Góry Smocze nie są zamieszkane przez smoki. Zachwycają za to szamańskimi malunkami
Góry Smocze, mimo że ich nazwa brzmi jak prosto z powieści Tolkiena, istnieją naprawdę. I choć nie żyją tam współczesne smoki, swoimi krajobrazami i tak przywodzą na myśl baśnie. Gdzie ich szukać? Ruszamy na południe.
Spis treści: Góry Smocze na mapie Malowidła naskalne w Górach Smoczych Góry Smocze – flora i fauna Turystyka w Górach Smoczych Gdzie leżą Góry Smocze? Podróż przez to malownicze pasmo górskie warto zacząć właśnie od spojrzenia na mapę. Góry Smocze nie leżą w Europe, nie leżą w też w Nowej Zelandii czy Islandii, które często są kojarzone z baśniowymi stworzeniami. Góry Smocze wypiętrzyły się w Afryce, a dokładnie niemal na samym jej południowym końcu. Góry Smocze na mapie Góry Smocze są najwyższymi górami w Republice Afryki Południowej. Rozciągają się na długości około 1000 km z południowego zachodu na północny wschód, z północno-zachodnim zakolem tworzącym północno-wschodnią granicę Lesotho z Afryką Południową. W isi-Zulu, języku ludu Zulu, nazywane są „uKhahlamba”, „barierą włóczni”. Najwyższy szczyt to Thabana Ntlenyana (3482 m). Inne, niewiele niższe, znane szczyty wśród wspinaczy to między innymi: Mafadi (3450 m), Makoaneng (3416 m), Champagne Castle (3377 m). Wszystkie leżą na popularnym wśród turystów terenie Cathedral Peak, który graniczy z Lesotho. Na północ od Lesotho pasmo maleje, a Góry Smocze nie są tam już tak wysokie. Według UNESCO pasmo to charakteryzuje się „wyjątkowym pięknem natury, jakie ujawniają wznoszące się bazaltowe skarpy, ostre, dramatyczne cięcia i złote piaskowce”. Jego historia geologiczna sprawia, że ​​jest to jedno z największych pasm górskich na świecie. Różnorodność terenu zapewnia ochronę dużej liczbie gatunków endemicznych i zagrożonych w skali globalnej, zwłaszcza ptaków i roślin. Znajduje się tam również wiele jaskiń i schronisk skalnych, w tym największa i najgęstsza grupa malowideł w Afryce na południe od Sahary. Malowidła tworzył lud San na przez 4000 lat. Malowidła naskalne w Górach Smoczych Sztuka naskalna ludu San w Górach Smoczych stanowiła coś więcej niż tylko sposób przekazywania wiedzy. Wiele malowideł było pewnego rodzaju magazynami nadprzyrodzonej mocy. Skały, na których tworzono obrazy, pełniły funkcję granicy między światem materialnym a duchowym. Jednym z najczęściej przedstawianych zwierząt w malowidłach Gór Smoczych jest eland (ssak z rodziny wołowatych, przypomina antylopę). Artyści ukazywali go w różnych pozach i perspektywach, z dbałością o detale. Motyw umierającego elanda często pojawia się w sztuce naskalnej San, co ma głębokie znaczenie rytualne. W języku San słowo oznaczające śmierć jest tożsame z określeniem głębokiego transu. Dlatego też malarze San przedstawiali umierające elandy w ścisłym związku z wizerunkami tancerzy w transie. Zarówno zwierzęta, jak i szamani przechodzili przez podobne etapy – drżenie, pocenie się, krwawienie z nosa, aż do ostatecznego załamania. San opisywali swoje doświadczenia poza ciałem jako uczucie latania, co również często znajduje odzwierciedlenie w ich malowidłach. Najważniejszym rytuałem San był taniec uzdrawiający, zwany również transowym. Tego rodzaju rytuały do dziś praktykowane są przez niektóre grupy San zamieszkujące Kalahari. Tancerze przez wiele godzin tupią w rytm bębnów i śpiewu, tworząc krąg wokół ogniska. Kobiety akompaniują im klaskaniem i śpiewem. Po długim tańcu niektórzy z uczestników wchodzą w trans, doświadczając stanów świadomości pozwalających na podróże do świata duchów. Tancerze, którzy regularnie praktykują trans i wykorzystują swoje doświadczenia poza ciałem, są określani jako szamani. W społecznościach San do 40% członków mogło praktykować szamanizm, co świadczy o głębokim zakorzenieniu tych wierzeń i praktyk w ich kulturze. Malowidła naskalne Gór Smoczych są nie tylko świadectwem artystycznej wrażliwości ludu San, ale także zapisem ich duchowych podróży i kosmologicznych wierzeń. Góry Smocze – flora i fauna Ze względu na dużą rozpiętość wysokościową (od 600 do ponad 3400 m n.p.m.) Góry Smocze charakteryzują się zróżnicowaną roślinnością i bogactwem gatunków zwierząt. Flora pasma górskiego obejmuje zarówno trawiaste sawanny na niższych wysokościach, jak i gęste lasy oraz alpejskie łąki na wyżej położonych terenach. Występują tu liczne endemiczne gatunki roślin, m.in. lobelie, protee i aloesy. W niższych partiach rosną także akacje i wiecznie zielone lasy. Góry Smocze zamieszkują liczne ssaki, w tym wspomniane już elandy, lamparty, pawiany, a także rzadkie gatunki antylop, jak gnu białobrode czy oribi. Niebo przecinają między innymi orły, sekretarze i sępy przystosowane do wysokogórskich warunków. Turystyka w Górach Smoczych Góry Smocze przyciągają miłośników przyrody, wspinaczki oraz fotografii krajobrazowej. Niezwykłe formacje skalne, głębokie wąwozy i malownicze wodospady tworzą doskonałą scenerię dla aktywnego wypoczynku. Jednym z najważniejszych punktów turystycznych jest Park Narodowy uKhahlamba-Drakensberg, wpisany na listę UNESCO. Przebiegają przez niego liczne szlaki trekkingowe, zarówno dla początkujących, jak i zaawansowanych turystów. Popularnymi trasami są np. wędrówka na amfiteatr Gór Smoczych oraz szlak prowadzący na najwyższy szczyt regionu – Thabana Ntlenyana. Region przyciąga także wspinaczy skalnych oraz paralotniarzy, oferując spektakularne widoki i dogodne warunki do uprawiania sportów ekstremalnych. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Nosorożec czarny – bliski wyginięcia, majestatyczny i groźny samotnik. Jest jednym z największych ssaków lądowych
Nosorożec czarny to ogromny roślinożerca należący do afrykańskiej „wielkiej piątki”. Potrafi ważyć prawie półtorej tony i zaciekle walczyć. Zjada 220 gatunków roślin, a jego rogi należą do największych.
W tym artykule: Nosorożec czarny to jeden z pięciu gatunków nosorożców Nosorożec czarny i biały – tylko te gatunki posiadają dwa rogi Nosorożce to jedne z największych ssaków lądowych Dieta nosorożca czarnego to aż 220 gatunków roślin Rogi i skóra nosorożców służą m.in. do obrony Nosorożec czarny to gatunek krytycznie zagrożony wyginięciem Ochrona nosorożca czarnego przybiera różne formy Nosorożec czarny to jeden z wielkich ssaków należących do „wielkiej piątki" Afryki. Kolejne cztery to: lew, bawół, słoń sawannowy i lampart. Nosorożce czarne są gatunkiem zagrożonym i pod ścisłą ochroną. Zamieszkują południe i wschód Afryki. Nosorożec czarny to jeden z pięciu gatunków nosorożców Nosorożec czarny to jeden z pięciu obecnie żyjących gatunków nosorożców. Pozostałe to: nosorożec biały, sumatrzański, indyjski i jawajski. Wszystkie są gatunkami zagrożonymi wyginięciem. Nosorożec czarny, wraz z nosorożcem białym – to gatunki zamieszkujące Afrykę. Zasięg nosorożca czarnego dziś to południe i wschód Afryki. Występuje m.in. w: RPA, Namibii, Angoli, Zimbabwe, Mozambiku, Kenii i Tanzanii. Większość osobników żyje w różnego rodzaju rezerwatach i parkach narodowych, np. Etosza w Namibii. Wielka Piątka Afryki – jakie zwierzęta należą do Big Five i gdzie można je spotkać? Wielka Piątka Afryki, w skład której wchodzą: lew, lampart, słoń, bawół i nosorożec, to niekwestionowany symbol Czarnego Lądu. Aby afrykańskie safari uznać za w pełni udane, powinno si... Nosorożec czarny i biały – tylko te gatunki posiadają dwa rogi Jako jeden z 2 pośród 5 gatunków nosorożców posiada na pysku dwa rogi. Stąd jego naukowa łacińska nazwa: diceros bicornis. Można ją przetłumaczyć jako „nosorożec dwurogi”. Nazwa łacińska pochodzi jeszcze z XVIII wieku, z monumentalnego dzieła Karola Linneusza Systema Naturae. Współczesna nazwa – nosorożec czarny jest nieco myląca. Prawdopodobnie wprowadzono ją dla odróżnienia od drugiego afrykańskiego gatunku – nosorożca białego. Oba nie są jednak ani białe, ani czarne – raczej brązowo-szare. Tylko te dwa afrykańskie nosorożce mają na pysku po dwa rogi. Reszta gatunków ma tylko jeden. Nosorożce to jedne z największych ssaków lądowych Nosorożce to jedne z największych ssaków lądowych. Większe i cięższe od nich są tylko słonie. Największe są nosorożce białe oraz indyjskie – ich waga może dochodzić do 2500 kg. Nosorożec czarny jest nieco mniejszy. Długość jego ciała (głowy i tułowia) to 300-380 cm, a waga – 800-1300 kg. Dwa rogi nosorożca czarnego wyraźnie różnią się wielkością. Przedni, większy (nosowy), może dochodzić do 130cm. Tylny, mniejszy (czołowy), ma zwykle nie więcej niż 55 cm. Wymarli przodkowie nosorożców byli jeszcze więksi. Paraceratherium, choć nie posiadał rogów, jest zaliczany do nosorożców. Był największym lądowym ssakiem jaki kiedykolwiek żył. Jego masa mogła dochodzić do 20 ton, a długość ciała do 7,5 metra. Paraceratherium żył w okresie oligocenu, mniej więcej 34-23 miliony lat temu. Szczątki tego giganta znaleziono m.in. w Chinach, Pakistanie i Kazachstanie. Wymarłych wielkich nosorożców było znacznie więcej, choćby 4,5 metrowy, włochaty Elasmotherium, żyjący jeszcze 8 tys. lat temu na Syberii. Dieta nosorożca czarnego to aż 220 gatunków roślin Nosorożec czarny, podobnie jak biały, żyje na sawannach i trawiastych terenach Afryki. W przeciwieństwie do nosorożca białego, potrafi poradzić sobie też na suchych, pustynnych terenach. Jest roślinożercą. Jego dieta to liście, łodygi, gałązki, pędy, strączki, owoce i trawa. Może żywić się nawet 220 gatunkami roślin, chociaż ma swoje ulubione. Na przykład toksyczne dla innych zwierząt wilczomlecze lub liście drzew akacjowatych. W porze suchej zjada głównie gromadzące wodę sukulenty. Uwielbia gęste zarośla i krzaki, ale żyje też w nadrzecznych lasach, na bagnach i łąkach. Nie unika terenów górskich. W Kenii jego obecność stwierdzono na wysokości 2900 m.n.p.m. Rogi i skóra nosorożców służą m.in. do obrony Rogi nosorożców, wbrew intuicji, nie są zbudowane z kości. Podobnie jak włosy i pazury innych zwierząt (w tym paznokcie u ludzi), są zbudowane z keratyny. Ponadto ze związków wapnia i odpowiadającej za pigmentację melaniny. Rogi nosorożców nie mają nawet kostnego rdzenia. Są tworami powstałymi z komórek naskórka, a nie (jak np. rogi bydła) ze skóry właściwej. Funkcją rogów jest dla nosorożców przede wszystkim obrona przed drapieżnikami. Używają ich też do straszenia i walk między sobą – a potrafią być bardzo agresywne. Samce bywają też agresywne w stosunku do samic, podczas zalotów. Nosorożec czarny prowadzi przeważnie samotniczy tryb życia. Samce przejawiają zachowania terytorialne i źle tolerują pojawienie się nowych samców w okolicy. Interakcje z innymi osobnikami najczęściej zdarzają się podczas rui samic i walk o ich względy. Z doświadczeń zebranych przez pracowników parków narodowych wynika, że nawet połowa samców i jedna trzecia samic ginie w walkach z innymi nosorożcami czarnymi. Drugą po rogach najbardziej charakterystyczną, przysłowiową cechą nosorożców jest ich gruba skóra. Przypomina pancerz i właściwie niemal nim jest. Dzięki niej są bardzo odporne na urazy. Chroni je podczas częstych walk, pomaga też w utrzymaniu stałej temperatury ciała. Dzięki niej nosorożce mogą tez wchodzić w wyjątkowo kłujące zarośla. Naukowcy chcą przywrócić gatunek nosorożca białego północnego. Mają dwa kolejne zarodki Nosorożec biały północny jest najbardziej zagrożonym wyginięciem ssakiem na świecie. Ostatni samiec tego podgatunku umarł w 2018 roku, a na świecie pozostały jedynie dwie samice. I choć ... Nosorożec czarny to gatunek krytycznie zagrożony wyginięciem Niestety, nosorożec czarny jest obecnie jednym z najbardziej zagrożonych gatunków na Ziemi. Posiada status krytycznie zagrożonego wyginięciem. Jego populacja liczy mniej więcej 6500 osobników. Na szczęście rośnie, w wyniku rozmaitych środków ochrony. W latach 1970-1993 został niemal całkowicie wytępiony. Jego liczebność spadła wtedy z 65 tysięcy do zaledwie 2300 zwierząt. Główną przyczyną tego stanu rzeczy jest kłusownictwo. Rogi nosorożców czarnych są nielegalnie pozyskiwane, a podczas tych procedur większość zwierząt ginie. Sproszkowane rogi w medycynie chińskiej i wietnamskiej są uznawane za lekarstwo na różne dolegliwości, pomimo braku dowodów naukowych na ich skuteczność. Popyt na nie na czarnym rynku stanowi główne zagrożenie dla przetrwania gatunku, tym bardziej że nosorożec czarny ma aż dwa rogi i to wyjątkowo duże. Ochrona nosorożca czarnego przybiera różne formy Podejmowano już różne próby ukrócenia kłusownictwa, łącznie z prewencyjnym obcinaniem rogów zwierzętom. Problem w tym, że z czasem rogi odrastają, poza tym pozbawione ich zwierzę ma mniejsze możliwości obrony np. przed lwami. Obcinanie rogów było też niezwykle kosztowne. Z czasem wycofano się z tego pomysłu. Innym sposobem, który stosują np. rezerwaty w Republice Południowej Afryki, jest zatruwanie rogów. Uśpionemu wcześniej nosorożcowi wierci się otwory w rogach, a następnie wstrzykuje np. toksyczny środek na pasożyty, a nawet różowy barwnik. Taki róg jest dla kłusowników bezużyteczny. Problem kłusownictwa jest jednak niestety wciąż aktualny. Według szacunków każdego roku w Afryce ginie z tego powodu około 900 nosorożców obu gatunków (czarnych i białych). Na szczęście, w wyniku międzynarodowej, ścisłej ochrony, populacja nosorożca czarnego powoli rośnie. Nasz ekspert Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Wielka Piątka Afryki – jakie zwierzęta należą do Big Five i gdzie można je spotkać?
Wielka Piątka Afryki, w skład której wchodzą: lew, lampart, słoń, bawół i nosorożec, to niekwestionowany symbol Czarnego Lądu. Aby afrykańskie safari uznać za w pełni udane, powinno się zobaczyć Big Five.
W tym artykule: Afrykańska piątka, czyli zwierzęta tworzące Big Five W poszukiwaniu Wielkiej Piątki Spotkanie z Wielką Piątką Afrykańska piątka, czyli zwierzęta tworzące Big Five Wielka Piątka Afryki znana jest ze swojej waleczności, szczególnie, kiedy w grę wchodzi ochrona potomstwa lub gdy zwierzęta same znajdują się w centrum zagrożenia. Dlatego decydującym czynnikiem w ukształtowaniu Big Five nie były osiągane przez zwierzęta kształty czy rozmiary, a trudność w ich upolowaniu. W skład afrykańskiej piątki wchodzi pięć gatunków ssaków, uznanych przez tamtejszych myśliwych za najbardziej niebezpieczne na kontynencie. Są to: Zwierzęta na safari – które gatunki można na nim zaobserwować? Zwierzęta safari należą do najbardziej fascynujących gatunków. Udział w wyprawie to w zasadzie obowiązkowy punkt programu w trakcie urlopu spędzanego w Afryce i jednocześnie - jedna z najw... słoń afrykański – największe współcześnie żyjące zwierzę lądowe; nosorożec czarny – niestety, za sprawą kłusownictwa jego populacja ciągle maleje; bawół afrykański – gatunek, który nigdy nie został nigdy udomowiony; lampart – czwarty pod względem wielkości kot świata; lew – jedyny kot żyjący w stadzie. Pytanie, dlaczego do tego grona nie należy na przykład żyrafa? Odpowiedź brzmi: bo jest za łagodna! Wielka Piątka Afryki została stworzona jeszcze w czasach kolonialnych, kiedy Afrykę masowo odwiedzali biali myśliwi. To oni zrobili ranking zwierząt najbardziej cenionych jako trofea. Jak już wspomnieliśmy, nie chodziło nawet o wielkość. Premiowano zwierzaki najbardziej niebezpieczne dla myśliwego (zwłaszcza ranne), a zarazem trudne do wytropienia i ustrzelenia (chociaż to, jak się zdobycz prezentowała na ścianie rezydencji, też pewnie miało znaczenie). Oczywiście można by się spierać, dlaczego uwzględniono lamparta, a nie geparda, który jest najszybszym ssakiem świata, i dlaczego poszedł w odstawkę hipopotam, który ma na koncie więcej istnień ludzkich niż chociażby lew. W każdym razie tak, jak kiedyś ustalono, tak zostało do dziś. W poszukiwaniu Wielkiej Piątki Jedynie nosorożce robią trochę zamieszania, bowiem w Afryce występują dwa gatunki: białe i czarne (wbrew nazwom nie różnią się kolorem, ale m.in. zachowaniem). Większości turystom jest wszystko jedno, którego zobaczą, ale zdarzają się też „ortodoksi”, którzy do Wielkiej Piątki zaliczają wyłącznie rzadkiego nosorożca czarnego. Wybór krajów, w których można zobaczyć całą Big Five na wolności, nie jest wcale taki duży: Tanzania, Kenia, RPA, Malawi, Namibia, Zambia, Zimbabwe, Demokratyczna Republika Konga, Botswana i Uganda – ale w trzech ostatnich dyskusyjna staje się obecność nosorożca. Poza tym nawet w najbogatszym w życie zwierzęce parku czy rezerwacie niekoniecznie Wielka Piątka musi występować w komplecie. Na przykład w słynnym Etosha National Park w Namibii brakuje bawołu, zaś z bardzo ciekawego parku Chobe w Botswanie niedawno zniknęły nosorożce (ze względu na kłusowników wywieziono je w bezpieczniejsze dla nich miejsce). Kenia to nie tylko safari. Co warto zobaczyć i czym się zachwycić? Kenia to piękny, afrykański kraj, który turystom kojarzy się głównie z safari i podziwianiem dzikiej przyrody. Podróże do Kenii są coraz częstsze. Jak zaplanować podróż do Kenii, by by... Nawet jeśli cała Big Five zamieszkuje na danym terenie, i tak jej wytropienie nie jest łatwe. – To nie zoo! – denerwują się lokalni przewodnicy, kiedy turyści wręcz żądają pokazania im wszystkich tych zwierzaków, bo przecież „biuro im obiecało w programie wycieczki”. Jeżdżąc z grupami na safari jako pilot, miałam sytuacje, kiedy trafialiśmy na całą piątkę w ciągu kilku godzin, kręcąc się w promieniu zaledwie kilku kilometrów. Bywało też i tak, że po dwóch tygodniach jeżdżenia po różnych parkach czegoś wciąż nam brakowało, zwykle lamparta albo nosorożca. Spotkanie z Wielką Piątką Najsłynniejsze parki i rezerwaty, w których występują zwierzęta Big Five: Park Narodowy Krugera w RPA, Serengeti i Ngorongoro w Tanzanii, Masai Mara, Amboseli i Lake Nakuru w Kenii, Zambezi National Park w Zimbabwe. Koszt safari organizowanego przez lokalne agencje to wydatek od ok. 40 dol./os. za 3-godzinne do ok. 100 dol. i więcej za całodniowe. Warto się upewnić, czy w cenę jest wliczona opłata parkowa. Zwierzęta Afryki. Jaki gatunki można spotkać na tym kontynencie? Afryka to miejsce niezwykłe pod wieloma względami. Na Czarnym Lądzie nie brakuje dzikich, pierwotnych obszarów, które pozostają we władaniu natury, nie człowieka. Tamtejsza przyroda, jakże...
Szczep koronawirusa z Afryki może być odporny na szczepionki. Trwają badania
Odmiana koronawirusa wykryta po raz pierwszy w Afryce Południowej wzbudziła obawy brytyjskich naukowców. Mutacje znalezione w tym wariancie obejmują także białka kolca, co – jak przypuszcza część badaczy – może oznaczać, że istniejące szczepionki nie będą skuteczną ochroną przed tym szczepem koronawirusa. Inni eksperci uspokajają, że jak na razie nie ma podstaw do wyciągania tak daleko idących wniosków.
