Gdy brakuje bliskich, Japończycy wynajmują przyjaciół. Ta usługa naprawdę działa
Kilka dni temu do polskich kin trafił film „Rodzina do wynajęcia”, w którym amerykański aktor mieszkający w Tokio podejmuje pracę jako „członek rodziny na zamówienie”. Choć fabuła może brzmieć jak czysta fikcja, podobne usługi naprawdę istnieją. W Japonii od lat działają agencje oferujące wynajem osób, które na kilka godzin lub dni wcielają się w role bliskich, partnerów czy przyjaciół.
Starzejące się społeczeństwo, rosnąca samotność i silna presja społecznych oczekiwań sprawiają, że relacje międzyludzkie w Japonii przybierają czasem nieoczywiste formy. W odpowiedzi na te zjawiska powstał specyficzny segment rynku usług – firmy oferujące „wynajem relacji”. Klienci mogą zatrudnić kogoś, kto zagra rolę męża, żony, ojca, matki, babci, a nawet współpracownika czy przyjaciela. Dla jednych to sposób na poradzenie sobie z izolacją, dla innych – narzędzie do utrzymania pozorów w świecie, w którym wizerunek społeczny wciąż ma ogromne znaczenie. Początki wynajmu „rodzin” w Japonii. Skąd wzięło się to zjawisko? W Japonii usługi polegające na wynajmowaniu aktorów do ról członków rodziny, przyjaciół czy towarzyszy codziennych aktywności mają swoje korzenie już w początku lat 90. XX wieku, kiedy jedna z pierwszych firm w Tokio zaczęła oferować tego typu rozwiązania jako tzw. „usługi miękkie”, czyli kontakty z innymi z empatią i wsparciem, które miały pomagać osobom w trudnych sytuacjach społecznych. Firmy te, choć brzmią dziś egzotycznie dla zachodnich odbiorców, powstały w odpowiedzi na konkretne potrzeby: samotność, presję społeczną i lukę w tradycyjnych relacjach międzyludzkich. Pionierami tego segmentu byli przedsiębiorcy, którzy już ponad dwie dekady temu dostrzegli potencjał rynku. Jednym z nich jest Ryuichi Ichinokawa, który około 20 lat temu założył firmę Heart Project, określając jej działalność mianem „usługi dodatkowej obecności”. Jego koncepcja polegała na wynajmowaniu ludzi, którzy mogą zastąpić kogoś bliskiego w życiu klienta, wypełniając lukę emocjonalną lub społeczną. Ceny takich usług były zróżnicowane w zależności od roli i długości wynajmu, a sama idea szybko zyskała na popularności i zaczęła się rozprzestrzeniać w całym kraju. To właśnie ta długoletnia praktyka i ewolucja rynku sprawiły, że zjawisko wynajmu relacji stało się na tyle znane, iż stało się inspiracją dla twórców filmowych. Głośno zrobiło się o tym ponownie w kontekście premiery obrazu „Rodzina do wynajęcia”. Jego współautorka Hikari, urodzona w Japonii reżyserka i scenarzystka mieszkająca w USA, w jednym z wywiadów przyznała, że podczas przygotowań do filmu odkryła setki firm oferujących takie usługi. – Przeprowadziłam wywiady z przedstawicielami branży na temat potrzeb japońskich klientów i na tej podstawie stworzyłam scenariusz – wyznała. Hikari wskazała też, że japońska kultura usług jest ponadprzeciętnie rozwinięta i często włącza elementy, które w innych krajach mogłyby wydawać się nietypowe. – Myślę, że w Japonii mamy tendencję do próbowania wszystkiego. W pewnym momencie mieliśmy nawet usługę przytulania, która nie miała charakteru seksualnego, służyła wyłącznie do przytulania. Są usługi, w ramach których ktoś pomaga w zakupach spożywczych lub robi prawie wszystko, o co poprosisz. A ponieważ są one tak powszechne, ludzie nie czują dyskomfortu, kiedy z nich korzystają – dodała, podkreślając, że wiele z tych usług powstało w odpowiedzi na realne braki w systemie wsparcia społecznego. Kultura wynajmu przyjaciół i rodzin w Azji – normy, zasady i podobne usługi Zjawisko wynajmowania aktorów do ról członków rodziny, przyjaciół czy towarzyszy życia codziennego ma w Japonii głębokie społeczne korzenie, wynikające z miejscowych norm dotyczących relacji i zachowań społecznych. W kulturze tego kraju ogromny nacisk kładzie się na zachowanie harmonii w grupie, uniknięcie wstydu czy publicznego zawstydzenia oraz wypełnianie ról przypisanych wiekowi, płci czy statusowi – co sprawia, że samotność, rozwód czy brak rodziny bywają postrzegane jako porażka lub powód do krytyki społecznej. Dla wielu klientów wynajęta osoba pełni przede wszystkim funkcję społeczną, pozwalającą zachować pozory i „dobrą twarz” przed otoczeniem (np. podczas rodzinnych uroczystości, spotkań czy zawodowych imprez) bez konieczności zdradzania prawdziwej sytuacji osobistej. W praktyce firmy oferujące takie usługi działają według surowych zasad: kontakt z wynajętą osobą kończy się wraz z realizacją zlecenia, istnieje zakaz ingerowania w realne życie klienta, a całość ma pozostać umowną, poufną relacją, nawet jeśli emocje będą intensywne. Wiele osób pracujących jako „towarzysze” podkreśla, że ich rola to przede wszystkim obecność i wsparcie, a nie manipulowanie czy wchodzenie w prawdziwe relacje. Podobne, choć kulturowo zróżnicowane formy usług pojawiają się także w innych krajach Azji. W Chinach popularne są oferty wynajmu „narzeczonych” czy partnerów na ważne okazje rodzinne. Np. podczas Święta Wiosny młode kobiety często decydują się na wynajęcie chłopaka, aby uniknąć niezręcznych pytań o stan cywilny ze strony rodziny. W chińskim internecie kwitnie też rynek wynajmu partnerów na święta lub inne uroczystości, które można spędzić z wynajętym „ukochanym”, co ma złagodzić presję społeczną dotyczącą relacji i statusu rodzinnego. W Korei Południowej z kolei działa branża „wynajmu przyjaciół”, choć nieco inaczej zorganizowana i mniej ustandaryzowana, często funkcjonująca przez platformy internetowe. Takie usługi (oferujące towarzystwo czy wsparcie) wiążą się tam z kontrowersjami wokół możliwości rozmycia granic między relacją płatną a emocjonalną oraz z obawami o etyczne aspekty takiej formy kontaktów. Źródła: Alo Japan, AP News, Unseen Japan, Beam Media, Wonder Never Ends Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Pokłóciłeś się z rodziną przed urlopem? Nowa „klauzula Beckhama” może uratować wakacje
Internet dosłownie oszalał. Po tym, jak Brooklyn Beckham opublikował na Instagramie obszerne oświadczenie ujawniające głęboki konflikt rodzinny, media społecznościowe zalała fala komentarzy, memów i filmów analizujących każdy szczegół afery. Viralowy kryzys szybko przestał być wyłącznie sprawą celebrycką – i właśnie wtedy do gry wkroczyła firma oferująca zorganizowane wyjazdy wakacyjne. Jej nowa oferta zaskoczyła i rozbawiła nawet branżowych ekspertów.
W ostatnich dniach media społecznościowe żyją konfliktem w rodzinie Beckhamów. W poniedziałek, 19 stycznia 2026 roku, Brooklyn Beckham opublikował na Instagramie sześciostronicowe oświadczenie, w którym oskarżył swoich rodziców – Davida Beckhama i Victorię Beckham – o kontrolowanie medialnej narracji, manipulacje oraz próby sabotowania jego relacji z Nicolą Peltz. Publiczne pranie rodzinnych brudów natychmiast stało się jednym z najgłośniejszych tematów w sieci. Na fali tego skandalu jedna z firm specjalizujących się w zorganizowanych wyjazdach wakacyjnych postanowiła wykorzystać moment wprowadzając nietypową „klauzulę Beckhama”, która ma pomóc klientom uniknąć przedurlopowego chaosu i rodzinnych napięć. Rodzinny konflikt Beckhamów zaskakująco zmienia branżę turystyczną Publiczny konflikt w rodzinie Beckhamów wciąż eskaluje i pozostaje jednym z najgłośniejszych tematów w mediach społecznościowych. 26-letni Brooklyn Beckham opublikował emocjonalne, kilkustronicowe oświadczenie, w którym oskarżył swoich rodziców o wieloletnie ingerowanie w jego życie prywatne. Wśród zarzutów pojawiły się m.in. sugestie, że jego żona Nicola Peltz została pozostawiona bez sukni ślubnej, próby wymuszenia podpisania dokumentów dotyczących nazwiska, a także publiczne upokorzenia – w tym „przejęcie” przez Victorię Beckham pierwszego tańca podczas wesela. „Nie chcę się pojednać z rodziną. Nikt mną nie manipuluje. Po raz pierwszy w życiu staję w swojej obronie” – napisał Brooklyn, podkreślając, że zależy mu wyłącznie na spokoju, prywatności i szczęściu u boku żony. Oświadczenie natychmiast stało się viralem, a dramat Beckhamów zaczął żyć własnym życiem w formie komentarzy, analiz, memów i ironicznych interpretacji. Ten medialny chaos błyskawicznie podchwyciła branża turystyczna. Eksperci z brytyjskiej firmy On the Beach, specjalizującej się w zorganizowanych wyjazdach wakacyjnych, ogłosili wprowadzenie nowego rozwiązania, które – jak sami przyznają – powstało w odpowiedzi na „rodzinne napięcia, które potrafią zrujnować nawet najlepiej zaplanowany urlop”. Nowa polityka dotyczy rodzinnych wyjazdów, w których jeden z uczestników rezygnuje tuż przed podróżą z powodu kłótni, konfliktu lub nagłego załamania emocjonalnego. Zgodnie z zasadami, część kosztów hotelowych przypadająca na osobę rezygnującą zostanie zwrócona, zamiast obciążać pozostałych uczestników wyjazdu. Oficjalna nazwa przywileju to „Zwrot w razie rodzinnego rozłamu” (Family Fallout Refund), jednak sami szefowie firmy mówią już o nim jako o „klauzuli Beckhama”. – Uwielbiamy rodzinne wakacje, ale wiemy, że rodzinne relacje bywają skomplikowane. Zdarza się, że ktoś w ostatniej chwili woli ochłonąć w domu niż przy basenie. Dzięki nowej klauzuli reszta rodziny nie musi rezygnować z wyjazdu ani ponosić dodatkowych kosztów. Chcemy dać klientom poczucie bezpieczeństwa, nawet jeśli w domu panuje chaos – tłumaczy Zoe Harris, dyrektor ds. obsługi klienta w On the Beach. „Klauzula Beckhama” w praktyce. Jak działa nowa oferta On the Beach? Nowe rozwiązanie zaproponowane przez On the Beach ma – wbrew żartobliwemu tonowi komunikacji – bardzo praktyczne uzasadnienie. Jak podkreślają przedstawiciele firmy, konflikty rodzinne są jedną z najczęstszych przyczyn zmian i rezygnacji z wakacyjnych rezerwacji, i wcale nie dotyczą wyłącznie celebrytów. Każdego roku setki klientów zgłaszają konieczność modyfikacji wyjazdów, bo jeden z członków rodziny w ostatniej chwili wycofuje się z podróży po kłótni, zerwaniu relacji lub gwałtownym pogorszeniu atmosfery. Do tej pory oznaczało to zwykle dodatkowe koszty dla pozostałych uczestników wyjazdu – teraz firma postanowiła przejąć ten problem na siebie. „Klauzula Beckhama” dotyczy rodzinnych wakacji rezerwowanych dla grup liczących co najmniej 5 osób. Aby skorzystać z przywileju, wniosek o objęcie rezerwacji ochroną należy złożyć nie później niż 60 dni przed planowanym wyjazdem. Co istotne, mechanizm nie działa automatycznie – On the Beach zastrzega, że musi chodzić o konflikt o wyraźnym, „emocjonalnym” charakterze, porównywalnym z medialnym dramatem rodziny Beckhamów. Firma w swoim regulaminie wprost wskazuje, jakie sytuacje mogą zostać uznane za podstawę do zwrotu. Wśród nich wymienia m.in. „dramatyczne opuszczenie rodzinnych czatów”, blokowanie bliskich w mediach społecznościowych czy „publikowanie niespodziewanych, długich oświadczeń na Instagramie”. Na liście okoliczności uwzględnianych przez firmę znalazły się również bardziej przyziemne, choć równie zapalne scenariusze: powracające pretensje związane z weselem sprzed lat, „kontrowersyjny taniec matki podczas uroczystości”, a nawet nagła odmowa wspólnego leżakowania przy hotelowym basenie. Zasada jest prosta: jeśli jeden z członków rodziny rezygnuje z wyjazdu z powodu takiego „incydentu”, jego część kosztów zakwaterowania zostaje zwrócona osobie dokonującej rezerwacji. Co ważne, firma nie wnika w to, kto zawinił ani kto miał „ostatnie słowo” w konflikcie – jak ironicznie podkreślono w regulaminie, zwrot przysługuje niezależnie od tego, kto zaczął spór, kto przedstawia swoją wersję wydarzeń i kto jako ostatni opublikował post w sieci. Ta klauzula obejmuje zarówno nowe, jak i istniejące rezerwacje dokonane do 31 sierpnia 2026 roku i – jak zapowiada On the Beach – ma być odpowiedzią na realne emocje, które coraz częściej towarzyszą rodzinnej turystyce w erze mediów społecznościowych. Źródło: Daily Mail Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Te niezwykłe małpy umieją się dzielić – tak jak ludzie. Ich zachowanie przypomina naszych przodków
Świadome dzielenie się zasobami to podstawa funkcjonowania każdego społeczeństwa: zdawało się jednak, że to umiejętność zarezerwowana wyłącznie dla ludzi. Pawiany gwinejskie zaskoczyły naukowców – okazało się, że dystrybuują między sobą mięso według wzorców charakterystycznych dla ludzkich grup łowców-zbieraczy. Jak to działa?
Pawiany gwinejskie to jedne z najbardziej fascynujących naczelnych – szczególnie dla tych, którzy interesują się światem zwierząt i ewolucją społeczeństw. Do takich należą naukowcy z Niemieckiego Centrum Naczelnych, których badania udowodniły, że małpy te tworzą struktury o zasadach znanych z ludzkich społeczności. Badacze zauważyli to dzięki… mięsu. Pawiany gwinejskie dzielą się mięsem. Czemu nas to szokuje? Skomplikowane relacje społeczne i wielopoziomowe grupy do niedawna uznawano wyłącznie za domenę ludzi i niektórych najbardziej rozwiniętych naczelnych. Tymczasem niemieckie badania przeprowadzone w Senegalu wykazały, że pawiany gwinejskie (Papi papi) dzielą się mięsem na podstawie jasno określonego wzoru stosowanego także u ludzi. Zależy on od bliskości więzi. Badacze pod kierownictwem doktoranta Williama J. O’Hearna przeanalizowali 109 przypadków spożywania mięsa i połączył te zapisy z danymi behawioralnymi z prawie dekady badań terenowych. Na tapet wzięto niemal 320 transferów tego cennego zasobu z jednych małpich rąk do drugich. Okazało się, ze im bliższa relacja łączyła dwa osobniki, tym częściej i spokojniej przebiegało przekazanie mięsa. Często dobrowolnie, bez walki. Kto otrzymuje mięso najczęściej? Podczas badań okazało się, że mięso najczęściej trafiało z rąk jednych pawianów do członków własnej jednostki, czyli do najbliższej „rodziny” – samca, samicy i ich młodych. Na poziomie partii, czyli grupy kilku spokrewnionych ze sobą samców, współpraca zdarzała się nieco rzadziej, a na poziomie gangu – grupy kilku partii – niemal nie występowała. Relacje pomiędzy osobnikami są najsilniejsze na najniższym poziomie, a więc w obrębie jednostki. To właśnie na tych poziomach najczęściej dochodziło do dzielenia się mięsem i innymi zasobami. Udowodniono dzięki temu, że więzi społeczne są kluczem do sukcesu. Osobniki z silnymi relacjami z innymi, a nie najlepiej zbudowane samce, mają wśród pawianów szansę na większy dostęp do jedzenia. Warto dodać, że liderami stad w tym gatunku są zarówno samce, jak i samice. To nieoczywiste w świecie zwierząt. Małpie zasady dzielenia się jedzeniem, czyli kto, kiedy i ile? U większości zwierząt do transferu jedzenia dochodzi za pośrednictwem walki czy dominacji. Jak udowodnili naukowcy u pawianów gwinejskich jest zupełnie inaczej, ponieważ odbywa się tzw. pasywne dzielenie się. Co ono oznacza? Małpy te nie oferują sobie aktywnie mięsa – nie ma tu gestów rozdawania czy celowego dzielenia się. Jeden osobnik je i zostawia resztki, by inni członkowie jego społeczności także mogli z nich skorzystać. Jednak w miarę wzrostu odległości społecznej – czyli zluzowania więzi – szansa na uzyskanie mięsa w ten sposób drastycznie spada, a każda próba kończy się znaną w świecie zwierząt agresją. Pawiany zachowują się podobnie jak wcześni ludzie – Ta hierarchia dystrybucji do złudzenia przypomina zasady znane z ludzkich społeczeństw łowiecko-zbierackich. Najpierw mięso trafia do najbliższej rodziny, potem do dalszych członków wspólnoty, a dopiero na końcu do innych osobników – wyjaśnia William J. O’Hearn. Jest to wyraźny dowód na ewolucyjnie ukształtowane mechanizmów, które promują bliskie więzi i współpracę. Być może zachowania pawianów mogą przypominać nam, co tak naprawdę jest podstawą każdego społeczeństwa. Niekiedy zdajemy się o tym zapominać. Źródła: iScience, Primate Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rodzice czy rodzeństwo? Odkryto zaskakujący sekret sikorek.
