Warszawski pogrom alfonsów. Dlaczego strajkujący robotnicy zaatakowali przestępców?
W 1905 roku robotnicy rzucili się na kryminalistów i zdemolowali ich interesy. Czy powodował nimi tylko gniew na przestępców, którym folgowały władze carskie?
Spis treści: Rewolucja 1905 r. Bezkarni bandyci Zemsta na przestępcach Cień nad krucjatą Był rok 1905. Imperium Rosyjskie chwiało się pod wpływem nieoczekiwanych klęsk w wojnie z Japonią, a zacofanym państwem targały wewnętrzne konflikty. Rewolucja wisiała w powietrzu. W marionetkowym Królestwie Polskim ferment był jeszcze większy, bo poza żądaniami ekonomicznymi w grę wchodziły aspiracje niepodległościowe Polaków. Rewolucja 1905 r. W Petersburgu styczniowy marsz tysięcy Rosjan pod Pałac Zimowy z petycją wzywającą cara do zmian w polityce zakończył się rzezią, która przeszła do historii pod nazwą „krwawej niedzieli”. Na polskich ziemiach pod rosyjskim zaborem do strajku wezwały Polska Partia Socjalistyczna oraz Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy. Na ulicach, pod fabrykami i kościołami lała się krew, carscy kozacy nie znali litości. W odwecie rewolucjoniści wzięli na cel rosyjskich notabli i żandarmów. 26 marca 1905 roku 19-letni Stefan Okrzeja, członek Organizacji Bojowej PPS, przeprowadził atak bombowy na posterunek carskiej policji na warszawskiej Pradze. Schwytany, został skazany na śmierć i powieszony na stokach Cytadeli. Miasto wrzało. 1 maja na ulicach polskich miast doszło do starć demonstrujących robotników z policją. I wtedy nagle, pod koniec maja, w tej rewolucyjnej atmosferze pojawił się nowy wątek. Oto wzburzeni robotnicy wzięli na cel warszawskie domy publiczne i zaczęli atakować alfonsów: od Miłej po Koszykową, od Smoczej po Nowy Świat. Bezkarni bandyci Powołując się na badania historyków, prof. Adam Leszczyński pisze, że „liczbę kobiet utrzymujących się z prostytucji w Warszawie szacowano na kilkanaście tysięcy”. Z tego problemu i z rozpleniania się nieuleczalnej wówczas kiły władze carskie niewiele sobie robiły. „W najgorszej sytuacji były prostytutki zarejestrowane, z tzw. czarnymi książeczkami (czyli formalnie uprawiające ten zawód). Znajdowały się one całkowicie we władzy sutenera i kiedy nie chciały pracować, alfons wzywał policję, która mogła zamknąć nieposłuszną kobietę do aresztu. Prostytucja przybierała wiele form: od luksusowych utrzymanek jednego opiekuna po robotnice, które nierzadko uprawiały ją okazjonalnie – dorabiając do niskich płac – albo oddawały się w zamian za różne usługi czy drobne prezenty” – pisze prof. Leszczyński. Ten dramat narastał przez lata. W 1905 roku Janusz Korczak, wówczas 26-letni pisarz i publicysta, pisał w czasopiśmie „Głos”: „Przed czterema laty w domu 46 przy ulicy Kruczej, na parterze od frontu, na prawo z bramy, znajdował się magazyn kapeluszy damskich. Szyld był tylko osłoną. W owym magazynie dziesięcio-, dwunastoletnie dziewczęta używane były do zbrodniczych praktyk. Opowiedział mi o tym adwokat przysięgły J. S. w następującymi słowach: – Kolega mój, lekarz prowincjonalny, zachęcony został do udania się tam, jeśli »pragnie ujrzeć coś ciekawego«. Na zapytanie jego, »czy kapelusik już gotów«, wprowadzony został do sąsiedniego pokoju i tu znalazł dwie dziewczynki, które uczyniły mu propozycję. »Ja wam pokażę«, zawołał oburzony. Wówczas otworzyły się drzwi sąsiedniego pokoju, i ukazał się w nich drab jakiś o groźnej postawie. »Co nam pokażesz«, zapytał. Lekarz wyjął rewolwer i tyłem wycofał się z pułapki”. Alfonsi czuli się bezkarni. „Wspomnienia robotników i doniesienia prasowe wskazują z kolei na to, że pogrom alfonsów był eskalacją narastającego konfliktu między półświatkiem Warszawy a robotnikami, w większości sprzyjającymi ruchom lewicowym. W miesiącach poprzedzających wypadki majowe złodzieje nękali robotników w dniach wypłaty, przestępcy pobytowi ściągali do miasta w celu rozbicia strajków, a sutenerzy porywali z fabryk strajkujące robotnice i umieszczali je w miejscowych domach publicznych. Członkowie półświatka bezkarnie terroryzowali ludność dzielnic robotniczych” – pisze dr Aleksandra Jakubczak w naukowym opracowaniu o tym, jak doszło do eskalacji konfliktu między członkami półświatka a robotnikami. Zemsta na przestępcach Co było iskrą, która doprowadziło do „pogromu alfonsów”? Korczak, podaje za ówczesną prasą: „Na weselu żydowskim zebrano dla nowożeńców kilkadziesiąt rubli. Nagle wszedł na salę alfons czy nożowiec, zabrał pieniądze i poszedł. Wydaje się to nieprawdopodobne: jakim prawem wszedł, jakim prawem wziął pieniądze, czy mógł sądzić na chwilę bodaj, że mu to ujdzie bezkarnie? Odpowiadam: mógł sądzić, że mu to ujdzie bezkarnie”. Prof. Leszczyński pisze natomiast: „Przyczyny zajść nie są znane. »Kurjer Warszawski« podawał dwie wersje. Wedle pierwszej grupa sutenerów porwała narzeczoną ubogiego pracownika żydowskiego zakładu rzeźniczego, a kiedy ten odszukał ukochaną i zażądał jej uwolnienia, porywacze ranili go nożami. Wtedy koledzy rzeźnika zaplanowali zemstę. Wedle drugiej wersji do jednego z licznych lupanarów, mieszczących się na ulicach Zielnej, Chmielnej i innych sąsiadujących z Marszałkowską, trafiła porwana młoda Żydówka. Opowiedziała o swym losie klientowi, młodemu żydowskiemu robotnikowi, który poszedł do sutenerów przesiadujących w piwiarniach i kawiarniach przy zbiegu Marszałkowskiej i Świętokrzyskiej i zażądał uwolnienia dziewczyny. Został zakłuty nożem, a jego koledzy zaprzysięgli go pomścić”. Zajścia trwały kilka dni. 24 maja żydowscy robotnicy uzbrojeni w siekiery, noże, kije i drągi ruszyli na sutenerów na warszawskim Lesznie. Skoro podczas wcześniejszych starć nie mieli problemów z biciem policyjnych szpicli i zdrajców, tym bardziej nie znali litości dla kryminalistów. Atakowali ich na ulicach, w lupanarach i knajpach, w których przesiadywali. Bili przestępców do nieprzytomności, wielu trafiło do szpitali. Także dzień później, 25 maja, głównym celem były prowadzone przez Żydów domy publiczne. Powiązane zresztą z zorganizowanymi grupami przestępczymi, porywającymi kobiety i sprzedającymi prostytutki aż do Buenos Aires. „Tego samego dnia wieczorem do zamieszek dołączyli chrześcijanie. W przeprowadzanych przez nich atakach na domy rozpusty uczestniczyli: młodzież szkolna i robotnicy, w tym kobiety. Ramię w ramię chrześcijanie i Żydzi burzyli lupanary na Wielkiej, Sadowej, Chmielnej, Świętej Barbary, Wspólnej i Widok, gdzie – jak się zdaje – znajdowały się zarówno żydowskie, jak i chrześcijańskie domy rozpusty” – pisze dr Aleksandra Jakubczak. „Następnego ranka, już około jedenastej rano, wszystkie burdele w Warszawie zostały doszczętnie zniszczone. Wówczas, kiedy wydawało się, że tłum wykonał swój plan i nie pozostało więcej lupanarów do zburzenia (z wyjątkiem tych chronionych przez żandarmerię), uwaga robotników skierowała się na lokale prywatne. Wtargnięto do mieszkań bogatych kobiet lekkich obyczajów, m.in. baronowej de Riss na Nowym Świecie. Przez okna budynków ostentacyjnie wyrzucano luksusowe meble, lustra i fortepiany, a także drogie ubrania. Nie uchroniły się także biedniejsze prostytutki, których mieszkania oznaczano na znak hańby”. Cień nad krucjatą Czasem dochodziło do pomyłek, gdy przez dewastowano mieszkania niewinnych, samotnie żyjących kobiet. Zdarzały się grabieże, bo z chaosu zaczęli korzystać także kryminaliści. Ostatecznie do końca maja zamieszki wygasły. Pięć osób zginęło na miejscu, dziesięć zmarło w szpitalach, wiele przedstawicieli półświatka zostało pobitych i trafiło do szpitali. Zniszczono mnóstwo „siedlisk rozpusty”, w tym 150 mieszkań. A jednak nad tymi wydarzeniami ciąży pewne podejrzenie, którego trop można znaleźć nie tylko w pracach naukowych, lecz i w serialu „Polowanie na ćmy”, stworzonym na podstawie powieści Wacława Holewińskiego „Pogrom 1905”. Otóż wydaje się, że ta krucjata przeciw alfonsom i w obronie moralności mogła zostać sprowokowana przez same władze carskie. Wedle tej hipotezy, chodziłoby im o to, aby zmienić punkt ciężkości rewolucyjnych protestów. Pokazać rewolucjonistów jako niebezpieczny motłoch, a jednocześnie wzniecić nastroje antysemickie. Ataki żydowskich robotników na żydowskie lupanary w ich dzielnicy mogły bowiem wzbudzić w całej Warszawie przekonanie, że to tylko Żydzi stoją za „siedliskami rozpusty” i czas z nimi wszystkimi się rozliczyć. A to mogło doprowadzić do powtórki z niesławnego pogromu warszawskiego z 1881 roku. Ta prowokacja jednak się nie udała, więc wojska rosyjskie stłumiły „pogrom alfonsów”. Warto jednak zauważyć, że pod wpływem warszawskich wydarzeń zaatakowano sutenerów także w Łodzi, Lublinie i Białymstoku. W tym ostatnim mieście rok później doszło do pogromu Żydów, inspirowanego przez władze rosyjskie. Carat nie cofał się przed niczym, by osłabić rewolucyjny ferment i skłócić niezadowolonych poddanych Imperium. Byle opóźnić reformy przestarzałego, brutalnego systemu rządów. Źródła: Aleksandra Jakubczak, „»Pogrom alfonsów« jako eskalacja konfliktu między członkami półświatka a robotnikami”, w: „Przegląd Historyczny”, nr 109/2018 Aleksandra Jakubczak [red.], „Pogrom domów publicznych w Warszawie”, Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2022 Janusz Korczak, „Przeciw rozpuście” Adam Leszczyński, „Pogrom cór Koryntu”, w: „Ale Historia”, 20 kwietnia 2015 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Che Guevara to człowiek-symbol. Jak z lekarza zmienił się w rewolucjonistę?
Che Guevara był argentyńskim lekarzem, politykiem i rewolucjonistą. Przybył z towarzyszami do Boliwii, by w tym kraju biedy i terroru wzniecić krwawą rewolucję mającą ogarnąć kontynent. Zginął, lecz został ikoną.
Spis treści: Biografia Che Guevary Che Guevara – ciekawostki Monika Ertl – mścicielka Che Guevary Ernesto Guevara, znany powszechnie jako Che Guevara, urodził się w 1928 r. w Rosario w Argentynie. W latach 50. XX w. został jednym z przywódców rewolucji kubańskiej. Po jej sukcesie wstąpił w skład rewolucyjnego rządu. Walczył też w Boliwii, gdzie zginął w 1967 r. Biografia Che Guevary Pochodził z rodziny wywodzącej się z klasy średniej, pochodzenia hiszpańsko-irlandzkiego. Już jako nastolatek miał lewicowe poglądy. Młodość Złożył podanie o przyjęcie na wydział medycyny na uniwersytecie w Buenos Aires. W trakcie studiów dorabiał i podróżował po kraju na motocyklu. Wtedy zaczęła powstawać jego książka „Dzienniki motocyklowe”. To zapiski z wyprawy po Ameryce Południowej, którą odbył najpierw na motocyklu „Poderosa”, a potem autostopem. Autor jest wrażliwym chłopakiem, który dostrzega ubóstwo i krzywdę ludzką, wyzysk, brak opieki zdrowotnej dla biednych i nie daje mu to spokoju. Działalność rewolucyjna W 1953 r. Ernesto, wtedy jeszcze znany jak „Fuser” lub „El Pelao”, nie zaś „Che”, ukończył studia medyczne ze specjalizacją „trąd”. Zamieszkał w Gwatemali, gdzie nawiązał kontakty z rewolucjonistą Fidelem Castro. To wtedy zyskał przydomek „Che” – od argentyńskiego słowa-przerywnika, którego często używał. Podczas puczu CIA walczył w obronie rządu. Po jego upadku wyjechał do Meksyku. Wtedy przekonał się do zaangażowania się w zbrojną walkę. Dołączył do Ruchu 26 Lipca, który w 1956 r. zaatakował Kubę. W trakcie walki partyzanckiej Guevara zajmował się m.in. zapleczem i szkoleniami. Odegrał kluczową rolę w bitwie pod Las Mercedes, gdy jego oddział powstrzymał natarcie 1500 żołnierzy. Po zwycięstwie rebeliantów pracował jako minister w rządzie Castro, występując m.in. na arenie międzynarodowej. W 1965 r. wycofał się z życia publicznego. Brał udział w konflikcie w Kongo. W 1966 r. przybył potajemnie do Boliwii. Rozpoczął tam kampanię przeciwko juncie wojskowej generała Rene Barrientos. Partyzanci mieli poparcie wielu pisarzy, wydawców, ludzi biznesu na całym świecie. Ich kontakty zapewniały pomoc logistyczną, wsparcie finansowe czy dostawy broni. Początkowo udało im się wygrać kilka potyczek z regularną armią boliwijską. Śmierć W nocy z 8 na 9 października 1967 r. partyzanci dowodzeni przez Che Guevarę wpadli w zasadzkę. Większość jego towarzyszy zginęła. On sam został ranny i poddał się. Przekonany, że bardziej przyda się władzy żywy niż martwy, spokojnie czekał na rozwój wypadków. Pomylił się, bo rządzący Boliwią prezydent René Barrientos Ortuño, który doszedł do władzy dzięki juncie wojskowej, nie okazał litości. Odmówił nawet ekstradycji Guevary do USA. Waszyngton chciał dostać Che w rewanżu za to, że agenci CIA wyszkolili boliwijskich żołnierzy, którzy pojmali rewolucjonistę. Amerykanie liczyli, że wyciągną od niego wiele informacji o znienawidzonym Fidelu Castro. „Błagam! Nie strzelajcie. Jestem Che i jestem dla wart żywy niż umarły”. To zdanie wypowiedział na chwilę przed swoją egzekucją. Jednak boliwijscy żołnierze byli głusi na jego wołania. Boliwijczycy zastrzelili Che. Egzekucję wykonał sierżant Mario Terán, a bezpośrednio odpowiedzialnym za ujęcie i zabicie Guevary był pułkownik bezpieki Roberto Quintanilla Pereira. Po tej egzekucji władze coraz skuteczniej i bezwzględniej likwidowały partyzantów, zdeterminowane wybić ich do nogi. Eksportowana z Kuby rewolucja gasła. Nie udało się poderwać biedaków do walki, by pomogli w kraju potwornych nierówności społecznych stworzyć komunistyczną utopię. Terror władzy sprawił, że chłopi bali się nawet przyjmować partyzantów pod swój dach. Słynne zdjęcie Ostatnie zdjęcie Ernesto Che Guevary ma wyjątkową historię. 10 października 1967 r., przeszyte dziewięcioma kulami ciało przewieziono helikopterem do Vallegrande i umieszczono w budynku pralni lokalnego szpitala. Do prasy wysłano wiadomość, że El Comandante zmarł w walce w boliwijskiej puszczy. Aby ciało tak właśnie wyglądało, pluton egzekucyjny dostał rozkaz, by nie strzelać w głowę. Publiczne wystawienie martwego Che miało ostatecznie udowodnić, że został unicestwiony. Wśród osób, które przybyły tam owego dnia, był fotograf AFP Marc Hutten. Gdy zajrzał do pralni, jak wspomina, poczuł, że znalazł się w miejscu, w którym pisze się historia. Na betonowym stole leżało półnagie ciało. Za nim stały pielęgniarki myjące, czeszące i golące towarzysza Fidela Castro z czasu kubańskiej rewolucji. Obok stał sięgający po papierosa pilot boliwijskiej armii, który przywiózł tutaj ciało. Stali też ci, którzy dzień wcześniej wycelowali w Che Guevarę lufy karabinów. W tym momencie Hutten jeszcze nie wiedział, że naciskając spust migawki, przyłoży rękę do „kanonizacji” Che. Wykorzystanie naturalnego światła i wysokiej czułości filmu dały piorunujący efekt: nie martwego ciała, ale męczennika. Efekt, którego boliwijskie władze tak bardzo chciały uniknąć. Che Guevara – ciekawostki Che Guevara jeszcze za życia stał się symbolem bezkompromisowego rewolucjonisty. W jednym z wywiadów powiedział, że jest gotów poświęcić życie wszystkich Kubańczyków, byle mógł zatryumfować światowy socjalizm. Wielu z nich zresztą miał na sumieniu. Kult jego osoby jest w znacznym stopniu wykreowany przez pop-kulturę. Plakaty, koszulki i inne gadżety ze słynnym zdjęciem, które zrobił Alberto Korda, przynoszą producentom ogromne dochody. Boliwijczycy do dziś mówią z lękiem o „przekleństwie Che”: wszyscy, którzy go ścigali bądź brali udział w egzekucji, skończyli marnie. Wieśniaka, który wydał Guevarę, ktoś zabił. Generał, który go schwytał, dopełnia żywota na wózku inwalidzkim. Prezydent, który dał rozkaz egzekucji, zginał w katastrofie helikoptera. To tylko przykłady – lista dotkniętych „przekleństwem Che” jest dłuższa. W Boliwii powstała „Droga Che” (La ruta del Che) – liczący 800 km szlak turystyczny pokrywający się z trasą, jaką Ernesto Che Guevara wraz ze swoim oddziałem partyzanckim pokonał, zanim został schwytany i zastrzelony. Część trasy można pokonać jedynie konno, pieszo czy samochodami terenowymi, jako że nie brak odcinków, które od śmierci Che praktycznie się nie zmieniły. Monika Ertl – mścicielka Che Guevary Pochodząca z Niemiec Monika Ertl dorastała w Boliwii. Tam poznała Guido Álvaro Peredo Leigue, współpracownika Che Guevary. Była pod wrażeniem nie tylko jego postawy, ale także urody. Ona i Inti, bo taki nosił pseudonim, zostali kochankami. Leigue wprowadził ją również w świat swoich towarzyszy marzących o ogólnoświatowej rewolucji. Rewolucjonistka Imilla Po śmierci Che Monika Ertl postanowiła pójść w jego ślady. Jako kobieta Intiego została bez problemów przyjęta do oddziału partyzanckiego w Nancahuazú. Stała się też członkiem ELN, Armii Wyzwolenia Narodowego (Ejército de Liberación Nacional) – rewolucyjnej partyzantki kolumbijskiej kryjącej się w amazońskiej dżungli rozciągającej się w tym rejonie od Boliwii przez Peru i Brazylię po Kolumbię. Stała się okrutną towarzyszką Imillą, bo taki pseudonim wybrała. W indiańskich narzeczach Quechua i Animara znaczyło to „dziewczyna” lub „młoda”. Oddała na potrzeby sprawy wszystkie oszczędności. Zamieszkała w norze, którą dzieliła z kilkoma partyzantami, w tym ze swoim ukochanym Intim. Odwagą nie ustępowała kolegom. Strzelała do żołnierzy i policjantów, a gdy zabrakło jedzenia i broni, napadała z towarzyszami na bogaczy i rabowała banki. Ertl dobiła śmierć jej ukochanego. Kiedy ona była na akcji, 9 września 1969 r. zdradzony przez towarzyszy Inti wpadł w ręce boliwijskich żołnierzy. Torturowano go, a potem konającego zabrano do miasteczka Achocalla, gdzie dostał śmiertelny zastrzyk z trucizny. Zemsta na szefie bezpieki Pułkownik bezpieki Roberto Quintanilla Pereira triumfował. Zdawał sobie jednak sprawę, że może spodziewać się zemsty. Wysłano jako konsula na placówkę do Hamburga. Tymczasem do Niemiec, posługując się fałszywym paszportem argentyńskim, przedostała się Monika Ertl. Pomogli jej ludzie z lewicowej rewolucyjnej komórki w Hamburgu. Quintanilla był ostrożny, a jednak złamał narzuconą sobie zasadę, że nie przyjmie osobiście żadnego interesanta. Ale czy mógł odmówić spotkania z kobietą o sympatycznym głosie, podającą się za Australijkę, która miała rzekomo ubiegać się o wizę dla grupy folklorystycznej? Po kolejnym telefonie wyznaczył jej wizytę. W budynku pojawiła się piękna blondynka o niebieskich oczach. Podziwiała obrazy na ścianach, kiedy Quintanilla zaprosił ją do gabinetu. Był pod wrażeniem elegantki w okularach ze złotymi oprawkami w kształcie motyla. Pułkownik nawet nie zdążył dokładniej się jej przyjrzeć, gdy nieznajoma wyciągnęła pistolet i strzeliła mu trzy razy w pierś. Potem wydostała się z budynku. Pozostawiła po sobie skrawek papieru z napisem „Victoria o muerte” (Zwycięstwo albo śmierć) oraz inicjałami ELN. Dzięki swoim kontaktom uciekła z Europy i wróciła przez Kubę do Boliwii. Zabójczyni znienawidzonego eks-szefa tajnych służb stała się bohaterką miejscowych rewolucjonistów. Źródło: archiwum NG
Jak żyła i zginęła Maria Antonina? Ciekawostki i zaskakujące fakty o znienawidzonej królowej Francji
Maria Antonina w historii zapisała się jako jedna z najbardziej kontrowersyjnych władczyń Europy. Znienawidzona przez lud, stała się tematem skandalicznych plotek, które finalnie zaprowadziły ją na szafot. Córka cesarzowej Marii Teresy z całą pewnością nie była dobrą królową, ale oskarżenia, które postawiono jej przed Trybunałem Rewolucyjnym, miały niewiele wspólnego z faktami, a sam proces był dosłownie parodią sprawiedliwości. Jakie zwyczaje miała Maria Antonina? Ciekawostki o żonie Ludwika XVI wymieniamy poniżej.