Na początku tego tygodnia brytyjscy naukowcy wyrazili zaniepokojenie przypuszczając, że szczepionki na COVID-19 mogą nie być w stanie zapewnić ochrony przed nowym wariantem koronawirusa. Wariant o sygnaturze 501Y.V2 został po raz pierwszy zidentyfikowanym przez naukowców z Republiki Południowej Afryki, ale rozprzestrzenił się już także w innych krajach. – (Naukowcy – przyp. red.) wyrażają te same obawy, które my wyartykułowaliśmy, kiedy po raz pierwszy ujawniliśmy, że wzorzec mutacji wzbudził nasze zaniepokojenie – mówi Richard Lessells, ekspert ds. chorób zakaźnych z Research Innovation and Sequencing Platform w Kwa-Zulu Natal w RPA, który był członkiem zespołu identyfikującego nowy szczep. Lessells uspokaja, że obawy brytyjskich naukowców nie są oparte na żadnych nowych danych, a jedynie na pierwszych na udostępnionych informacjach na temat nowego wariantu wirusa. W nowym wariancie naukowcy z RPA zidentyfikowali ponad 20 mutacji, w tym kilka w białku kolca, którego wirus używa do infekowania ludzkich komórek. Jedna z mutacji znajduje się w miejscu, które uważa się za kluczowe dla neutralizacji przeciwciał. Nie występuje ona w innych wariantach koronawirusa, m.in. w szybko rozprzestrzeniającym się szczepie odkrytym w Wielkiej Brytanii. To właśnie ta mutacja wzbudza niepokój badaczy. – Powodem, dla którego byliśmy nieco ostrożni, nie wyrażając obaw dotyczących skuteczności szczepionek, jest to, że uważa się, że w przypadku wielu szczepionek wywołują one dość szeroką odpowiedź immunologiczną. Dlatego uważamy, że chociaż te mutacje mogą mieć pewien wpływ (na skuteczność – przyp. red.), jest bardzo mało prawdopodobne, aby całkowicie zniweczyły efekt szczepionek – wyjaśnia Lessells. Public Health England także oficjalnie stwierdziło, że nie ma dowodów sugerujących, że szczepionki COVID-19 nie chronią przed zmutowanymi wariantami koronawirusa. Z kolei prezes BioNTech, Ugur Sahin, powiedział w wywiadzie z ubiegłego tygodnia, że szczepionka jego firmy, która wykorzystuje mRNA powinna być w stanie chronić przed wariantem brytyjskim. Obecnie w RPA trwają dalsze badania nad skutkami mutacji znalezionych w nowym wariancie. Naukowcy sprawdzają m.in. czy naturalna odporność uzyskana po infekcji starszymi wersjami wirusa zapewnia ochronę przed ponownym zakażeniem nowym wariantem. Wstępne wyniki tych badań mogą być gotowe pod koniec tygodnia – zapowiedział Lessells. Nieskuteczne przeciwciała Według wczesnych danych z badań nad nowym wariantem koronawirusa z RPA, przeciwciała nabyte po infekcji wcześniejszymi szczepami mogą nie działać równie skutecznie przeciwko nowej odmianie – donosi portal Live Science. Nowe dane, opublikowane 4 stycznia w bazie bioRxiv, gdzie ukazują się wstępne nierecenzowane raporty z badań, sugeruje, że specyficzne mutacje w białku kolca w wariancie 501Y.V2 sprawiają, że jest on mniej podatny na przeciwciała niektórych osób. Jednak – co ważniejsze – nie oznacza to, że jest „niepokonany”, a jedynie że jest mniej podatny na atak tych przeciwciał. Dodatkowo, podczas gdy przeciwciała u niektórych osób nie potrafiły dobrze wiązać się z nowym wariantem, przeciwciała innych badanych nadal dobrze sobie z nim radziły. „Istnieją rozległe różnice między poszczególnymi osobami w tym, jak mutacje wpływają na wiązanie i neutralizację przeciwciał w surowicy” – napisano we wstępnym raporcie. To oznacza, że w przypadku różnych pacjentów wytwarzane przez ich organizmy przeciwdziała w różnym stopniu potrafią powstrzymać nowy wariant wirusa przed infekowaniem komórek. Dla niektórych osób mutacja w białku kolca występująca w wariancie z RPA, wiązała się z 10-krotnym spadkiem skuteczności przeciwciał do blokowania wirusa. Oznacza to, że nowy wariant może być mniej podatny na przeciwciała niektórych ludzi. Aby dowiedzieć się, czy przeciwciała wytwarzane przez szczepionki będą podobnie reagować, potrzebne są dodatkowe badanie. Zespół doszedł do tych wniosków, badając „domenę wiążącą receptor” (RBD) białka szczytowego, czyli części kolca, która wiąże się bezpośrednio z powierzchnią komórki ludzkiej. Według badań opublikowanych w listopadzie w czasopiśmie Cell, przeciwciała skierowane przeciwko RBD są najbardziej krytyczne dla neutralizacji koronawirusa. Z tego powodu mutacje w RBD mogą pomóc nowym wariantom wirusa uniknąć spotkania z naszym układem odpornościowym – sugerują naukowcy. Zespół zmapował, jak różne mutacje w RBD wpłyną na jego strukturę, a tym samym na zdolność przeciwciał do wiązania się z nią; następnie zmodyfikowali genetycznie komórki drożdży, aby wyhodować zmutowane RBD na ich powierzchni. W eksperymentach zwanych „testami neutralizującymi” zespół wystawił zmutowane drożdże na działanie surowicy krwi, części krwi zawierającej przeciwciała. Próbki te pobrano od osób, które wyzdrowiały z COVID-19 i wytworzyły przeciwciała przeciwko wirusowi – opisuje badania Live Science. Na szczęście mutacje osłabiły aktywność neutralizującą tylko niektórych badanych próbek krwi i nie zniszczyły całkowicie mocy przeciwciał w żadnej z nich – napisali autorzy badania. To zwiększa prawdopodobieństwo, że dostępne szczepionki zachowają swoją skuteczność także w walce z nowym wariantem.
RPA: wykryto kolejną mutację koronawirusa. Inną niż szczep w Wlk. Brytanii
Wariant 501.V2 wirusa został zidentyfikowany przez południowoafrykańskich naukowców a dokumentacja przesłana do Światowej Organizacji zdrowia. Wszystko wskazuje, że właśnie ta mutacja napędza drugą falę infekcji w RPA (odpowiada za 90 proc. nowych przypadków).
Kraj przechodzi przez drugą falę zakażeń, która częściej niż wiosenna obejmuje też młodych ludzi u których nie występują choroby współtowarzyszące. Właśnie wśród młodych rośnie liczba pacjentów ciężko przechodzących COVID-19. – Po przeprowadzeniu analizy setek próbek z całego kraju badacze uznali, że nowa odmiana zaczęła dominować nad poprzednią mutacją patogenu około dwa miesiące temu – stwierdził Zwelini Mkhize, szef resort zdrowia - czytamy na africanews.com. View oEmbed on the source website Wariant 501.V2 wirusa został zidentyfikowany przez południowoafrykańskich naukowców a dokumentacja przesłana do Światowej Organizacji zdrowia. Wszystko wskazuje, że właśnie ta mutacja napędza drugą falę infekcji w RPA (odpowiada za 90 proc. nowych przypadków). Jedna ze zmian w konstrukcji nowego wariantu wirusa (mutacja N501Y) dotyczy białka S, czyli „broni wirusa” decydującej o przyłączaniu się patogenu do komórek organizmu który chce zainfekować. A to jest właśnie ten element w który celują autorzy szczepionek. Za wykryciem nowej odmiany koronawirusa w Afryce stoi prof. Tulio de Oliveira. Kieruje on zespołem naukowców pracujących na uczelni Kwazulu-Natal w ramach ośrodka badań KRISP Centre. - Prof. de Oliveira zaalarmował kolegów w Wielkiej Brytanii na temat wariantu południowoafrykańskiego, co pozwoliło tamtejszym naukowcom ‘przebadać własne próbki i odnaleźć podobną mutację’, potencjalnie odpowiedzialną za gwałtowny przyrost liczby zainfekowanych w na Wyspach – stwierdził minister Mkhize. Urzędnik mówi właśnie o N501Y, którą to mutacje w nowych wariantach SARS-CoV-2 dostrzeżono także w Australii - donosi New York Times. Wirus infekujący populację siłą rzeczy będzie musiał mutować. Po prostu w każdym organizmie zakażenie przebiega inaczej, bo różne są reakcje immunologiczne zainfekowanego ciała. Gdy wirus trafi na osobę z upośledzonym układem odporności, może zacząć namnażać się – i mutować – w sposób niekontrolowany. Zmiany w budowie genetycznej wirusa podobnie jak zmiany w budowie wszystkich innych żywych organizmów idą w kierunku uzyskania maksymalnie dużego potencjału zakaźnego, bo tylko namnażając się wirus może przetrwać. Nie zawsze „opłaca się” wirusowi wywoływać śmierć pacjenta, bo przecież martwy nosiciel nie rozniesie patogenu dalej. Nowe mutacje zazwyczaj dotyczą więc stopnia zakaźności, ale już nie zawsze wiążą się sztywno z cięższym przebiegiem choroby. ​
Oto jedno z najpiękniej położonych miast świata
Zachwycamy się Kapsztadem i podpowiadamy, jak zorganizować podróż do Republiki Południowej Afryki.
Jak pięknie! U podnóża Góry Stołowej rozciąga się ogród botaniczny Kirstenbosch. Od połowy czerwca aż do późnego października kwitnie w nim narodowy kwiat Republiki Południowej Afryki, czerwona protea królewska. Na szczyt góry, która daje cień roślinom, od 1929 r. kursuje kolejka linowa. Zamiast wjeżdżać kolejką, lepiej wejść za darmo jednym z kilkunastu szlaków. Z tej wysokości widać jak na dłoni, jak wielkie i jak piękne to miasto. Kapsztad położony jest w miejscu spotkania Oceanu Indyjskiego z Atlantyckim, nad zatoką pełną malowniczych plaż; jak choćby Hout Bay, przy której kiedyś była maleńka rybacka wioska, a dziś to ulubione miejsce wypoczynku mieszkańców. Z pobliskiego portu odpływają stateczki na wyspę Duiker – dom tysięcy fok. Na zdjęciach wyglądają obłędnie. Tak jak cały Kapsztad. Zrób to Z Warszawy do Johannesburga można dolecieć przez duże europejskie lotniska. Bilety w cenach ok. 3 tys. zł oferują linie Lufthansa, British Airways, KLM, Air France. Po RPA można poruszać się tanimi liniami (southafrica.info), autobusami, np. przewoźników Greyhound, Baz Bus (computicket.com) lub pociągami – w tym luksusowym Blue Train na trasie Johannesburg– –Kapsztad. Najwygodniejszym środkiem transportu jest z pewnością samochód; koszt wynajmu, ok. 70 zł za dzień. Wybierając termin wyjazdu, pamiętaj, że pory roku są odwrotnością naszych, a więc nasza zima to lato na półkuli południowej. Miesiące od września do lutego – czyli wiosna i lato – to najlepszy czas na wizyty, jeśli liczymy na słoneczne dni i wysokie temperatury.
Gdzie nie podróżować samotnie? Lista krajów szczególnie groźnych dla kobiet
Iran w ostatnich tygodniach nie schodzi z nagłówków światowej prasy. W cieniu konfliktu z USA i tragedii ukraińskiego boeinga 737 pojawiły się wiadomości o ucieczce irańskiej medalistki olimpijskiej w taekwondo. Wszystko wskazuje, że Kimia Alizadeh szuka teraz w Holandii lepszego życia. Jak pokazują badania oceniające jakość życia kobiet m.in. w Iranie, wiele innych pań chciałoby pewnie pójść śladem sportsmenki.
Agencja informacyjna ISNA pisze wprost o ”szoku dla irańskiego sportu”. Zachodnie media oceniają, że dziewczyna mogła mieć dość życia w kraju, gdzie kobiety są uzależnione od mężczyzn w stopniu trudnym do zrozumienia i zaakceptowania z perspektywy Ameryki Północnej czy Europy. Niezależnie od różnic kulturowych, Iran postrzegany jest jako kraj groźny dla kobiet. Choć kraju Persów nie ma w pierwszej 10. aktualnego rankingu fundacji Thomson Reuters (”Most dangerous places to be a woman”), to ojczyzna Kimii Alizadeh jest na 5. miejscu listy państw, do których kobiety nie powinny podróżować samotnie (”Women’s Danger Index”). Przygotowała ją para globtroterów, Asher i Lyric Fergusson, małżeństwo prowadzące bloga o bezpiecznym podróżowaniu. – Jak opowiada Lyric Fergusson w amerykańskim wydaniu ”Forbes Women”, podczas podróżowania sami doświadczyli z mężem niewygodnych sytuacji i słyszeli wstrząsające opowieści od wielu ”solistek”. Zamiast polegać tylko na pogłoskach i anegdotach, pomyśleli, że dobrze byłoby wiedzieć w oparciu o twarde fakty, które kraje są najgorsze, a które najbardziej bezpieczne – czytamy na forbes.pl. W ten sposób doszli do przekonania, że Hiszpania jest najbezpieczniejszym celem samotnych podróży kobiet a RPA najbardziej ryzykownym. Do stworzenia Indeksu Zagrożeń dla Kobiet para podróżników wybrała 8 różnych kryteriów. Pierwsze dwa, dla Fergussonów najważniejsze to 1) procent kobiet czujących się bezpiecznie w czasie samotnego spaceru w środku nocy oraz 2) liczba zabójstw kobiet na 100 tys. mieszkańców. Kolejne kryteria to 3) odsetek kobiet zgadzających się, że przemoc ze strony partnera może być w pewnych sytuacjach uzasadniona a także odsetek kobiet które doświadczyły w życiu przemocy seksualnej ze strony kogoś, 4) kto nie był ich partnerem (”non partner violence”) oraz kogoś, 5) kto w chwili ataku nim był. Ostatnie trzy kryteria to funkcjonujące już w przestrzeni międzynarodowej formy oceny jakości życia kobiet: 6) dyskryminacja płci w prawie (”legal discrimination score”, ocena stosowana w indeksie ”Women, Peace, and Security Index” norweskiego Instytutu Badań nad Pokojem, PRIO) 7) oenzetowski indeks nierówności płci (”Gender Inequality Index”, dotyczący dostępu m.in. do rynku pracy i służby zdrowia) oraz 8) wskaźnik nierówności płci (”Global Gender Gap”) publikowany co roku na potrzeby Światowego Forum Ekonomicznego. Tę oktawę Fergussonowie przyłożyli do listy 50 najchętniej odwiedzanych krajów świata. W ten sposób każdy zakątek ma swoją reprezentację. Co ciekawe, w pierwszej piątce znalazło się dokładnie jedno państwo z każdego z pięciu kontynentów. Republika Południowej Afryki to kraj najgorszy dla samotnie podróżujących kobiet ze względu na powszechną wobec nich przemoc i historię okrutnego traktowania. Na drugim miejscu znalazła się Brazylia, kraj słynący niestety z niskiego poziomu bezpieczeństwa na ulicach, ale też z celowych zabójstw kobiet. Na trzecim miejscu jest Rosja, źle oceniana w kilku kategoriach (duża liczba zabójstw, przypadków przemocy seksualnej czy dyskryminacji prawnej). Czwarte i piąte miejsce przypadło kolejno Meksykowi (fatalny stan bezpieczeństwa na ulicach, powszechną przemoc seksualną wobec kobiet) oraz wspomnianemu już Iranowi (fatalny wynik indeksu ”Global Gender Gap”). Na drugim końcu skali, jako kraje niemal całkowicie bezpieczne dla samotnych podróżniczek, wymieniono Hiszpanię, Singapur, Irlandię, Austrię i Szwajcarię. Polska znalazła się na miejscu 9., między Kanadą a Wielką Brytanią. Interesujące jest relatywnie wysokie, 19. miejsce Stanów Zjednoczonych. Jak tłumaczą autorzy rankingu, to konsekwencja niskiego poziomu bezpieczeństwa na ulicach, wysokiego poziomu przemocy seksualnej oraz niepokojących danych o dużej liczbie zabójstw kobiet w młodym wieku (20-24 lata). Amerykanom dostało się też za przemoc seksualną wobec kobiet w innym wspomnianym tu rankingu, fundacji Thomson Reuters. Stany Zjednoczone na liście najniebezpieczniejszych dla kobiet miejsc do życia zajęły pozycję 10. Jak zauważyła Cindy Southworth z amerykańskiej fundacji zajmującej się zwalczaniem przemocy domowej (NNEDV): "Ludziom niesłusznie wydaje się, że wysokie PKB chroni przed mizoginizmem, ale jak widać, to nie prawda". Pierwsze 9 miejsce przed USA zajęły kolejno Indie, Afganistan, Syria, Somalia, Arabia Saudyjska, Pakistan, Demokratyczna Republika Konga, Jemen oraz Nigeria. Tragiczny zwycięzca tego zestawienia, Indie, jest szczególnym przykładem kraju o dużym tempie rozwoju ekonomicznego jednocześnie źle ocenianym ze względu na bezpieczeństwo i nierówne traktowanie kobiet. Fundacja Thomson Reuters oparła swoją negatywną notę opiniach 550 ekspertów w sprawach kobiet (m.in. pracownikach służby zdrowia i organizacji pozarządowych, wykładowcach akademickich czy komentatorach społecznych) ze wszystkich kontynentów. Indie są najgorzej ocenianym krajem świata pod względem liczby przypadków przemocy seksualnej wobec kobiet, liczby kobiet sprzedawanych jako pomoce domowe i niewolnice seksualne oraz przypadków przymuszania do małżeństw. Do tego doszły fatalne oceny związany z groźnymi dla kobiet obyczajami, jak okaleczanie narządów płciowych, oblewanie kwasem i małżeństwa dzieci. Obraz tragedii potwierdzają nawet oficjalne dane o przestępstwach wobec kobiet, których liczba między 2007 rokiem a 2016 wzrosła o 83 proc. To kraj zamieszkały przez miliard ludzi w którym co godzinę popełniane są 4 gwałty.
Pierwszy raz o Credo usłyszałem pewnego wieczoru w tajskim Chiang Mai. Przypadkowo poznany amerykański psycholog Steven Larsen opowiedział mi o swoim spotkaniu z sangomą, szamanem z RPA - Credo Mutwa.
Pierwszy raz o Credo usłyszałem pewnego wieczoru w tajskim Chiang Mai. Przypadkowo poznany amerykański psycholog Steven Larsen opowiedział mi o swoim spotkaniu z sangomą, szamanem z RPA - Credo Mutwa. Cztery lata później postanowiliśmy pojechać z Asią do RPA. Zacząłem szukać w internecie kontaktów na Credo, afrykańskim szamanem urodzonym w 1921 r., uważanym za skarb narodowy Zulusów. Przewidział AIDS, ataki terrorystyczne i wyznaje teorię, że na świecie żyją kosmici. Do tego malarz, rzeźbiarz, pisarz, uzdrowiciel – czyli człowiek orkiestra. Zacząłem wysyłać maile do ludzi, którzy wspominali o Credo – wydawców, dziennikarzy. Żadnej odpowiedzi. Spotkanie trzecie We wrześniu 2006 roku znaleźliśmy się w Johannesburgu. My na miejscu, a nasz bagaż gdzieś indziej. Z nim sprzęt filmowy. Musieliśmy zmienić plany. Zamiast Namibii i filmu o Buszmenach – przestronne lotnisko. Na lotnisku powiedzieli, że nie wiedzą, gdzie jest nasz bagaż. Wszystkie plany wzięły w łeb. Drugiego dnia postanowiliśmy zmienić otoczenie i pojechać do Credo Mutwa Culture Village. Ta wioska to niewielki park pośrodku Soweto. Chaty, w których Credo uczył młodych sangoma, i betonowe rzeźby demonów, ludzi, zwierząt. Między rzeźbami chodził niewysoki mężczyzna. – Może wiesz, gdzie znajdę Credo? – zapytałem. – Tak. Mam numer jego komórki. Chcesz? Spotkanie czwarte Następnego dnia na lotnisku oddano nam bagaż. Nie wiadomo, gdzie był. Po prostu się znalazł. Wsiedliśmy do samochodu i w drogę – do Credo. Kilkaset kilometrów. Dom i klinika Credo leżą parę kilometrów za Kuruman. Dookoła wyrasta nowe osiedle. Na kilku hektarach ziemi widać tylko dziwne przecinki wychodków. Hektary wychodków. Weszliśmy do jednej z chat. Na ścianach obrazy przedstawiające wizje Credo. Na jednym z nich, obrazie z początku lat 90., dwie potężne wieże pochylone jakby od uderzenia. Na innym postacie ludzi-gadów i potężnych wybuchów. – Każdy człowiek może mieć wizje przyszłości. To nie dar. To przekleństwo. Wiesz, co będzie i jesteś związany – Credo podniósł do góry skrzyżowane w nadgarstkach ręce. – Nic nie możesz zrobić. A jestem już zmęczony. Widziałem tyle bólu i śmierci. A jeszcze wiele przyjdzie. Wojna z terroryzmem przeniesie się do Afryki. Ameryka przegra. Z moją głową działo się coś dziwnego. Z jednej strony szukałem tego mężczyzny, bo uważałem, że przypadek nie istnieje i po coś mam tu przyjechać, ale z drugiej coś we mnie nie chciało w to wszystko wierzyć. Bo w wizjach Credo nie było nadziei. Był tylko ból. – Ludzie będą umierać. Już nie chcę tego widzieć. Za dużo śmierci widziałem. Trójka moich dzieci umarła na AIDS. Nie chcieli się leczyć ziołami, bo ich kościół im powiedział, że sangoma są źli. Umarli, bo myśleli, że jestem szatanem. Rozumiesz? Ich własny ojciec... Credo podniósł się z krzesła. – Chodźcie, coś wam pokażę. Rozrzucone po podwórku dziwne i czasami przerażające rzeźby. Metalowe postaci ludzi, demonów i kosmitów. Potężny, betonowy krzyż, Matka Boska trzymająca na kolanach umierającego Chrystusa, obok rzymski żołdak i czerwonoskóra kobieta o dużych piersiach trzymająca za rękę małego chłopca. – To Maria Magdalena, żona Chrystusa i jego syn. Wiesz, że Chrystus miał syna? Mężczyzna przeszedł wolno za plecy Marii Magdaleny. Na czerwonej ziemi rósł maleńki krzak. – Tę roślinę biali nazywają „Suderlandia Fructosate”. Afrykanerzy zwą ją „krzak raka”. Od tysięcy lat znana jest w Afryce. Leczy depresje, poprawia trawienie, ale to też jedna z najmocniejszych na świecie roślin wspomagających system immunologiczny. Ale nie mogę jej stosować, muszę dla chorych kupować lekarstwa zrobione z tej rośliny przez jakąś firmę farmaceutyczną, a że to jest drogie i nie tak skuteczne, nikogo nie obchodzi. Mam jeszcze jedną trójkę dzieci chorych na AIDS. Ta roślina utrzymuje ich przy życiu od 13 lat. Ja mam raka od kilkunastu lat. Już nie powinienem żyć. Patrzyłem na Credo i nie widziałem już Wielkiego Czarownika, ale ojca, na którego oczach umierały jego dzieci. Zacząłem rozumieć, czemu w Credo jest tyle smutku. On wiedział, że w świecie, który przyjdzie, nie będzie już miejsca na sangoma, na wizje, na duchy przodków, które leczą i dbają o ludzi. W świecie, który powstawał za płotem jego domu, nie będzie już miejsca na Credo. – Ta roślina – Credo podniósł do góry jedną z gałęzi – pozwala mi żyć. Ona nie jest dziełem Boga. Tak jak to wszystko. Mężczyzna pokazał ręką w kierunku lasu toalet. – Oprócz tych wychodków.
O najstarszym mieście RPA mówi się, że jest „najpiękniejszym miastem świata” i nie ma w tym żadnej przesady. Siedząc w oszklonej restauracji, której taras niemal zwisa nad spienionym oceanem, i oglądając przeciwległą Górę Stołową, przestajemy mieć jakiekolwiek wątpliwości.
Rozerwij się Winiarni jest w mieście tyle co w innych – piekarni. Miejscowi są bardzo przywiązani do rodzimych trunków i rzadko sięgają po te z innych krajów. Warto odwiedzić też winnice Groot Constantia. Surfuj Wybrzeże Przylądka Dobrej Nadziei, szczególnie Clifton Beaches, to raj dla surferów. Białe szerokie plaże i nieustająco wysokie fale przyciągają miłośników śmigania na desce i kitesurferów, ale też fotografów. Zjedz dobrze Dobrych restauracji jest tu mnóstwo. Warto znaleźć takie, które serwują tradycyjną kuchnię. Trzeba spróbować rystafelu, czyli tutejszej wersji indonezyjskiej potrawy z ryżu z dodatkami, głównie ziołami i warzywami. Najciekawsze restauracje, kawiarnie i bary znajdziemy na Nabrzeżu Alfreda i Wiktorii, słynnym Waterfront niedaleko portu i mariny. Odwiedź District 6 Museum to miejsce, które opowiada historię multikulturowego miasta poprzez przedmioty, dokumenty i artefakty sprzed ponad 100 lat i czasu apartheidu. Warto wybrać się również do Parku Greenpoint. W tych ogrodach w centrum miasta zobaczymy wiele gatunków roślin i ptaków. Idealne nadaje się na weekend z rodziną. Można tu jeździć na rowerze, biegać czy piknikować. Zobacz taniec afrykański Najlepszych tancerzy zobaczymy w The African Dance Theater w Waterfront. Aktorzy ubrani w tradycyjne stroje dają ponadgodzinny, bardzo energiczny pokaz ludowego tańca. Jak dotrzeć? Lot z Warszawy z przesiadką w Amsterdamie, Londynie lub Paryżu to koszt ok. 3 tys. zł. Ale możemy najpierw polecieć do Johannesburga (KLM, British Air., Qatar Air.), ok. 1,9 tys. zł, a do Kapsztadu pojechać autokarem linii Intercape za niecałe 200 zł. Gdzie spać? W Big Blue Backpackers lub Altona Lodge za nocleg zapłacimy ok. 220 zł, plusem tych miejsc jest usytuowanie w pobliżu A&V Waterfront. Trochę taniej, ale też dalej od centrum, będzie w Wish U Were Here (130 zł) i Cape Town Deco Lodge Backpacker (140 zł). Iza Klementowska
Dzieci Mandeli - reportaż z Republiki Południowej Afryki
Republika Południowej Afryki to dynamiczna, wieloetniczna demokracja starająca się, nie zawsze skutecznie, spełnić złożone niegdyś obietnice.
Pastor Przemiana człowieka ze zwykłego wiernego w pastora w Holenderskim Kościele Reformowanym Południowej Afryki wymaga siedmiu lat nauki. Deon Snyman pod koniec studiów na Uniwersytecie w Tshwane (dawniej Pretoria) w 1990 r. zorientował się, że posiadł już wystarczającą wiedzę teologiczną, ale brakuje mu umiejętności do życia w kraju, który dopiero co wypuścił z więzienia Nelsona Mandelę. Snyman, wychowany w tradycyjnej rodzinie afrykanerskiej, opowiada, że w tamtych czasach nie miał czarnoskórych kolegów i nigdy z czarnoskórym nie rozmawiał na poważne tematy. – Kościół podzielony był na kongregacje dla białych, mieszańców, ludzi z Indii i czarnoskórych – mówi. Snyman postanowił zostać pastorem w wiejskiej kongregacji dla czarnych, by pewnego dnia nie obudzić się obcym we własnym kraju. W lutym 1992 r. w czarnym oddziale Kościoła w Nongomie, w sercu prowincji KwaZulu-Natal, jego 54-letni ojciec stanął przed zebraną kongregacją, składającą się wyłącznie z Zulusów, i powiedział: – To jasne, że Afrykę czekają zmiany. Ale ja jestem Afrykanerem i nie wiem, czy potrafię się zmienić. W dodatku mam swoje lata. Dlatego oddaję wam syna – powiedział, wskazując na 26-latka. W ciągu 12 lat, jakie Snyman przeżył wśród Zulusów jako pastor, przekonał się, że wiadomość, z jaką ma powrócić do swoich, powinna brzmieć: „Ci, którzy wspierali system apartheidu, muszą przeprosić, wykazując niebudzącą wątpliwości skruchę. Następnie muszą zadośćuczynić za wyrządzone szkody.” I zaczął rozważać ideę rekompensaty zbiorowej w postaci budowy szkoły, kliniki czy centrum kształcenia pracowników. – Powinniśmy stworzyć coś, co każdy może wskazać palcem i powiedzieć: „Oto symbol naszego szczerego żalu. Dowód na to, że chcemy porozumienia i wspólnej pracy.” Miasto Worcester to miasteczko leżące półtorej godziny jazdy na północny wschód z Kapsztadu, z uroczą zabudową w stylu domków z piernika i strzelistymi wieżami kościołów. Zimą okoliczne góry są ośnieżone. Latem panują upały. Ulice są szerokie i gładkie. Trawniki elegancko skoszone. Są tu wielkie napakowane sterydami róże i oplecione winoroślą werandy. To ten rodzaj miasta, w którym żałowałabyś, że nie założyłaś dłuższej spódnicy i mniejszego dekoltu. W połowie lat 90. ub. wieku linie podziału wyryte w ziemi i psychice ludzi w okresie apartheidu nadal były widoczne. Czarnoskórzy wciąż zamieszkiwali przede wszystkim Zwelethemba – ubogie bliźniacze miasto Worcester leżące po drugiej stronie rzeki Hex, a biali mieli swoje śliczne domki przy zacienionych uliczkach. Ale w lokalnych wyborach to Worcester wybrało pierwszego kolorowego burmistrza i pierwszego czarnoskórego zastępcę burmistrza. Ponadto w czerwcu 1996 r. Komisja Prawdy i Pojednania – organ sądowy ustanowiony po obaleniu apartheidu – przeprowadziła w mieście rozprawę, na której spotkały się ofiary i sprawcy przemocy na tle rasowym. Dlatego gdy w Wigilię Bożego Narodzenia 1996 r. w centrum handlowym doszło do wybuchu dwóch ładunków, miasteczko przeżyło szok. Zginęły cztery osoby, w tym trójka dzieci, a prawie 70 zostało rannych. Wszystkie ofiary ataku były czarne lub kolorowe. Pierwsza bomba wybuchła około 13:20, raniąc Olgę Macingwane tak, że jej nogi w mgnieniu oka spuchły do rozmiarów opon od traktora. Po chwili nastąpiła druga eksplozja i kobieta straciła przytomność. – Przez 13 lat nigdy nie poznałam osoby, która mi to zrobiła – mówi Macingwane, siedząc w swoim pokoju w Zwelethemba pewnej niedzieli w listopadzie 2009 r. Macingwane wygląda jak kobieta z zasadami w nieokreślonym wieku. Przed jej domem w miasteczku odprawianych jest równocześnie kilka mszy na świeżym powietrzu, więc podnosi głos, bym ją lepiej słyszała wśród dobiegającego nas hałasu. Wstaje z fotela z trudnością, widać, że chodzenie sprawia jej ból. – Wyobrażałam sobie tego człowieka jako potężnego 50-latka z długą brodą i groźnym wyrazem twarzy. To on nawiedza mnie w koszmarach – opowiada Olga. Punkt zwrotny Przyznanie RPA organizacji mistrzostw świata w piłce nożnej dodało ludziom pewności siebie. Dzięki temu ich naród będzie znany bardziej z gościny sportowego święta niż z apartheidu. Współczesna infrastruktura, w szczególności szykowne lotniska czy kosmopolityczne restauracje, zdają się potwierdzać przypuszczenie, że tragiczne rozdarcie kraju to już historia. Znaczna część Soweto, dzielnicy Johannesburga rozsławionej w mediach przez akty przemocy za czasów apartheidu, przemieniła się w sielankowe przedmieścia z domkami w stylu amerykańskim, z przystrzyżonymi trawnikami i eleganckimi samochodami na podjazdach (choć na obrzeżach ludzie wciąż żyją w slumsach). A jednak w maju 2008 r. w wyniku aktów przemocy na tle ksenofobii zginęło 60 osób, a dziesiątki tysięcy ludzi musiało uciekać z miejsca zamieszkania. Dotyczyło to zwłaszcza Mozambijczyków i Zimbabweńczyków. Apartheid wywołał w ludziach poczucie strachu przed innością oraz przekonanie o uprzywilejowaniu przy korzystaniu z zasobów, z pochodzeniem i zawodem jako wyłącznymi kryteriami pierwszeństwa, które nieoficjalnie obowiązuje do dziś. Apartheid wyrządził RPA ogromne szkody. Między 1948 a 1994 r. Afrykańska Partia Narodowa stosowała zasady hipersegregacji ras w każdej możliwej sferze życia. – Apartheid wzbogacił małą część społeczeństwa kosztem upodlenia większości. Oznaczał aresztowania, wygnania, zniknięcia, zabójstwa. Sam upadek systemu nie zrekompensuje poniesionych przez naród strat – mówi Tschepo Madlingozi, 31-letni wykładowca na uniwersytecie w Tshwane i koordynator porad prawnych w organizacji Khulumani Support Group, oferującej wsparcie 58 tys. ofiar przemocy politycznej. – Można powiedzieć: teraz wszyscy są wolni, żyjmy więc dalej. To podejście wygodne dla tych, którzy czerpali korzyści z systemu, ale zamyka drogę do zadośćuczynienia za krzywdy i nie wymaże z historii kraju rasizmu i nienawiści – mówi z żalem. Więzień Miesiąc po atakach bombowych w Worcester 19-letni Daniel Stephanus „Stefaans” Coetzee zadzwonił na policję z kryjówki na swojej farmie na półpustynnej wyżynie Karru Wielkie i przyznał się do dokonania zamachów. Powiedział, że słyszał, iż wśród ofiar były dzieci i w związku z tym musi się oddać w ręce policji. Coetzee był członkiem niemal każdej działającej w RPA ekstremistycznej organizacji głoszącej wyższość białej rasy. Przebywając w więzieniu, nadal kontaktował się z członkami Ku-Klux-Klanu w USA oraz grupami nazistowskimi w Niemczech. Wśród białych rasistów Coetzee zdobył szacunek i poważanie. Ale w Helderstroom, więzieniu o zaostrzonym rygorze, spadł na sam dół drabiny społecznej. – Miałem 19 lat i byłem biały. Każdy chciał mnie zgwałcić – opowiada Coetzee o pierwszych latach odsiadki w celach, w których stłoczonych było po 60–120 mężczyzn. Poznałam Coetzeego w listopadzie 2009 r. w Centralnym Zakładzie Karnym w Tshwane. Miał 32 lata. Długo nie przebywał na słońcu, więc jego skóra poszarzała. Pasek, którym opasuje pomarańczowy więzienny kombinezon, zapięty jest na ostatnią dziurkę. Nie dziwi opowieść o tym, jak przed zatrzymaniem potrafił biegać na długich dystansach w palącym słońcu. – Uwielbiałem biegać – mówi w taki sposób, jakby słowami mógł uwolnić swe nogi. Siedzimy naprzeciw siebie w sali odwiedzin. Coetzee opowiada, że urodził się w 1977 r. beztroskiej matce i ojcu alkoholikowi. Nie pamięta czasu, gdy rodzice byli razem. Latami tułał się po domach dziecka i ośrodkach opieki społecznej. W wieku 15 czy 16 lat trafił pod skrzydła Johannesa van der Westhuizena. Był on liderem ultraprawicowego rasistowskiego ruchu Israel Visie. Przestrzegał ścisłej diety wegetariańskiej, nie zażywał narkotyków, nie pił alkoholu i czytał Biblię, która została przepisana z uwzględnieniem przekonań o tym, że człowiek o kolorze skóry innym niż biały jest zwierzęciem. Gdyby iść 500 km na północny wschód od Kapsztadu do miejsca, w którym w najczarniejszej z nocy można zobaczyć całą historię świata aż do jego początków, prawdopodobnie trafiłoby się na wyżynę Karru Wielkie. Na tych bezkresnych równinach u stóp pasma Nuweveld w XIX w. ukrywali się przestępcy, złodzieje bydła i handlarze bronią. Do dziś niewiele osób żyje na tej nieprzyjaznej kamiennej ziemi o zapachu pieprzu. Izolacja, jaką oferuje Karru Wielkie, przypadła do gustu van der Westhuizenowi. To w jego gospodarstwie zaplanowano atak bombowy. – Gdy trafiłem do więzienia, poprosiłem o egzemplarz Biblii – opowiada Coetzee, starając się wytłumaczyć mi, w jaki sposób próbował przeciwstawić się nienawiści, która dopadła go na brudnej posadzce celi. – Jednak Biblia, którą mi dano, różniła się od tej, którą czytałem wcześniej z van der Westhuizenem. Dotarło do mnie, że tamto Pismo Święte było sfabrykowane. Następnie przeniesiono go do Centralnego Zakładu Karnego w Tshwane, gdzie uczestniczył w szkoleniach z technik zarządzania gniewem i sprawiedliwości naprawczej. Wysłał pismo do władz więzienia z prośbą o umożliwienie mu przeproszenia ofiar i ich krewnych. (Nie wyraziły na to zgody). Mimo wyrzutów sumienia, jakie go nękały, Coetzee pozostał rasistą. Na początku 2002 r., pięć lat po aresztowaniu, przydzielono go do pracy w zespole z Eugenem de Kockiem. Mężczyzna ma około sześćdziesiątki i odsiaduje wyrok dożywocia za zbrodnie popełnione podczas służby w randze pułkownika w tajnej jednostce policji. Przez wiele godzin wspólnie myli podłogi. – Eugene wciąż mówił mi: „Stefaans, musisz przestać uważać, że jesteś lepszy z powodu koloru twojej skóry. Uwierz mi, przekonałem się, że jest inaczej” – opowiada Coetzee. Rozmowa Gdyby każde dziecko z trudnej rodziny w RPA miało jako dorosły człowiek dokonać brutalnej zbrodni, w kraju nie zostałby nikt ani nic. Codziennie notuje się tu 50 zabójstw i 140 zgłoszonych gwałtów, choć faktycznie są ich pewnie setki. – Przemoc jest zakorzeniona w tej kulturze – przyznaje Marjorie Jobson, dyrektor organizacji społecznej Khulumani Support Group. – Należy pamiętać, że dzieci dorastające w czasach apartheidu, będące świadkami strasznych wydarzeń, to dziś dorośli – dodaje. Marjorie, przemiła pani doktor po pięćdziesiątce, zgodziła się mnie podwieźć. Pewnego dnia pod koniec 2009 r. wyruszyliśmy z Johannesburga w stronę przedmieść Tshwane. Stąd stolica administracyjna RPA wygląda jak dżungla porośnięta kwitnącymi drzewami jakarandy. W całym mieście rośnie ich 50 tys., co dodaje mu niezwykłego czaru. Wszędzie wiszą reklamy mistrzostw świata w piłce nożnej, a wzdłuż głównej drogi pospiesznie buduje się tory szybkiego pociągu. – Do roku 1994 naród był już potwornie wycieńczony. Wydaje mi się, że wszyscy po prostu marzyli o tym, że apartheid zostanie obalony, a rząd sam wszystko naprawi. Tak się jednak nie stało – powiedziała mi Jobson. – Od aktywności każdego obywatela zależy, czy zdołamy stworzyć sprawiedliwe, pokojowe społeczeństwo. W ten sposób wracamy do Coetzeego. W 2004 r. do Jobson zadzwonił Eugene de Kock. Od tego czasu de Kock pomaga organizacji Khulumani odnaleźć osoby, które zaginęły w walkach na tle rasowym, opisując szczegółowo okoliczności ich zniknięcia, bo nierzadko sam za tym stał. De Kock opowiedział Jobson, że w więzieniu poznał młodego człowieka o nazwisku Coetzee. – Stefaans chciał poznać swoje ofiary, by przeprosić za to, co zrobił – mówi mi lekarka. Jobson nie sprzeciwiała się, lecz problemem było to, że Coetzee nie znał nazwisk ofiar wybuchu bombowego, którego był sprawcą. Prezydenci W 2005 r. Thabo Mbeki w trakcie drugiej kadencji prezydenckiej zdymisjonował Jacoba Zumę, swojego zastępcę. Miał on być zamieszany w skandal korupcyjny związany z zakupem broni o wartości 5 mld dolarów. Mbeki musiał uważać, że pozbycie się niewygodnego księcia populizmu będzie dobrym posunięciem. Okazało się jednak politycznym pocałunkiem śmierci, powodując poważny rozłam w partii rządzącej, Afrykańskim Kongresie Narodowym, w skrócie ANC. Pod koniec roku zwolennicy Zumy palili T-shirty z twarzą Mbekiego. Zuma i Mbeki, wieloletni działacze ANC, różnią się pod każdym względem. Mbeki to wykształcony i emocjonalnie wycofany Xhosa z Eastern Cape. Zuma to Zulus z prowincji Kwa- Zulu-Natal, bez formalnego wykształcenia, internowany na słynnej Robben Island za walkę z apartheidem. Charyzmatyczny człowiek czynu. Na koncie ma 5 małżeństw i zarzut gwałtu (w 2006 r. został uniewinniony). W 2007 r. Mbeki w wystąpieniu przed parlamentem ogłosił, że zatwierdził wprowadzenie szczególnego trybu rozpatrywania wniosków o ułaskawienie dla zbrodni dokonanych na tle politycznym w latach 1994–1999. Oficjalnie Mbekiemu chodziło o zakończenie pracy Komisji ds. Prawdy i Pojednania. Nieoficjalnie zaś ruch ten był postrzegany przez część społeczeństwa jako próba zdobycia niezbędnego poparcia dla prezydenta, którego pozycja słabła. W ciągu roku sporządzono listę 120 więźniów rekomendowanych do prezydenckiego ułaskawienia. – Był to stricte polityczny gest wyciągnięcia dłoni na zgodę – twierdzi Tshepo Madlingozi z uniwersytetu w Tshwane. Zignorowano jednak zupełnie to, co stanowiło moralną, emocjonalną i polityczną esencję komisji, czyli zasadę konsultacji wszelkich amnestii dla zbrodniarzy z ich ofiarami. Zdaniem organizacji praw człowieka w dyspensie wprowadzonej przez rząd nie chodziło o pojednanie, ale o polityczny oportunizm. Osiem organizacji, w tym Khulumani Support Group, złożyło pozew, który po długiej wędrówce po sądach różnych instancji trafił 10 listopada 2009 r. na wokandę Trybunału Konstytucyjnego. Do tego czasu Mbeki podał się do dymisji, a Zuma, znany jako JZ, został prezydentem. Posłaniec Na liście więźniów-kandydatów do amnestii uwagę Marjorie Jobson przykuło jedno z nazwisk. Był to mężczyzna, o którym opowiadał jej przez telefon de Kock. W skromnie urządzonym mieszkaniu Jobson na Eastern Cape jest mnóstwo książek, ułożonych na półkach w salonie, ustawionych w stosy na podłodze. – Z jednej strony grupa Khulumani przystąpiła do zbiorowego pozwu, by chronić prawa ofiar do bycia uwzględnionymi w procesie ułaskawiania, a z drugiej coraz częściej dzwonili do mnie pracownik opieki społecznej i ksiądz Stefaansa Coetzeego z prośbą o zorganizowanie mu spotkania z ofiarami – opowiada Jobson. – Nie dziwił mnie wcale sceptycyzm ofiar bomb z Worcester. Pytali, po co oprawca chce ich poznać. Zastanawiali się, czy rzeczywiście przeszedł przemianę. Zależało mi na sprawiedliwości, ale także na procesie pojednania. Miałam nie lada zagwozdkę – wspomina. W końcu zwróciła się po poradę do zaufanego współpracownika, Tschepo Madlingoziego. Rozmawiamy w pokoju wykładowców przy herbacie. – Rooibos czy zwyczajna? – zapytał najpierw Madlingozi, dając mi wybór między tradycyjnym południowoafrykańskim naparem ziołowym a czarną herbatą. – Postanowiliśmy, że odwiedzę Coetzeego w więzieniu, by przekonać się, czy ma szczere intencje. Bardzo się denerwowałem i byłem dość sceptycznie nastawiony do tej wizyty – mówi Madlingozi. Spotkanie Madlingoziego i Coetzeego odbyło się w kwietniu 2009 r. w więzieniu w Tshwane. – Spodziewałem się kogoś zupełnie innego, o wyglądzie rasisty, a zobaczyłem chłopaka w moim wieku, nieśmiałego. On też nie krył zdziwienia. Mężczyźni podali sobie dłonie, usiedli naprzeciw siebie i rozmawiali przez kilka godzin. Madlingozi jest w wieku Coetzeego. Urodził się w miejscowości Mangaung, na terenach przeznaczonych dla czarnych, na obrzeżach Bloemfontein w dawnym Wolnym Państwie Orania. Geograficznie niedaleko od miejsca urodzenia Coetzeego, ale kulturowo to inny świat. – Moje miasto było zdewastowane i bardzo niebezpieczne – wspomina Madlingozi, którego ojciec pracował w kopalniach złota. – System wędrownych robotników to jedna z najczarniejszych kart w historii apartheidu. Rozbijał rodziny. Rozdzielał społeczności. Upokarzał mężczyzn, którzy nie byli w stanie zapewnić bytu rodzinom, pracując w miejscu zamieszkania. Ojcowie nie mogli przekazać dzieciom tradycji, zwyczajów ani wartości. Po trzech miesiącach nieobecności mąż i ojciec nie potrafił się odnaleźć wśród bliskich. Wielu walczyło o autorytet przemocą. Ojciec Madlingoziego zmarł na zawał, gdy syn miał 14 lat. – Matka i ja przeprowadziliśmy się właśnie do miasteczka położonego blisko pracy ojca. Dopiero zaczynaliśmy poznawać się na nowo. Uwielbiał książki i sporo czasu spędzaliśmy na wspólnym czytaniu – wspomina. Madlingozi nachyla się w moją stronę. – Mój światopogląd wciąż wypełnia „czarna świadomość”, ale dzięki Coetzeemu zrozumiałem, że nawet