Jak zdobyć Dżebel Tubkal? Wyprawa na najwyższy szczyt Maroka
W górach największym skarbem jest doświadczenie. Ono pozwala nam widzieć to, co niewprawionym oczom umknie niezauważone. Lekki powiew wiatru – zwiastujący wichurę, topniejący śnieg, który może okazać się początkiem odwilży. Ból głowy jeszcze niezbyt mocny, ale pulsujący tak, że niechybnie zamieni się w chorobę wysokościową. To wszystko składa się na doświadczenie, które trudno opisać słowami. Gdy taka wiedza przekazywana jest z pokolenia na pokolenie, szybko staje się jasne, że mamy do czynienia z prawdziwym człowiekiem gór.
Naszą wyprawę na Tubkal, czyli najwyższy szczyt gór Atlas, rozpoczynamy w pierwszych dniach lutego 2026. To właśnie przełom roku jest najlepszym momentem na zdobywanie Tubkalu dla tych, którzy kochają śnieg i mają doświadczenie w zimowych wędrówkach. Jeśli jednak trekking ma być łatwiejszy, a warunki mniej surowe, to przewodnicy rekomendują zdobywanie góry w maju lub czerwcu. Temperatury są wtedy umiarkowane, tuż przed rozpoczynającym się w Maroku upalnym latem. Gdzie nocować przed wejściem na Tubkal? Imil jako baza wypadowa Nocleg najlepiej zarezerwować w Imlil, bo tam rozpoczyna się szlak do pierwszego punktu – czyli schroniska Jebel Toubkal. