąca lat jest uprawiany na archipelagu Wysp Kanaryjskich. Mimo zmian klimatycznych oraz tych wywołanych europejską kolonizacją wysp, roślina przetrwała do dziś i nadal stanowi niezwykle istotny element hiszpańskiej diety. Biolożka genetyczna prof. Jenny Hagenblad z Uniwersytetu w Linköping w następujący sposób opisuje losy tej strączkowej rośliny: „Ten sam typ soczewicy był uprawiany na Wyspach Kanaryjskich przez niemal 2 000 lat. To interesujące, zwłaszcza biorąc pod uwagę, że ludność rdzenna została znacznie zdziesiątkowana, gdy Europejczycy przejęli wyspy. Jednak nowi osadnicy najwyraźniej przyjęli uprawy rdzennych mieszkańców i kontynuowali ich uprawianie”. Badaczka zaznacza, że źródeł sukcesu przetrwania soczewicy można szukać w dwóch zjawiskach. Pierwszym jest niesamowita zdolność rośliny do adaptacji do lokalnego środowiska. Na Wyspach Kanaryjskich przez większą część roku występują wysokie temperatury, a gleba narażona jest na duże nasłonecznienie oraz intensywne, ciepłe wiatry - pasaty - które mogą doprowadzić do wysuszenia upraw. Mimo niekorzystnych warunków soczewica potrafiła się do klimatu dostosować i przetrwać ponad tysiąc osiemset lat. Odporność tej rośliny strączkowej może być bardzo cenna w kontekście panujących zmian klimatycznych. Wiedza o soczewicy przekazywana z pokolenia na pokolenie Drugim powodem, dla którego soczewica przetrwała tyle lat na Wyspach Kanaryjskich, jest przekazywanie praktyk uprawy tej rośliny pomiędzy pokoleniami. Według naukowców to kanaryjskie kobiety gromadziły informacje dotyczące opieki nad soczewicą. Wraz z kolonizacją wiele mieszkanek archipelagu zaczęło wychodzić za mąż za europejskich osadników, co pozwoliło zachować i przekazywać dalej tradycje związane z tą rośliną strączkową. Mimo drastycznego zmniejszenia populacji wysp, znajomość sposobów uprawy soczewicy na Kanarach przetrwała, a stosowane metody są przekazywane aż do dziś. Przyszłość badań opartych na analizie DNA Projekt realizowany przez naukowców z Hiszpanii i Szwecji jest pierwszym, który wykorzystuje analizę archeologiczną starożytnego DNA w badaniach nad roślinami strączkowymi. Postępujące zmiany klimatyczne sprawiają, że wiele lokalnych gatunków roślin zmierza w kierunku wyginięcia. Analiza starożytnego DNA pozwala odtworzyć historię upraw i zidentyfikować utracone cechy roślin, które mogą zostać wykorzystane w tworzeniu nowych odmian, co pozwoli na tworzenie roślin mogących zaadoptować się do zmiennych warunków klimatu. Źródło: Science Daily Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Niepokojące wyniki badań: interwencja klimatyczna nie ocali kawy, wina i czekolady
Nowe badanie wykazało, że zaawansowane strategie walki ze zmianami klimatu, takie jak Stratospheric Aerosol Injection, nie wystarczą, by uratować uprawy winorośli, kawy i kakao w obliczu globalnego ocieplenia.
Stratospheric Aerosol Injection (SAI) to metoda geoinżynierii , która zakłada wprowadzenie do stratosfery odbijających światło słoneczne cząsteczek, mających na celu ochłodzenie powierzchni Ziemi. Mechanizm ten inspirowany jest naturalnymi procesami, takimi jak erupcje wulkaniczne, które poprzez emisję związków siarki do atmosfery wywołują okresowe spadki temperatur. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Environmental Research Letters”, naukowcy przeanalizowali, czy SAI może złagodzić skutki zmian klimatu w najważniejszych regionach uprawy winorośli, kawy i kakao – w Europie Zachodniej, Ameryce Południowej i Afryce Zachodniej. Eksperci skupili się na latach 2036–2045, używając symulacji klimatycznych w 18 kluczowych lokalizacjach. Dramatyczna przyszłość luksusowych upraw: tylko 6 z 18 regionów z poprawą Wyniki okazały się alarmujące. Spośród 18 badanych regionów, tylko 6 wykazało stabilną poprawę warunków uprawy przy zastosowaniu scenariusza SAI, w porównaniu do sytuacji bez tej interwencji klimatycznej. Oznacza to, że dwie trzecie obszarów, które obecnie dostarczają kluczowe produkty luksusowe – wino, kawę i czekoladę – może nie być w stanie utrzymać produkcji nawet przy zastosowaniu zaawansowanych technologii geoinżynieryjnych. Choć SAI skutecznie obniżyło temperatury, nie zagwarantowało to optymalnych warunków dla wzrostu roślin. Winorośl, kawa i kakao są wyjątkowo wrażliwe na zmiany temperatur i wilgotności, co przekłada się na jakość i ilość plonów. Dlaczego interwencja klimatyczna zawiodła? Kluczowa rola opadów i wilgotności Pomimo obniżenia temperatur, zmienność opadów i wilgotności skutecznie osłabiła potencjalne korzyści płynące z SAI. Autorzy badania zauważyli, że niestabilność klimatyczna – głównie w postaci nieprzewidywalnych opadów deszczu i zmian wilgotności – wpłynęła negatywnie na uprawy. Dr Ariel Morrison, współautorka badania, podkreśliła, że samo obniżenie temperatury nie wystarcza. – Na przykład gatunki kakao są bardziej odporne na wysokie temperatury niż kawa i winogrona, ale są też szczególnie narażone na szkodniki i choroby wywoływane przez połączenie wysokiej temperatury, opadów i wilgotności – zaznaczyła. Dodała również, że naturalna zmienność klimatyczna powoduje szeroki zakres wyników, nawet przy tym samym scenariuszu SAI, co zwiększa niepewność zbiorów. Głos ekspertów: SAI to za mało, potrzebne są lokalne strategie i współpraca Naukowcy są zgodni, że SAI może przynieść jedynie tymczasową poprawę w niektórych regionach. Nie stanowi jednak trwałego rozwiązania problemu zagrożonych upraw luksusowych. Zespół badawczy apeluje o podjęcie zdecydowanych działań adaptacyjnych, które będą dostosowane do lokalnych warunków klimatycznych. Potrzebne są również inwestycje w odporną na zmiany klimatu produkcję rolną oraz szeroko zakrojona współpraca międzynarodowa. Zdaniem dr Morrison, tylko skoordynowane wysiłki – od poziomu lokalnego po globalny – mogą ochronić plantatorów i konsumentów przed konsekwencjami niestabilnych zbiorów. Przykładem mogą być badania nad nowymi gatunkami kawy, takimi jak liberica. Z kolei w przypadku uprawy winorośli możemy korzystać z wiedzy starożytnych Rzymian. Co dalej z winem, kawą i kakao? Konieczność globalnego działania W obliczu rosnącego ryzyka związanego z uprawą winorośli, kawy i kakao, badacze wzywają do przemyślenia globalnych strategii przeciwdziałania zmianom klimatu. Eksperymentalne metody, takie jak Stratospheric Aerosol Injection, nie są obecnie wystarczające, by zapewnić bezpieczeństwo rolnictwa na całym świecie. Poza tym nadal niewiele wiadomo na temat rzeczywistego wpływu geoinżynierii na dużą skalę. Za to wielu naukowców zwraca uwagę na potencjalnie niebezpieczne skutki uboczne. Wskutek zmian klimatu zagrożone są nie tylko luksusowe napoje i słodycze, ale także źródła utrzymania dla milionów rolników na wielu kontynentach. Jeśli odpowiednie kroki nie zostaną podjęte teraz, przyszłość wielu kluczowych sektorów rolnictwa może stanąć pod znakiem zapytania. Źródło: Environmental Research Letters
Gdy samica przestaje pachnieć – jak genetycznie zmodyfikowane ćmy mogą uratować nasze sady
Chemiczne pestycydy, mające chronić zbiory przed szkodnikami, zabijają niezbędne do trwania życia zapylacze. Co w takim razie zrobić, by zapylacze przetrwały, a szkodniki nie niszczyły zbiorów? Prowadzona przez d Marie Inger Dam z Uniwersytetu w Lund grupa badawcza znalazła na ten problem zaskakujące rozwiązanie.