najbardziej zagorzali rasiści mogą się zmienić. Owszem, inteligencja Stefaansa, jego pokora, zgoda na poniesienie konsekwencji swoich czynów i całego systemu apartheidu pozwoliły mi zrozumieć, że w pojednaniu nie chodzi tylko o okazanie dobrej woli. Niektórzy uważają, że się sprzedałem. Zastanawiają się, jak mogłem odwiedzić tego człowieka i jak mogę mu współczuć. Tu nie chodzi o wygraną. Jeśli zależy nam tylko na wygranej, zawsze będą przegrani, a czym to się różni od poprzedniego systemu? Najważniejsze jest to, że w przyszłość wchodzimy wspólnie – mówi adwokat. Ofiara Z Worcester do Tshwane jedzie się 16 godzin. Marjorie Jobson wynajęła samochód dla Olgi Macingwane i trojga innych mieszkańców Zwelethemba, aby mogli dotrzeć na rozprawę w Trybunale Konstytucyjnym 10 listopada 2009 r. Cała czwórka zgodziła się spotkać ze Stefaansem Coetzeem, ale z pewnym zastrzeżeniem. – Jestem tu, by spotkać się z mężczyzną, którego widzę w myślach. Chcę usłyszeć, co ma mi do powiedzenia. Ale nie zamierzam wybaczać – mówi twardo Macingwane. Życie Olgi Macingwane nie jest już takie samo jak przed wybuchem, nie tylko z oczywistych powodów. ANC wykorzystał pogrzeb do swoich politycznych celów, organizując pochody ofiar na wózkach, skandując pieśni z czasów walki z apartheidem. W 2003 r. zmarł mąż Macingwane, a bez niego kobiety nie było stać na utrzymanie trójki dzieci. Rozlokowano je po krewnych. Dziewiąty listopada to gorący dzień. Macingwane wraz z trojgiem mieszkańców Zwelethemba, w tym Harrisem Sibeko, mężem zastępcy burmistrza z czasów ataku, wchodzą do biura w zakładzie karnym Pretoria Central i widzą Coetzeego stojącego w rogu w kombinezonie z napisem „więzień”. – Byłam w szoku. Zobaczyłam chłopca, a nie mężczyznę, którego obraz tworzyłam sobie w głowie przez te wszystkie lata. Co ten chłopak tam robił? Jak do tego doszło? Macingwane klęka i prosi wszystkich o modlitwę. Zwraca się do Boga o odpuszczenie win i obiecuje odpuścić je innym. Spotkanie prowadzone jest w mieszaninie języków xhosa, afrykanerskiego i angielskiego. Macingwane przeważnie milczy. – Zanim przemówię, muszę usłyszeć, co on ma do powiedzenia – zastrzega na wstępie. Coetzee mówi o planowaniu zamachu bombowego, o tym, jak został wybrany ze względu na przygotowanie wojskowe, o latach spędzonych w więzieniu. Grupa zadaje pytania. Jak to się stało, że nienawidzi czarnoskórych? Jak udało mu się wyrwać z kręgu nienawiści? Czy jest mu przykro? A jeśli tak, co może im teraz ofiarować? Coetzee przyznaje, że nie ma żadnych materialnych dóbr do oddania. Ale jeśli Bóg pozwoli i opuści kiedyś więzienie, może rozpocząć drogę do zadośćuczynienia za swoje czyny. – W naszym kraju są dzieci żyjące bez rodziców. Być może kusi ich przemoc i brutalność gangów, by zamiast miłości czuć gniew – powiedział Coetzee. – Mógłbym im pokazać, że muszą odmienić swoje życie. Zapytany o marzenia na przyszłość, Coetzee zdradza, że chciałby się ożenić. Mówi, że będzie musiał powiedzieć żonie i dzieciom, jeśli dane mu będzie je mieć, że jest mordercą. Harris Sibeko zwraca się do grupy i pyta, czy uważają, że można o Stefaansie mówić jak o mordercy. Zaraz sam sobie odpowiada na to pytanie, twierdząc, że jest raczej wykonawcą rozkazu. – Tak, to brzmi lepiej – dopowiada. Obecni są tego samego zdania. Następnie Sibeko pyta Coetzeego, czy ktoś go odwiedza w więzieniu, i okazuje się, że czasem przychodzi były współwięzień. Sibeko zdziwiony dopytuje się, czy nie przychodzi nikt z rodziny. Nie, nie przychodzi. Rozmowa trwa dwie godziny. W końcu Olga Macingwane wstaje. Tym razem nie potrafi powstrzymać emocji. – Stefaans, gdy patrzę na ciebie, widzę syna mojej siostry i nie potrafię cię nienawidzić – mówi i wyciąga ramiona w stronę mężczyzny. Coetzee podchodzi do niej, pozwala się objąć, a Olga mówi cicho: – Wybaczam ci. Wysłuchałam cię i wybaczam. Prawo Tego dnia Daniel Stephanus Coetzee został jedynym ze 120 więźniów politycznych mogących skorzystać z prezydenckiego ułaskawienia, który spotkał się ze swoimi ofiarami. Następnego dnia zebrał się Trybunał Konstytucyjny RPA. Pierwsza rozstrzygana jest wątpliwość, czy prezydent może ułaskawić więźniów politycznych bez wysłuchania ofiar. Adwokat Zumy opowiada się za swobodą w dysponowaniu prawem łaski przez prezydenta. Lecz przedstawiciel organizacji chroniących prawa człowieka utrzymuje, że żaden polityczny więzień nie powinien skorzystać z prawa łaski bez wysłuchania jego ofiar. (23 lutego 2010 r. trybunał wydał korzystne dla nich orzeczenie). Na sali sądowej jest 60 ofiar zbrodni politycznych dokonanych przez wielu z więźniów. Kilkunastu ma na sobie koszulki z napisem „Nie ma pojednania bez prawdy, odszkodowania i naprawy szkód”. Wśród obecnych jest Olga Macingwane. – Wybaczam mu, ale nie oznacza to, że go ułaskawiam. Dzisiaj jesteśmy krajem prawa. Od prawa zależy, czy Stefaans wyjdzie na wolność – powie mi później Olga. 23 stycznia 2010 r. spełniło się marzenie pastora Deona Snymana – przedstawiciele Worcester i Zwelethemby zebrali się w kaplicy Holenderskiego Kościoła Reformowanego. W parku po drugiej stronie ulicy stoi maleńki pomnik ku czci czterech osób zmarłych w wyniku wybuchu bomby w 1996 r. Spotkanie rozpoczyna się od modlitwy. Potem Macingwane i Sibeko opowiadają o podróży do Tshwane, o spotkaniu z Coetzeem, o wybaczeniu. Rozmowa dotyczy rekompensaty za szkody, jakie ponieśli czarnoskórzy. Rozważane są dwie możliwości – budowa centrum kultury dla młodzieży i ośrodek karier. Grupa zgadza się na zaproszenie Coetzeego na nabożeństwo w Worcester, jeśli pozwolą na to władze więzienne. Olga Macingwane zostaje wybrana członkinią komitetu, którzy będzie nadzorował proces naprawiania krzywd. – Gdy wybaczyłam Stefaansowi, odnalazłam spokój. Nie jestem już Olgą – ofiarą. Teraz jestem po prostu Olgą. Panią Olgą Macingwane. Alexandra Fuller, 2010
Morskie życie tego miejsca zapiera dech w piersiach. Wybrzeże Południowej Afryki
Południowa Afryka posiada jedne z najbogatszych wód świata. Trwa jednak debata nad tym, jak w nienaruszonym stanie zachować te zasoby i społeczności rybackie, które są od nich zależne.
Tekst Kennedy Warne Zdjęcia Thomas P. Peschak U zachodnich wybrzeży Kapsztadu, nieopodal ulubionego przez surferów miejsca zwanego Dungeons („Lochy”), leży niska, płaska wyspa, którą wzięły w posiadanie foki. Drzemią tam, porykują, pielęgnują młode, a co jakiś czas pełzną do Atlantyku, gdzie pływający z fajkami nurkowie mogą oglądać ich igraszki w lasach krasnorostów wokół raf. Słońce połyskuje na pęcherzykach powietrza uwięzionych w ich sierści, a kiedy wykonują salta i odpływają pędem, pozostawiają za sobą smugę bąbelków przywodzących na myśl szampana. Ta wyspa leży w obrębie zastrzeżonej strefy Karbonkelberg, rezerwatu objętego zakazem połowów, będącego częścią znacznie rozleglejszego obszaru chronionego, w skład którego wchodzi większość linii brzegowej Kapsztadu. Karbonkelberg należy do miejsc, w których człowiek, oczarowany wąsatymi pyszczkami fok gapiących mu się w twarz, może pomyśleć, że w oceanicznym świecie wszystko jest w porządku. O ile, tak jak ja to zrobiłem, nie popatrzy w górę i nie dostrzeże szeregu ludzi z ciężkimi workami na plecach pnących się w górę ścieżki biegnącej po zboczu. Odrywając się od gimnastycznych popisów fok, popłynąłem do maleńkiej zatoczki i wyszedłem na brzeg pokryty warstwą wyrzuconych muszli uchowców. Były wielkości miseczek do zupy i połyskiwały perłowymi odcieniami różu i zieleni niczym obrazy zorzy polarnej. Powietrze wypełniał gryzący odór fok i gnijących krasnorostów. Jakiś ibis kroczył pomiędzy muszlami, wydziobując resztki wnętrzności ślimaków. Wspiąłem się na płaski głaz, który przed kilkoma minutami był rzeźnią uchowców. Właśnie tutaj tamci ludzie wydłubywali mięso z muszli i napełniali nim worki. Stroma i kręta ścieżka biegnąca pośród morza dzikich kwiatów prowadzi z tej zatoczki do getta Hangberg. Tym szlakiem co roku transportowane są setki ton nielegalnie odławianych uchowców, w języku afrikaans zwanych perlemoen. Mięso poprzez szereg pośredników i przetwórców trafia do Hongkongu i innych miejsc w Azji, gdzie uchowce uchodzą za przysmak i afrodyzjak. Tymczasem w RPA są synonimem porażki, braku egzekwowania prawa, kiepskiego zarządzania łowiskami. Uchowce stanowią upadły segment połowów, a pozyskujący je kłusownicy są powszechnie piętnowani jako sępy bogacące się na wyczerpywaniu zamierających zasobów. Ale uchowiec to jedynie część większej morskiej tragedii. Populacje jednej trzeciej południowoafrykańskich łowisk przybrzeżnych załamały się. W roku 2000 rząd ogłosił stan zagrożenia i obciął liczbę licencji rybackich, zakazując pozyskiwania 40 gatunków ryb przybrzeżnych tradycyjnie uznawanych za ważne. Nawet narodowa ryba, 30-centymetrowy galjoen (Dichistius capensis), który żywi się małżami, została objęta zakazem. Mimo to poziom wielu populacji pozostaje niebezpiecznie niski, na pograniczu wyginięcia. W uwielbiającej ryby i rozmiłowanej w rybołówstwie RPA spadek połowów i znikające gatunki wywołują niepokój. Jeśli zasoby ryb dotyka kryzys, to samo dotyczy także rybołówstwa. Uważa się, że zagrożona jest podstawa utrzymania połowy południowoafrykańskich społeczności rybackich. A przecież w 1994 r., gdy Nelson Mandela został prezydentem nowej, demokratycznej RPA, jego partia, Afrykański Kongres Narodowy, uważała ryby za element łagodzący nierówności społeczne i umożliwiający odbicie się od dna ubogim. Mozaikowe państwo przedstawiało swe morskie zasoby jako żyłę złota dla wszystkich. Początkowo perspektywa transformacji społecznej wyglądała dobrze. Tysiące „historycznie pokrzywdzonych jednostek” – czarnych i kolorowych (to termin akceptowany w RPA, głównie na określenie ludzi pochodzenia europejsko-afrykańskiego) – otrzymało prawa do połowów. W roku 2004 ponad 60 proc. komercyjnych kwot połowowych znajdowało się w rękach tej grupy (10 lat wcześniej był to niespełna 1 proc.). Jednak rząd zaprosił do bufetu więcej gości, niż ten mógł nakarmić. Co gorsza, cała kategoria rybaków nie znalazła się na liście zaproszonych. Nowa polityka obejmowała jedynie połowy komercyjne, rekreacyjne i na potrzeby własne, czyli niezwiązane ze sprzedażą ryb. Nie uwzględniono rybaków łowiących na niewielką skalę, niejako rzemieślniczo, którzy nie należeli w pełni ani do grupy komercyjnej, ani nie łowili wyłącznie dla siebie. Co ważniejsze, uważali samych siebie za członków społeczności rybackich, a nie indywidualnych operatorów. Chodziło im o kolektywne prawa i dostęp do zasobów. Nie pasowali do systemu kwot opartego na sprywatyzowanej własności. Ci drobni rybacy odczuwali wykluczenie z procesu przydziałów jak dotkliwe przypomnienie apartheidu. No i istniało jeszcze dodatkowe źródło alienacji, coś, co w doskonałym świecie byłoby ich największym sojusznikiem – chronione obszary morskie (marine protected areas – MPA). Te fragmenty wybrzeża i dna morskiego, które częściowo lub całkowicie wyłączono z eksploatacji przez człowieka. MPA są jak oazy na pustyni. Życie morskie rozkwita wewnątrz każdego z takich schronień i wylewa się na sąsiednie wody, zwiększając połowy i dostarczając środków do życia. Chronione obszary są uważane za coś niezbędnego do utrzymania życia w morzu i zarządzania łowiskami. Wszystkie nieomal państwa morskie podpisały traktat ONZ stawiający za cel ochronę 10 proc. światowego oceanu do roku 2020. Jednak dla wielu małych społeczności rybackich MPA są solą sypaną na rany nierówności, zwłaszcza jeżeli wyłączony z połowów obszar leży tuż obok ich siedzib. Tak dzieje się w przypadku Hangbergu, gdzie rezerwat Karbonkelberg ciągnie się wzdłuż kilometrów wybrzeża. Hangberg rozciąga się na stoku wzgórza wychodzącego na plażowe przedmieście Hout Bay. Ponad rozchwierutanymi budami i bungalowami wznosi się grań o nazwie Sentinel („Wartownik”). To getto stało się miejscem wielu wartowników. Kłusownicy zatrudniają obserwatorów wypatrujących policji, ale funkcjonują tu też policyjni informatorzy donoszący na kłusowników. Dumna społeczność jest dziś krainą przestępstw i szemranych interesów. Przeszedłem przez labirynt alejek Hangbergu wraz z Donovanem van der Heydenem, opiekunem młodzieży, działaczem społecznym i byłym kłusownikiem. Na sznurach do prania wisiały kombinezony piankowe, a nad blaszanymi dachami snuł się dym marihuany. Van der Heyden, z dredami wetkniętymi pod rastafariańską czapkę, opowiadał długą historię wywłaszczania, pamiętaną przez tę społeczność. – Jest wiele gniewu – powiedział. – Ludzie patrzą na to, jak wiele biała branża rybacka wzięła z tych zasobów, i pytają: „Kto tu jest kłusownikiem? Wy to mieliście. Wy narobiliście bałaganu. A teraz, kiedy domagamy się swojej działki, obwinia się nas o uszczuplanie zasobów. A przez ile lat wy robiliście to samo?”. – Właśnie dlatego zostałem tzw. kłusownikiem. To była moja metoda na składanie oświadczenia o niesprawiedliwości. Powiedział, że społeczność czuje się zdradzona, co bierze się z faktu, że rząd, pragnąc otworzyć łowiska dla nowych kandydatów, wykluczył z gry prawdziwych rybaków. – Wszyscy się na to rzucili: politycy, nauczyciele, prawnicy. Ludzie rezygnowali ze swoich zawodów, żeby dostać się do tej branży, tak była otwarta. I teraz, kiedy chwycili ją w swoje łapy, nie zamierzają odpuścić. Zatrzymaliśmy się obok maleńkiego sklepiku spożywczego. Ponad ogrodzeniem z kolczastego drutu przelewała się fioletowa bugenwilla. Henry Adams, śniady 56-latek z tatuażami na przedramionach, podszedł do furtki, żeby porozmawiać. Przez 17 lat łowił u wybrzeży Afryki, ale teraz nie może utrzymać się z rybołówstwa na podstawie swojego legalnego pozwolenia rekreacyjnego. – Przyznali kwoty połowowe ludziom, którzy nie znają morza – powiedział – więc teraz ja muszę kłusować. Kwoty sprawiły, że jestem nielegalny. Adams nie nurkuje za uchowcami. Łowi langusty, kreef. Wiosłuje nocą całymi kilometrami, żeby chwytać je w małe sieci pierścieniowe. Jeśli nadpływa policja, chowa się „w bambusach”, jak nazywa obszary porośnięte przez brunatnice Nereocystis luetkeana, z łodygami grubymi jak baseballowe kije. Łodzie z silnikami zaburtowymi nie mogą go tam ścigać. Przed sądem stawał już cztery razy, ale twierdzi, że to niczego nie zmienia. – Będę łowił do śmierci – deklaruje. Kilka ulic dalej natrafiliśmy na lśniący ponton w szarym militarnym kolorze. Jacyś młodzi ludzie wymieniali śruby napędowe dwóch potężnych silników zaburtowych. Właściciel łodzi wyszedł z jednego z domów. Stwierdził, że nie zamierza z nami rozmawiać. Powiedział, że jeśli chcesz być kłusownikiem, musisz „działać jak mysz: delikatnie i cicho”. A potem przez 20 minut krytykował rządową politykę wobec łowisk. – Kiedy AKN doszedł do władzy, myślałem, że wezmą wielkie kwoty połowowe białych ludzi, posiekają je na małe kawałki i porozdają rodzinom rybackim, by mogły przeżyć – powiedział. – A co oni zrobili? Zabawili się w wyliczankę entliczek-pentliczek. Jeśli wystarczająco głośno nie krzyczałeś, nie dostawałeś kwoty. Społeczności rybackie podzieliły się na frakcje – po jednej stronie rodziny o uznanej pozycji, po drugiej oportuniści. – Obowiązywała zasada „dziel i rządź” – wyjaśnił van der Heyden, który sam jest rybakiem od czterech pokoleń. – Rząd promował podejście indywidualistyczne i w rezultacie ucierpiały zarówno zasoby, jak i społeczności. Jego zdaniem gdyby uznano racje tradycyjnych rybaków, mogliby oni współpracować z rządem w ustalaniu zasad zrównoważonych połowów. Zamiast tego tyranizowano ich i spychano na boczne tory, więc teraz nie mają poczucia własności. A ten obszar chroniony na ich podwórku? On nie jest ich, jest państwowy. Mimo wszystko zanosi się na zmiany. Społeczności rybackie zaczęły dowodzić, że zamknięte obszary naruszają ich konstytucyjne prawo dostępu do żywności. Ten argument zyskał akceptację prawną i polityczną, toteż narastają naciski na zmianę granic niektórych obszarów chronionych i otwarcie stref zamkniętych dla połowów. Badacze morza błagają rząd, by tego nie robił. Twierdzą, że jeśli otworzy się jeden MPA, reszta upadnie. Pięćdziesiąt lat korzyści z ochrony łowisk zostanie wymazanych w ciągu kilku miesięcy. Kiedyś mawiano: „Daj człowiekowi rybę, a wyżywisz go przez jeden dzień; naucz go łowić, a będzie miał co jeść przez całe życie”. Dziś biolog łowisk dodałby: „Ale tylko wtedy, gdy zachowasz zdolną do życia populację ryb”. Bruce Mann, oceanolog, który swoimi badaniami przyczynił się do utworzenia jednego z największych południowoafrykańskich MPA, Pondoland u brzegów Prowincji Przylądkowej Wschodniej, wyjaśnił mi, jak obszary chronione spełniają tę funkcję. – MPA działa niczym konto bankowe – stwierdził w Instytucie Badań Oceanograficznych w Durbanie. – Inwestujesz swoje pieniądze i masz poczucie bezpieczeństwa, wiedząc, że zawsze tam będą. Ale dostajesz też jakieś odsetki, drobny naddatek, z którego możesz żyć. Zgodnie z tą logiką rybacy kłusujący w obszarach chronionych w najlepszym razie trwonią swój kapitał, a w najgorszym obrabowują bank. Dlaczego mieliby to robić? Żeby się przekonać, pojechałem 130 km na północ od Kapsztadu, do Langebaan, krętej laguny na smaganym falami zachodnim wybrzeżu RPA. Jej osłonięte bagna, piaszczyste mierzeje i turkusowobłękitne płycizny są wylęgarnią ryb, a także schronieniem i terenem żerowania setek gatunków ptaków, od sokołów po flamingi. Oom (Wujek) Billie Smith zabrał mnie na połów harderów, czyli barwen. Większość tych ryb soli się i suszy, robiąc tzw.i . Oom Bille łowił je przez całe życie. Mała, ciężka, napędzana silnikiem zaburtowym jolka, czyli bakkie, należąca do Ooma Billie przewiozła nas przez lagunę do osłoniętego miejsca, w którym rozwinął swe sieci. Dzień był bezwietrzny i Wujek nie liczył na wielkie połowy. Lubi łowić, kiedy prędkość wiatru przekracza 35 węzłów. W takich warunkach rekreacyjne łodzie nie wypływają na wodę, a dno zostaje wzburzone, co dostarcza rybom pożywienia. Po półgodzinie Oom wyciągnął sieć. Mieliśmy trzy małe barweny. Kormorany złapały kolejne dwie. To tyle, jeśli chodzi o połowy. Opłynęliśmy całą zatokę i Oom Billie wymienił nazwy każdej skały, punktu, zatoki i rafy, którą mijaliśmy. Ponoć mieszkańcy okolic Langebaan potrafią pływać po swojej lagunie z zawiązanymi oczyma. Ale ostatnio ich świat całkowicie się zmienił. Jako iż na jednym końcu wznosi się kasyno, a urwiska na drugim są pełne rezydencji, Langebaan stała się kurortem, morze zaś placem zabaw dla bogaczy, a nie miejscem pracy biedaków. Oom Billie pokazał mi nieruchomości na brzegach Langebaan, które jego ziomkowie posiadali przed nastaniem apartheidu. Potem nakreślono linię – biali ludzie na południu, czarni na północy – i wywrócono społeczność do góry nogami. Teraz są linie na morzu. W 1985 r. utworzono MPA i laguna została podzielona na trzy strefy. Rybacy mogą zarzucać swoje sieci tylko w sąsiadującej z miasteczkiem strefie rekreacyjnej, którą muszą dzielić z blisko 400 motorówkami i armadą desek do kitesurfingu oraz skuterów wodnych. Podobno cały ten ruch przegania szkółki barwen na te dwie trzecie laguny, gdzie nie wolno łowić. Dla społeczności rybackiej obszar chroniony jest kolejnym rodzajem przymusowej wyprowadzki. Nie stanowi obietnicy – banku natury wypłacającego odsetki wszystkim. Jest raczej jak permanentny wyrok skazujący na wykluczenie i odmowę. W domu Solene Smith, przywódczyni społeczności, spotkałem się z grupą rybaków. Tłoczyli się w pasku cienia za budynkiem, rozmawiając i przekazując sobie z rąk do rąk butelkę. Była niedziela, dzień picia. Płynęła woda ognista i łzy, a słowa padały płomienne. Jeden z rybaków miał niebawem stanąć przed sądem za łowienie w zakazanej strefie. Najprawdopodobniej czekała go konfiskata łodzi i sprzętu, lecz takie kary nie powstrzymują ludzi przed naruszaniem połowowych granic. Oni nie chcą zaakceptować legalności podziałów na strefy i kwestionują rządowe oceny zasobów ryb. Uważają, że nie obrabowują tego banku, tylko egzekwują swoje prawa – nie tylko jako klienci, ale także jako posiadacze akcji założycielskich. Zapytałem, czy władze morskie rozmawiały z nimi o strefowaniu albo o najlepszych sposobach zarządzania laguną. Czy naukowcy prosili ich, żeby podzielili się swoją wiedzą? – Nooit! – odpowiedzieli rybacy. – Nigdy! Smith miała na sobie T-shirt w kolorze morskim ze sloganem Zjednocz się i walcz o prawa rybaków. Solidarność dodała odwagi drobnym rybakom, a ostatnie zwycięstwa sądowe podniosły ich morale. Sądy utrzymały w mocy zwyczajowe prawa tradycyjnych społeczności i nakazały rządowi modyfikację przepisów dotyczących łowisk, tak by umożliwiały społecznościowe podejście do zarządzania morskimi zasobami. Wielu oceanologów patrzy na ten rozwój wypadków z konsternacją. – Akurat teraz, gdy próbujemy tworzyć nowe obszary chronione, już istniejące MPA kładzie się pod rzeźnicki topór – powiedział mi Mann. Wraz z innymi naukowcami opracował strategię rozszerzania MPA, zgodnie z którą do 2028 r. 15 proc. wód terytorialnych RPA miało zostać objętych zakazem połowów. Każdy morski naród uznałby to za ambitny cel. W obecnych warunkach wygląda to tak, jakbyś próbował budować tor kolejowy, podczas gdy za twoimi plecami ludzie wyrywają szyny i sprzedają je na złom. Zagrożona jest nawet sędziwa Tsitsikamma, pierwszy morski rezerwat kraju, utworzony w 1964 r., i to pomimo jej znaczenia dla ochrony kilku gatunków ryb przybrzeżnych. – Staraliśmy się ograniczyć połowy wielu gatunków, wiedząc, że odławiamy je zbyt intensywnie – opowiadał Mann. – A teraz, nagle, poprzez to prawne rozwiązanie, znowu wzmagamy presję na te zasoby. Owszem, ludzie cierpią. Są głodni. Ale ci rybacy będą zbierać plony naszej 40-letniej harówki i zniszczą je bardzo szybko. To potwornie skomplikowane i budzi silne emocje. Czy współdziałanie państwa z rybackimi społecznościami mogłoby doprowadzić do równowagi między ochroną środowiska i sprawiedliwością społeczną? Nowa polityka dotycząca łowisk, wprowadzona przez rząd na niewielką skalę w 2012 r., jest ponoć posunięciem modelowym. Ma polegać na zarządzaniu od dołu, a nie narzucaniu odgórnych decyzji. Da ona drobnym rybakom wspólne prawa połowów, o które zabiegają, wraz z preferencyjnym dostępem do morskich zasobów. Lecz czy rozwiąże problem zbyt wielu rybaków i zbyt nielicznych ryb? Jednego oceanolodzy są pewni: bez prowadzonej dziś ochrony jutro ryb nie będzie. A chronić trzeba znacznie więcej. 40 proc. południowoafrykańskich siedlisk brzegowych i morskich nie występuje w sieci obszarów chronionych. Ponadto żaden MPA nie został utworzony dalej od brzegu, na rozległych akwenach zwanych „sercem i płucami oceanu”. – Nie damy sobie rady bez MPA – powiedział Mann. – To nasza ostatnia deska ratunku. Te obszary to nie tylko ekologiczne schronienia i banki ryb, ale też punkty odniesienia. Ukazują, jak ocean powinien wyglądać. I mogą być ostatnimi miejscami, gdzie da się zobaczyć gatunki odłowione do poziomu wyginięcia. Jednym z takich gatunków jest petrak (Petrus rupestris), niegdyś ryba powszechnie łowiona, w 2012 r. objęta ochroną. Ta ogromna dorada była kiedyś sztandarowym gatunkiem południowoafrykańskich wędkarzy. Osiąga do 2 m długości i do 70 kg wagi, potrafi odgryźć palce nieostrożnemu rybakowi. Petraki stanowiły ekscytującą zdobycz, były pyszne i liczne jak gwiazdy na południowym niebie. Teraz prawie znikły. Dowiedziałem się, że jakiś osobnik żyje w rezerwacie morskim Castle Rocks obok półwyspu Cape, więc pojechałem go zobaczyć. Klęczałem na dnie, a fale oceanu kołysały liśćmi krasnorostów i miękkimi koralami jak podwodny wiatr. Ryby były wszędzie. Galjoeny i Oplegnathus conwayi śmigały przez korony krasnorostów jak ptaki w lesie deszczowym. Masywne Chrysoblephus laticeps, ceglastoczerwone, z białymi plamami, przepływały tuż obok, a filigranowe wargacze Oxycheilinus bimaculatus skubały trzymaną przeze mnie przynętę. Pod skalną półką wiercił się rekinek Poroderma pantherinum. Wsunąłem pod niego ręce i uniosłem go do góry. Leżał wyprostowany i nieruchomy jak bagietka. Odłożyłem go z powrotem pod półkę i patrzyłem, jak śpiesznie odpływa. Partner, z którym nurkowałem, poklepał mnie po ramieniu, wskazując coś. Spojrzałem w tamtą stronę. To był „Rupert”. Sunął przez rybi tłum, machając lekko płetwami. Petraki są teraz tak rzadkie, że nurkowie ponadawali im imiona. Choć Rupert nie należał do dwumetrowych okazów z dawnych czasów, z bokami w kolorze brązu i kanciastym pyskiem był nadal imponującą rybą. Gdyby tylko ludzie mogli to zobaczyć – pomyślałem... Bez dobrej polityki decydującej, kto może łowić i gdzie, łowiska nienaruszające równowagi ekologicznej są złudzeniem. Jeśli jednak rybacy zaakceptują ochronę morza, a decydenci zaczną szanować rybackie tradycje, może uda się rozwiązać odwieczny paradoks: jak zjeść rybę i mieć rybę.
Wędrówka po wolność. Republika Południowej Afryki dla miłośników historii
Dokładnie w południe 16 grudnia promienie stojącego w zenicie słońca wpadają do mrocznego wnętrza. Oświetlają napis na płycie sarkofagu: „Dla Ciebie, Południowa Afryko”
Zaniemówiłam z wrażenia, gdy zobaczyłam go po raz pierwszy. Voortrekker Monument. Poraziła mnie jego wielkość i niezwykła cisza. Ze ścian patrzyły na mnie kamienne oczy dawnych wędrowców. Tablice Pamięci są największą marmurową płaskorzeźbą na świecie. Przedstawiają wydarzenia od wyruszenia Burów z Kolonii Przylądkowej w 1835 r. do podpisania Konwencji Rzeki Sand w 1852 r., która gwarantowała Burom własne niepodległe państwo. Nad głową miałam okienko, przez które wpadało słoneczne światło. Poniżej z gęstego mroku wyłaniał się kamienny sarkofag – cenotaf, pusty symboliczny grobowiec. Serce Pomnika Voortrekkerów. Od dnia, w którym Andries Pretorius Bogu i Burom ślubował, że taki pomnik-świątynia powstanie, do czasu, kiedy gigantyczny sześciobok wyrósł na południe od Pretorii, minęło niemal sto lat. Pretorii, czyli stolicy Południowej Afryki – nazwanej tak na cześć Pretoriusa właśnie. Jego gigantyczny posąg umieszczono na jednym z rogów monumentu. Podobnie jak Pieta Retiefa czy Hendrika Potgietera. To od nich, ale też od tysięcy wędrowców przemierzających afrykański Weld zaczęła się ta historia. W niewielkim muzeum oglądałam zdjęcia trekerów, przedmioty, których używali na co dzień. Dziecięce ubranka, miski, broń, fragmenty wozów, egzemplarze Biblii – układały się w mozaikę życia i wiary wędrowców. Utracony raj Droga, która współcześnie, z postojami na safari i zwiedzaniem, zajmuje niespełna tydzień, XIX-wiecznym wędrowcom zajęła trzy lata. 1500 km dzieli Pretorię od Kapsztadu, pierwszej burskiej „stolicy” położonej u podnóża góry wznoszącej się nad rozległą zatoką. Przez stulecia była punktem wyznaczającym morskie szlaki. Nazwano ją Górą Stołową ze względu na ścięty jakby nożem wierzchołek. To właśnie u jej stóp Jan van Riebeeck – przedstawiciel Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej – w 1652 r. postanowił założyć bazę zaopatrzeniową dla handlowych statków płynących szlakiem do Indii i Batawii, czyli współczesnej Indonezji. Podczas 10-letniego sprawowania rządów w kolonii przez Riebeecka wyrosła strażnica, osada i warzywny ogród, z którego plony trafiały do kambuzów handlowych karaweli. W porcie cumowały nie tylko handlowe okręty, ale też przybijały statki z osadnikami. Schodzący na ląd marzyli o skrawku własnej ziemi, która mogłaby wyżywić ich rodziny, a na którą w rodzinnych Niderlandach nie mieli szans. Tu ziemi nie brakowało, urodzajnej i przyjaznej. Z czasem wprowadzono prawo mówiące o tym, że każdy osadnik może mieć tyle ziemi, ile od wschodu do zachodu słońca zdoła objechać na koniu. Kapsztad urósł do rangi jednego z największych i najbogatszych portów kolonialnych, wokół miasta powstawały kolejne farmy i miasteczka. Choćby Stellenbosh z okalającymi je winnicami. Uniwersyteckie miasteczko z uroczymi zaułkami, placami, alejami. Dojrzewające w słońcu winogrona i… pola słoneczników nieodparcie przywodziły mi na myśl europejskie miasteczka. Podobnie jak chłodna bryza znad oceanu. Siedemnastowieczni przybysze musieli się tu czuć jak w raju. Tym bardziej że uprawą ziemi… zarządzali. Na farmach pracowali niewolnicy: Mężczyzn, będących obywatelami tego kraju, rzadko widuje się na zewnątrz. Zazwyczaj przesiadują w domu, roznegliżowani, spędzając czas na paleniu tytoniu i wałęsaniu się z pokoju do pokoju. Po obiedzie zażywają drzemkę indyjskim zwyczajem, a wieczorem grają partyjkę kart. Nie będąc amatorami lektury, są bardzo nieoświeceni i niewiele wiedzą nawet o tym, co się dzieje w innych częściach świata... – pisał w swojej relacji holenderski admirał Stavorinus. Tymczasem właśnie w tych „innych częściach świata” zapadły decyzje, które na zawsze zmieniły historię Republiki Południowej Afryki i Burów. Wojny napoleońskie wbrew naszym wyobrażeniom nie dotyczyły tylko Europy. Objęły cały „zglobalizowany” już wówczas świat. I tak w 1806 r. brytyjska flota zajęła Kapsztad, strategiczny punkt na kolonialnej mapie świata. Po kongresie wiedeńskim w 1815 r. Anglicy… odkupili od Holendrów Kolonię Przylądkową. Wraz z Burami oczywiście. Jadą wozy Nowa administracja oznaczała nowe prawa – zniesienie religii państwowej, jaką był kalwinizm, wprowadzenie obowiązkowego języka angielskiego do szkół i w końcu w 1833 r. zniesienie niewolnictwa. Tego było Burom zbyt wiele. Język, który dziś jest przedmiotem badań naukowych, bo afrikaans jest najbliższy XVI-wiecznemu holenderskiemu, oraz religia były podstawą ich tożsamości. Niewolnictwo zaś podstawą ekonomicznego bytu i dostatniego życia. Mieli wprawdzie przyznane odszkodowania za wyzwolonych niewolników, ale po pierwsze, by je otrzymać, należało… udać się do Anglii, co było w zasadzie nierealne, a po drugie Burowie wyliczyli, że proponowane im kwoty pokrywają najwyżej jedną trzecią poniesionych strat. Opuszczamy kolonię w pełnym przekonaniu, że rząd angielski (…) pozwoli nam rządzić się samym bez swojej ingerencji – stwierdził Piet Retief, który stanął na czele jednej z grup wędrowców. Przez dwa lata Burowie zastanawiali się nad przyszłością. Wybór był desperacki. Za granicami kolonii roztaczał się obcy świat i czaiły nieznane niebezpieczeństwa. Kiedy Burowie całymi rodzinami i z całym dobytkiem wyruszali w drogę, wnętrze Afryki nie było jeszcze znane. Czasy myśliwych, safari i wielkich odkryć miały dopiero nadejść. Wędrowcy byli więc prawdziwymi pionierami. Nazwali sami siebie trekerami i dzięki nim słowo „trek” weszło do światowego języka. Mamy wyprawy trekingowe i trekingowe buty. Tymczasem owo słówko w języku afrikaans z podróżowaniem i trudnymi wyprawami nie ma nic wspólnego. Oznacza po prostu „ciągnąć”. Trek polegał bowiem na ciągnięciu wozów. Przez woły, a czasem przez ludzi. Wozów okrytych płótnem, z drewnianymi kołami wzmacnianymi metalem. Wozów, które stały się na długie lata domami, a na wieki symbolem kształtującym tożsamość Republiki Południowej Afryki. Smocze łzy Ja, w przeciwieństwie do XIX-wiecznych wędrowców, wiedziałam, co mnie czeka w drodze. Teoretycznie… Kiedy bowiem zobaczyłam Drakensberge, czyli Góry Smocze, mina mi zrzedła. Smoczymi nazwano je dlatego, że całe pasmo z oddali wygląda jak… ogon smoka. Z gigantycznymi skalistymi wypustkami, łuskami rozpadlin, zdradliwymi zakamarkami, gdzie o choćby kropli wody nie ma co marzyć. Z pewną dumą, a jednocześnie z zabobonnym niemal lękiem południowoafrykańscy przewodnicy mówią, że zimą w tych górach pada śnieg. Trekerzy dotarli do nich zimą. Wierzyli, że za ich łańcuchem kryje się ziemia obiecana. Grupie dowodzonej przez Hendrika Potgietera drogę zagrodziła rzeka. Zdecydowali, że kobiety i dzieci zostaną w obozie na skarpie nad rzeką pod opieką nielicznych mężczyzn, a reszta wyruszy poszukać przeprawy. Niemal natychmiast wyprzężono zwierzęta, a wozy ustawiono w lager – obronny czworobok. Dla afrykańskich plemion taka „fortyfikacja” była niemal nie do zdobycia. Kobiety wypakowały woreczki z nasionami. Ziemia została zaorana. Takie „przerwy w podróży” były znakomitą okazją do uzupełniania zapasów. Warzono piwo z prosa i jęczmienia. Wlewano do beczek, które podczas podróży były balastem gwarantującym stabilność wozów. Łatano porwane płachty pełniące funkcję dachu nad głową. Życie w obozie kwitło i z każdym mijającym dniem nabrzmiewało niepokojem. A w końcu smutkiem, bo wszyscy stracili wiarę w to, że zwiadowcy kiedykolwiek wrócą. Postanowili bez nich ruszyć w dalszą drogę. Rzekę, nad którą stał obóz, nazwali Treur – rzeką smutku. Jakaż była radość i zdumienie, kiedy kilka dni później nad inną małą rzeczką spotkali wracających z dobrymi wieściami zwiadowców. Rzekę nazwano więc Blyde – rzeką szczęścia. I rzeczywiście szczęście przyniosła lata później… poszukiwaczom złota. Pilgrims Rest za sprawą bogatego złoża stało się ich stolicą. W tutejszym muzeum ze zdumieniem oglądałam dyplom dla… płukaczy złota ze Złotoryi. W Pilgrims Rest nadal bowiem odbywają się konkursy poszukiwaczy tego kruszcu. Dla sportu. Złoża bowiem dawno się skończyły, poza tym te najbogatsze odkryto w Gautengu – krainie, która stała się dla Burów ziemią obiecaną. Jednak by ją zdobyć, nie tylko trzeba było przeprawić się przez góry Drakensberge. Za nimi faktycznie rozciągają się żyzne pastwiska. Te jednak w czasach, kiedy zobaczyli je trekerzy, należały do Zulusów. Wędrowcy nie chcieli wojny. Ziemię chcieli po prostu kupić. Piet Retief spodziewał się trudnych negocjacji z zuluskim królem – Dingaanem. Gotów był na wiele ustępstw, nawet to, że przed wejściem do stolicy – uMgungundlovu – zgodził się zostawić broń. Takie były zuluskie prawa. uMgungundlovu było gigantycznym „miastem”. Tworzyły go tysiące okrągłych glinianych chat krytych trawą. Zaledwie kilka z nich zostało zrekonstruowanych. Dlatego współczesne uMgungundlovu jest puste i ciche. Ma jedynie dawać pojęcie, jak mogła wyglądać stolica zuluskiego króla, który był bratem słynnego Czaki. – Pochyl głowę – przestrzegał przewodnik, kiedy chciałam wejść do jednej z chat. Nie musiał mówić. Wejście było tak niskie, że nie sposób było postąpić inaczej. Dingaan jak ognia bał się skrytobójców. W końcu on sam osobiście zabił swojego brata Czakę i przejął tron. Drzwi musiały być niskie, bo ktoś przygięty do ziemi nie może od progu zaatakować. Piet Retief nie znał jednak historii Zulusów. Propozycja króla bardzo go ucieszyła. Nie chciał pieniędzy. Oczekiwał jedynie, że biali przybysze odzyskają bydło skradzione przez jedno z niezależnych plemion, którego zuluska armia przez wiele miesięcy odzyskać nie mogła. Sprawa okazała się najprostsza na świecie, Retief użył podstępu, uwięził wodza i Dingaanowi upragnione bydło przyprowadził. Rogi byka Retief miał gotową umowę kupna upragnionej ziemi. Dingaan potwierdził ją własnoręcznie, stawiając krzyżyk. By uczcić zwycięstwo, urządził ucztę. Siedemdziesięciu Burów, którzy towarzyszyli Retiefowi, zostawiło jak zwykle broń przed wejściem do stolicy. Dwa dni trwały przygotowania i nic nie zaniepokoiło przybyszów. Na uczcie zostali, bo… nie chcieli króla obrazić. Mieli być przecież sąsiadami. Zapach pieczonego mięsa i warzonego piwa wypełniał uMgungundlovu. Wystrojeni mieszkańcy zebrali się na głównym placu. Król siedział na honorowym miejscu, obok niego Retief. Zabrzmiały piszczałki i bębny. Kiedy pojawili się tancerze, król nagle krzyknął: „Zabijcie obcych!”