To nie rodzice są najważniejsi podczas dorastania – przynajmniej u sikorek. Naukowcy przeprowadzili eksperyment z udziałem 229 piskląt. Wyniki były zaskakujące i mogą mieć duże znaczenie dla przyszłości ochrony przyrody.
Panuje powszechne przekonanie, że to rodzice wychowują swoje dzieci lub młode – zarówno w świecie ludzi, jak i zwierząt. Okazuje się jednak, że nie zawsze. Międzynarodowy zespół badaczy z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Davis i Instytutu Zachowań Zwierząt im. Maxa Plancka postanowił się przyjrzeć jak to wygląda wśród sikorek bogatek. Wiadomo, że w tym przypadku rodzice opiekują się pisklakami zaledwie kilka tygodni. Jak w takim razie odbija się to na nich wychowaniu? Wnioski opublikowano na łamach „PLOS Biology”. Od kogo uczą się sikorki? Jak wyjaśnia główna autorka badania, dr Sonja Wild, spora część naszej wiedzy na temat uczenia się społecznego u młodych osobników pochodzi od gatunków z wydłużonym okresem opieki rodzicielskiej, w tym od ludzi. – Wiele osobników uczy się od rodziców, ponieważ potomstwo i rodzice spędzają ze sobą tak dużo czasu. Ale co dzieje się z przekazywaniem wiedzy, gdy opieka rodzicielska jest ograniczona – zastanawiała się dr Wild. Przeprowadzone przez nią badanie to pierwsze, które analizuje strategie uczenia się społecznego u młodych osobników w środowisku naturalnym, gdzie gatunek ten sprawuje opiekę, którą można nawet określić jako rodzicielską. Przyjrzano się ptakom w ich naturalnym środowisku na terenie lasu w Instytucie Maxa Plancka w Radolfzell w Niemczech. Rodzeństwo jak rodzice – u sikorek Przeprowadzenie tego badania było złożonym eksperymentem terenowym, którego celem było zrozumienie, jak młode dzikie sikorki bogatki uczą się umiejętności potrzebnych do przetrwania. Wszystkie dorosłe ptaki i ich 229 piskląt zostały zaobrączkowane z mikroczipami. Dzięki temu automatyczne karmniki mogły rozpoznać każdego ptaka. Aby uzyskać pożywienie ptak musiał przesunąć drzwiczki w lewo lub w prawo. Naukowcy wiedzieli, które dorosłe ptaki przesuwały je w lewo, a które w prawo – rodzice młodych czy ich rodzeństwo. Na tej podstawie dowiedzieli się, że wiedza na temat dostania się karmy wśród młodych ptaków pochodziła w dużej mierze właśnie od rodzeństwa, a nie od rodziców. Naśladowanie braci i sióstr Po 10-tygodniowym śledzeniu zachowań ptaków naukowcy odkryli, że ptaki chętniej uczyły się rozwiązywania zagadek, jeśli ich rodzice byli w tym biegli. Jednak strategie rozwiązywania zagadek przez młode ptaki były znacznie silniej uzależnione od tego, jak rozwiązywali je ich bracia i siostry oraz dorośli niebędący rodzicami. Pierworodne ptaki w 75% uczyły się od dorosłych, którzy nie byli ich rodzicami, a około 25% od rodziców. Kolejne młode były jeszcze bardziej uzależnione od rodzeństwa – 94% z nich uczyło się od braci i sióstr. Znaczenie odkrycia Nowe ustalenie może być cenne dla ochrony bioróżnorodności i dzikiej przyrody. – Im bardziej zróżnicowane są kultury zwierząt, tym bardziej odporne na wyginięcie są populacje i lepiej radzą sobie ze zmianami środowiskowymi – zauważa dr Wild. Oznacza to, że dzięki „bliskości” z rodzeństwem sikorki są mniej narażone na wyginięcie, ponieważ mają wiele różnych wzorców do naśladowania, z których czerpią informacje. Źródło: PLOS Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kobiety bardziej agresywne niż mężczyźni? Tylko wobec... rodzeństwa
Wiemy, że mężczyźni wykazują się zwykle większą agresją niż kobiety. Badanie przeprowadzone w 24 krajach wskazuje jednak jeden wyjątek od tej reguły: relacje między rodzeństwem. Okazuje się, że siostry mają większą skłonność do przemocy niż bracia. Co udowodniono i jak wyglądało to niezwykłe badanie?
Badanie opublikowane w czasopiśmie „PNAS Nexus” analizowało tendencję do agresji w relacjach między rodzeństwem biorąc pod uwagę płeć. Chciano sprawdzić, czy bardziej skłonni do przemocy są mężczyźni – jak wiemy z innych badań – czy kobiety. Przemoc nie tylko fizyczna Eksperyment przeprowadzono na szeroką skalę. Wzięło w nim udział 4136 osób z 24 krajów o różnej strukturze społecznej: bardziej zamożnych, biedniejszych, związanych z kulturą zachodnią lub zupełnie od niej oderwanych. Douglas T. Kenrick i Michael EW Warnum oraz towarzyszący im zespół 49 innych badaczy pytali uczestników, jak często zachowywali się agresywnie wobec siostry, brata, koleżanki, znajomego, znajomej czy przyjaciół. Zbierano dane zarówno z dorosłego życia, jak i z dzieciństwa. Ważnym elementem badania było to, że jako agresję nie traktowano jedynie przemocy fizycznej, przez którą rozumiano bicie, ciągnięcie za włosy czy policzkowanie, ale także przemoc psychiczną – na przykład obrażanie, wyzywanie czy rozsiewanie szkodliwych plotek w szkole. Brano pod uwagę także skarżenie rodzicom czy nauczycielom na niewłaściwe zachowanie. Siostrzane zaczepki Biorąc pod uwagę agresję czysto fizyczną, to przodowali w niej chłopcy… ale tylko w stosunku do obcych. Wewnątrz rodzeństwa to dziewczynki miały większą skłonność do agresji. Inklinacje do przemocy psychicznej były za to jednakie zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet. Ponadto nie miał na nie wpływu okres życia. Badanie jest o tyle istotne, że analizowało różnice w poziomie agresji w kontrastujących ze sobą środowiskach. Wzięły w nim udział społeczności reprezentujące różne kultury – niekoniecznie związane ze światem zachodnim – a także grupy bardziej i mniej zamożne. Płciowe tendencje dotyczące wzorów agresji wśród rodzeństwa utrzymywały się jednak we wszystkich badanych grupach. To sugeruje, że wpływ relacji między rodzeństwem na agresję kobiet może mieć charakter uniwersalny. Warto pamiętać, że chociaż siostrzane zaczepki faktycznie są bardziej powszechne niż braterskie kuksańce, to nadal w niemal wszystkich badaniach skłonności do agresji przodują mężczyźni. Źródła: PNAS Nexus, phys.org Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Telepatia bliźniąt” pod lupą. Co odkryli naukowcy i dlaczego wciąż nie ma jednoznacznej odpowiedzi?
Telepatia bliźniąt od lat pobudza wyobraźnię. Choć liczne historie opisują niezwykłą więź między rodzeństwem, nauka wciąż nie potwierdziła jej istnienia. Sprawdzamy, skąd wziął się ten mit i co na ten temat mówią badania.
Spis treśći: Czym właściwie jest „telepatia bliźniąt”? Skąd wziął się mit o telepatii? Dlaczego nauce trudno to potwierdzić lub obalić Geny, wspólne środowisko i złudzenie telepatii Od kończenia nawzajem zdań przez pojawianie się w identycznych strojach bez wcześniejszego ustalania, po deklaracje o odczuwaniu bólu rodzeństwa - bliźnięta od dawna fascynują swoimi unikalnymi zdolnościami. Ich osobliwa, głęboka więź, fascynuje także naukowców. — Istnieje ogromna liczba twierdzeń i mitów na temat bliźniąt — mówi Joanne Broder, praktykująca psycholożka , członkini American Psychological Association i mama bliźniąt. Jednym z najtrwalszych przekonań jest tzw. telepatia bliźniąt — rzekoma pozazmysłowa więź między rodzeństwem. Choć anegdoty są liczne, dowody naukowe wciąż wymykają się badaczom. — Nawet jeśli to nie jest „telepatia”, fascynujące jest, jak bardzo bliźnięta są wrażliwe na emocje i potrzeby tej drugiej osoby — podkreśla Tania Johnson, psycholożka i współzałożycielka Institute of Child Psychology w kanadyjskiej Albercie. Czym właściwie jest „telepatia bliźniąt”? Telepatia bliźniąt to przekonanie, że bliźnięta — szczególnie identyczne, jednojajowe — potrafią odczuwać nawzajem swoje emocje, myśli czy doznania fizyczne na odległość, bez udziału żadnego z pięciu znanych zmysłów. Zwolennicy opisują to jako „cichą wiedzę” — instynktowną świadomość, która może ostrzec jedno z nich przed niebezpieczeństwem, „odebrać” ból drugiego lub sprawić, że w danej chwili pomyślą o tym samym. Anegdoty bywają poruszające, a czasem dramatyczne. Jedno z bliźniąt odczuwa nagły, ostry ból w ramieniu dokładnie w chwili, gdy drugie — setki kilometrów dalej — łamie rękę. Innym razem pojawia się niepokój w chwili, gdy brat ma wypadek samochodowy. — „Nakładanie się” mentalne bywa tak silne, że jednojajowe bliźnięta są czasem niesłusznie oskarżane o ściąganie na egzaminach, nawet gdy rozwiązują testy osobno — mówi Nancy Segal, dyrektorka Twin Studies Center na California State University w Fullerton. Badacze ujmują to zjawisko w kategoriach pozazmysłowego postrzegania (ESP) — przekazywania myśli i uczuć bez udziału bodźców zmysłowych. Niektórzy spekulują, że wyjątkowo bliska więź emocjonalna i biologiczna mogłaby stanowić kanał dla takich „transmisji”. Skąd wziął się mit o telepatii? Koncepcja telepatii bliźniąt zyskała popularność pod koniec XIX wieku, w epoce rosnącego zainteresowania spirytualizmem i wczesnej psychologii. W 1882 roku w Londynie powstało Society for Psychical Research (SPR), które jako jedno z pierwszych gromadziło relacje o telepatii, w tym wśród bliźniąt. Brytyjski autor i parapsycholog Frederic W.H. Myers, współzałożyciel SPR, ukuł termin „telepathy” i opisał w swojej książce z 1903 roku Human Personality and Its Survival of Bodily Death przypadki bliźniąt odczuwających wzajemnie ból czy dzielących myśli na odległość. W XX wieku temat podejmowano także w USA. Profesor Horatio H. Newman z University of Chicago współtworzył jedne z pierwszych szeroko zakrojonych badań nad bliźniętami w latach 30., a później wydał Twins and Super-Twins, gdzie przytoczył liczne anegdoty o rzekomej telepatii. W tym samym czasie parapsycholodzy z Duke University również dokumentowali relacje bliźniąt w ramach badań nad ESP, choć skupiali się głównie na odgadywaniu kart czy „zdalnym widzeniu”, a nie na zjawiskach specyficznych dla bliźniąt. Mimo tego zainteresowania nigdy nie udało się naukowo potwierdzić zjawiska telepatii bliźniąt. Dlaczego nauce trudno to potwierdzić lub obalić Udowodnienie (lub obalenie) tego zjawiska jest wyjątkowo trudne. — Nie ma obecnie zbyt wielu badań na ten temat — zaznacza Broder. I choć zagadnienie wciąż pozostaje otwarte, dynamika relacji bliźniąt jest niezwykle złożona. Kilka prac naukowych jednak istnieje i tylko podsyca ciekawość. W pilotażowym badaniu z 2013 roku, opublikowanym w Journal of Scientific Exploration, jedno z bliźniąt poddawano nagłym bodźcom, np. głośnym dźwiękom czy ciepłu, jednocześnie monitorując reakcje fizjologiczne drugiego. W jednej z czterech par odnotowano reakcję wyraźnie odbiegającą od przypadku. Rok wcześniej badacze z Danii uzyskali podobne, choć nie rozstrzygające wyniki. Jeszcze niedawno, w 2024 roku, szwedzcy naukowcy przeprowadzili 91 prób w trzech eksperymentach z udziałem wielu par bliźniąt jednojajowych. W każdej próbie jedno otrzymywało bodziec, a u drugiego mierzono aktywność elektrodermalną. Bliźnięta potrafiły wskazać moment stymulacji w 18 z 91 przypadków — niemal dwa razy częściej niż wynik na próbie losowo wybranych osób. Autorzy nie ogłosili odkrycia telepatii, ale uznali wyniki za istotne statystycznie i warte dalszych badań. Inne próby, w tym sondaże SPR czy badania EEG, również rejestrowały pewne korelacje, ale nie potwierdziły jednoznacznej komunikacji telepatycznej. Co więcej, nawet najciekawsze rezultaty często nie znajdują potwierdzenia w próbach powtarzania eksperymentów. — Wiele badań nie pokazuje żadnego telepatycznego związku — mówi Johnson. Ostatecznie — podsumowuje Segal — „większość badań nie znajduje dowodów na ESP, a nieliczne wyniki istotne statystycznie nie zostały powtórzone. Nie mamy wiarygodnych naukowych dowodów na istnienie telepatii bliźniąt”. Geny, wspólne środowisko i złudzenie telepatii Dlaczego więc tak wielu bliźniaków wierzy, że doświadczyło telepatii? Segal wskazuje na prostsze i lepiej udokumentowane wyjaśnienia niż ESP. Bliźnięta zwykle dorastają w tym samym środowisku, z tymi samymi opiekunami, doświadczeniami, rutynami, grupami rówieśniczymi i wpływami kulturowymi. Dzielą też geny, style przywiązania i temperament. W efekcie ich zachowania, reakcje i myśli mogą być bardzo podobne, co łatwo pomylić z czytaniem w myślach. — To raczej więź komunikacyjna niż telepatia — mówi Broder. Nawet bliźnięta wychowywane osobno często wykazują zadziwiające podobieństwa w wyborach i gustach, co może wynikać z genetycznej predyspozycji. To również potrafi sprawiać wrażenie ESP. Dochodzi do tego błąd poznawczy zwany zafałszowaniem retrospektywnym — kiedy wspomnienia są zniekształcane po fakcie, aby lepiej pasowały do opowieści. Mimo że obecny stan wiedzy sugeruje, iż telepatia bliźniąt to mit, Segal zaznacza — Naukowcy powinni pozostać otwarci na fakty, które kiedyś mogą to potwierdzić. Choć ten dzień wydaje się bardzo odległy — o ile w ogóle nadejdzie. Źródło: National Geographic
Podróż poślubna z rodzicami? Zaskakujący trend wśród nowożeńców
Choć miesiąc miodowy w towarzystwie rodziców może szokować, coraz częściej staje się przedmiotem otwartych rozmów. Zmieniające się modele rodziny, większa akceptacja dla alternatywnych form wspólnego spędzania czasu i otwartość młodych pokoleń na redefinicję tradycji sprzyjają normalizacji tego typu wyjazdów.
Spis treści: Internauci o swoich podróżach poślubnych Obecność rodziny w podróży poślubnej – wsparcie czy zagrożenie dla relacji? Psycholog o granicach w relacjach. Kiedy obecność rodziców zaburza intymność? Gdy romantyzm spotyka rzeczywistość. Rola bliskich w pierwszej podróży po ślubie Miesiąc miodowy uchodzi za wyjątkowy czas dla nowożeńców, który w założeniu ma służyć celebracji bliskości, intymności i odpoczynkowi tylko we dwoje po intensywnym okresie przygotowań do ślubu. Coraz częściej jednak romantyczna wizja tej podróży rozmija się z rzeczywistością. W niektórych przypadkach młode pary godzą się na obecność rodziców, a bywa i tak, że to sami teściowie wyrażają chęć dołączenia do wyprawy. Swoją decyzję uzasadniają potrzebą wsparcia, pragnieniem zacieśnienia więzi rodzinnych lub po prostu tym, że to oni finansują wyjazd. Internauci o swoich podróżach poślubnych Zjawisko, które jeszcze niedawno postrzegano jako marginalne i nietypowe, dziś nabiera coraz większego znaczenia. Na forach internetowych pojawia się coraz więcej wpisów na temat podróży poślubnych z udziałem rodziców, a niekiedy nawet dziadków. Użytkownicy dzielą się osobistymi doświadczeniami, w których obok utraty prywatności i pojawiających się napięć emocjonalnych, pojawiają się także refleksje nad zmianą dynamiki rodzinnej. W niektórych przypadkach natomiast wspólny wyjazd staje się nieoczekiwaną przestrzenią budowania międzypokoleniowych relacji. Jeden z internautów na forum internetowym Reddit niedawno wyznał: „Miałem sąsiada, którego teściowie pojechali z nim w podróż poślubną. Poczuli, że mogą, bo podarowali tej parze miesiąc miodowy na Hawajach. Taka dziwna, osobliwa rodzina”. Inny mężczyzna momentalnie się z nim zgodził, pisząc: „To nie jest moja wymarzona wizja miesiąca miodowego”. Pewna kobieta z kolei wspomniała, że jej były mąż planował zabrać na ich wspólny wyjazd swoją matkę i brata – co ostatecznie miało poważne konsekwencje dla ich relacji. Inny Amerykanin natomiast opisał, że podczas wyprawy jego teściowej nie tylko przydzielono w hotelu pokój obok nowożeńców, ale w dodatku z bezpośrednim przejściem do ich apartamentu. Jedna internautka dodała też, że będąc w 5. miesiącu ciąży, wybrała się z mężem na krótką podróż nad morze. Towarzyszył im brat jej ukochanego, zaproszony przez niego na... wspólne wyprawy wędkarskie. Choć wiele osób uważa to za coś dziwnego, inni nie zgadzają się z ich zdaniem. „Dopóki rodzice lub teściowie są zaproszeni, a nowożeńcy mają osobną sypialnię, nie widzę w tym problemu” – czytamy. Takich opinii pojawia się coraz więcej, co świadczy o większej otwartości na redefinicję rodzinnych funkcji i rytuałów. Obecność rodziny w podróży poślubnej – wsparcie czy zagrożenie dla relacji? Komentując ten coraz częściej obserwowany trend, psycholog Thea Gallagher z akademickiego systemu opieki zdrowotnej NYU Langone Health podkreśliła, że choć obecność rodziców w podróży poślubnej może wydawać się nietypowa, nie musi prowadzić do negatywnych konsekwencji. – To interesująca koncepcja. Wszystko zależy od jakości relacji z rodzicami oraz poziomu porozumienia między partnerami – tłumaczyła w rozmowie z Fox News. Zdaniem Gallagher kluczowe są dwa elementy: jasno określone granice oraz dobrowolna, wyrażona wprost zgoda obojga partnerów. Jeśli choć jedno z nich czuje się przytłoczone obecnością bliskich lub nie ma przestrzeni do przeżywania wyjazdu w intymnej atmosferze, taki układ może stać się źródłem frustracji. – Jeśli nie mamy poczucia, że możemy być naprawdę sami, wyjazd z rodziną może bardziej zaszkodzić niż pomóc – zaznaczyła. Ekspertka ostrzegła też, że w takich sytuacjach łatwo o nieporozumienia, naruszenie prywatności i zaburzenie równowagi emocjonalnej. Co dla jednej pary będzie przejawem rodzinnego wsparcia, w przypadku innej może prowadzić do utraty autonomii. – Ważne, by partnerzy tworzyli wspólny front. Tylko wtedy są w stanie skutecznie chronić granice swojej relacji, zachowując jednocześnie szacunek wobec bliskich – dodała Gallagher. Psycholog o granicach w relacjach. Kiedy obecność rodziców zaburza intymność? Postanowiliśmy się zwrócić z tym tematem również do polskiej psycholog, Amandy Staniszewskiej-Celer. Ekspertka zgodziła się z opinią, że podróż poślubna w towarzystwie rodziców to „ciekawy pomysł”, jednak dodała, że ma pewne zastrzeżenia. – To rzeczywiście interesujący pomysł, ponieważ odsłania bardzo dużo na temat relacji w rodzinie pochodzenia, dojrzałości emocjonalnej nowożeńców oraz ich zdolności do budowania autonomii jako nowej jednostki społecznej czyli małżeństwa. Jednak „ciekawy” nie musi oznaczać „zdrowy” czy „zalecany” w każdym przypadku – stwierdziła. Zaznaczyła, że niektóre czynniki psychologiczne mogą wpływać na decyzję o wspólnej wyprawie. – Po pierwsze styl przywiązania – osoby o lękowym stylu przywiązania mogą mieć trudność w oddzieleniu się od rodziny pochodzenia i w budowaniu autonomii emocjonalnej. Po drugie, silna zależność emocjonalna lub finansowa – niektóre pary mogą odczuwać wdzięczność za pomoc w organizacji ślubu i traktować wspólny wyjazd jako „nagrodę” dla rodziców. Bardzo ważne są też normy kulturowe lub rodzinne – w niektórych rodzinach granice między pokoleniami są mniej wyraźne, a wspólne wakacje są czymś naturalnym – tłumaczyła. Specjalistka zgodziła się ze stwierdzeniem, że taka decyzja może świadczyć o nadmiernym przywiązaniu lub trudnościach w wyznaczaniu granic. – To jest jeden z kluczowych sygnałów alarmowych. Podróż poślubna to symboliczny i praktyczny początek autonomicznej drogi pary. Jeśli para decyduje się dzielić ten moment z rodzicami, może to sugerować np. brak psychicznego odcięcia pępowiny, trudności w stawianiu granic wobec rodziny czy podporządkowanie potrzeb partnera/partnerki potrzebom rodziny – wymieniała Amanda Staniszewska-Celer. Gdy romantyzm spotyka rzeczywistość. Rola bliskich w pierwszej podróży po ślubie Ekspertka znana na Instagramie jako @swiat_psychologa, zaznaczyła, że podróż poślubna w towarzystwie rodziców lub teściów ma pozytywne, jak i negatywne psychologiczne konsekwencje. – Jeśli chodzi o pozytywne, to np. możliwość zacieśnienia więzi między rodzinami, jeśli relacje są już dobre. Dla niektórych może to być forma integracji rodzinnej i wyrażenia wspólnotowości. Jeśli chodzi zaś o negatywne konsekwencje, to np. ograniczenie intymności seksualnej i emocjonalnej między partnerami czy ryzyko konfliktów międzypokoleniowych, np. poprzez różnice w oczekiwaniach, co do planu dnia, zwyczajów. Dalej to utrudniony rozwój tożsamości pary jako niezależnej jednostki, a także wzmacnianie zależności od rodziców i brak przestrzeni na budowanie „my” w relacji – wyjaśniła. Warto zdawać sobie sprawę, że obecność członków rodziny podczas takiej wyprawy może zarówno wzmacniać między nimi więzi, jak i stwarzać ryzyko konfliktów. Wszystko zależy od jakości relacji i dojrzałości wszystkich uczestników podróży. – Jeśli relacje są dojrzałe, a granice jasne, taki wyjazd może pogłębić zaufanie i wspólnotę. Jeśli jednak relacje są niesymetryczne, pełne zależności i braku autonomii, to ryzyko konfliktów, przeciążenia emocjonalnego oraz zaburzenia dynamiki małżeństwa jest wysokie – stwierdziła specjalistka. Jak zatem zadbać o bliskość i intymność w przypadku podróży w obecności rodziców? – Można spróbować zaprojektować strukturę wyjazdu tak, by zawierał czas tylko dla pary, np. osobne pokoje, dni „we dwoje”, przestrzeń tylko dla nowożeńców. Warto też spróbować otwarcie porozmawiać z rodzicami o granicach i jasno zakomunikować potrzebę prywatności, a także ustalić zasady przed wyjazdem, aby uniknąć nieporozumień oraz frustracji na miejscu – podsumowała Amanda Staniszewska-Celer. Źródła: Fox News, National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Najstarsza matka na świecie urodziła bliźniaki w podeszłym wieku. To historia bez happy endu
Nikogo już specjalnie nie dziwią przypadki zajścia w ciążę kobiet w wieku emerytalnym. Ile lat miała najstarsza matka na świecie?
W tym artykule: Najstarsza matka, która urodziła dziecko po naturalnym poczęciu Najstarsza matka na świecie po in vitro Zalety i wady późnego macierzyństwa Kiedy jest najlepszy czas na zajście w ciążę? Co pozwala na późne macierzyństwo? Kobiety w krajach rozwiniętych coraz większą wagę przykładają do zdobycia wykształcenia i dobrej pracy, odkładając posiadanie dzieci na bliżej niesprecyzowaną przyszłość. Teraz, dzięki postępom medycyny, mogą przesunąć naturalne granice swej płodności o całe dziesięciolecia. Jaka była najstarsza matka na świecie? To zależy, jakie kryterium weźmiemy pod uwagę. Najstarsza matka, która urodziła dziecko po naturalnym poczęciu Granice kobiecej płodności wyznacza sprawność jajników. Każdy z nich zawiera na starcie ok. 300 tys. komórek jajowych. Po osiągnięciu maksimum w okolicach 20. roku życia, czynność jajników zaczyna nieubłaganie słabnąć. Po czterdziestce proces ten nabiera tempa. Obecnie za najstarszą matkę, która urodziła dziecko wskutek naturalnej ciąży, uznawana jest Dawn Brooke. To urodzona w 1938 r. mieszkanka wyspy Guernsey. W 1997 r. urodziła syna, mając 59 lat. Dzięki temu trafiła do „Księgi rekordów Guinnessa”. Najstarsza matka na świecie po in vitro Biologia nie stawia wyraźnych granic możliwości samego zajścia w ciążę. Ginekolodzy twierdzą, że macica praktycznie się nie starzeje, o ile tylko jest regularnie „dożywiana” hormonami. Narząd ten można więc przygotować na przyjęcie zarodka także u kobiety po sześćdziesiątce. Dlatego Dawn Brooke nie była najstarszą z matek. Tytuł ten na jakiś czas zdobyła María del Carmen Bousada de Lara z Hiszpanii. W 2006 r. urodziła bliźniaki, mając niemal 67 lat. Z zapłodnienia in vitro skorzystała w USA utrzymując, że jest o 12 lat młodsza. Inaczej nie zostałaby zakwalifikowana do zabiegu. María del Carmen Bousada de Lara stała się symbolem i nieoficjalną rzeczniczką późnego macierzyństwa. Jednak dwa lata po urodzeniu swych bliźniaków zmarła na raka. Lekarze podkreślają, że kobiety w bardziej zaawansowanym wieku częściej mają komplikacje w czasie ciąży, a ich stan zdrowia może sprawić, że nie będą w stanie opiekować się potomstwem zbyt długo. Obecnie za najstarszą matkę, która zaszła w ciążę wskutek zapłodnienia in vitro uważana jest Erramatti Mangamma z Indii. W 2019 r. urodziła bliźniaczki przez cesarskie cięcie. Miała wówczas 73 lata. Jej mąż, ojciec dzieci, zmarł na zawał rok później w wieku 84 lat. Zalety i wady późnego macierzyństwa Kobiety mogą dziś zrobić karierę – także w do niedawna „męskich” dziedzinach, takich jak nauka, polityka czy biznes – i zdecydować się na macierzyństwo wtedy, gdy uznają, że są już na to gotowe. Swobodniej dobierają partnerów i ustalają z nimi sprawiedliwszy podział obowiązków domowych. Rodziny późno decydujące się na dziecko mogą być dojrzalsze i stabilniejsze. Jednak eksperci mają co do tego wątpliwości. Czy matka w zaawansowanym wieku będzie dla dziecka bardziej jak rozpieszczająca je babcia? Czy znajdzie z nim wspólny język? Kiedy jest najlepszy czas na zajście w ciążę? Mogłoby się wydawać, że odsuwanie w czasie prokreacji jest czymś szkodliwym i dla matki, i dla dziecka. Ostatecznie ewolucja przystosowała nas do rozmnażania się już w młodym, nastoletnim wieku. To na przełom drugiej i trzeciej dekady życia przypada szczyt reprodukcyjnych możliwości kobiety. Czy to nie wtedy należałoby zajść w ciążę? Niekoniecznie – odpowiadają naukowcy. Oprócz czystej biologii rozrodu w grę wchodzą bowiem także inne, nie mniej ważne czynniki. W przypadku młodych matek na pierwszy plan wysuwają się aspekty społeczne. Nastoletnia ciąża statystycznie częściej jest efektem niedojrzałego, niesformalizowanego związku i prowadzi do problemów z edukacją czy znalezieniem pracy. Prof. John Mirowsky, socjolog z University of Texas w Austin obliczył, że jeśli weźmiemy pod uwagę najważniejsze czynniki biologiczne, medyczne i społeczne – dotyczące zarówno kobiety, jak i dziecka – najlepiej jest zachodzić w ciążę po trzydziestce! Optymalny wiek to 34 lata, a więc blisko tego, co dziś obserwujemy w krajach rozwiniętych. Jednak z innych badań wynika, że decyzji o zajściu w „naturalną” ciążę nie można bezkarnie odkładać w nieskończoność. Prof. Angelo Alonzo z Yale University twierdzi, że po przekroczeniu 35. roku życia kobiety nie powinny już zostawać matkami, bo niekorzystnie odbija się to na ich zdrowiu. Co pozwala na późne macierzyństwo? Odkładanie na później decyzji o założeniu rodziny napędzają nowe technologie medyczne. W latach 60. XX wieku na rynek trafiły doustne środki antykoncepcyjne, dające kobietom możliwość częściowego przejęcia kontroli nad swą płodnością. Pigułka skutecznie oddzieliła seks od jego głównego ewolucyjnego celu – prokreacji. Pary mogły zdecydować, że w danym momencie nie chcą jeszcze mieć dziecka. Miały jednak świadomość, że nie mogą z tym zwlekać bez końca, bo na przeszkodzie stała biologia. Sytuację zmieniło dopiero zapłodnienie in vitro. Dzięki niemu w ciążę mogą dziś zajść nawet panie w wieku emerytalnym, o ile tylko znajdą dawczynię komórek jajowych – bo same najczęściej nie są już w stanie ich wyprodukować. Jednak większość rodziców pragnie mieć dziecko, które będzie ich biologicznym potomkiem. Z pomocą przyszły techniki zamrażania tkanek. Okazało się, że zamrażanie dobrze znoszą jajniki. Wystarczy jednak pobrać fragment jajnika, pokroić go na cienkie skrawki i zamrozić. Potem będzie można przeszczepić tkankę z powrotem. W 1999 r. dr Kutluk Oktay z Cornell University dokonał tego z powodzeniem u 30-letniej baletnicy. Od tamtej pory przeprowadzono dziesiątki podobnych zabiegów. Poddane im kobiety odzyskiwały płodność i zachodziły w ciążę w sposób naturalny, rodząc zdrowe dzieci. Nasz autor Jan Stradowski Redaktor prowadzący serwisu www.national-geographic.pl, z wykształcenia lekarz, z zamiłowania biolog i przyrodnik. W Radiu TOK FM prowadził audycję „Człowiek 2.0”. Więcej: www.stradowski.net
Rodzice nie traktują swoich dzieci tak samo. Lepiej mają córki oraz starsze z rodzeństwa
Zapytany, każdy rodzic odpowie, że kocha wszystkie swoje dzieci równie mocno. Jednak nie zawsze traktuje je w taki sam sposób. Jak pokazuje nowe badanie, rodzice faworyzują niektóre z rodzeństwa.