Spis treści: Genetyczna sztuczka na „nieatrakcyjne” ćmy Jak ćmy „rozmawiają” o miłości? Jak odkryto gen odpowiedzialny za zapach ćmy? Czy drożdże będą produkować feromony dla rolnictwa? Jeśli lubisz obserwować tańczące wokół żarówki ćmy, już zetknąłeś się z jednymi z najbardziej destrukcyjnych szkodników niszczących sady. Wszystko dlatego, że właśnie te owady w swoim stadium larwalnym drążą korytarze w jabłkach, brzoskwiniach i innych owocach. Rolnicy bronią się przed ćmami używając pestycydów. Ale te nie dość, że nie są obojętne dla innych owadów, ze szczególnym uwzględnieniem pszczół, to w dodatku ich nadużywanie doprowadziło do rozwinięcia się odporności na pestycydy u dużej grupy szkodników. Konieczna jest inna, bardziej zielona metoda. Genetyczna sztuczka na „nieatrakcyjne” ćmy I tutaj na scenę wkracza dr Marie Inger Dam, szwedzka ekspertka od biotechnologii z Uniwersytetu w Lund. Wraz ze swoim zespołem badawczym usunęła u samic ciem konkretny gen, przez co nie były one w stanie produkować feromonów przyciągających samce. A tam, gdzie nie dochodzi do kopulacji — nie ma potomstwa. Choć rozwiązanie wydaje się zaskakująco proste, stworzenie „nieatrakcyjnej” ćmy okazało się prawdziwym wyzwaniem. – Usuwając gen, który pozwala samicom ciem wytwarzać zapach przyciągający partnerów, moi współpracownicy i ja stworzyliśmy „nieatrakcyjnego” motyla — i pokazaliśmy, jak można wykorzystać naturalne instynkty owadów do skuteczniejszej i bardziej ekologicznej ochrony upraw – napisała badaczka w artykule opublikowanym na łamach „The Conversation”. Dodała, że potrzebujemy nowych, bardziej zrównoważonych metod ochrony roślin, takich jak jabłka, kukurydza, pomidory czy ryż — które często padają ofiarą gąsienic motyli. Jak ćmy „rozmawiają” o miłości? Motyle odnajdują partnerów dzięki wydzielanym przez samice feromonom. Ta forma komunikacji chemicznej jest wyjątkowo popularna w świecie owadów. Wykorzystują ją m.in. pszczoły, trzmiele, a nawet muszki owocówki. Każdy gatunek wytwarza jednak feromon charakterystyczny tylko dla siebie. Samce ciem potrafią wyczuć zapach samicy z odległości 3–4 kilometrów. Gdy uda im się ją zlokalizować, dochodzi do kopulacji. Samiec przekazuje jej tzw. spermatofor — woreczek zawierający nasienie i substancje odżywcze. Po zapłodnieniu samica składa setki, a nawet tysiące jaj. Umieszcza je na liściach, owocach lub łodygach roślin, które będą odpowiednim pokarmem dla larw po wykluciu. Gąsienice wylęgają się już po kilku dniach, a ponieważ w tym stadium są wyjątkowo żarłoczne, drążą tunele w owocach, niszcząc plony. Rolnicy od lat stosują syntetyczne feromony, by wywabiać samce z dala od samic i w ten sposób ograniczać ich rozmnażanie. Problem polega na tym, że każdy gatunek tworzy unikatową mieszaninę feromonów, a jej sztuczne odtworzenie w laboratorium jest często kosztowne i skomplikowane. Aby lepiej zrozumieć ten mechanizm, badacze musieli najpierw określić, w jaki sposób organizm ćmy wytwarza właściwe substancje. Jak odkryto gen odpowiedzialny za zapach ćmy? – Nasze badanie dotyczyło owocówki wschodniej (Grapholita molesta), poważnego szkodnika brzoskwiń, jabłek i innych owoców. Celem było znalezienie genu odpowiedzialnego za produkcję jej feromonu – napisała Marie Inger Dam. Feromony powstają z kwasów tłuszczowych dzięki działaniu określonych enzymów. Aby zidentyfikować właściwy gen, badacze musieli najpierw ustalić, jaki kwas tłuszczowy jest materiałem wyjściowym, a następnie odkryć enzym, który przekształca go w feromon. Ostatnim krokiem było znalezienie genu kodującego ten enzym. – Korzystając z techniki chromatografii gazowej, udało nam się zidentyfikować mały kwas tłuszczowy, który stanowił surowiec dla zapachu samic. Gdy umieściliśmy tę substancję na gruczole feromonowym ćmy, została przekształcona w feromon – mieliśmy więc punkt wyjścia – wyjaśnia badaczka. Następnie badacze musieli znaleźć enzym odpowiedzialny za tę przemianę. Analizując DNA ćmy, udało się wyodrębnić gen desaturazy – kluczowy element całego procesu. Wówczas do akcji wkroczyła technologia CRISPR, czyli precyzyjne nożyczki genetyczne, nagrodzone Nagrodą Nobla. Czy drożdże będą produkować feromony dla rolnictwa? – Usunęliśmy wskazany gen bezpośrednio z jaj motyla. Kiedy owady dorosły, samice pozbawione genu nie potrafiły już wytwarzać feromonu. To potwierdziło, że odkryliśmy kluczowy element komunikacji płciowej ciem – napisała biotechnolożka. Badacze podkreślają, że ta metoda może być skuteczna także w przypadku innych gatunków szkodliwych motyli, które posiadają podobny system feromonowy. – Znając już odpowiedni gen, możemy produkować feromony poza organizmem owada – na przykład w drożdżach lub roślinach, zaprojektowanych jako biologiczne „fabryki”. Takie organizmy mogłyby w naturalny sposób wytwarzać feromony, tanio i bez szkody dla środowiska – podobnie jak dziś drożdże GMO produkują leki, np. insulinę – podsumowuje dr Marie Inger Dam. To przełomowe podejście może zmienić sposób, w jaki chronimy rośliny – skutecznie, ekologicznie i bez użycia szkodliwych chemikaliów. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nie tylko pszenica. Pierwsi rolnicy Europy mieli bardziej różnorodne pola
Mit o ubogiej diecie starożytnych cywilizacji należy włożyć między bajki. Najnowsze badania dowodzą, że wcześni rolnicy zaczęli włączać do swoich upraw nowe odmiany zbóż już 7000 lat temu. Jak naukowcom udało się zajrzeć im do garnka?
