Przerażeni Włosi i Węgrzy. Uprawy pomidorów i papryki mają nowego, niszczycielskiego wroga
W krajach, w których pomidory i papryka są symbolem kuchni i tradycji, dzwony biją na alarm. Rolnicy zauważyli, że ich rośliny – dotychczas zdrowe – zaczęły więdnąć, na liściach pojawiły się niepokojące plamy, a owoce straciły swój apetyczny wygląd. Na razie daleko nam do katastrofy, ale naukowcy wskazali, co chce pozbyć się ulubionych warzyw Europejczyków.
Nowy wirus na uprawach pomidorów i papryki dziesiątkuje plony. Pojawił się już w Europie, a korzystają na nim szkodniki, które omijają dotychczasowe bariery odporności. Naukowcy próbują znaleźć lekarstwo, które pomoże rolnikom. Co dokładnie zagraża warzywom? Nowe wirusy wśród pomidorów i papryki Wirusy roślinne od dawna towarzyszą ludzkości, ale ich aktualne odmiany zaskakują odpornością i sprytem. Przykłady? ToBRFV, którego ogniska wykryto m.in. we Włoszech i w Niemczech, ToMMV kryjący się w nasionach oraz PeWBVYV przenoszony przez szkodniki. ToBRFV to zabójca uniwersalny ToBRFV (ang. tomato brown rugose fruit virus) sieje postrach, ponieważ atakuje zarówno pomidory, jak i paprykę. Powoduje mozaikowe plamy na liściach, deformacje i brązowienie owoców, a co najgorsze – plony przestają nadawać się do sprzedaży. Wirus przenosi się błyskawicznie: przez nasiona, narzędzia, wodę i dotyk ludzi. Rolnicy zgodnie przyznają, że pierwszy raz mają do czynienia z tak agresywną chorobą. Uśpiony agresor i wirus z własną armią: ToMMV i PeWBVYV Nie mniej groźny jest wirus ToMMV (ang. tomato mottle mosaic virus) znany najpierw z Meksyku, a obecnie notowany także w Hiszpanii i Europie Środkowej. ToMMV prowadzi do zniekształceń i mozaikowatości liści oraz znacznej utraty plonów. Co ciekawe, potrafi przetrwać w nasionach przez wiele sezonów, czekając na właściwy moment, by uderzyć. Na południu Hiszpanii z kolei pojawił się nowy wróg papryki – PeWBVYV (ang. Pepper whitefly-borne vein yellows virus) . Jego pojawienie się sprawiło, że setki hektarów upraw w krótkim czasie stały się nieopłacalne. Główną rolę w przenoszeniu wirusa odgrywa niewielki, lecz bardzo liczny owad – mączlik ostroskrzydły. Dlaczego dotychczasowe strategie zawodzą? Czy wirusy są „inteligentne”? Wielu rolników sądziło, że naprzemienne sadzenie pomidorów i papryki oraz korzystanie z nowych, odpornych odmian pozwoli spać spokojnie. Niestety, wirusy błyskawicznie się „uczą” i ewoluują. Najnowsze badania prowadzone przez zespół z Plant Virus Department DSMZ, włoski CNR i BASF-Nunhems Italy dowiodły, że istnieją już szczepy znanego wirusa TSWV (wirusa brązowej plamistości pomidora), które potrafią przełamać odporność zarówno u pomidorów, jak i papryki. To przełom: dotąd różne geny odporności traktowano jako barierę nie do sforsowania. Obecnie jednak jedno ognisko infekcji może zagrozić całym plantacjom, nawet jeśli uprawy są oddalone i stosuje się różnorodne środki prewencyjne. Wektorami są nie tylko owady, lecz także zanieczyszczone narzędzia czy ubrania pracowników. Szczególnie zagrożone są plantacje, na których uprawia się oba gatunki – wirus ma szerokie pole do popisu, a presja środowiskowa tylko sprzyja jego rozwojowi. Jak skutecznie chronić europejskiego pomidora? Najważniejszym sprzymierzeńcem rolnika jest dziś wiedza. Regularne oględziny plantacji i szybka diagnostyka laboratoryjna pozwalają wykryć wirusa, zanim rozprzestrzeni się na dużą skalę. Dzięki pracy naukowców wiemy w ogóle, że on istnieje i jak dokładnie działa. To bardzo dużo. Nowoczesne metody molekularne umożliwiają badanie nawet pojedynczych roślin. Nie wolno zapominać także o walce z owadami przenoszącymi wirusy. Nowoczesna ochrona biologiczna i mechaniczna, regularny nadzór oraz szybkie usuwanie zakażonych roślin jest dzisiaj minimum tego, co możemy zrobić. Wirus to jednak wróg, z którym można wygrać – wszystko dzięki pracy badaczy i rolników. Na przyszłość warto stawiać na zróżnicowanie genetyczne odmian i elastyczne podejście do zarządzania uprawą. To nie jest już pojedyncza walka – to długofalowy wyścig między nauką a ciągle zmieniającym się przeciwnikiem. Wspólne europejskie wyzwanie Ostatecznie, jak pokazują przykłady z Europy, tylko współpraca rolników, naukowców i służb fitosanitarnych daje realną szansę na ograniczenie strat. Wymiana informacji i doświadczeń może uratować niejedną plantację – bo dzisiejsza opowieść o walce z chorobami roślin to już nie tylko lokalny problem, ale wspólne europejskie wyzwanie. Źródła: Virology, Warzywa i Owoce, gospodarka.sos Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Humus i falafel z kosmosu? Naukowcy wyhodowali ciecierzycę na księżycowej glebie
Naukowcy z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin po raz pierwszy na świecie wyhodowali ciecierzycę w symulowanym księżycowym gruncie. Przełomowe badanie pokazuje, że uprawa roślin na Księżycu może stać się rzeczywistością. Jednak czy zebrane plony są bezpieczne dla zdrowia?
Naukowcy z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin, współpracując z Texas A&M University, przeprowadzili eksperyment, który może zmienić przyszłość załogowych misji kosmicznych. Po raz pierwszy w historii udało się wyhodować i zebrać ciecierzycę w podłożu naśladującym skład księżycowego gruntu (lunar regolith simulant). Badania prowadzono pod kierownictwem Sary Santos, głównej badaczki z Institute for Geophysics na University of Texas oraz Jessiki Atkin, pierwszej autorki publikacji. Ciecierzyca (znana też jako „groch włoski” lub „barani groch”) to bardzo odżywcza roślina strączkowa, uprawiana w basenie Morza Śródziemnego od czasów starożytnych. Zawiera dużo białka. Jej nasiona stanowią bazę takich dań jak hummus czy falafel. Z ciecierzycy można uzyskać mąkę oraz płyn stosowany jako roślinny zamiennik jajek. Jak wyglądał eksperyment? Podłoże użyte przez zespół naukowców zostało przygotowane przez Exolith Labs na bazie próbek księżycowego gruntu przywiezionych przez astronautów misji Apollo. Ten specjalny symulant nie zawiera naturalnych mikroorganizmów ani materii organicznej, które są niezbędne do wzrostu roślin na Ziemi. Zawiera jednak ważne minerały i składniki odżywcze, ale również ciężkie metale, które mogą być toksyczne dla roślin. Do eksperymentu wybrano ciecierzycę odmiany „Myles” ze względu na jej niewielkie rozmiary i odporność na trudne warunki. Te cechy są kluczowe dla misji kosmicznych o ograniczonej przestrzeni. Podłoże wzbogacono wermikompostem – produktem ubocznym wytwarzanym przez dżdżownice, bogatym w mikroelementy i mikrobiom. Wermikompost może być pozyskiwany w zamkniętych ekosystemach kosmicznych z odpadków organicznych, takich jak resztki jedzenia czy tekstylia na bazie bawełny. Kolejnym krokiem było zastosowanie arbuskularnych grzybów mikoryzowych. Grzyby te współżyją z roślinami, wspierając ich wzrost i ograniczając pobieranie toksycznych metali z podłoża. Odkryto, że pojedyncza dawka takich grzybów wystarcza do kolonizacji gleby, co stanowi ogromny atut przy ograniczonych zasobach na Księżycu. Granice kosmicznego rolnictwa Ciecierzyca dała plony, ale tylko w podłożu, w którym udział symulowanego księżycowego gruntu nie przekraczał 75%. Przy wyższych proporcjach rośliny wykazywały objawy stresu i przedwcześnie zamierały. Badacze zaobserwowali, że rośliny zaszczepione grzybami mikoryzowymi przeżywały dłużej niż pozbawione tej symbiozy, co podkreśla znaczenie tych organizmów w ekstremalnych warunkach. Chociaż sam fakt wyhodowania i zebrania plonu w takim środowisku jest przełomowy, pozostaje wiele pytań dotyczących wartości odżywczych zebranej ciecierzycy oraz bezpieczeństwa jej spożycia przez ludzi. Badacze podkreślają, że niezbędne są dalsze analizy, które wykażą, czy w ziarnach nie nagromadziły się toksyczne metale. Jak wskazuje Jessica Atkin z Texas A&M University, wciąż nie wiadomo, czy ciecierzyca uprawiana w takim podłożu spełnia wymagania żywieniowe astronautów. Eksperyment otrzymał wsparcie finansowe z grantu NASA FINESST, co świadczy o ogromnym zainteresowaniu dalszym rozwojem tej technologii. Prace badawcze kontynuowane są na Uniwersytecie Teksańskim w Austin i Texas A&M University. Jeśli kolejne wyniki potwierdzą bezpieczeństwo i wartość odżywczą plonów, uprawa roślin jadalnych w warunkach księżycowych może stać się kluczowym elementem przyszłych misji załogowych. To nie pierwsze osiągnięcie kosmicznego rolnictwa. W ramach eksperymentów naukowcy wcześniej wyhodowali m.in.: koniczynę na marsjańskiej glebie, sałatę, szpinak i paprykę na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Zdaniem uczonych na Marsie można by hodować lucernę. Kandydatem na kosmiczne warzywa są też oczywiście ziemniaki, które odegrały ważną rolę w książce i filmie „Marsjanin”. Źródło: Scientific Reports
Kobiety nauczyły łowców i zbieraczy uprawy roli? Tak sugerują badania DNA w Zachodniej Europie
Rola kobiet w rozwoju rolnictwa w Europie okazała się większa, niż dotąd sądzono. Analiza kopalnego DNA z Belgii i Holandii pokazuje, że to właśnie one przekazywały wiedzę o uprawach i hodowli. Zmiany zachodziły powoli i bez gwałtownej wymiany ludności. To jeden z najciekawszych wniosków najnowszych badań genetycznych.
Europa od dawna była areną olbrzymich migracji. Jedną z nich była ta, która miała miejsce około 6500 lat p.n.e., kiedy z Anatolii zaczęli napływać pierwsi rolnicy. Przynieśli ze sobą udomowione zboża i zwierzęta hodowlane. To zjawisko nazywane jest neolityzacją. Nie we wszystkich miejscach ten proces przebiegał szybko. Na przykład na obecnych terenach Polski pierwsze osady rolników pochodzą z już z drugiej połowy VI tysiąclecia p.n.e. Ale były w Europie enklawy, gdzie dawne społeczności łowiecko-zbierackie uchowały się zdecydowanie dłużej. Kobiety jako ambasadorki nowej wiedzy Analiza DNA ujawniła, że kiedy około 4500 lat p.n.e. rolnictwo dotarło do dzisiejszej Belgii i Holandii, nie wywołało ono genetycznego trzęsienia ziemi. Zamiast gwałtownej wymiany populacji, doszło do powolnego przenikania się dwóch grup – zastanej łowiecko-zbierackiej i imigrantów-rolników. Kluczową rolę w tym procesie odegrały kobiety z rolniczych społeczności. Badania chromosomu X oraz mitochondrialnego DNA wykazały, że to imigrantki „wżeniały się” z lokalnie żyjącymi mężczyznami. W ten sposób – zdaniem naukowców – dzieliły się nie tylko swoimi genami, ale przede wszystkim bezcenną wiedzą na temat upraw i hodowli. – Badanie to ujawniło również kluczową rolę, jaką kobiety odegrały w przekazywaniu wiedzy od napływających społeczności rolniczych lokalnym łowcom-zbieraczom. Dzięki badaniom kopalnego DNA możemy nie tylko odkryć przeszłość, ale także dać wyraz nieocenionej, choć często pomijanej roli, jaką kobiety odegrały w kształtowaniu ewolucji człowieka – skomentowała współautorka badania, dr Maria Pala z University of Huddersfield. Powolne zmiany wśród łowców W regionie dolnego Renu i Mozy wysoki poziom domieszki genetycznej od łowców-zbieraczy (wynoszący około 50%) utrzymywał się wyjątkowo długo, bo aż do końca neolitu, czyli do około 2500 r. p.n.e. Był to ewenement na skalę europejską, gdyż w innych częściach kontynentu geny te zostały znacznie szybciej zdominowane przez rolników. Do takiego wniosku doszedł międzynarodowy zespół badaczy, który opublikował na ten temat artykuł w „Nature”. Kierował nimi prof. David Reich z Uniwersytetu Harvarda. Genetyka oknem na pradziejowe relacje W jaki sposób naukowcom udało się dojść do wniosków o dużej roli kobiet? Połączyli techniki archeologiczne, biologiczne i zaawansowane modelowanie statystyczne. Przeanalizowali dane genomowe 112 osób, które żyły w okresie od 8500 do 1700 r. p.n.e. Dane te pochodziły ze szczątków ludzkich odkrytych w regionie dolnego Renu i Mozy, obejmującym dzisiejszą Belgię, Holandię oraz przyległe części Niemiec. Materiał badawczy obejmował zarówno nowo odkryte szczątki z wykopalisk w jaskiniach, jak i wcześniej opublikowane dane. Jak wyglądały procedury laboratoryjne i pobieranie DNA? Prace laboratoryjne przeprowadzono w sterylnych pomieszczeniach, aby uniknąć zanieczyszczenia próbek współczesnym DNA. Naukowcy pobierali proszek kostny z zębów i kości długich. Stosowano wolnoobrotowe wiercenie, aby zapobiec termicznemu uszkodzeniu DNA. Zsekwencjonowano również genom mitochondrialny (dziedziczony w linii żeńskiej) oraz chromosom Y (w linii męskiej) i chromosom X. Nie tylko badania genetyczne Aby precyzyjnie osadzić dane genetyczne w czasie i kontekście kulturowym, naukowcy wykorzystali kilka narzędzi: Datowanie radiowęglowe. Wykonano 14 nowych pomiarów, aby potwierdzić wiek badanych osobników. Modelowanie qpAdm. To zaawansowane narzędzie statystyczne pozwoliło oszacować proporcje trzech głównych komponentów genetycznych (łowców-zbieraczy, wczesnych rolników i ludności stepowej) u każdej z badanych osób. Analiza IBD (Identity-by-Descent). Szukano długich wspólnych odcinków genomu między osobnikami. Pozwoliło to na wykrycie bliskich powiązań rodzinnych (nawet do dziesiątego stopnia pokrewieństwa) oraz dalekosiężnych kontaktów między populacjami oddalonymi o tysiące kilometrów. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ptasie odchody napędziły rozwój potężnego królestwa Chincha w Peru
Archeolodzy odkryli, że sukces królestwa Chincha na peruwiańskim wybrzeżu opierał się na ptasich odchodach! Nowe badania dowodzą, że guano z Wysp Chincha było kluczem do rozwoju rolnictwa, handlu i sojuszu z Inkami, przekształcając państwo w potęgę regionu.
Zespół archeologów pod kierunkiem dr. Jacoba Bongersa z University of Sydney przeprowadził badania, które zmieniły obraz starożytnych cywilizacji Ameryki Południowej. Analizy chemiczne kukurydzy wydobytej z grobowców w Dolinie Chincha wykazały niespotykanie wysokie stężenia azotu, wskazując jednoznacznie na intensywne nawożenie ptasim guanem. Ten niezwykle bogaty w składniki pokarmowe nawóz pozyskiwano z pobliskich Wysp Chincha, słynących z ogromnych złóż ptasich odchodów. 100 tys. osób korzystało z bogactwa wysp Królestwo Chincha, zamieszkiwane przez około 100 tys. ludzi, rozwinęło się na jednym z najbardziej suchych wybrzeży świata. Sukces ekonomiczny, rolniczy i handlowy tego społeczeństwa na terenie dzisiejszego Peru możliwy był tylko dzięki nowatorskiemu podejściu do zarządzania zasobami. Żaden inny czynnik nie wpłynął tak silnie na ich wzrost, jak dostęp do ptasiego guana. Naukowcy podkreślają, że to właśnie ta substancja pozwoliła rolnikom uzyskać plony kukurydzy niemożliwe do osiągnięcia na ubogich naturalnie glebach regionu. Analiza grobowców i ikonografia potwierdzają kluczową rolę guana Wyniki badań, opublikowane w czasopiśmie „PLOS One”, opierają się na analizie 35 próbek kukurydzy z grobowców Doliny Chincha. Ich biochemiczne cechy dowodzą, że uprawy nawożone były guanem o pochodzeniu morskim, a potwierdzają to również historyczne źródła pisane z okresu kolonialnego. Badacze przebadali również regionalną ikonografię – tekstylia, ceramikę i malowidła – gdzie widać wyraźne powiązania symboliczne między ptakami morskimi, rybami i rozwijającą się kukurydzą. To wskazuje, że znaczenie guana było nie tylko praktyczne, ale również głęboko zakorzenione w kulturze. Sojusz Chincha z Imperium Inków Praca zespołu podkreśla, że inkaskie imperium, położone w wysokich Andach, również marzyło o dostępie do tych cennych zasobów. Inkowie nie byli w stanie produkować tyle kukurydzy, ile potrzebowali do własnych celów rytualnych i spożywczych. Właśnie dlatego strategiczny sojusz imperium inkaskiego z Chincha opierał się na wymianie guana i kukurydzy, co zapewniło obu stronom korzyści polityczne i gospodarcze. 800 lat tradycji Dowody wskazują, że praktyka nawożenia guanem rozpoczęła się przynajmniej 800 lat temu. Dobra sytuacja królestwa Chincha nie wynikała więc wyłącznie z dostępu do cennych surowców, takich jak dekoracyjne muszle spondylus, lecz z niezwykłej umiejętności gospodarowania środowiskiem morskim i lądowym. Dr Jo Osborn z Texas A&M University zwraca uwagę, że prawdziwą siłą tego społeczeństwa była wiedza ekologiczna i umiejętność łączenia morskich i lądowych zasobów w spójny system produkcji i handlu. Sukces królestwa Chincha był więc możliwy właśnie dzięki dostępowi do ptasiego guana. Źródło: PLOS One
104-letnia Azi Begum nie pamięta takiej tragedii. Co się stało z szafranem?
Szafran z Kaszmiru, najdroższa przyprawa świata, może zniknąć na zawsze. Rolnicy w Pampore, miejscu od wieków słynącym z jego uprawy, przeżywają dramat po rekordowo niskich zbiorach. Klimat się zmienia, a z nim cała historia i przyszłość kaszmirskiego szafranu.
Spis treści: Dlaczego kaszmirski szafran znika z pól? Naukowcy i rolnicy szukają przyczyn Z jakiego powodu kaszmirski szafran uznawany jest za najlepszy na świecie? Dlaczego zbiór szafranu wymaga zaangażowania całej wioski? Jak zmiany klimatu dewastują kaszmirskie pola szafranu? Czy technologia uratuje szafran? Kaszmir balansuje między innowacją a tradycją Szafran to więcej niż przyprawa – to dusza Kaszmiru Po jednym z najgorszych sezonów zbiorów w historii rolnicy z Doliny Kaszmiru coraz głośniej wyrażają obawy o przyszłość swojego najcenniejszego skarbu – szafranu. Tylko przez trzy dni w roku tysiące fioletowych kwiatów zakwitają jesienią, ukazując ukryte wewnątrz ciemnoczerwone nitki – znamiona słupka kwiatu krokusa. Po zerwaniu i wysuszeniu przekształcają się one w najdroższą przyprawę świata, cenioną zarówno za intensywny smak, jak i właściwości lecznicze. Tysiące rolników każdego roku wracały na należące do rodzin poletka, by w listopadzie zrywać delikatne kwiaty krokusa. Tradycyjnie zbiory trwały od świtu do zmierzchu i kończyły się dopiero, gdy słońce znikało za zachodnimi górami, w stronę granicy z Pakistanem. Jednak w czasie wyjątkowo suchego sezonu ostatniej jesieni, który przypadł na przełom października i listopada, dzienne zbiory ograniczyły się do zaledwie kilku godzin. Dla wielu mieszkańców był to najgorszy sezon zbiorów, jaki są w stanie sobie przypomnieć. Dlaczego kaszmirski szafran znika z pól? Naukowcy i rolnicy szukają przyczyn W latach 2024 i 2025 produkcja szafranu w Kaszmirze osiągnęła rekordowo niski poziom. W ciągu dwóch dekad jego uprawy w regionie zmniejszyły się aż o 68%. Lokalni rolnicy i eksperci wskazują, że główną przyczyną są zmieniające się opady i temperatury w zachodnich Himalajach. Przyszłość kaszmirskiego szafranu staje się coraz bardziej niepewna, dlatego wielu producentów stara się łączyć tradycyjne metody z nowoczesną wiedzą, by ratować uprawy. Pampore, miejscowość położona w administrowanej przez Indie części Kaszmiru, znajduje się około godziny jazdy na południe od stolicy regionu – Srinagaru. To właśnie tam, na targach pamiętających czasy Jedwabnego Szlaku, od pokoleń koncentruje się handel szafranem. Pampore uchodzi za serce kaszmirskich upraw, choć dokładna data i sposób pojawienia się tej rośliny w regionie pozostają nieznane. W 2022 roku paleobotanicy, analizując DNA krokusa szafranowego, ustalili, że roślina została udomowiona niemal 3500 lat temu – prawdopodobnie w środkowej Grecji, a być może w Persji. Krokusy rosną dziko w naturze, jednak szafran jako przyprawa już nie – powstał najpewniej w wyniku sztucznego krzyżowego zapylania, być może całkowicie przypadkowego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125126-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-3e72c77.png" width="1290" height="858" alt="Świeżo posegregowany szafran obok odrzuconych kwiatów krokusa w domu rodziny Bashirów w Pampore." title="Świeżo posegregowany szafran obok odrzuconych kwiatów krokusa w domu rodziny Bashirów w Pampore." /> Z miejsca swojego pochodzenia ta legendarna przyprawa szybko rozprzestrzeniła się po świecie, zdobywając uznanie dzięki jaskrawej barwie, intensywnemu aromatowi i charakterystycznemu smakowi. Przemierzała szlaki handlowe i towarzyszyła armiom oraz karawanom na Bliski Wschód, do Azji Centralnej i dalej – aż do Afryki Północnej. Dziś największym producentem szafranu jest Iran, ale jego uprawy spotyka się także w Kaszmirze, Afganistanie, Hiszpanii i Grecji. „Terroir” każdego z tych miejsc nadaje przyprawie unikalny profil smakowy, a kaszmirski szafran cieszy się szczególnym uznaniem za swoją jakość i rzadkość. Nawet rolnicy z Maroka i Grecji, z dumą uprawiający własne krokusy, wskazują Kaszmir jako źródło najbardziej pożądanej przyprawy świata. Sprzedawcy przypraw podkreślają wyjątkową aromatyczność kaszmirskich zbiorów. Z jakiego powodu kaszmirski szafran uznawany jest za najlepszy na świecie? Shubli Bashir to rolniczka w czwartym pokoleniu i doktorantka zajmująca się rolnictwem na Uniwersytecie Sher-e-Kashmir w pobliskim Dżammu. W swojej pracy naukowej bada związki fitochemiczne szafranu. – Krocyna odpowiada za barwę szafranu, picrocyna wpływa na jego smak, a safranal tworzy intensywny aromat – wyjaśnia Bashir, zrywając kwiaty na rodzinnym poletku. – Gdy szafran jest prawidłowo uprawiany i przetwarzany, kaszmirski osiąga najwyższe stężenia wszystkich trzech związków. To właśnie one budują jego renomę. W Kaszmirze popularna legenda głosi, że szafran pojawił się w XIII wieku – przywieziony przez dwóch sufickich świętych, którzy mieli go ukrytego w kieszeniach podczas wędrówki przez dolinę. Po tym, jak zostali wyleczeni przez miejscowego medyka, podarowali mu dwie bulwy i nauczyli, jak uprawiać i zbierać tę wyjątkową roślinę. Shubli Bashir jednak skłania się ku wersji historycznej. – Folklor chętnie przypisuje zasługi świętym, ale dowody historyczne i rolnicze sugerują, że szafran trafił do Kaszmiru dzięki handlowi, migracjom i wymianie kulturowej – mówi, trzymając wiklinowy kosz wypełniony świeżo zerwanymi krokusami. To właśnie ta różnorodność i otwartość pozwoliły rozwinąć się wyjątkowej lokalnej tradycji. Niezależnie od tego, czy szafran przybył z handlarzami czy mistykami, stał się gospodarczym filarem Pampore. Przyprawa obecna jest w kulinarnej tradycji regionu od około 800 lat. To kluczowy składnik wazwanu – 36-daniowej uczty podawanej niegdyś cesarzom Mogołów. Szafran znajduje też swoje miejsce w kahwie, tradycyjnej herbacie, która rozpowszechniła się w Azji Centralnej w XVIII wieku, w czasach panowania afgańskich królów. Dlaczego zbiór szafranu wymaga zaangażowania całej wioski? Szafran uchodzi za jedną z najbardziej pracochłonnych upraw na świecie. Fioletowy krokus kwitnie zaledwie przez około 36 godzin, a nie istnieje żaden zmechanizowany sposób, by zbierać go na masową skalę. W Pampore tę przeszkodę pokonuje siła rodziny i lokalnej społeczności. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125336-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-5549318.png" width="1285" height="865" alt="Bracia Ubaid i Aqib Bashir rozmawiają z 104-letnią babcią Azi Begum o szafranie, polityce i zmianach klimatu. Fot. Matt Stirn" title="Bracia Ubaid i Aqib Bashir rozmawiają z 104-letnią babcią Azi Begum o szafranie, polityce i zmianach klimatu. Fot. Matt Stirn" /> Każdej jesieni, gdy krokusy przebijają się przez jasnobrązową, górską ziemię, liczba mieszkańców wioski wzrasta nawet trzykrotnie. Dzieci wracają z uczelni, lekarze przyjeżdżają z dalekich miast, a policjanci biorą wolne od służby – wszyscy po to, by wspólnie uczestniczyć w corocznych zbiorach. Kwiaty zbiera się ręcznie na polach, a następnie – w domowych salonach lub na podwórkach – wydobywa się z nich cenny szafran i suszy. Aby uzyskać zaledwie jedną łyżeczkę przyprawy, potrzeba około 50 kwiatów. Tymczasem 28 gramów kaszmirskiego szafranu może osiągać na rynku wartość nawet 1000 dolarów – co potwierdzają zarówno lokalni odsprzedawcy, jak i jeden z internetowych sprzedawców przypraw. Jak zmiany klimatu dewastują kaszmirskie pola szafranu? Aby zakwitnąć, bulwy szafranu potrzebują chłodnych i suchych warunków, z delikatnymi opadami mniej więcej w połowie sezonu sadzenia. Tymczasem rolnicy zauważają, że w ciągu ostatniej dekady jesienne temperatury w górskiej dolinie wyraźnie wzrosły. Gdy badacze przeanalizowali aktualne trendy klimatyczne w Dolinie Kaszmiru, odnotowali znaczące wzrosty zarówno temperatur, jak i opadów. Co gorsza, opady coraz częściej przybierają formę gwałtownych ulew i powodzi, a region dotykają też coraz dłuższe okresy suszy. Shubli Bashir zwraca uwagę, że taka zmiana klimatu ogranicza liczbę kwitnących roślin. Te, które mimo wszystko zakwitną, są dodatkowo narażone na atak ze strony zwierząt roślinożernych, takich jak jeżozwierze. Coraz częściej wchodzą one na pola uprawne, ponieważ niestabilna pogoda i wylesianie ograniczają ich naturalne źródła pożywienia – na przykład korzenie czy korę drzew. – Na początku lat 90. potrafiliśmy zebrać nawet 100 kilogramów kwiatów dziennie – mówi Ubaid Bashir, brat Shubli, który na co dzień pracuje jako lekarz rodzinny w Srinagarze. – W 2024 roku udało nam się zebrać jedynie 50 kilogramów przez cały sezon… A w 2025 roku – zaledwie 6 kilogramów łącznie. Shubli przyznaje, że jeszcze nigdy nie widziała zbiorów w tak dramatycznym stanie. – To pierwszy raz w moim życiu, kiedy sytuacja wyglądała aż tak źle – powiedziała. – Pola były niemal puste. Nie dało się nawet zrobić zdjęć, bo nie było czego fotografować. Czy technologia uratuje szafran? Kaszmir balansuje między innowacją a tradycją Wspólnie z inicjatywami rządowymi, rolnicy i naukowcy – tacy jak Shubli Bashir – szukają sposobów, by wspierać delikatne bulwy szafranu w czasie coraz bardziej niestabilnych warunków pogodowych. – Część rolników i ekspertów decyduje się na uprawy w pomieszczeniach, w kontrolowanych warunkach, by zwiększyć odporność produkcji – wyjaśnia Shubli. – W miejscach, gdzie nie ma dostępu do kosztownej technologii, bulwy szafranu „odmładza się” metodami tradycyjnymi: sortuje ręcznie, stosuje płodozmian i unika nawozów chemicznych oraz pestycydów. Taki model pomaga zachować żyzność gleby i równowagę ekologiczną. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-21-125516-The-uncertain-future-of-the-worlds-most-expensive-spice--National-Geographic-i-7b8df8d.png" width="1286" height="858" alt="Na rynku w centrum Pampore sprzedawca przypraw oferuje kaszmirski szafran w sklepie należącym do 80-letniego rolnika Noora Mohda Bhata." title="Na rynku w centrum Pampore sprzedawca przypraw oferuje kaszmirski szafran w sklepie należącym do 80-letniego rolnika Noora Mohda Bhata." /> Choć te działania wciąż są na wczesnym etapie, mogą okazać się skuteczne. Jednak dopiero po kilku sezonach będzie można ocenić ich realny wpływ na jakość i wielkość zbiorów. Niezależnie od tego, czy ratunkiem okaże się nowoczesna technologia, czy powrót do korzeni, wszyscy rolnicy są zgodni: jeśli szafran ma przetrwać, trzeba działać – i to szybko. Szafran to więcej niż przyprawa – to dusza Kaszmiru Ostatniego wieczoru w Kaszmirze siedziałem na ręcznie tkanym dywanie w pokoju gościnnym rodziny Bashirów w Pampore. Złote promienie zachodzącego słońca wpadały przez okno, oświetlając tacę z gorącą kahwą – herbatą z dodatkiem szafranu. Na czele pokoju zasiadała 104-letnia Ażi Begum, babcia Shubli i Ubaida. W tej ciepłej atmosferze, przy parującym naparze, rodzina rozmawiała o przyprawach, zmieniającym się klimacie i trudach życia na spornym terytorium Kaszmiru – regionie, który zbyt często pojawia się w światowych mediach jedynie w kontekście przemocy i konfliktów. – Zbiory już się nie opłacają, dlatego wielu z nas wykonuje inne zawody – mówi Ubaid. – A mimo to, co roku wracamy, by kontynuować rodzinną tradycję. Szafran jest symbolem odrodzenia. Gdy jesienią wszystko wokół obumiera, szafran rozkwita na nowo. To piękne przypomnienie o sile natury i tradycji. Choć sytuacja ekonomiczna wielu rolników się pogarsza, ich więź z szafranem i jego znaczenie dla kaszmirskiej kultury pozostają niezmienne. – W dolinach Kaszmiru, w jego ludziach i historii, tkwi piękno, złożoność i człowieczeństwo – mówi Shubli, spoglądając w parujący kubek kahwy. – Gdyby więcej osób potrafiło patrzeć na Kaszmir przez „soczewkę szafranu”, a nie tylko przez nagłówki o konflikcie, mogliby lepiej zrozumieć jego dziedzictwo, odporność i potencjał. Źródło: National Geographic
Zdumiewające odkrycie z Wysp Kanaryjskich. Badacze tłumaczą, jak starożytne nasiona przetrwały ponad 1800 lat
Zespół naukowców z Hiszpanii i Szwecji prześledził losy uprawy soczewicy na Wyspach Kanaryjskich. Wyniki badań nie tylko przedstawiają niezwykłe umiejętności adaptacyjne rośliny, która od wieków hodowana jest na hiszpańskim archipelagu, ale również ukazują potencjał badań nad DNA w odtwarzaniu historii upraw i zmian rolniczych.
Soczewica od wieków pozostaje związana z dziejami Wysp Kanaryjskich. Stanowi popularny produkt spożywczy nie tylko na samym archipelagu, lecz także w kontynentalnej części Hiszpanii. Nowe badania, przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Linköping oraz Uniwersytetu w Las Palmas (Gran Canaria), rzucają nowe światło na kanaryjską historię tej strączkowej rośliny. Prace z wykorzystaniem analizy DNA dowodzą m.in., że soczewica trafiła na Kanary ponad 1800 lat temu. Soczewica ze starożytnych silosów – skąd naukowcy pobrali próbki DNA? Aby przeanalizować kod genetyczny starożytnych roślin strączkowych, naukowcy musieli sięgnąć do miejsc, w których soczewica była magazynowana ponad tysiąc lat temu. Silosy wykuwane w skałach wulkanicznych przez lata służyły mieszkańcom Wysp Kanaryjskich za naturalne spichlerze do przechowywania pożywienia. Odizolowanie skrytek od warunków klimatycznych panujących na wyspach sprawiło, że materiał genetyczny magazynowanych soczewic zachował się w bardzo dobrym stanie. Dodatkowo warunki wewnątrz skalnych silosów pozwoliły DNA roślin przetrwać aż do dziś. Skąd na Kanary przypłynęła soczewica? Międzynarodowy zespół naukowców porównał kod genetyczny odzyskanej kanaryjskiej soczewicy z tą uprawianą w Hiszpanii oraz Maroku. Zestawienie obu odmian ukazało cechy wspólne, co oznacza, że wiele gatunków rośliny strączkowej z Kanarów wywodzi się od nasion przyniesionych przez rdzennych osadników z Afryki Północnej. Oznacza to, że soczewica trafiła na archipelag około 200 roku n.e., a nie - jak wcześniej zakładano - dopiero w XIV wieku wraz z pierwszą europejską kolonizacją. Adaptacyjne zdolności rośliny Mamy więc do czynienia z gatunkiem rośliny, który od ponad tysiąca lat jest uprawiany na archipelagu Wysp Kanaryjskich. Mimo zmian klimatycznych oraz tych wywołanych europejską kolonizacją wysp, roślina przetrwała do dziś i nadal stanowi niezwykle istotny element hiszpańskiej diety. Biolożka genetyczna prof. Jenny Hagenblad z Uniwersytetu w Linköping w następujący sposób opisuje losy tej strączkowej rośliny: „Ten sam typ soczewicy był uprawiany na Wyspach Kanaryjskich przez niemal 2 000 lat. To interesujące, zwłaszcza biorąc pod uwagę, że ludność rdzenna została znacznie zdziesiątkowana, gdy Europejczycy przejęli wyspy. Jednak nowi osadnicy najwyraźniej przyjęli uprawy rdzennych mieszkańców i kontynuowali ich uprawianie”. Badaczka zaznacza, że źródeł sukcesu przetrwania soczewicy można szukać w dwóch zjawiskach. Pierwszym jest niesamowita zdolność rośliny do adaptacji do lokalnego środowiska. Na Wyspach Kanaryjskich przez większą część roku występują wysokie temperatury, a gleba narażona jest na duże nasłonecznienie oraz intensywne, ciepłe wiatry - pasaty - które mogą doprowadzić do wysuszenia upraw. Mimo niekorzystnych warunków soczewica potrafiła się do klimatu dostosować i przetrwać ponad tysiąc osiemset lat. Odporność tej rośliny strączkowej może być bardzo cenna w kontekście panujących zmian klimatycznych. Wiedza o soczewicy przekazywana z pokolenia na pokolenie Drugim powodem, dla którego soczewica przetrwała tyle lat na Wyspach Kanaryjskich, jest przekazywanie praktyk uprawy tej rośliny pomiędzy pokoleniami. Według naukowców to kanaryjskie kobiety gromadziły informacje dotyczące opieki nad soczewicą. Wraz z kolonizacją wiele mieszkanek archipelagu zaczęło wychodzić za mąż za europejskich osadników, co pozwoliło zachować i przekazywać dalej tradycje związane z tą rośliną strączkową. Mimo drastycznego zmniejszenia populacji wysp, znajomość sposobów uprawy soczewicy na Kanarach przetrwała, a stosowane metody są przekazywane aż do dziś. Przyszłość badań opartych na analizie DNA Projekt realizowany przez naukowców z Hiszpanii i Szwecji jest pierwszym, który wykorzystuje analizę archeologiczną starożytnego DNA w badaniach nad roślinami strączkowymi. Postępujące zmiany klimatyczne sprawiają, że wiele lokalnych gatunków roślin zmierza w kierunku wyginięcia. Analiza starożytnego DNA pozwala odtworzyć historię upraw i zidentyfikować utracone cechy roślin, które mogą zostać wykorzystane w tworzeniu nowych odmian, co pozwoli na tworzenie roślin mogących zaadoptować się do zmiennych warunków klimatu. Źródło: Science Daily Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Niepokojące wyniki badań: interwencja klimatyczna nie ocali kawy, wina i czekolady
Nowe badanie wykazało, że zaawansowane strategie walki ze zmianami klimatu, takie jak Stratospheric Aerosol Injection, nie wystarczą, by uratować uprawy winorośli, kawy i kakao w obliczu globalnego ocieplenia.
Stratospheric Aerosol Injection (SAI) to metoda geoinżynierii , która zakłada wprowadzenie do stratosfery odbijających światło słoneczne cząsteczek, mających na celu ochłodzenie powierzchni Ziemi. Mechanizm ten inspirowany jest naturalnymi procesami, takimi jak erupcje wulkaniczne, które poprzez emisję związków siarki do atmosfery wywołują okresowe spadki temperatur. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Environmental Research Letters”, naukowcy przeanalizowali, czy SAI może złagodzić skutki zmian klimatu w najważniejszych regionach uprawy winorośli, kawy i kakao – w Europie Zachodniej, Ameryce Południowej i Afryce Zachodniej. Eksperci skupili się na latach 2036–2045, używając symulacji klimatycznych w 18 kluczowych lokalizacjach. Dramatyczna przyszłość luksusowych upraw: tylko 6 z 18 regionów z poprawą Wyniki okazały się alarmujące. Spośród 18 badanych regionów, tylko 6 wykazało stabilną poprawę warunków uprawy przy zastosowaniu scenariusza SAI, w porównaniu do sytuacji bez tej interwencji klimatycznej. Oznacza to, że dwie trzecie obszarów, które obecnie dostarczają kluczowe produkty luksusowe – wino, kawę i czekoladę – może nie być w stanie utrzymać produkcji nawet przy zastosowaniu zaawansowanych technologii geoinżynieryjnych. Choć SAI skutecznie obniżyło temperatury, nie zagwarantowało to optymalnych warunków dla wzrostu roślin. Winorośl, kawa i kakao są wyjątkowo wrażliwe na zmiany temperatur i wilgotności, co przekłada się na jakość i ilość plonów. Dlaczego interwencja klimatyczna zawiodła? Kluczowa rola opadów i wilgotności Pomimo obniżenia temperatur, zmienność opadów i wilgotności skutecznie osłabiła potencjalne korzyści płynące z SAI. Autorzy badania zauważyli, że niestabilność klimatyczna – głównie w postaci nieprzewidywalnych opadów deszczu i zmian wilgotności – wpłynęła negatywnie na uprawy. Dr Ariel Morrison, współautorka badania, podkreśliła, że samo obniżenie temperatury nie wystarcza. – Na przykład gatunki kakao są bardziej odporne na wysokie temperatury niż kawa i winogrona, ale są też szczególnie narażone na szkodniki i choroby wywoływane przez połączenie wysokiej temperatury, opadów i wilgotności – zaznaczyła. Dodała również, że naturalna zmienność klimatyczna powoduje szeroki zakres wyników, nawet przy tym samym scenariuszu SAI, co zwiększa niepewność zbiorów. Głos ekspertów: SAI to za mało, potrzebne są lokalne strategie i współpraca Naukowcy są zgodni, że SAI może przynieść jedynie tymczasową poprawę w niektórych regionach. Nie stanowi jednak trwałego rozwiązania problemu zagrożonych upraw luksusowych. Zespół badawczy apeluje o podjęcie zdecydowanych działań adaptacyjnych, które będą dostosowane do lokalnych warunków klimatycznych. Potrzebne są również inwestycje w odporną na zmiany klimatu produkcję rolną oraz szeroko zakrojona współpraca międzynarodowa. Zdaniem dr Morrison, tylko skoordynowane wysiłki – od poziomu lokalnego po globalny – mogą ochronić plantatorów i konsumentów przed konsekwencjami niestabilnych zbiorów. Przykładem mogą być badania nad nowymi gatunkami kawy, takimi jak liberica. Z kolei w przypadku uprawy winorośli możemy korzystać z wiedzy starożytnych Rzymian. Co dalej z winem, kawą i kakao? Konieczność globalnego działania W obliczu rosnącego ryzyka związanego z uprawą winorośli, kawy i kakao, badacze wzywają do przemyślenia globalnych strategii przeciwdziałania zmianom klimatu. Eksperymentalne metody, takie jak Stratospheric Aerosol Injection, nie są obecnie wystarczające, by zapewnić bezpieczeństwo rolnictwa na całym świecie. Poza tym nadal niewiele wiadomo na temat rzeczywistego wpływu geoinżynierii na dużą skalę. Za to wielu naukowców zwraca uwagę na potencjalnie niebezpieczne skutki uboczne. Wskutek zmian klimatu zagrożone są nie tylko luksusowe napoje i słodycze, ale także źródła utrzymania dla milionów rolników na wielu kontynentach. Jeśli odpowiednie kroki nie zostaną podjęte teraz, przyszłość wielu kluczowych sektorów rolnictwa może stanąć pod znakiem zapytania. Źródło: Environmental Research Letters
Gdy samica przestaje pachnieć – jak genetycznie zmodyfikowane ćmy mogą uratować nasze sady
Chemiczne pestycydy, mające chronić zbiory przed szkodnikami, zabijają niezbędne do trwania życia zapylacze. Co w takim razie zrobić, by zapylacze przetrwały, a szkodniki nie niszczyły zbiorów? Prowadzona przez d Marie Inger Dam z Uniwersytetu w Lund grupa badawcza znalazła na ten problem zaskakujące rozwiązanie.
Spis treści: Genetyczna sztuczka na „nieatrakcyjne” ćmy Jak ćmy „rozmawiają” o miłości? Jak odkryto gen odpowiedzialny za zapach ćmy? Czy drożdże będą produkować feromony dla rolnictwa? Jeśli lubisz obserwować tańczące wokół żarówki ćmy, już zetknąłeś się z jednymi z najbardziej destrukcyjnych szkodników niszczących sady. Wszystko dlatego, że właśnie te owady w swoim stadium larwalnym drążą korytarze w jabłkach, brzoskwiniach i innych owocach. Rolnicy bronią się przed ćmami używając pestycydów. Ale te nie dość, że nie są obojętne dla innych owadów, ze szczególnym uwzględnieniem pszczół, to w dodatku ich nadużywanie doprowadziło do rozwinięcia się odporności na pestycydy u dużej grupy szkodników. Konieczna jest inna, bardziej zielona metoda. Genetyczna sztuczka na „nieatrakcyjne” ćmy I tutaj na scenę wkracza dr Marie Inger Dam, szwedzka ekspertka od biotechnologii z Uniwersytetu w Lund. Wraz ze swoim zespołem badawczym usunęła u samic ciem konkretny gen, przez co nie były one w stanie produkować feromonów przyciągających samce. A tam, gdzie nie dochodzi do kopulacji — nie ma potomstwa. Choć rozwiązanie wydaje się zaskakująco proste, stworzenie „nieatrakcyjnej” ćmy okazało się prawdziwym wyzwaniem. – Usuwając gen, który pozwala samicom ciem wytwarzać zapach przyciągający partnerów, moi współpracownicy i ja stworzyliśmy „nieatrakcyjnego” motyla — i pokazaliśmy, jak można wykorzystać naturalne instynkty owadów do skuteczniejszej i bardziej ekologicznej ochrony upraw – napisała badaczka w artykule opublikowanym na łamach „The Conversation”. Dodała, że potrzebujemy nowych, bardziej zrównoważonych metod ochrony roślin, takich jak jabłka, kukurydza, pomidory czy ryż — które często padają ofiarą gąsienic motyli. Jak ćmy „rozmawiają” o miłości? Motyle odnajdują partnerów dzięki wydzielanym przez samice feromonom. Ta forma komunikacji chemicznej jest wyjątkowo popularna w świecie owadów. Wykorzystują ją m.in. pszczoły, trzmiele, a nawet muszki owocówki. Każdy gatunek wytwarza jednak feromon charakterystyczny tylko dla siebie. Samce ciem potrafią wyczuć zapach samicy z odległości 3–4 kilometrów. Gdy uda im się ją zlokalizować, dochodzi do kopulacji. Samiec przekazuje jej tzw. spermatofor — woreczek zawierający nasienie i substancje odżywcze. Po zapłodnieniu samica składa setki, a nawet tysiące jaj. Umieszcza je na liściach, owocach lub łodygach roślin, które będą odpowiednim pokarmem dla larw po wykluciu. Gąsienice wylęgają się już po kilku dniach, a ponieważ w tym stadium są wyjątkowo żarłoczne, drążą tunele w owocach, niszcząc plony. Rolnicy od lat stosują syntetyczne feromony, by wywabiać samce z dala od samic i w ten sposób ograniczać ich rozmnażanie. Problem polega na tym, że każdy gatunek tworzy unikatową mieszaninę feromonów, a jej sztuczne odtworzenie w laboratorium jest często kosztowne i skomplikowane. Aby lepiej zrozumieć ten mechanizm, badacze musieli najpierw określić, w jaki sposób organizm ćmy wytwarza właściwe substancje. Jak odkryto gen odpowiedzialny za zapach ćmy? – Nasze badanie dotyczyło owocówki wschodniej (Grapholita molesta), poważnego szkodnika brzoskwiń, jabłek i innych owoców. Celem było znalezienie genu odpowiedzialnego za produkcję jej feromonu – napisała Marie Inger Dam. Feromony powstają z kwasów tłuszczowych dzięki działaniu określonych enzymów. Aby zidentyfikować właściwy gen, badacze musieli najpierw ustalić, jaki kwas tłuszczowy jest materiałem wyjściowym, a następnie odkryć enzym, który przekształca go w feromon. Ostatnim krokiem było znalezienie genu kodującego ten enzym. – Korzystając z techniki chromatografii gazowej, udało nam się zidentyfikować mały kwas tłuszczowy, który stanowił surowiec dla zapachu samic. Gdy umieściliśmy tę substancję na gruczole feromonowym ćmy, została przekształcona w feromon – mieliśmy więc punkt wyjścia – wyjaśnia badaczka. Następnie badacze musieli znaleźć enzym odpowiedzialny za tę przemianę. Analizując DNA ćmy, udało się wyodrębnić gen desaturazy – kluczowy element całego procesu. Wówczas do akcji wkroczyła technologia CRISPR, czyli precyzyjne nożyczki genetyczne, nagrodzone Nagrodą Nobla. Czy drożdże będą produkować feromony dla rolnictwa? – Usunęliśmy wskazany gen bezpośrednio z jaj motyla. Kiedy owady dorosły, samice pozbawione genu nie potrafiły już wytwarzać feromonu. To potwierdziło, że odkryliśmy kluczowy element komunikacji płciowej ciem – napisała biotechnolożka. Badacze podkreślają, że ta metoda może być skuteczna także w przypadku innych gatunków szkodliwych motyli, które posiadają podobny system feromonowy. – Znając już odpowiedni gen, możemy produkować feromony poza organizmem owada – na przykład w drożdżach lub roślinach, zaprojektowanych jako biologiczne „fabryki”. Takie organizmy mogłyby w naturalny sposób wytwarzać feromony, tanio i bez szkody dla środowiska – podobnie jak dziś drożdże GMO produkują leki, np. insulinę – podsumowuje dr Marie Inger Dam. To przełomowe podejście może zmienić sposób, w jaki chronimy rośliny – skutecznie, ekologicznie i bez użycia szkodliwych chemikaliów. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nie tylko pszenica. Pierwsi rolnicy Europy mieli bardziej różnorodne pola
Mit o ubogiej diecie starożytnych cywilizacji należy włożyć między bajki. Najnowsze badania dowodzą, że wcześni rolnicy zaczęli włączać do swoich upraw nowe odmiany zbóż już 7000 lat temu. Jak naukowcom udało się zajrzeć im do garnka?
Chociaż pierwsi rolnicy w Europie Środkowej hodowali ograniczoną liczbę zbóż, to pierwsza restrukturyzacja rolnictwa mogła zacząć się już 7000 lat temu – znacznie wcześniej, niż jeszcze do niedawna sądziliśmy. Jak wzbogaciła ona dietę dawnych cywilizacji i czym była spowodowana? Niewielkie poletko do popisu Pierwsi rolnicy w Europie Środkowej należeli do tzw. kultury ceramiki wstęgowej rytej i zasiedlili kontynent około roku 5000 p.n.e. Ich uprawy nie były zbyt zróżnicowane: hodowali niemal wyłącznie starożytne odmiany pszenicy pochodzące od orkiszu, takie jak samopsza. Sytuacja musiała się zmienić, bo zboża te wymagały przed obróbką kłopotliwego usunięcia zewnętrznej łuski, co marnowało czas i energię. W późniejszych latach w jadłospisie rolników pojawiły się udoskonalone gatunki, takie jak pszenica nagoziarnista i jęczmień. Sądzono jednak, że wydarzyło się to dużo później. Badacze z Uniwersytetu w Kolonii i Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie nad Menem udowodnili, że innowacje w rolnictwie nastąpiły dużo wcześniej, niż zwykliśmy sądzić. Wyniki zostały opublikowane w czasopiśmie „Journal of Archeological Science”. Rewolucja neolityczna zapoczątkowała rolnictwo Zespół badaczy zebrał i przeanalizował szczątki archeobotaniczne z 72 stanowisk neolitycznych w Nadrenii w zachodniej części Niemiec. Jak wyglądają takie próbki? To najczęściej zwęglone i przez to zakonserwowane szczątki nasion wydobyte z jam osadniczych pierwszych neolitycznych rolników. Datuje się je na okres od końca VI do początku IV tysiąclecia p.n.e. Dzięki wykorzystaniu statystyk wieloczynnikowych naukowcom udało się wykazać istotne różnice pomiędzy poszczególnymi fazami neolitu – ostatniego okresu epoki kamienia, który trwał od ok. IX tysiąclecia do około 2500 r p.n.e. (w Europie). To ważny czas w dziejach ludzkości, bo wtedy wydarzyła się tzw. rewolucja neolityczna, czyli przejście od koczowniczego trybu życia łowców-zbieraczy do modelu opartego na rolnictwie, hodowli zwierząt i skupionego wokół stałych osad. „Gdzie pan po polu nie chodzi, tam groszek nie rodzi” Badanie wykazało, że zmiany w rolnictwie, które datowaliśmy na środek neolitu, są zauważalne już na jego początku. To znaczy, że pierwsi rolnicy mieli większą wiedzę o swoim fachu, niż do tej pory przypuszczano. – Integracja nowych rodzajów zbóż uczyniła rolnictwo bardziej odpornym i elastycznym. Umożliwiła nie tylko uprawę zbóż ozimych, ale także jarych, a także potencjalne wykorzystanie większej różnorodności gleb i możliwą redukcję nakładów pracy – opowiada prof. Silviane Scharl, jedna z autorek badania. Co ciekawe, chociaż rewolucja rolnicza rozpoczęła się wcześniej, niż sądziliśmy, i przebiegała niezwykle gwałtownie, jej dynamika w kolejnym okresie znacząco spadła. Większą rolę zaczęły w nim odgrywać zwierzęta gospodarskie, których hodowle były bardziej przewidywalne. Źródło: Journal of Archeological Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wilki wracają do europejskich lasów. Naukowcy sprawdzają, jak rolnicy planują sobie z nimi radzić
W europejskich lasach – także polskich – coraz częściej spotkać można wilki. Od kiedy zostały objęte ochroną, ich liczebność wzrosła kilkukrotnie. Chociaż często zastępują one myśliwych i pełnią ważną rolę w ekosystemie, to dla rolników hodujących zwierzęta stanowią wyzwanie. Naukowcy sprawdzili, jak farmerzy chcą chronić swoje trzody przed drapieżnikami. Czy eksperci są w stanie im jakoś pomóc?
Jeszcze niedawno wilki były krytycznie zagrożone wyginięciem. Ich powrót do natury cieszy, jednak powoduje trudności dla rolników. Naukowcy przeprowadzili badania, które badały nastroje społeczne hodowców i podejście do nowoczesnych rozwiązań, które mogą pomóc chronić zwierzęta hodowlane. Wi(e)lki powrót Liczba wilków w Europie znacząco się zwiększyła. Wpływ na tę sytuację miały rozliczne programy ochrony tych niezwykłych zwierząt. W Polsce w 2001 roku szacowano, że ich populacja wynosi mniej niż 600 osobników. W 2024 roku jest to już ponad 5000. Zamiast Karpat czy Puszczy Białowieskiej występują także w swoich naturalnych siedliskach w Polsce centralnej i zachodniej. Wiele osób uważa to za cud: w Szkocji wilki całkowicie wyginęły już 250 lat temu, więc o ich powrót dużo trudniej. Wzrost jest wyraźny, ale to wciąż za mało w porównaniu do innych dzikich zwierząt. Dla porównania populacja saren w 2023 roku liczyła 893 000, jeleni 282 000 a dzików – 53 000. Kilka tysięcy wilków nie jest w stanie regulować ich liczebności, więc potrzebni są… myśliwi. Wielu z nich krytycznie wypowiada się o obecności drapieżników. Zagrożenie dla zwierząt hodowlanych Jednym z naczelnych argumentów przeciwko wilkom jest to, że polują na zwierzęta hodowlane (głównie kozy i owce), działając na szkodę rolników. Badacze z międzynarodowej grupy zrzeszających uniwersytety z Niemiec, Węgier czy Szwajcarii sprawdzili, co rolnicy myślą o nowoczesnych mechanizmach odstraszania drapieżników i czy zamierzają w je zainwestować. Chodziło głownie o specjalne ogrodzenia elektryczne, które należałoby zainstalować na pastwisku. Według nich jest to tańsze, niż szkolenie i zatrudnianie myśliwych. Badanie opublikowano w czasopiśmie „People and Nature”. Przebadali wiele czynników, ale udało im się dowieść, że na rolników najbardziej oddziałuje… presja społeczna. Jeśli sąsiad stosuje ogrodzenia elektryczne, dużo bardziej prawdopodobne jest, że zdecyduje się na nie kolejny hodowca. Presja miała większy wpływ niż np. obecność dotacji. Wilki a rolnicy – czego potrzebują hodowcy? – Niezwykle ważne jest, aby rolnicy poznali przykłady udanego wypasu na terenach zamieszkiwanych przez wilki oraz wymieniali się wiedzą i doświadczeniami – opowiada dr Friederike Riesch z Uniwersytetu w Getyndze, która kierowała badaniami. Istotne są również programy finansowe. Tam, gdzie dostępne są dodatkowe fundusze, rolnicy częściej decydują się na mechanizmy odstraszania. Sięgają po nie częściej tam, gdzie muszą wykazać, że zainstalowali podstawową ochronę, by otrzymać odszkodowanie za szkody wyrządzone przez wilki. Tak jest np. w Bawarii. Koegzystowanie leśnych drapieżników i rolników jest możliwe, ale wymaga pracy. Istotne są kampanie edukacyjne i wsparcie, które otrzymują hodowcy. Dzięki badaniom wiemy, że ma to wyraźny wpływ na ich poczucie bezpieczeństwa, a przez to inwestycję w przyszłość swoich zwierząt. Status wilka w Polsce Jak to mówią motocykliści – zmieścimy się wszyscy. Zabezpieczanie pól to jednak nie jedyna opcja. Wilk, z racji wzrostu liczebności, utracił w UE swój status gatunku ściśle chronionego. W Europie łatwiej dzięki temu obecnie o zgodę na odstrzał tego wyjątkowego drapieżnika. W Polsce wilk ciągle pozostaje pod ścisłą ochroną i według Ministerstwa Klimatu i Środowiska nie ulegnie to zmianie. Bezwzględnie zakazane są jakiekolwiek polowania na wilki. Źródło: People and Nature, GUS, polskiwilk.org.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ślimaki bez skorupy są prawdziwym utrapieniem. Występują w całym kraju
Ślimaki bez skorupy, czyli mięczaki pozbawione zewnętrznej skorupy, stanowią powszechny element wielu ekosystemów. Niepozorne w kontekście biologicznym, okazują się być poważnym przeciwnikiem dla człowieka, zdolnym do wyrządzenia niemałych szkód. Dlaczego te niewielkie stworzenia zyskały status wielkiego szkodnika? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Tych ślimaków nie sposób nie rozpoznać Gdzie można spotkać ślimaki bez skorupy? Dlaczego ślimaki bez skorupy zyskały reputację szkodników? Jakie gatunki występują w Polsce? Nie każdy ślimak „nosi na plecach swój dom”. W Polsce występuje kilkanaście gatunków, które nie mają muszli. Występują w różnych miejscach, od zarośli i lasów, po ogrody i foliowe tunele. Określa się je jako ślimaki nagie. Wydają się nieszkodliwe, ale niektóre są prawdziwym utrapieniem ogrodników, działkowców i rolników. Tych ślimaków nie sposób nie rozpoznać Jak wskazuje na to sama nazwa, główną cechą ślimaków nagich jest brak zewnętrznej muszli. Ich asymetryczne ciało ma walcowaty, zwężający się ku końcowi kształt. Na wyraźnie zaznaczonej głowie znajdują się dwie pary czułków – dłuższe, oczne, i krótsze czułki drugiej pary. Pomiędzy niemi zlokalizowany jest otwór gębowy. Gdzie można spotkać ślimaki bez skorupy? Te charakterystyczne mięczaki preferują różne siedliska. Można je spotkać dosłownie wszędzie – w miastach i na wsiach, w lasach i na łąkach, w przydomowych ogrodach, na obszarach rolniczych. Jest jeden warunek – ich siedlisko musi być wilgotne. Niektóre gatunki szczególnie upodobały sobie miejsca skrajnie wilgotne, jak brzegi stawów, potoków czy uprawy szklarniowe. Deszczowe dni nie są im straszne Ślimaki bez skorupy są aktywne przede wszystkim nocą. Swoje schronienia opuszczają też podczas pochmurnych i deszczowych dni. Wynika to z faktu, że taka pogoda sprzyja ich rozwojowi. Są wyjątkowo wrażliwe na promieniowanie słoneczne i utratę wilgoci. Podczas słonecznych dni, gdy warunki nie są dla nich sprzyjające, chronią się w ziemi lub wilgotnych i zacienionych miejscach: pod kamieniami, cegłami i deskami, w gęstej roślinności, ściółce. Wszystko, co zapewnia cień i wilgoć, jest dla nich potencjalnym schronieniem. Dlaczego ślimaki bez skorupy zyskały reputację szkodników? Może się wydawać, że te niepozorne mięczaki nie są w stanie zagrozić człowiekowi. O ile ślimak nagi rzeczywiście nie jest w stanie wyrządzić nam krzywdy, to okazuje się niezwykle szkodliwy w kontekście gospodarczym. To niezwykle żarłoczne zwierzęta, które w dodatku są wszystkożerne. Jakby tego było mało, rozmnażają się w ekspresowym tempie. Niektóre gatunki składają setki jaj w ciągu sezonu. Co to wszystko oznacza w praktyce? Ślimaki nagie żywią się wieloma gatunkami roślin. Ich przysmakiem są przede wszystkim liście, pędy, kwiaty i owoce, zarówno na etapie kiełkowania, wzrostu, jak i dojrzewania (niektóre gatunki wolą młode rośliny, inne gustują w starszych). Te niepozorne zwierzęta są w stanie w krótkim czasie zniszczyć całe uprawy, szczególnie sałaty i kapusty (ale nie tylko). Zostawiają po sobie ślady w postaci nieregularnych otworów w liściach i srebrzystych śladów śluzu. Jakie gatunki występują w Polsce? W Polsce występuje sporo gatunków ślimaków bez skorupy, w tym kilka zawleczonych i inwazyjnych. Niektóre osiągają zaledwie kilka centymetrów długości, ale są też takie, których długość przekracza 20 cm. Poniżej wymieniamy kilka najbardziej charakterystycznych gatunków. Pomrów wielki Pomrowy należą do największych występujących w Polsce ślimaków nagich. Pod względem długości, bezkonkurencyjny jest pomrów wielki, czyli Limax maximus. W trakcie pełzania osiąga długość do 24 cm. Ma zmienne ubarwienie, od brudnokremowego po jasne. Poza okazałymi rozmiarami jego charakterystyczną cechą są charakterystyczne czarne plamy, pasy lub smugi, pokrywające ciało. Pomrowa wielkiego można spotkać w lasach, zaroślach, ogrodach i parkach, ale nie tylko. Występuje też w pobliżu szklarni, foliowych tuneli i domów. Szczególnie upodobał sobie miejsca z rozkładającą się materią organiczną. To gatunek zawleczony. Pochodzi z południowo-zachodniej Europy. W Polsce występuje na terenie całego kraju. Jest zaliczany do gatunków szkodliwych. Pomrów czarniawy To drugi największy ślimak nagi w Polsce. Pomrów czarniawy, czyli Limax cinereoniger, mierzy do 20 cm. Jego beżowe, kawowe, popielate lub czarne ciało jest jednolicie ubarwione w obszarze płaszcza. Na pozostałych częściach ciała u niektórych osobników pojawiają się plamy. Ten gatunek szczególnie upodobał sobie zarośla lasów liściastych i mieszanych. W ogrodach i parkach pojawia się rzadko. Tak jak jego kuzyn, w Polsce jest gatunkiem zawleczonym. Ślinik pospolity O ile pomrowy są największymi ślimakami bez skorupy, to nie można powiedzieć, że są także największymi szkodnikami. To miano przypada w udziale ślinikowi pospolitemu. Arion vulgaris osiąga do 12 cm długości. Ubarwienie dorosłych osobników jest zmienne, od żółtawego, przez pomarańczowe i ceglaste, aż po brązowe. To gatunek inwazyjny, który nieustannie zwiększa swój zasięg występowania w Polsce. Rodzimy obszar występowania tego ślimaka nie jest dokładnie znany. Przez lata był błędnie identyfikowany z ślinikiem luzytańskim i przypisywano mu pochodzenie z Półwyspu Iberyjskiego. Najnowsze dane wskazują, że może pochodzić z Francji. Do Polski dotarł prawdopodobnie w 1993 roku wraz z transportem materiału roślinnego. Ślinik wielki Ślinik wielki, czyli Arion rufus, jest największym przedstawicielem rodziny ślinikowatych w Polsce. Pod względem długości tylko nieznacznie ustępuje pomrowom. Dojrzały osobnik mierzy nawet 18 cm. Jego ciało jest czarne, brunatne, rdzawe lub pomarańczowe. W Polsce występuje naturalnie, ale tylko w zachodniej części kraju. Został jednak introdukowany na wschodzie, gdzie stanowi gatunek inwazyjny. Pomrowik mały Mimo że osiąga niewielkie rozmiary, okazuje się ogromnym szkodnikiem. Pomrowik mały (Deroceras laeve) osiąga długość do 2,5 cm. Jego ubarwienie waha się od jasnokawowego, przez brązowe, po czarne. Przedstawiciele tego gatunku uwielbiają skrajnie wilgotne warunki. Pomrowika małego można spotkać nad rzekami i zbiornikami, a także w uprawach szklarniowych. Pierwotnie był gatunkiem holarktycznym. Obecnie jest rozpowszechniony na całym świecie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Odkryto prekursorów rolnictwa poza Żyznym Półksiężycem. Zbierali plony prawie 10 tys. lat temu
Nowe badanie wykazało, że co najmniej 9200 lat temu ludzie zamieszkujący m.in. południowy Uzbekistan zbierali plony za pomocą sierpów. Naukowcy twierdzą, że rozwój rolnictwa był w tym okresie bardziej powszechny, niż wcześniej zakładano.
Spis treści: Gdzie i kiedy rozwinęło się rolnictwo? Nowe ślady prehistorycznego rolnictwa w Azji Zespół będzie kontynuował swoje badania Rozwój rolnictwa to jedno z najważniejszych wydarzeń w dziejach ludzkości. To właśnie wtedy człowiek przeszedł ze zbieracko-łowieckiego na osiadły styl życia. Była to kolosalna zmiana, która sprawiła, że ludzie zaczęli budować osady i kładli podwaliny pod pierwsze cywilizacje. Proces ten nazywamy rewolucją neolityczną. Rozpoczęła się ok. 11–12 tysięcy lat temu na obszarze tzw. Żyznego Półksiężyca, czyli regionu ciągnącego się od Egiptu, poprzez Palestynę i Syrię, po Mezopotamię. Gdzie i kiedy rozwinęło się rolnictwo? Rolnictwo w różnych okresach rozwijało się jednak niezależnie w innych częściach świata, czyli w Afryce, Chinach, Afryce czy obu Amerykach. – Mimo to pochodzenie wielu kluczowych upraw, takich jak pszenica, jęczmień i rośliny strączkowe, a także zbiorów dziko rosnących zbóż przez przedstawicieli kultury natufijskiej, wywodzi się z Żyznego Półksiężyca – wyjaśniają naukowcy w badaniu, które zostało opublikowane na łamach czasopisma „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Badanie to zostało przeprowadzone przez interdyscyplinarny zespół badawczy. Autorzy wykazują w swojej pracy, że co najmniej 9200 lat temu ludzie zamieszkujący odległe obszary na północy i wschodzie, jak np. południowy Uzbekistan, zbierali dziki jęczmień również za pomocą sierpów. – Badanie pokazuje, że rozwój kulturowy, który prowadził do rozwoju rolnictwa, był bardziej powszechny, niż wcześniej sądzono. Podważa to argumenty, że uprawa rozpoczęła się jako reakcja jednej grupy na presję demograficzną lub zmiany klimatu – twierdzą uczeni. Nowe ślady prehistorycznego rolnictwa w Azji Podczas wykopalisk w jaskini Toda w dolinie Surkandarya w południowym Uzbekistanie, naukowcy odnaleźli kamienne narzędzia, węgiel drzewny i szczątki roślin z najstarszych warstw jaskini. Analiza archeobotaniczna wykazała, że mieszkańcy tej groty zbierali dziki jęczmień z okolicznych dolin. Wśród innych prehistorycznych szczątków roślinnych znalazły się łupiny dzikich pistacji i pestki jabłek. Z kolei analiza zużycia kamiennych narzędzi, przede wszystkim ostrzy wykonanych z wapienia, ujawniła, że służyły one do ścinania roślin. Identyczne narzędzia odkryto na stanowiskach archeologicznych, które powiązane są z aktywnością rolniczą pradawnych kultur. – To odkrycie powinno zmienić sposób, w jaki naukowcy myślą o przejściu od zbieractwa do rolnictwa, ponieważ pokazuje, jak powszechne były te zachowania przejściowe – mówi Xinying Zhou z Instytutu Paleontologii i Paleoantropologii w Pekinie, główny autor badania. Zespół będzie kontynuował swoje badania – Ci starożytni myśliwi i zbieracze byli już związani z praktykami kulturowymi, które doprowadziły do ​​powstania rolnictwa – wyjaśnia Robert Spengler, badacz odpowiedzialny za analizę archeobotaniczną i naukowiec Instytutu Maksa Plancka. – Coraz więcej badań sugeruje, że przejście na osiadły tryb życia nie było świadomym działaniem człowieka. Ludzie nieustannie rozwijali zachowania prowadzące do rolnictwa – dodaje. Autorzy pracy podkreślają, że cały ich zespół będzie kontynuował badania nad tym, jak powszechne była aktywność rolnicza w Azji Środkowej w tym okresie. Ponadto badana jest także możliwość, że odkryte w Uzbekistanie zboża stanowią wczesny przykład nie jednorazowego zebrania zbóż, lecz całej, zorganizowanej uprawy z dzikiego jęczmienia. – Jeśli zboża były uprawiane, mogłoby to oznaczać, że eksperymentowano z rolnictwem lub że tradycja z Żyznego Półksiężyca rozprzestrzeniła się na wschód znacznie wcześniej, niż wcześniej sądzono. W obu przypadkach przyszłe badania prawdopodobnie wypełnią wiele luk w naszym rozumieniu ludzkiej narracji – napisali naukowcy. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Ani arabica, ani robusta. Przyszłością kawy jest zupełnie nowy gatunek
Większość miłośników kawy doskonale zna jej dwa gatunki i różnice w smaku między nimi – ale naukowcy proponują coś zupełnie innego. Liberica, czyli trzeci gatunek kawy i jego krewni, mogą zmienić rynek i odpowiedzieć na wyzwania klimatyczne.
Niemal cała produkcja kawy na świecie opiera się na dwóch gatunkach: arabice (Coffea arabica) i robuście (Coffea canephora). Każdy miłośnik kawy wie, że arabica jest łagodniejsza w smaku i droższa, a robusta – bardziej wyrazista i tańsza. Zarówno rolnicy, jak i handlowcy poszukują jednak alternatyw. Na horyzoncie jest już kolejna kandydatka. Dlaczego arabica i robusta przestają wystarczać? Uzależnienie światowego rynku od tylko dwóch gatunków kawy i wąskiej bazy genetycznej staje się coraz poważniejszym problemem. Jak w przypadku wielu upraw, winne są zmiany klimatu. Rosnące temperatury, susze i nieprzewidywalne zjawiska pogodowe powodują spadki plonów i zwiększają ryzyko przy uprawie. Kawa jest tak kluczowym towarem, że globalny handel nie może sobie pozwolić, by stała się dobrem rzadkim i drogim. Dlatego badacze poszukują gatunków bardziej odpornych, którymi rolnicy mogliby w razie czego zastąpić uprawy i zapewnić stabilność dostaw. Liberica i jej krewni – kawa przyszłości Jednym z takich kandydatów jest kawa liberica (Coffea liberica). Póki co jest uprawiana w bardzo małej skali m.in. w Ugandzie, Sudanie Południowym, Indiach, Wietnamie, Malezji, na Filipinach i w Indonezji. Liberica stanowi mniej niż 1% światowej produkcji. Systematyka tego gatunku była do tej pory niejasna – przez lata uznawano, że to jeden gatunek z dwoma podgatunkami: var. liberica i var. dewevrei. Nowe badania genetyczne opublikowane właśnie na łamach czasopisma „Nature Plants” podważają tę klasyfikację. Zespół naukowców przeanalizował sekwencje 353 genów z 55 próbek kawy i zestawił je z pomiarami morfologicznymi i mapami rozmieszczenia geograficznego. Wynik wskazuje jednoznacznie, że tzw. liberica to tak naprawdę trzy odrębne gatunki: Coffea liberica (potocznie zwana Liberica), C. dewevrei (Excelsa) i C. klainei. Każdy z nich ma unikatowe właściwości, mogące się bardzo przydać w uprawie. C. dewevrei wykazuje dużą odporność na suszę, C. liberica lepiej znosi sezonowość pory deszczowej i suchej. Oba gatunki prawdopodobnie dzielą się jeszcze na lokalne populacje przystosowane dodatkowo do specyficznych gleb, szkodników i chorób. C. dewevrei występuje naturalnie w tropikalnej Afryce Środkowej, co sugeruje dużą różnorodność genetyczną. Trzeci z gatunków, C. klainei, pozostaje najsłabiej poznany z powodu niewielkiej liczby próbek. Naukowcy podkreślają konieczność dalszych badań terenowych, aby ocenić jego przydatność w uprawie. Wnioski z badań są jednak jasne: liberica i jej bliscy krewni stanowią realną alternatywę dla arabiki i robusty. Mogą znaleźć zastosowanie szczególnie na terenach nizinnych, cieplejszych i bardziej wilgotnych, które stają się coraz mniej odpowiednie dla dominujących dziś gatunków kawy. Poza tym mogą być cennym materiałem hodowlanym do krzyżówek i tworzenia nowych odmian, odpornych na trudniejsze warunki klimatyczne. Źródło: Nature Plants
To prawdziwy koszmar rolników. Niewielki owad potrafi wyrządzić ogromne szkody w uprawach
Tantniś krzyżowiaczek jest uznawany za najbardziej rozpowszechnionego szkodnika z rzędu motyli. Dzięki niezwykłym zdolnościom adaptacyjnym, ten niewielki owad zdołał opanować niemal cały świat. Pojawia się wszędzie, gdzie występują jego rośliny żywicielskie, a straty, które wywołuje globalnie, są liczone w miliardach dolarów. Jak wygląda tantniś krzyżowiaczek? Na jakich roślinach żeruje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Jak rozpoznać tantnisia krzyżowiaczka? Cykl życiowy tantnisia krzyżowiaczka Na jakich roślinach żeruje tantniś krzyżowiaczek? Niezwykłe zdolności adaptacyjne uczyniły go globalnym szkodnikiem Zwalczanie tantnisia krzyżowiaczka Cenny obiekt badań Ciepła i sucha jesień to dla rolników znak, że w następnym roku przyjdzie im zmierzyć się z niewielkim, za to żarłocznym wrogiem. Gdy tantniś krzyżowiaczek, bo o nim mowa, przepoczwarzy się w motyla, staje się całkowicie nieszkodliwy. Jednak w stadium larwalnym jest prawdziwym pogromcą upraw. Należy jednak podkreślić, że dzięki swoim naturalnym cechom, ten niewielki owad jest nie tylko szkodnikiem, ale także cennym obiektem badań naukowych. Jak rozpoznać tantnisia krzyżowiaczka? Tantniś krzyżowiaczek, czyli Plutella xylostella, to owad zaliczany do rzędu motyli, reprezentujący rodzinę tantnisiowatych. Gatunek ten przechodzi pełne przeobrażenie, czyli w jego cyklu życiowym należy wyróżnić cztery stadia rozwojowe, którymi są: jajo, larwa, poczwarka, imago. Jaja tantnisia krzyżowiaczka Samice opisywanego gatunku składają jaja pojedynczo lub w niewielkich skupiskach, liczących do ośmiu sztuk. Następuje to na spodniej części lub w naturalnych zagłębieniach, występujących na powierzchni liści roślin żywicielskich. Płaskie, owalne jaja o błyszcząco żółtym kolorze mierzą zaledwie 0,5 mm długości. W praktyce trudno je zauważyć. O tym, że rośliny zostały zaatakowane przez szkodniki, często świadczy dopiero obecność larw. Larwy tantnisia krzyżowiaczka Larwy, nazywane gąsienicami, przechodzą przez cztery stadia rozwojowe. W najwcześniejszym, czyli tuż po wykluciu, są szare, a ich główki mają żółtą barwę. Wraz z postępem rozwoju stają się jasnozielone, a ich główki przybierają ciemnobrązowy kolor. Starsze osobniki są szaro-, jasno– lub jaskrawozielone, a na ich ciele widoczne są żółte znaczenia. Ich zwężające się na obu końcach ciało składa się z wyraźnie zaznaczonych segmentów, na których odznaczają się krótkie włoski. Na odwłoku występuje pięć par posuwek (nóżek odwłokowych). Tylne układają się w kształt litery „V”. W pełni rozwinięte osobniki mierzą około 10 mm długości. Poczwarki tantnisia krzyżowiaczka W stadium poczwarki, owad ma żółto-brązową lub zieloną barwę. Rozwija się wówczas w luźnym, otwartym kokonie o białej barwie. Takie osłony najczęściej są przyczepione do liści lub łodyg roślin żywicielskich. Rzadziej znajdują się na ziemi, wśród roślinnych szczątków. Imago tantnisia krzyżowiaczka Charakterystyczna morfologia dorosłych osobników pozwala na ich łatwą identyfikację. Imago ma ciało o długości około 7 mm, a rozpiętość jego skrzydeł wynosi 15 mm. Przednia para jest jasnobrązowa, z jasną linią na tylnym brzegu. Skrzydła tylne są szare, a na ich brzegu widoczna jest długa strzępina. Na wewnętrznej krawędzi przedniej pary widoczne są trójkątne znaczenia. Cykl życiowy tantnisia krzyżowiaczka Samica składa średnio 75 jaj. Wylęg następuje już po 15 dniach, jednak należy podkreślić, że w cieplejszych regionach, larwy lęgną się już po 3 dniach. Stadium larwalne trwa od 7 do 21 dni. Gdy gąsienice skończą żerować, przędą kokon z jedwabiu, w którym następuje przepoczwarzenie. Zależnie od temperatury, poczwarki pozostają w osłonie od 2 do 14 dni. Dorosłe motyle żyją od 2 do 3 tygodni. Kopulacja odbywa się już w dniu wylotu. Samiec zapładnia samicę o zmierzchu. ta wkrótce przystępuje do składania jaj. Na jakich roślinach żeruje tantniś krzyżowiaczek? Dorosłe osobniki żywią się nektarem kwiatów i są nieszkodliwe dla upraw. Co innego larwy. W tym stadium tantniś krzyżowiaczek posila się na roślinach krzyżowych, zarówno dzikich, jak i uprawnych. W tej drugiej grupie jego głównym celem są: różne odmiany kapusty (m.in. głowiasta, biała i chińska), kalafior, brokuł, rzepa, kalarepa, rzodkiew. W pierwszym stadium rozwoju gąsienice pożywiają się gąbczastą tkanką roślinną, znajdującą się pod powierzchnią liścia. Starsze żerują na powierzchni, konsumując prawie wszystkie tkanki (z wyjątkiem żyłek i górnej epidermy). To prowadzi do powstania transparentnych „okienek”, które z czasem przekształcają się w dziury. Niezwykłe zdolności adaptacyjne uczyniły go globalnym szkodnikiem Tantnisie krzyżowiaczki to szkodniki, które opanowały prawie cały świat. Występują wszędzie tam, gdzie pojawiają się ich rośliny żywicielskie. Obecności tych owadów nie stwierdzono wyłącznie na Antarktydzie. Mimo że dorosłe osobniki są słabymi lotnikami, rozprzestrzeniają się przede wszystkim naturalnie, przenoszone na znaczne odległości przez wiatr. Masowe migracje i coroczne inwazje są napędzane przede wszystkim zmianami klimatycznymi. Należy jednak podkreślić, że w rozprzestrzenianiu tego gatunku niemałą rolę odgrywa czynnik antropogeniczny. Gdy tantniś zadomowi się w danym środowisku, trudno jest się go pozbyć. Owady rozmnażają się błyskawicznie. W danym roku pojawia się kilka ich pokoleń (tym więcej, im wyższa jest temperatura otoczenia). Larwy błyskawicznie reagują na zagrożenie ze strony drapieżników i potrafią natychmiast spaść z liścia, zawisając na jedwabnej nici. Przez cały okres rozwoju pozostają na wewnętrznej części roślin, co czyni je niemal niewidocznymi dla ludzi. Mało tego, gąsienice są w stanie błyskawicznie rozwinąć odporność na stosowane insektycydy. Owady te pozostają niewrażliwe na większość głównych klas środków ochrony roślin. Cecha ta jest konsekwencją intensywnego, niekontrolowanego stosowania tych środków. Zatem jak zwalczać tego szkodnika? Zwalczanie tantnisia krzyżowiaczka Specjaliści rekomendują podejście holistyczne, obejmujące: metody kulturowe (międzyplony, odmiany odporne), metody biologiczne (wykorzystanie naturalnych wrogów tych owadów, w tym parazytoidów i drapieżników, takich jak pająki), ukierunkowane i ograniczone stosowanie insektycydów. Ważne są też działania profilaktyczne. Podstawą jest głęboka orka przedzimowa, pozostawiająca rolę w ostrej skibie. Zasadne jest też dokładne usuwanie wszystkich chwastów z rodziny kapustowatych. Cenny obiekt badań Należy podkreślić, że tantniś krzyżowiaczek jest nie tylko szkodnikiem. Dla naukowców, owad ten jest niezwykle cennym obiektem badań. Jego unikatowe cechy biologiczne czynią go organizmem modelowym, między innymi w badaniach nad mechanizmami odporności na insektycydy, dynamiką migracji owadów i genetycznymi podstawami płodności. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Odkrycie w Michigan: starożytne pola uprawne zmieniają nasze spojrzenie na historię
Skomplikowany system pól uprawnych o powierzchni blisko 300 hektarów odkryli archeolodzy w stanie Michigan w USA. Pochodzi sprzed 1000 lat. Nikt nie przypuszczał, że rdzenne społeczności trudniły się rolnictwem.
Spis treści: Zagadkowe garby wśród lasów Dlaczego rolnictwo Indian to zaskoczenie? Gdy myślimy o rdzennych mieszkańcach Ameryki Północnej, przed oczami stają nam wielkie prerie, bizony i ich mieszkańcy – trudniący się polowaniem i zbieractwem. Stereotypowi Indianie nie trudnili się rolnictwem. To miało być ograniczone jedynie do bardziej scentralizowanych cywilizacji, na przykład Majów w Ameryce Środkowej, które rozkwitały w tym czasie. Zagadkowe garby wśród lasów W odkryciu pól uprawnych pomocne było wykorzystanie LiDAR-u. Na zobrazowaniach z terenu Półwyspu Górnego w stanie Michigan, a więc w północno-wschodniej części USA, naukowcy dostrzegli zagadkowe grzbiety, układające się w pasma. Jest to stanowisko archeologiczne Sixty Islands, obecnie zagrożone zniszczeniem przez przemysł wydobywczy. Zaintrygowani badacze udali się w teren. Przeprowadzili wykopaliska, a wnioski z nich opublikowali na łamach prestiżowego czasopisma „Science”. Okazało się, że są to pozostałości po polach o powierzchni blisko 300 hektarów! Uprawiano na nich kukurydzę, fasolę i dynię. Badania potwierdziły, że rolnicy używali kompostu i prawdopodobnie zbierali żyzną glebę z pobliskich terenów podmokłych, aby poprawić jakość ziemi. Datowanie radiowęglowe węgla drzewnego wykazało, że pola funkcjonowały między 1000 a 1600 r. n.e. A zatem uprawy kwitły pół tysiąca lat przed przybyciem Europejczyków. Z kolei charakterystyczne grzbiety, o wysokości od 10 do 35 centymetrów, pełniły funkcję podwyższonych grządek, które zatrzymywały wilgoć i ciepło. To z kolei zapewniało nieco dłuższy i bardziej produktywny sezon wegetacyjny niż w przypadku tradycyjnych pól. Zdaniem badaczy fakt, że grzbiety miały różną długość i orientację sugeruje, że stworzyły je różne grupy na przestrzeni kilku stuleci. Dlaczego rolnictwo Indian to zaskoczenie? Wyniki badań ujawniają rozległy przedkolonialny krajobraz rolniczy na Półwyspie Górnym stanu Michigan. Oznacza to, że społeczności rdzennych Amerykanów intensywnie uprawiały m.in. kukurydzę w latach 1000–1600 n.e., pomimo niesprzyjających w tym miejscu warunków klimatycznych i środowiskowych: gęstych lasów i krótkiego sezonu wegetacyjnego. Polom uprawnym towarzyszyły relikty domostw, kurhany i ceremonialne fortyfikacje ziemne. Bezpośrednie dowody na intensywne rolnictwo w czasach przedkolonialnych w większości wschodnich Stanów Zjednoczonych są niezwykle rzadkie. Przyczyna? Większość rdzennych krajobrazów została nieodwracalnie zmieniona przez kolonizatorów, ich działalność rolniczą i przemysłową. Z tego powodu być może nigdy nie poznamy pełnej skali upraw rdzennej ludności Ameryki Północnej. Źródło: Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Grzyby zombie w walce ze szkodnikami: Polak w międzynarodowym projekcie badawczym
Grzyby zombie, znane m.in. z popkultury, istnieją naprawdę i mogą stać się sprzymierzeńcem rolników. Naukowcy szukają sposobu, by zmienić te niewielkie organizmy w precyzyjną broń przeciw szkodnikom.
Grzyby pasożytnicze potrafią przejmować kontrolę nad owadami i wpływać na ich zachowanie. Niektóre z tych organizmów zamiast szkodzić — wspierają swoich gospodarzy. Te niezwykłe zdolności mogą pomóc w walce z niszczycielskimi szkodnikami roślin. Grzyby zombie zyskały złą sławę Dzieje się tak szczególnie za sprawą nagrań, na których wyrastają z ciał mrówek i innych organizmów. Dziś naukowcy chcą pokazać ich drugie oblicze – jako potencjalnych sprzymierzeńców rolników. Chociaż wiemy o nich wciąż niewiele, niektóre gatunki mogą pomóc w walce z takimi insektami jak wełnowce i mszyce. Zmiany klimatyczne sprzyjają rozprzestrzenianiu się szkodników, a te powodują coraz większe straty. João Araújo, mykolog z Uniwersytetu w Kopenhadze, bada grzyby zombie, by w przyszłości stworzyć z nich precyzyjną broń biologiczną. Dzięki grantowi o wartości 1,2 mln euro od fundacji Villum Fonden i zespołowi badawczemu, Araújo rusza w tropiki – od Brazylii po Borneo – by szukać zainfekowanych owadów i sekwencjonować ich genomy. Jak działają grzyby zombie? Grzyby z rodzaju Ophiocordyceps atakują mrówki, a następnie sterują ich zachowaniem. Zakażona mrówka wspina się na liść, gdzie z jej głowy wyrasta owocnik, który uwalnia zarodniki. Grzyby mogą infekować także pająki i osy. – Najdziwniejsze jest to, że tworzą całe cmentarzyska – mówi w rozmowie z National Geographic mykolożka Charissa de Bekker. – Nie wiemy dokładnie, dlaczego tak się dzieje – dodaje. Ewolucja związała każdy gatunek grzyba z jednym konkretnym gatunkiem stawonoga. Naukowcy odkryli, że niektóre z tych pasożytów przekształciły się w symbionty, wspomagające swoich gospodarzy. Broń biologiczna przyszłości? Mszyce przez miliony lat współpracowały z bakteriami, które dostarczały im składniki odżywcze. Dziś ich rolę pełnią grzyby Ophiocordyceps. Araújo proponuje nową strategię: zabij grzyba — zabij szkodnika. Jeśli symbiont jest niezbędny do życia owada, jego eliminacja prowadzi do śmierci gospodarza. Ponieważ również same grzyby mogą być atakowane przez inne pasożyty, można by używać grzybów do eliminacji innych grzybów. Taka metoda nie wymagałaby stosowania chemii, która niszczy glebę i zanieczyszcza środowisko. Co już wiemy z badań? Pierwsze wyniki są obiecujące. Zarodniki Cordyceps (spokrewnione z Ophiocordyceps) skutecznie ograniczają populacje: wełnowców w bawełnie, larw tantnisia krzyżowiaczka, mszyc, mączlików, przędziorków, i gąsienic. Wszystkie te testy odbywały się jednak w laboratoriach. Aby wykorzystać grzyby w praktyce, potrzebne są dalsze badania i pełne zrozumienie ich działania. Ekspedycja do tropikalnych lasów Zespół Araújo planuje 10 miesięcy badań w Brazylii, Kenii, Borneo i Japonii. Będą zbierać owady, analizować ich DNA i badać, które grzyby z nimi współżyją. – To ogromne pole do odkryć – mówi Piotr Łukasik z Uniwersytetu Jagiellońskiego, który współpracuje z zespołem. Wiedza o tym, które owady są nosicielami grzybów i jakie relacje z nimi łączą, może pomóc w szybkiej eliminacji nowych ognisk szkodników. Araújo ma nadzieję, że jego projekt położy fundamenty pod inteligentniejsze i bardziej selektywne strategie ochrony roślin. Źródło: National Geographic Polska
Za starzenie się ludzi i dojrzewanie pomidorów odpowiada ten sam proces
Autofagia – proces biologiczny oczyszczający komórki, wciąż kryje sporo tajemnic. Najnowsze badania dowodzą, że pełni też ważną rolę w dojrzewaniu pomidorów. Zrozumienie autofagii dają nadzieję zarówno na wyleczenie wielu chorób, jak i na efektywniejsze przechowywanie owoców.
Spis treści: Autofagia to powszechny proces biologiczny Dojrzewanie pomidorów też jest regulowane przez autofagię Choć brzmi dość makabrycznie, autofagia to zjawisko kluczowe dla zdrowia wszystkich organizmów eukariotycznych (czyli posiadających komórki zawierające jądro). Dzięki niej komórki oczyszczają się z toksyn i przerabiają uszkodzone białka na związki, które mogą być ponownie użyte. Według najnowszych badań autofagia pełni kluczową rolę także w dojrzewaniu owoców. Potwierdziły to eksperymenty na pomidorach. Autofagia to powszechny proces biologiczny Autofagia to proces, w którym komórki „trawią” własne składniki w celu ich regeneracji, usunięcia lub odzyskania zasobów. Słowo „autofagia” pochodzi od greckich słów „autos” i „fagein” i dosłownie oznacza „samozjadanie”. Proces ten jest niezbędny do utrzymania homeostazy, umożliwia też organizmowi eliminację uszkodzonych białek, organelli lub patogenów. Autofagia jest szczególnie ważna w warunkach stresu komórkowego, takich jak głód, infekcja czy fizyczne uszkodzenia. Ten niezwykły proces odtruwania i recyklingu zachodzi w komórkach wszystkich organizmów eukariotycznych – od drożdży po człowieka. Z wiekiem proces autofagii ulega stopniowemu osłabieniu, co ma bezpośredni wpływ na starzenie się organizmu. Komórki zaczynają gromadzić uszkodzone białka i organelle, co prowadzi do zaburzeń w ich funkcjonowaniu. Zanieczyszczone komórki stają się mniej sprawne, co przyspiesza procesy degeneracyjne. Niska aktywność autofagii jest wiązana z rozwojem np. choroby Alzheimera, Parkinsona czy Huntingtona. Dojrzewanie pomidorów też jest regulowane przez autofagię Najnowsze badania opublikowane w czasopiśmie New Phytologist dowodzą, że proces dojrzewania pomidorów także reguluje autofagia. Zespół badaczy z Volcani Institute w Izraelu oraz Uniwersytetu w Tybindze w Niemczech stworzył sadzonki pomidora, w których czasowo wyciszono proces autofagii. Zmodyfikowane pomidory posiadały już owoce (bo pomidor jest owocem), lecz jeszcze niedojrzałe. Substancją dającą sygnał do dojrzewania owoców jest u roślin etylen. Jest wydzielany w postaci gazowej – dlatego proces dojrzewania np. bananów lub mango można przyspieszyć poprzez położenie obok nich dojrzałego jabłka. Kontrolowane dawkowanie etylenu pozwala do pewnego stopnia zapanować nad czasem dojrzewania owoców. Pozbawione autofagii sadzonki pomidorów rozpoczęły produkcję etylenu dużo wcześniej niż normalnie. Oznacza to, że autofagia opóźnia proces dojrzewania, podobnie jak spowalnia starzenie się organizmów. Ma to istotne znaczenie praktyczne. Szacuje się, że ogromna część (około 40%) globalnej produkcji rolnej jest marnowana na różnych etapach – od produkcji po konsumpcję. Zrozumienie roli autofagii w dojrzewaniu może pomóc w redukcji strat i marnotrawstwa żywności. Źródło: New Phytologist Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zmiany klimatu wpływają na smak francuskich serów. Przyczyny leżą w diecie krów
Sery z francuskiego Masywu Centralnego zmieniają się wraz ze zmianami klimatu – niestety, na gorsze. Francuscy naukowcy przeanalizowali jakość serów z mleka krów karmionych różną dietą. Naturalna trawa i siano dają znacznie lepsze sery niż karma oparta na kukurydzy.
Spis treści Zmiana klimatu, zmiana diety i zmiana smaku serów Jak zmienia się rolnictwo w Masywie Centralnym Francja to kraj słynący ze swoich serów. Stanowią one dobro narodowe i są nieodłączną częścią niemal każdego posiłku. Według słynnej, acz niepotwierdzonej anegdoty, Charles de Gaulle stwierdził nawet, że „trudno jest rządzić krajem, który ma 300 gatunków sera”. W rzeczywistości jest ich o wiele więcej. O jakości i walorach smakowych francuskich serów decydują tradycyjne, regionalne metody wytwarzania. W wielu miejscach nie zmieniły się od setek lat. Jednak zmiany klimatu nieubłaganie wpływają także na regiony słynące z serów. Jak? Prześledzili to francuscy naukowcy. Zmiana klimatu, zmiana diety i zmiana smaku serów Artykuł opublikowany właśnie w naukowym czasopiśmie „Journal of Dairy Science” omawia wpływ zmian klimatycznych na jakość sera w jednym z ważnych regionów Francji: Masywie Centralnym. To rozległa, wyżynno-górska kraina w środkowo-południowej części kraju. Słynie z serów, w tym m.in. Cantal, Fourme d’Ambert, Saint-Nectaire, Salers i Bleu d’Auvergne. Czteromiesięczne badanie zostało przeprowadzone przez francuskie instytuty INRAE i VetAgro Sup. Wykazało, że coraz częstsze i intensywniejsze susze ograniczają dostępność świeżej trawy dla krów, co zmusza rolników do zmiany ich diety i coraz częstszego karmienia kiszonką z kukurydzy. W eksperymencie cztery grupy krów otrzymywały różne racje pokarmowe: od 75% świeżej trawy, przez mieszanki z sianem, aż po diety oparte w 100% na kiszonce kukurydzianej. Mleko od każdej grupy krów wykorzystano do produkcji sera typu Cantal. Wyniki wykazały, że mleko od krów karmionych głównie trawą zawierało więcej korzystnych dla zdrowia kwasów omega-3. Ser z tego mleka charakteryzował się intensywniejszym smakiem, żółtym kolorem i delikatną teksturą. Natomiast diety oparte na kukurydzy dawały sery o bledszym kolorze, twardsze i o mniej wyrazistym smaku. Jak zmienia się rolnictwo w Masywie Centralnym Dotychczas rolnicy w tym regionie karmili krowy przede wszystkim świeżą, rosnącą na dzikich łąkach trawą. Na zimę robili zapasy siana. Zmiany klimatu powodują jednak, że na tych terenach coraz łatwiej jest uprawiać gatunki roślin paszowych – na przykład kukurydzę. To tańsza i mniej pracochłonna opcja niż wolny wypas. Dotychczas była marginalna, ale karmienie kukurydzą staje się coraz popularniejsze. A tymczasem powierzchnia łąk się kurczy. Wnioski z badania w Masywie Centralnym są bardzo istotne dla producentów serów regionalnych. Zmiany w diecie krów wpływają, niestety, na charakterystyczne cechy regionalnych produktów. A to ma dla Francuzów ogromne znaczenie. Potrzebne będą nowe regulacje, aby zachować wysoką jakość tradycyjnych serów i chronić lokalne dziedzictwo kulinarne. Źródło: Journal of Dairy Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Polscy naukowcy wykazali, że wilki wolą polować na dzikie zwierzęta, niż żywić się tymi hodowlanymi
Obserwacje biologów z Uniwersytetu Warszawskiego wskazują, że wilki zdecydowanie preferują polowanie na dzikie gatunki ssaków, niż na udomowione krowy lub konie. Analizy przeprowadzono na terenie Parku Narodowego Ujście Warty, gdzie wciąż wypasane są duże stada zwierząt gospodarskich.