W tym artykule: Polityka Marii Antoniny Zwyczaje i pasje Marii Antoniny Skandale i kontrowersje z życia Marii Antoniny Ile dzieci miała Maria Antonina? Proces i śmierć ostatniej królowej Francji Maria Antonina była piętnastym z szesnaściorga dzieci Marii Teresy Habsburg i Franciszka I Lotaryńskiego. Z francuskim delfinem zaręczyła się (a raczej została zaręczona), gdy miała jedenaście lat. Była to przemyślana decyzja polityczna, bo mariaż austriackiej arcyksiężniczki i przyszłego następcy tronu Francji miał zapewnić pokój między zwaśnionymi od piętnastu lat krajami. Ludwika Augusta poślubiła w 1770 roku, a cztery lata później, gdy jej mąż objął tron po śmierci swojego dziadka, została królową Francji. Królową, którą naród miał znienawidzić. Polityka Marii Antoniny Maria Antonina zasiadła na tronie tuż przed Wielką Rewolucją Francuską, czyli w czasie, w którym kraj trawiły ogromne problemy, społeczne i ekonomiczne. Ubożejące społeczeństwo cierpiało głód, a wieści o fatalnej kondycji finansowej kraju dodatkowo podburzały i tak już wybuchowe nastroje. Trzeba bowiem wiedzieć, że w czasie panowania Ludwika XVI budżet kraju został upubliczniony po raz pierwszy w historii. Gdy okazało się, że skarbiec świeci pustkami, do królowej przylgnął pseudonim Madame Deficyte. Dlaczego? Ze względu na rozrzutność Marii Antoniny, która lekką ręką trwoniła niemałe sumy na swoje zachcianki i przyjemności. Królowa nie miała pojęcia o problemach niższych warstw społecznych. Żyła w swoich wystawnych komnatach, otoczona damami dworu. Skupiała się na balach, a swoją nieudolną politykę ograniczała do dbania o interesy Habsburgów. Zwyczaje i pasje Marii Antoniny Dbanie o urodę stało się dla niej priorytetem. Maria Antonina miała słabość do kosztownych sukien. Sprowadzała na Wersal najlepszych krawców, którzy dbali o stan jej garderoby. Uwielbiała także czesać się w sposób ekscentryczny i prowokujący. Obfite fryzury, wysokie nawet na kilka stóp, przyozdabiała klejnotami, owocami i piórami i pudrowała kukurydzianą lub pszeniczną mąką. W ogarniętej klęską głodu Francji mówiło się nawet, że w kraju brakuje chleba, bo arystokracja zużywa całą mąkę na układanie fikuśnych fryzur. Wystawny styl życia królowej sprawił, że to właśnie ją lud zaczął obarczać winą za fatalny stan finansów państwowych. Słynna „afera naszyjnikowa” (Maria Antonina była ofiarą, nie sprawczynią skandalu, ale cała wina spadła właśnie na nią) była kropką nad „i”. Królowa była ośmieszana przy każdej możliwej okazji. Stała się bohaterką prześmiewczych utworów literackich i karykatur. Jedna z nich przedstawiała kaczkę obwieszoną naszyjnikami. Pod obrazkiem widniał dopisek: „Bez trudu połykam klejnoty, ale konstytucji nie przełknę”. Czy Maria Antonina rzeczywiście czerpała ze skarbca bez opamiętania? Nie ulega wątpliwości, że była rozrzutną królową, ale deficyt budżetowy nie był rezultatem jej wydatków. Francja znalazła się w fatalnej sytuacji, bo od dawna ponosiła ogromne koszty związane z prowadzonymi wojnami. Już sama wojna siedmioletnia znacząco obciążyła królewski skarbiec, a nie można zapomnieć, że Francuzi udzielali też wsparcia Amerykanom walczącym z Brytyjczykami o niepodległość. Królowa żyła rozrzutnie, ale koszty utrzymania dworu nie przekraczały 5 proc. rocznego budżetu państwa. Skandale i kontrowersje z życia Marii Antoniny Marii Antoninie zarzucano nie tylko rozrzutność, ale także lubieżność i rozwiązłość. Gdy urodziła pierworodną córkę, pojawiły się plotki, że Maria Teresa Charlotta jest owocem zdrady. Czy matka dziewczynki rzeczywiście była niewierną żoną? Nie wiadomo. Inne zarzuty dotyczyły utrzymywania przez królową intymnych relacji z kobietami. Maria Antonina miała potajemnie spotykać się ze swoimi najbliższymi przyjaciółkami, ale także tych historycznych plotek nie sposób dziś potwierdzić. Należy uznać je za zwykłe oszczerstwa, bo jako „niepodważalny dowód” wskazywano na zwyczaj trzymania pod rękę kobiety, z którą Maria Antonina spacerowała. Innymi „dowodami” miały być powitalne pocałunki, które królowa miała składać na policzkach swoich przyjaciółek. Wielu historyków wyraża przekonanie, że Maria Antonina była wierną królową. Wątpliwości budzi jednak jej relacja z hrabią Akselem von Fersenem. Szwedzkiego arystokratę poznała na balu maskowym, gdy była już żoną Ludwika Augusta, wówczas jeszcze przyszłego króla. Kilka lat później ich znajomość stała się bardziej zażyła. Z uwagi na to, von Fersen został wysłannikiem szwedzkiego monarchy na wersalskim dworze. O intymnym charakterze tej przyjaźni mogą świadczyć listy, które wymieniali od 1791 do 1792 roku, czyli w czasie, gdy królewska para znajdowała się już pod obserwacją rewolucyjnego rządu. Niektóre słowa zawarte w korespondencji zostały umyślnie zamazane. Co takiego chcieli ukryć? Dzięki użyciu metody XRF (fluorescencyjnej spektroskopii rentgenowskiej) naukowcy ustalili, że ocenzurowane zwroty to między innymi „nie bez ciebie”, „mój czuły przyjacielu” i „miłość”. Należy jednak podkreślić, że o ile charakter tych słów jest dość jednoznaczny, to nie można stwierdzić ze stuprocentową pewnością, że wskazują na romans. Poza tym analiza pisma wykazała, że wiele ocenzurowanych listów, napisanych rzekomo przez Marię Antoninę, wyszło spod pióra hrabiego von Fersena. Choć to akurat żaden dowód fałszerstwa, bowiem w XVIII wieku sporządzanie kopii korespondencji było częstą praktyką. Ile dzieci miała Maria Antonina? Nie ulega wątpliwości, że Maria Antonina nie była najlepszą władczynią w historii Francji. Ale trudno się temu dziwić, skoro Wersal nie stawiał przed nią właściwie żadnych wyzwań politycznych. Jej jedynym zadaniem jako królowej miało być rodzenie królewskich potomków i zapewnienie sukcesji. Na pierwsze dziecko musiała jednak czekać aż siedem lat. Dlaczego tak długo? Ludwik XVI najprawdopodobniej cierpiał na stulejkę i nie mógł skonsumować związku. Dopiero za namową Józefa II, cesarza Austrii i brata Marii Antoniny, miał poddać się zabiegowi. Pierwszy poród musiał być dla królowej wyjątkowo traumatycznym przeżyciem. W sypialni Marii Antoniny tłoczyło się ponad 150 osób, chcących zobaczyć, jak rodzi się jej pierwsze dziecko. Dworzanie zachowywali się wówczas skandalicznie, na tyle nieprzyzwoicie, że wkrótce potem zniesiono ten kontrowersyjny zwyczaj. Pierwsza córka Marii Antoniny i Ludwika XVI, Maria Teresa Charlotta Burbon, urodziła się 19 grudnia 1778 roku. Drugi poród był dla królowej znacznie spokojniejszy. 12 października 1781 roku, gdy rodził się Ludwik Józef, królowej towarzyszyła zaledwie garstka osób. Kolejne syn królewskiej pary, Ludwik Karol, przyszedł na świat 27 marca 1785 roku. Ostatnią potomkinią Marii Antoniny i Ludwika XVI była Zofia Helena Beatrycze, urodzona 9 lipca 1786 roku. Z czworga królewskich dzieci, do dorosłości dożyła jedynie ich pierworodna, Maria Teresa Charlotta. Ludwik Józef zmarł w wieku czterech lat, najprawdopodobniej na gruźlicę kości. Z kolei Ludwik Karol zmarł jako 10-latek. Formalny następca tronu był wówczas więziony w paryskiej twierdzy Temple. Okoliczności śmierci chłopca do dziś budzą wiele wątpliwości. Jako oficjalną przyczynę wskazano gruźlicę kości, tak jak w przypadku Ludwika Józefa. Zofia Helena Beatrycze nie doczekała pierwszych urodzin. Przyczyną śmierci prawdopodobnie była wysoka gorączka. Warto wspomnieć, że Maria Antonina spodziewała się piątego dziecka. Ostatniej ciąży, która przypadła na burzliwy czas bezpośrednio poprzedzający wybuch Wielkiej Rewolucji Francuskiej, królowa nie utrzymała. Proces i śmierć ostatniej królowej Francji Królowa pozostała całkowicie obojętna na kierowaną pod jej adresem krytykę. Za nic miała społeczne nastroje i dalej żyła w arystokratycznej bańce. To okazało się fatalnym błędem, bo w końcu stanęła przed Trybunałem Stanu. Proces nie miał nic wspólnego z rzetelnym postępowaniem. Było to wydarzenie typowo polityczne i pokazowe, którego celem było nie udowodnienie ewentualnej winy, a wysłanie byłej królowej na egzekucję. Marię Antoninę oskarżono o zdradę stanu i spisek przeciwko Francji. Zarzucono jej nawet zabójstwo i kazirodztwo, którego miała dopuścić się z własnym synem. Wyrok był z góry ustalony. Królowa, tak jak wcześniej Ludwik XVI, trafiła na gilotynę. Została stracona 16 października 1793 roku. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Rewolucja bolszewicka i jej polski akcent. Oto Polacy w służbie Armii Czerwonej
Toczyli bitwy z armią Piłsudskiego i rozstrzeliwali polskich oficerów. Uwielbiał ich Lenin. Złożony głównie z Polaków Rewolucyjny Czerwony Pułk Warszawy był jedną z pierwszych formacji rodzącej się Armii Czerwonej, a rewolucja bolszewicka wiele im zawdzięcza.
W tym artykule: Polacy w Rosji w okresie I wojny światowej 1 Polski Rewolucyjny Pułk Rewolucja październikowa w Rosji Brak patriotycznego sentymentu Polscy komuniści w służbie Armii Czerwonej Polacy wobec rewolucji bolszewickiej Wojna polsko-bolszewicka Konsekwencje walki dla Rosjan Ogromne straty i demobilizacja rewolucyjnego pułku Był 26 października 1937 r., gdy Stefan Żbikowski stanął przed plutonem egzekucyjnym. Wpatrując się w lufy karabinów, mógł pomyśleć, że to ironia losu. Bo kiedy kilkanaście lat wcześniej aresztowano go w Polsce, został skazany zaledwie na 8 lat ciężkich robót. Więzienie opuścił po niespełna roku (choć był nie tylko zdrajcą i tajnym agentem Rosji, ale też dowódcą oddziału Armii Czerwonej mającego na koncie regularne walki z żołnierzami polskimi). Tym razem został skazany na śmierć w stalinowskiej Rosji. Był jej wierny co najmniej od 1917 r. 20 lat po rewolucji rozstrzeliwanie osób nie tylko niewinnych, ale właśnie tych najbardziej zasłużonych, było w Rosji normą. Nowy szef NKWD Mikołaj Jeżow (zwany Krwawym Karłem) przez niespełna dwa lata skazał na śmierć około 700 tys. osób, w tym m.in. 600 z 900 generałów Armii Czerwonej. Żbikowski nie był więc w swojej doli osamotniony. Kiedy padły strzały, miał 46 lat. Polacy w Rosji w okresie I wojny światowej W czasie I wojny światowej w Rosji przebywało około 3 mln Polaków. Była to przedziwna zbieranina typów ludzkich. Od syberyjskich zesłańców politycznych przez pospolitych przestępców (bądź także osiedlonych na Syberii, bądź wcielonych karnie do carskiej armii) po politycznych radykałów działających w rosyjskich organizacjach oraz jeńców z armii niemieckiej i austriackiej. Nie brakło także zwykłych emigrantów szukających na Wschodzie szczęścia w interesach. Niemały procent stanowili również prości robotnicy ewakuowani w głąb Rosji razem z fabrykami, w których pracowali – np. tylko w okolicach Charkowa. Znalazło się aż 12 zakładów przeniesionych tam w trakcie walk z Kongresówki. Bywały miejsca, w których Polacy stanowili zwarte skupiska do tego stopnia, że całe dzielnice miast nabierały polskiego charakteru – np. w Piotrogrodzie, gdzie żyło ich 60 tysięcy. Zdarzało się też, że polskie stawały się całe miasta. Stanisław Manusewicz-Wacki na początku 1917 r. trafił do leżącego w pobliżu Charkowa Biełgorodu i zanotował później z pewnym zdumieniem: „Pierwsze i zasadnicze, co rzucało się w oczy natychmiast po wyjściu z wagonu, to ogromna przewaga wszystkiego, co polskie. Biełgorod był miejscem o tyle specyficznym, że stacjonował tam 1. Polski Pułk Rezerwowy. Na kilka tysięcy stałych mieszkańców przypadało tu kilkanaście tysięcy polskich żołnierzy. W momencie, kiedy Manusewicz-Wacki wysiadał z pociągu, ich liczba zaczynała rosnąć lawinowo, by w ciągu następnych kilku miesięcy zbliżyć się do niemal 20 tysięcy. – Przyjechałem tu 5 maja 1917 roku. Na trzeci dzień skierowano mnie do służby wartowniczej na dworcu kolejowym. Roboty było dużo. Do Biełgorodu przybywało wówczas codziennie 200–300 żołnierzy – opowiadał Józef Podsiadło służący wcześniej na froncie tureckim. Przyczyna tak nagłego zainteresowania polskim pułkiem w Rosji była prosta. Po rewolucji lutowej nowe władze ogłosiły, że Polacy służący dotąd w armii carskiej mogą opuszczać swoje jednostki i wstępować do formacji polskich. Ponieważ Biełgorod leżał daleko od linii frontu, możliwość ucieczki z pola walki na spokojne tyły była dla mocno już zmęczonych wojną polskich żołnierzy niezwykle kusząca. A służyło ich w carskim wojsku niemało, bo około 600 tys. To miejsce wciąż przyciąga badaczy tajemnic historii. Kwatera Hitlera Od początku sprawowania władzy wielki führer nie umiał pozbyć się lęku o własne życie. Najbezpieczniej czuł się w żelbetowych konstrukcjach bunkrów. 