Chociaż pierwsi rolnicy w Europie Środkowej hodowali ograniczoną liczbę zbóż, to pierwsza restrukturyzacja rolnictwa mogła zacząć się już 7000 lat temu – znacznie wcześniej, niż jeszcze do niedawna sądziliśmy. Jak wzbogaciła ona dietę dawnych cywilizacji i czym była spowodowana? Niewielkie poletko do popisu Pierwsi rolnicy w Europie Środkowej należeli do tzw. kultury ceramiki wstęgowej rytej i zasiedlili kontynent około roku 5000 p.n.e. Ich uprawy nie były zbyt zróżnicowane: hodowali niemal wyłącznie starożytne odmiany pszenicy pochodzące od orkiszu, takie jak samopsza. Sytuacja musiała się zmienić, bo zboża te wymagały przed obróbką kłopotliwego usunięcia zewnętrznej łuski, co marnowało czas i energię. W późniejszych latach w jadłospisie rolników pojawiły się udoskonalone gatunki, takie jak pszenica nagoziarnista i jęczmień. Sądzono jednak, że wydarzyło się to dużo później. Badacze z Uniwersytetu w Kolonii i Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie nad Menem udowodnili, że innowacje w rolnictwie nastąpiły dużo wcześniej, niż zwykliśmy sądzić. Wyniki zostały opublikowane w czasopiśmie „Journal of Archeological Science”. Rewolucja neolityczna zapoczątkowała rolnictwo Zespół badaczy zebrał i przeanalizował szczątki archeobotaniczne z 72 stanowisk neolitycznych w Nadrenii w zachodniej części Niemiec. Jak wyglądają takie próbki? To najczęściej zwęglone i przez to zakonserwowane szczątki nasion wydobyte z jam osadniczych pierwszych neolitycznych rolników. Datuje się je na okres od końca VI do początku IV tysiąclecia p.n.e. Dzięki wykorzystaniu statystyk wieloczynnikowych naukowcom udało się wykazać istotne różnice pomiędzy poszczególnymi fazami neolitu – ostatniego okresu epoki kamienia, który trwał od ok. IX tysiąclecia do około 2500 r p.n.e. (w Europie). To ważny czas w dziejach ludzkości, bo wtedy wydarzyła się tzw. rewolucja neolityczna, czyli przejście od koczowniczego trybu życia łowców-zbieraczy do modelu opartego na rolnictwie, hodowli zwierząt i skupionego wokół stałych osad. „Gdzie pan po polu nie chodzi, tam groszek nie rodzi” Badanie wykazało, że zmiany w rolnictwie, które datowaliśmy na środek neolitu, są zauważalne już na jego początku. To znaczy, że pierwsi rolnicy mieli większą wiedzę o swoim fachu, niż do tej pory przypuszczano. – Integracja nowych rodzajów zbóż uczyniła rolnictwo bardziej odpornym i elastycznym. Umożliwiła nie tylko uprawę zbóż ozimych, ale także jarych, a także potencjalne wykorzystanie większej różnorodności gleb i możliwą redukcję nakładów pracy – opowiada prof. Silviane Scharl, jedna z autorek badania. Co ciekawe, chociaż rewolucja rolnicza rozpoczęła się wcześniej, niż sądziliśmy, i przebiegała niezwykle gwałtownie, jej dynamika w kolejnym okresie znacząco spadła. Większą rolę zaczęły w nim odgrywać zwierzęta gospodarskie, których hodowle były bardziej przewidywalne. Źródło: Journal of Archeological Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wilki wracają do europejskich lasów. Naukowcy sprawdzają, jak rolnicy planują sobie z nimi radzić
W europejskich lasach – także polskich – coraz częściej spotkać można wilki. Od kiedy zostały objęte ochroną, ich liczebność wzrosła kilkukrotnie. Chociaż często zastępują one myśliwych i pełnią ważną rolę w ekosystemie, to dla rolników hodujących zwierzęta stanowią wyzwanie. Naukowcy sprawdzili, jak farmerzy chcą chronić swoje trzody przed drapieżnikami. Czy eksperci są w stanie im jakoś pomóc?
Jeszcze niedawno wilki były krytycznie zagrożone wyginięciem. Ich powrót do natury cieszy, jednak powoduje trudności dla rolników. Naukowcy przeprowadzili badania, które badały nastroje społeczne hodowców i podejście do nowoczesnych rozwiązań, które mogą pomóc chronić zwierzęta hodowlane. Wi(e)lki powrót Liczba wilków w Europie znacząco się zwiększyła. Wpływ na tę sytuację miały rozliczne programy ochrony tych niezwykłych zwierząt. W Polsce w 2001 roku szacowano, że ich populacja wynosi mniej niż 600 osobników. W 2024 roku jest to już ponad 5000. Zamiast Karpat czy Puszczy Białowieskiej występują także w swoich naturalnych siedliskach w Polsce centralnej i zachodniej. Wiele osób uważa to za cud: w Szkocji wilki całkowicie wyginęły już 250 lat temu, więc o ich powrót dużo trudniej. Wzrost jest wyraźny, ale to wciąż za mało w porównaniu do innych dzikich zwierząt. Dla porównania populacja saren w 2023 roku liczyła 893 000, jeleni 282 000 a dzików – 53 000. Kilka tysięcy wilków nie jest w stanie regulować ich liczebności, więc potrzebni są… myśliwi. Wielu z nich krytycznie wypowiada się o obecności drapieżników. Zagrożenie dla zwierząt hodowlanych Jednym z naczelnych argumentów przeciwko wilkom jest to, że polują na zwierzęta hodowlane (głównie kozy i owce), działając na szkodę rolników. Badacze z międzynarodowej grupy zrzeszających uniwersytety z Niemiec, Węgier czy Szwajcarii sprawdzili, co rolnicy myślą o nowoczesnych mechanizmach odstraszania drapieżników i czy zamierzają w je zainwestować. Chodziło głownie o specjalne ogrodzenia elektryczne, które należałoby zainstalować na pastwisku. Według nich jest to tańsze, niż szkolenie i zatrudnianie myśliwych. Badanie opublikowano w czasopiśmie „People and Nature”. Przebadali wiele czynników, ale udało im się dowieść, że na rolników najbardziej oddziałuje… presja społeczna. Jeśli sąsiad stosuje ogrodzenia elektryczne, dużo bardziej prawdopodobne jest, że zdecyduje się na nie kolejny hodowca. Presja miała większy wpływ niż np. obecność dotacji. Wilki a rolnicy – czego potrzebują hodowcy? – Niezwykle ważne jest, aby rolnicy poznali przykłady udanego wypasu na terenach zamieszkiwanych przez wilki oraz wymieniali się wiedzą i doświadczeniami – opowiada dr Friederike Riesch z Uniwersytetu w Getyndze, która kierowała badaniami. Istotne są również programy finansowe. Tam, gdzie dostępne są dodatkowe fundusze, rolnicy częściej decydują się na mechanizmy odstraszania. Sięgają po nie częściej tam, gdzie muszą wykazać, że zainstalowali podstawową ochronę, by otrzymać odszkodowanie za szkody wyrządzone przez wilki. Tak jest np. w Bawarii. Koegzystowanie leśnych drapieżników i rolników jest możliwe, ale wymaga pracy. Istotne są kampanie edukacyjne i wsparcie, które otrzymują hodowcy. Dzięki badaniom wiemy, że ma to wyraźny wpływ na ich poczucie bezpieczeństwa, a przez to inwestycję w przyszłość swoich zwierząt. Status wilka w Polsce Jak to mówią motocykliści – zmieścimy się wszyscy. Zabezpieczanie pól to jednak nie jedyna opcja. Wilk, z racji wzrostu liczebności, utracił w UE swój status gatunku ściśle chronionego. W Europie łatwiej dzięki temu obecnie o zgodę na odstrzał tego wyjątkowego drapieżnika. W Polsce wilk ciągle pozostaje pod ścisłą ochroną i według Ministerstwa Klimatu i Środowiska nie ulegnie to zmianie. Bezwzględnie zakazane są jakiekolwiek polowania na wilki. Źródło: People and Nature, GUS, polskiwilk.org.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ślimaki bez skorupy są prawdziwym utrapieniem. Występują w całym kraju
Ślimaki bez skorupy, czyli mięczaki pozbawione zewnętrznej skorupy, stanowią powszechny element wielu ekosystemów. Niepozorne w kontekście biologicznym, okazują się być poważnym przeciwnikiem dla człowieka, zdolnym do wyrządzenia niemałych szkód. Dlaczego te niewielkie stworzenia zyskały status wielkiego szkodnika? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Tych ślimaków nie sposób nie rozpoznać Gdzie można spotkać ślimaki bez skorupy? Dlaczego ślimaki bez skorupy zyskały reputację szkodników? Jakie gatunki występują w Polsce? Nie każdy ślimak „nosi na plecach swój dom”. W Polsce występuje kilkanaście gatunków, które nie mają muszli. Występują w różnych miejscach, od zarośli i lasów, po ogrody i foliowe tunele. Określa się je jako ślimaki nagie. Wydają się nieszkodliwe, ale niektóre są prawdziwym utrapieniem ogrodników, działkowców i rolników. Tych ślimaków nie sposób nie rozpoznać Jak wskazuje na to sama nazwa, główną cechą ślimaków nagich jest brak zewnętrznej muszli. Ich asymetryczne ciało ma walcowaty, zwężający się ku końcowi kształt. Na wyraźnie zaznaczonej głowie znajdują się dwie pary czułków – dłuższe, oczne, i krótsze czułki drugiej pary. Pomiędzy niemi zlokalizowany jest otwór gębowy. Gdzie można spotkać ślimaki bez skorupy? Te charakterystyczne mięczaki preferują różne siedliska. Można je spotkać dosłownie wszędzie – w miastach i na wsiach, w lasach i na łąkach, w przydomowych ogrodach, na obszarach rolniczych. Jest jeden warunek – ich siedlisko musi być wilgotne. Niektóre gatunki szczególnie upodobały sobie miejsca skrajnie wilgotne, jak brzegi stawów, potoków czy uprawy szklarniowe. Deszczowe dni nie są im straszne Ślimaki bez skorupy są aktywne przede wszystkim nocą. Swoje schronienia opuszczają też podczas pochmurnych i deszczowych dni. Wynika to z faktu, że taka pogoda sprzyja ich rozwojowi. Są wyjątkowo wrażliwe na promieniowanie słoneczne i utratę wilgoci. Podczas słonecznych dni, gdy warunki nie są dla nich sprzyjające, chronią się w ziemi lub wilgotnych i zacienionych miejscach: pod kamieniami, cegłami i deskami, w gęstej roślinności, ściółce. Wszystko, co zapewnia cień i wilgoć, jest dla nich potencjalnym schronieniem. Dlaczego ślimaki bez skorupy zyskały reputację szkodników? Może się wydawać, że te niepozorne mięczaki nie są w stanie zagrozić człowiekowi. O ile ślimak nagi rzeczywiście nie jest w stanie wyrządzić nam krzywdy, to okazuje się niezwykle szkodliwy w kontekście gospodarczym. To niezwykle żarłoczne zwierzęta, które w dodatku są wszystkożerne. Jakby tego było mało, rozmnażają się w ekspresowym tempie. Niektóre gatunki składają setki jaj w ciągu sezonu. Co to wszystko oznacza w praktyce? Ślimaki nagie żywią się wieloma gatunkami roślin. Ich przysmakiem są przede wszystkim liście, pędy, kwiaty i owoce, zarówno na etapie kiełkowania, wzrostu, jak i dojrzewania (niektóre gatunki wolą młode rośliny, inne gustują w starszych). Te niepozorne zwierzęta są w stanie w krótkim czasie zniszczyć całe uprawy, szczególnie sałaty i kapusty (ale nie tylko). Zostawiają po sobie ślady w postaci nieregularnych otworów w liściach i srebrzystych śladów śluzu. Jakie gatunki występują w Polsce? W Polsce występuje sporo gatunków ślimaków bez skorupy, w tym kilka zawleczonych i inwazyjnych. Niektóre osiągają zaledwie kilka centymetrów długości, ale są też takie, których długość przekracza 20 cm. Poniżej wymieniamy kilka najbardziej charakterystycznych gatunków. Pomrów wielki Pomrowy należą do największych występujących w Polsce ślimaków nagich. Pod względem długości, bezkonkurencyjny jest pomrów wielki, czyli Limax maximus. W trakcie pełzania osiąga długość do 24 cm. Ma zmienne ubarwienie, od brudnokremowego po jasne. Poza okazałymi rozmiarami jego charakterystyczną cechą są charakterystyczne czarne plamy, pasy lub smugi, pokrywające ciało. Pomrowa wielkiego można spotkać w lasach, zaroślach, ogrodach i parkach, ale nie tylko. Występuje też w pobliżu szklarni, foliowych tuneli i domów. Szczególnie upodobał sobie miejsca z rozkładającą się materią organiczną. To gatunek zawleczony. Pochodzi z południowo-zachodniej Europy. W Polsce występuje na terenie całego kraju. Jest zaliczany do gatunków szkodliwych. Pomrów czarniawy To drugi największy ślimak nagi w Polsce. Pomrów czarniawy, czyli Limax cinereoniger, mierzy do 20 cm. Jego beżowe, kawowe, popielate lub czarne ciało jest jednolicie ubarwione w obszarze płaszcza. Na pozostałych częściach ciała u niektórych osobników pojawiają się plamy. Ten gatunek szczególnie upodobał sobie zarośla lasów liściastych i mieszanych. W ogrodach i parkach pojawia się rzadko. Tak jak jego kuzyn, w Polsce jest gatunkiem zawleczonym. Ślinik pospolity O ile pomrowy są największymi ślimakami bez skorupy, to nie można powiedzieć, że są także największymi szkodnikami. To miano przypada w udziale ślinikowi pospolitemu. Arion vulgaris osiąga do 12 cm długości. Ubarwienie dorosłych osobników jest zmienne, od żółtawego, przez pomarańczowe i ceglaste, aż po brązowe. To gatunek inwazyjny, który nieustannie zwiększa swój zasięg występowania w Polsce. Rodzimy obszar występowania tego ślimaka nie jest dokładnie znany. Przez lata był błędnie identyfikowany z ślinikiem luzytańskim i przypisywano mu pochodzenie z Półwyspu Iberyjskiego. Najnowsze dane wskazują, że może pochodzić z Francji. Do Polski dotarł prawdopodobnie w 1993 roku wraz z transportem materiału roślinnego. Ślinik wielki Ślinik wielki, czyli Arion rufus, jest największym przedstawicielem rodziny ślinikowatych w Polsce. Pod względem długości tylko nieznacznie ustępuje pomrowom. Dojrzały osobnik mierzy nawet 18 cm. Jego ciało jest czarne, brunatne, rdzawe lub pomarańczowe. W Polsce występuje naturalnie, ale tylko w zachodniej części kraju. Został jednak introdukowany na wschodzie, gdzie stanowi gatunek inwazyjny. Pomrowik mały Mimo że osiąga niewielkie rozmiary, okazuje się ogromnym szkodnikiem. Pomrowik mały (Deroceras laeve) osiąga długość do 2,5 cm. Jego ubarwienie waha się od jasnokawowego, przez brązowe, po czarne. Przedstawiciele tego gatunku uwielbiają skrajnie wilgotne warunki. Pomrowika małego można spotkać nad rzekami i zbiornikami, a także w uprawach szklarniowych. Pierwotnie był gatunkiem holarktycznym. Obecnie jest rozpowszechniony na całym świecie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Odkryto prekursorów rolnictwa poza Żyznym Półksiężycem. Zbierali plony prawie 10 tys. lat temu
Nowe badanie wykazało, że co najmniej 9200 lat temu ludzie zamieszkujący m.in. południowy Uzbekistan zbierali plony za pomocą sierpów. Naukowcy twierdzą, że rozwój rolnictwa był w tym okresie bardziej powszechny, niż wcześniej zakładano.