Spis treści Wilki wolą polować na dzikie gatunki Metoda wypasu ma znaczenie W ostatnich latach mamy do czynienia z powiększaniem się populacji wilka w różnych częściach Europy. W Polsce wciąż pozostaje on zwierzęciem niezwykle rzadkim, jednak nie ma dobrej prasy. Wilka oskarża się przede wszystkim o czynienie szkód w pogłowiu zwierząt gospodarskich. Tym ważniejsze jest nowe badanie przeprowadzone przez polskich naukowców. Wynika z niego, że nawet przy wysokiej dostępności wolno wypasanych zwierząt gospodarskich, wilki i tak wybierają polowanie na dzikie gatunki. Wilki wolą polować na dzikie gatunki Naukowcy z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego przeanalizowali dietę wilków zamieszkujących tereny Parku Narodowego Ujście Warty. Wyniki opublikowano właśnie na łamach czasopisma European Journal of Wildlife Research. Badania objęły teren o powierzchni 500 kilometrów kwadratowych, na którym stwierdzono występowanie dwóch wilczych grup rodzinnych, których terytoria częściowo na siebie zachodziły. Wykorzystano różnorodne metody: analizy DNA, nagrania z fotopułapek, badania składu wilczych odchodów. 109 przebadanych próbek odchodów zawierało jednoznaczne wskazówki. Niemal 82 proc. składu diety lokalnych wilków stanowiły dzikie zwierzęta kopytne (np. sarny). Kolejne ponad 14 proc. to mniejsze zwierzęta roślinożerne: bobry i zające. Zwierzęta domowe były zjadane niezwykle rzadko, stanowiły tylko 3 proc. diety wilków. Metoda wypasu ma znaczenie Naukowcy z UW wskazują kilka możliwych przyczyn tego stanu rzeczy – nie tylko samą biologię wilków. W Ujściu Warty zwierzęta gospodarskie wypasane są w dużych stadach. Po ogromnych terenach wolno i bez barier pasie się około 4 tysięcy krów i kilkaset koni. To właśnie ten sposób wypasu ma duże znaczenie. Krowy i konie mogą wykazać naturalne zachowania: gromadzić się w duże stada i bronić przed wilkami. Niebagatelne znaczenie ma też to, że obecne w Ujściu Warty stada krów nie są pozbawiane rogów. Usuwanie rogów bydłu zmniejsza jego zdolność do obrony, a praktyka ta jest szczególnie intensywna w Europie Północnej i Środkowej - piszą autorzy badania w informacji prasowej przesłanej PAP. Krowy i konie na badanym terenie to bydło mięsne i konie zimnokrwiste, a więc zwierzęta duże i silne. A co za tym idzie – niełatwe do upolowania przez wilki. Badanie biologów z UW to bardzo cenna wiedza, która pozwala lepiej zrozumieć i zaplanować koegzystencję wilków, zwierząt hodowlanych oraz ludzi. Źródło: European Journal of Wildlife Research, Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Warzywa i owoce z Czarnobyla? Taki scenariusz wkrótce może się ziścić
Według nowych badań tysiące hektarów gruntów rolnych w okolicach Czarnobyla są już wystarczająco bezpieczne, by powrócić pod uprawy. Pola na terenie Poleskiego Państwowego Rezerwatu Radiacyjno-Ekologicznego przebadali naukowcy z Ukrainy i Wielkiej Brytanii.
Spis treści Historia Strefy Wykluczenia wokół Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej Jak badano, czy grunt wokół Czarnobyla jest bezpieczny? Strefa wokół Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej cieszy się ponurą sławą. Ściągają do niej wielbiciele tzw. „dark tourism”, w poszukiwaniu mocnych wrażeń. Ten postapokaliptyczny krajobraz nie jest jednak aż tak niebezpieczny, jak się powszechnie sądzi. Nowe badania naukowców z Ukrainy i Wielkiej Brytanii dowodzą, że ogromny teren mógłby już być z powrotem wykorzystywany jako pola uprawne. Historia Strefy Wykluczenia wokół Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej Strefa wykluczenia wokół Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej w Ukrainie to obszar o promieniu około 30 km wokół miejsca katastrofy nuklearnej z 26 kwietnia 1986 roku, w reaktorze nr 4. Po wybuchu reaktora doszło do uwolnienia ogromnych ilości promieniotwórczych izotopów, w tym cezu-137, jodu-131 i strontu-90. Ówczesne władze radzieckie ewakuowały ludność z pobliskich terenów – najpierw z miasta Prypeć, a potem z niemal setki okolicznych wsi. W ciągu kilku dni ewakuowano ok. 116 tys. osób. Z czasem liczba przesiedlonych wzrosła do około 350 tys. Niektórzy z nich nielegalnie wrócili i zostali tzw. samosiołami. Wkrótce wokół Czarnobyla ustanowiono strefę wykluczenia – teren uznany za zbyt skażony do zamieszkania. Objęła ona teren w promieniu 30 km wokół elektrowni, ale obszar ten był później modyfikowany w zależności od poziomu skażenia. Strefa szybko stała się siedliskiem dzikiej przyrody – zaobserwowano wzrost liczebności wielu gatunków, w tym wilków, żubrów i rysi. W ciągu kolejnych lat była przedmiotem badań naukowych z zakresu radiobiologii, ekologii i ochrony środowiska. Prowadzili je naukowcy z Ukrainy i wielu innych krajów. Dziś strefa wykluczenia jest zarządzana przez ukraińskie władze jako obszar chroniony. Utworzono tam rezerwat przyrody: Poleski Państwowy Rezerwat Radiacyjno-Ekologiczny. Jak badano, czy grunt wokół Czarnobyla jest bezpieczny? Nowe badania przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Portsmouth oraz Ukraińskiego Instytutu Radiologii Rolniczej wskazują, że znaczne obszary ziemi w Strefie Wykluczenia mogą być ponownie bezpiecznie uprawiane. Zespół naukowców opracował prosty i skuteczny protokół oceny skażenia promieniotwórczego. Pozwala on obliczyć absorpcję promieniotwórczych pierwiastków przez popularne gatunki uprawne, takie jak ziemniaki, zboża, kukurydza i słoneczniki. Testy przeprowadzone na 100-hektarowym polu wykazały, że dawki promieniowania, na jakie narażeni byliby rolnicy i rośliny mieszczą się w krajowych normach bezpieczeństwa. Mało tego, są nawet niższe niż naturalne promieniowanie w wielu regionach świata. Profesor Jim Smith z Uniwersytetu w Portsmouth podkreśla, że wyniki te mogą pomóc w walce z dezinformacją na temat ryzyka promieniowania w regionie Czarnobyla. Mogą też pomóc w rewitalizacji tych terenów poprawić bezpieczeństwo żywnościowe Ukrainy. Zespół badawczy szacuje, że możliwe jest bezpieczne uprawianie 20 tysięcy hektarów ziemi w Strefie. Źródło: Journal of Environmental Radioactivity Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Stworzono baton energetyczny dla pszczół. Ma za zadanie im pomóc, gdy zabraknie kwiatowego pyłku
Naukowcy opracowali pierwszą w pełni syntetyczną karmę dla pszczół. Odżywczy baton można umieszczać w ulach podczas kryzysowych sytuacji, na przykład gdy w pobliżu brakuje odpowiedniego pożywienia, lub zimą.
Spis treści Innowacyjny „baton energetyczny” dla pszczół Dlaczego trzeba dokarmiać pszczoły? Dokarmianie pszczół to konieczność w dzisiejszym komercyjnym pszczelarstwie. Ale dotychczas brakowało odpowiedniej karmy, spełniającej wszystkie – niemałe – potrzeby tych pracowitych owadów. Naukowcy ze Stanowego Uniwersytetu w Waszyngtonie we współpracy z firmą APIX Biosciences opracowali „baton energetyczny” dla pszczół. Wynalazek ten może pomóc między innymi w walce z tzw. colony collapse disorder (CCD) – masowym wymieraniem pszczelich rodzin. Innowacyjny „baton energetyczny” dla pszczół Dotychczas pszczoły były jedynymi zwierzętami hodowlanymi, dla których nie opracowano zbilansowanej, sztucznej karmy. To się właśnie zmieniło. Naukowcy ze Stanowego Uniwersytetu w Waszyngtonie i firma APIX Biosciences z Belgii wspólnie stworzyli pierwsze syntetyczne „batony energetyczne” przeznaczone dla pszczół. Produkt pozytywnie przeszedł testy terenowe na pszczelich rodzinach wykorzystywanych do zapylania borówek amerykańskich i słoneczników w stanie Waszyngton, gdzie naturalny pyłek jest niskiej jakości. Pszczoły dokarmiane batonem żyły dłużej i rosły szybciej od karmionych standardową dietą bez suplementacji. Kluczowy składnik nowej karmy to izofukosterol – związek naturalnie występujący w pyłku kwiatowym. Różne sterole, m.in. 24-metylenocholesterol licznie występują w pyłkach roślin. Autorzy projektu podkreślają, że chociaż syntetyczna karma nie zastąpi naturalnego pyłku, to w sytuacjach kryzysowych — takich jak masowe utraty siedlisk czy susze — może odegrać kluczową rolę w utrzymaniu zdrowych kolonii pszczół. „Baton energetyczny” jest efektem ponad 10 lat badań i współpracy naukowców z pszczelarzami. Trwają przygotowania do wprowadzenia go na rynek amerykański, planowanego na połowę 2026 roku. Badania te to odpowiedź na globalny kryzys trapiący owady zapylające, w tym m.in. dramatyczne spadki populacji pszczół. Zapylają one około 75% upraw na świecie oraz 90% dziko rosnących roślin kwiatowych. Bez pszczół ekosystem Ziemi załamałby się. Dlaczego trzeba dokarmiać pszczoły? Wydawałoby się, że owady tak mądre i pracowite jak pszczoły nie mają problemów ze znalezieniem pożywienia. A jednak to nie zawsze prawda. Na świecie pszczelarstwo to ogromny, komercyjny przemysł, a ule są wożone z miejsca na miejsce. Pszczele rodziny mają za zadanie zapylać konkretne uprawy. Ich dieta jest zatem znacznie bardziej monotonna i niezdrowa, niż pszczół żyjących blisko naturalnych środowisk. Lecz także naturalne środowiska cierpią na coraz większe wyjałowienie i spadek bioróżnorodności, co przekłada się na kondycję pszczół. Gwałtowne zjawiska pogodowe też coraz częściej powodują straty w pszczelich rodzinach. Ponadto w krajach o umiarkowanym klimacie pszczoły zimą są zawsze dokarmiane. Przeważnie jest to pokarm bardzo niskiej jakości – syrop cukrowy. Nowy „baton energetyczny” jest od niego znacznie lepszy. Źródło: Proceedings of the Royal Society B Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Święte miasto Mezopotamii zdradza tajemnice. Setki kilometrów kanałów
Wokół jednego z najstarszych miast Mezopotamii, Eridu, naukowcy odkryli gęstą siatkę kanałów nawadniających. To dzięki nim już tysiące lat temu możliwe było intensywne rolnictwo i rozwój cywilizacji.
Spis treści: Cywilizacja wyrosła na zbożu Eridu – najświętsze miasto Mezopotamii Setki kilometrów starożytnych kanałów Pierwsze cywilizacje rozkwitły na Bliskim Wschodzie w Egipcie i w Mezopotamii. Naukowcy od lat wskazują na ścisły związek intensywnego rolnictwa z rozwojem osiadłego życia, a w konsekwencji urbanizacji. Cywilizacja wyrosła na zbożu Kluczową rolę w uprawie ziemi odegrały sztuczne kanały nawadniające lub odprowadzające nadmiar wody. To o nich przeczytamy w każdym podręczniku na temat początków wielkich cywilizacji. Ale co na ich temat tak naprawdę wiemy? Niewiele, bo archeolodzy od XIX wieku skupiali się głównie na badaniu wspaniałych świątyń i bogatych grobowców. Tam można było znaleźć cenne artefakty i przewieźć do muzeów. Od kilku dekad to się zmienia. Teraz badacze koncentrują się m.in. na analizowaniu dawnych krajobrazów. W tym celu korzystają ze zobrazowań satelitarnych i analiz geomorfologicznych. Eridu – najświętsze miasto Mezopotamii Tak też było w przypadku najnowszych badań wykonanych w rejonie świętego miasta Eridu w Mezopotamii w dzisiejszym Iraku. Istniało tutaj wiele świątyń, w tym ta poświęcona bogowi Enki i ziggurat. Szeroko zakrojone analizy starożytnego krajobrazu wykonano dzięki wykorzystaniu map geologicznych czy prac terenowych. Wyniki opublikowano na łamach „Antiquity”. Autorami są badacze z Iraku, Wielkiej Brytanii i Szwajcarii. Jeśli chodzi o zdjęcia satelitarne, użyto tych archiwalnych pochodzących ze zbioru wykonanego w ramach szpiegowskiego programu USA – CORONA z czasów zimnej wojny. To nie pierwszy raz, gdy są wykorzystywane przez badaczy pierwszych cywilizacji i to z sukcesem. Setki kilometrów starożytnych kanałów W ramach badania w regionie Eridu odkryto ponad 200 głównych i dużych kanałów długości od 1 do 9 km każdy i od 2 do 5 m szerokości. Bezpośrednio łączyły się ze starożytną rzeką Eufrat. Poza tym zidentyfikowano również ponad 4000 mniejszych kanałów długości od 10 do 200 metrów każdy. Oznacza to, że w sumie udało się namierzyć co najmniej setki kilometrów kanałów wokół starożytnego Eridu. Badacze nie podają ich dokładnej sumarycznej długości. Kanały były połączone z rzeką Eufrat, która kilka tysięcy lat temu miała swoje ujście blisko Eridu. Dziś to stanowisko archeologiczne (znane jako Abu Shahrajn) znajduje się w głębi lądu. Duże kanały połączone z Eufratem doprowadzały wodę do tych mniejszych. Te drugie docierały bezpośrednio do pól uprawnych. W obrębie poszczególnych obszarów rolniczych istniał układ mniejszych kanałów. Zidentyfikowano ponad 700 gospodarstw, a mniejsze kanały zwykle znajdują się na obwodzie każdego z nich. To obrazuje skalę rolnictwa w starożytności. Powierzchnia każdego gospodarstwa wynosiła od 500 do 20 000 m2. Należy jednak zaznaczyć, że nie wszystkie kanały muszą pochodzić z jednego okresu. Pobliskie Eridu, do którego musiała trafiać większość zboża, istniało od połowy VI tysiąclecia do IV wieku p.n.e. Sieć kanałów nie była regularna w geometrycznym sensie. Była dostosowana do lokalnej topografii, biegu rzeki i potrzeb poszczególnych rolników. Niemniej jednak intensywność i gęstość sieci kanałów w regionie Eridu wskazują na dobrze rozwinięty i zorganizowany system irygacyjny. To bardzo ważne badanie, bo większość naszej wiedzy na temat nawadniania i rolnictwa w południowej Mezopotamii pochodziła dotychczas z dowodów pośrednich, takich jak teksty na tabliczkach klinowych. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Globalny Bank Nasion jest jednym z najlepiej zabezpieczonych obiektów. Zgromadzony w nim depozyt ma przetrwać tysiące lat