Spis treści: Jak badano, co się dzieje wewnątrz rodziny Mniej czujne rodzicielskie oko Córki mają łatwiej niż synowie Jak kochać i traktować tak samo Naukowcy mają złe wiadomości dla synów. Niekoniecznie są oni ulubieńcami swoich rodziców. Tak wynika z badań, których wyniki zostały opublikowane w czasopiśmie naukowym „Psychological Bulletin”. Badanie wskazuje, że rodzice mogą faworyzować część rodzeństwa. Lepszego traktowania mogą spodziewać się córki oraz starsze z dzieci. A także te z nich, które są bardziej zgodne i bardziej sumienne. Wcześniejsze badanie wykazało, że nierówne traktowanie dzieci może mieć na nie negatywny wpływ. Dotyczy to szczególnie z dzieci, które są traktowane gorzej od pozostałych. Nierówne traktowanie wpływa na ich poczucie własnej wartości, ale również pogarsza relacje między rodzeństwem. Jak badano, co się dzieje wewnątrz rodziny? Autorami najnowszego artykułu są Alexander Jensen z amerykańskiego Brigham Young University i McKell Jorgensen-Wells z Western University w Kanadzie. Przygotowali oni metaanalizę, w której wykorzystali m.in. 30 recenzowanych artykułów na opracowywany temat. Łącznie objęły one ponad 19 tys. uczestników ze Stanów Zjednoczonych, Kanady oraz zachodniej Europy. Naukowcy wzięli pod uwagę kolejność pojawienia się dzieci w rodzinie, ich deklarowaną płeć, a także temperament i osobowość. Na temat tych dwóch ostatnich wypowiadali się rodzice. Z kolei w większości przypadków to dzieci dostarczyły informacji o tym, które z rodzeństwa jest faworyzowane. Mając wszystkie te dane, badacze mogli sprawdzić, w jaki sposób są one ze sobą powiązane. Mniej czujne rodzicielskie oko Co łatwo zrozumieć, jeśli chodzi o poziom uwagi rodzice mniej kontrolują starsze rodzeństwo. Starsze dzieci mają większą autonomię i są mniej nadzorowane. Ma to istotne skutki dla młodszych członków rodziny. „Zróżnicowana kontrola, niezależnie od tego, czy jest odpowiednia pod względem rozwojowym, czy nie, wiąże się z niższą samooceną i większą liczbą problematycznych zachowań wśród mniej faworyzowanego rodzeństwa. Zarówno w dzieciństwie, jak i w okresie dojrzewania” – napisali autorzy artykułu. Córki mają łatwiej niż synowie Kiedy zapytano o to rodziców, sami częściej deklarowali, że faworyzują córki. Dzieci jednak tego nie zauważyły. Zdaniem badaczy może to być efekt tego, że, uśredniając, dziewczynki nieco łatwiej wychować. Badanie wykazało również, że w rodzinach nieco lepiej traktowane są dzieci, które uznawane są za bardziej zgodne i sumienne. Analiza ma pewne ograniczenia – dane były zbierane w różny sposób i nie zostały uwzględnione różnice kulturowe ani zmieniające się normy społeczne na przestrzeni czasu. Warto też dodać, że zaobserwowane efekty były raczej słabe. Naukowcy zwracają również uwagę, że przyczyny, dla których rodzice mogą traktować swoje dzieci w różny sposób, są bardzo złożone. Ich artykuł się nimi nie zajmuje. Jak kochać i traktować tak samo – Rodzice różnicują swoje dzieci, jednak nie oznacza to, że lubią lub kochają jedno bardziej niż drugie – zauważa Karl Pillemer, socjolog i badacz rodziny z Cornell University, pytany przez „Guardiana”. I dodaje, że dzieci w rodzinach mogą być faworyzowane z bardzo różnych powodów. Według badacza, rodzice bardzo starają się, żeby nie pokazać, iż traktują swoje dzieci nierówno. – Problemy pojawiają się, gdy niemal powszechne poczucie preferowania niektórych dzieci przekłada się na traktowanie ich w inny sposób – mówi Pillemer. – Nie możemy zmienić tego, co czujemy. Ale zdecydowanie możemy zmienić to, jak postępujemy wobec naszych dzieci – dodaje. Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie Kultowy.pl. Źródło: Psychological Bulletin, Guardian Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Naukowcy odkryli pochodzenie matki Leonarda da Vinci? „Była czerkieską niewolnicą”
Analiza dokumentów sprzed prawie 600 lat wykazała prawdopodobne pochodzenie matki Leonarda da Vinci. Włoski historyk twierdzi, że Caterina Buti del Vacca była księżniczką z Kaukazu, którą porwali Tatarzy, a następnie sprzedali ją Wenecjanom.
W tym artykule: Leonardo da Vinci był autorem wielu arcydzieł i innowacyjnych wynalazków Kim była matka Leonarda da Vinci? Włoski badacz potwierdza, że Caterina była niewolnicą z Kaukazu Leonardo da Vinci to postać, która wciąż nie przestaje zaskakiwać. Włoski artysta z okresu renesansu był nie tylko malarzem, którego arcydzieła wiszą w największych muzeach na świecie. To również wybitny rzeźbiarz, architekt i inżynier, którego pomysły i innowacje wyprzedzały swoją epokę. Tysiące notatek Włocha potwierdzają jego zainteresowanie mechaniką, matematyką, biologią, a nawet grawitacją. Leonardo da Vinci był autorem wielu arcydzieł i innowacyjnych wynalazków W tym roku naukowcy z California Institute of Technology przeanalizowali zaginione zapiski renesansowego uczonego i odkryli, że Leonardo da Vinci analizował zjawisko swobodnego spadania wiele lat przed Galileuszem. Już wcześniej wiadomo było, że uczony interesował się badaniami ruchu i sił działających na ciała. Badacze twierdzą jednak, że na podstawie matematycznego przykładu i serii szkiców próbował udowodnić to, co dziś rozumiemy jako teorię grawitacji. Palmanova: włoskie miasto epoki renesansu, które nie przestaje zachwycać Włochy są pełne niezwykłych skarbów światowej kultury pod niemal każdym względem. Można długo wymieniać znane wszystkim miejsca, które mają trwałe miejsce w ludzkiej świadomości. Ni... Naukowców fascynują jednak nie tylko wynalazki i odkrycia Włocha. Równie ciekawe i zarazem tajemnicze jest jego życie prywatne i pochodzenie. Od dziesiątek lat badacze z całego świata próbują dowiedzieć się, kim była jego matka, Caterina Buti del Vacca. Najnowsze odkrycie włoskiego badacza prof. Carlo Vecce, profesora literatury włoskiej na Uniwersytecie L'Orientale w Neapolu, rzuca nowe światło na historię rodziny da Vinci. Kim była matka Leonarda da Vinci? Wokół postaci Cateriny pojawiało się już wiele teorii. Antonimo Gaddiano pisał ok. 1540 roku, że matka renesansowego artysty pochodziła z wysokiego stanu społecznego, ale już wówczas mówiło się o tym, że mogła być nieślubnym dzieckiem. Niektórzy historycy sugerowali, że mogła być również córką drwala z Cerreto Guidi. Z kolei 18 lat temu włoscy antropolodzy stwierdzili, że Włoch mógł mieć korzenie arabskie. Badacze postawili hipotezę, że Caterina była niewolnicą, którą przywieziono do Włoch najprawdopodobniej z Konstantynopola. Teoria, która głosiła, jakoby matka Leonarda da Vinci została zniewolona i nie pochodziła z Włoch, pojawiała się z resztą przy okazji wielu debat i badań. Teraz prof. Carlo Vecce twierdzi, że znalazł dowód, że jest to prawda. Caterina Buti del Vacca miała jednak pochodzić nie z Konstantynopola, lecz z Kaukazu. Potwierdzeniem tego mają być dokumenty, które znajdują się w Archiwum Narodowym we Florencji sprzed prawie 600 lat. Włoski badacz potwierdza, że Caterina była niewolnicą z Kaukazu Włoski uczony twierdzi, że odnalazł akt wyzwolenia Cateriny zatytułowany „filia Jacobi eius schiava seu serva de partibus Circassie”. Widnieje na nim data 2 listopada 1452 roku. To oznacza, że dokument został stworzony niecałe 7 miesięcy po urodzeniu Leonarda da Vinci. Prof. Vecce podkreśla, że akt sporządzono na prośbę właścicielki niewolnicy, która nazywała się Ginevra d’Antonio Redditi. Najdroższe obrazy na świecie. Dzieła sztuki, które osiągnęły astronomiczne ceny Większość z nich powstała w XIX i XX wieku. Najstarszy, a zarazem najdroższy ma ponad 500 lat. Oto 10 obrazów, za które zapłacono rekordowo wysokie ceny. – Matka Leonarda była czerkieską niewolnicą. Czerkiesi to lud zamieszkujący północny Kaukaz, spokrewniony z Abchazami. Już w czasach imperium osmańskiego czerkieskie kobiety słynęły z urody, co potwierdza wiele ówczesnych źródeł. Wyróżniały się zielonymi oczami i relatywnie często rudymi włosami. Z tego powodu często stawały się ofiarami łowców niewolników i były sprzedawane do haremów. Kobieta uznawana za matkę renesansowego mistrza została porwana ze swojego domu w górach Kaukazu, a następnie sprzedana w Konstantynopolu, a później w Wenecji, zanim ostatecznie dotarła do Florencji. Miała wówczas 15 lat. To właśnie tam poznała młodego notariusza, Piero da Vinco – powiedział na konferencji prasowej prof. Vecce. Uczony twierdzi, że Caterina poznała Piero rok przed podpisaniem aktu wyzwolenia. Pracowała wówczas jako mamka, a więc musiała być w ciąży już wcześniej, co oznacza, że Leonardo nie był jej pierworodnym dzieckiem. Do nawiązania relacji intymnej między rodzicami renesansowego artysty miało dojść w Pałacu Castellani, w którym dzisiaj znajduje się siedziba Muzeum Galileusza we Florencji. Rok po narodzinach Leonarda Caterina i Piero wzięli ślub. Prof. Vecce przyznał, że odkrycie potwierdza, że słynny wynalazca, malarz i rzeźbiarz był tylko w połowie Włochem. Naukowiec z Neapolu przyznał, że badania wykorzysta w swojej najnowszej książce zatytułowanej „Uśmiech Cateriny, matki Leonarda”. Źródło: LiveScience Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Samochód rodzinny na szybki wypad za miasto. Testujemy 4 nowe modele
Oto najciekawsze samochody rodzinne, które sprawdzą się podczas krótkich wycieczek.
W tym artykule: Samochód rodzinny: Toyota RAV4 – Plug-in Hybrid Samochód rodzinny: Nissan Qashqai e-Power Samochód rodzinny: Ford Mustang Mach-E GT Samochód rodzinny: DS7 Crossback Szukając najlepszego auta dla małej rodziny, warto wziąć pod uwagę nie tylko jego rozmiar i pojemność bagażnika. Dziś liczy się, by samochód był przede wszystkim podwójnie „eko" – ekologiczny i ekonomiczny. Te malownicze wodospady znajdują się w Polsce. Gdzie ich szukać? Wodospady w Polsce nie należą do najbardziej okazałych na świecie, a mimo to nikt nie odmówi im piękna i niepowtarzalnego uroku. Niesiony na znaczne odległości szum spływającej wody tworz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/9cbf4ebc7bcd67bfb29489ea972daeff6316be58-a0d5491.jpeg" width="938" height="625" alt="Wodospady w Polsce - 12 najpiękniejszych polskich wodospadów. Na zdjęciu Wodospad Szklarki (fot. Getty Images/Krzysztof Poleszak)" title="Wodospady w Polsce - 12 najpiękniejszych polskich wodospadów. Na zdjęciu Wodospad Szklarki (fot. Getty Images/Krzysztof Poleszak)" /> Samochód rodzinny: Toyota RAV4 – Plug-in Hybrid Nie ma na świecie drugiej takiej marki, która miałaby podobne doświadczenia w produkcji układów hybrydowych, jak Toyota. To Japończycy, wyposażając swoje modele w samoładujące się układy hybrydowe, wyznaczyli kierunek, w którym podąża dzisiejsza motoryzacja. Doświadczenie, choć niezwykle ważne nie wystarczy, by zagnieździć się na pozycji lidera. Najnowsza generacja popularnego SUV-a RAV4 otrzymała ciekawy układ napędowy Plug-in, dzięki któremu akumulatory można ładować bezpośrednio z gniazdka. I tutaj uwaga! Wielu producentów zapewnia, że ich hybrydy Plug-in są w stanie przejechać na prądzie do 50 km. Toyota chwali się, że RAV4 Plug-in Hybrid z bateriami o pojemności 18,1 kWh jest w stanie zrobić 75 km w trybie bezemisyjnym. I wiecie co? Toyota nie mówi wam prawdy, bo RAV4 jest w stanie bez zbytniego proszenia zrobić nawet 85 km tylko na prądzie! Ale my akurat takie „kłamstewka” lubimy bardzo. Poza tym japoński SUV jest doskonałym towarzyszem podróży. Ergonomia wnętrza, wygoda foteli i pojemność bagażnika nie budzą żadnych zastrzeżeń, a w wielu obszarach możemy mówić o wzorcu w klasie rodzinnych SUV-ów. Zadowoleni będą szczególnie kierowcy o bardziej sportowym zacięciu, bo na sygnał prawej stopy czeka aż 306 koni mechanicznych, będących w stanie rozpędzić Toyotę do 100 km/h w równe 6 sekund. Samochód rodzinny: Nissan Qashqai e-Power Najpopularniejszego crossovera na rynku nie trzeba chyba nikomu przedstawiać. To właśnie ten model zapoczątkował boom na auta z podwyższonym nadwoziem. Samochód odniósł spektakularny sukces, a trzecia generacja modelu zdaje się być znów na fali wznoszącej. Przyglądając się Qashqaiowi bliżej od razu mona zauważyć, że auto znacznie urosło względem poprzednika i to szczególnie w tylnej części. Zwiększyła się ilość miejsca w drugim rzędzie, a dodatkowo Nissan zamknął usta wszystkim krytykom, którzy jeszcze do niedawna mówili, że ten crossover ma mały bagażnik. To już przeszłość. Auto wymiarami dorównuje większemu X-Trailowi, a kufer pomieści wszystko, co chcecie zabrać ze sobą na wypad za miasto. Żeby tego było mało, Qashqai otrzymał niezwykle ciekawy układ napędowy. To hybryda o nazwie e-Power. Pod maską, co prawda znajduje się silnik spalinowy, ale nie napędza on kół, a jedynie ładuje akumulatory dla silnika elektrycznego. Dodatkowo, dzięki falownikowi może przekazywać energię wprost do elektryka. Auto łączy więc wszystkie zalety napędów zeroemisyjnego i spalinowego, unikając przy tym ich podstawowych wad. Opcja na wypad za miasto obowiązkowa. Czakramy w Polsce – przewodnik po „miejscach mocy" Wiele osób wierzy w istnienie punktów na Ziemi, które regenerują ich siły i poprawia samopoczucie. Oto gdzie znajdują się rzekome czakramy w Polsce. Samochód rodzinny: Ford Mustang Mach-E GT Jeśli mowa o najlepszych samochodach do podróży za miasto, nie można nie zauważyć auta, które na nowo definiuje pojęcie amerykańskiego samochodu sportowego. Ford zaskoczył, wprowadzając na rynek elektrycznego Mustanga. Auto, jakże by inaczej, … w konwencji SUV-a, ale nakładając na siebie sylwetki „klasycznego” Mustanga i nowego Mach-E, zobaczymy, że do linii okien auta wyglądają prawie identycznie! Elektryczny SUV ma jednak nad coupé tę jedną przewagę, że samochód rodzinny na szybki wypad za miasto. Testujemy 4 nowe modele, dzięki czemu cała rodzina będzie mogła radośnie artykułować swoje emocje podczas, gdy tata składać się będzie do kolejnego zakrętu, gdzieś między Pieckami a Mikołajkami. O tym, co potrafi elektryczny Mustang niech świadczą liczby: Dwa silniki o łącznej mocy 487 KM, moment obrotowy 860 Nm, 3,7 s do 100 km/h i nawet 490 km zasięgu. Wystarczy, by zdobyć zaszczytny tytuł Car Of The Year w Polsce. I to wszystko w kompletnej ciszy, bo auto potrafi też być łagodne i słodkie jak stadko owieczek, delikatnie strącających kopytkami kropelki poranne rosy z soczyście zielonych źdźbeł trawy. Samochód rodzinny: DS7 Crossback Ten samochód jest już z nami kilka lat, jednak wciąż wygląda świeżo i atrakcyjnie. DS7 Crossback wykracza jednak daleko poza to, co prezentuje dzisiejsza motoryzacja. Projektantom i inżynierom udało się wykorzystać wszystko to, co oferuje współczesna technologia i przekazać użytkownikom w formie najlepszej potrawy okraszonej kieliszkiem doskonałego wina z najbardziej nasłonecznionych stoków regionu Bordeaux. W tym aucie jest więc wszystko, czego potrzeba, by poczuć się w trasie jak na luksusowych wakacjach. Fotele i deska rozdzielcza obszyte zostały najlepszą skórą, a wszystko, czego dotkniecie jest miłe, przyjemne i sprawia wrażenie eleganckiej przytulności. Dopełnieniem atmosfery jest przestrzenny i detaliczny dźwięk sączący się z głośników zestawu marki Focal. W 2021 roku DS7 Crossback otrzymał także nowoczesny, hybrydowy układ napędowy o mocy 300 KM, a opcja ładowania baterii z gniazdka pozwala na pokonanie nawet 60 km wykorzystując jedynie energię elektryczną. To wystarczy nie tylko do codziennej jazdy po mieście, ale pozwoli także eksplorować w ciszy wakacyjne regiony. Czytaj więcej: Zakątki Mazowsza, o których się często nie mówi z BMW i4 Często nie zdajemy sobie sprawy, że Mazowsze skrywa wiele urokliwych miejsc, o których nie wspomina się często. Postanowiliśmy pokazać kilka z nich i opowiedzieć wam o tym, bo są to miejsc... Jessi Combs uznana za najszybszą kobietę na świecie. Zginęła bijąc rekord Jessi Combs – legenda motoryzacji, znana kierowczyni wyścigowa i autorka oraz prowadząca wielu programów telewizyjnych, została pośmiertnie ogłoszona najszybszą kobietą na świecie. Tym s... Polska ma swoje piramidy. Nie tak okazałe, jak w Egipcie, ale równie intrygujące. Gdzie ich szukać? Cudze chwalicie, swego nie znacie. Aby móc podziwiać majestatyczne i tajemnicze grobowce, wcale nie trzeba rezerwować wycieczki do Egiptu. Czasem wystarczy krótka podróż samochodem, bowiem pi...