Spis treści: Gdzie i kiedy rozwinęło się rolnictwo? Nowe ślady prehistorycznego rolnictwa w Azji Zespół będzie kontynuował swoje badania Rozwój rolnictwa to jedno z najważniejszych wydarzeń w dziejach ludzkości. To właśnie wtedy człowiek przeszedł ze zbieracko-łowieckiego na osiadły styl życia. Była to kolosalna zmiana, która sprawiła, że ludzie zaczęli budować osady i kładli podwaliny pod pierwsze cywilizacje. Proces ten nazywamy rewolucją neolityczną. Rozpoczęła się ok. 11–12 tysięcy lat temu na obszarze tzw. Żyznego Półksiężyca, czyli regionu ciągnącego się od Egiptu, poprzez Palestynę i Syrię, po Mezopotamię. Gdzie i kiedy rozwinęło się rolnictwo? Rolnictwo w różnych okresach rozwijało się jednak niezależnie w innych częściach świata, czyli w Afryce, Chinach, Afryce czy obu Amerykach. – Mimo to pochodzenie wielu kluczowych upraw, takich jak pszenica, jęczmień i rośliny strączkowe, a także zbiorów dziko rosnących zbóż przez przedstawicieli kultury natufijskiej, wywodzi się z Żyznego Półksiężyca – wyjaśniają naukowcy w badaniu, które zostało opublikowane na łamach czasopisma „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Badanie to zostało przeprowadzone przez interdyscyplinarny zespół badawczy. Autorzy wykazują w swojej pracy, że co najmniej 9200 lat temu ludzie zamieszkujący odległe obszary na północy i wschodzie, jak np. południowy Uzbekistan, zbierali dziki jęczmień również za pomocą sierpów. – Badanie pokazuje, że rozwój kulturowy, który prowadził do rozwoju rolnictwa, był bardziej powszechny, niż wcześniej sądzono. Podważa to argumenty, że uprawa rozpoczęła się jako reakcja jednej grupy na presję demograficzną lub zmiany klimatu – twierdzą uczeni. Nowe ślady prehistorycznego rolnictwa w Azji Podczas wykopalisk w jaskini Toda w dolinie Surkandarya w południowym Uzbekistanie, naukowcy odnaleźli kamienne narzędzia, węgiel drzewny i szczątki roślin z najstarszych warstw jaskini. Analiza archeobotaniczna wykazała, że mieszkańcy tej groty zbierali dziki jęczmień z okolicznych dolin. Wśród innych prehistorycznych szczątków roślinnych znalazły się łupiny dzikich pistacji i pestki jabłek. Z kolei analiza zużycia kamiennych narzędzi, przede wszystkim ostrzy wykonanych z wapienia, ujawniła, że służyły one do ścinania roślin. Identyczne narzędzia odkryto na stanowiskach archeologicznych, które powiązane są z aktywnością rolniczą pradawnych kultur. – To odkrycie powinno zmienić sposób, w jaki naukowcy myślą o przejściu od zbieractwa do rolnictwa, ponieważ pokazuje, jak powszechne były te zachowania przejściowe – mówi Xinying Zhou z Instytutu Paleontologii i Paleoantropologii w Pekinie, główny autor badania. Zespół będzie kontynuował swoje badania – Ci starożytni myśliwi i zbieracze byli już związani z praktykami kulturowymi, które doprowadziły do ​​powstania rolnictwa – wyjaśnia Robert Spengler, badacz odpowiedzialny za analizę archeobotaniczną i naukowiec Instytutu Maksa Plancka. – Coraz więcej badań sugeruje, że przejście na osiadły tryb życia nie było świadomym działaniem człowieka. Ludzie nieustannie rozwijali zachowania prowadzące do rolnictwa – dodaje. Autorzy pracy podkreślają, że cały ich zespół będzie kontynuował badania nad tym, jak powszechne była aktywność rolnicza w Azji Środkowej w tym okresie. Ponadto badana jest także możliwość, że odkryte w Uzbekistanie zboża stanowią wczesny przykład nie jednorazowego zebrania zbóż, lecz całej, zorganizowanej uprawy z dzikiego jęczmienia. – Jeśli zboża były uprawiane, mogłoby to oznaczać, że eksperymentowano z rolnictwem lub że tradycja z Żyznego Półksiężyca rozprzestrzeniła się na wschód znacznie wcześniej, niż wcześniej sądzono. W obu przypadkach przyszłe badania prawdopodobnie wypełnią wiele luk w naszym rozumieniu ludzkiej narracji – napisali naukowcy. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Ani arabica, ani robusta. Przyszłością kawy jest zupełnie nowy gatunek
Większość miłośników kawy doskonale zna jej dwa gatunki i różnice w smaku między nimi – ale naukowcy proponują coś zupełnie innego. Liberica, czyli trzeci gatunek kawy i jego krewni, mogą zmienić rynek i odpowiedzieć na wyzwania klimatyczne.
Niemal cała produkcja kawy na świecie opiera się na dwóch gatunkach: arabice (Coffea arabica) i robuście (Coffea canephora). Każdy miłośnik kawy wie, że arabica jest łagodniejsza w smaku i droższa, a robusta – bardziej wyrazista i tańsza. Zarówno rolnicy, jak i handlowcy poszukują jednak alternatyw. Na horyzoncie jest już kolejna kandydatka. Dlaczego arabica i robusta przestają wystarczać? Uzależnienie światowego rynku od tylko dwóch gatunków kawy i wąskiej bazy genetycznej staje się coraz poważniejszym problemem. Jak w przypadku wielu upraw, winne są zmiany klimatu. Rosnące temperatury, susze i nieprzewidywalne zjawiska pogodowe powodują spadki plonów i zwiększają ryzyko przy uprawie. Kawa jest tak kluczowym towarem, że globalny handel nie może sobie pozwolić, by stała się dobrem rzadkim i drogim. Dlatego badacze poszukują gatunków bardziej odpornych, którymi rolnicy mogliby w razie czego zastąpić uprawy i zapewnić stabilność dostaw. Liberica i jej krewni – kawa przyszłości Jednym z takich kandydatów jest kawa liberica (Coffea liberica). Póki co jest uprawiana w bardzo małej skali m.in. w Ugandzie, Sudanie Południowym, Indiach, Wietnamie, Malezji, na Filipinach i w Indonezji. Liberica stanowi mniej niż 1% światowej produkcji. Systematyka tego gatunku była do tej pory niejasna – przez lata uznawano, że to jeden gatunek z dwoma podgatunkami: var. liberica i var. dewevrei. Nowe badania genetyczne opublikowane właśnie na łamach czasopisma „Nature Plants” podważają tę klasyfikację. Zespół naukowców przeanalizował sekwencje 353 genów z 55 próbek kawy i zestawił je z pomiarami morfologicznymi i mapami rozmieszczenia geograficznego. Wynik wskazuje jednoznacznie, że tzw. liberica to tak naprawdę trzy odrębne gatunki: Coffea liberica (potocznie zwana Liberica), C. dewevrei (Excelsa) i C. klainei. Każdy z nich ma unikatowe właściwości, mogące się bardzo przydać w uprawie. C. dewevrei wykazuje dużą odporność na suszę, C. liberica lepiej znosi sezonowość pory deszczowej i suchej. Oba gatunki prawdopodobnie dzielą się jeszcze na lokalne populacje przystosowane dodatkowo do specyficznych gleb, szkodników i chorób. C. dewevrei występuje naturalnie w tropikalnej Afryce Środkowej, co sugeruje dużą różnorodność genetyczną. Trzeci z gatunków, C. klainei, pozostaje najsłabiej poznany z powodu niewielkiej liczby próbek. Naukowcy podkreślają konieczność dalszych badań terenowych, aby ocenić jego przydatność w uprawie. Wnioski z badań są jednak jasne: liberica i jej bliscy krewni stanowią realną alternatywę dla arabiki i robusty. Mogą znaleźć zastosowanie szczególnie na terenach nizinnych, cieplejszych i bardziej wilgotnych, które stają się coraz mniej odpowiednie dla dominujących dziś gatunków kawy. Poza tym mogą być cennym materiałem hodowlanym do krzyżówek i tworzenia nowych odmian, odpornych na trudniejsze warunki klimatyczne. Źródło: Nature Plants
To prawdziwy koszmar rolników. Niewielki owad potrafi wyrządzić ogromne szkody w uprawach