1 Polski Rewolucyjny Pułk Wstępowanie do pułku biełgorodzkiego nie miało nic wspólnego z jakimiś patriotycznymi emocjami. Stał się on po prostu doskonałym azylem dla wszelkiej maści dekowników i cwaniaków. Z drugiej strony rewolucjonistów niemających ochoty walczyć w „imperialistycznej wojnie”. – W pułku bardzo dużo szumowin społecznych – przyznawał później Lucjan Malanowski, który trafił do jednostki z 2. Syberyjskiego Pułku Zapasowego w Taszkiencie, a potem został wysokim funkcjonariuszem Czeka (czyli policji politycznej) w Odessie. On sam przeniósł się do stacjonującego poza miastem pułkowego oddziału kawalerii, by „wydostać się z piętrowych nar, brudów, kłótni i pijatyk”. I chyba nie przesadzał, bo do dowództwa istotnie nadchodziły liczne skargi na prostytucję i hazard w lokalnych parkach. Jednak nikt nad tym nie potrafił już zapanować. – Nocują [żołnierze] gdzie popadnie, na strychach baraków i w namiotach – zapisano w jednym z raportów. Dyscyplina upadała. Unosząca się w powietrzu atmosfera rewolucji i jej antywojenne hasła powodowały, że żołnierze najzwyczajniej odmawiali wykonywania rozkazów. – Po pierwsze okazało się, że regularnych ćwiczeń nie ma. Po drugie oczywiste było, że rewolucja, choć niekiedy na sposób swoisty, jest przez każdego całkowicie pojmowana i odczuwana. Było też jasne, że pułk na pewno nie pójdzie na front – opowiadał Manusewicz-Wacki. Nie mylił się. Pułk dwukrotnie usiłowano wysłać do walki i dwukrotnie nic z tego nie wyszło z powodu oporu szeregowców i podoficerów, sprawnie operujących rewolucyjną frazeologią podsłuchaną u agitatorów. Generał Józef Dowbor-Muśnicki, któremu formalnie podlegały polskie siły zbrojne w Rosji, nazywał ich nie inaczej jak „bandą bolszewików”. Sytuację w pułku określał wprost jako „chorą” i dążył do rozwiązania formacji. Nic dziwnego, że kiedy wybuchła kolejna rewolucja – październikowa – część podkomendnych Dowbora-Muśnickiego poparła czerwonych przeciw białogwardzistom. „Pułk nasz stał zdecydowanie po stronie bolszewików” – szczycił się później Podsiadło. Rewolucja październikowa w Rosji Co ciekawe, rewolucja wpłynęła na żołnierzy mobilizująco. Nie z powodu ich ideowego bolszewizmu, choć z pewnością sporą część formacji stanowili socjaliści różnych odcieni. Do walki ze starym porządkiem pchnęła ich raczej niechęć do oficerów, wojskowego drylu, chęć przyspieszenia demobilizacji, a zapewne także awanturniczy temperament. Żołnierze wysłali do Moskwy stosowną deklarację wierności i karnie obsadzili strategiczne posterunki wokół Biełgorodu. – Dwie kompanie pułku zostały skierowane do Kurska, Charkowa i Kupiańska. Obsadzono wszystkie stacje kolejowe wokół Biełgorodu w promieniu kilkudziesięciu kilometrów. Siły nasze rozparcelowano tak, aby mogły wszędzie odegrać istotną rolę. Toteż w samym Biełgorodzie rewolucja przebiegła bezkrwawo. Oddziały nasze zajęły siedzibę Rady Robotniczej, stację towarową i osobową, pocztę, bank. Patrole po 5–10 żołnierzy kontrolowały miasto – relacjonował Podsiadło. Moskwa doceniła te wysiłki. Do Biełgorodu wysłano pokaźny transport z nowoczesnym uzbrojeniem, formalnie zmieniono nazwę formacji na 1. Polski Rewolucyjny Pułk, żołnierzom wypłacono też zaległy żołd. To ostatnie z pewnością dodało im motywacji do walki. Broń zaś wkrótce miała się przydać w starciach z pierwszymi białogwardyjskimi oddziałami byłego głównodowodzącego armii rosyjskiej generała Ławra Korniłowa, tzw. Armią Ochotniczą, z którą scaliły się także jednostki polskie wierne Dowborowi-Muśnickiemu. To właśnie wtedy, w grudniu 1917 r., biełgorodczycy dowiedli, że nie mają oporów przed strzelaniem również do rodaków. Już wcześniej, 3 października, delegat pułku w moskiewskiej Radzie Delegatów Robotniczych i Żołnierskich deklarował wprost: „Pułk nasz wypowiedział jeszcze na początku rewolucji, że nie ma nic wspólnego z polską reakcją, że chce wraz z rewolucją rosyjską bronić tego, co jest dla Polski istotne”. Po kilku starciach z oddziałami Armii Ochotniczej w okolicach Charkowa dodawał: „Gdy od Sum nadciągnął Korniłow, musieliśmy dowieść tych słów. Byli tam oficerowie polscy wyrzuceni z naszego pułku”. Miał rację, ale nie był precyzyjny – w oddziałach Korniłowa byli nie tylko oficerowie, ale i całkiem sporo szeregowców. Tak czy inaczej żołnierze 1. Polskiego Rewolucyjnego Pułku prawdopodobnie w boju sprawowali się dzielnie, bo kilka starć z wojskami Korniłowa istotnie wygrali. Komunistyczna gazeta „Prawda” informowała nawet o „starciu w proch” białogwardzistów, ale to jednak przesada. Chorąży Żbikowski, który już wkrótce obejmie dowództwo nad zrewoltowanym polskim pułkiem, wspominał, że udało im się po prostu wyprzeć ich za Don. Brak patriotycznego sentymentu Same bitwy nie były szczególnie ważne z militarnego punktu widzenia, ale pokazały – oprócz kompletnego braku patriotycznych sentymentów żołnierzy – że pułk jest jednostką sprawną bojowo i wierną rewolucji. Co wydawało się o tyle ważne, że Armia Czerwona znajdowała się w powijakach. Takie oddziały potrzebne były w Moskwie. Nic też dziwnego, że już w grudniu 1917 r. żołnierzom rozkazano zameldować się w stolicy. – Radość żołnierzy była nie do opisania. Żądano, żeby wyjazdu nie odwlekać i wyjeżdżać natychmiast. Wyjazd w rzeczy samej udało się przyspieszyć i już 6 stycznia w nocy, tymczasowy dowódca płk Czerniakowski melduje o przybyciu pułku do Moskwy – wspominał Malanowski. Do Moskwy przyjechała nieco ponad połowa składu jednostki – około 11 tys. ludzi. Już na miejscu z dalszego udziału w służbie zrezygnowało kolejnych 8 tys. Z reszty miał powstać Czerwony Pułk Warszawy (Pułk Warszawski). Wolne Miasto Gdańsk. Jak powstało, do kogo należało i jakie były jego losy? 102 lata temu powstało Wolne Miasto Gdańsk. Miasto, które przez 19 lat było tykającą bombą w relacjach polsko-niemieckich, która w końcu wybuchła. Jak doszło do powstania tego tworu tery... – 26 lutego odbyło się ogólne zebranie, na którym mieliśmy ostatecznie zdecydować, kto nadal chce służyć w Pułku Warszawskim. Wystawiono listy: kto wstępował do Pułku, ten je podpisywał. Listy podpisało 1500–2000 żołnierzy dawnego pułku biełgorodzkiego. Ci, którzy nie podpisali, nadal mieszkali i stołowali się z nami. Tak było do kwietnia. Na wiosnę ci, którzy nie podpisali, rozproszyli się, wielu pojechało do Polski – opowiadał Podsiadło. Pozostali zapewne najbardziej ideowi komuniści, nowa nazwa – Czerwony Rewolucyjny Pułk Warszawy – była więc całkiem trafna. Jednostka zyskała też nowego na wskroś czerwonego dowódcę, chorążego Stefana Żbikowskiego. Polscy komuniści w służbie Armii Czerwonej Żbikowski urodził się w 1891 r. w Woli Osowińskiej w okolicach Siedlec. Pochodził z rodziny inteligenckiej, w 1915 r. ukończył wydział matematyczno-fizyczny na Uniwersytecie Warszawskim. Wtedy upomniała się o niego armia carska. Nie skierowano go jednak na front, tylko do szkoły wojskowej w Połtawie. Później zaś pełnił służbę na tyłach – w 194. Pułku Piechoty w Moskwie. Nie wiadomo nic o jego wcześniejszej działalności socjalistycznej, a do partii bolszewickiej wstąpił dopiero w 1918 r., jednak z całą pewnością brał udział w rewolucjach – i lutowej i październikowej. I musiał się w nich jakoś odznaczyć, skoro to właśnie jemu powierzono ponowne sformowanie i przeszkolenie Czerwonego Pułku Warszawy. Z żołnierzami zetknął się zapewne jeszcze w Biełgorodzie, bo obecny był przy ich podróży do Moskwy. Podsiadło zapamiętał go jako „oficera o poważnych walorach wojskowych oraz wielkich zaletach umysłu”. Nie musi to być pusta laurka, bo zdolności dowódcze Żbikowskiego podkreślali i inni, dodając co najwyżej, że był „słabym mówcą”. To ostatnie jednak nie było tak istotne, bo szkolenie ideologiczne żołnierzy w Moskwie przejęli inni: Julian Marchlewski, Stanisław Bobiński, a sporadycznie także Lenin, który też osobiście odbierał od nich przysięgę. Polacy musieli cieszyć się w stolicy sporym uznaniem i zaufaniem rewolucyjnych władz, skoro Lenin właśnie im powierzył początkowo funkcję rewolucyjnej policji. Ich pierwszym zadaniem była likwidacja grup anarchistycznych okupujących kilka obiektów w Moskwie. Choć zasadniczo anarchiści wspierali rewolucję, w praktyce wypowiadali się krytycznie o władzy bolszewickiej, podobnie zresztą jak o każdej innej. Bolszewicy nie mogli sobie na to pozwolić i 10 kwietnia 1918 r.zdecydowano się zlikwidować ich siedziby. Dzielnicowy komisarz wojskowy jasno sformułował prośbę: „Zważywszy, że wymagani są ludzie godni szczególnego zaufania, proponuję wyznaczyć setkę żołnierzy polskich”. Następnego dnia przed świtem Polacy udali się pod zajmowany przez anarchistów pałacyk przy ul. Dońskiej. Jeden z uczestników akcji Franciszek Rojewski przyznaje, że żołnierze Czerwonego Pułku nie patyczkowali się w walce. On sam obsługiwał jeden z dwóch ckm-ów. – Ustawiłem się dobrze w drugim oknie i na początek posłałem długą serię po oknach pałacyku – pisał. – Wszedł do akcji samochód pancerny, pod osłoną którego chłopcy ostatecznie zbliżyli się do pałacyku. Zarzucili parterowe pokoje granatami i podsadzając się wzajemnie, poczęli zajmować budynek przez okna. Ukryci za stalowym kolosem samochodu pancernego, pod osłoną strzelającego działa polowego z ulicy i dwóch karabinów maszynowych z budynku oraz karabinu, który walił z samochodu, gromadnie wciskali się pod żelazobetonowy mur, by następnie podskoczyć pod okna i w ślad za pierwszymi zajmować budynek – dodawał. Polacy wobec rewolucji bolszewickiej Polacy szybko zdobyli zaufanie wodzów rewolucji. Zdecydowano się więc wyznaczyć im kolejne zadanie. Stłumienia powstania wznieconego 21 lipca w Jarosławiu przez Borisa Sawinkowa – przywódcę opozycyjnej względem bolszewików Partii Socjalistów-Rewolucjonistów, tzw. eserowców. Na miejscu i tym razem był Podsiadło. – Kilka dni trwały walki na ulicach i placach Jarosławia. Eserowcy zostali rozbrojeni. Wzięto jeńców, amunicję, broń – wspominał lakonicznie. Zapomniał jednak o kilku szczegółach. Walki trwały dziesięć dni, a wśród 6 tys. powstańców znajdowało się blisko tysiąc oficerów dawnej armii carskiej, w tym Polacy. Sam Żbikowski przyznawał później, że „nasi żołnierze, po raz pierwszy słysząc mowę polską w obozie wroga, bez wahania częstowali go kulą”. Podsiadle umknęło także, że po zakończeniu walk on i koledzy dokonali pierwszej podczas rewolucji masowej masakry już nie tylko walczących. Wyselekcjonowano mianowicie na chybił trafił 350 mieszkańców, po czym rozstrzelano ich pod miastem. Jest więcej niż prawdopodobne, że i w tej grupie znajdowali się Polacy. Wojna polsko-bolszewicka Nie był to ostatni raz, kiedy żołnierze Czerwonego Pułku Warszawy walczyli przeciwko Polakom. 2 sierpnia 1918 r. jednostka z wielką fetą została wysłana z Moskwy na front zachodni, gdzie walczyła do późnej jesieni 1919 r. – Nasz pułk uczestniczył w zażartych bojach na terenach Białorusi, pod Lidą, w okolicach Wilna i Baranowicz – relacjonował Podsiadło. Ani on, ani żaden inny żołnierz pułku, nie przyznaje wprost, że toczyli bitwy z regularną armią polską, ale nie ma raczej co do tego wątpliwości. Czerwony Pułk Warszawy został w tym czasie wcielony do radzieckiej Armii Zachodniej. Wiadomo, że do bratobójczych starć z Polakami doszło na pewno pod Baranowiczami, gdzie od strony polskiej dowodził gen. Stanisław Szeptycki, dowódca Frontu Litewsko-Białoruskiego. Potwierdzają to wspomnienia żołnierzy Pułku – m.in. Henryka Augustyniaka i Czesława Madejczyka – którzy trafili do niewoli wojsk Piłsudskiego (losy wielu z nich pozostają niejasne, prawdopodobnie jednak po wojnie zostali zwolnieni). Konsekwencje walki dla Rosjan Żbikowski uniknął niewoli z tej prostej przyczyny, że nie było go już wówczas na froncie. Na początku 1919 r. został wysłany do Warszawy, gdzie organizował bojówkę Komunistycznej Partii Robotniczej Polski, wydawał nielegalne pismo „Żołnierz Robotnik” i szpiegował na rzecz bolszewików. Rok później został aresztowany, ale w 1921 r. wyszedł z więzienia w ramach wymiany jeńców wojennych. Dalsze informacje o jego losach są lapidarne, ale i one potwierdzają, że był ważną personą w rewolucyjnej Rosji. Redaktorzy „Księgi Polaków uczestników Rewolucji Październikowej” zanotowali, że „w latach 1923–1927 prowadził działalność rewolucyjną w Niemczech pod pseudonimem Alois, następnie w Anglii i Chinach”. Inaczej mówiąc, był agentem bolszewików w bardzo ważnych strategicznie krajach. I to zapewne dobrym, skoro mimo rozpracowania i dużego ryzyka wpadki w 1930 r. przez co najmniej rok ponownie operował w Polsce. W tym czasie jego Czerwony Pułk od dawna nie istniał. Po walkach na froncie zachodnim żołnierze zostali przerzuceni na południe. Na Krymie bili się z białogwardyjskimi oddziałami gen. Piotra Wrangla, a następnie zostali wyznaczeni do patrolowania wybrzeża Morza Czarnego – od Oczakowa do Odessy. W tym okresie nie zostało zbyt wielu żołnierzy z pierwotnej obsady pułku. Straty były ogromne, a tych, którzy ocaleli, dziesiątkowały choroby. Jeszcze w drodze na Krym, w Starobielsku, dopadła żołnierzy pierwsza epidemia. Jak wspominał Podsiadło, „około 40 proc. żołnierzy zachorowało na dur brzuszny. Wszystkie szkoły i pomieszczenia publiczne, nawet klasztory w Starobielsku były zapełnione chorymi. Brakowało lekarstw, cukru i innych produktów żywnościowych. Wielu żołnierzy zmarło”. A sytuacja nie poprawiła się i później: „Pułk skierowano na południe Ukrainy dla ochrony wybrzeża Morza Czarnego. Ciasnota na kwaterach, nieprzestrzeganie czystości, niedostateczne wyżywienie spowodowały wybuch silnej epidemii tyfusu. Brak lekarstw i żywności utrudniał jej opanowanie. Sytuacja była ciężka”. Ogromne straty i demobilizacja rewolucyjnego pułku Straty był tak duże, że Czerwony Pułk Warszawy jako jednostka narodowa stracił sens i pod koniec 1919 r. jego żołnierze zostali wcieleni do 52. Dywizji Strzelców, a większość z tych, którzy ocaleli z jej pierwotnego składu, została zdemobilizowana. Ich losy okazały się bardzo różne. Podsiadło był później oficerem radzieckim w czasie II wojny światowej. W 1944 r. przeszedł do Ludowego Wojska Polskiego. Rojewski został kolejarzem we Wrocławiu. Manusewicz-Wacki pozostał w Rosji i pracował w transporcie. Malanowski skończył w Komisariacie Ludowym Rolnictwa ZSRR jako zastępca Komisarza. Jednak zaskakująco wielu z nich – jak choćby Adam Pecold czy Franciszek Boh-Szurowski – wróciło do Polski i zupełnie nie po bolszewicku brało udział m.in. w obronie Warszawy w 1939 r., później zaś walczyło w konspiracji ZWZ-AK. W tym czasie Stefan Żbikowski od dwóch lat spoczywał w bezimiennej zbiorowej mogile na Cmentarzu Dońskim.
Rewolucja Atatürka wprowadziła głębokie zmiany w Turcji. Jej twórca do dziś jest otoczony kultem
Jak przebiegała rewolucja Atatürka? Jedni mówią, że zastał Turcję upodloną i islamską, a zostawił dumną i laicką. Dla innych był despotą i bezwzględnym tyranem. Jednak nawet wrogowie nie odmawiają Atatürkowi wielkości i politycznego geniuszu.
W tym artykule: Kult Atatürka w Turcji Kim był Mustafa Kemal Atatürk? Sytuacja polityczna za czasów Atatürka Pierwsze sukcesy Atatürka Reformy Atatürka Przeciwnicy Atatürka Efekty rewolucji Atatürka Sojusznicy i następcy Atatürka Nie rozkazuję wam atakować, rozkazuję wam zginąć! – krzyczy Mustafa Kemal Atatürk, widząc niepewność w oczach swoich żołnierzy. Młody dowódca tureckiego 57. Pułku Piechoty musi opanować sytuację, bo widok trzykrotnie liczniejszego wroga rzeczywiście nie napawa optymizmem. Powołuje się przy tym na honor i bezpieczeństwo rodzin swoich żołnierzy. „W tym czasie, kiedy my będziemy ginąć, inne oddziały i dowódcy zajmą nasze miejsce” – tłumaczy w krótkiej żołnierskiej przemowie. Był 27 kwietnia 1915 r. Wrogie Turkom siły ententy dokonały desantu na leżącym nad Cieśniną Dardanelską półwyspie Gallipoli. A Dardanele stanowiły strategiczny przyczółek do bezpośredniego ataku na Konstantynopol, stolicę Imperium Osmańskiego. Nic zatem dziwnego, że ich zdobycie mogło przesądzić o losach I wojny światowej w tej części teatru działań zbrojnych. Recep Tayyip Erdogan: fanatyk, dyktator czy mąż opatrznościowy Turcji? Recep Tayyip Erdogan rządzi swoim krajem już dwadzieścia lat, sprawując władzę coraz bliższą dyktatorskiej. Jak do niej doszedł? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/recep-tayyip-erdogan-fanatyk-dyktator-czy-maz-opatrznosciowy-turcji-fot-mustafa-kamaci-anadolu-agency-via-getty-images-47a05ff.jpeg" width="938" height="643" alt="Recep Tayyip Erdogan: fanatyk, dyktator czy mąż opatrznościowy Turcji? (fot. Mustafa Kamaci/Anadolu Agency via Getty Images)" title="Recep Tayyip Erdogan: fanatyk, dyktator czy mąż opatrznościowy Turcji? (fot. Mustafa Kamaci/Anadolu Agency via Getty Images)" /> Na azjatyckim brzegu cieśniny wylądowały wojska francuskie, po jej europejskiej stronie atakowali Anglicy. Kilka kilometrów dalej, u stóp wzgórza Conk, korpus specjalny Anzac złożony z Australijczyków i Nowozelandczyków. Był to największy desant I wojny światowej i jedna z najkrwawszych bitew w dziejach. Tysiące trupów pływało i rozkładało się w okopach, podczas gdy żołnierze wystawieni byli na ostrzał. Walki trwały do końca 1915 r. Gorzej uzbrojonym Turkom udało się odeprzeć atak. Ale cena, jaką poniosły obydwie strony, była straszna. Ponad 140 tys. zabitych po stronie aliantów i 195 tys. po stronie tureckiej. Do tego setki tysięcy rannych. Mustafa Kemal, który tak gorliwie zachęcał żołnierzy do walki, po wojnie został okrzyknięty narodowym bohaterem. Nie tylko odparł atak i nie dopuścił do zajęcia stolicy, ale wykazał się przy tym strategicznym geniuszem. Rok po kampanii w Gallipoli przyznano mu stopień generała i tytuł paszy. W tamtym czasie mówiło się, że to bohater, jakiego stworzyć mogła tylko Turcja. Dziś nikt nie ma wątpliwości, że to bohater, który stworzył Turcję na nowo. Do historii przeszedł jako Atatürk, czyli Ojciec Turków. Kult Atatürka w Turcji O tym, jakim szacunkiem Mustafa Kemal darzony jest w Turcji, przekonał się każdy, kto choć raz odwiedził ten kraj. To pamięć połączona z autentycznym kultem jednostki. W Stambule lądujemy na międzynarodowym lotnisku imienia Atatürka. Podobizna tureckiego męża stanu widnieje na wszystkich banknotach, niezliczonej ilości pomników i obrazów zdobiących każdy urząd miejski, uniwersytet i obiekt sportowy w kraju. Jego imieniem nazywane są szkoły, instytucje oraz największe place tureckich miast. Młodzi ludzie z dumą noszą koszulki z wizerunkiem narodowego bohatera, a kierowcy naklejają na szyby naklejki z jego podpisem. Od Korei Północnej Turcja różni się jednak tym, że tu nikt nikogo nie przymusza. Hołd Atatürkowi obywatele oddają ze szczerego i autentycznego podziwu. Gdyby ich przywódca żył do dzisiaj, sam pewnie byłby zaskoczony swoją popularnością. Zwłaszcza że jego bezkompromisowość i bezwzględność w osiąganiu politycznych celów bywała źródłem kłopotów, a nawet spisków na jego życie. Kim był Mustafa Kemal Atatürk? Mustafa przyszedł na świat 19 maja 1881 r. w Salonikach w biednej rodzinie tureckiego celnika. Ojciec szybko osierocił rodzinę, dlatego wychowaniem chłopca zajęła się matka. By zapewnić mu odpowiednie wykształcenie, wysłała go do Akademii Wojskowej w Stambule. Tam dał się poznać jako wyjątkowo zdolny uczeń. Nauczyciele nadali mu przydomek Kemal, co po arabsku znaczy „doskonały”. Młody Mustafa zaczytywał się nie tylko w literaturze wojennej – wiele czasu poświęcał na zgłębianie kultury francuskiej, którą był zafascynowany. W przerwach między musztrą a lekcjami czytał dzieła Rousseau, Woltera i Comte’a. To one ukształtowały jego światopogląd. Kemal uważał siebie za deistę, co później odciśnie piętno na całym narodzie. Armia stanowiła dla niego przepustkę do nietuzinkowej kariery. Zwłaszcza, że czasy, w jakich przyszło mu żyć, okazały się wyjątkowo niespokojne. Sytuacja polityczna za czasów Atatürka Pod koniec XIX w. Imperium Osmańskie było cieniem swojej dawnej potęgi. Administracja państwowa znalazła się w stanie rozkładu, a kraj pogrążył się w chaosie spotęgowanym przegraną wojną z Rosją (1877–1878). W jej następstwie m.in. Serbowie, Rumuni i Bułgarzy uzyskali niezależność, odrywając od imperium jego europejskie posiadłości. Jakby tego było mało, w czasach I wojny światowej Turcja źle obstawiła i poparła Niemcy. Koniec konfliktu ostatecznie pogrzebał nadzieje na wyjście z kryzysu i upodlił liczący się niegdyś kraj. W takich politycznych okolicznościach wzrastał młody Mustafa. Pielęgnował w sobie bunt wobec nieudolności władców rządzących krajem. Szybko zaangażował się w młodoturecki ruch nacjonalistyczny, który głosił konieczność obalenia sułtanatu i laicyzację państwa. Młodoturcy krytykowali walki niepodległościowe Ormian prowadzone metodami terrorystycznymi. Podobnie jak bezwzględną brutalność sułtana. Zamiast tego proponowali trzecią drogę – koncepcję osmanizmu. Chodziło o takie zmodernizowanie i ulepszenie państwa, aby wszyscy mieszkańcy mogli je uznać za swoją ojczyznę. Równie dobrą dla każdego lojalnego obywatela, bez względu na wyznanie czy język ojczysty. Solidarność wobec wspólnego państwa powinna zastąpić stare więzi wspólnot religijnych, a jednocześnie zapobiec wytwarzaniu separatystycznych więzi narodowych. Oczywiście w wielu przypadkach były to tylko pobożne życzenia, co widać na przykładzie Komitetu Jedności i Postępu. Partia, która wyrosła z ruchu młodotureckiego, po przejęciu władzy w kraju tłumiła wszelkie dążenia narodowowyzwoleńcze nie za pomocą reform, lecz karabinów i bagnetów. Najbardziej dobitnym tego przykładem jest rzeź 1,5 mln Ormian, do dzisiaj pozostająca zarzewiem sporów międzynarodowych. Turcja bowiem wciąż nie uznaje tej zbrodni za ludobójstwo. Pierwsze sukcesy Atatürka Atatürk wprowadził w życie wiele ideałów młodoturków. Bohater spod Gallipoli zyskał jeszcze na popularności, gdy zbuntował się wobec postanowień traktatu w Sèvres (1920). Jego postanowienia były dla Turków katastrofalne. Grekom przyznano nie tylko większość europejskich posiadłości sułtana, ale też część Azji Mniejszej ze Smyrną. Na wschodzie ogromne tereny mieli dostać Ormianie. Rozważano też powstanie niezależnego Kurdystanu. Wybrzeża cieśnin Dardanele i Bosfor miały znaleźć się pod międzynarodową kontrolą. Pozostałe tereny – pod administracją Włoch, Wielkiej Brytanii i Francji. Turkom pozostawał niewielki fragment północnej części Azji Mniejszej. Armia miała zostać zredukowana do 50 tys. lekko uzbrojonych żołnierzy – bez wsparcia artylerii i lotnictwa oraz ze szczątkową marynarką. Mustafa Kemal nie czekał na rozwój wypadków. Stanął na czele buntu generałów, z którymi dokonał zamachu stanu. Siedzibą buntowników było miasteczko Ankara w głębi kraju, które w przyszłości miało zostać stolicą wolnej Turcji. W Ankarze powołano do życia Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji. Krok po kroku przejmowało władzę we wszystkich państwowych instytucjach. W listopadzie 1922 r. Atatürk odsunął sułtana Mehmeda VI od władzy i stanął na czele nowego rządu jako premier. Jego pierwszym spektakularnym sukcesem było renegocjowanie traktatu z Sèvres. Kemal zrobił to tak zręcznie, że kiedy 24 lipca 1923 r. podpisywano nowy traktat w Lozannie, Turcji nie potraktowano jak przegranej, lecz jak równorzędnego partnera. Pozwolono jej zachować ogromne terytorium, które znamy z dzisiejszych map. Kolejnym etapem było powołanie do życia Republiki Turcji z prezydentem na czele. Został nim nie kto inny jak Mustafa Kemal Pasza. Tym sposobem Imperium Osmańskie po 624 latach przestało istnieć. Reformy Atatürka „Osmanowie zdobyli przymusem władzę nad narodem tureckim. Sprawili, że to bezprawie trwało sześć wieków. Obecnie jednak naród turecki, uznawszy, że dość ma ciemiężycieli, powstał przeciwko nim i przejął władzę w swoje ręce” – mówił Mustafa Kemal do członków pierwszego parlamentu. Przemawiając tymi słowami, czuł, że ma legitymację do gruntownych reform, nawet jeśli miałyby wywrócić do góry nogami cały ówczesny porządek. I wywróciły. Świecki kodeks karny i cywilny Najważniejszą reformą, która zrewolucjonizowała funkcjonowanie aparatu państwa, była całkowita laicyzacja życia publicznego. Kemal to pierwszy przywódca w świecie islamu, który dokonał oddzielenia prawa islamskiego od świeckiego. W 1926 r. w Turcji wprowadzono nowy świecki kodeks karny (wzorowany na włoskim) i świecki kodeks cywilny (wzorowany na szwajcarskim). Zapis o tym, że islam jest religią państwową, został usunięty z konstytucji. Zniesiono kalifat i rozwiązano Ministerstwo Religii. Oficjalnie zabroniono też działalności derwiszom – członkom muzułmańskich bractw religijnych przypominających zakon, będących uosobieniem tureckiego islamu. Tym samym religia została ograniczona w swej działalności do meczetów i sfery życia prywatnego. „Przez prawie pięćset lat zasady, teorie i interpretacje wydawane przez leniwych kapłanów stanowiły prawo karne i cywilne. To oni decydowali o zasadach funkcjonowania państwa, szczegółach życia każdego Turka, o tym, co ma jeść, kiedy spać, w co się ubierać, jak mają się rodzić jego dzieci, czego uczyć się w szkole, kształtowali nawet jego najbardziej intymne przyzwyczajenia. Islam to teoria niemoralna wobec Arabów. Jest rzeczą martwą. Być może był dobry dla koczowniczych krajów na pustyni, ale nie dla nowoczesnego, rozwijającego się państwa” – tłumaczył Mustafa sekularyzację państwa. Prawa kobiet Atatürk znajdował się pod olbrzymim urokiem państw zachodniej Europy. Dlatego za wszelką cenę chciał na ich wzór „ucywilizować” Turcję. Rewolucyjne okazały się pod tym względem reformy społeczne. Wprowadzono obowiązkowe nauczanie kobiet, a także ustawy gwarantujące im równość społeczną i polityczną. Dzięki temu tureckie kobiety w 1934 r. otrzymały czynne i bierne prawo wyborcze. To oznaczało, że mogły nie tylko głosować, ale i kandydować do parlamentu. W wyborach z 1935 r. spośród 395 parlamentarzystów 18 było płci żeńskiej. Dla porównania: w brytyjskiej Izbie Gmin zasiadało ich 9 na 615 członków, a w Izbie Reprezentantów Stanów Zjednoczonych 6 na 435. Pozostałe reformy Formalnie wprowadzono zakaz wielożeństwa. Niedzielę ustanowiono świeckim dniem wolnym od pracy (zamiast piątku, dotychczasowego dnia modlitwy). To nie wszystko. Kalendarz arabski zastąpiono gregoriańskim. Do szkół wprowadzono alfabet łaciński, co znacznie ułatwiło walkę z analfabetyzmem. Z czasem zaczęto wprowadzać również łacińskie nazwiska. Sam Mustafa Kemal przybrał nazwisko Atatürk, czyli „Ojciec Turków”. Nie wolno go było nosić żadnemu innemu Turkowi. W ramach europeizacji życia społecznego zachęcano Turków do noszenia nowoczesnych ubrań, które miały zastąpić te zakorzenione w kulturze Bliskiego Wschodu. Nowe przepisy zezwalały kobietom nosić stroje odbiegające od sztywnych norm kulturowych islamu. Sam przywódca w prywatnych wypowiedziach opowiadał się przeciw zasłanianiu twarzy przez muzułmanki oraz poddawał publicznej krytyce islamskich duchownych. Najbardziej kontrowersyjna okazała się tzw. ustawa kapeluszowa z 1925 r. Nakazywała wszystkim mężczyznom noszenie europejskich kapeluszy zamiast tradycyjnego turbanu czy fezu. Chodziło o to, aby zewnętrznie upodobnić się do Europejczyków i tym samym dawać świadectwo „cywilizowanej kultury”. W ciągu 16 lat rządów Atatürk wprowadził Turcję na zupełnie nowe tory. Z kraju upadłego przeobraził ją w liczącego się partnera na arenie międzynarodowej. Proces drastycznej laicyzacji tureckiego państwa był tak szeroko komentowany, że przeszedł do historii jako cała ideologia znana pod nazwą kemalizmu (Atatürkçülük). Oparto ją na sześciu podstawowych filarach: republikanizmie, nacjonalizmie, ludowości, etatyzmie, laicyzmie, rewolucjonizmie. Brakujące prawo natury odkryte? Ewolucja może sterować powstawaniem gwiazd, minerałów czy huraganów Zdaniem grupy badaczy ewolucja nie dotyczy tylko żywych organizmów zamieszkujących Ziemię. Podlegają jej również systemy nieożywione. Co jeszcze ma zdradzać brakujące prawo natury? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/brakujace-prawo-natury-odkryte-ewolucja-moze-sterowac-powstawaniem-gwiazd-mineralow-czy-huraganow-45c99a6.jpg" width="938" height="528" alt="Brakujące prawo natury odkryte? Ewolucja może sterować powstawaniem gwiazd, minerałów czy huraganów" title="Brakujące prawo natury odkryte? Ewolucja może sterować powstawaniem gwiazd, minerałów czy huraganów" /> Przeciwnicy Atatürka Przez większość Turków Atatürk postrzegany jest dzisiaj jako narodowy bohater. Jednak łatwo sobie wyobrazić, jak skrajne emocje musiały wywoływać jego reformy. Zwłaszcza wśród konserwatywnej i głęboko religijnej części społeczeństwa. Faktem jest, że Ojciec Narodu nie uznawał w tym względzie żadnych kompromisów, a rządy sprawował w sposób autorytarny. Wystarczy wspomnieć „ustawę kapeluszową”, za której nieprzestrzeganie groziła kara śmierci. Efektem protestów Turków niezadowolonych z narzucanej im mody było aresztowanie blisko 7,5 tys. osób, z czego 660 stracono. Nie trzeba było długo czekać, by Atatürk stał się celem spisków nieprzychylnej mu opozycji. Już w 1924 r. ortodoksyjny Szejk Said rozpoczął organizację antyrządowej rebelii, do której pozyskał kurdyjskie plemiona. Sprzeciwiał się zniesieniu kalifatu, likwidacji poligamii i obowiązkowym ślubom cywilnym. Szejk wraz z innymi przeciwnikami rządu rozpoczął rebelię mającą na celu wprowadzenie szariatu. Siły islamistów zaatakowały m.in. Elazığ i Diyarbakır. Powstanie szybko jednak stłumiono, a jego uczestników stracono lub skazano na długoletnie więzienie. Za udział w buncie dostało się także Kurdom. Z rozkazu Kemala brutalnie spacyfikowano kurdyjskie wsie. Zwierzęta wybito, uprawy zniszczono, a wielu mieszkańców wymordowano (również kobiety i dzieci). W 1926 r. w Izmirze wykryto kolejny spisek na życie prezydenta. Jego inspiratorem był deputowany do Zgromadzenia Narodowego – Ziya Hurşit. Po jego rozbiciu Atatürk zdelegalizował wszelką opozycję w kraju, stając się władcą absolutnym. H.C. Armstrong, biograf tureckiego męża stanu, pisał, że Kemal „nikomu nie ufał. Nie słuchał żadnej opinii, która była sprzeczna z jego własnymi (…). Był w stanie pozbyć się każdego mądrego człowieka, który mógłby mu zagrozić”. Efekty rewolucji Atatürka Mustafa Kemal Atatürk zmarł 10 listopada 1938 r. w Pałacu Dolmabahce w Stambule o godz. 9:05. Na znak żałoby w pałacu zatrzymano wszystkie zegary, a oficjalne uroczystości pogrzebowe trwały aż trzy dni. Nie ma wątpliwości, że rewolucja Atatürka nie miała wiele wspólnego z demokracją. Rzecz w tym, że Turcja nigdy nie była demokratyczna (przynajmniej w europejskim pojmowaniu tego słowa). Mimo tego pozytywne efekty rządów Mustafy Kemala odczuwano przez kolejne dziesięciolecia. Rozprawił się z analfabetyzmem, dał kobietom prawa, wyciągnął kraj z gospodarczej zapaści. A nade wszystko nadał Turkom narodową tożsamość, z której mogli być dumni. „Turk, słowo, które w epoce osmańskiej znaczyło mniej więcej tyle, co cham, nie tylko przestało mieć pejoratywne znaczenie, ale zaczęło być powodem do dumy” – pisze Jerzy Łątka w biografii Atatürka. I nie ma w tym przesady. Podczas gdy upadające Imperium Osmańskie nazywano „chorym człowiekiem Europy”, negatywna opinia została przekuta w motto tureckiego męża stanu: „Jakże szczęśliwy jest ten, kto może powiedzieć, że jest Turkiem”. Za sprawą Atatürka, a potem jego następców, Turcja bardzo zyskała na arenie międzynarodowej. Sojusznicy i następcy Atatürka Rząd w Ankarze działał w myśl zasady „pokój w kraju, pokój na świecie”. Deklarował izolacjonizm i nieangażowanie się w konflikty. Jednak w praktyce podpisywał sojusze z tymi krajami, które mogły mu w danej chwili zaoferować większe korzyści. Fascynacja Atatürka Wielką Brytanią i Francją nie przekładała się początkowo na ich udane wzajemne relacje. W latach 20. Mustafa Kemal podpisał traktat o braterstwie z Włodzimierzem Leninem, bo ten obiecał mu pomoc wojskową i pieniężną. Do Turcji natychmiast wysłano 6 tys. karabinów, 5 mln sztuk amunicji, 17,6 tys. pocisków oraz ponad 200 kg złota. Relacje z ZSRR pogorszyły się dopiero w latach 30., kiedy Turcja jawnie opowiedziała się po stronie władz w Londynie i Paryżu. Mehmed II wprowadził druzgocące prawo. Wszystko z obawy o władzę Aby zapobiec rodzinnym walkom o tron, sułtan Mehmed II zalegalizował w XV w. zabijanie rodzeństwa tureckich władców. Czas obowiązywania tego okrutnego dekretu to okres największego rozkwitu ... Następca Atatürka İsmet İnönü – generał i premier w czasie, kiedy Kemal sprawował urząd prezydenta – kontynuował międzynarodową politykę równowagi. Kiedy wybuchła II wojna światowa, Turcja zawarła sojusz z Wielką Brytanią i Francją. Jednak już w kwietniu 1941 r. podpisała traktat o przyjaźni z Niemcami. Gdy na froncie wschodnim inicjatywę przejęli Rosjanie, rząd w Ankarze ponownie opowiedział się po stronie aliantów. Choć namawiany przez nowych sojuszników do wypowiedzenia wojny Niemcom i Japonii, zrobił to dopiero 23 lutego 1945 r. Kolejni prezydenci Turcji w nowej zimnowojennej rzeczywistości popierali Stany Zjednoczone i Europę Zachodnią. Świadczy o tym fakt, że Turcja dosyć szybko przystąpiła m.in. do paktu NATO. Przez lata niezmienna pozostała jednak rola tureckiej armii, która wytrwale stała na straży świeckości państwa. Naród turecki nie ma wątpliwości, że Atatürk, choć surowy, był troskliwym ojcem, któremu na sercu leżało dobro ojczyzny.
Zdobycie Bastylii nie było tylko aktem buntu przeciw monarchii. Był też bardzo praktyczny powód
Przez wielu Francuzów zdobycie Bastylii do dziś postrzegane jest jako jedno z ważniejszych wydarzeń w dziejach kraju. Rocznica ataku na twierdzę – symboliczny początek rewolucji francuskiej – stanowi hucznie obchodzone święto narodowe. Gdy legł symbol królewskiego absolutyzmu, naród poderwał się do walki, w wyniku czego kraj przekształcił się w republikę. Można powiedzieć, że to wydarzenie stało się fundamentem współczesnego świata, jednak droga do równości wobec prawa nie była prosta i krótka. Kiedy doszło do zdobycia Bastylii? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Czym była Bastylia? Napięta sytuacja społeczna we Francji Jak doszło do zdobycia Bastylii? Kapitulacja Bastylii Jakie były efekty zdobycia Bastylii? Znienawidzony przez Francuzów symbol ucisku, tyranii i deptania wszelkich praw – Bastylia zapisała się w historii jako miejsce, w którym osadzeni, głównie więźniowie polityczni, tracili wszelką nadzieję. W czasie panowania Ludwika XVI twierdza wyraźnie traciła na znaczeniu (król rozważał nawet zamknięcie więzienia). Dziś wiemy, że w historii tego miejsca zapisano tyle samo mitów, co faktów. Jednak w pamięci mieszkańców XVIII-wiecznej Francji wciąż funkcjonowała jako jeden z najbardziej wyrazistych atrybutów królewskiego absolutyzmu. Czym była Bastylia? Inicjatorem wzniesienia Bastylii był Karol V Mądry. W 1370 roku rozpoczęła się budowa twierdzy wkomponowanej w miejskie umocnienia Paryża, której zadaniem była obrona bramy św. Antoniego. 13 lat później, gdy na tronie zasiadał Karol VI Szalony, prace dobiegły końca. Z biegiem lat miasta zaczęły zmieniać swój charakter z obronnego na kupiecki. Mury obronne zaczęto przekształcać w niższe mury miejskie. Wówczas Bastylia zaczęła tracić swój obronny charakter. W czasie panowania Ludwika XIV zapadła decyzja o przekształceniu twierdzy w więzienie. Architektura obiektu bez cienia wątpliwości sprzyjała takiemu posunięciu. Potężne mury sprawiały, że ucieczka stamtąd była właściwie niemożliwa. Bastylia stała się jednym z najcięższych więzień, w którym osadzano nie tylko niebezpiecznych przestępców, ale także więźniów politycznych. Napięta sytuacja społeczna we Francji Jakie wydarzenia popchnęły paryskich mieszczan do zdobycia Bastylii? Żeby móc to wyjaśnić, trzeba nakreślić szkic sytuacji społecznej, jaka panowała we Francji w czasie rządów Ludwika XVI. 20-letni wnuk Ludwika XV zasiadł na tronie Francji w 1774 roku. Nowy władca okazał się jednak całkowicie nieudolnym politykiem. Już w czasie panowania jego poprzednika Francję zaczęły trapić problemy wewnętrzne i zewnętrzne. Gdy władzę objął kolejny z Burbonów, sytuacja stała się jeszcze trudniejsza. Król uparcie odrzucał reformy mające na celu usprawnienie systemu rządów absolutnych, broniąc swoich przywilejów. Dodatkowo, Francuzi nie byli zadowoleni (mówiąc delikatnie) z obowiązującego podziału praw i obowiązków między trzema stanami społecznymi: duchowieństwem, szlachtą i tzw. stanem trzecim, na który składali się wolni chłopi i proletariat. Duchowni cieszyli się licznymi przywilejami i ogromnymi majątkami. Szlachta mogła piastować ważne urzędy i w zasadzie była zwolniona z płacenia podatków. Natomiast stanowi trzeciemu przysługiwały ograniczone prawa, a na jego przedstawicielach spoczywał najcięższy obowiązek podatkowy. Sytuacji nie poprawiał fakt, że w latach 80. XVIII wieku nad krajem zawisło widmo klęski głodu. Nieurodzaj doprowadził do sytuacji, w której w miastach zaczęło brakować mąki i chleba. Nastroje społeczne były fatalne, a wystawne życie dworu królewskiego w Wersalu tylko podsycało płomień, który niebawem miał przeistoczyć się w wielki pożar. W obliczu poszerzającego się kryzysu politycznego, gospodarczego i społecznego, w maju 1789 roku król ogłosił zwołanie Stanów Generalnych, czyli przedstawicieli wszystkich grup społecznych. Zgromadzenie, które w systemie monarchii absolutnej mogłoby zaszkodzić pozycji króla, nie zbierało się od 1614 roku. Właśnie to wydarzenie okazało się początkiem końca absolutyzmu. Stan trzeci domagał się równych praw i podnosił konieczność wprowadzenia gruntownych reform. Oczywiste jest, że takie zmiany nie leżały w interesie pozostałych stanów. Wobec sprzeciwu zgromadzonych, delegaci stanu trzeciego uznali go za jedynego przedstawiciela narodu. Zawiązali Zgromadzenie Narodowe, które dwa miesiące później przekształciło się w Konstytuantę. Jak doszło do zdobycia Bastylii? Gdy ogłosili, że niebawem rozpoczną się prace na rzecz uchwalenia pierwszej konstytucji, we Francuzach ożyła nadzieja na zmiany. Król początkowo szedł na pewne ustępstwa, jednak taki stan rzeczy nie utrzymał się zbyt długo. Gdy 11 lipca odwołany został minister finansów Jacques Necker, społeczeństwo potraktowało to jako próbę wygaszenia wdrażanych reform. Już następnego dnia w Paryżu wybuchły pierwsze ogniska buntu. Niezadowoleni paryżanie zaczęli szturmować siedziby administracji i wojska. Napięcie podkręcały pogłoski, że król zaczyna gromadzić armię. Lud uznał, że musi wyprzedzić atak i chwycić za broń, ale najpierw trzeba było ją zdobyć. 14 lipca paryżanie przypuścili szturm na arsenał Les Invalides. Zdobyli broń sieczną, kilkadziesiąt tysięcy sztuk broni palnej i kilka dział, jednak nie znaleźli tam amunicji. Kule i proch miały znajdować się w Bastylii. Szturm na twierdzę miał wymiar symboliczny. Mimo że w dniu ataku w Bastylii więziono jedynie siedem osób, wśród których nie było żadnych więźniów politycznych, w umysłach Francuzów więzienie wciąż funkcjonowało jako symbol ucisku i despotyzmu monarchii. Nie można nie wspomnieć, że niektórzy historycy wskazują na inny powód szturmu na Bastylię. 10 lipca 1789 roku w dwóch wieżach twierdzy wydrążono otwory, w których ustawiono działa. Dla paryżan miał być to sygnał, że monarcha chce przypuścić atak na ulice miasta. 14 lipca 1789 roku tłum ruszył na znienawidzoną Bastylię. Więzienia bronił ponad 100-osobowy garnizon, którym dowodził gubernator Bernard René de Launay. Odział był słabo uzbrojony (żołnierze mieli do dyspozycji niewiele broni palnej i kilkanaście przestarzałych dział) i jeszcze gorzej wyszkolony. Początkowo przedstawiciele ludu liczyli na pokojowe rozwiązanie. Pertraktacje przedłużały się, a tłum zaczął tracić zaufanie do swojej delegacji. Napięcie rosło. Wysłano kolejną delegację. Gubernator zapewnił, że jeżeli więzienie nie zostanie zaatakowane, garnizon nie otworzy ognia. Tłum był już wtedy na tyle wzburzony, że żadne deklaracje nie były w stanie ich zadowolić. Rewolucjoniści przypuścili szturm na most zwodzony. Gubernator najwyraźniej nie przewidział takiego rozwoju spraw, bo tego strategicznego punktu nie bronił żaden strażnik. Kapitulacja Bastylii Bernard René de Launay rozkazał żołnierzom broniącym więzienia opuścić przedzamcze i schronić się wewnątrz. Gdy rewolucjoniści wdarli się do środka, zdołali opuścić zwodzony most. Wówczas rozległy się strzały, ale do dziś nie wiadomo, kto pierwszy otworzył ogień. Po kilku godzinach przy Bastylii pojawili się żołnierze. Gwardziści nie przyszli jednak z odsieczą dla gubernatora, a z pomocą dla paryżan. Rewolucjoniści przypuścili atak na drugi most zwodzony, który prowadził do wnętrza twierdzy. Wymierzyli w obiekt dwa działa. W obliczu braku wsparcia, gubernator zdecydował się na desperacki gest. Złożył kapitulację i zagroził wysadzeniem Bastylii, gdyby rewolucjoniści zdecydowali się odrzucić akt. Tłum kierowany żądzą zemsty widział inne rozwiązanie. Paryż: Jedno z najpiękniejszych miast świata Stolica mody, kultury, miejsce, gdzie można zjeść wytworną kolację lub zadowolić się bagietka i butelką wina w plenerze W końcu opadł most. Nie wiadomo, czy zadecydowali o tym gwardziści, czy gubernator. Mieszczanie wdarli się do środka. W starciach zginęło ok. 100 rewolucjonistów, co dodatkowo podsyciło gniew. De Launay został wyprowadzony na zewnątrz. Rozwścieczony tłum przystąpił do linczu. Bity, kopany i dźgany widłami, zaczął prosić o śmierć. Potem został ścięty. Rewolucjoniści nadziali głowę zabitego na widły i paradowali z nią po ulicach miasta. Znienawidzony symbol ucisku został zdobyty w ciągu zaledwie kilku godzin. Nieliczni więźniowie odzyskali wolność. Następnego dnia rozpoczęto rozbiórkę więzienia. Jakie były efekty zdobycia Bastylii? W efekcie zdobycia twierdzy autorytet Ludwika XVI jeszcze bardziej podupadł. Nie zmienił tego nawet powrót Neckera do rządu. Król nie mógł już liczyć na pomoc armii, a władza bez wsparcia militarnego nie ma racji bytu. Monarcha musiał przyznać, że został pokonany. Symbolicznym gestem pojednawczym było przyjęcie rewolucyjnej czerwono-niebieskiej kokardy w rewolucyjnym ratuszu. W ten sposób zakończyły się rządy monarchii absolutnej, a władzę przejęli reprezentanci ludu. Walki pochłonęły życie ponad 100 rewolucjonistów i sześciu obrońców twierdzy. Zdobycie Bastylii odbiło się głośnym echem w całej Francji. Upadek symbolu władzy popchnął Francuzów do działania. Rozpoczęła się Wielka Rewolucja Francuska. Mimo że działania były prowadzone pod wzniosłymi hasłami równości i braterstwa, rewolucyjne władze siały nie mniejszy terror niż monarchia. Nie zmienia to jednak faktu, że zdobycie Bastylii i rewolucja francuska zapoczątkowały przemiany, które doprowadziły do upadku systemu feudalnego. To właśnie w następstwie tych działań ukształtował się trójpodział władzy, a rządy w Europie zyskały kształt, w jakim funkcjonują do dziś. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tych zdjęć przez ponad 40 lat nikt nie mógł oglądać. Ukrywano je przed rządem Chin
Li Zhensheng pracował dla małej gazety lokalnej w Chinach. Fotografował wydarzenia Rewolucji Kulturalnej, która do dziś jest w tym kraju tematem tabu. Zdjęcia przeleżały w ukryciu ponad 40 lat, teraz można je zobaczyć.
Li mógł swobodnie fotografować ówczesne wydarzenia, jednak obserwując rosnące zagrożenie ze strony Czerwonej Gwardii i terror zdał sobie sprawę, że jego negatywy mogą przynieść mu kłopoty. Schował je w skrytce w podłodze, a gdy w 1968 przyszły po niego służby oskarżając o “działania kontrrewolucyjne” był bezpieczny. Służbiści nie odnaleźli ukrytych negatywów. Gdyby tak się stało z pewnością nikt by ich nigdy nie zobaczył. Przez lata fotograf trzymał je w ukryciu, dziś można je obejrzeć w albumie. Tekst: Becky Little Źródło: National Geographic News
Po trwających pół wieku rządach Fidela Castro Kubańczycy mają mglistą świadomość nowych perspektyw. Tym razem jednak nie należy się spodziewać rewolucji
Pokażę ci, gdzie ją ukryliśmy – oznajmił Eduardo. – To nie najlepszy pomysł – odparłam. Ktoś zobaczy, że jestem nietutejsza, i cały plan diabli wezmą. – Nie przejmuj się, wszystko przemyślałem – zapewnił. – Nie musisz wysiadać z samochodu. Będziemy jechać powoli i powiem ci, kiedy masz patrzeć. Znajomy pożyczył mu maquinę – „maszynę”. Tak mieszkańcy wyspy nazywają stare amerykańskie samochody, jakie można zobaczyć na pocztówkach z Hawany. Był to Plymouth z 1956 r. w tak krzykliwym kolorze, że nie mogłam powstrzymać się od żartów. Jednak po zajęciu miejsca pasażera pamiętałam o tym, by delikatnie zamknąć drzwi, z szacunkiem wobec zaawansowanego wieku maquiny. Ruszyliśmy wzdłuż wybrzeża, kierując się z Hawany do nadmorskiej miejscowości. Tam czekała na nas łódź – wystarczająco solidna, by wywieźć z Kuby Eduardo i dziewięciu innych mężczyzn, którzy zapłacili za jej budowę. – Tutaj – wskazał Eduardo i odrobinę przyhamował. Pomiędzy dwoma obłażącymi z farby domami ciągnęła się wąska alejka. Na jej końcu stał pozbawiony okien budynek wielkości garażu. – Będziemy musieli ją wtoczyć na drugi koniec alejki – wyjaśnił. – Potem dalej, jedną przecznicę wzdłuż głównej ulicy, aż do żwirowej dróżki prowadzącej nad wodę. Zaczekamy z tym do północy, ale wciąż będziemy musieli uważać na helikoptery marynarki patrolujące wybrzeże. Poznaliśmy się zeszłej zimy, gdy ten jasnoskóry 35-letni Kubańczyk o ciele zapaśnika podwiózł mnie pożyczonym tico, na którym zarabiał jako nielegalny taksówkarz. Od tamtej pory odbyliśmy wiele wspólnych podróży po wyspie. Przy ich okazji spieraliśmy się o Nową Odmienioną Kubę. Eduardo twierdził, że nie ma czegoś takiego. Ja – że ludzie widzą zachodzące zmiany, że dopuszczono prywatną inicjatywę. Ale on ciągle mówił „nie” i wywracał oczami. – Jedyny pożytek mają z tego ci goście – powiedział mi kiedyś, poklepując się po ramieniu. Znaczyło to, że mówi o ludziach należących do wąskiego kręgu władzy. A co z Fidelem Castro, który cztery lata temu przekazał urząd prezydenta swemu młodszemu, bardziej pragmatycznemu bratu Raúlowi? – Viva Cuba Libre – wymamrotał Eduardo, przedrzeźniając rewolucyjny slogan, który widzieliśmy wymalowany na zewnętrznej ścianie budynku. Niech żyje wolna Kuba. – Prawdziwa zmiana zajdzie wtedy, gdy uwolnimy się od ich obu – dodał. Jeśli Kuba rzeczywiście przechodzi głęboką transformację, Eduardo stanowi jeden z jej najważniejszych czynników. Nie jest dysydentem, nie musi uciekać z kraju z obawy przed aresztowaniem. Jest po prostu młody, energiczny i sfrustrowany. Tak jak wielu jego rodaków. Powiedział mi kiedyś, że już jako nastolatek zorientował się, że dorastanie na Kubie nie oferuje żadnych perspektyw, chyba że należy się do peces gordos – „grubych ryb”. – Nic w tym kraju nie działa – powtarzał, waląc z rozpaczą w kierownicę kolejnego wypożyczonego gruchota. – Kocham ten kraj – powiedział Eduardo. – Ale nie widzę tu dla siebie przyszłości. Podróżując po Kubie, słyszałam te słowa tak często, że zlały mi się w jeden wielki lament: „Kochamy nasz kraj, ale on nie działa”. Ale byli też optymiści, którzy dostarczali mi amunicji do dalszych sporów z Eduardo. Byłam ciekawa jego reakcji, ale chciałam też zniechęcić go do pomysłu ucieczki łodzią. W wodach między Kubą a Florydą roi się od rekinów, prądy są niebezpieczne. Ludzie toną i wszelki ślad po nich ginie. Optymista: Roberto Pérez, rozczochrany biolog pełen entuzjazmu wobec kubańskich postępów w zakresie hodowli organicznej i miejskich upraw, sześć lat starszy od Eduardo. Twierdzi, że 80 proc. uczniów z jego rocznika w szkole średniej opuściło wyspę. – Sytuacja się jednak zmienia – tłumaczył mi. – Wiele wspaniałych rzeczy traktuje się tu jak oczywistość tylko dlatego, że ludzie są do nich przyzwyczajeni. Pokaż mi inny kraj, gdzie dzieci dorastają w tak bezpiecznym środowisku, gdzie otrzymują darmowe szczepionki i edukację, gdzie wychowują się z dala od gangów i narkotyków. Wciąż „nie”? Kolejny optymista: Josué López, równolatek Eduardo. Właśnie wrócił na Kubę po sześciu latach pobytu na Florydzie, rozczarowany wartościami wyznawanymi przez jego zachłannych ziomków w Miami. Korzystając z poluzowania regulacji dotyczących użytkowania gruntów, miał zamiar na kilku kupionych hektarach ziemi otworzyć pensjonat. – Każdemu, kto wybierał się do Stanów, powtarzałem tylko jedno – opowiadał. – Stary, jeśli coś zaczynać, to tylko na Kubie. Eduardo słuchał tych opowieści z poważną miną. A potem zaczynał kręcić głową. Pewnego ranka, gdy kłóciliśmy się w kawiarni na dachu budynku w historycznej części Hawany, chwycił nagle szklaną solniczkę stojącą na stoliku. – Przez całe moje życie rząd powtarzał „Spójrzcie! Dajemy wam taką ładną, pełną solniczkę!” – wykrzyknął. – Tyle że ta solniczka nigdy nie była pełna. Ta, którą trzymał w ręku, właściwie też była pusta. Zawierała może centymetr soli. Eduardo odstawił ją, po czym powiedział, że udało mu się załatwić wiosła. Hałas silnika mógłby zaalarmować pograniczników, przez jakiś czas będą więc musieli wiosłować. Sama próba opuszczenia wyspy byłaby wbrew prawu, bo żaden z uciekinierów nie miał tarjeta blanca – „białej karty”, rządowego zezwolenia na wyjazd (nawet tymczasowy) obowiązkowego dla wszystkich Kubańczyków. Ostatnio władze sugerowały, że mogą wycofać się z tego wymogu, jednak Eduardo nie złożył nawet podania, obawiając się odmowy, której nie towarzyszyło żadne uzasadnienie poza beznamiętną, wszechobecną pieczątką No esta autorizado („Nie zatwierdzono”). Każdy Kubańczyk wyjeżdżający za granicę musiał mieć też wizę kraju, do którego się wybierał. Samo wpisanie się na listę osób oczekujących na amerykańską wizę kosztowało 160 dol. i wymagało pisemnego zaproszenia od mieszkańca USA. Eduardo nie miał ani pieniędzy, ani zaproszenia. Spodziewałam się, że poprosi mnie o jedno lub drugie, ale nigdy tego nie zrobił. Pewnego dnia, w środku długiej podróży samochodem wyjawił mi za to swój plan ucieczki łodzią. Widocznie potrzebował kogoś, komu mógłby się zwierzyć. Teraz, wpatrując się w prawie pustą solniczkę, rozmawialiśmy o 9-letnim synu Eduardo, który nie miał zielonego pojęcia o planach ojca. – Nie wiem, czy mu o tym powiedzieć – przyznał Eduardo, dodając, że za pieniądze zarobione za granicą mógłby mu przynajmniej kupić nowe buty. – W życiu trzeba podejmować ryzyko. Nie obawiam się tego. Już wcześniej ci powiedziałem, że możesz opublikować moje prawdziwe nazwisko. Zrób to, ja się nie boję. Jakby zapomniał, że wciąż mieszka w państwie, w którym ludzie ostro krytykujący władze lądowali w więzieniu z piętnem zdrajcy narodu. Miasto zdawało się lśnić tego ranka, chociaż w dzielnicy, gdzie się zatrzymałam, doszło do kolejnego derrumbe. Słowem tym opisuje się częste tu katastrofy budowlane. Państwo nie miało pieniędzy na remonty, więc piękne niegdyś budowle gniły w tropikalnym klimacie. Niknęły stopniowo lub w kilka sekund, waląc się z hukiem. Dzisiejsze derrumbe zabiło cztery osoby, w tym trzy nastolatki. Budynek oznaczono co prawda jako grożący zawaleniem, ale gdzie ludzie mieli się podziać, jeśli miasto bywa gdzieniegdzie tak zatłoczone, że całe pokolenia gnieżdżą się w domach zamieszkiwanych niegdyś przez pojedyncze rodziny? Eduardo był przekonany, że liczba ofiar derrumbe wyniosła 21. Dowiedział się o tym z bemba – radia szeptanego, czyli plotek zasłyszanych na ulicach. To jedyna wolna od cenzury metoda rozpowszechniania niewygodnych dla rządu informacji. Rządowa gazeta Granma, ku zaskoczeniu wielu ludzi zamiast udawać, że nic się nie wydarzyło, doniosła o czterech ofiarach. Tak czy inaczej miasto lśniło. W niektórych kwartałach połowę budynków zajęły sklepiki. Ludzie zza prowizorycznych lad handlowali akcesoriami fryzjerskimi, domowymi ciastami lub płytami DVD. W wielu oknach znów pojawiły się napisy „Na sprzedaż”. Te same, które zniknęły kilka dekad wcześniej, kiedy nie można było handlować mieszkaniami, a tylko się nimi wymieniać. Za kilka tygodni z pierwszą od 14 lat wizytą miał się tu pojawić papież Benedykt XVI. Wzdłuż trasy przejazdu jego orszaku robotnicy czyścili i malowali fasady domów. Niektórzy Kubańczycy zaczęli żartować, że gdyby papież przyjeżdżał częściej, miasto byłoby czystsze. Były też antyderrumby – jak lubiłam je w myślach nazywać – potężne, na wpół ukończone konstrukcje pochłaniające większość skromnego państwowego budżetu przeznaczonego na inwestycje. Strzeliste żurawie i wysokie rusztowania otoczyły kilka zabytkowych budynków, odpicowano miejsca przyciągające turystów, rozbudowywano port. Z wybrzeża można było dostrzec zarys olbrzymiej platformy wiertniczej eksplorującej dno morza, gdzie – jak wierzono – kryją się miliardy baryłek ropy. Jeśli Kuba faktycznie zacznie wydobycie na skalę przemysłową, otworzą się przed nią ogromne możliwości gospodarcze. Nie dają one spokoju większości Kubańczyków, z którymi rozmawiałam. Wszyscy powtarzali, że nie wierzą w trwałe zmiany, jeszcze nie tym razem. Tutejszy rząd miał długą tradycję wysyłania sprzecznych sygnałów. Najpierw zachęcał do prywatnej przedsiębiorczości, by chwilę później uznać ją za działalność kontrrewolucyjną. Raúl Castro różnił się jednak od brata. Jego zmiany zdawały się prawdziwe, witane były przez Kubańczyków z typową dla nich mieszanką podniecenia, ostrożności, chłodnej kalkulacji, czarnego humoru i niecierpliwości. – Odbudowa kubańskiej państwowości – ogłosił grobowym głosem katolicki prawnik i redaktor Roberto Veiga, wymawiając hiszpańskie słowa z namaszczeniem godnym ambony. – La reconstruccion de la casa Cuba. Z tym jednak trzeba uważać. Metafora „odbudowy” zakłada istnienie jakiegoś planu. Tymczasem Kuba takiego planu najwyraźniej nie ma. – To największe ze stojących przed nami wyzwań – przyznaje Veiga, współpracownik Espacio Laical („Przestrzeń Świecka”), katolickiego pisma, które stało się – podobnie jak cały Kościół na Kubie – jednym z nielicznych miejsc publicznych debat na temat przyszłości kraju. Na Kubie mieszka 11 mln ludzi. To największa z karaibskich wysp, położona ledwie 145 km od wybrzeża USA. Jednak tym, co najbardziej fascynuje międzynarodową opinię publiczną, jest historia tego miejsca, funkcjonująca pod postacią dwóch sprzecznych narracji urastających do rangi mitu. Według pierwszej z nich w 1959 r. bezwzględni rewolucjoniści przejęli amerykańskie przedsiębiorstwa, wypędzili wszystkich fachowców i uciszyli opozycję, tworząc totalitarne państwo policyjne. Drugi mit opowiada o genialnym rewolucjoniście, który obalił skorumpowaną dyktaturę, wyzwolił wyspę spod kolonialnego jarzma obcych firm i mafii, zlikwidował analfabetyzm, zapewniając jednocześnie wszystkim mieszkańcom równe prawa i opiekę medyczną. Mimo trwających pół wieku wysiłków USA, które próbowały zniszczyć Kubę, zabraniając swoim obywatelom odwiedzania wyspy i prowadzenia interesów z jej mieszkańcami, udało mu się tu stworzyć bastion socjalizmu. Obie te opowieści zawierają sporą dozę prawdy. To dlatego Kuba jest tak fascynująca. – Cały naród stał się obiektem eksperymentów – powiedziała po namyśle 58-letnia artystka, nie przerywając krojenia papryczek na kolację. Znajdowaliśmy się w kuchni jej domu w zadrzewionej dzielnicy Hawany. Budynek z ogrodzonym trawnikiem i patiem na tyłach należał do jej rodziny jeszcze przed Triunfo – zwycięstwem rewolucji w 1959 r. Kobieta wskazała palcem na energooszczędne żarówki, pozostałość po przeprowadzonej przed kilkoma laty ambitnej reformie nakazującej wymianę wszystkich żarówek w kraju. Miało to zwiększyć niezależność energetyczną Kuby i poprawić stan środowiska. – Przychodzili nas kontrolować. Rozbijali wszystkie stare żarówki, jakie znaleźli, żeby mieć pewność, że nie wkręcimy ich z powrotem. Uśmiechnęła się, patrząc spod oprawek okularów. – Sam pomysł wymiany żarówek był wspaniały – podsumowała. – Problemem okazał się sposób jego realizacji. Jeśli wierzyć nagłówkom gazet, odbudowa kubańskiej państwowości wygląda tak: kapitalizm zdobywa kolejne przyczółki, wkradając się krok po kroku na obrzeża systemu. Od 2010 r. ponad 150 tys. Kubańczyków zwolniło się lub zostało zwolnionych z państwowych zakładów pracy. Jeszcze niedawno było to zupełnie niewyobrażalne – państwo miało obowiązek zapewnić każdemu pracę i związane z nią świadczenia. Tym razem sam prezydent Castro przyznał, że aparat państwowy za bardzo się rozrósł, okazał się podatny na wpływy i korupcję, w związku z czym trzeba zlikwidować pół miliona stanowisk pracy. Część terenów uprawnych oddano w dzierżawę prywatnym rolnikom i spółdzielniom, zaczęto też gorliwie zachęcać naród do innych form legalnego samozatrudnienia. W ciągu ostatnich dwóch lat rząd zatwierdził 181 szczegółowo opisanych kategorii cuentapropismo – pracy na własną rękę. Nawet libreta stała się, zdaniem Raúla Castro, reliktem przeszłości. Sama libreta! To naprawdę ogromna zmiana. Nic lepiej nie wyraża wprawiających w konsternację zawiłości kubańskiej gospodarki niż te umieszczone w tekturowej oprawce, spięte zszywką białe kartki zawierające listę artykułów, które właściciel książeczki może kupić po niskich cenach ustalonych przez państwo: ryż, cukier i mleko, o ile w rodzinie jest dziecko poniżej 8. roku życia. Pewnego dnia trafiłam do domu kapłana santerii, afrokubańskiej religii wyznawanej nawet przez tutejszych zdeklarowanych katolików. Wciąż próbowałam dojść do siebie, po tym jak na moich oczach w trakcie ceremonii inicjacyjnej kapłan podrzynał gardła gołębiom i kurczakom i przelewał ich krew do naczyń, modląc się w języku joruba. On chciał jednak rozmawiać tylko o swoich kartkach żywnościowych. – Popatrz na to – jęczał. – Ćwierć litra oleju miesięcznie na osobę. Trzydzieści deko fasoli! Opakowanie makaronu raz na trzy miesiące! Miejscowe kobiety, wybierając się na codzienne zakupy, często powtarzały słowa: pollo por pescado – „kurczak zamiast ryby”. Obiecałaś rodzinie rybę na obiad, ale w sklepach zabrakło ryb, więc kupujesz kawałek kurczaka i udajesz, że to ryba. Oczywiście, Kuba jest ze wszystkich stron otoczona morzem, więc gdzie się podziały wszystkie ryby? Zapytaj o to dowolnego Kubańczyka, a powie, że ryby są w restauracjach. W wielu restauracjach za ryby – podobnie jak za każdy pożądany produkt na Kubie, począwszy od kart wstępu do modnych klubów, przez farby do włosów i telewizory plazmowe, a skończywszy na dżinsach – płaci się za pomocą CUC – kubańskiego peso wymienialnego. Tym samym dotarliśmy do tego aspektu kubańskiej codzienności, który sprawia, że każdy yuma (Amerykanin, obcokrajowiec) sięga po garść aspiryny oraz kalkulator. CUC – kubańskie peso wymienialne to jedna z dwóch oficjalnych walut na wyspie. Wprowadzona zaledwie dekadę temu, zastąpiła dolary i inne zagraniczne pieniądze, które zalały wyspę po upadku ZSRR w 1991 r., destabilizując gospodarkę uzależnioną od finansowego wsparcia ze strony wielkiego socjalistycznego mocarstwa. Braki paliwa, 14-godzinne przerwy w dostawach prądu, powszechny głód były wtedy codziennością. Sytuacja zmusiła rząd do wpuszczenia zagranicznych turystów. W pośpiechu zaczęto budować nadmorskie hotele (robi się to zresztą do dzisiaj), chociaż ciągnące się wzdłuż autostrad billboardy wciąż przestrzegały przez kapitalizmem: „Socjalizm albo śmierć!” „Zmiany oznaczają LEPSZY socjalizm!”. Według podstawowych założeń peso wymienialne miało być używane w transakcjach związanych z obcokrajowcami. Przyjmowano, że tą walutą będzie się płacić za hotele czy pamiątkowe koszulki z Fidelem. Jedno peso wymienialne jest warte jednego dolara amerykańskiego. Jednak pracownicy zatrudnieni przez państwo, czyli jakieś 80 proc. siły roboczej, otrzymują wypłaty w drugiej oficjalnej walucie – peso kubańskim. Jedno peso kubańskie jest warte jedną dwudziestą czwartą peso wymienialnego. Wszystkie państwowe pensje są ustalane odgórnie. W połowie 2012 r. pracownik socjalistycznego przedsiębiorstwa mógł zarobić od 250 do 900 kubańskich peso miesięcznie. „Oni udają, że nam płacą, my udajemy, że pracujemy” – oto tutejsza filozofia. Potężny pomnik rewolucyjnego kompana Fidela, Ernesto Che Guevary, jest symbolem miasta Santa Clara. Spotkałam się tam z lekarzem pogotowia, którego państwowa pensja wynosiła 785,35 kubańskich peso, czyli 32,72 dolara lub wymienialnego peso. Dr M. nie zapłacił ani grosza za swoją edukację, a cała jego rodzina objęta została bezpłatną opieką medyczną. Syn doktora do końca życia mógł uczyć się za darmo. Za pieniądze, które zarabiał na państwowym stanowisku, dr M. mógł prowadzić ascetyczne życie kubańskiego patrioty, gorąco propagowane w latach 60. przez Che Guevarę. Oczywiście tak długo, jak długo jego żona używała taniego mydła, cała rodzina zadowalała się kawą za jedno peso w szklankach z fusami, a żadne z nich nie chciało kupić dezodorantu. – A wiesz, ile kosztuje zabawkowa, zdalnie sterowana ciężarówka, którą chciałem kupić synkowi? – pyta, gdy stoimy pod pomnikiem, zadzierając głowy w kierunku Che. – 40 peso wymienialnych. To cena ze sklepu państwowego. Na całej wyspie działa jednak prężny czarny rynek – por la izquierda, „na lewo” – na którym można nabyć praktycznie wszystko. Jednym z najbardziej absurdalnych aspektów życia na Kubie jest zapał, z jakim rząd, płacąc ludziom w kubańskich pesos, namawia do zakupu towarów za pesos wymienialne. Tymczasem sprzedawcy nie zaznaczają nawet waluty przy cenie towaru. Jeśli coś się błyszczy, ma ruchome części i ładne opakowanie, wszyscy Kubańczycy wiedzą, którym peso powinni za to zapłacić. I chcą to kupić, niezależnie od tego, co podszeptuje im duch Che Guevary. Zanim spotkałam się z doktorem, patrzenie na sklepowe wystawy przyprawiało mnie o zawroty głowy. Pasta do zębów – 1,50 peso wymienialnego. Mikser kuchenny – 113. Tapicerowany komplet wypoczynkowy do salonu – 597. To właśnie dlatego doktor M. przez cztery dni w tygodniu zamiast odpoczywać po 24-godzinnej zmianie na pogotowiu, siada za kierownicą taksówki. W praktyce jeździ po prostu własnym autem, rosyjskim gruchotem odziedziczonym po ojcu. Po drodze zabiera jednak turystów, bo płacą za to w wymienialnych peso. Dzięki taksówce w środku sezonu urlopowego dr M. może zarobić równowartość 15 pensji z pogotowia. Takie sytuacje na Kubie nie są niczym dziwnym. Na postoju taksówkowym i w całym przemyśle turystycznym można znaleźć wielu wykształconych Kubańczyków. Lata studiów, w trakcie których przygotowywali się do służenia krajowi jako inżynierowie czy lekarze, zapewniły im pensje w „bezwartościowych pieniądzach”. Przyglądaliśmy się jeszcze przez chwilę z dr. M. przedmiotowi, na którym zacisnęła się gigantyczna dłoń Che na pomniku, a po ustaleniu, że to granat, poszliśmy do muzeum. Przed spotkaniem Fidela Che Guevara ukończył argentyńską akademię medyczną. W szklanych gablotach umieszczono jego dzienniki lekarskie oraz fartuch laboratoryjny. Dla dr. M. była to pierwsza wizyta w muzeum od 15 lat – wtedy do Santa Clara sprowadzono prochy Che Guevary. Teraz był milczący i nie okazywał żadnych emocji. Data wodowania łodzi została już ustalona – poinformował mnie Eduardo. Chcieli wypłynąć kilka dni po zakończeniu wizyty papieża. Kiedy wybrałam się z Hawany w głąb wyspy, co chwilę docierały do mnie jego esemesy: „Hej koleżanko, wkrótce wyjeżdżam na wakacje”. Z perspektywy pieszej i motorowej – bo tak głównie podróżowałam – Nowa Odmieniona Kuba wydawała się jak najbardziej rzeczywista i obdarta, tak jakby cały kraj zamienił się w gigantyczny pchli targ. Mężczyźni przesiadujący na schodach przed domami naprawiali telefony komórkowe i napełniali zapalniczki. Na werandach całe rodziny handlowały używanym sprzętem kuchennym, kawą z termosów i zawiniętymi w papier kanapkami z szynką i serem. Poznałam byłego nauczyciela matematyki, wygadanego 42-latka, który sprzedawał dziecięce ubranka w rogu wynajętego pomieszczenia handlowego w samym centrum Camagüey. – Wszystko uszyte przez moją żonę – zachwalał. – Też była kiedyś nauczycielką. Widziałam też nową, snobistyczną hawańską restaurację Le Chansonnier. Nad wejściem nie było żadnego szyldu. Le Chansonnier to palada – prywatna restauracja w domu właściciela, dla tych, co mają prawdziwe pieniądze, czyli peso wymienialne. Chociaż prowadzenie takich lokali było od lat legalne, dotychczas hamowano ich rozwój, twierdząc, że odbierają klientów restauracjom państwowym. W 2011 r. zniesiono wreszcie ograniczenia, zezwalając na zatrudnianie pracowników i paladares zaczęły przynosić właścicielom wymierne zyski w wymienialnej walucie. Podobnie stało się wcześniej z pokojami gościnnymi, kiedy rząd zezwolił na wynajmowanie części mieszkań zagranicznym turystom. – Zawsze marzyłem o prowadzeniu własnego interesu – wyznał mi współwłaściciel Le Chansonnier, 39-letni Héctor Higuera Martínez. – Wcześniej planowałem, że zostanę inżynierem, ale wolę zarobić na życie, obsługując turystów. Machnął ręką w stronę kuchni i w mgnieniu oka stanęła przede mną wyśmienita sałatka z kurczaka z zieloną sałatą i czekoladową posypką. Kolacja w Le Chansonnier kosztowała w granicach 40 wymienialnych peso. Mimo takich cen wciąż brakowało miejsca. Zawsze kiedy przyglądałam się towarom wycenionym w walucie wymienialnej, zastanawiałam się, skąd ją biorą pozostali mieszkańcy kraju. Przecież nie każdy dorabiał jako taksówkarz lub barman, czekając na napiwki od turystów. Częściową odpowiedź przynosiły zagraniczne przelewy, dolary i euro przysyłane przez krewnych, którzy wyemigrowali z Kuby. Szacuje się, że w tym roku suma ta przekroczy 2 mld dol. Oznacza to, że współczesna Kuba utrzymuje się częściowo dzięki ludziom, którzy stąd wyjechali. Od kiedy rządy amerykański i kubański poluzowały przepisy emigracyjne, Kubańczycy wracający ze Stanów przywożą ze sobą nie tylko pieniądze, ale także towary: telewizory, sprzęt AGD, torby pełne ubrań oraz inne rzeczy, które ich krewni będą mogli sprzedać por la izquierda, zarabiając wymienialną walutę. Do tego dochodzą kradzieże, które w czasach głębokiej recesji po upadku ZSRR stały się powszechną formą zapewnienia sobie środków do życia. Hiszpański czasownik luchar – „walczyć”, tłumaczy się tu też dość luźno jako „wynosić towar z miejsca pracy, bo rząd wypłaca nam tak niskie pensje, że nie stać nas nawet na piwo”. Wynosi się jedzenie i napoje, sprzedaje, wymienia lub wykorzystuje sprzęty należące do zakładu pracy. – Jeśli rozglądasz się wokół i nie widzisz niczego, co możesz zabrać do domu albo odsprzedać, to nie warto w takim miejscu pracować – powiedziała mi 40-letnia mieszkanka dzielnicy robotniczej. Peso wymienialne do kieszeni zwykłych Kubańczyków trafia też przez handel. Spójrzmy chociażby na Higuerę: dzięki nowemu prawu o samozatrudnieniu jego komercyjne przedsięwzięcie, zapewniające pracę 10 osobom, było całkowicie legalne – dopóki pamiętali o płaceniu podatków. Opodatkowanie działalności gospodarczej to jednak nowa koncepcja na Kubie, więc wraz ze wzrostem zatrudnienia w sektorze prywatnym i podatki zaczęły gwałtownie rosnąć. System zaprojektowano tak, by zapobiec zbytniej ekspansji prywatnego kapitału. W zeszłym roku, po trwających wiele miesięcy debatach, opublikowano dokument zatytułowany Wytyczne społeczno-gospodarcze Partii i Rewolucji. Według jego trzeciego paragrafu (spośród 313) prywatna „kumulacja kapitału”, w odróżnieniu od państwowej, „nie będzie dozwolona”. Co miałoby to właściwie oznaczać? Tego już wytyczne nie wyjaśniają. Cynicy twierdzą, że władze zabezpieczają się w ten sposób przed prawdziwą wolnorynkową konkurencją, eliminując zagrożenie dla biurokratów i zarządzających państwowymi firmami. Mniej cyniczni powiedzą natomiast, że Kuba musi ostrożnie radzić sobie z problemem prywatyzacji, chroniąc jednocześnie świadczenia, do których mieszkańcy wyspy przywykli od czasów rewolucji. Tydzień później wróciłam do Stanów. Czekałam na telefon od Eduardo gdzieś z południowej Florydy. Minęły dwa tygodnie, on jednak wciąż się nie odzywał. Odczekałam dwa kolejne, po czym spróbowałam zadzwonić na numer jego komórki. Nie odbierał. W końcu skontaktowałam się z jego bratem, który ożenił się z poznaną na Kubie Meksykanką i wyjechał do jej ojczyzny. – Nie udało mu się! – wykrzyknął po hiszpańsku podekscytowany. – Był jakiś problem z łodzią. El timón. Nie dopłynęli – zawrócili, używając wioseł. Obyło się bez aresztowań. Po zakończeniu rozmowy sięgnęłam po słownik. Okazało się, że timón to „ster”. Już wiedziałam, co przytrafiło się Eduardo. Siedząc na dryfującej łodzi z uszkodzonym sterem, razem z towarzyszami zastanawiali się, czy zaryzykować uruchomienie silnika i płynąć bez nawigacji w stronę niewidocznego lądu. Ostatecznie jednak skierowali łódź na znajome wody i powiosłowali do domu.
Polski podróżnik, który uciekł z piekła. Gdy opowiedział o swojej podróży, stał się sławny
Rewolucja przyniosła Rosji chaos. Bezkresna Syberia stała się wtedy kotłem, w którym kipiały konflikty etniczne, klasowe, polityczne. Śmierć i strach opanowały ludzkie umysły. Ferdynand Ossendowski wyrywał się z tego piekła przez 1,5 roku. Uciekając przed bolszewikami, pokonał tysiące kilometrów. Był świadkiem niebywałych okrucieństw. Wielokrotnie cudem ratował skórę. Swą odyseje opisał w książce Przez kraj ludzi, zwierząt i bogów, która w latach 30. była bestsellerem.