. Tancerze chwycili ukrytą pod piaskiem broń – krótkie włócznie służące do zabijania wrogów. Ale Burów czekała inna śmierć. Wyprowadzono ich za miasto i jednego po drugim zatłuczono drewnianymi pałkami. Ostatni zginął Retief. Dingaan chciał, żeby ten widział, jak umierają jego towarzysze i kilkunastoletni syn. Z serca i wątroby dowódcy kazał zrobić amulety. Wysłał swoich żołnierzy, by zabili wszystkich białych w granicach królestwa. Przypieczętował los kobiet i dzieci zostawionych w obozach w pobliżu uMgungundlovu. Jego wojownicy, którym okrucieństwo Czaki wpoiło posłuszeństwo, nikogo nie zostawili żywym. O tragedii dowiedziały się inne grupy burskich osadników. Pierwsza karna wyprawa przeciwko Dingaanowi skończyła się klęską. Wymyślona przez Czakę taktyka „rogów byka”, czyli oskrzydlającego ataku, zaskoczyła Burów. Krew za krew Spodziewałam się wielkiego mauzoleum. Tymczasem grób Pieta Retiefa i jego towarzyszy jest niepozorną mogiłą na wzgórzu nieopodal uMgungundlovu. Zmierzający na karną wyprawę przeciwko Zulusom Burowie znaleźli zmasakrowane ciała właśnie w tym miejscu. Ciało Retiefa poznali, gdyż miał przy sobie umowę, w której Dingaan dawał mu prawo do ziemi. Zgodnie z tradycją król Zulusów ciała wrogów zostawił na pożarcie zwierzętom, by ich dusze błąkały się na wieki. Kolejnym zaskoczeniem był pomnik nad Krwawą Rzeką. Nie mogłam uwierzyć własnym oczom – widziałam najprawdziwszy burski lager. Ustawione w czworobok 64 wozy. Na dyszlach kołyszące się lampy naftowe. Opodal niemrawo płynąca rzeka. Dopiero z bliska widać, że wozy... wykuto z metalu. Wszystko wygląda dokładnie tak jak 16 grudnia 1838 r. Od śmierci Pieta Retiefa minęło 10 miesięcy. Kolejną wyprawą przeciwko Zulusom dowodził Andries Pretorius. Dingaan wysłał mu na spotkanie armię liczącą nawet 20 tys. ludzi. Zulusi byli bardzo blisko. Pretorius wiedział, że będzie musiał się bronić. Znał zuluską taktykę oskrzydlającą – rogi byka. Dlatego lager ustawił w zakolu rzeki. Nazywano ją Ncome – świętą. Liczebna przewaga Zulusów szanse na zwycięstwo dawała marne. Gdyby oblężenie trwało choćby kilka dni, Burowie poddaliby się bez walki. Ale zuluscy dowódcy zarządzili atak, nie bacząc na przerażenie swoich żołnierzy. Ci przez całą noc wpatrywali się w światło naftowych lamp. Uznali, że to dusze zabitych, którzy wrócili, by się zemścić. Zabobonny strach paraliżował wojowników. Ze względu na zakole rzeki taktyki rogów byka zastosować się nie dało. W otwartym polu spustoszenie wśród Zulusów siały salwy z okrętowych działek. Ładowane gwoździami i szkłem zadziałały jak odłamkowe pociski. Andreas Pretorius po każdej salwie wypuszczał na pole bitwy jeźdźców, którzy dopełniali dzieła zniszczenia. Bilans całodziennej batalii: ocaleli wszyscy Burowie, Zulusów zostało zabitych około 12 tys. Od krwi wojowników rzeka zabarwiła się na czerwono, dlatego nazwano ją Krwawą. Na jej dwóch brzegach znajdują się dwa muzea. Jedno poświęcone Burom, a drugie Zulusom. To drugie w niewielkim baraku. Ani w jednym, ani w drugim nie znalazłam wytłumaczenia tego, co stało się w uMgungundlovu. W tym drugim poznałam za to dalsze losy Dingaana. Na rozstrzygnięcie bitwy czekał w swojej stolicy. Kiedy przyszła wiadomość o przegranej, uciekł do Suazi. Tam zginął z ręki… skrytobójcy. Nowy król spalił stolicę. Z Andriesem Pretoriusem, który w kilka dni po zwycięstwie był już w uMgungundlovu, zawarł pokój. Przymierze czy pojednanie? Andries Pretorius i 460 dowodzonych przez niego Burów przysięgli przed Bogiem, że jeśli zwyciężą, zbudują świątynię, a o dniu bitwy pamiętać będą następne pokolenia. Najpierw jednak na swojej ziemi obiecanej Burowie zbudowali miasto. Na cześć Pretoriusa zostało nazwane Pretorią. W najstarszej jego części zdumiały mnie… najszersze w mieście aleje. Zgodnie z założeniem musiały być bowiem takie, by mógł na nich swobodnie zawrócić trekerski wóz zaprzężony w sześć wołów. W tej scenerii stoi dom muzeum prezydenta Paulusa Krugera. To jemu Republika Południowej Afryki zawdzięcza pierwszy park narodowy i złote krugerrandy. Sam przeżył Wielki Trek. I to on zdecydował, że 16 grudnia stanie się świętem narodowym – Dniem Przymierza. Jednak na budowę „świątyni”, czyli Voortrekker Monument, Republika Południowej Afryki czekała do 1937 r. Wzorem dla architekta stały się egipskie grobowce w Karnaku i Tebach. Ideą – światło prowadzące kolejne pokolenia. Pierwsze obchody Dnia Przymierza inaugurowały prawnuczki Pretoriusa, Retiefa i Potgietera. Kiedy 16 grudnia usiłowałam znaleźć miejsce na parkingu pod pomnikiem, miałam wrażenie, że trafiłam w zupełnie inne miejsce niż kilka dni wcześniej. Setki samochodów i rzeka ludzi płynących po schodach prowadzących do monumentu. Wszyscy ubrani odświętnie. Białe koszule, skórzane spodnie, bufiaste rękawy i pieczołowicie zaplecione jasne warkocze zwieńczone wstążkami. Przez kilka godzin wsłuchiwałam się w melodię psalmów i języka afrikaans, w którym były śpiewane. Cisza tysięcy oddechów zapadła, kiedy w południe promień słońca padł na symboliczny sarkofag i napis: „Dla Ciebie, Południowa Afryko”. Kiedy po południu kupowałam w kiosku biltong – paski suszonego mięsa, które dla trekerów były codziennym pożywieniem, a dla mnie stały się smakiem historii, jaką przeżywałam w Republice Południowej Afryki – spojrzałam na nagłówki gazet. „Święto pojednania” – tak od czasu zniesienia apartheidu nazywa się 16 grudnia. Zdziwiłam się. Sangoma, czyli tradycyjni uzdrawiacze. Trekerzy przemierzający na początku XIX w. afrykański kontynent wkraczali w nieznaną im kulturę (Fot. Czarny Kot) Kapsztad widziany z Góry Stołowej, która jest symbolem tego miasta (Fot. Czarny Kot) Voortrekker Monument koło Pretorii ma 40 m wysokości (Fot. Getty Images/FPM) Kanion rzeki Blyde – rzeki szczęścia. Nad nią Burowie spotkali swoich wywiadowców, całych i zdrowych (Fot. BE&W) W czasach Wielkiego Treku Afryka obfitowała w zwierzynę. Teraz jest ona chroniona w parkach narodowych, m.in. w Addo Elephant National Park (Fot. Walter Bibikow/DanitaDelimont/ONS) Kapsztad, drugie pod względem liczby mieszkańców miasto RPA, wyrósł nad Zatoką Stołową, u stóp góry o takiej samej nazwie (Fot. Martino Lombezzi/Contrasto/East News) Burowie 1652 r. - powstanie pierwszej holenderskiej stacji zaopatrzeniowej na Przylądku Dobrej Nadziei. Początek osadnictwa europejskiego w Afryce Południowej 1655 r. początek potopu szwedzkiego w Polsce 1666 r. wielki pożar Londynu, w wyniku którego całe miasto spłonęło 1683r. odsiecz wiedeńska pod buławą Jana III Sobieskiego 1703r. car Rosji Piotr Wielki zakłada Petersburg 1789r. wybuch rewolucji francuskiej 1795r. pojawienie się na Przylądku Dobrej Nadziei Brytyjczyków, którzy zaczynają przejmować tamtejsze tereny 1830r. powstanie listopadowe 1835r. początek Wielkiego Treku – emigracji Burów z Kolonii Przylądkowej (tzw. Pierwszy Trek). Emigranci wyruszają na wschód w poszukiwaniu ziemi do osiedlenia się 1838 r. wojna bursko-zuluska 1843r. zaanektowanie przez Anglików krótko istniejącej republiki Burów w Natalu. Początek „Drugiego Treku” 1852r. Anglicy uznają niepodległość Burów w Transwalu 1854r. Burowie zakładają Wolne Państwo Orania No to w drogę: INFO ■ Powierzchnia: ponad 1,2 mln km². ■ Ludność: ponad 48,6 mln. ■ Język: 11 języków urzędowych (najwięcej na świecie jak na jeden kraj): angielski, afrikaans, zulu, swati, ndebele, sesotho, pedi, xitsonga, setswana, tshivenda, xhosa. Angielski jest w powszechnym użyciu. ■ Waluta: rand (ZAR); KIEDY ■ Lato, deszczowe i gorące, trwa od listopada do marca, zima – od maja do lipca. W górach może wtedy prószyć śnieg. Ze względu na zimny Prąd Benguelski w zachodniej części RPA deszcz rzadko pada nawet latem. Wyjątkowy jest także południowy kraniec kontynentu – tzw. obszar opadów zimowych. Najlepsza pora na obserwowanie zwierząt to maj i czerwiec, kiedy busz jest już suchy i zwierzaki gromadzą się przy wodopojach. W grudniu i styczniu, kiedy jest najbardziej gorąco, w RPA trwają wakacje – w kurortach bywa wówczas tłoczno. WIZA ■ Do 30 dni nie jest wymagana. DOJAZD ■ Z Amsterdamu, Paryża, Londynu czy Monachium są połączenia do Kapsztadu, Durbanu, Johannesburga. South African Airways latają do Londynu i Monachium. Cena przelotu ok. 3,5 tys. zł. KOMUNIKACJA ■ Pociągi, samoloty, autobusy komunikacji publicznej, samochody z wypożyczalni, lokalne biura podróży. Wybór zależy od czasu, jakim dysponujemy. BEZPIECZEŃSTWO ■ RPA uchodzi za kraj niebezpieczny. Turyści, nie częściej niż w innych miejscach na świecie, są celem ataków. Niebezpieczne jest samotnie zapuszczać się, szczególnie po zmroku, do townshipów – czyli dzielnic przeznaczonych do czasów zniesienia apartheidu dla ludności nie-białej. Na drogach obowiązuje zasada, żeby nie zatrzymywać się byle gdzie i nie zabierać autostopowiczów. WARTO WIEDZIEĆ ■ W czasach apartheidu były wyznaczone tzw. bantustany, czyli terytoria plemienne. Do dziś widać różnice zarówno pod względem infrastruktury, rozwoju, jak i obyczajów czy kuchni. ■ Zulusi mają szczególne miejsce w historii RPA. Świat poznał ich dzięki królowi Czace, zwanemu Napoleonem Afryki. Do dziś król Zulusów jest jedynym z plemiennych władców, który ma miejsce w konstytucji RPA. ■ Sieć telefonii komórkowej obejmuje nawet najbardziej niedostępne części kraju. Komórki można wypożyczyć na międzynarodowych lotniskach. Taką usługę oferują też, w pakiecie, niektóre wypożyczalnie samochodów. W miastach działa sieć wi-fi. ZDROWIE ■ W północno-wschodniej części RPA są rejony zagrożone malarią. Wybierając się szczególnie na długie piesze wycieczki, obozując pod namiotami, warto zabezpieczyć się przed tą chorobą. Stosowne specyfiki poleci lekarz medycyny tropikalnej. ■ Szczepienia nie są wymagane. Picie wody z górskich źródeł ze względu na nieliczne wprawdzie, lecz jednak przypadki motylicy nie wchodzi w grę! Najbezpieczniejsza jest woda butelkowana. ■ RPA od lat zmaga się z epidemią AIDS. Na granicach, w supermarketach i aptekach rozdawane są prezerwatywy. POCZUJ KLIMAT ■ Do poczytania: Michał Leśniewski – Afrykanie, Burowie, Brytyjczycy. Studium wzajemnych relacji 1795–1854. WWW www.southafrica.net/za/en/landing/visitor-home – informacja turystyczna
Tu spędzisz noc z gepardem i pogłaszczesz po głowie koczkodana. O wolontariacie w RPA opowiada kartograf National Geographic Polska
Jest takie miejsce w Republice Południowej Afryki, przy którym nawet najlepsze safari okazuje się nudą...
W Felidae Centre w pobliżu miasta Kimberley (RPA) zgromadzono 40 zwierząt. Większość z nich (głównie lwy) została wykupiona z farm, gdzie – za opłatą – można na nie zapolować. Zwierzęta leczy się w Felidae Centre i wypuszcza na wolność. Podczas wolontariatu jest okazja, by spędzić czas w towarzystwie lwów, gepardów, serwali czy szakali. Wśród pensjonariuszy są też żbiki afrykańskie, karakale i otocjony. Dzień w centrum polega na karmieniu, pojeniu, ale też pomocy przy leczeniu oraz usuwaniu niedojedzonych posiłków z wybiegów. Niezapomnianym przeżyciem jest noc spędzona w towarzystwie kilkumiesięcznego geparda czy też usypianie koczkodana tumbili delikatnym głaskaniem po głowie. W wolnych chwilach warto wybrać się na objazd okolicy. Lokalną atrakcją Kimberley jest tzw. Wielka Dziura (ang. Big Hole), czyli malowniczy otwór w ziemi pozostały po kopalni diamentów. Warto też odwiedzić pełen dzikich zwierząt Park Narodowy Mokala. Joanna Kopka
Ten gepard kocha towarzystwo! Niestety bez wzajemności [WIDEO]
W ośrodku w RPA żyje gepard, który zaprzyjaźnił się surykatkami i nic sobie z tego nie robi, że małe ssaki nie odwzajemniają uczucia.
Poznajcie geparda Kinji. To młody, bardzo towarzyski kot. Kinji należy do fundacji Cheetah Experience w RPA zajmującej się ochroną zagrożonych gatunków takich jak lamparty, lwy, wilki czy surykatki. Kinji kocha surykatki i często przychodzi do nich z wizytą. Jednak małe ssaki nie odwzajemniają tej miłości. Młody gepard się nie zraża! Surykatki za każdym razem, gdy Kinji się do nich zbliża traktują go jak zagrożenie i rozpoczynają wściekły atak. Gepard nic sobie z tego nie robi, a nawet, jak podejrzewamy, traktuje to jako przyjacielski odruch. Nie wierzycie? Na filmie wyraźnie słychać typowe dla kotów mruczenie. View oEmbed on the source website
W RPA znów można handlować rogami nosorożców
Sąd Najwyższy RPA zniósł zakaz handlu rogami nosorożców nałożony przez rząd w 2009 r. Oznacza to uruchomienie handlu wewnętrznego rogami nosorożców.
Werdykt zapadł po skierowaniu do sądu wniosku przez dwóch największych południowoafrykańskich hodowców nosorożców, którzy chcieli obalić rządowe moratorium na krajowy handel rogami tych zwierząt - podały IOL News. Zaalarmowani tym obrońcy zwierząt podkreślają, że zniesienie zakazu na rynku wewnętrznym spowoduje jeszcze większą rzeź nosorożców przez kłusowników. Sędzia Francis Legodi powiedział, że władze RPA przed nałożeniem w 2009 roku moratorium nie przeprowadziły we właściwy sposób odpowiednich konsultacji społecznych. Zauważył też, że liczba nosorożców zabijanych przez kłusowników wzrosła do rekordowych wielkości po tym zakazie. Sędzia przytoczył dane statystyczne: liczba nosorożców zabitych przez kłusowników w 2008 roku, przed zakazem, wyniosła poniżej 100, natomiast w zeszłym roku wybito ponad 1200 tych zwierząt, głównie w słynnym parku Krugera. Allison Thomson, założycielka organizacji zwalczającej w RPA kłusownictwo, wyraziła gorzkie rozczarowanie werdyktem. "W Afryce Południowej nie istnieje krajowy rynek rogów nosorożców, a uruchomienie lokalnego handlu nimi jedynie spowoduje, że rogi będą przemycane przez przestępcze syndykaty na czarny rynek w Wietnamie i Chinach" – napisała Thomson w e-mailu do agencji AP. Międzynarodowy zakaz handlu rogami nosorożców obowiązuje od 1977 roku. RPA proponuje, by na kongresie CITES (Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem), zaplanowanym w Johannesburgu na wrzesień przyszłego roku, poddać pod dyskusję zniesienie tego zakazu. Źródło: PAP
A gdyby tak karpia i barszcz z uszkami zastąpić kurczakiem w panierce, pudingiem i grillowanym baleronem z goździkami? To możliwe! Poznajcie inne oblicza wigilijnych potraw.
Wigilia w Polsce to zwykle duże spotkanie rodzinne, tradycyjne potrawy z karpiem na czele i prezenty pod choinką. A jak wyglądają święta na przykład w Japonii lub na Malcie? Sprawdziliśmy to! Każdy z tych krajów można poznać przez cały rok podczas kursu językowego Education First, tymczasem proponujemy już teraz krótką świąteczną wigilijną wędrówkę po mapie świata. Kurczak w panierce zamiast karpia w Japonii Przykładem skrajnie innego podejścia do Wigilii jest Japonia. Mieszkańcy kraju kwitnącej wiśni rzadko zasiadają do stołu z całą rodziną. Młode pary Wigilię wolą spędzać w restauracjach – dużą popularnością cieszy się kuchnia francuska czy włoska, a restauracje przygotowują specjalne zestawy na kolację. Rodziny z dziećmi częściej spędzają Wigilię w domu, a do najbardziej popularnych potraw zalicza się smażony kurczak w panierce. Japończycy kochają jednak choinki i wszelkie świąteczne ozdoby, które w okolicy Świąt spotkamy na niemal na każdym kroku. Fot. Materiały prasowe Prezenty dopiero rano w Wielkiej Brytanii Nieco inaczej sytuacja wygląda w Wielkiej Brytanii. Tradycyjne zasiadanie do stołu ma miejsce Pierwszego Dnia Świąt, podczas gdy w Wigilię młodzi ludzie zazwyczaj spotykają się ze znajomymi, by w ten sposób uczcić zbliżające się Święta, a rodziny zostają w domu z dziećmi i próbują położyć je spać. Nie należy to do zadań łatwych, ponieważ z niecierpliwością wyczekują one już Świętego Mikołaja. Prezenty pod choinki młodych Brytyjczyków trafiają dopiero o poranku Pierwszego Dnia Świąt. Tradycyjne potrawy, spożywane już 25 grudnia, to pieczony indyk, kiełbaski czy pieczona szynka. Absolutnym hitem w świąteczne dni jest też pudding bożonarodzeniowy. Wigilia za oceanem Wigilia w USA nie różni się znacząco od tej polskiej – śpiewanie kolęd, dekorowanie ciasteczek, ubieranie choinek czy lepienie bałwana to tylko niektóre z zajęć, obecnych również w naszej tradycji. Typowo amerykańskim obrzędem jest za to zostawianie mleka i ciasteczek dla Świętego Mikołaja, strudzonego wskakiwaniem przez komin do każdego domostwa. Skład wigilijnego stołu w dużej mierze zależy od danej rodziny, a potrawy często są bardzo różnorodne. Najczęściej spotykana potrawą jest pieczona szynka, jednak w przeciwieństwie do Polski nie ma tam zwyczaju jedzenia ryby i potraw bezmięsnych. Wigilijny bufet na Malcie i wyprawa na plażę w RPA Wigilii w znanej nam formie nie doświadczymy również na Malcie, choć obchodzenie Świąt Bożego Narodzenia zaczyna się tam od dobrze znanej nam pasterki. Pierwszym świątecznym posiłkiem jest śniadanie, zazwyczaj przygotowane w formie obfitujących w różnorodności bufetów. Jeśli komuś nie uda się wstać na śniadanie to nic straconego: po świątecznym śniadaniu następuje świąteczny lunch! Zupełnie inny bożonarodzeniowy klimat panuje w Republice Południowej Afryki. Jest to zapewne spowodowane tym, że kraj ten leży na półkuli południowej a więc Święty Mikołaj przychodzi tam latem. Temperatura oscyluje wokół 26 stopni Celsjusza, tak więc lepienie bałwana niestety nie wchodzi w grę. Zamiast tego, można udać się na plaże i cieszyć słońcem, które zachodzi dopiero około godziny 21 – mówi Michael Lindsay, dyrektor szkoły Education First w Cape Town, RPA. Zamiast uroczystej kolacji, w RPA czeka na nas Braai – czyli legendarny grill, a do najbardziej popularnych specjałów zalicza się grillowany baleron z goździkami, miodem i musztardą! Fot. Materiały prasowe
Zaklinał, żeby nie stawiać mu pomników, nie wynosić jak świętego na ołtarze. Przekonywał, że ani na to nie zasługuje, ani tego nie potrzebuje. Mimo to jeszcze za życia pokryto go lukrem, okrzyknięto wcieleniem cnót i dowodem triumfu Dobra nad Złem.
Mija rok, odkąd odszedł z tego świata, a jego rodacy zadziwiająco rzadko przywołują jego imię. Jakby się bali, że wypowiedziane na głos zmusi ich, by spojrzeli w coraz większą czeluść oddzielającą ich codzienność od nie tak dawnych jeszcze, strzelistych planów i marzeń, poczucia wielkości, jaka siłą rzeczy spłynęła z Mandeli również na nich. Przy następcach Mandeli czują się boleśnie pospolici, jak pospolici są ich nowi przywódcy. Oni zresztą też wolą go nie przywoływać, żeby uniknąć kłopotliwych porównań. Nawet gdy spadkobiercy próbowali unieważnić testament i ostatnie życzenia Mandeli, tę akurat awanturę wstydliwie przemilczano, choć kraj zawsze był podatny na bulwarowe skandale. A może rodacy nie wspominają Mandeli, żeby nie obudzić trwogi, jaką przez ostatnie lata odczuwali na myśl, że kiedyś umrze? Wiedzieli przecież, że nie jest wieczny. Modlili się jednak, by żył jak najdłużej, bo nawet schorowany i zniedołężniały, nieobecny, pozostawał ostatnim strażnikiem cudu, jaki się ziścił. Bali się, że bez niego spadną na nich wszystkie plagi, przed którymi ich ustrzegł – wojenna pożoga, gwałty, pogromy, grabieże, bezprawie i fatalni władcy, którzy sprowadzą na kraj nędzę, niesprawiedliwość i nienawiść. Taki właśnie los wróżono RPA, gdy pod koniec zeszłego wieku, po ponad 200 latach panowania białych, po władzę w Pretorii, Johannesburgu i Kapsztadzie sięgnęli czarnoskórzy. Upadek apartheidu – porządku segregacji ras wyniesionego do rangi ustroju państwa – miał być jedynie kolejnym rozdziałem pełnej przemocy i wyzysku, spływającej krwią historii południowej Afryki. Jednak Mandela przeprowadził kraj przez ten najtrudniejszy czas bez rozlewu krwi. Choć sam stracił w niewoli prawie 30 lat, stłumił chęć odwetu i powstrzymał czarnych przed żądzą zemsty. Obyło się bez wystawiania rachunków krzywd, trybunałów i polowań na czarownice. Zamiast tego kazał ofiarom wybaczać prześladowcom, a prześladowcom prosić ofiary o wybaczenie. Przekonywał, że tylko pojednanie i zgoda pozwolą im przetrwać, że w kraju znajdzie się miejsce dla wszystkich i wszyscy są mu potrzebni. Świat – równie zachwycony, co zaskoczony – okrzyknął mieszkańców RPA „ludem tęczy” żyjącym w zgodzie ze sobą i stanowiącym przykład dla innych. Mandelę zaś, który został prezydentem, ogłoszono ucieleśnieniem Dobra i żywym dowodem na to, że prędzej czy później bierze ono górę nad Złem. (Przeczytaj też o dniu, w którym skończył się apartheid) – Przez całe życie walczyłem przeciwko wyzyskowi i sławiłem ideał wolnego społeczeństwa, w którym wszyscy ludzie, bez względu na kolor skóry, będą żyli w zgodzie, ciesząc się takimi samymi prawami – powiedział Mandela w 1964 r., wygłaszając mowę obrończą na procesie, w którym został skazany na dożywocie za działalność wywrotową i zamiar wywołania zbrojnego buntu. – Jest to ideał, o który walczyłem i dla którego pragnę żyć. Ale jeśli będzie trzeba, to za ten ideał gotów jestem także oddać życie. Powtórzył te słowa jeszcze dwukrotnie. (Jak pisać reportaże z krańca świata? Wojciech Jagielski opowiada Julii Lachowicz) To tylko fragment artykułu Wojciecha Jagielskiego z grudniowego "National Geographic Polska" – już w kioskach!
Najtrudniejsze regaty świata wystartowały!
W weekend rozpoczęły się najtrudniejsze regaty dookoła świata Volvo Ocean Race
Siedem załóg ruszyło z hiszpańskiego portu Alicante, by za 25 dni zameldować się w Kapsztadzie (RPA). W tym czasie żeglarze będą musieli się zmagać ze sztormami, zimnem, brakiem snu, ogromnym zmęczeniem i oczywiście z Neptunem. W tym roku po raz pierwszy w historii regat wszystkie załogi płyną identycznymi jachtami (wcześniej każda ekipa konstruowała swój jacht). Dzięki temu w tej edycji liczyć się będą nie zdolności konstruktorskie i włożone pieniądze (kiedyś nawet 50 mln euro!), ale tylko umiejętności żeglarskie. Do tego płynie w pełni kobieca załoga. A na każdym jachcie pracuje jeden reporter, który nie może pomagać w żeglowaniu, za to za zadanie ma raportowanie, co dzieje się na pokładzie (i pod nim). Postępy załóg i aktualności na temat regat można sprawdzać na: www.volvooceanrace.com/ fot. Tomasz Nowiński
Wykonane z bliska zdjęcie rekina ludojada obiegło świat
Opublikowana na stronach amerykańskiego National Geographic fotografia żarłacza białego rozprzestrzeniła się po świecie lotem błyskawicy. Zdjęcie zrobiła amerykańska nauczycielka z New Jersey, 26-letnia Amanda Brewer, w zatoce Mossel Bay w Republice Południowej Afryki. Pracowała tam jako stażystka w firmie z branży turystycznej. Choć rekin był agresywny, kobiecie nic się nie stało – chroniła ją klatka bezpieczeństwa. Więcej o okolicznościach powstania zdjęcia na stronach amerykańskiego National Geographic: http://news.nationalgeographic.com/news/2014/10/141008-great-white-shark-viral-photo-cage-diving-south-africa-conservation/
Sucha woda - Park Narodowy Etosha Nazwa tego jednego największych w świecie parków narodowych (22 tys. km²) w języku lokalnego plemienia Owambo oznacza „miejsce suchej wody”. To nawiązanie do wielkiego, ciągnącego się przez 130 km, pokrytego solnym nalotem błotniska. Według buszmeńskiej legendy było kiedyś jeziorem powstałym z łez kobiety rozpaczającej po stracie dziecka zabitego przez wrogich myśliwych. Po ulewnych deszczach otoczony sawanną, wyschnięty obszar przeistacza się w płytkie jezioro przyciągające flamingi. Innych zwierząt też jest tu mnóstwo – z Wielkiej Piątki brakuje jedynie bawołów. Przy lodżach zrobiono amfiteatry, przy których można obserwować zwierzęta podchodzące do wodopojów. gdzie: Namibia kiedy: od czerwca do lipca więcej: www.etoshanationalpark.co.za Na piątkę z plusem - Park Narodowy Krugera Wśród bywalców safari to miejsce kultowe. Jego nazwa upamiętnia południowoafrykańskiego polityka uznawanego za bohatera historii RPA, Paula Krugera. To on właśnie w 1898 r. proklamował powstanie państwowego obszaru chronionego, w 1926 r. przekształconego w Park Narodowy Krugera. Występuje tu cała Wielka Piątka, w tym około 1300 białych i 200 czarnych nosorożców. No i całe mnóstwo innych zwierzaków. Ze względu na asfaltowe drogi można jeździć po nim własnym, niekoniecznie terenowym samochodem. Słoń na szczęście - Park Narodowy Chobe Dumą parku jest 55 tys. żyjących w nim słoni, co oznacza największe ich zagęszczenie w skali całej Afryki! Atrakcją parku są też wycieczki łodziami po stanowiącej granicę między Botswaną a Namibią rzece Chobe. PN Chobe gdzie: Botswana kiedy: kwiecień– –grudzień więcej: www.botswanatourism.co.bw (FOT. SHUTTERSTOCK) Parki Afryki wybór Travelera
Nie lwy, ale afrykańskie pingwiny były pierwszymi zwierzętami, które zobaczyłam w RPA. Ten kraj zadziwił mnie na początku i tak zostało do końca pobytu. Dotyczyło to także cen.
Mieszkańcy Republiki Południowej Afryki nazywają się tęczowym narodem. Wystarczy wyjść na ulice Kapsztadu, by zrozumieć dlaczego. Jedenaście oficjalnych języków, dziesiątki grup etnicznych i setki zwyczajów tworzą niepowtarzalną mieszankę kulturową. Również natura obfituje w kontrasty. Skaliste trzytysięczniki Drakensberg oferują niezapomniane przeżycia amatorom trekkingu i wspinaczki. Wybrzeże prowincji KwaZuluNatal, zwłaszcza okolice miasta Durban, jest rajem dla surferów. Prowincja Przylądkowa Zachodnia to królestwo ende-micznych roślin (70 proc. gatunków nie występuje nigdzie indziej), marzenie każdego botanika. Za to kotlina Kalahari z krwiście czerwonym kolorem ziemi przypadnie do gustu amatorom fotografii. Na smakoszy czekają wyśmienite wina, słynne steki z dziczyzny, soczyste owoce i suszona wołowina biltong. W RPA łatwo zakochują się kobiety, szczególnie te luksusowe. To przecież w okolicach Kimberley znaleziono największy diament świata, a także wiele najpiękniejszych okazów tego pożądanego minerału. Na szczęście w RPA tego wszystkiego można doświadczyć, nie będąc milionerem. Bo ta Afryka jest nie tylko południowa, piękna i pyszna , ale także prawdziwie przystępna. INFO RPA Stolica: Tshwane (administracyjna), Kapsztad (legislacyjna), Bloemfontein (sądownicza). Powierzchnia: 1,2 mln km2. Ludność: 49 mln. Religia: m.in. katolicy, anglikanie, zielonoświątkowcy, metodyści, muzułmanie, hindusi. Języki: zulu, xhosa, afrikaans, północny sotho, angielski, tswana, sesotho, tsonga, ndebele, venda, suazi. Waluta: rand (ZAR); 1 ZAR = ok. 0,4 zł. 9 SPOSOBÓW, JAK TANIO PODRÓŻOWAĆ PO RPA 1. PAMIĘTAJ O LECIE Wakacje w RPA nie pokrywają się z naszymi. Letnie na przykład przypadają na przełom grudnia i stycznia (10.09–10.01.2012). Później wolne jest od 24.03 do 9.04, następnie od 23.06 do 15.08 i w końcu od 29.09 do 7.10. Ceny noclegów i turystycznych atrakcji skaczą wtedy niebotycznie. Nie rezerwuj więc biletów na ten czas. Będzie taniej i luźniej! 2. PODARUJ SOBIE KRUGERA Park Narodowy Krugera to najbardziej oczywiste w RPA miejsce na safari. Można tu odhaczyć tzw. wielką piątkę: słonia, nosorożca, lwa, bawołu i lamparta. Jednak jest to także najdroższe i najbardziej tłoczne safari. Za sam wjazd zapłacisz 75 zł. W równie pięknym P.N. Mokala wejście kosztuje jedynie 35 zł. www.sanparks.org/ parks/mokala 3. MANGO DO LATANIA W RPA działają trzy tanie linie lotnicze, które oferują krajowe przeloty w zupełnie przystępnych cenach: Mango, Kulula i 1time. Bez specjalnych promocji tymi liniami można przelecieć z Kapsztadu do Johannesburga za blisko 250 zł w dwie strony. Co nie jest wygórowaną ceną, zważając na to, że dystans pomiędzy tymi dwoma miastami to 1400 km. www.flymango.com, www.kulula.com, www.1time.aero 4. OMIŃ MALARIĘ RPA jest jednym z niewielu państw afrykańskich, w których malaria nie występuje na całym obszarze. Trzeba uważać jedynie na północno-wschodni region kraju, czyli prowincję KwaZulu-Natal, oraz region Parku Narodowego Krugera. Najwyższe ryzyko występuje od października do maja. Jeśli chcesz uniknąć wizyt u lekarzy i drogiej profi laktyki, omijaj te obszary. www.who.int/topics/malaria/en 5. POCZUJ SIĘ JAK SOMMELIER I spróbuj wina ze szczepu pinotage, który wywodzi się z RPA. Powstało w 1925 r. w Stellenbosch poprzez skrzyżowanie odmian pinot noir i hermitage. Ma głęboki smak i intensywny owocowy aromat (m.in. jeżyn). W winiarniach Zachodniego Przylądka za butelkę zapłacisz ok. 15 zł, w Polsce za podobne prawie trzy razy tyle. Zwiedzanie winiarni i degustacje gratis! 6. ZOSTAŃ NOMADEM Jeżeli marzy Ci się wycieczka z namiotem po niedostępnych regionach RPA, wybierz Nomad Tours. Firma ta oferuje backpackerskie wyprawy młodym ludziom ciężarówkami przerobionymi na autobusy. Dla tych, którzy są otwarci na mocne wrażenia, a nie mają pełnych portfeli. W przeciwieństwie do klienteli oferta wyjazdów naprawdę bogata! www.nomadtours.co.za 7. RUSZ SIĘ! Wizytę w Kapsztadzie ciężko uznać za w pełni udaną bez podziwiania panoramy ze szczytu Góry Stołowej (1086 m n.p.m.). Większość turystów przyłącza się do tłumu, by wjechać na nią kolejką linową. Można jednak na sam szczyt wejść i zejść wyznaczonym szlakiem (zaczyna się tuż za stacją). Nie jest on bardzo wymagający (jedynym utrudnieniem może być upał), za to bardzo widowiskowy. Zaoszczędzisz przy tym 72 zł. 8. POSTAW NA BRAAI 24 września został okrzyknięty narodowym dniem braai. Chodzi o południowoafrykańską odmianę grilla. Gdy palenisko jest odpowiednio rozpalone, a drewno zwęglone, wrzuca się na ruszt boerewors, tradycyjną wiejską kiełbasę (20 zł/kg) czy porządnego T-bone steka (25 zł/kg). Wszystko jest przepyszne i o wiele tańsze niż w restauracji. Specjalne miejsca na braai można znaleźć m.in. w parkach, na kempingach czy na plażach. 9. UDAWAJ MIEJSCOWEGO ...lub poznaj jakiegoś przyjaznego tubylca (co nie jest tu specjalnie trudne). Zaoszczędzisz na biletach wstępu do muzeów czy parków narodowych, bo wszędzie miejscowi płacą mniej. Np. do parku Augrabies Falls, zamiast 40 tylko 10 zł.
MAPA TO NIE TYLKO TERYTORIUM. ŚCIEŻKI, KTÓRE PRZEMIERZAMY, ISTNIEJĄ RÓWNIEŻ NA PŁASZCZYŹNIE DUCHOWEJ.
Aborygeni wierzą, że cały ich świat jest poprzecinany „ścieżkami śpiewu”. Te ścieżki żyją. Aby Australia przetrwała, należy te ścieżki „wyśpiewać”. Dlatego co pewien czas wyruszają oni na swój walkabout – czyli wędrówkę mitycznymi drogami, którymi podążali ich przodkowie i bogowie. Nie jest to tylko wędrówka geograficzna, dlatego przemierzając kraj, odbywają oni także podróż w głąb siebie. Topografia przecina się wtedy z mistyką. A wyśpiewując ziemię, wyśpiewują siebie. Czasem na swym walkabout można spotkać duchy, bóstwa, a nieraz kogoś, kogo hindusi nazywają street teacher, przypadkowego nauczyciela, który wydaje się pojawiać tylko w jednym celu – ma nas popchnąć w odpowiednim kierunku. To nie tylko przywilej Aborygenów. W walkabout i wyśpiewanie siebie może się zamienić zwykła wycieczka kolejką do Sochaczewa. PODRÓŻ 1 USA Nie ma rzeczy nieistotnych Kaktus peyotl ma właściwości halucynogenne, jego międzynarodową karierę rozpoczął amerykański znawca kultury Indian Carlos Castaneda. Zep też jest szamanem peyotlowym. W kuchni jego teksaskiego domu czyściliśmy broń. Mały jamnik kręcił się pod naszymi nogami, na stole stały kubki z gorącą peyotlową herbatą. Wokół rozrzucone pióra, koraliki i talizmany. Zep załadował sztucer. Odstawił go na bok. Popchnął w moim kierunku kubek z halucynogennym naparem. – Pij tylko trochę. Tyle żebyś poczuł Dziadka – powiedział. Gorzki napój stanął mi w gardle. Chciałem zwymiotować, ale Zep sięgnął po skrzydło orła i muszlę z paląca się szałwią. Zaczął mnie okadzać i śpiewać modlitwę do Dziadka Mescalito – ducha peyotla. Wzięliśmy broń i jamnika. Niosłem na ramieniu torbę z szamańskim „stafem” i broń. Potrzebowaliśmy świętego jelenia. Za parę dni Zep miał ceremonię leczniczą, mięso tego zwierzęcia, będącego symbolicznym odpowiednikiem peyotla, było mu niezbędne. Po paru godzinach spomiędzy drzew wyszedł do nas jelonek. Stanął i patrzył na nas. Zep podniósł sztucer i zapytał: – Bracie, przyszedłeś, aby poświęcić się dla nas? Po powrocie do domu ściągnęliśmy z niego skórę. Wyszliśmy na zewnątrz, pomiędzy drzewami usypałem z ziemi i kamieni ołtarz. Zep kazał mi na nim położyć ciało jelenia, a potem, kiedy przykląkłem, wciągnął na mnie jego skórę. Dostałem świeży peyotl, jego zielona główka była gorzka i piaszczysta. Rozciągnięta skóra pyska jelenia opadała mi na twarz. Na czole miałem śluz i krew. Położyłem się na ziemię. Czułem, że kaktus jest wszędzie. Zaczęły się wizje. Powoli stawałem się jeleniem: widziałem jak on, czułem jego strach. Po paru godzinach przyszedł Zep. Leżałem w kałuży wymiocin wymieszanych z krwią. Krew utworzyła na moim ciele ciemne, popękane plamy. Szaman kucnął i tłumaczył: – Nie zawsze rozumiemy to, co widzimy, co się przydarza i dlaczego. Ale z czasem zaczynamy pojmować, że nie ma nieistotnych wydarzeń. Wszystko ma znaczenie. Podróż 2 Bali Zobaczyć dobro Deszcz na Bali wydawał się freudowską projekcją mojej osobowości. W przeciwieństwie do europejskiego, zwykłego deszczu monsunowy ma charakterek i skoki nastrojów. Jest więc nachalny, namiętny, czasami wkurzający i nudny, wpycha się wszędzie, gdzie może. Ma własne zapach i melodię. Zamienia każdą drogę, ścieżkę w strumień lub lawę błota. Monsun zmienia wszystko. Kolory stają się wyblakłe, a słynny smutek tropików w monsunie staje się nareszcie zrozumiały. Pod niewielkim dachem swojego domu w Denpasar siedział Ketut. Z wizytówki wynikało, że jest uzdrowicielem i wróżbitą, balijskim szamanem od kilku pokoleń. Ketut ciągle się śmiał, pokazując z dumą nierówne zęby, które dzięki książce Elizabeth Gilbert Jedz, módl się, kochaj stały się znakiem firmowym balijskiej duchowości. Po tej bestselerowej powieści świat oszalał na punkcie tego balijskiego szamana. Ketut trzymał na kolanach spisane przez przodków przepisy na lekarstwa i skuteczne wróżby. – Nigdy nie mówię ludziom złych rzeczy. Po co mają się martwić? Widzę w nich to, co dobre. To jest najważniejsze. Dzięki temu ludzie się śmieją, a śmiech jest dobry. Kiedy się śmiejesz, wszystko idzie lepiej. Ja się śmieję nawet wtedy, gdy kryzys zrobi mi w banku dziurę. Bo na końcu zostaje tylko śmiech. Podróż 3 RPA Nie zmarnować darów Przodkowie są najważniejsi. Po śmierci zamieniają się w Duchy i w zaświatach pełnią funkcje podobne do tych, które pełnili na ziemi. To oni decydują, jak ma wyglądać ludzki los. Czy będzie fajnie i przyjemnie? Czy człowiek znajdzie dużo wody, jedzenia i cienia? Czy też będzie miał przerąbane? Na szczęście nie jesteśmy wobec Duchów bez szans. Ale musimy znać jakiegoś dobrego czarownika sangomę. Na bazarze w Durbanie na stosikach można znaleźć wszystko, co potrzebne, żeby uleczyć duszę i ciało. Ze straganów wyciekają na wąskie uliczki kości, kawałki mięsa zagrożonych gatunków, korzenie, owoce, talizmany. Z zadaszeń zwisają kawałki skór, pęki ziół, dziwnych kwiatów i gałęzi, obok kolebią się skrzydła nietoperzy, kręgosłupy małp, skóry węży i zasuszone główki jakichś dziwnych zwierząt. Poruszający się w rytm niesłyszalnej muzyki sprzedawcy wiedzą wszystko o sangomach. Bez trudu rozróżniają specjalistów od wróżb, leczenia, odnajdywania skradzionego bydła oraz tych ogólnych, bez specjalizacji. – Bo sangoma wie wszystko. On rozmawia z Duchami, a one mu mówią, co robić. Na przykład jak odrzucić klątwę innego sangomy – mówi nam, zajadając się jakąś dziwną zupą, sprzedawczyni magicznych amuletów. Jedna z kobiet czarowników przyjęła nas w stojącej koło jej domu okrągłej, pobielonej wapnem lepiance nazywanej Chatą Przodków. W środku pusto, tylko bęben, ołtarzyk, parę kości, piór i przerobiony na ceremonialną miotełkę ogon zebry. Na ziemi kilka skór. Usiedliśmy. Sangome wzięła do ręki miotełkę, zaczęła tańczyć i coś krzyczeć, jakby kłóciła się z niewidocznym rozmówcą. Kilka razy pochyliła się do ziemi, przez chwilę milczała. Nagle z zamkniętymi oczami zaczęła mówić. – Ty, słuchaj – pokazała na mnie miotełką. – Duchy przodków dają każdemu jakiś dar. Jeśli go nie wykorzysta, dają mu jeszcze jedną szansę. Gdy ją znowu zmarnuje, zaczynają się denerwować. Wtedy jest już gorzej. Jak wy to mówicie: to fuck. Trzeba zrozumieć to, co dali nam przodkowie. Wtedy będziemy szczęśliwi. Podróż 4 Birma Znaleźć w sobie ciszę Zanim Budda został Buddą – Oświeconym, był księciem. Odwrócony model american dream: od bogatego księcia do bezdomnego mnicha. Myślałem o tym, kiedy trzech ubranych jak książęta birmańskich chłopców wędrowało ulicami Inle Lake. Procesja prowadzona przez muzyków ciągnęła się przez kilka ulic. Za nimi na koniach jechali kolejni muzycy i tancerze, potem szły kobiety niosące na głowach tace z darami dla świątyni. Chłopcy mieli tego dnia wstąpić do buddyjskiego klasztoru, dlatego przez kilka godzin ceremonii przeżywali całe życie Buddy. Najpierw byli traktowani jak książęta krwi: dbano o nich, ubierano, karmiono, obsypywano prezentami. Później, po ogoleniu im głów i ubraniu w mnisie szaty, musieli oddać wszystko, co przez chwilę było ich. Bo przecież istotą życia jest cierpienie. Nie przywiązuj się więc do niczego, zrozum, że to, co masz, jest tylko majaczeniem, pozbawioną znaczenia ułudą. Następnego dnia, chwilę po wschodzie słońca, chłopcy wyszli z klasztoru z lakowymi miskami w rękach, aby stojąc na rogach ulic, żebrać o jedzenie. Na poboczu drogi widać było jeszcze ślady wczorajszej parady: spalone gałązki kadzideł, połamane dekoracje i wstążki, które oderwały się od ofiarnych koszy. Zbierających jedzenie chłopców spotykaliśmy jeszcze przez kilka kolejnych dni. Uśmiechali się do nas, gdy wrzucaliśmy do ich misek banany i ryżowe ciastka. Potem się za nas modlili. Pewnego popołudnia przyszliśmy do klasztoru. Na świątynnym placu w podwiniętych mnisich szatach grali w piłkę chłopcy z nowicjatu. Starszy zakonnik czytał jakąś sportową gazetę i przy każdym wyjątkowo ciekawym zagraniu wymachiwał swoim różańcem. Ceremonia, odgrywanie życia Buddy, klasztor i żebranie – wszystko po to, aby ci chłopcy zrozumieli, że nieważne, co się dzieje z ich światem na zewnątrz. Czy są książętami, czy żebrakami. Najważniejsze, aby znaleźć w sobie spokój, harmonię i ciszę... – tłumaczył. – Widzieliście?! Widzieliście?! To był faul! – wykrzyknął nagle. Zerwał się i pobiegł do trzymającego się za nogę chłopca. Jego chińskie żółte klapki zostały na ziemi. Podróż 5 Kanada Gotowość na śmierć Leżałem w cieniu drzewa koło pnia, więc mogłem wygrzebać mały dołek, by zmieściła się w nim moja twarz. Z głową przytuloną do ziemi było mi chłodniej. Kuliłem się, by jak najwięcej ciała znalazło się w przydzielonym mi cieniu. Od kilku dni temperatura nie spadała poniżej 40 stopni. Słońce wypalało w mózgu dziurę wielkości Alaski. Obok leżał David, 60-letni psycholog z Seattle, który zanim został Tancerzem Słońca w rezerwacie Czarnych Stóp, był mormońskim biskupem. Za nim kulił się Chuck, genialny komputerowiec o siwych włosach, jeszcze dalej drzemał Ron, Indianin z plemienia Cherokee. Na placu, naprzeciwko drzewa, stał potężny Bear, który po tym, jak rzucił gang, poświęcił swoje życie odnowieniu populacji mustangów w Ameryce. Pochylał się nad trzydziestoparoletnim Indianinem z tego rezerwatu, który w tym roku tańczył taniec four direction. Miał wizję, że będzie tańczył przywiązany do czterech wbitych w ziemię słupków. Z każdym z nich połączony był liną przywiązaną do wbitych w jego ciało kołków. Prowadzący taniec zaczęli wciągać na plac powiązane ze sobą czaszki bizonów. To był Buffalo Day. Pod drzewo wniesiono bizonią skórę. Za jakieś kilkadziesiąt minut mieliśmy na niej stawać, aby szamani mogli przekłuć nam plecy i przeciągnąć przez skórę drewniane kołki, do których potem przywiązywano czaszki bizonów. Mieliśmy ciągnąć je po placu tak długo, aż ciężar czaszek wyrwie nam kołki z ciała. Bębniarze dali znak. Skończyła się przerwa. David zaczął się z trudem podnosić. Miał cukrzycę i raka, cztery dni bez picia i jedzenia były dla niego zabójcze. Kiedy trzy dni temu zaczynaliśmy tańczyć, był innym człowiekiem: miał spięte w kucyk długie włosy i zdrową uśmiechniętą twarz. Teraz jego włosy pozlepiały pył i kurz, twarz była szara, a język biały od braku wody. Krew zastygła mu wokół przebijających piersi kołków. Z trudem się uśmiechał. – Edi... To dobry dzień, by umrzeć. Zawsze musisz żyć tak, jakbyś to właśnie dzisiaj miał umrzeć – powiedział. – Demagogia! – wysyczałem przez wysuszone usta. – Nie. Doświadczenie – uśmiechnął się i podał mi rękę, pomagając wstać.