Na nic nasza technologia i cywilizacyjna ogłada. Ewolucja zawsze zwycięży! Wywiad z prof. Robinem Dunbarem
O tym, czy moda może zagłuszyć wybory ewolucji, dlaczego kobiety się stroją, choć w przyrodzie to samce pełnią rolę strojnisiów, i czy transhumanizm ma szansę wygrać z matką ewolucją – rozmawiamy z prof. Robinem Dunbarem, autorem przełomowych prac z zakresu antropologii i psychologii ewolucyjnej.
W tym artykule: Ilu przyjaciół potrzebujemy? Odpowiedź daje nam ewolucja Jak ewolucja ukształtowała dobieranie się ludzi w pary? Co jest atrakcyjne z punktu widzenia ewolucji? Ewolucja zawsze zwycięży technologię, zwłaszcza gdy ta druga zaczyna zawodzić Ilu ma pan przyjaciół? Prof. Robin Dunbar: W tym najbliższym kręgu raptem kilkoro, troje, może czworo. Kilkanaścioro w kręgu rozszerzonym. Pochodzę z małej rodziny, więc większość moich bliskich to osoby, z którymi nie jestem spokrewniony, tacy typowi przyjaciele z wyboru. Reszta to bliżsi i dalsi znajomi oraz, rzecz jasna, ludzie, którzy na chwilę zagościli w moim życiu – studenci, współpracownicy, dziennikarze. Ilu przyjaciół potrzebujemy? Odpowiedź daje nam ewolucja A jednak liczba nazwana pańskim nazwiskiem wynosi 150 – ponoć z tyloma osobami jesteśmy w stanie utrzymywać relacje. Nie wiem, kto określił tę liczbę moim nazwiskiem, ale jestem tej osobie bardzo wdzięczny. Przyjęło się. Przez wiele lat badałem relacje, naturalne sposoby tworzenia się grup zarówno wśród naczelnych, jak ludzi. Po pierwsze siatka przyjaciół, niezależnie od tego, czy jest się szympansem czy człowiekiem, jest konieczna do przetrwania. Po to tworzymy sojusze, budujemy bezpieczeństwo stada. W grupie jest nam raźniej, możemy liczyć na pomoc, na ochronę. Już sama wielkość stada odstrasza drapieżnika. I nieważne, że nie mieszkamy już w puszczy ani na sawannie – cały czas powtarzamy dzieciom, by nie wracały do domu same. Grupa jest niezbędna. Badania jasno pokazują, że brak bliskich przyjaciół jest bardziej szkodliwy dla zdrowia niż palenie. Ale utrzymywanie bliskich relacji wiąże się z rozwojem mózgu. Ludzki mózg, konkretnie kora nowa, pozwala nam utrzymywać relacje w grupie liczącej właśnie około 150 osób. Góry czy Mazury? Dwie blogerki, dwie mamy i ich rodziny, dwa kierunki W gąszczu codziennych obowiązków i piętrzących się zadań często nachodzą nas myśli o upragnionym urlopie. Kiedy już wszystkiego jest dość, a do urlopu jeszcze daleko ciekawą alternaty... Ale nie z każdym utrzymujemy relacje na tym samym poziomie zażyłości. To zawsze wygląda jak rozchodzące się po wodzie kręgi. Najmniejszy krąg jest ten najbliższy nam i zawiera trzy do siedmiu osób. Średnio każdy z nas ma pięcioro najbliższych, którym poświęca około 40 procent swojego wolnego czasu. Drugi krąg to osoby bliskie, ważne dla nas. O nich również wiemy sporo, jesteśmy skłonni zawsze im pomóc, poświęcamy im swój czas. Ta grupa to około 15 osób. Każdy kolejny krąg zwiększa się mniej więcej trzykrotnie aż do granicy około 150 osób. Według naszych wyliczeń ci z ostatniej grupy mogą liczyć na dwie sekundy dziennie z naszego budżetu czasowego. Oznacza to, że czasami muszą czekać wiele miesięcy nawet na krótką pogawędkę. Co z tymi, którzy mają rozbudowane rodziny, liczące np. kilkanaście osób? Czy ich pierwszy krąg też jest tak ograniczony? Nawet jeśli poszerzymy ten najbliższy krąg do siedmiu osób, to jest maksimum. Nie można rozciągać go dalej. Zatem bez wątpienia nawet wśród najbliższych mamy tych, których lubimy bardziej i tych mniej lubianych. Inaczej po prostu nie potrafimy. Małpy weszły w epokę kamienia łupanego? Brazylijskie kapucynki korzystają z narzędzi Archeolodzy wydobyli narzędzia do rozłupywania orzechów nerkowca, których małpy kapucynki używają w Brazylii od setek pokoleń. Czytałam w pańskiej książce „Ilu ludzi potrzebuje człowiek”, że nasze wielkie mózgi wyewoluowały przez monogamię. W takim razie co było pierwsze: tworzenie relacji w stadzie czy monogamia? Faktycznie zwierzęta funkcjonujące w promiskuityzmie mają, w porównaniu z innymi przedstawicielami swojej rodziny, mniejsze mózgi. Dotyczy to przede wszystkim ptaków, ale jest zauważalne również u ssaków. Zupełnie mnie to nie dziwi, bo utrzymanie wieloletniej, często trwającej całe życie relacji to istna ekwilibrystyka! Te wszystkie: „a co on pomyśli, kiedy ja powiem”, „a jak ona się zachowa, jeśli zrobię to czy tamto”. Gigantyczna porcja danych, które trzeba przetworzyć i to tak, by uzyskany wynik pozwolił zachować relację. To musi wpływać na rozwój mózgu. A monogamia jest dość świeżym zjawiskiem i łączy się z porzuceniem zbierackiego trybu życia na rzecz tego osiadłego, bazującego na rolnictwie. Nie zapominajmy też o wpływie religii. I nie mówię tu o hasłach głoszonych z ambon współcześnie. Religia pojawiła się wraz z rozwojem osad do wielkości, w której nie można było już polegać na oddolnej kontroli grupy. Należało więc stworzyć jakieś nadrzędne prawo i „oko” widzące nas nawet wtedy, gdy nikt nas nie widzi. Jak ewolucja ukształtowała dobieranie się ludzi w pary? Po przeczytaniu pańskiej książki „Anatomia miłości i zdrady” wszędzie widziałam tylko ludzi próbujących znaleźć najwłaściwszego partnera. Czy naprawdę wszystko, co robimy – łącznie z eksperymentami w Wielkim Zderzaczu Hadronów – jest tylko po to, by przekazać dalej swoje geny? Nie należy lekceważyć szaleństwa naukowców, którzy robią pewne rzeczy dla samej nauki i chęci robienia ich. Ale, mówiąc ogólnie – tak. Nawet Wielki Zderzacz Hadronów powstał w pewnym sensie po to, by ktoś mógł powiedzieć: „wiesz, zobacz jaki jestem fajny i godny twojego zainteresowania, w końcu zbudowałem takie niesamowite urządzenie, tak wiele rozumiem, jestem idealnym kandydatem na ojca twoich dzieci”. Według najnowszych badań weganie są dużo bardziej skłonni do otwartych związków niż mięsożercy Weganie są bardziej pewni siebie, lubią eksperymentować i częściej interesują się otwartymi związkami niż osoby, które jedzą produkty pochodzenia zwierzęcego. Pokazały to najnowsze bad... Nie dotyczy to również kobiet? Jakkolwiek jest to przykre, nie dotyczy. Mężczyźni muszą robić te wszystkie sztuczki, by się dobrze sprzedać kobiecie, by wydawać się atrakcyjni. Szczególnie jeśli nie starcza im typowo samczych przymiotów jak wysoki wzrost, szeroka klatka piersiowa, kwadratowa szczęka itd. Muszą to zrekompensować dokonaniami, możliwościami, wreszcie pieniędzmi. Kobieta, aby być interesującą partnerką, musi mieć cechy świadczące o płodności: jędrną, zaróżowioną skórę, gęste włosy, szerokie biodra. W tym wyścigu o najlepszych partnerów jej zasługi czy osiągnięcia są drugorzędne dla płci przeciwnej. Ale nie zapominajmy, że w końcu to ona wybiera. I powiem pani ciekawą rzecz – pewien czas temu analizowaliśmy dane medyczne i te z urzędów stanu cywilnego z powojennej Polski. Prześledziliśmy okres od początku lat 50., a nawet nieco wcześniej, do drugiej połowy lat 80. XX w. Polska straciła w czasie II wojny światowej wielu ludzi, jednak patrząc na to procentowo – głównie mężczyzn. I po wojnie każdy ocalały mężczyzna mógł bez trudu znaleźć żonę. Nie liczył się wygląd. Na ślubnym kobiercu stawali nawet ci wyjątkowo niscy. Ale z czasem, gdy populacja zaczęła się odnawiać, to się zmieniło. I w latach 80. wyraźne już było, że kobiety powróciły do wcześniejszych standardów i na mężów wybierały mężczyzn wysokich, a ci niscy ponownie musieli nadrabiać innymi walorami i bardziej się starać. Co jest atrakcyjne z punktu widzenia ewolucji? Gdy patrzę na zwierzęta, widzę np. pięknie upierzone pawie przechadzające przed dość nieciekawymi kolorystycznie samicami. A jeśli odnieść to do nas, to ja jestem tą, która nosi makijaż i szpilki, a nie pan. Ale kiedyś było zupełnie odwrotnie! Proszę przypomnieć sobie te wszystkie portrety królów i książąt w pończoszkach, krótkich pumpach i w butach na całkiem wysokich obcasach. Nie robili przecież tego, by zaimponować sobie nawzajem. Chcieli być atrakcyjni dla kobiet. Trefili peruki, pudrowali nosy. Ale to były czasy, gdy kobiety miały mocną kartę przetargową, np. dziedziczone majątki. Wraz ze zmniejszaniem wpływu i możliwości kobiet, zmieniła się siła nabywcza. Wówczas to one musiały zacząć zabiegać o jak najlepszych partnerów. To widać do dziś, chociaż fakt, jak bardzo mężczyźni dbają teraz o swoją fizyczną atrakcyjność, pokazuje, że układ sił mocno się zmienia. Ma to związek z większą niezależnością kobiet, ich wybrednością i ogólnie większą siłą nabywczą. Kto wie, może za jakiś czas ponownie przywdziejemy nasze „pawie piórka”. Tracimy wiarę. Najnowsza religia nr 1 na świecie to brak wyznania Świeckość przybiera na sile, a ateiści i agnostycy próbują powiększyć i urozmaicić swoje szeregi. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/profesor-richard-dawkins-po-prawej-pozuje-z-dziennikarka-guardian-ariane-sherine-w-ramach-kampanii-promujacej-ateizm-fot-getty-images1-9237aea.jpeg" width="938" height="598" alt="Profesor Richard Dawkins (po prawej) pozuje z dziennikarką Guardian Ariane Sherine w ramach kampanii promującej ateizm fot. Getty Images" title="Profesor Richard Dawkins (po prawej) pozuje z dziennikarką Guardian Ariane Sherine w ramach kampanii promującej ateizm fot. Getty Images" /> A co z całym ruchem sapioseksualizmu, czyli uznawania za pociągające osób inteligentnych? Czy jest szansa na to, że kiedyś konkurs na najseksowniejszego żyjącego mężczyznę wygra ktoś w typie Stephena Hawkinga? Oczywiście, w końcu moda bez wątpienia kształtuje nasze gusta. I w którymś momencie może być tak, że moda wykreuje obraz seksownego człowieka absolutnie różniący się od tego, co teraz postrzegamy za seksowne. Weźmy takie kobiety Rubensa. Przecież on ich nie malował dlatego, że uznawał je za nieciekawe, przeciwnie – był to wyraz jego uznania dla ich urody i figury. W jego czasach nikt nie pomyślał, że kiedyś może pojawić się koścista Twiggy i że to do tej – absolutnie pozbawionej kobiecych kształtów – pani będą wzdychali mężczyźni. Zresztą ta kwestia uznawania wysokiej lub niskiej wagi za seksowną ma też swój związek z prymatem rozrodu. W czasach biedy lub w środowiskach permanentnie jej doznających seksowna jest kobieta przy kości. Bo taka ma zapasy na wykarmienie niemowlęcia, co trwa nawet kilka lat. W końcu jeśli mamy inwestować swój materiał genetyczny, czas i pieniądze, to tylko tam, gdzie nasz trud ma szansę się zwrócić. Smukłe, bardzo szczupłe kobiety są seksowne tam, gdzie jest pod dostatkiem wszystkiego i zgromadzone „na sobie” zapasy przestają mieć strategiczne znaczenie. Ewolucja zawsze zwycięży technologię, zwłaszcza gdy ta druga zaczyna zawodzić Napisał pan też, że sukces reprodukcyjny kobiety zależy w dużym stopniu od dużej i silnej grupy kobiet, jakie ma ona przy sobie. Kobiety dla dobra swoich dzieci powinny zawiązywać sojusze, a ja widzę raczej walkę o samców niż coś, co się ładnie określa mianem siostrzeństwa. Dane jasno wskazują, że kobieta mająca wsparcie dużej grupy innych kobiet ma większą szansę na wychowanie większej liczby zdrowych dzieci. Analizowaliśmy liczbę połączeń telefonicznych między bliskimi osobami i zauważyliśmy ogromny ich wzrost między matką a córką, gdy córka sama zostaje matką. Szczególnie widoczne jest to przy pierwszym dziecku. Kobiety potrzebują kobiet, by wychować dzieci. Potrzebują sióstr, przyjaciółek, kuzynek, ale najbardziej własnych matek. Te zresztą tracą płodność po to, by móc pomagać – nie dzieciom ogółem, ale właśnie córkom. Ale współczesne bardzo mobilne czasy powodują, że ta naturalna siatka pomocy – wynikająca zarówno z więzi rodzinnych, jak i bliskości zamieszkania – bardzo się rozluźnia. Zmieniamy miasta, kraje, kontynenty. Oczywiście współczesna technologia pozwala nam utrzymać jako takie więzi, ale brakuje fizycznej bliskości, fizycznego wsparcia. I tutaj pojawia się partner, czyli ojciec dziecka. To on musi przejąć wiele z ról, które tradycyjnie należałyby do babci czy przyjaciółek. Tym ważniejsze staje się znalezienie takiego partnera, który temu podoła. A takich nie jest wielu i stają się towarem tak cennym, że warto o niego walczyć. Chińczycy będą mogli mieć więcej dzieci. Do niedawna prawo zezwalało na jedno Chiny to jedno z najludniejszych i najgęściej zaludnionych państw na świecie. Ostatni spis ludności wskazał jednak na gwałtowny spadek liczby urodzeń. To zmusiło władze do zwiększenia li... Nasza technologia pozwala nam przedłużać życie, manipulować genami i drukować tkanki w 3D. Być może niedługo poszerzymy zdolności naszych mózgów dzięki chipom łączącym nas z komputerem. Czy to możliwe, że uda nam się oszukać ewolucję? Nigdy nie należy mówić „nigdy”, więc tak, jest możliwe, że uda nam się w jakiś sposób oszukać ewolucję. Ale to się skończy od razu, gdy doświadczymy kryzysu. Gdy komputery padną, biodrukarki zawiodą, a żywność będzie racjonowana. Wtedy od razu wpadniemy w tory, jakie stworzyła dla nas ewolucja. Przed tym nie ma ucieczki. rozmawiała Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Prof. Robin Dunbar – antropolog i psycholog ewolucyjny, autor wielu książek. Znany m.in. z „liczby Dunbara” określającej maksymalną liczbę relacji społecznych, w jakie możemy się angażować.
Jedziesz w podróż z dziećmi? Z pewnością zadadzą ci te pytania - przygotuj się na nie
Pięć pytań, które dzieci zadają w trakcie podróży, a na które dorośli nie zawsze znają odpowiedzi
1. Jak powstaje echo? Echo powstaje, gdy fale dźwiękowe odbijają się od twardej powierzchni. Może nią być ściana lasu, górskie zbocze, skała. Echo własnego głosu słyszymy, gdy odbity dźwięk powraca i dociera do naszego ucha. Zwykle trwa to jedną dziesiątą sekundy, czyli bardzo krótko. Aby dobrze je usłyszeć, trzeba znaleźć się w odległości co najmniej 17 m od przeszkody. 2. Dlaczego pod wodą dobrze widać tylko w masce? Dzieje się tak, ponieważ nasze oczy są przystosowane do widzenia jedynie w powietrzu. Promienie światła padają wtedy na siatkówkę oka, gdzie powstaje obraz tego, co widzimy. Pod wodą promienie ulegają jednak załamaniu i padają poza siatkówkę. Stajemy się wówczas dalekowidzami i widzimy tylko rozmazany obraz. Aby widzieć prawidłowo, musimy założyć okulary lub maskę do pływania. Wtedy nasze oczy otoczy powietrze i promienie światła będą padać na siatkówkę. A obraz, jaki widzimy znowu będzie czysty i wyraźny. 3. Dlaczego niebo jest niebieskie? Aby promienie słoneczne, które są we wszystkich kolorach tęczy, trafiły do nas, muszą najpierw pokonać atmosferę i spotkać się z cząsteczkami powietrza. Ze wszystkich barw to właśnie niebieskie światło najchętniej oddziałuje z cząsteczkami atmosfery. Jest najbardziej rozpraszane. I w konsekwencji daje efekt niebieskiego nieba. 4. Dlaczego w wakacje też trzeba się myć? Powodów są miliardy: to bakterie i wirusy, które nigdy nie robią sobie wakacji. Są tak małe, że nie widać ich gołym okiem. Co nie znaczy, że nie są groźne! To przez nie można zachorować. 5. Skąd się bierze tęcza? Aby powstała tęcza, potrzebne są dwie rzeczy: światło i woda, a dokładnie drobne kropelki rozproszone w powietrzu, np. deszcz. Światło, napotykając taką wodną przeszkodę, zwalnia. Próbuje ją ominąć, skręcić, przebić się. Światło to tak naprawdę wiele kolorowych „promieni” (związanych ze sobą tak mocno, że zwykle kolorów nie widać). Każdy „promień” radzi sobie z przeszkodą w innym tempie. Najlepiej te czerwone (dlatego zawsze są na górze tęczy), najgorzej fioletowe (lądują na dole).