Imię i nazwisko: Ferdynand A. Ossendowski Urodzony/zmarł: 27.05.1876 r./03.01.1945 r. Tajga, 1920 r. Wielka podróż Ossendowskiego zaczęła się zimą w Krasnojarsku nad Jenisejem, skąd ruszył pieszo w zimową tajgę, by w jej przepastnej głuszy ukryć się przed bolszewikami. Zabrał ze sobą jedynie karabin, 300 naboi, siekierę, nóż, kożuch, herbatę, suchary, sól i kociołek. Od onego dnia stałem się pierwotnym człowiekiem, lecz nie przypuszczałem wtedy, że to może potrwać tak długo. Był naukowcem, chemikiem z wykształcenia, i dużo jeździł po Azji i Europie. Z podróży pisał wspomnienia i reportaże do gazet. Przez kilka miesięcy był jednym z doradców admirała Kołczaka, którego armia na krótki czas wyparła czerwonych z dużej części Rosji. To za tę działalność na Ossendowskiego wydano wyrok śmierci. 44-letni wówczas Ossendowski planował uciekać przez Mongolię i Chiny, a potem przez Pacyfik dopłynąć do Europy. Wiele wskazuje na to, że miał też do wykonania misję szpiegowską, prawdopodobnie dla wywiadu japońskiego. Dwa miesiące syberyjskiej zimy i wiosenne roztopy spędził w norze wygrzebanej w ziemi i śniegu pod korzeniami przewróconej limby. Od chłodu chroniła go „najda” – piecyk z dwóch sosnowych kloców, między które wkładał rozżarzone węgle. Wygrzebywał ze śniegu drewno na opał, polował – głównie na cietrzewie, czasem trafi ła mu się grubsza sztuka. Strzelał celnie i oszczędnie, świadom niebezpieczeństwa, jakie mu grozi, gdy zabraknie naboi. Raz w okolicy pojawił się niedźwiedź, powalił go trzema kulami. Nagrodę za to starcie dostał podwójną: darowane życie i obfity zapas mięsa, który pozwolił mu przetrwać do wiosny. Odrodził się w nim pierwotny człowiek – myśliwy i wojownik, jednak źle znosił samotność: Przeżyłem straszliwe dni walki z chłodem i głodem, lecz stokrotnie straszniejsza była walka z zabijającemi moją wolę myślami! Wspomnienia o tych dniach wstrząsają mem sercem i mózgiem. Tajga, wiosna i lato 1920 r. Gdy roztopy minęły i ziemia wyschła, ruszył dalej wzdłuż Jeniseju. Z przerażeniem obserwował płynące rzeką zwłoki Kozaków pokonanego admirała Kołczaka, z odrąbanemi głowami i rękami, oszpeconemi twarzami i ciałami, napół spalone, z wyciętemi na piersiach i nogach kawałami skóry, z wykłutemi oczami i zdruzgotanemi głowami. Dokoła unosił się słodkawy odór gnijącego mięsa. Masakra była dziełem Czeka w opanowanym przez komunistów Minusińsku. W drodze przez tajgę Ossendowski spotkał Polaka, Jana, który w powieści występującego jako „agronom”. Dalej razem konno wędrowali wiele dni wzdłuż lewego brzegu Jeniseju i Drogi Aczyńskiej. Zaszczuci, kryli się przed bolszewikami w lasach. Pewnego dnia natrafi li na niewielką polanę. Na otaczających ją drzewach wisiało 28 oficerów z wyciętymi gwiazdami na piersiach. Wiedzieliśmy dobrze, że taki sam los spotkałby i nas, gdybyśmy wpadli w ręce tej „najbardziej postępowej” demokracji na świecie. Minusinski step, jesień 1920 r. Zmierzając do północnej prowincji Mongolii, Urianchaju, która jawiła im się jako ziemia spokojna i wolna od bolszewickiej zawieruchy, zapuścili się w minusińskie stepy. Szli wzdłuż rzeki Tuby, pod prąd, w stronę gór Sajańskich. Przeprawa ta była bardzo niebezpieczna – sąsiedztwo komunistycznego Minusińska zdeprawowało ludność miejscową i ta tłumnie zasilała oddziały bandytów. Aż roiło się od szpiegów Czeki. Chcieli jak najszybciej opuścić ten teren. Przemierzali go ze świadomością, że każdy napotkany człowiek mógł być ich zabójcą. Na szczęście Tatarzy przyjmowali nas uprzejmie, karmili i dawali nam przewodników pomagali, żebyśmy nie trafili na czerwony patrol – wspomina pisarz. Ofiary bestialstwa bolszewików spotykali niemal na każdym kroku. Gdy w drodze z Wierchniego Kozubara dojechali do młyna na małym dopływie Amyłu, znaleźli zamordowaną rodzinę. Było to tuż przed mongolską granicą. Kolejną przeszkodą stała się pogoda – chociaż był dopiero sierpień, w nocy spadł mokry śnieg. W tym roku zima nadeszła wcześnie. Urianchaj-Tybet, zima 1920 r. Przed nami zupełna tajemnica, czy spotkamy w tej tajdze wrogów, czy pomoże nam los i nabyta już przez tę zimę i lato wprost zwierzęca czujność i chytrość: jak ominąć lub oszukać wrogów? – zastanawiał się Ossendowski. Nie musiał długo czekać na rozwój wypadków. Po czterech dniach spędzonych w granicach Urianchaju drużyna pisarza została zaatakowana przez oddział bolszewickich kawalerzystów. Wachmistrz mierzył do Ossendowskiego, na szczęście zaciął mu się zamek w karabinie. Ale broń pisarza zadziałała bez zarzutu: dwa razy strzeliłem do niego i zwaliłem z siodła. Z opresji pomogli im wyjść zamieszkujący te ziemie Sojoci i Tatarzy abadańscy. Planowali rano przepłynąć czółnami na drugi brzeg Jeniseju, lecz wieczorem doniesiono na nich czerwonym. Gdy zjawił się wrogi oddział, wędrowcy błyskawicznie podjęli bardzo ryzykowną decyzję o przeprawie wpław. Nie mieli wyboru, kule czerwonych śmigały im nad głowami. Mój koń długo nie chciał skoczyć do wody ze stromego i wysokiego brzegu i, tuląc uszy, chrapał głośno i opierał się. Chlasnąłem go z całej siły nahajem przez szyję, i koń z jakimś jękiem od razu runął do rzeki – opisuje Ossendowski. Znosił ich lodowaty nurt rzeki, uderzały kry, koń prawie zatonął, ale cudem udało im się przedrzeć na drugi brzeg. Przemoczone ubrania i bielizna od razu zamarzły i stały się twarde i sztywne jak blacha. Jechali w nich cały dzień, bez postojów, w 15-stopniowym mrozie. Na odpoczynek zdecydowali się nocą, gdy dotarli do lasu. O dziwo, ta ucieczka nawet przysłużyła się jego zdrowiu! W prywatnych notatkach zapisał: Przed wyprawą dolegał mi reumatyzm, a po kąpieli żadnego bólu. Nocujemy przy wielkim ognisku w lesie cedrowym, który prawie spaliliśmy. Ale tam już czekało ich kolejne bolesne rozczarowanie. Dowiedzieli się, że z powodu wojny mongolsko-chińskiej i najazdu bolszewickiego droga na wschód do Mongolii została zamknięta. W związku z tym postanowili pójść przez kontynent na południe, do Kalkuty. Przecięli chanat Jassaktu, Małą Gobi, Mongolię Wewnętrzną, chińską prowincję Kari-su i weszli do prowincji Kuku-nor. Uciekali dużą grupą – byli w niej Polacy, Tatarzy i Rosjanie. Na przedpolu Tybetu zostali zaatakowani przez tybetańskich bandytów, z którymi byli zmuszeni się rozprawić, nie przebierając w środkach. Była połowa października 1920 r. Pokonanie 1 800 km z Urianchaju do Kuku-nor zajęło Ossendowskiemu półtora miesiąca. Mongolia zach., zima 1920-21 r. Postanowili razem wracać do Mongolii. Ossendowski nie chciał opuścić swoich towarzyszy i samotnie udać się do Chin. Choć jako Polak spodziewał się dobrego przyjęcia przez urzędników chińskich, obawiał się o życie oficerów rosyjskich. Nie uważałem zaś za możliwe pozostawienie ich własnemu losowi, wobec tego postanowiłem szukać innych dróg wyjścia z ciężkiego położenia. Tak wielka dbałość o losy drużyny może wydawać się podejrzana. Do tej pory bez sentymentów rozstawał się z towarzyszami podróży. Być może zatem teza o jego szpiegowskiej misji w Mongolii jest prawdziwa. W Uliasutaju, stolicy administracyjnej Mongolii Zachodniej, Ossendowski spędził dwa miesiące na politykowaniu. Pertraktował, dyskutował, był w swoim żywiole. Kolejny cztery miesiące spędził, robiąc wypady zwiadowcze w głąb stepu. Spotykał lamów, interesował się uprawianą przez nich magią. Być może na badaniu tych zjawisk miała polegać jego misja szpiegowska. W 20-leciu międzywojennym zachodnie mocarstwa wykazywały duże zainteresowanie tajemną „N-energią”, za pomocą której szamani krain Dalekiego Wschodu potrafi li ponoć siać panikę i manipulować ludźmi. Podejrzewano nawet, że techniki te stosował Czyngis-chan. Sytuacja w Mongolii Zachodniej stawała się coraz trudniejsza. Chińczycy posyłali w głąb kraju oddziały karne, żołnierze chińscy wpadali do domów, rabowali i gwałcili. – Proszę pana – mówił nieraz mój towarzysz – ja już wolę dusić partyzantów, potykać się z chunchuzami i jeść mięso zdechłych od dżumy byków, niż słuchać coraz to nowych i coraz bardziej trwożnych wieści! Niestety, nie mieli się dokąd udać. Dokoła wrzała wojna. Wreszcie postanowili opuścić ten teren pojechać wprost do paszczy lwa, do Urgi (dzisiejszego Ułan Bator), miasta, którym zarządzał krwawy baron Ungern-Sternberg. Ułan Bator, jesień 1921 r. W jurcie po drodze do Urgi Ossendowski był świadkiem narodzin dziecka. Natychmiast po urodzeniu wymyto je po raz pierwszy i… ostatni w życiu kwaśnem mlekiem jaka, poczem oddano matce, która trzymając dziecko przy piersi, wyniosła je z namiotu w step zupełnie nagie, pomimo dość silnego i mroźnego wiatru. Powróciła z nim po godzinie. Włożyła dziecko do drewnianej kołyski. Była ona do połowy napełniona suchym nawozem owczym, który miał służyć jako środek dezynfekcyjny; wymieniano go co dwa tygodnie. W podróży przez step Ossendowski zaczął nagle niedomagać. Bolały go wszystkie kości. Gdy zjadł cały zapas leków ze swojej apteczki i nadal był bezradny, z pomocą przyszedł mu mongolski lekarz-lama. Zbadał pisarza i stwierdził, że jest on zdrowy jak ten dziki jak, lecz zmęczony drogą. Dam ci dwa proszki. Przez noc będziesz cierpiał, rano wsiądziesz na koń. Wszystko minie… Om! Om! – powiedział. Proszki były obrzydliwie gorzkie i jak gdyby przetłuszczone. Po chwili poczułem gwałtowne bicie serca, potem przypływ krwi do głowy i straszny wzmagający się ból w nodze i grzbiecie, co zmusiło mię do wstania i wyjścia z jurty; zacząłem biegać, żeby choć trochę zapomnieć o bólu. – To dobrze! Cieszył się mój lekarz-lama. – Leki działają! Pisarz biegał wokół jurty całą noc. W duchu życzyłem mu wszelkich klęsk europejskich i mongolskich. Rano był zdrowy i gotowy do dalszej drogi. Ludzie barona Ungerna, który miał na sumieniu tysiące istnień, szybko znaleźli Ossendowskiego. Jadąc na spotkanie z szalonym Ungernem, żegnał się z życiem. Jednak baron, który zasłynął jako krwawy wizjoner-wyzwoliciel Mongolii, twórca sloganu „Azja dla Azjatów“ okazał się przychylny Polakowi. Nawet zaprosił go do siebie na 9 dni do Urgi i raczył mrożącymi krew w żyłach opowieściami o swoich dokonaniach. Podróżnik przyglądał się, jak szamani wróżą na życzenie przerażonego barona, za każdym razem przepowiadając mu rychłą śmierć. – Umrę... wszystko jedno! Plemiona Czyngis-chana obudzone. Nikt już nie potrafi zgasić ognia roznieconego w piersi Mongołów! – mówił Ungern. Rzeczywiście, niedługo po rozstaniu się z Ossendowskim został rozstrzelany. Pisarz pożyczonym od barona samochodem przez pustynię Gobi bezpiecznie przedostał się do Pekinu. Dalej ruszył Koleją Wschodniochińską. Później Ossendowski zwiedził m.in. Japonię i szczęśliwie dotarł do USA. Historia ta ma też drugie zakończenie. Pod koniec II wojny światowej warszawskie mieszkanie pisarza-podróżnika odwiedził oficer Wehrmachtu podający się za krewnego barona Ungerna. Podobno pisarz był jednym z niewielu, którzy wiedzieli, gdzie w Mongolii szalony baron ukrył kilkadziesiąt wozów pełnych złota Wkrótce po tej wizycie Ossendowski zmarł. Wypełniła się wróżba, że umrze, gdy ponownie spotka Ungerna.
Dewastowanie zabytków, niszczenie dzieł sztuki, terror. 52 lata temu rozpoczęła się Rewolucja Kulturalna w Chinach
16 maja 1966 roku podczas posiedzenia KC KPCh powołano do życia Grupę do spraw Rewolucji Kulturalnej. To co stało się w Chinach w kolejnych latach do dzisiaj zadziwia swoim rozmachem badaczy. I przeraża.
Chińska Rewolucja Kulturalna służyła na początku wyeliminowaniu przeciwników politycznych Mao Zedonga oraz wprowadzeniu w życie jego własnej wizji kraju. Trwała przez około dziesięć lat i na zawsze zmieniła Chiny. Grupa do spraw Rewolucji Kulturalnej miała za zadanie odnajdywać i zwalczać "wrogów komunizmu" w szeregach partii. W jej skład weszli najradykalniejsi chińscy komuniści, w tym żona Zedonga, Jiang Qing. Projekt szybko zyskał poparcie wśród młodych studentów chińskich uczelni, którzy zaczęli formować się w brygady Czerwonej Gwardii. Jednak pierwszym skutkiem była natychmiastowa czystka w szeregach partii komunistycznej. Jak każdy system totalitarny, także chiński komunizm w tamtych czasach opierał się na budowaniu atmosfery zagrożenia ze strony "burżuazyjnych agentów" i "antysocjalistycznych wrogów". To zawsze ułatwia rozprawianie się stojących u władzy z przeciwnikami, których wystarczy oskarżyć o działanie kontrrewolucyjne. 18 maja na placu Tian'anmen w Pekinie zwołano wiec, na który przybyły miliony młodych czerwonogwardzistów. Kolejne odbywały się w ciągu następnych miesięcy. Choć sam Mao nie przemawiał do zgromadzonych, słowa dowodzącego armią Lin Bao wystarczyły by rozbudzić pasję gwardzistów. Inspirowani przez władzę radykałowie terroryzowali kraj niszcząc zabytki, wdzierając się do domów rzekomych "burzujów" i niszcząc należące do mieszkańców dzieła sztuki, książki i pamiątki. Czerwonogwardziści działali zgodnie z zasadą walki z "czterema starymi rzeczami." Chodziło o stare idee, starą kulturę, stare zwyczaje i stare nawyki. W rzeczywistości slogan ten był usprawiedliwieniem dla wprowadzenia terroru. Kobietom kazano ścigać długie włosy, prześladowano artystów, nauczycieli i naukowców, przestępstwem stała się gra w karty czy szachy, a nawet puszczanie latawców i śpiewanie dzieciom kołysanek. Kultura chińska się dosłownie zatrzymała. Do 1972 nie nakręcono żadnego filmu fabularnego, wstrzymano wydawanie zagranicznych książek, dekonstruowano tradycyjną chińską operę wprowadzając do niej motywy rewolucyjne i polityczne. Wprowadzono także kult jednostki, którego centralnym punktem stał się Mao Zedong. Gdy umierał w 1976 roku otaczała go boska cześć. Za koniec Rewolucji kulturalnej uznaje się rok 1976 i aresztowanie "bandy czworga", czyli kluczowych komunistycznych działaczy zaangażowanych w rewolucję i próbujących przejąć władzę po śmierci Mao Zedonga.