Globalny Bank Nasion powstał, by zapewnić bezpieczeństwo żywnościowe ludziom na całym świecie. Stanowi największe bezpieczne zaplecze światowej różnorodności upraw, co staje się szczególnie istotne w czasach, gdy uprzemysłowione rolnictwo zmniejsza swoją różnorodność, a Ziemię coraz częściej nawiedzają kataklizmy. Gdzie znajduje się ten obiekt? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Gdzie znajduje się Globalny Bank Nasion? Jak powstał Globalny Bank Nasion? Jak wygląda Globalny Bank Nasion? Co przechowywane jest w Globalnym Banku Nasion? Globalny Bank Nasion – ta nazwa brzmi niewinnie, prawda? Tylko pozornie. Mówimy tu o jednym z najlepiej zabezpieczonych obiektów na świecie, który został zaprojektowany w taki sposób, by zgromadzony w nim depozyt przetrwał katastrofy naturalne i związane z działalnością człowieka. Pozornie może się wydawać, że stosowanie tak daleko idących środków bezpieczeństwa nie ma sensu. Przecież to „tylko” magazyny, w których przechowywane są „jedynie” próbki nasion. To wszystko ma jednak swoje uzasadnienie. Gdzie znajduje się Globalny Bank Nasion? Globalny Bank Nasion powstał na oddalonej o 1300 km od bieguna północnego wyspie Spitsbergen, należącej do norweskiego archipelagu Svalbard. Obiekt znajduje się w odległości ok. 4 km od Longyearbyen, najdalej wysuniętej na północ osadzie ludzkiej. Kiedyś niewielkie miasteczko było ważnym ośrodkiem wydobycia węgla kamiennego. Dziś przemysł wydobywczy odgrywa w Longyearbyen marginalną rolę. Nie brakuje tam natomiast placówek instytucji badawczych z wielu krajów świata. Jak powstał Globalny Bank Nasion? Każdy kraj dysponuje genebankami, których zadaniem jest ochrona bioróżnorodności upraw. Należy jednak podkreślić, że żaden kraj nie jest w stanie w stanie utrzymać pełnej samowystarczalności w kwestii utrzymania zasobów genetycznych roślin. Żeby podołać temu zadaniu, niezbędna jest ich skuteczna wymiana, choćby na potrzeby hodowli i badań. Zaczęło się w 1984 roku, gdy Nordic Genebank złożył zapasowy magazyn nasion w nieczynnej kopalni na Svalbardzie i zdeponował tam pierwsze próbki nasion. Taka forma zabezpieczenia roślinnych zasobów genetycznych skupiła na sobie międzynarodową uwagę. Projekt szybko zaczął ewoluować. Z norweskiego depozytu miał stać się obiektem międzynarodowym. Negocjacje w tej sprawie były prowadzono do 2001 roku. Ogłoszono wówczas „Międzynarodowy traktat o roślinnych zasobach genetycznych dla żywności i rolnictwa” (ITPGRFA). Dokument przedstawiał plan ustanowienia wielostronnego systemu ochrony zasobów nasion z uwzględnieniem międzynarodowych zasad dostępu do depozytów i podziału korzyści. W październiku 2004 roku władze Norwegii zobowiązały się do założenia Globalnego Banku Nasion. Projekt udało się zrealizować w 2008 roku. Jak wygląda Globalny Bank Nasion? Na pierwszy rzut oka trudno zorientować się, że na śnieżnej pustyni znajduje się jakikolwiek obiekt. Magazyny (choć ze względu na stopień zabezpieczeń bardziej adekwatnym określeniem jest „skarbiec”) wykuto w litej skale. Znajdują się na głębokości ok. 100 metrów wewnątrz góry Platåberget, która wznosi się na neutralnym gruncie. Chronią je kamienne ściany o grubości od 40 do 60 metrów. „Skarbiec” składa się z trzech hal magazynowych. W każdej można zmieścić około 1,5 mln próbek. Obecnie w Globalnym Banku Nasion przechowuje się ich ponad milion, więc zostało tam jeszcze dużo miejsca na kolejne zbiory. Góra, w obszarze której utrzymuje się wieczna zmarzlina, zapewnia stabilną temperaturę na poziomie od minus 3 do minus 4 stopni Celsjusza. To wymusiło zastosowanie specjalnego systemu chłodzenia, który schładza pomieszczenia do minus 18 stopni Celsjusza. Energia podtrzymująca jego pracę jest przesyłana z elektrowni w Longyearbyen. W pomieszczeniach wygospodarowano miejsce na generatory, które mają zapewnić ciągłość zasilania w przypadku wystąpienia awarii. Co przechowywane jest w Globalnym Banku Nasion? W Globalnym Banku Nasion zdeponowano zapasowe kolekcje nasion najróżniejszych roślin uprawnych, łącznie ponad 5 tysięcy gatunków. Dominują nasiona ryżu, pszenicy i jęczmienia. Przechowuje się tam także między innymi sorgo, różne gatunki fasoli, kukurydzę, ciecierzycę, trawę kikuyu, ziemniaki, orzeszki ziemne, pszenżyto i kapustę. A to tylko niewielka część bogatych zbiorów, chronionych w skalnych halach. Większość depozytów dostarczyły międzynarodowe ośrodki badawcze, tworzące Grupę Konsultacyjną ds. Międzynarodowych Badań Rolniczych (CGIAR). Reszta pochodzi od depozytariuszy krajowych. Największymi są genebanki ze Stanów Zjednoczonych, z Niemiec, Kanady i Holandii. Remedium na apokalipsę? Prawdą jest, że próbki gromadzone w Globalnym Banku Nasion mogą przetrwać tysiące lat. Należy jednak podkreślić, że w założeniu obiekt na norweskiej wyspie nie powstał, by umożliwić odbudowę świata po naturalnej lub wywołanej przez ludzi apokalipsie. Jako część międzynarodowego systemu ochrony i wykorzystania różnorodności genetycznej roślin, służy przede wszystkim wsparciu działalności krajowych genebanków. Jeżeli któryś straci swoje zbiory, może pobrać duplikaty z GBN. Do tej pory tylko jeden bank genów wycofał swoje nasiona ze „skarbca”. Mowa o Międzynarodowym Instytucie Badań Rolniczych na Obszarach Suchych, który wcześniej miał placówkę w Syrii. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jak udomowiono owce? Nowa analiza DNA pokazuje 11 tys. lat wspólnej historii owiec i ludzi
Analiza genetyczna starożytnych owczych kości uzmysławia, jak wielką rolę pełniły te zwierzęta w historii ludzkości. Najprawdopodobniej to dzięki nim ludzie mogli migrować na wielkie odległości tysiące lat temu.
Spis treści: Badanie starożytnego DNA owiec Udomowienie owiec Wielkie migracje owiec i ludzi Znaczenie owiec dla cywilizacji Wiadomo już, że owce towarzyszą ludziom od ponad 11 tys. lat. Ich udomowienie dało ludziom bogate w białko mięso, mleko i ser oraz materiały na doskonałe, ciepłe i wodoodporne okrycia, czyli wełnę oraz skóry. Wpływ, jaki te zwierzęta wywarły na wczesne populacje pasterskie trudno przecenić. Badanie starożytnego DNA owiec Najnowsze badanie DNA historycznych szczątków owiec rzuca nowe światło na historię tego gatunku, nierozerwalnie związaną z człowiekiem. Międzynarodowy i interdyscyplinarny zespół badaczy złożony genetyków z Trinity College w Dublinie oraz zooarcheologów z Uniwersytetu Ludwika Maksymiliana w Monachium i Państwowych Zbiorów Historii Naturalnej w Bawarii (SNSB), wziął pod lupę 118 genomów, pozyskanych z eksponatów archeologicznych. Przebadano kości owiec o wieku aż do 12 tysiącleci, żyjących na olbrzymich terenach, rozciągających się od Mongolii po Irlandię. Z badania wyłania się fascynujący obraz wspólnej, ludzko-owczej historii. Udomowienie owiec Najstarsze przebadane owcze szczątki pochodzą ze stanowiska archeologicznego Aşıklı Höyük w środkowej Turcji. Analizy genetyczne wskazują, że zwierzęta te były przodkami późniejszych populacji owiec tym regionie. Udomowienie owiec, co także potwierdziły badania genetyczne, rozpoczęło się od odławiania dzikich muflonów ponad 11 tys. lat temu. Zwierzęta te żyły w północno-zachodniej części tzw. Żyznego Półksiężyca. Tym terminem określa się urodzajne ziemie Bliskiego Wschodu, obejmujące Egipt, Palestynę, Syrię i Mezopotamię. To tereny leżące m.in. w granicach dzisiejszej północnej Turcji, Izraela, Libanu, Jordanii, Cypru, Egiptu, Iraku i Iranu. Jeśli chodzi o najwcześniejsze owcze populacje w Europie, ich historia sięga 8 tys. lat. Zespół naukowców znalazł dowody na to, że ówcześni rolnicy celowo dobierali osobniki do swoich stad – co widać po analizie genów kodujących kolor wełny. Oprócz podobnego, historycznie udowodnionego sztucznego doboru u kóz, jest to najwcześniejszy dowód na kształtowanie biologii innego zwierzęcia przez człowieka. Pierwsi pasterze, podobnie jak dzisiejsi farmerzy, byli zainteresowani określonymi cechami u swoich zwierząt, a może nawet kierowali się zmysłem estetycznym. Gen, który zespół znalazł jako dowód selekcji, oznaczany skrótem „KIT”, jest powiązany z białym kolorem wełny. Okazało się także, że mniej więcej w tym samym czasie (8 tys. lat temu), najwcześniejsze populacje owiec europejskich i azjatyckich, żyjących w Iranie i Azji Środkowej, oddzieliły się od siebie. Jednak ta separacja nie trwała długo, ponieważ ludzkie migracje przyczyniły się do wędrówki owczych genów z populacji wschodnich na zachód. Wielkie migracje owiec i ludzi Równolegle z wpływami kulturowymi, rozprzestrzeniającymi się ze wczesnych miast Mezopotamii, widać także genomy owiec „wędrujące” ze wschodnich terenów Żyznego Półksiężyca na zachód. Ta genetyczna podróż miała miejsce około 7 tys. lat temu. Drugą falą były migracje ludów pasterskich ze stepów euroazjatyckich, także na zachód. Miały miejsce później, bo około 5 tys. lat temu. Tzw. Wielki Step to olbrzymi obszar ciągnący się od wschodnich krańców dzisiejszej Ukrainy i Mołdawii, przez Rosję, Kazachstan, Uzbekistan, Tadżykistan i Kirgistan, aż po Chiny i Mongolię. Jeden z autorów badania, Dr Kevin Daly z Trinity College mówi: „Naszym najbardziej uderzające odkrycie to wielka prehistoryczna migracja owiec ze stepów euroazjatyckich do Europy w epoce brązu. Jest zbieżna z tym, co wiemy o migracjach ludzi w tym samym okresie. Sugeruje to, że kiedy ludzie się przeprowadzali, zabierali ze sobą swoje stada”. Znaczenie owiec dla cywilizacji Migracje te głęboko przekształciły zarówno populacje ludzkie, jak i owcze oraz całą ówczesną kulturę. To właśnie wtedy na terenach dzisiejszej Europy pojawiły się języki indoeuropejskie. Genom ludzi także zmienił się w tym okresie bardzo mocno, szczególnie tych zamieszkujących dzisiejsze Wyspy Brytyjskie. Tę masową migrację napędzała właśnie hodowla owiec i dostępność produktów przez nie dostarczanych – w tym mleka i prawdopodobnie sera. W jej wyniku genom owiec z epoki brązu mniej więcej w połowie pochodzi z euroazjatyckich stepów. Czy to dzięki owcom ludzie mogli z sukcesem przemieszczać się na duże odległości, bez martwienia się o jedzenie i odzienie, bo zawsze mieli mleko, ser i wełnę? Genetyka wskazuje, że tak. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ślady po zaawansowanym rolnictwie w Amazonii. Archeolodzy zaskoczeni
Bardzo wydajny system pól, na których uprawiano na masową skalę kukurydzę, odkryli archeolodzy w Amazonii w Ameryce Południowej. Setki lat temu tworzyły go liczne kanały, groble i stawy. Naukowcy się tego nie spodziewali.
Spis treści: Zaawansowany system uprawy kukurydzy Nie tylko melioracja. System na każdą porę Zagadkowa społeczność Casarebe Bez kukurydzy nie byłoby wielkich cywilizacji Ameryki Środkowej i Południowej. To zboże odegrało kluczową rolę w ich rozwoju. Trwają jednak dyskusje na temat tego, kiedy tę roślinę zaczęto uprawiać na masową skalę. Zaawansowany system uprawy kukurydzy Swoje trzy grosze w kwestii upraw kukurydzy w Ameryce Południowej przed przybyciem Europejczyków dorzucił międzynarodowy zespół naukowców m.in. z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie i Uniwersytetów w Exeter, Nottingham, Oksfordzie, Reading i Southampton (Wielka Brytania). Wnioski opublikowali na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature”. Badacze przyjrzeli się temu, w jaki sposób zdobywali pożywienie przedstawiciele społeczności Casarabe z równin Llanos de Moxos w dzisiejszej Boliwii. Wnioski wyciągnięte na podstawie szerokie zakrojonych badań są dla badaczy dość zaskakujące: ta prekolumbijska społeczność Amazonii opracowała wyrafinowany system inżynierii rolniczej. Odkrycie to zaprzecza wcześniejszym teoriom, które odrzucały możliwość intensywnego rolnictwa monokulturowego w regionie. Nie tylko melioracja. System na każdą porę Region zamieszkany przez lud Casarabe między 500 a 1400 r. n.e. był tropikalną, równinną sawanną. To obszar ok. 4500 km kw., czyli miej więcej tyle, ile mają polskie Kujawy. Równina Llanos de Moxos charakteryzowała się intensywnymi porami deszczowymi i powodziami, a także bardzo suchymi okresami. Uprawa roli nie była tam łatwa. Dlatego niezbędne było stworzenie odpowiednich warunków pod wysianie kukurydzy. Zespół naukowców pod kierunkiem archeologa środowiskowego dr. Umberto Lombardo z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie zlokalizował w terenie unikatową infrastrukturę rolniczą. Taki typ nie był znany do tej pory z żadnej innego miejsca na świecie. System ten umożliwiał odprowadzanie nadmiaru wody z zalanych pól w porze deszczowej oraz doprowadzenie wody – w porze suchej. Ludność Casarabe stworzyła też zespół stawów, które służyły do hodowli ryb, ale przede wszystkim były to zbiorniki retencyjne. System ten działał nadzwyczaj sprawnie i pozwalał na uprawę monokulturową na dużą skalę. Umożliwiał co najmniej dwa zbiory kukurydzy rocznie, co zapewniało stabilny dostęp do żywności przez cały rok. A to było niezbędne do utrzymania stosunkowo dużej populacji. W ten sposób przekształcono pokryte wodą tropikalne sawanny w wysoce produktywne pola. Tym samym doszło do „rewolucji neolitycznej” w Amazonii, czyli takiego momentu w dziejach, w którym ludzie postawili na udomowione zboża jako główny element ich diety. W porównaniu do Starego Świata stało się jednak zdecydowanie później – bo po kilku tysiącach lat. Zagadkowa społeczność Casarebe Aż do połowy XX wieku panował pogląd, że w tej części Amazonii ludzie byli do przybycia Europejczyków łowcami i zbieraczami. Kolejne ekspedycje badawcze zadały kłam temu poglądowi. Okazało się, że w okresie prekolumbijskim na nizinach Llanos de Moxos rozkwitała jakaś cywilizacja. Zachowały się po niej ruiny na wielkich wzgórzach i towarzyszące im instalacje. Jednak dopiero w ostatnich latach, również na potrzeby najnowszego artykułu w „Nature”, dokładnie się przyjrzano tym reliktom. Naukowcy zastosowali szerokie spektrum badań: teledetekcyjne, terenowe, mikrobotaniczne i archeologię środowiskową. Przeanalizowano osady pobrane z dawnych stawów, gdzie zachowały się kopalne pyłki. Były to tylko pyłki kukurydzy, co jednoznacznie pokazuje, że pola były porośnięte wyłącznietym zbożem. – Ta intensywna strategia rolnicza wskazuje, że kukurydza była nie tylko uprawiana, ale prawdopodobnie była podstawową uprawą kultury Casarabe – mówi główny autor badania, dr Umberto Lombardo. Co prawda zboże uprawiano w Amazonii już blisko 7 tys. lat temu, ale skala była stosunkowo niewielka. Społeczność Casarebe zajmowała się nią po raz pierwszy w tym rejonie z tak dużą intensywnością. Do tej pory sądzono, że Casarebe preferowali agroleśnictwo – poletka różnych zbóż miały się znajdować wśród dzikich krzewów i drzew. Co ciekawe, w obliczu zmian klimatycznych spowodowanych przez człowieka naukowcy wskazują na agroleśnictwo jako bardziej zrównoważone od wielkich monokulturowych upraw. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.