Tantniś krzyżowiaczek jest uznawany za najbardziej rozpowszechnionego szkodnika z rzędu motyli. Dzięki niezwykłym zdolnościom adaptacyjnym, ten niewielki owad zdołał opanować niemal cały świat. Pojawia się wszędzie, gdzie występują jego rośliny żywicielskie, a straty, które wywołuje globalnie, są liczone w miliardach dolarów. Jak wygląda tantniś krzyżowiaczek? Na jakich roślinach żeruje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Jak rozpoznać tantnisia krzyżowiaczka? Cykl życiowy tantnisia krzyżowiaczka Na jakich roślinach żeruje tantniś krzyżowiaczek? Niezwykłe zdolności adaptacyjne uczyniły go globalnym szkodnikiem Zwalczanie tantnisia krzyżowiaczka Cenny obiekt badań Ciepła i sucha jesień to dla rolników znak, że w następnym roku przyjdzie im zmierzyć się z niewielkim, za to żarłocznym wrogiem. Gdy tantniś krzyżowiaczek, bo o nim mowa, przepoczwarzy się w motyla, staje się całkowicie nieszkodliwy. Jednak w stadium larwalnym jest prawdziwym pogromcą upraw. Należy jednak podkreślić, że dzięki swoim naturalnym cechom, ten niewielki owad jest nie tylko szkodnikiem, ale także cennym obiektem badań naukowych. Jak rozpoznać tantnisia krzyżowiaczka? Tantniś krzyżowiaczek, czyli Plutella xylostella, to owad zaliczany do rzędu motyli, reprezentujący rodzinę tantnisiowatych. Gatunek ten przechodzi pełne przeobrażenie, czyli w jego cyklu życiowym należy wyróżnić cztery stadia rozwojowe, którymi są: jajo, larwa, poczwarka, imago. Jaja tantnisia krzyżowiaczka Samice opisywanego gatunku składają jaja pojedynczo lub w niewielkich skupiskach, liczących do ośmiu sztuk. Następuje to na spodniej części lub w naturalnych zagłębieniach, występujących na powierzchni liści roślin żywicielskich. Płaskie, owalne jaja o błyszcząco żółtym kolorze mierzą zaledwie 0,5 mm długości. W praktyce trudno je zauważyć. O tym, że rośliny zostały zaatakowane przez szkodniki, często świadczy dopiero obecność larw. Larwy tantnisia krzyżowiaczka Larwy, nazywane gąsienicami, przechodzą przez cztery stadia rozwojowe. W najwcześniejszym, czyli tuż po wykluciu, są szare, a ich główki mają żółtą barwę. Wraz z postępem rozwoju stają się jasnozielone, a ich główki przybierają ciemnobrązowy kolor. Starsze osobniki są szaro-, jasno– lub jaskrawozielone, a na ich ciele widoczne są żółte znaczenia. Ich zwężające się na obu końcach ciało składa się z wyraźnie zaznaczonych segmentów, na których odznaczają się krótkie włoski. Na odwłoku występuje pięć par posuwek (nóżek odwłokowych). Tylne układają się w kształt litery „V”. W pełni rozwinięte osobniki mierzą około 10 mm długości. Poczwarki tantnisia krzyżowiaczka W stadium poczwarki, owad ma żółto-brązową lub zieloną barwę. Rozwija się wówczas w luźnym, otwartym kokonie o białej barwie. Takie osłony najczęściej są przyczepione do liści lub łodyg roślin żywicielskich. Rzadziej znajdują się na ziemi, wśród roślinnych szczątków. Imago tantnisia krzyżowiaczka Charakterystyczna morfologia dorosłych osobników pozwala na ich łatwą identyfikację. Imago ma ciało o długości około 7 mm, a rozpiętość jego skrzydeł wynosi 15 mm. Przednia para jest jasnobrązowa, z jasną linią na tylnym brzegu. Skrzydła tylne są szare, a na ich brzegu widoczna jest długa strzępina. Na wewnętrznej krawędzi przedniej pary widoczne są trójkątne znaczenia. Cykl życiowy tantnisia krzyżowiaczka Samica składa średnio 75 jaj. Wylęg następuje już po 15 dniach, jednak należy podkreślić, że w cieplejszych regionach, larwy lęgną się już po 3 dniach. Stadium larwalne trwa od 7 do 21 dni. Gdy gąsienice skończą żerować, przędą kokon z jedwabiu, w którym następuje przepoczwarzenie. Zależnie od temperatury, poczwarki pozostają w osłonie od 2 do 14 dni. Dorosłe motyle żyją od 2 do 3 tygodni. Kopulacja odbywa się już w dniu wylotu. Samiec zapładnia samicę o zmierzchu. ta wkrótce przystępuje do składania jaj. Na jakich roślinach żeruje tantniś krzyżowiaczek? Dorosłe osobniki żywią się nektarem kwiatów i są nieszkodliwe dla upraw. Co innego larwy. W tym stadium tantniś krzyżowiaczek posila się na roślinach krzyżowych, zarówno dzikich, jak i uprawnych. W tej drugiej grupie jego głównym celem są: różne odmiany kapusty (m.in. głowiasta, biała i chińska), kalafior, brokuł, rzepa, kalarepa, rzodkiew. W pierwszym stadium rozwoju gąsienice pożywiają się gąbczastą tkanką roślinną, znajdującą się pod powierzchnią liścia. Starsze żerują na powierzchni, konsumując prawie wszystkie tkanki (z wyjątkiem żyłek i górnej epidermy). To prowadzi do powstania transparentnych „okienek”, które z czasem przekształcają się w dziury. Niezwykłe zdolności adaptacyjne uczyniły go globalnym szkodnikiem Tantnisie krzyżowiaczki to szkodniki, które opanowały prawie cały świat. Występują wszędzie tam, gdzie pojawiają się ich rośliny żywicielskie. Obecności tych owadów nie stwierdzono wyłącznie na Antarktydzie. Mimo że dorosłe osobniki są słabymi lotnikami, rozprzestrzeniają się przede wszystkim naturalnie, przenoszone na znaczne odległości przez wiatr. Masowe migracje i coroczne inwazje są napędzane przede wszystkim zmianami klimatycznymi. Należy jednak podkreślić, że w rozprzestrzenianiu tego gatunku niemałą rolę odgrywa czynnik antropogeniczny. Gdy tantniś zadomowi się w danym środowisku, trudno jest się go pozbyć. Owady rozmnażają się błyskawicznie. W danym roku pojawia się kilka ich pokoleń (tym więcej, im wyższa jest temperatura otoczenia). Larwy błyskawicznie reagują na zagrożenie ze strony drapieżników i potrafią natychmiast spaść z liścia, zawisając na jedwabnej nici. Przez cały okres rozwoju pozostają na wewnętrznej części roślin, co czyni je niemal niewidocznymi dla ludzi. Mało tego, gąsienice są w stanie błyskawicznie rozwinąć odporność na stosowane insektycydy. Owady te pozostają niewrażliwe na większość głównych klas środków ochrony roślin. Cecha ta jest konsekwencją intensywnego, niekontrolowanego stosowania tych środków. Zatem jak zwalczać tego szkodnika? Zwalczanie tantnisia krzyżowiaczka Specjaliści rekomendują podejście holistyczne, obejmujące: metody kulturowe (międzyplony, odmiany odporne), metody biologiczne (wykorzystanie naturalnych wrogów tych owadów, w tym parazytoidów i drapieżników, takich jak pająki), ukierunkowane i ograniczone stosowanie insektycydów. Ważne są też działania profilaktyczne. Podstawą jest głęboka orka przedzimowa, pozostawiająca rolę w ostrej skibie. Zasadne jest też dokładne usuwanie wszystkich chwastów z rodziny kapustowatych. Cenny obiekt badań Należy podkreślić, że tantniś krzyżowiaczek jest nie tylko szkodnikiem. Dla naukowców, owad ten jest niezwykle cennym obiektem badań. Jego unikatowe cechy biologiczne czynią go organizmem modelowym, między innymi w badaniach nad mechanizmami odporności na insektycydy, dynamiką migracji owadów i genetycznymi podstawami płodności. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Odkrycie w Michigan: starożytne pola uprawne zmieniają nasze spojrzenie na historię
Skomplikowany system pól uprawnych o powierzchni blisko 300 hektarów odkryli archeolodzy w stanie Michigan w USA. Pochodzi sprzed 1000 lat. Nikt nie przypuszczał, że rdzenne społeczności trudniły się rolnictwem.