W obliczu separatyzmów, plemiennych buntów, zalewu uchodźców i działań Al-Kaidy to państwo może rozpocząć wszystko od nowa – albo podzielić się jeszcze bardziej
Ten człowiek został ukrzyżowany. Powiedziała to Um Mohammed, spoglądając swymi czarnymi oczyma przez szparę w czarnym nikabie. Była wdową po trzydziestce z dwójką małych dzieci. Tego ranka, uciekając przed zagrożeniami i chaosem, znalazła się w pokoju nauczycielskim szkoły podstawowej w Kraterze, dzielnicy Adenu, portowego miasta na południu Jemenu. Jej dzieci – dziesięcioletni Ibrahim i siedmioletnia Fatima – siedziały po turecku obok matki na drewnianych krzesłach i obserwowały mnie nieśmiało. Szkoła została przekształcona w ośrodek dla wysiedlonych. Około 530 mężczyzn, kobiet i dzieci rozlokowano na trzech kondygnacjach wychodzących na zaśmiecone podwórze. Dziesiątki nowo przybyłych czekały na zarejestrowanie przez wolontariusza, który wklepywał ich nazwiska do zakurzonego laptopa. Um Mohammed była zbyt przerażona, by ujawnić swoje prawdziwe nazwisko, ale nie bała się aż tak, żeby nie powiedzieć, co myśli. Pokazała mi w telefonie komórkowym film, który nakręciła trzy tygodnie wcześniej, w styczniu, podczas podróży powrotnej do Zindżibaru, skąd chciała zabrać trochę swoich rzeczy. Film ukazywał brodatego mężczyznę wiszącego na słupie latarni z rękami przybitymi do drewnianej poprzeczki. Skrzekliwym głosem, tłumionym przez czarny materiał zakrywający jej twarz, Um Mohammed powiedziała, że ten człowiek, współpracownik Al-Kaidy, został oskarżony o szpiegowanie dla rządu Jemenu. – Wisiał tam przez trzy dni. To było ostrzeżenie: każdy zdrajca zostanie zabity w ten sposób. Inne bliskowschodnie państwa – Libia Muammara Kadafiego, Syria Baszara al-Asada – przeżyły większą przemoc w czasie arabskiej wiosny, ale 24-milionowy Jemen po swojej ludowej rewolucji znalazł się w bardzo niepewnej sytuacji. Na północnych krańcach kraju Al-Houthis, szyicki ruch polityczny, przez sześć lat toczył powstanie przeciwko jemeńskiemu rządowi i obecnie kontroluje znaczny obszar, choć jego przywódcy dali do zrozumienia, że chcą wziąć udział w narodowym dialogu. Na południu Aden i sąsiadujące z nim dystrykty są oblegane przez Al-Hirak – separatystyczny ruch domagający się niepodległości dla regionu. Na wschód od Adenu Al-Kaida Półwyspu Arabskiego (AKPA) prowadzi kampanię terroru. Organizacja ta powstała w 2009 r. z fuzji jemeńskiej i saudyjskiej gałęzi Al-Kaidy i urosła w siłę podczas ludowego powstania w 2011 r. Po masowych protestach przeciwko rządom prezydenta Alego Abdullaha Saliha USA i państwa Zatoki Perskiej naciskały na osłabionego przywódcę, by spełnił żądania protestujących i ustąpił. W maju 2011 r. bojownicy Al-Kaidy wyparli siły rządowe z Zindżibaru, stolicy prowincji Abjan, 240-kilometrowego skrawka górskich redut i strategicznego wybrzeża Morza Arabskiego. W ciągu minionego roku do Adenu napłynęło ponad 130 tys. uchodźców z Abjanu. Ekstremiści AKPA kontrolują dziś częściowo trzy prowincje i dokonali ataków terrorystycznych w innych regionach, łącznie ze stolicą kraju Saną. Bandziory patrolują okolice w ciężarówkach, na których udrapowane są czarne transparenty z hasłem „Nie ma Boga prócz Allaha”. USA wydały setki milionów dolarów na uzbrojenie i wyszkolenie jemeńskich Centralnych Sił Bezpieczeństwa, które mają walczyć z Al-Kaidą. Poza Al-Kaidą i separatystycznymi frakcjami, Abd Rabu Mansur Hadi – były wiceprezydent, który w lutym 2012 r. został głową państwa na dwuletni okres przejściowy – ma do rozwiązania poważne problemy wewnętrzne. Przy dochodzie na mieszkańca wynoszącym 1140 dol. Jemen jest jednym z najbiedniejszych krajów świata arabskiego. Ponad pół miliona zrozpaczonych imigrantów somalijskich stanowi brzemię dla i tak słabej gospodarki. Jemenowi kończy się woda, a zasoby ropy mają się wyczerpać do roku 2022. Populacja jest młoda i wciąż rośnie. Bezrobotna młodzież stanowi zagrożenie dla stabilności. Hadi śmiało przystąpił do umocnienia kontroli nad wojskiem i odsuwa na boczny tor polityków z rodziny Saliha, ale jego władza nadal jest wątła. Jemen nie zawsze nękały takie plagi. Grecko-rzymski geograf Ptolemeusz nazwał region Eudaimon Arabia – Szczęśliwą Arabią – i zachwycał się jego stabilnością i dobrobytem. Władcy królestwa Saby, rządzący przed nastaniem islamu, opanowali Róg Afryki i w II w. n.e. wznieśli cuda takie jak pałac Ghumdan. Po dotarciu w te strony islamu, w latach 30. VII w. Szczęśliwa Arabia przeżywała na przemian okresy jedności i głębokich podziałów. W XIX w. Osmanowie na północy, a później Brytyjczycy na południu usiłowali narzucić jej swoją władzę, ale szyki mieszały im zuchwałe plemiona Jemenu i jego geografia – wąskie doliny, pasma górskie i Pusta Ćwierć (Ar-Rab al-Chali), jedna z najbardziej niegościnnych pustyń świata, na pograniczu z Arabią Saudyjską. Salih – słabo wykształcony, ale przebiegły – był ostatnim przywódcą, który próbował obłaskawić Jemen. Kiedy doszedł do władzy w 1978 r., rządził Jemenem Północnym. 12 lat później nadzorował zjednoczenie północy z południem. Lojalność plemiennych szejków i przywódców islamskich kupował za łapówki i wpływy. Przymilał się do Saddama Husajna (Jemeńczycy nazywali go „Małym Saddamem”), ale po 11 września czynił przyjazne gesty wobec USA. Ponadto poupychał członków swojej rodziny w wojsku i służbach bezpieczeństwa i doprowadził do rozkwitu korupcji. W lutym 2012 r. Salih ustąpił, podpisując porozumienie, które rozdzielało władzę pomiędzy jego partię i koalicję pięciu opozycyjnych grup. Salihowi, jego krewnym i siłom bezpieczeństwa zagwarantowano nietykalność. – Czat jest lepszy od miodu – zawołał z szerokim uśmiechem Abdullah al-Cholani. – Prędzej przestaniemy jeść, niż go żuć. Al-Cholani, przysadzisty sześćdziesięciolatek w czerwono-białej kefiji upiętej na głowie, miał orli nos i zęby zachodzące na dolną wargę. Jego szorstkie ręce były zabarwione na zielono od skubania liści czatu. Powiedział mi, że jest „człowiekiem ziemi” i że „napełnia go to dumą”. Mówił po arabsku gardłowymi zrywami, które mój tłumacz ledwo potrafił zrozumieć, ponieważ usta al-Cholaniego były wypchane czatem. Z kamiennego domu, w którym wraz z żoną wychował sześcioro dzieci, poprowadził mnie wzdłuż suchego jak pieprz rowu nawadniającego na polanę pośród gaju smukłych, jasnobrązowych drzew. Byliśmy w wąwozie Wadi Dakr. Piaskowcowe ściany przyprawiały o zawrót głowy. Za nami na skalnej wychodni wznosił się pałac Darol-Hajar – letnie ustronie ostatniego imama Jemenu zachwycające witrażami. Al-Cholani, którego rodzina uprawia tu czat od pokoleń, chełpił się, że jego liście są najmocniejsze. –Żuj to, a będziesz mógł nie spać przez trzy dni – zapewnił ze śmiechem, podając mi pęczek liści prastarego krzewu. Były gorzkie i wywołały dotkliwe pragnienie, które ugasiłem dużym łykiem wody mineralnej. Al-Cholani uprawia kilka hektarów czatu, czyli czuwaliczki jadalnej, na dwóch działkach. Uzyskuje dwa zbiory rocznie i sprzedaje je hurtownikowi, który rozprowadza liście na targach Sany. Te uprawy przynoszą jakieś 4000 dolarów rocznie, czterokrotność średniego rocznego dochodu na głowę. Jest też dodatkowa korzyść: al-Cholani może żuć tyle czuwaliczki, ile zechce. Zaczyna wczesnym rankiem i żuje do wieczora. – Czat jest znacznie lepszy niż whisky, znacznie lepszy niż haszysz, bo pozwala ci pracować – powiedział, wkładając do ust następną porcję. – Daje ci energię. Żuję czat, kiedy nie mam w kieszeni ani riala, i jestem szczęśliwy. Gdy nie ma nic do zjedzenia, to dla mnie żaden problem. Al-Cholani stwierdził, że nie zwracał uwagi na zamieszki trwające w Sanie w ubiegłym roku. – Obchodzi mnie tylko moja farma – powiedział. Ale z powodu protestów i strzelanin: – … ludzie nie żuli tyle co zazwyczaj, więc interesy szły marnie. Insz Allah, poprawią się. Jak wykazują badania, co najmniej 10 mln Jemeńczyków – 40 proc. populacji – żuje czat przez cztery godziny dziennie lub dłużej. Ten nałóg pochłania dochody i – wbrew zapewnieniom al-Cholaniego o dodawaniu energii – zmniejsza wydajność pracy. Czuwaliczka zawiera alkaloid, który rozkłada się na związek chemiczny o działaniu podobnym do adrenaliny. Budzi chęć do rozmowy i poprawia samopoczucie, lecz spożywany w nadmiarze potrafi wywołać dolegliwości brzuszne, nadmierne pobudzenie i bezsenność. Część czuwaliczki al-Cholaniego trafia na targ przy ul. Kairskiej w Sanie, hałaśliwy bazar pod dachem z blachy falistej. Wczesnym popołudniem tłoczą się tam ludzie ze wszystkich sfer: żołnierze, kupcy, przedstawiciele wolnych zawodów, urzędnicy, studenci. Walid al-Rami, mój rządowy opiekun, uzależniony od czatu człowiek z zaczerwienionymi oczyma, szukał małych, miękkich listków z czerwonawymi łodyżkami, które „świadczą o słodyczy i mocy”, jak powiedział. Kupił pęczek za równowartość 25 dolarów, co miało mu wystarczyć na cały wieczór. Około 40 proc. kurczących się zasobów wody Jemenu idzie na nawadnianie czuwaliczki. Odkąd rzeka przepływająca przez farmę al-Cholaniego wyschła, rolnik musi wyciągać z głębokiej studni 40 m3 wody miesięcznie do podlewania swoich upraw. W niektórych częściach Sany wodociągi są zupełnie suche. Adel al-Szudża kieruje w Sanie organizacją zwalczającą czat. – Przeciwnicy czuwaliczki są dzisiaj nieliczni – stwierdził, po czym szybko podał listę negatywnych skutków jej zażywania: tłumienie apetytu, niedożywienie, osłabienie układu odpornościowego. Al-Szudża lobował w parlamencie na rzecz zakazu jej uprawy, lecz po 10 latach samotnych działań jego jedynym sukcesem było przekonanie pojedynczego farmera do przejścia na kawę. – Jestem optymistą, wierzę, że w końcu nam się uda – powiedział. Na Starym Mieście w Sanie, w półmroku warsztatu przypominającego grotę, pomrukiwał wielbłąd. Warsztat mieścił się w pobliżu Bab al-Dżaman – kamiennej bramy, jedynej ocalałej z siedmiu, które niegdyś odgradzały to liczące 2500 lat miasto od zewnętrznego świata. Wielbłąd w sznurkowej uprzęży stąpał ciężko wokół kieratu, wyciskając olej z ziaren gorczycy. Była 8:30. Interesy w starej części miasta miały się rozpocząć dopiero za kilka godzin, wielu mieszkańców nadal odsypiało wieczorne żucie czuwaliczki. W ciągu minionego stulecia Stare Miasto zmniejszyło swe rozmiary, a elektryfikacja i kanalizacja zbliżyły je do współczesnego świata, lecz pod wieloma względami pozostaje niezmienione. Mieszkalne wieże z cegły i alabastru nadal stoją wokół targów, na których handluje się złotem, biżuterią, tekstyliami, płodami rolnymi i przyprawami. Obok mnie przemknął starszy mężczyzna ze sczerniałymi powiekami i rozwichrzoną, siwą brodą. Za wytłaczanym pasem miał zakrzywiony sztylet zwany dżambiją. Nie tak dawno dżambije świadczyły o statusie. Mówiły o tym, czy mężczyzna jest zwykłym członkiem plemienia, sędzią, czy potomkiem proroka Mahometa, bo każda grupa nosiła dżambije ze znakami identyfikującymi jej kastę. Jednak Salih podniósł społeczny status sklepikarzy i kupców. To sprytne posunięcie zapewniło mu szersze wsparcie. –Nadal kochamy Saliha – powiedział mi Abdullah, właściciel wytłaczarni gorczycy, wskazując fotografie byłego prezydenta pokrywające usmolone ściany warsztatu. Podobnie jak Salih i większość mieszkańców Starego Miasta Abdullah jest zajdytą, członkiem umiarkowanego odłamu islamu szyickiego spotykanego głównie w Jemenie. Tradycyjnie w Jemenie ugrupowania plemienne były rodzajem państw w państwie. Posiadały arsenały broni i równoległe systemy sądownicze rozpatrujące sprawy od sporów majątkowych po morderstwa. Salih czerpał poparcie z sojuszu z Abdullahem al-Ahmarem, „szejkiem szejków”, który przewodził konfederacji plemion Haszid, jednego z dwóch (obok Bakilu) głównych ugrupowań plemiennych w Jemenie. Jednak w ostatnich dekadach na skutek edukacji, urbanizacji i kontaktów ze światem zewnętrznym wpływy plemienne osłabły. Wielu członków plemion nie akceptuje już bez zastrzeżeń najwyższej władzy szejka. Narastają żądania elementarnych praw i wolności. Gdyby tak spokój i powściągliwość Starego Miasta były jedynym obliczem Jemenu... Dziś duch czasu tego kraju ucieleśnia raczej zanarchizowany, niestabilny Aden – portowe miasto, w którym zamachowcy samobójcy z Al-Kaidy dokonali w 2000 r. ataku na niszczyciel U.S.S. Cole. Gdy tam przybyłem, fetor zgnilizny i palonych śmieci wypełniał powietrze tego kosmopolitycznego niegdyś miasta. Służby oczyszczania strajkowały od dwóch tygodni, więc na poboczach dróg leżały góry odpadków rozgrzebywane przez osły i kozy. Na murach widniały napisy Wolność natychmiast; Powiedzcie reżimowi z Sany, żebyprzestał zabijać ludzi z południa – a na każdym skrzyżowaniu powiewały flagi nieistniejącej od dawna Ludowo-Demokratycznej Republiki Jemenu (południowego). Młodzi ludzie uzbrojeni w kałasznikowy obsadzali barykady z cegieł i betonu w dzielnicy Maalla, twierdzy separatystów. Nasser Salih Attawil jest sekretarzem generalnym umiarkowanego skrzydła Al-Hiraku, południowojemeńskiego ruchu separatystycznego. Spotkanie w jego mieszkaniu w Maalli było zbyt niebezpieczne (poprzedniego dnia nastoletni separatysta został w tym rejonie zastrzelony przez snajpera), więc rozmawialiśmy w cieniu parasola w opuszczonym kąpielisku. Attawil, były oficer jemeńskiego lotnictwa wykształcony na Ukrainie, skarżył się, że Salih oddał południowe ziemie sojusznikom z północy i wyprowadza dochody naftowe z położonej na południu prowincji Hadramaut. Założył swoją grupę pięć lat temu, jako pokojowy ruch mający na celu uzyskanie dla południa większej samorządności, np. prawa do nakładania podatków i kontrolowania dochodów. Jednak frakcja radykalnych separatystów, rozzuchwalona upadkiem władzy centralnej, domaga się pełnej niepodległości. Jest ponoć finansowana przez Iran i organizuje częste protesty, a nawet ataki na jemeńskie siły bezpieczeństwa. Były też doniesienia o współpracy z Al-Kaidą, choć wygląda to raczej na rządową propagandę. Przeczekując burzę piaskową w adeńskim porcie lotniczym, wdałem się w rozmowę z Husseinem Othmanem – krzepkim szejkiem z plemienia Al-Arwal we wschodnim Abjanie. – Pochodzę z miejsca będącego początkiem Al-Kaidy na Półwyspie Arabskim – powiedział. Othman dzieli czas między Abjan i Sanę, gdzie pracuje w spółdzielni dziennikarskiej. Próbuje prowadzić negocjacje między rządem a islamskimi bojownikami. Z wieloma z nich dorastał, wielu jest dziećmi członków jego klanu. Ale te rozmowy do niczego nie prowadzą. Według jego słów Al-Kaida zażądała, by rząd wprowadził szarłat i wycofał wszystkie swoje siły z prowincji. Podczas naszej rozmowy Othman bawił się swoim pistoletem kalibru ’32, który nosi dla własnej ochrony, ilekroć wraca do Abjanu. Niektórzy powstańcy uważają, że działa dla rządu, ale on upiera się, że pozostaje neutralny. – Członkowie naszych plemion zawsze podlegają wpływowi religii. Do tego dochodzi bieda – powiedział, tłumacząc, skąd bierze się atrakcyjność bojowników. Abjan jest jedną z najmniej rozwiniętych prowincji Jemenu. – Al-Kaida rozkwita w takim właśnie środowisku – stwierdził Othman. Sercem rewolucji, budzącym nadzieję na inny Jemen, jest Ta’izz, leżący 160 km od Adenu. Ta’izz powstał na szlakach handlowych prowadzących na wybrzeże Morza Czerwonego, stając się ośrodkiem handlu, przemysłu i edukacji. Jednak to najmniej plemienne, najbardziej liberalne z jemeńskich miast, marginalizowane przez Saliha – marniało. Pierwsze protesty wystąpiły tu w lutym 2011 r. Rok później marsze odbywały się nadal, w każdy piątek po popołudniowych modłach. W Mieście Ogrodzie – miłej dzielnicy kawiarń i placów zabaw położonej w cieniu osmańskiej cytadeli Qalat al-Qahira – spotkałem jedną z przywódczyń ruchu prodemokratycznego. Belkhis al-Abdeli ma 31 lat, choć na pierwszy rzut oka można ją wziąć za nastolatkę. Na głowie nosi Hidżaz – chustę, która, w przeciwieństwie do nikabu, pozostawia twarz odsłoniętą. Wystarczy coś wspomnieć o polityce – albo o prawach kobiet – a ciepły uśmiech al-Abdeli znika. – Nienawidzę nikabu – oświadczyła, dodając, że nigdy nie zaakceptowała surowych kodów społecznych, które dyskryminują jemeńskie kobiety. Al-Abdeli jest niezamężna. – Moi krewni mówią: „Nie masz już szansy na zamążpójście”. To dla mnie żaden problem. Często podróżuje sama, nie przejmując się spojrzeniami pełnymi dezaprobaty. Prawie wszystkie wskaźniki – ochrony zdrowia, poziomu wykształcenia, zatrudnienia – do wodzą, że kobiety w Jemenie radzą sobie marnie. To kraj o jednym z najwyższych w świecie odsetków małżeństw dziecięcych. 60 proc. Jemenek nie umie czytać i pisać. W przeciwieństwie do mężczyzn, kobiety mają ograniczone prawa do rozwodu, posiadania majątku i dziedziczenia. Al-Abdeli wykłada rachunkowość na uniwersytecie w Ta’izzie i cieszy się względną wolnością, w przeciwieństwie do większości rodaczek. Przypisuje to temu, że wychowała się w tym mieście i ma wolnego od uprzedzeń ojca, który „nie chodził na uniwersytet, ale wiele wie o świecie”. Jest także poetką i przez całe lata otwarcie wyrażała swój wstręt do reżimu Alego Abdullaha Saliha. – Umieściłam część swoich snów w wierszach i starałam się zaszczepiać je w umysłach moich studentów – powiedziała. Kiedy w Egipcie upadł Hosni Mubarak, al-Abdeli odnalazła w sobie nową nadzieję. – Poczułam, że my też będziemy tu mieć rewolucję. Od pierwszego dnia chciałam się przyłączyć do protestów, ale ojciec mi to odradzał. Powiedział: „Ten reżim jest krwawy”. Więc poszłam dopiero kilka dni później. W miasteczku namiotowym nazywanym Placem Wolności al-Abdeli została wybrana do rady przywódczej. W kwietniu 2011 r. zapoczątkowała Forum Przemian, własny ruch, do którego wstąpiły setki ludzi. Organizowała seminaria i prowadziła demonstrantów ulicami Ta’izzu. Przemawiała z pasją o potrzebie wyeliminowania korupcji i kumoterstwa oraz zagwarantowania równych praw kobietom. Sprawy przybrały zły obrót 29 maja, gdy niezidentyfikowani napastnicy (wielu sądzi, że stały za tym siły bezpieczeństwa Saliha) spalili na Placu Wolności setki namiotów i zabili 50 protestujących. Po masakrze najpotężniejszy szejk regionu, Hamoud al-Mikhlafi, obwieścił, że będzie bronić demonstrantów i ściągnął z wiejskich obszarów setki członków milicji. Gwardia Republikańska i inne siły sprzyjające Salihowi próbowały zdławić bunt. W tym czasie al-Abdeli wraz z rodzicami i rodzeństwem kuliła się w piwnicy domu, podczas gdy dookoła trwał artyleryjski ostrzał. Teraz miasto, przez długi czas uważane za najmniej plemienne w Jemenie, ma dług wdzięczności wobec Mikhlafiego. Milicje szejka kontrolują wiele ulic, a jego przynależność do Al-Islah, głównej partii islamskiej kraju, obejmującej wszystkich, od umiarkowanych członków Bractwa Muzułmańskiego po ultrakonserwatywnych salafitów, przydaje islamistom nowego znaczenia. W piątkowe popołudnie, na wiecu, w którym uczestniczyłem, jedynymi mówcami byli członkowie partii islamskiej. Świeccy demokraci, tacy jak al-Abdeli, są poza strukturami władzy. Opuszczając o zmierzchu Miasto Ogród, pojechałem do willi al-Mikhlafiego na szczycie wzgórza. Budynek był podziurawiony kulami. Kilkunastu strażników szejka patrolowało ulicę przed willą. Al-Mikhlafi żuł czuwaliczkę w zadymionym pokoju przyjęć na parterze, gdzie tłoczyła się jakaś setka przedstawicieli plemion, którzy też żuli. Mężczyźni siedzieli w dwóch rzędach, twarzami do siebie. Broń była oparta o ściany, a na niebiesko-rdzawym dywanie walały się liście i łodygi oraz przepełnione popielniczki. Al-Mikhlafi poprowadził mnie przez podwórze do prywatnego pokoju. Był urzędnikiem służby bezpieczeństwa w rządzie Saliha, odpowiadał za zbieranie informacji na temat wrogów reżimu. –Radziłem mu, żeby bardziej konsultował się z ludźmi, ale on to zignorował – powiedział szejk, przystojny mężczyzna z nierówną, czarną brodą i grzywą kędzierzawych siwych włosów. Al-Mikhlafi nazwał sam siebie „obrońcą demokracji”. Jednak świeccy demokraci z Ta’izzu twierdzą, że jego przywiązanie do islamskiej partii oraz rozwiązywanie konfliktów poprzez pokazy siły świadczą, iż budowa społeczeństwa obywatelskiego nie zajmuje czołowego miejsca w jego programie. Al-Abdeli wraz ze swym prodemokratycznym ruchem liczy na budowę nowego społeczeństwa, opartego na przejrzystości i rządach prawa. Ale teraz u władzy jest al-Mikhlafi i jemu podobni. Jemen wciąż należy do ludzi z bronią.