Przyjaciel robot. Kiedy staną się członkami naszych rodzin? [REPORTAŻ]
Powstają już roboty, które są zdolne do myślenia, działania i znajdowania wspólnego języka z ludźmi. Czy potrafimy to przyjąć?
Ktoś wystukuje polecenie na laptopie, a Actroid-DER podrywa się z sykiem i dygotem. Pod silikonową skórę płynie sprężone powietrze i uruchamia mechanizmy, które unoszą ręce. Kąciki ust układają się w pełen skromności dziewczęcy uśmiech. Istota ta przez chwilę zdaje się namyślać. Rozgląda się po pomieszczeniu, w którym stoi przymocowana do podestu rozmaitymi przewodami i rurkami wychodzącymi z jej kostek. Mruga, a potem zwraca ku mnie twarz. Nie mogę się powstrzymać, by nie spojrzeć w jej (jego?) mechaniczne oczy. – Dziwi cię, że jestem robotem? – pyta. – Wyglądam zupełnie jak człowiek, prawda? Jej zaprogramowana wypowiedź wywiera skutek odwrotny do zamierzonego: zwraca moją uwagę na to, jak bardzo się od człowieka różni. Człekokształtnego robota Actroid-DER skonstruowała japońska firma Kokoro. Można go wynająć w charakterze hostessy na różne okazje, np. konferencję firmową, która to rola nie wymaga intelektualnej głębi. Ale chociaż na prace badawczo-konstrukcyjne poszło 250 tys. dolarów, hostessa porusza się mechanicznie i bez wdzięku, a nieruchomość rysów nadaje jej ślicznej twarzy cechy umysłowej ociężałości. Między wypowiedziami zamiera, co wygląda tak, jakby zażyła coś więcej niż dawkę prądu. Nowocześniejsze modele Actroida oprowadzają wycieczki po wystawach technicznych, a ten egzemplarz został przysłany do Pittsburga, do Carnegie Mellon University, w celu nadania mu tam bardziej ludzkich cech. Nadzieję, że to się uda, ma pięciu studentów z ośrodka badawczo-rozwojowego Entertainment Technology Center, którzy postanowili poświęcić semestr na to, aby tę mechaniczną kobietę uczynić bardziej ludzką. Zaczęli od zmiany imienia: ochrzcili ją „Yume”, co po japońsku znaczy „Marzenie” – W firmie Kokoro nadano jej realistyczny wygląd, ale to za mało – tłumaczy doktorantka Christine Barnes. – Musimy teraz zająć się nie tyle fizycznym podobieństwem, ile wiarygodnością wyglądu. Actroidy należą do robotów najnowszej generacji: sztucznych tworów, które mają działać nie jako programowane maszyny przemysłowe, ale samodzielne jednostki zdolne do wypełniania rozmaitych funkcji w naszych domach, szkołach i biurach. Pierwsze jaskółki to odkurzacze Roomba, które kręcą się po mieszkaniu, czyszcząc dywany. Wkrótce pojawią się bardziej skomplikowane roboty, które będą gotowały, składały pranie, a może nawet pilnowały dzieci lub opiekowały się rodzicami w podeszłym wieku, pozwalając nam kontrolować sytuację na ekranie komputera z odległości wielu kilometrów. – Za pięć, dziesięć lat roboty będą w naszym otoczeniu czymś zupełnie normalnym – mówi profesor Reid Simmons, specjalista w dziedzinie robotyki na Carnegie Mellon. Taka perspektywa rodzi lawinę pytań. Ile naszych codziennych zajęć chcemy powierzyć maszynom? Jak te maszyny powinny wyglądać? Czy chcemy, żeby po naszych kuchniach kręciły się człekopodobne roboty, takie jak Yume, czy może zadanie lepiej wykona zamontowane w ścianie mechaniczne ramię, przy którym nie będziemy się czuli nieswojo? Czy robotyczna rewolucja zmieni relacje między ludźmi? Skonstruowane w Japonii mechaniczne foczki przytulanki, które mają zabawiać pensjonariuszy domów seniora, wywołały zastrzeżenia, że ci starsi ludzie odetną się od innych. Podobne obawy budzi perspektywa zaangażowania robota w charakterze opiekunki do dzieci. No i oczywiście podejmowane są nieśmiałe próby stworzenia zawsze chętnego androida erotycznego. W ubiegłym roku pewna firma z New Jersey przedstawiła mówiącą, reagującą na dotyk „osobę towarzyszącą”, co może sprawić, że kontakty międzyludzkie staną się jeszcze rzadsze. Podsumowując: czy jesteśmy już na to gotowi? Czy roboty są gotowe, by spełniać nasze oczekiwania? „Robot lokaj” siedzi zatopiony w myślach w budynku znajdującym się niedaleko ośrodka techniki rozrywki Carnegie Mellon University. HERB (skrót od Home Exploring Robotic Butler) w niezbyt dalekiej przyszłości znajdzie być może zastosowanie jako pomocnik i opiekun osób starszych lub niepełnosprawnych. HERB nie jest zbyt przystojny. Zamiast nóg ma kółka, a jego tułów to składanka komputerowych części. Ale w przeciwieństwie do pięknolicej Yume HERB ma coś w rodzaju życia umysłowego. W chwili gdy go obserwujemy, przegląda różne możliwe scenariusze manipulacji zapamiętanymi obiektami – i to w tempie dziesiątków tysięcy takich scenariuszy na sekundę. W ten sposób podnosi sprawność swojego działania. – Nazywam to „marzeniem” – mówi konstruktor HERB-a, prof. Siddhartha Srinivasa z Carnegie Mellon. – To znaczy robot wizualizuje różne możliwości własnego działania. Roboty tradycyjne, np. spawające punktowo karoserie w fabrykach samochodów, programuje się tak, aby wykonywały sekwencję precyzyjnych działań – ale tylko w stałym, niezmiennym otoczeniu. Aby sobie poradzić w przestrzeniach zajmowanych przez człowieka, roboty w rodzaju HERB-a muszą postrzegać rozmaite obiekty i poruszać się, nie wpadając na ludzi, którzy też przecież są w ruchu. Układ postrzegania otoczenia HERB-a składa się z kamery i laserowego urządzenia nawigacyjnego umocowanego na wysięgniku ponad jego mechanicznym ramieniem. – Uważamy HERB-a za istotę płci męskiej, i mówimy o nim „on”, może dlatego, że lokaj kojarzy nam się z mężczyzną. No i jest taki zwalisty – wyjaśnia Srinivasa. Inaczej niż w przypadku robotów przemysłowych o napędzie hydraulicznym ramię i manipulator HERB-a poruszane są przez odbierający bodźce dotykowe system przewodów zbliżonych do ludzkich ścięgien. To konieczność, jeśli celem konstruktorów jest robot będący w stanie podtrzymać idącą do łazienki staruszkę i nie wyrzucić jej przez drzwi. Jeden ze studentów pracowni Srinivasy przyciska guzik, wydając komendę, by HERB podniósł karton z sokiem stojący na stoliku. Laser HERB-a wiruje, tworząc w pamięci robota trójwymiarową mapę, na której zaznaczone jest położenie ludzi i przedmiotów, a kamera kieruje się na ten najbardziej przypominający karton z sokiem. Robot powoli chwyta i pionowo unosi karton. Potem na komendę łagodnie go odstawia. Dla kogoś niezorientowanego nie jest to osiągnięcie oszałamiające. – Kiedy to pokazałem mamie, nie mogła zrozumieć, dlaczego HERB tak długo się namyśla, nim weźmie filiżankę – opowiada Srinivasa. Problem tkwi nie w HERB-ie, ale ustalonych dla niego warunkach początkowych. Podniesienie szklanki z napojem to dla człowieka łatwa czynność, ale jego mózg ewoluował przez miliony lat właśnie w celu koordynowania takich precyzyjnych czynności. Dla robota przemysłowego, który został zaprogramowany do wykonywania takiego zadania, to też bułka z masłem. Jednak różnica między robotem „socjalnym”, takim jak HERB, a zwykłym robotem przemysłowym polega na tym, że HERB wie, że przedmiot, który podniósł, jest kartonem soku, a nie filiżanką herbaty czy szklanką mleka. Z nimi bowiem musiałby postępować inaczej. Ta wiedza HERB-a wymaga mnóstwa obliczeń matematycznych i operacji informatycznych, ale w skrócie można ją określić jako „odbieranie informacji i inteligentne jej przetwarzanie, z uwzględnieniem całej wiedzy o otaczającym świecie zdobytej poprzednio”, jak to ujmuje Srinivasa. Gdy HERB ma do czynienia z nowym przedmiotem, wyuczone poprzednio zasady kierują ruchami wrażliwego na dotyk ramienia i dłoni. Czy przedmiot ma uchwyt lub rączkę? Czy może pęknąć? Czy zawartość może się wylać? Zaprogramowanie go tak, aby mógł funkcjonować w rzeczywistych mieszkaniach, będzie zadaniem potwornie trudnym. HERB ma elektroniczny klakson, którym daje znać ludziom, że się do nich zbliża. Jeśli w pomieszczeniu jest tłok i duży ruch, wybiera najbezpieczniejszą metodę postępowania: stoi w miejscu i trąbi na każdego. Takie rozwiązanie sprawdza się w laboratorium, ale nie zostanie dobrze przyjęte np. w biurze. Ludzie mogą czerpać z ogromnego repertuaru ruchów, które wykonują bezwiednie. Wiedzą, jak uprzejmie ustąpić komuś z drogi, jak go wyminąć, czują, gdy wtargnęli w czyjąś przestrzeń osobistą. Z różnych badań, nie tylko tych prowadzonych na Carnegie Mellon, wynika, że oczekują tego samego od robotów socjalnych. Czujemy się nieswojo, gdy maszyny tych reguł nie przestrzegają albo gdy robią głupie błędy. Snackbot, inny robot skonstruowany i doskonalony w tej samej placówce, działa na wydziale informatyki uniwersytetu: odbiera od pracowników zamówienia na drobne przekąski i dostarcza je zamawiającym. Zdarza mu się pomylić zamówienia albo źle wydać resztę. Ludzie więcej mu wybaczają, gdy uprzedzi ich na wstępie, że nie jest niezawodny albo przeprosi za niedociągnięcie. Konstruktorzy robotów muszą sobie poradzić również z ludzką naturą. – Niektórzy kradną robotowi przekąski – oburza się jeden z twórców Snackbota. – Mam to na wideo. Snackbot to kurdupel, jak wiele innych robotów socjalnych ma niecałe półtora metra wzrostu. Jego głowa i buźka przypominają postaci z kreskówek. Nie naśladuje ludzkich kształtów, a jedynie je sugeruje. Dzięki temu wymagania wobec niego są mniejsze, a ponadto nie istnieje ryzyko, że robot wkroczy w strefę hipotetycznego zjawiska zwanego po japońsku bukimi no tani, co tłumaczy się na polski jako „dolina niesamowitości”. Hipoteza zaproponowana 40 lat temu przez japońskiego robotyka Masahiro Mori zakłada, że reagujemy pozytywnie na roboty nieco podobne do ludzi. Wraz ze zwiększaniem się podobieństwa robota do człowieka sympatia rośnie, ale w pewnym momencie dochodzi do spadku komfortu psychicznego: przy androidach łudząco do ludzi podobnych, ale jednak nienaturalnych, zaczynamy czuć się nieswojo. To załamanie to właśnie owa „dolina”. Większość robotyków nie widzi powodu, by się do jej krawędzi zbliżać. Niektórzy jednak uważają, że trzeba zaryzykować. Inaczej nie da się bowiem przedostać na drugi brzeg doliny – do krainy robotów, które wyglądają jak ludzie, a ponadto poruszają się i działają w sposób tak bardzo podobny do ludzkiego, że znów czujemy empatię zamiast niechęci. Do nieustraszonych eksploratorów tego terenu należy Hiroshi Ishiguro, człowiek stojący za powołaniem do życia dziewczyny imieniem Yume, czyli robota Actroid-DER. Chcąc zbadać różne aspekty emocjonalne interakcji między człowiekiem a robotami, Ishiguro inspirował opracowanie wielu innych nowatorskich robotów wzbudzających mniejszy lub większy niepokój. Ostatnio przyczynił się do stworzenia dwóch nowości. Pierwszą jest robot Geminoid DK, zdumiewająco wierny sobowtór pewnego duńskiego naukowca, z krótko przystrzyżoną bródką i sympatycznym uśmiechem. Drugą – Elfoid, skrzyżowanie robota z telefonem komórkowym w kształcie lalki, rozmiarami i wyglądem przypominającej ludzkiego wcześniaka. Najbardziej znanym tworem Ishigury jest wcześniejszy model Geminoida – jego własny sobowtór. Gdy odwiedziłem Ishigurę w Kioto, w jego pracowni robotyki inteligentnej i łączności w instytucie ATR (Advanced Telecomunications Research Institute International), zobaczyłem dwie identycznie ubrane na czarno postaci, z taką samą grzywą czarnych włosów i takim samym zmarszczonym w namyśle czołem. Ishiguro, który prowadzi wykłady na uniwersytecie w odległej o dwie godziny drogi Osace, mówi mi, że stworzył swego silikonowego sobowtóra, aby móc się znajdować równocześnie w dwóch miejscach. W ten sposób może we własnej skromnej osobie uczyć studentów w Osace, a z kolegami z instytutu w Kioto porozumiewać się przez internet, używając sobowtóra. Odtwarza on mimikę Ishiguro dzięki umieszczonym na twarzy profesora sensorom ruchu. Podobnie jak inni pionierzy badań nad interakcjami między człowiekiem a robotem, Ishiguro zainteresowany jest nie tylko techniczną stroną zagadnienia, lecz także związanymi z nim kwestiami filozoficznymi. – Nie ma pan wątpliwości, że ja jestem rzeczywisty, a tamto – wskazuje sobowtóra – nie jest człowiekiem – mówi. – Ale to rozróżnienie będzie się stawało coraz trudniejsze. A jeśli w końcu nie będzie pan mógł wykryć różnic, czy wtedy będzie miało znaczenie, czy obcuje pan z człowiekiem, czy z maszyną? Idealnym zastosowaniem dla sobowtóra, mówi Ishiguro, byłoby dotrzymywanie towarzystwa jego matce, która mieszka daleko, więc rzadko widuje syna. – Dlaczego pańska matka miałaby zaakceptować towarzystwo robota? – pytam. Dwie twarze robią marsową minę. – Bo to będę ja – mówi jedna z nich. Nim roboty synowie zaczną w kontaktach z matkami wypierać synów prawdziwych, trzeba uzyskać więcej niż łudzące podobieństwo i sprawność poruszania się po mieszkaniu. Trzeba wkroczyć na zdradliwy grunt ludzkich stanów psychicznych i emocji. Nilanjan Sarkar z Vanderbilt University i Wendy Stone z University of Washington w Seattle skonstruowali robota, który gra w proste gry z dziećmi autystycznymi. Robot śledzi emocje dziecka, mierząc drobne zmiany tętna, intensywności pocenia się, kierunku patrzenia, a gdy stwierdzi znudzenie lub irytację, zmienia grę na inną, aż dostrzeże oznaki, że maluch znów dobrze się bawi. Jest to pierwszy krok ku odtworzeniu jednego z kryteriów człowieczeństwa: umiejętności rozumienia, że inni mają myśli i uczucia, oraz dostosowywania własnego zachowania do myśli i uczuć tych osób. W artykule naukowym z 2007 r., prowokacyjnie zatytułowanym Czym jest człowiek?, psycholog rozwojowy Peter Kahn z Uniwersytetu Waszyngtońskiego wraz z Ishiguro i współpracownikami sporządził listę dziewięciu innych psychologicznych cech człowieka. W jakim stopniu udałoby się je odtworzyć u człekopodobnych robotów, byłoby miarą sukcesu w ich konstruowaniu. Nacisk położono nie na techniczne możliwości robotów, ale na to, jak są postrzegane i traktowane przez ludzi. Jedną z takich cech jest „wrodzona wartość moralna” – czy zakładamy, że robot zasługuje na podstawowe względy, które przyznajemy ludziom. Kahn aranżował gry w zgadywankę z udziałem dzieci lub nastolatków i małego androida nazwanego Robovie. Po kilku rundach, właśnie wtedy, gdy nadchodziła kolej Roboviego, by odpowiedzieć na pytanie, eksperymentator przerywał i mówił, że robota trzeba zamknąć do szafki. Ten protestował, tłumacząc, że to nie fair. – Jesteś tylko robotem, więc to nie ma znaczenia – odpowiadał naukowiec. Robovie dalej protestował, ale na próżno, bo go zamykano. Interesująca była nie tyle postawa robota (który był sterowany przez drugiego badacza), ile reakcje osób biorących udział w eksperymencie. – Ponad połowa mówiła, że zgadza się z Roboviem i że niesprawiedliwe było zamykanie go. To reakcja moralna – tłumaczy Kahn. Fakt, że ludzie, zwłaszcza dzieci, współczują niesprawiedliwie potraktowanemu robotowi, nie jest zaskakujący. Przecież dzieci tworzą emocjonalne więzi z lalkami i innymi zabawkami. Znacznie trudniejszym do osiągnięcia celem jest nadanie zdolności do dokonywania osądów moralnych samemu robotowi. Czy można stworzyć maszynę, która będzie miała sumienie, chyba najbardziej ludzką z ludzkich cech? Poczucie moralności u robota byłoby najbardziej użyteczne w sytuacjach, gdzie nasza postawa etyczna jest wystawiana na próbę – np. na polu walki. Konstruuje się coraz bardziej wyrafinowane maszyny bojowe w postaci zdalnie sterowanych bezzałogowych samolotów lub pojazdów naziemnych uzbrojonych w karabiny maszynowe i granatniki. Rządy różnych państw finansują prace nad urządzeniami, które pewnego dnia będą zdolne do samodzielnego podjęcia decyzji o tym, kiedy i do kogo otworzyć ogień. Trudno sobie wyobrazić pociągnięcie robota do odpowiedzialności za podjęcie błędnej decyzji. Wolelibyśmy, żeby był tak skonstruowany, aby jego decyzje były zawsze słuszne. W tworzeniu robotów wyposażonych w poczucie moralności najdalej poszedł Ronald Arkin z Georgia Institute of Technology w Atlancie. Arkin mówi, że inspirują go do pracy nie tyle etyczne ograniczenia tych maszyn w podejmowaniu decyzji na polu walki, ile etyczne ograniczenia prawdziwych ludzi. W bitewnym zamęcie roboty nie będą ulegać zmiennym emocjom. Dlatego też, zdaniem Arkina, jest mniej prawdopodobne, by pod ogniem popełniały pomyłki i np. ze strachu atakowały cywili. Może się okazać, że będą podejmowały lepsze pod względem etycznym decyzje niż ludzie. W układzie projektowanym przez Arkina decyzję, czy otworzyć ogień, robot będzie podejmował na podstawie opinii „etycznego zwierzchnika” wbudowanego w jego oprogramowanie. Gdy dostrzeże cel, ten zwierzchnik sprawdzi, czy nie ma przeszkód, by strzelać. Lista przeszkód będzie wprowadzona do programu; wywodzą się one z regulaminu prowadzenia walki i przepisów prawa wojennego. I tak np. uzyska aprobatę otwarcie ognia do nieprzyjacielskiego czołgu na otwartym polu, a do zgromadzenia nieprzyjacielskich wojskowych na cmentarzu w czasie pogrzebu – nie, bo stanowiłoby to pogwałcenie regulaminu walki. Konieczny byłby jeszcze jeden składnik, „etyczny kontroler”, który ograniczałby użycie pewnych rodzajów broni. Jeśli broń o zbyt silnym działaniu wywołałaby szkody dodatkowe, niezamierzone – powiedzmy, pocisk rakietowy mógłby uszkodzić oprócz czołgu także dom mieszkalny – jej użycie byłoby zakazane, konieczne byłoby dostosowanie mocy do sytuacji. Zdaniem Arkina stanowiłoby coś w rodzaju sumienia u robota. Ostatnim elementem byłoby pozostawienie miejsca na osąd człowieka – „doradcy do spraw odpowiedzialności”. Ten składnik systemu, który pozwoliłby człowiekowi wyłączyć zaprogramowanego „etycznego zwierzchnika”, jeśli uznałby, że robot za bardzo się waha lub przekracza swoje kompetencje. Arkin przyznaje, że zaprojektowany przez niego system nie nadaje się jeszcze do zastosowania w praktyce, niemniej „daje do myślenia wojskowym”, jeśli idzie o aspekty moralne. – Zmusza to też społeczność międzynarodową do myślenia o tej kwestii – mówi naukowiec. Na Carnegie Mellon kończy się semestr wiosenny, a ja wracam, żeby zobaczyć, jak wygląda Yume po przeróbkach dokonanych przez studentów. To była trudna droga od podobieństwa do wiarygodności. Yan Lin, programista zespołu, stworzył przyjazny dla użytkownika interfejs oprogramowania, który płynniej niż poprzednio steruje ruchami Yume. Ale próba wyposażenia żeńskiego robota w zdolność do wykrywania twarzy oraz nawiązywania bardziej naturalnego kontaktu wzrokowego udała się tylko połowicznie. Najpierw jej oczy chwytają moje spojrzenie, a dopiero potem głowa obraca się mechanicznym ruchem na dwa takty. Chcąc jakoś zamaskować jej konwulsyjne ruchy i nie najlepszy kontakt wzrokowy, zespół stwierdził, że należy Yume wcielić w jakąś postać, która w rzeczywistości zachowywałaby się podobnie. Wymyślono więc jej przebranie młodej dziewczyny – trochę zbuntowanej, trochę się popisującej, chcącej zwrócić na siebie uwagę. I to się udało. Ale mimo modnych ciuchów (np. rękawiczek bez palców, mających ukryć sztywność dłoni, albo pomalowanych na ciemno warg maskujących jej nieumiejętność pełnego zamknięcia ust) w środku została tą samą starą Actroid-DER. Ale teraz przynajmniej zna swoje miejsce. Zespół zrozumiał, jak ważne jest wstępne ograniczenie oczekiwań, więc przygotował dla niej nową mowę wstępną: – Nie jestem człowiekiem! – wyznaje Yume. – Nigdy nie będę taka jak ty. Ale nie martwię się tym bardzo. Właściwie to cieszę się, że jestem androidem. Chris Carroll
Jak się zmieniło nasze podejście do macierzyństwa? [REPORTAŻ]
Współczesne matki nie mogą liczyć na instynkt macierzyński. Wiedzę o tym, jak wychowywać dzieci, czerpią z poradników i gubią się w gąszczu teorii, zamiast uczyć się od Indian czy Papuasów najbardziej naturalnych zachowań.
Sophia i jej młodsza siostra Louisa od trzeciego roku życia codziennie ćwiczą grę na skrzypcach i fortepianie. Nigdy nie mogły narzekać, oglądać telewizji, grać w gry komputerowe, bawić się i nocować u koleżanek ani zapraszać ich do domu, występować w szkolnych przedstawieniach i przynosić ocen gorszych niż szóstki. Dzięki tym metodom wychowawczym prof. Amy Chua, amerykańska prawniczka chińskiego pochodzenia z Uniwersytetu Yale, znana jako „matka tygrysica”, stała się najbardziej rozpoznawalną Azjatką na Zachodzie. Gościła na okładkach Time’a, Economista i New York Timesa. Sławę zyskała dwa lata temu, gdy w badaniu poziomu nauczania na świecie PISA po raz pierwszy wzięły udział Chiny i zdeklasowały konkurencję. W eseju Bojowa pieśń tygrysicy. Dlaczego chińskie matki są lepsze Chua przekonywała, że zachodnie podejście do rodzicielstwa jest zbyt pobłażliwe, a dzieci mogą osiągnąć w życiu sukces tylko przez zimny chów. Taki model macierzyństwa w dynamicznie rozwijających się krajach azjatyckich jest powszechny. W Japonii odpowiednikiem chińskich tygrysic są kyoiku mama (matki edukatorki), które karierę swoich dzieci planują od momentu narodzin. Już w przedszkolu uczą je angielskiego i kaligrafii, pilnują, by uprawiały sport i rozwijały artystyczne zdolności, bo status społeczny w Japonii zależy wyłącznie od wykształcenia. – Sukces gospodarczy i stale rosnąca armia białych kołnierzyków powodują, że na matkach ciąży coraz większa presja, bo wyścig edukacyjny zaczyna się coraz wcześniej – tłumaczy dr Jacek Splisgart, etnolog z Uniwersytetu Gdańskiego. – Niedawno jeden z japońskich radnych w związku z dyskusją na temat niedoboru żłobków w Tokio napisał na Facebooku, że jeśli kobieta po urodzeniu dziecka rozważa powrót do pracy, to jest złą matką i powinna zrezygnować z macierzyństwa, bo jej powinnością jest odchowanie dzieci i opieka nad nimi do ukończenia studiów. Takie podejście do wychowania może szokować, ale Zachód fundował dzieciom równie bolesną szkołę życia. Chrześcijaństwu zawdzięczamy koncepcję grzechu pierworodnego, z którym na świat przychodzi każdy człowiek. Dziecko od urodzenia nie było więc – jak uważamy dziś – niewinne, lecz zepsute i amoralne (jak twierdził choćby św. Augustyn) – stąd potrzeba jego wychowania, czasem polegającego na bardzo surowych karach. Ponadto długo w wielu kulturach (także europejskich) kochało się jedynie te dzieci, które przyszły na świat w ramach małżeństwa, były zdrowe, a czasem musiały mieć też płeć męską i nie być bliźniakami. Stąd instytucja dzieciobójstwa, w niektórych kulturach, takich jak Sparta czy Rzym, sankcjonowana społecznie. – Nic dziwnego, że w takim kontekście słynne badaczki Simone de Beauvoir i Élisabeth Badinter zastanawiały się w ogóle nad istnieniem instynktu macierzyńskiego rozumianego jako powszechna, biologiczna, wspólna wszystkim kobietom chęć posiadania dziecka, a potem miłość do niego – mówi dr Magdalena Radkowska-Walkowicz, antropolożka z Uniwersytetu Warszawskiego. – Badinter podkreślająca – słusznie, moim zdaniem – „ideę mnogości kobiecych doświadczeń” w przekonujący sposób dowodziła przypadkowości i niekonieczności miłości macierzyńskiej. Najlepszym przykładem była dla niej instytucja mamek w XVIII-wiecznej Francji. Wśród społeczności miejskiej powszechną praktyką było oddawanie na kilka pierwszych lat życia dzieci do wykarmienia i wychowania przez obce kobiety mieszkające na wsi. Dzieci często nie przeżywały tego okresu, ale zwyczaj utrzymywał się długo i nie kwestionowano jego zasadności. Pierś dla każdego Na Zachodzie zimny chów z mody wyszedł w czasie rewolucji obyczajowej, kiedy kobiecą wyobraźnią zawładnęli amerykańscy pediatrzy. Benjamin Spock propagował podmiotowe podejście do dziecka, bezstresowe wychowanie, filozofię miłości, zrozumienia i dopasowywania do jego potrzeb. William i Martha Searsowie zalecają bliski kontakt z dziećmi, wspólne spanie w łóżku, częste noszenie na rękach i długie karmienie piersią. Są przekonani, że sposób, w jaki rodzice opiekują się dziećmi w pierwszych latach życia, decyduje o tym, jakimi staną się dorosłymi. Wierzymy, że rodzicielstwo bliskości uodparnia dzieci na wiele społecznych i emocjonalnych schorzeń, które gnębią nasze społeczeństwo – piszą we wstępie do Księgi rodzicielstwa bliskości. Ta książka jest naszą próbą zwrócenia rodzicom instynktownego, zaangażowanego sposobu zajmowania się dziećmi, którego pozbawiły ich dekady porad zalecających dystans. Taki powrót do natury w wysoko rozwiniętych krajach Zachodu zrodził jednak nowe problemy. Okazało się bowiem, że to, co jest korzystne dla dzieci, kobiety na nowo zamknęło w domach – twierdzi Élisabeth Badinter w książce Konflikt: jak nowoczesne macierzyństwo podkopuje status kobiet. Na efekty nie trzeba było długo czekać – depresja poporodowa i frustracja dopadają coraz więcej kobiet, które na dzieci decydują się coraz później, zwykle u szczytu kariery zawodowej. Są świadome, jak ważne jest odpowiedzialne macierzyństwo, i wiedzą, że miłości dziecku nie da ani niania, ani żłobek, ale nie potrafią odnaleźć się w rutynie banalnych czynności. W takiej pułapce tkwi wiele matek blogerek, których teksty opublikowano w antologii Macierzyństwo bez lukru. Są jednak i takie, według których bliski kontakt z dzieckiem powinien trwać znacznie dłużej. Sporo kontrowersji wzbudza Jamie Lynne Grumet, 26-letnia Amerykanka promująca długie karmienie piersią. Rok temu wywołała medialną burzę, gdy na okładce Time’a karmiła piersią czteroletniego syna stojącego na stołku (raz w tygodniu karmi też dziecko adoptowane z Etiopii), a na swoim blogu zamieściła zdjęcia z karmienia w rezydencji Playboya. Czułam, że to najodpowiedniejsze miejsce na ziemi, żeby to zrobić – tłumaczy. To nie społeczeństwo, kultura ani matka powinny decydować, jak długo dzieci mają być karmione piersią – twierdzi Ann Sinnott, autorka książki Breastfeeding older children (sama z żalem przestała karmić córkę, kiedy ta skończyła 6,5 roku). Według niej każde dziecko powinno samo zdecydować, kiedy chce odstawić mleko matki, ale zaleca je nawet nastolatkom. Tak bliski kontakt z matką ma im zapewnić poczucie bliskości i uchronić przed okresem buntu. Kontrowersji związanych z macierzyństwem jest dużo więcej. Coraz trudniej też odpowiedzieć na pytanie, kto w ogóle jest matką, bo dzieci nie rodzą się wyłącznie metodami naturalnymi, a zamiast matki czasem mają dwóch ojców. Papuasi lepsi od matki Europejczycy i Azjaci nie podbili świata, a ich modele wychowania nie dominują dlatego, że byli dobrymi rodzicami – twierdzi prof. Jared Diamond, amerykański biolog ewolucyjny, który w książce The World Until Yesterday: What Can We Learn from Traditional Societes? Jego zdaniem postęp nie zawsze posuwa nas naprzód. Choć żyjemy w erze bomby atomowej, o wychowywaniu dzieci wciąż wiemy mniej niż Papuasi, których dzieci są – zdaniem Diamonda – bardziej samodzielne, szybciej dojrzewają i nie przechodzą młodzieńczego buntu. Przyczyna jest prosta: zawsze nosi się je w pozycji pionowej, zwrócone twarzą do przodu. Dzięki temu widzą to samo co rodzice i mają wrażenie panowania nad światem. Od kiedy zaczynają chodzić, poruszają się swobodnie, ale zawsze mają pewność, że mogą się na kimś oprzeć. Na Zachodzie natomiast dziecko wozi się w wózku albo nosi zwrócone buzią do rodzica. Podobnie dzieci wychowuje się w amazońskiej dżungli – przekonywała Jean Liedloff, która spędziła kilka lat z Indianami Yekuana, a swoje obserwacje opisała w książce W głębi kontinuum. Liedloff zastanowiło, dlaczego indiańskie dzieci prawie w ogóle nie płaczą, nie sprawiają problemów wychowawczych, są pogodniejsze i bardziej samodzielne niż dzieci z Europy. I doszła do wniosku, że decyduje o tym noszenie ich w chustach i na rękach – bez przerwy od urodzenia. Dzięki temu mają zapewnioną ciągłość (tytułowe kontinuum) doświadczeń – tak jak w życiu płodowym, tak po urodzeniu towarzyszą rodzicom w każdej czynności i ciągle są w ruchu – nawet w nocy, gdy kołyszą się w hamaku. Dzięki temu wejście w nowy świat nie jest dla nich traumatyczne, a ich potrzeby (bliskości i nowych doświadczeń) są natychmiast zaspokajane, podczas gdy w „cywilizowanym świecie” często uważa się, że „dziecko musi się wypłakać”, a maluchy leżą godzinami plackiem w łóżeczku i patrzą w sufit. – Europejki zachęca się, by mówiły do dziecka już podczas ciąży, bo to ponoć pozytywnie wpływa na jego rozwój i buduje więź z matką. Indianie natomiast nie widzą w tym sensu. Nie mówią też do niemowląt ani się z nimi nie bawią, bo są za małe – opowiada dr Tarzycjusz Buliński, antropolog z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Męski poród W kulturach europejskich i azjatyckich ciężar wychowania dzieci spoczywa głównie na matkach, a ojcowie całymi dniami pracują, by utrzymać dom (choć powoli i to się zmienia). – Indianie zaś chwalą sobie dobrą opiekę nad dziećmi, karmienie i zaspokajanie ich potrzeb przez matki, ale dokładnie to samo mówią o ojcach – tłumaczy dr