Spis treści: Zagadkowe garby wśród lasów Dlaczego rolnictwo Indian to zaskoczenie? Gdy myślimy o rdzennych mieszkańcach Ameryki Północnej, przed oczami stają nam wielkie prerie, bizony i ich mieszkańcy – trudniący się polowaniem i zbieractwem. Stereotypowi Indianie nie trudnili się rolnictwem. To miało być ograniczone jedynie do bardziej scentralizowanych cywilizacji, na przykład Majów w Ameryce Środkowej, które rozkwitały w tym czasie. Zagadkowe garby wśród lasów W odkryciu pól uprawnych pomocne było wykorzystanie LiDAR-u. Na zobrazowaniach z terenu Półwyspu Górnego w stanie Michigan, a więc w północno-wschodniej części USA, naukowcy dostrzegli zagadkowe grzbiety, układające się w pasma. Jest to stanowisko archeologiczne Sixty Islands, obecnie zagrożone zniszczeniem przez przemysł wydobywczy. Zaintrygowani badacze udali się w teren. Przeprowadzili wykopaliska, a wnioski z nich opublikowali na łamach prestiżowego czasopisma „Science”. Okazało się, że są to pozostałości po polach o powierzchni blisko 300 hektarów! Uprawiano na nich kukurydzę, fasolę i dynię. Badania potwierdziły, że rolnicy używali kompostu i prawdopodobnie zbierali żyzną glebę z pobliskich terenów podmokłych, aby poprawić jakość ziemi. Datowanie radiowęglowe węgla drzewnego wykazało, że pola funkcjonowały między 1000 a 1600 r. n.e. A zatem uprawy kwitły pół tysiąca lat przed przybyciem Europejczyków. Z kolei charakterystyczne grzbiety, o wysokości od 10 do 35 centymetrów, pełniły funkcję podwyższonych grządek, które zatrzymywały wilgoć i ciepło. To z kolei zapewniało nieco dłuższy i bardziej produktywny sezon wegetacyjny niż w przypadku tradycyjnych pól. Zdaniem badaczy fakt, że grzbiety miały różną długość i orientację sugeruje, że stworzyły je różne grupy na przestrzeni kilku stuleci. Dlaczego rolnictwo Indian to zaskoczenie? Wyniki badań ujawniają rozległy przedkolonialny krajobraz rolniczy na Półwyspie Górnym stanu Michigan. Oznacza to, że społeczności rdzennych Amerykanów intensywnie uprawiały m.in. kukurydzę w latach 1000–1600 n.e., pomimo niesprzyjających w tym miejscu warunków klimatycznych i środowiskowych: gęstych lasów i krótkiego sezonu wegetacyjnego. Polom uprawnym towarzyszyły relikty domostw, kurhany i ceremonialne fortyfikacje ziemne. Bezpośrednie dowody na intensywne rolnictwo w czasach przedkolonialnych w większości wschodnich Stanów Zjednoczonych są niezwykle rzadkie. Przyczyna? Większość rdzennych krajobrazów została nieodwracalnie zmieniona przez kolonizatorów, ich działalność rolniczą i przemysłową. Z tego powodu być może nigdy nie poznamy pełnej skali upraw rdzennej ludności Ameryki Północnej. Źródło: Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Grzyby zombie w walce ze szkodnikami: Polak w międzynarodowym projekcie badawczym
Grzyby zombie, znane m.in. z popkultury, istnieją naprawdę i mogą stać się sprzymierzeńcem rolników. Naukowcy szukają sposobu, by zmienić te niewielkie organizmy w precyzyjną broń przeciw szkodnikom.
Grzyby pasożytnicze potrafią przejmować kontrolę nad owadami i wpływać na ich zachowanie. Niektóre z tych organizmów zamiast szkodzić — wspierają swoich gospodarzy. Te niezwykłe zdolności mogą pomóc w walce z niszczycielskimi szkodnikami roślin. Grzyby zombie zyskały złą sławę Dzieje się tak szczególnie za sprawą nagrań, na których wyrastają z ciał mrówek i innych organizmów. Dziś naukowcy chcą pokazać ich drugie oblicze – jako potencjalnych sprzymierzeńców rolników. Chociaż wiemy o nich wciąż niewiele, niektóre gatunki mogą pomóc w walce z takimi insektami jak wełnowce i mszyce. Zmiany klimatyczne sprzyjają rozprzestrzenianiu się szkodników, a te powodują coraz większe straty. João Araújo, mykolog z Uniwersytetu w Kopenhadze, bada grzyby zombie, by w przyszłości stworzyć z nich precyzyjną broń biologiczną. Dzięki grantowi o wartości 1,2 mln euro od fundacji Villum Fonden i zespołowi badawczemu, Araújo rusza w tropiki – od Brazylii po Borneo – by szukać zainfekowanych owadów i sekwencjonować ich genomy. Jak działają grzyby zombie? Grzyby z rodzaju Ophiocordyceps atakują mrówki, a następnie sterują ich zachowaniem. Zakażona mrówka wspina się na liść, gdzie z jej głowy wyrasta owocnik, który uwalnia zarodniki. Grzyby mogą infekować także pająki i osy. – Najdziwniejsze jest to, że tworzą całe cmentarzyska – mówi w rozmowie z National Geographic mykolożka Charissa de Bekker. – Nie wiemy dokładnie, dlaczego tak się dzieje – dodaje. Ewolucja związała każdy gatunek grzyba z jednym konkretnym gatunkiem stawonoga. Naukowcy odkryli, że niektóre z tych pasożytów przekształciły się w symbionty, wspomagające swoich gospodarzy. Broń biologiczna przyszłości? Mszyce przez miliony lat współpracowały z bakteriami, które dostarczały im składniki odżywcze. Dziś ich rolę pełnią grzyby Ophiocordyceps. Araújo proponuje nową strategię: zabij grzyba — zabij szkodnika. Jeśli symbiont jest niezbędny do życia owada, jego eliminacja prowadzi do śmierci gospodarza. Ponieważ również same grzyby mogą być atakowane przez inne pasożyty, można by używać grzybów do eliminacji innych grzybów. Taka metoda nie wymagałaby stosowania chemii, która niszczy glebę i zanieczyszcza środowisko. Co już wiemy z badań? Pierwsze wyniki są obiecujące. Zarodniki Cordyceps (spokrewnione z Ophiocordyceps) skutecznie ograniczają populacje: wełnowców w bawełnie, larw tantnisia krzyżowiaczka, mszyc, mączlików, przędziorków, i gąsienic. Wszystkie te testy odbywały się jednak w laboratoriach. Aby wykorzystać grzyby w praktyce, potrzebne są dalsze badania i pełne zrozumienie ich działania. Ekspedycja do tropikalnych lasów Zespół Araújo planuje 10 miesięcy badań w Brazylii, Kenii, Borneo i Japonii. Będą zbierać owady, analizować ich DNA i badać, które grzyby z nimi współżyją. – To ogromne pole do odkryć – mówi Piotr Łukasik z Uniwersytetu Jagiellońskiego, który współpracuje z zespołem. Wiedza o tym, które owady są nosicielami grzybów i jakie relacje z nimi łączą, może pomóc w szybkiej eliminacji nowych ognisk szkodników. Araújo ma nadzieję, że jego projekt położy fundamenty pod inteligentniejsze i bardziej selektywne strategie ochrony roślin. Źródło: National Geographic Polska
Za starzenie się ludzi i dojrzewanie pomidorów odpowiada ten sam proces
Autofagia – proces biologiczny oczyszczający komórki, wciąż kryje sporo tajemnic. Najnowsze badania dowodzą, że pełni też ważną rolę w dojrzewaniu pomidorów. Zrozumienie autofagii dają nadzieję zarówno na wyleczenie wielu chorób, jak i na efektywniejsze przechowywanie owoców.