Konkurs - Piękne zdjęcia z RPA rozstrzygnięty
Miło nam poinformować, że konkurs Piękne zdjęcia z RPA został rozstrzygnięty.
Wszystkim uczestnikom bardzo dziękujemy za nadesłanie komentarzy do wybranych zdjęć, które były zrobione w RPA. Oto lista laureatów: I miejsce otrzymuje owink za komentarz: "Lubię patrzeć na plażę bez plażowiczów. Tu przyglądam się przestrzeni znajdującej się daleko od moich marzeń podróżniczych. Nie szkodzi. Potrafię się nią cieszyć, czerpać z niej nadzieję. Właśnie porządkuję sobie nadmorski widok według kolorów. Uwzględniam niewiele elementów ruchomych – tę największą , stale przybliżającą się ku brzegowi falę, nieuchwytne ptaki i chmury na niebie. Szukam też chmur w wodzie. Niczego tu nie znajduję, ale widzę to , ponieważ chcę dostrzec właśnie to. Są budki w kilku kolorach . Wprowadzają ład. Wiadomo: żółta czy złocista jest co druga lub co trzecia. Granatowa - co piąta, chociaż jedna już o innym odcieniu. Zielona tuż obok lub tam dalej, jako czwarta w szeregu. Odczuwam ład : żółtych i zielonych jest prawie tyle samo – trzy i niemal „połowy” na wyjściu z kadru. Szmaragdowe, morskie wody oceanu wyciszają, przygotowując mnie na spotkanie z Przylądkiem Dobrej Nadziei. Nadzieję zwiastuje bardziej okręt lub statek. Nie widzę, czym jest ta kreseczka wychodząca zza przylądka. Teraz ona zmąca mi wzrok i myśli w głowie. Za jakiś czas, co najwyżej plażowicz w kostiumie koloru makowego zburzy mi tak drobiazgowo dopowiedziany i ułożony sobie kadr. Przesłaniając być może beżowe okienko zielonej budki. Kładąc się na szarzejącym piasku. Morza koloru morskiego nie zdoła mi on zabrać zbyt daleko. Także nadziei przenoszonej morzem i chmurami. Dobrze mi tutaj... Lubię patrzeć na tę plażę z jaskrawymi kolorystycznie budkami. Wypraszać z niej plażowiczów do woli..." Wybrane zdjęcie znajdziesz tutaj Nagroda za I miejsce to: Przewodnik po RPA Przewodnik Kibica DVD z najlepszymi filmami National Geographic DVD "Podstępny ludojad" II miejsce otrzymuje FTLdrive za komentarz: "Ten prosty kadr w kontrastowych barwach ujmuje siłą przekazu. Bezchmurne niebo i morze piasku, wydawałoby się tak nieprzystępne środowisko, staje się miejscem kolejnego spektaklu, w którym człowiek wykorzystuje żywioł w celach poznawczych. Wierzymy, że paralotniarz pokonując trudy upału i niesfornego wiatru zostanie nagrodzony możliwością podziwiania bogatego krajobrazu z lotu ptaka." Wybrane zdjęcie znajdziesz tutaj Nagroda za II miejsce to: Przewodnik po RPA DVD z najlepszymi filmami National Geographic DVD "Mordercze Psy Dingo" III miejsce otrzymuje agf1 za komentarz: "Dla mnie to jest Afryka - rozgrzany piasek o barwie rdzy, rośliny, które na pozór tylko są martwe i wysuszone, a w rzeczywistości doskonale opanowały sztukę ascezy ;) A nad tym wszystkim piękne mocno niebieskie niebo!" Wybrane zdjęcie znajdziesz tutaj Nagroda za III miejsce to: Przewodnik po RPA DVD "Bestia z Tropików" Gratulujemy i zapraszamy do innych konkursów!
Najbardziej nieoczywisty kraj Afryki. Biali szukają rady u czarnych wróżek, Zulusi kopiują swoje ludowe stroje z hollywoodzkich filmów, a mięso antylop popija się przednim lokalnym burgundem. Zostawcie stereotypy w domu. I ruszajcie do Republiki Południowej Afryki. Właśnie zakończyła się wielka rozgrzewka przed mundialem.
Najbardziej nieoczywisty kraj Afryki. Biali szukają rady u czarnych wróżek, Zulusi kopiują swoje ludowe stroje z hollywoodzkich filmów, a mięso antylop popija się przednim lokalnym burgundem. Zostawcie stereotypy w domu. I ruszajcie do Republiki Południowej Afryki. Właśnie zakończyła się wielka rozgrzewka przed mundialem. U stóp mam gąszcz nowoczesnych wieżowców. Plątaninę szerokich arterii i wąskich uliczek. Potoki ludzi. Johannesburg, jedno z największych afrykańskich miast. Wydawało mi się, że Afryka nauczyła mnie już pokory i uwolniła od przywiezionych z Europy stereotypów. A jednak stoję oniemiała na 50. piętrze Carlton Center, przed wielkimi panoramicznymi oknami. Po chwili zalewam Jojo, mojego przewodnika, na co dzień studenta uniwersytetu, mnóstwem dziecięcych pytań: „A co to? A dlaczego?”. Jojo opowiada o historii miasta i jego teraźniejszości. Dom po domu, ulica po ulicy. W jego opowieści jak refren przewija się – „zamknięte”, „nie działa”. W ciągu ostatnich dwudziestu lat biznes przeniósł się gdzie indziej. Okazałe hotele świecą pustkami. Biura zamknięte są na kłódkę. A jednocześnie dzielnice mieszkaniowe w centrum są pełne. Zbyt pełne. W czasach apartheidu mogli w nich mieszkać tylko biali obywatele RPA. Od 1994 r., po wolnych wyborach – wszyscy, bez względu na kolor skóry, których na to stać. Johannesburg zawsze był symbolem dostatku, nic dziwnego więc, że ściągały tu tysiące ludzi. Małe mieszkania zostały zajęte przez wielopokoleniowe rodziny. Osiedlom groziła klęska komunalna – kanalizacja, wodociągi nie wytrzymywały takiego obciążenia. Wielki biznes i ludzie naprawdę zamożni uciekali na przedmieścia. O początkach Johannesburga i czasach gorączki złota przypomina tylko skansen Gold Reff City, na obrzeżach metropolii (można zjechać do dawnej kopalnianej sztolni). Pustoszały słynne jazzowe knajpki i teatry. Turyści niechętnie zapuszczali się do otoczonego złą sławą centrum. Tym bardziej że zabytków nie ma tu wiele – jedynie stuletnie poczta i ratusz. Starsze budowle nie przetrwały. Burzono je i wznoszono nowe. Johannesburg zawsze był gigantycznym placem budowy. I tak zostało. Panoramę, którą podziwiamy z Carlton Center, znaczą dźwigi. – Zdążycie przed mistrzostwami świata? – pytam Jojo. – Na sto procent – uśmiecha się. To było dwa lata temu. Wówczas nie dowierzałam. A jednak Jojo wiedział, co mówi. Kolejna afrykańska lekcja. Hotele, autostrady, nowoczesne stadiony czekają na kibiców i piłkarzy. Pierwszy mecz mistrzostw zostanie rozegrany właśnie w Johannesburgu. ON CZARNY, JA BIAŁA Jak wiele mistrzostwa znaczą dla mieszkańców południowej Afryki, zaczynam rozumieć w Muzeum Apartheidu, jednym z najczęściej odwiedzanych przez turystów miejsc w RPA. Znajduje się w położonym 15 km od Johannesburga Soweto. To największe township, czyli powstałe w czasach apartheidu osiedle dla czarnej ludności. Na czym polegało rozdzielenie ras, czuję na własnej skórze – do muzeum wchodzimy z Jojo odrębnymi wejściami. Potem idziemy, niby obok siebie, ale oddzieleni kratą tworzącą korytarze. On czarny, ja biała. Do każdego urzędu czy publicznego budynku prowadziło niegdyś aż pięć takich wejść, bo prawa apartheidu ustanowiły pięć grup rasowych. O przynależności do każdej z nich decydowała komisja. Stawało się przed nią jak przed poborem do wojska. Zapraszamy do galerii Bohdana, w której znajdziesz wiele pięknych zdjęć z RPA Za sprawą eksponatów – prywatnych zdjęć czy osobistych drobiazgów – łatwiej sobie wyobrazić, jak apartheid funkcjonował na co dzień. Osobne karetki pogotowia, wagony w tramwajach, szkoły, szpitalne sale. No i… zakaz transmisji zawodów sportowych, bo na jednym boisku nie mogli grać przedstawiciele różnych ras. Przepełnione więzienia, ginący bez wieści i zabijani podczas demonstracji. Zatrzymuję się przy jednym ze zdjęć na dłużej. Mistrzostwa świata w rugby, 1996 r., dwa lata po wolnych wyborach. Jasne włosy i blade twarze zawodników (czarni nie zostali jeszcze wyszkoleni) odcinają się od publiczności, która wiwatuje na ich cześć. Na cześć zwycięzców. Nelson Mandela ściska zawodników. Kolor skóry nie ma znaczenia. Widać, jak powstaje społeczeństwo wielu kolorów. UCZNIOWIE MAMY LOLO Jojo poznałam dzięki mamie Lolo, emerytowanej nauczycielce, która prowadzi w Soweto pensjonat. Zatrzymałam się tam przypadkiem. Dobrze, że nie słuchałam protestów rozmaitych polskich znajomych, którzy na mój pomysł pojechania do Soweto pukali się w czoło. Że dzielnica biedoty, niebezpieczna, brudna. Jest dwukrotnie większe od Warszawy. Są tu robotnicze osiedla, slumsy bez wody i prądu, ale też bogate dzielnice willowe. W niedzielę idziemy razem do kościoła, a potem na największy cmentarz w Afryce – Avalon. Każdego tygodnia od lat mama Lolo odwiedza groby swoich uczniów, którzy zginęli od policyjnych kul. Podchodzimy do nagrobka Hectora Petersona. Miał 13 lat i był jedną z pierwszych ofiar, których śmierć, uwieczniona na zdjęciach, wstrząsnęła światem i doprowadziła do międzynarodowego bojkotu Południowej Afryki, a w konsekwencji – do obalenia apartheidu. Chwilę później Jojo prowadzi mnie na ulicę Vilakazi, niby zwykłą, a wyjątkową na skalę całego globu. Mieszkało przy niej dwóch laureatów Pokojowej Nagrody Nobla: Nelson Mandela i arcybiskup Desmond Tutu. W domu mama Lolo przygotowuje milimili, czyli gotowaną na gęsto kukurydzianą kaszkę, chackalackę – duszone warzywa i pieczonego kurczaka. Drób wybierała na bazarze, bacząc, by kura nie miała ani jednego czarnego piórka. Ich znaczenie nadal jest magiczne. Wykrochmalona pościel przypominała mi czasy dzieciństwa. I ten zapach pasty do butów; moi gospodarze pucują je na glans. Bo tak trzeba, tak należy. CHLEB NA PIWIE Johannesburg od stołecznego Tshwane dzieli godzina jazdy samochodem. Byłoby szybciej, gdyby nie korki. Urbaniści twierdzą, że już wkrótce miasta regionu Gautengu połączą się i stworzą największą metropolię świata. Z daleka widzę charakterystyczną piramidę – pomnik Trekerów. Wokół niego roi się dziś od samochodów. Dostrzegam białe koszule mężczyzn i jasne warkocze dziewcząt, najczęściej splecione w koronę, jak na starych zdjęciach. Jest 16 grudnia. To w RPA święto narodowe – Dzień Pojednania, niegdyś zwany Dniem Zwycięstwa. W muzeum zgromadzono pamiątki po uczestnikach Wielkiego Treku. Dziecięce ubranka, haftowane chustki, kubki, beczułki, fiolki na zioła, egzemplarze Biblii, która półtora wieku temu prowadziła całe rodziny wędrowców w głąb nieodkrytego, groźnego kontynentu. Ich prapradziadowie przypłynęli do Południowej Afryki z mglistych Niderlandów. Wchodzę do ogromnej sali wypełnionej ludźmi. I psalmami. Akcent łagodniejszy od niemieckiego. Wśród słów wtręty angielskie i afrykańskie. Africaans, jeden z 11 oficjalnych języków obowiązujących w RPA, wciąż jest bardzo podobny do staroholenderskiego. To dla niego językoznawcy z Holandii przyjeżdżają do południowej Afryki. Próbuję biltongu, czyli pasków mięsa, solonego i suszonego według przepisu z czasów Wielkiego Treku. A także chleba na piwie. Beczki były balastem trekerskich wozów. Burskie kobiety odkryły, jak napój zamienić w zaczyn. KLUCZ DO AFRYKI Dziś jest rocznica bitwy pod Krwawą Rzeką, która rozegrała się 16 grudnia 1838 r. i jest najważniejszym wydarzeniem w historii RPA. Czuję, że to tu tkwi klucz do zrozumienia tego kraju. Jadę do prowincji KwaZulu-Natal. Burski lager 64 wozów odtworzono bardzo dokładnie. Broniło go zaledwie 464 Burow. Przez cały dzień stawiali czoła tysiącom zuluskich wojowników. Nawykłych do zwycięstw, ale przerażonych, bo światło, które nocą rozświetlało busz nie mogło być dziełem człowieka, lecz emanacją duchów poległych. Podobnie jak piekielne jęzory ognia sięgające tak daleko. Zulusi padali jeden po drugim. Rzeka eNcome barwiła się ich krwią. To była konfrontacja dwóch odmiennych strategii, ale przede wszystkim dwóch kultur. W ciągu pół wieku stoczono tu kilkadziesiąt bitew – Burowie, Anglicy, Zulusi w rożnych konfiguracjach. Odwiedzam też dom, dziś muzeum prezydenta Paulusa Krugera. Zmarł w 1904 r. Burowie nazywali go „Wujaszkiem”. Był uczestnikiem Wielkiego Treku, za jego czasów w południowej Afryce odkryto złoża złota i diamentów. W eleganckiej kolejowej salonce, którą podróżował, w szklanych gablotach są wystawione złote krugerrandy – przez całe lata najtwardsza waluta świata. Za życia zwykł mawiać: „Chcę, aby moje wnuki w naturze mogły zobaczyć lwa i słonia”. Już pod koniec XIX w. przemysł i wielkie miasta pożerały afrykańską przyrodę. To właśnie Paulus Kruger w 1895 r. wydał dekret o ochronie dzikiej przyrody. Jego imieniem został nazwany największy w Afryce park narodowy. UWOLNIĆ SŁONIA Tablica z napisem „Lion Park”, okolice Johannesburga. Okazuje się, że są tam nie tylko lwy. Po alejkach włóczą się zebry i żyrafy. Nie mogę się powstrzymać, żeby nie dotknąć, nie pogłaskać. Na wszelki wypadek spoglądam na człowieka w firmowej koszulce parku. Tylko się uśmiecha. Opiekuje się ponad 50 lwami mieszkającymi w parku. Łaszą się do niego, przewracają na grzbiet. Do parku trafiają te, które w naturze nie dałyby rady przeżyć. Dorosłe, poranione przez ludzi („z tymi ostrożnie”) i osierocone kocięta. Zwierzaki rożnych gatunków. Z maluchami Alan pozwolił mi bawić się do woli. Nigdy nie przypuszczałam, że lwiątka mają takie ostre, sztywne futerko, a trzymiesięczny nosorożec, dwa razy cięższy ode mnie, łasząc się, może tak boleśnie uderzyć rogiem. Programy ochrony słoni czy nosorożców powstałe w RPA są znane i kopiowane w Afryce i na świecie. Natura jednak wymyka się ludzkim zabiegom. Najbardziej niepokorne okazały się słonie. Przywykły do wędrówek po kontynencie, zawsze tymi samymi szlakami. Tymczasem drogi, miasta, farmy je poprzecinały. Słonie ciężko to znoszą. Chorują, giną, tracą swoje socjalne zdolności. Na całym świecie są zbierane fundusze, by w RPA przywrócić trasy słoniowych wędrówek – korytarze szerokości kilku kilometrów. Z lwami jest jeszcze gorzej. Tylko nieliczne poradziłyby sobie na wolności. W parku zwierzęta te na swoje utrzymanie zarabiają same. Alan szkoli je do występów w filmach, głownie hollywoodzkich. Brama parku narodowego. Stojący przede mną chłopak jest tu strażnikiem. Ale na kapeluszu ma znaczek Tatrzańskiego Parku Narodowego. – Dzień dobry – zagaduję – Den dory – odpowiada prawie po polsku. Witold urodził się w RPA, podobnie jak jego rodzice. Jego dziadków zawierucha II wojny światowej zaniosła aż do ówczesnej Rodezji i dalej do południowej Afryki. W Polsce był raz. Teraz tłumaczy, że mam patrzeć na „uszaki i rożaki” żyraf, by poznać ich płeć. Witold pokazuje mi piaszczyste łachy nad rzeką, na których wygrzewają się krokodyle. I śmiesznie podskakujące gnu zwane głupolami. Wieczorem przy brayu, czyli grillu, Witold radzi, żebym pojechała do Santa Lucia zobaczyć hipopotamy. To miejsce, gdzie słona woda z oceanu miesza się ze słodką z rzek i jeziora, a w zatokach żyją tysiące hipciów i krokodyli. Następnego dnia przecieramy oczy ze zdziwienia. Na naszej drodze spotykamy lamparta! To największe afrykańskie samotniki. Od ludzi stronią i bardzo trudno je wypatrzyć. W ich skóry mieli prawo ubierać się tylko zuluscy królowie. To właśnie lampart – Zakumi – będzie maskotką mistrzostw świata. WRÓŻBY SANGOMY Miała być plemienna wioska Zulusów, skóry, tańczący wojownicy, koraliki. A on ma koszulę i dżinsy. – Jestem Shipo – przedstawia się. Jedziemy błotnistą drogą wśród domów krytych falistą blachą. Na sznurkach pranie, po podwórku biegają kury. Ot, zwykła afrykańska wieś, Khula. Wychodzi nam na spotkanie kobieta. Wydaje się zwyczajna: T-shirt, spódnica, dzieciak na ręce. Jednak w zachowaniu Shipo coś się zmienia. Szacunek, obawa? – To Sangoma – przedstawia kobietę. Zulusi mówią o takich jak ona „lekarze dusz”. Ale do Sangomy przychodzą także, kiedy zachoruje ciało, bo źródło choroby jest zawsze wewnątrz nas. Sangoma jest jedną z najważniejszych osób w zuluskiej społeczności. Lekarzem dusz nie można zostać ot tak. To dar, który mają tylko wybrani. Najczęściej objawia się chorobą lub wielkimi kłopotami. Kobieta przygląda mi się bez słowa. Czuję się nieswojo, ale jest to całkiem… przyjemne. – Zostańcie – mówi w końcu i znika w chacie. Shipo jest zaskoczony. – Prawie nigdy nie chce rozmawiać z obcymi – mówi. Wraca odmieniona. Na głowie skórzana opaska, w ręku miotełka z krowiego ogona. Zaprasza do środka. W tygielku rozpala zioła. Jej śpiew jest cichy i monotonny. Z puszki wysypują się koraliki, muszelki, monety. A mnie wcale nie do śmiechu. Czuję, że w chatce dzieje się coś niezwykłego. I wtedy Sangoma zaczyna mówić po zulusku. Nie patrzy na mnie, tylko gdzieś przed siebie. Wiem, że mówi do mnie, i tylko do mnie. Kiedy rytuał się kończy, Shipo tłumaczy jej słowa. Dziwne, zagmatwane. Niewiele z nich rozumiem. Przypominają mi się wiele miesięcy później. Jak ulał pasują do mojej życiowej sytuacji. To dzięki nim wychodzę z niej obronną ręką. Skąd wiedziała? LEKCJE U ZULUSA SHAKI W Shakalandzie są i skóry, i koraliki, i wojenne tańce, i pokaz budowy chat z gliny. Oraz Baba Malinga – ubrany w skórę lamparta wódz. Jego żona częstuje mnie piwem z prosa. Pijemy je wszyscy z jednej chochli, taki obyczaj. – Tak wyglądały wioski w czasach króla Shaki – zaczyna opowieść Malinga, potomek zuluskich wodzów, który jest oficjalnie wójtem osady. Shakaland powstał w 1984 r. jako scenografia do serialu Zulus Czaka. Po zakończeniu zdjęć filmowcy oddali ją zuluskiej społeczności. Aby w niej zamieszkać, trzeba żyć jak poddani króla Shaki w połowie XIX w. Przedsięwzięciu patronuje król Zulusów – Goodwill, jedyny z plemiennych władców mający umocowanie w Konstytucji RPA. Mieszkańcy Shakalandu organizują pokazy tańców i oprowadzają przybyszów po wiosce. Uczą ich dawnych rzemiosł, tłumaczą symbolikę strojów. Tu organizowane są tradycyjne zuluskie śluby, na które decyduje się coraz więcej młodych par. Wracają do nowoczesnego świata, ale siłę czerpią z historii Doliny Królów (Emakhosini), nieopodal Shakalandu. Prowadzi do KwaDukuzy – dawnej stolicy. Na mapach figuruje ona jako Stanger – nowoczesne południowoafrykańskie miasteczko. Zupełnie zwyczajne. Kłopot w tym, że w RPA nic, co wygląda znajomo, zwyczajne nie jest.
Wyniki konkursu Logo NG - Przyszła wiosna
Konkurs rozstrzygnięty! Wyłoniliśmy pięciu laureatów, którzy jako pierwsi podali prawidłowe odpowiedzi.
Prawidłowa odpowiedź brzmi: redakcja National-Geographic.pl wśród zdjęć nadesłanych na konkurs Przyszła wiosna zamieściła cztery fotografie z logo NG. Oto one: Laureatami zostali: paulina_j Nagroda: książka "Jak robić idealne zdjęcia cyfrowe" kruliczq Nagroda: książka "101 pomysłów na weekend w Europie" l.anna Nagroda: Przewodnik po RPA krzysztofs Nagroda: Przewodnik po Dominikanie bueno Nagroda: Przewodnik po Islandii Gratulujemy zwycięzcom! Zapraszamy wszystkich do wzięcia udziału w innych konkursach.