Buliński. – Mąż i żona są sobie potrzebni, aby tworzyć nowe osoby, dbać o nie i je formować. Mężczyzna odpowiada za kontakty ze światem zewnętrznym, pozyskuje stamtąd wszystko, co jest konieczne dla dzieci. Kobieta natomiast jest nieodzowna, aby te dobra transformować w pokarm. Macierzyństwo ma więc tak samo mocne uzasadnienie jak ojcostwo, jedno nie istnieje bez drugiego, a dorosłe osoby bez dzieci i małżonków są postrzegane jako ludzie niepełni. Sara Ruddick, znana amerykańska filozofka i feministka, w kultowej książce Maternal Thinking twierdzi, że macierzyństwo nie jest funkcją biologiczną czy rolą społeczną, ale zbiorem pewnych zachowań: opieki, wsparcia i miłości. Matką z powodzeniem może być każdy, także mężczyzna. Nawet tak kobieca z biologicznego punktu widzenia czynność jak poród pod względem psychicznym może być doświadczeniem mężczyzn. Członkowie plemienia Hua z Papui-Nowej Gwinei imitują menstruację, upuszczając sobie krew, i wierzą w ciążę u mężczyzn. Kurtatchi z wysp Pacyfiku natomiast poszczą i ograniczają codzienne czynności do minimum, kiedy ich żony rodzą. W ten sposób dzielą ból i trud z żonami po narodzinach dziecka. Przedstawiciele niektórych ludów Afryki i Oceanii, Baskowie, Celtowie i Indianie podczas porodu naśladowali swoje żony, krzycząc i jęcząc. W ten sposób wyrażali szacunek dla matki, wspierali potomka przychodzącego na świat oraz ściągali uwagę złych duchów, które mogły zagrozić matce i dziecku. Zjawisko to, nazywane zespołem kuwady, może dotyczyć nawet dwóch trzecich mężczyzn i jest efektem głębokiej empatii oraz chęci nawiązania więzi ze spodziewanym dzieckiem. Przyszły ojciec wykazuje objawy podobne do tych, które towarzyszą ciężarnej partnerce: może przybrać na wadze (nawet do 15 kg!), odczuwać bóle i skurcze brzucha, nudności oraz depresję okołoporodową. Dzieci z piany Nie w każdej kulturze jednak dzieci przychodzą na świat jednakowo. – U żadnego z ludów Oceanii ciąży nie łączy się z prokreacją. Aborygeni wierzą, że dzieci powstają z ducha, który nawiedza kobietę we śnie. Wtedy musi ona wejść w morską pianę (czyli duchową spermę), by doszło do zapłodnienia. Ojciec daje mu skórę i kości, a matka krew. To jej więzy decydują, kto ma się nim zajmować, dlatego robi to ona i jej bracia – opowiada prof. Wojciech Bęben, antropolog z Uniwersytetu Gdańskiego, który bada ludy Papui-Nowej Gwinei i Australii. – Papuasi natomiast żyją, by mieć dzieci, a kobiety kupują, aby rodziły. Wśród górskich plemion im są grubsze, tym więcej warte, ale w pełni ukształtowanymi kobietami stają się dopiero po urodzeniu dziecka. Nikt nie wymaga, żeby się nimi zajmowały. Robią to dziadkowie, bo zadaniem rodziców jest rozmnażanie się. Jeśli wierzyć brytyjskiemu antropologowi Alfredowi Radcliffe’owi-Brownowi, jeszcze na początku XX w. Andamanie nie przywiązywali się do własnych dzieci i używali ich do zacieśniania społecznych więzi. Każdy żonaty mężczyzna miał prawo zaadoptować je od innej rodziny. W zamian rodzice mogli sobie wybrać dziecko innych przyjaciół. Modne macierzyństwo W wielu tradycyjnych kulturach uczucia uznaje się za zbyt nietrwałe i kapryśne, aby mogły cementować rodzinę. Dla większości świata cenniejsza jest wspólna praca i walka o zachowanie majątku, bo to umożliwia przetrwanie. Plemiona Bantu od każdej dorosłej osoby oczekują małżeństwa i płodzenia dzieci, bo ich liczba świadczy o mocy i nieśmiertelności rodziny. Silne poczucie pokrewieństwa reguluje całe życie człowieka, który przede wszystkim jest częścią klanu. Obejmuje on zarówno tzw. małą rodzinę (współmałżonków, dzieci i rodzeństwo), jak i wielką rodzinę, do której zalicza się wszystkich krewnych, w tym także zmarłych i jeszcze nienarodzonych. Odpowiedzialność za ich wychowanie nie spoczywa wyłącznie na matkach. Dziećmi zajmują się wszyscy – dorośli, dzieci, a nawet osoby niespokrewnione. – Zwyczaj matkowania znaleźć można w każdej kulturze, w przeciwieństwie do macierzyństwa – konstruktu kulturowego stworzonego w epoce oświecenia, które szczególnego znaczenia nabrało dopiero sto lat później, kiedy na Zachodzie upowszechnił się model rodziny nuklearnej – tłumaczy dr Renata Hryciuk, antropolożka z Uniwersytetu Warszawskiego. – O tym, jaka powinna być współczesna matka, nie decydują jednak wyłącznie względy kulturowe, wpływa na to również ideologia narodowa i polityka państwa. Spore znaczenie mają też kwestie cywilizacyjne. W wielu azjatyckich krajach surowe wzory wychowania importowano z Zachodu, wraz z innymi rozwiązaniami, które miały je unowocześnić. Zachód natomiast skupiał się na konsumpcji, a dziecko to świetny klient. Szybko rośnie i szybko się nudzi, ciągle potrzebuje nowych ubrań i zmienia zainteresowania. – Wrócić do natury już nie możemy, bo w miejskiej dżungli panują inne zasady. Skazani jesteśmy na instynkt, który nam się stępił, tzw. rodzicielski autopilot (powtórzenie tego, jak nasi rodzice opiekowali się nami) oraz naukowe teorie, które nie są szyte na miarę każdego dziecka – mówi Iwona Guć, pedagog, położna i instruktor szkoły rodzenia. Nie ma jednego przepisu na macierzyństwo ani jedynie słusznych wyborów, chociaż często narzuca je otoczenie – piszą autorki serwisu internetowego Matko jedyna! – Bo udane życie matki to przede wszystkim zaufanie samej sobie, zgoda na popełnianie błędów i wyciąganie samodzielnych wniosków. Maciej Nikodemski
Rodzinne wakacje na rowerze to świetna zabawa dla dzieci i dorosłych. Trzeba tylko dobrać odpowiedni sprzęt.
Dziękujemy za leżenie na plaży, za all inclusive i wakacje stacjonarne. Bardziej interesuje nas (mnie, mojego męża i nasze dwie córki) poszukiwanie przygody, ruch na świeżym powietrzu i odkrywanie nowych miejsc. Najlepiej na rowerze, bo przekonaliśmy się, że to świetna zabawa zarówno dla rodziców, jak i dla dzieciaków. Przed wyruszeniem na taką wyprawę trzeba się jednak dobrze przygotować. Żeby było bezpiecznie i jak najwygodniej. Dlatego specjalnie dla was przetestowaliśmy foteliki i przyczepki. Sprawdziliśmy, które najlepiej sprawdzą się w długich, terenowych wyprawach, a które na krótkich miejskich wycieczkach. Minifotel Jazda z fotelikiem jest bardzo wygodna, szczególnie dla... rodziców. Przymocowane do kierownicy, ramy roweru albo bagażnika najmniej zawadzają w jeździe. Z łatwością można przebijać się z nimi przez zatłoczone miasto czy wjechać w nierówny las. Oczywiście to rozwiązania dla dzieci, które potrafią już samodzielnie siedzieć. My stosujemy foteliki przede wszystkim na krótsze wypady. Główny powód – ciężko się w nich maluchom śpi (choć naprawdę zmęczone zasypiają w każdych warunkach). Minusem jest też ograniczony bagaż. I to, że w razie ewentualnego wypadku czy upadku jest dość niebezpiecznie. Przy wyborze fotelika należy zwrócić uwagę na kilka szczegółów. Po pierwsze związanych z wygodą: np. czy można regulować wysokość i odchylenie oparcia, wielkość podnóżków, czy nie nagrzewa się na słońcu. Po drugie, co ważniejsze, z bezpieczeństwem: np. czy jest coś, co oddziela nogi dziecka od szprych roweru. Trzeba pamiętać, że rower z fotelikiem zmienia środek ciężkości i zwykła nóżka do jego postawienia często nie wystarcza. Będzie trzeba dokupić mocniejszą podpórkę. Relaks w przyczepie Od zeszłego roku już na polskich drogach legalne – rowerowe przyczepki. Można w nich przewozić nawet maleńkie dzieci i jest to dużo bezpieczniejsze od fotelików z tyłu roweru. Te małe i lekkie świetnie sprawdzają się w mieście. Mieszczą się do windy, łatwo znieść je po schodach. Te solidniejsze, ale też dużo cięższe nadają się na wielodniowe wyprawy rowerowe. Można też załadować do nich spory bagaż. Przyczepki są jedno- lub dwuosobowe. Niektórzy decydują się na tę drugą opcję nawet przy jednym dziecku. Bo choć rodzicowi z szerszą przyczepką jedzie się trudniej, to maluch zwykle jest zachwycony. Może wygodniej się rozłożyć i uciąć sobie drzemkę, zabrać wór zabawek, ale też zaprosić do niej na przejażdżkę przyjaciela. Co jest ważne przy kupnie rowerowej przyczepki? Koniecznie sprawdźcie, na ile wodoodporny jest materiał, z którego jest zrobiona. Łącznie z podłożem powinna być wykonana z nieprzemakalnej membrany. Inaczej pierwszy lepszy kapuśniaczek popsuje nam całą przyjemność z wycieczki. Za to siatka przeciwinsektowa powinna mieć jak najmniejsze oczka. Oprócz komarów i innych owadów zatrzyma kamyki i papierki fruwające na wysokości dziecka, co znaczenie poprawi komfort jazdy. Używane przyczepki można kupić już za 250 zł. Nowe to koszt rzędu 2–3 tys. zł. Jeżeli chcemy dodatkowych opcji, trzeba przygotować się na wydatek ok. 7 tys. zł. Może to być np. hamak do wożenia niemowlaków, który zamienia się w wózek. Lub narty, które sprawdzą się w zimie na biegówkach. Ci z was, którzy planują poważniejsze wyprawy, powinni zastanowić się nad zakupem roweru z wbudowaną przyczepką. Te nadają się bowiem także dla starszych dzieci i służą za bagażnik. Dzięki temu można zaplanować jeszcze ciekawsze i jeszcze dłuższe rowerowe wakacje z całą rodziną. Foteliki Dla wielu pokoleń - Kettler Teddy + od 18 miesięcy do nawet (!) 4 lat dziecka + regulacja wysokości oparcia + uznany w testach za bardzo bezpieczny - stosunkowo ciężki - trudny do montażu - nie ma regulacji pochylenia oparcia Cena: 399 zł www.fitness-sport.pl Kettler Teddy (Fot. Materiały prasowe) Na nocne eskapady - Bobike Maxi Tour Sky + oświetlenie LED w zagłówku + regulacja wysokości oparcia + wygodne wgłębienie na kask + prosta regulacja długości podnóżków + łatwe zakładanie i zdejmowanie fotelika z roweru, co jest szczególnie ważne, jeżeli rower zostawiamy gdzieś przy ulicy - bardzo ciężki (5,7 kg) - brak regulacji odchylenia oparcia Cena: 480 zł www.fietszitjesplaza.nl Bobike Maxi Tour Sky (Fot. Materiały prasowe) Na spontaniczne wyprawy - Prophete Wallaroo + bardzo lekki (3,6 kg) + łatwa instalacja + mocowany do ramy albo rury podsiodłowej + poduszki ochronne na pasach bezpieczeństwa + ma odblask z tyłu fotelika - nie ma regulacji wysokości i pochylenia oparcia Cena: 270 zł www.domenasportowa.pl Prophete Wallaroo (Fot. Materiały prasowe) Dla ciekawych świata - WeeRide Kangaroo Carrier + mocowany na ramie, dzięki temu dziecko jest cały czas pod kontrolą rodzica + środek ciężkości znajduje się pośrodku roweru, co ułatwia jazdę + dziecko może obserwować otoczenie + pasuje do każdego roweru + tył roweru jest wolny do przewozu dodatkowych rzeczy - dobry głównie dla małego dziecka - jeśli dziecko jest wysokie, a rodzic niski – to kierowca nic nie widzi - bez dodatkowej ochronki – wieje dziecku w twarz Cena: 319 zł www.myweeride.pl WeeRide Kangaroo Carrier (Fot. Materiały prasowe) Na wyboiste drogi - Römer Jockey Comfort + umocowanie niezależne od bagażnika rowerowego + mocny, sprężynowy, stalowy wspornik + regulowane podnóżki + zdejmowane i dające się łatwo wyprać obicie - ciężki Cena: 479 zł www.e-kidi.pl Römer Jockey Comfort (Fot. Materiały prasowe) Przyczepki Na długie wakacje - Nihola + można w niej przewieźć do 100 kg + mogą w niej siedzieć nawet 8-latki + proste sterowanie + stalowy stelaż - jest bardzo ciężka - ławeczka do środka, pasy i inne akcesoria są dodatkowo płatne Cena: 7500 zł www.nihola.com Nihola (Fot. Materiały prasowe) Dla aktywnych - Zigo + może być samodzielnym rowerem, wózkiem spacerowym, rikszą, wózkiem do biegania, jazdy na rolkach lub przyczepką rowerową + w prosty i szybki sposób można zmienić przyczepkę z przodu do tyłu (kiedy np. mama woli pchać przyczepkę, a tata ciągnąć) + bardzo zwrotny - cena Cena: 6000 zł www.myzigo.com Zigo (Fot. Materiały prasowe) Na szybkie trasy - Babboe City + dużo mieści się do środka: leżaczek, fotelik samochodowy, pies + wygodny system zadaszenia przeciwdeszczowy i przeciwsłoneczny + bardzo szybki - trudno ruszyć z miejsca. Jazda wymaga doświadczenia. Cena: 5400 zł www.babboe.de Babboe City (Fot. Materiały prasowe) Dla sportowców - Chariot Cougar 2 + może być wózkiem spacerowo-sportowym, spacerowym lub przyczepką do roweru + jest bardzo zwrotny + można w nim wozić dzieci do 111 cm wzrostu i 45 kg wagi Cena: 3599 zł www.dwaplusdwa.pl Chariot Cougar 2 (Fot. Materiały prasowe) Dla oszczędnych - Instep Sync + bardzo tania, można sprowadzić z USA - jako wózek mało wygodny - za małe koła (16”) Cena: 420 zł www.instep.net Instep Sync (Fot. Materiały prasowe)
Park Miniatur - Ogrodzieniec zaprasza na rodzinną zabawę!
Sezon turystyczny 2012 ruszył w pełni, więc pora na terenowe wyprawy z całą rodziną. Wszystkich spragnionych nowymi atrakcjami zapraszamy do Parku Miniatur – Ogrodzieniec, gdzie można zobaczyć 17 zamków Jurajskich z czasów swej potęgi i chwały.
Od maja można tu także oglądać największą i najokazalszą makietę w Parku – Twierdzę Jasna Góra. Park w wakacje jest czynny codziennie od 9 do 20. Rodzice, którzy przyjadą tu wraz ze swoimi pociechami mogą zobaczyć rekonstrukcje wszystkich zamków z Jury Krakowsko-Częstochowskiej w skali 1:25. Dodatkową atrakcją na terenie Parku jest Królewski Plac Zabaw, na którym dzieci za darmo mogą skorzystać z takich atrakcji jak dmuchane zamki, zjeżdżalnie, bujaki oraz huśtawki. -Serdecznie zapraszamy do naszego Parku Miniatur. W tym roku poszerzyliśmy naszą ofertę o makietę Twierdzy Jasna Góra z Częstochowy, która jest zwieńczeniem Szlaku Orlich Gniazd, który można zobaczyć na terenie Parku. Jest to zdecydowanie najpiękniejsza makieta, która robi też duże wrażenie pod względem swojej powierzchni, która wynosi aż 65 metrów kwadratowych! Podobnie jak w zeszłym sezonie, stworzyliśmy dla naszych turystów ofertę pakietową „Złoty Bilet”, która uprawnia do wejścia na trzy największe atrakcje Ogrodzieńca (Park Miniatur, Zamek oraz Gród Birów). Cena biletów pakietowych wynosi odpowiednio 25 zł oraz 19 zł. – mówi Maciej Wnuk, manager Parku Miniatur – Ogrodzieniec. Ruiny zamków na Jurze Krakowsko-Częstochowska od zawsze cieszyły się wielkim zainteresowaniem wśród turystów. Jednak dopiero teraz odwiedzając Park Miniatur – Ogrodzieniec można zobaczyć jak te zamki wyglądały kiedyś – w czasach swej największej świetności. Wielkim plusem Parku jest też jego położenie, gdyż znajduje się tuż u podnóża najpiękniejszego zamku na Jurze – Ogrodzienieckiego. Więcej informacji na stronie Parku Miniatur – Ogrodzieniec - www.park-ogrodzieniec.pl