Spis treści: Autofagia to powszechny proces biologiczny Dojrzewanie pomidorów też jest regulowane przez autofagię Choć brzmi dość makabrycznie, autofagia to zjawisko kluczowe dla zdrowia wszystkich organizmów eukariotycznych (czyli posiadających komórki zawierające jądro). Dzięki niej komórki oczyszczają się z toksyn i przerabiają uszkodzone białka na związki, które mogą być ponownie użyte. Według najnowszych badań autofagia pełni kluczową rolę także w dojrzewaniu owoców. Potwierdziły to eksperymenty na pomidorach. Autofagia to powszechny proces biologiczny Autofagia to proces, w którym komórki „trawią” własne składniki w celu ich regeneracji, usunięcia lub odzyskania zasobów. Słowo „autofagia” pochodzi od greckich słów „autos” i „fagein” i dosłownie oznacza „samozjadanie”. Proces ten jest niezbędny do utrzymania homeostazy, umożliwia też organizmowi eliminację uszkodzonych białek, organelli lub patogenów. Autofagia jest szczególnie ważna w warunkach stresu komórkowego, takich jak głód, infekcja czy fizyczne uszkodzenia. Ten niezwykły proces odtruwania i recyklingu zachodzi w komórkach wszystkich organizmów eukariotycznych – od drożdży po człowieka. Z wiekiem proces autofagii ulega stopniowemu osłabieniu, co ma bezpośredni wpływ na starzenie się organizmu. Komórki zaczynają gromadzić uszkodzone białka i organelle, co prowadzi do zaburzeń w ich funkcjonowaniu. Zanieczyszczone komórki stają się mniej sprawne, co przyspiesza procesy degeneracyjne. Niska aktywność autofagii jest wiązana z rozwojem np. choroby Alzheimera, Parkinsona czy Huntingtona. Dojrzewanie pomidorów też jest regulowane przez autofagię Najnowsze badania opublikowane w czasopiśmie New Phytologist dowodzą, że proces dojrzewania pomidorów także reguluje autofagia. Zespół badaczy z Volcani Institute w Izraelu oraz Uniwersytetu w Tybindze w Niemczech stworzył sadzonki pomidora, w których czasowo wyciszono proces autofagii. Zmodyfikowane pomidory posiadały już owoce (bo pomidor jest owocem), lecz jeszcze niedojrzałe. Substancją dającą sygnał do dojrzewania owoców jest u roślin etylen. Jest wydzielany w postaci gazowej – dlatego proces dojrzewania np. bananów lub mango można przyspieszyć poprzez położenie obok nich dojrzałego jabłka. Kontrolowane dawkowanie etylenu pozwala do pewnego stopnia zapanować nad czasem dojrzewania owoców. Pozbawione autofagii sadzonki pomidorów rozpoczęły produkcję etylenu dużo wcześniej niż normalnie. Oznacza to, że autofagia opóźnia proces dojrzewania, podobnie jak spowalnia starzenie się organizmów. Ma to istotne znaczenie praktyczne. Szacuje się, że ogromna część (około 40%) globalnej produkcji rolnej jest marnowana na różnych etapach – od produkcji po konsumpcję. Zrozumienie roli autofagii w dojrzewaniu może pomóc w redukcji strat i marnotrawstwa żywności. Źródło: New Phytologist Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zmiany klimatu wpływają na smak francuskich serów. Przyczyny leżą w diecie krów
Sery z francuskiego Masywu Centralnego zmieniają się wraz ze zmianami klimatu – niestety, na gorsze. Francuscy naukowcy przeanalizowali jakość serów z mleka krów karmionych różną dietą. Naturalna trawa i siano dają znacznie lepsze sery niż karma oparta na kukurydzy.
Spis treści Zmiana klimatu, zmiana diety i zmiana smaku serów Jak zmienia się rolnictwo w Masywie Centralnym Francja to kraj słynący ze swoich serów. Stanowią one dobro narodowe i są nieodłączną częścią niemal każdego posiłku. Według słynnej, acz niepotwierdzonej anegdoty, Charles de Gaulle stwierdził nawet, że „trudno jest rządzić krajem, który ma 300 gatunków sera”. W rzeczywistości jest ich o wiele więcej. O jakości i walorach smakowych francuskich serów decydują tradycyjne, regionalne metody wytwarzania. W wielu miejscach nie zmieniły się od setek lat. Jednak zmiany klimatu nieubłaganie wpływają także na regiony słynące z serów. Jak? Prześledzili to francuscy naukowcy. Zmiana klimatu, zmiana diety i zmiana smaku serów Artykuł opublikowany właśnie w naukowym czasopiśmie „Journal of Dairy Science” omawia wpływ zmian klimatycznych na jakość sera w jednym z ważnych regionów Francji: Masywie Centralnym. To rozległa, wyżynno-górska kraina w środkowo-południowej części kraju. Słynie z serów, w tym m.in. Cantal, Fourme d’Ambert, Saint-Nectaire, Salers i Bleu d’Auvergne. Czteromiesięczne badanie zostało przeprowadzone przez francuskie instytuty INRAE i VetAgro Sup. Wykazało, że coraz częstsze i intensywniejsze susze ograniczają dostępność świeżej trawy dla krów, co zmusza rolników do zmiany ich diety i coraz częstszego karmienia kiszonką z kukurydzy. W eksperymencie cztery grupy krów otrzymywały różne racje pokarmowe: od 75% świeżej trawy, przez mieszanki z sianem, aż po diety oparte w 100% na kiszonce kukurydzianej. Mleko od każdej grupy krów wykorzystano do produkcji sera typu Cantal. Wyniki wykazały, że mleko od krów karmionych głównie trawą zawierało więcej korzystnych dla zdrowia kwasów omega-3. Ser z tego mleka charakteryzował się intensywniejszym smakiem, żółtym kolorem i delikatną teksturą. Natomiast diety oparte na kukurydzy dawały sery o bledszym kolorze, twardsze i o mniej wyrazistym smaku. Jak zmienia się rolnictwo w Masywie Centralnym Dotychczas rolnicy w tym regionie karmili krowy przede wszystkim świeżą, rosnącą na dzikich łąkach trawą. Na zimę robili zapasy siana. Zmiany klimatu powodują jednak, że na tych terenach coraz łatwiej jest uprawiać gatunki roślin paszowych – na przykład kukurydzę. To tańsza i mniej pracochłonna opcja niż wolny wypas. Dotychczas była marginalna, ale karmienie kukurydzą staje się coraz popularniejsze. A tymczasem powierzchnia łąk się kurczy. Wnioski z badania w Masywie Centralnym są bardzo istotne dla producentów serów regionalnych. Zmiany w diecie krów wpływają, niestety, na charakterystyczne cechy regionalnych produktów. A to ma dla Francuzów ogromne znaczenie. Potrzebne będą nowe regulacje, aby zachować wysoką jakość tradycyjnych serów i chronić lokalne dziedzictwo kulinarne. Źródło: Journal of Dairy Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.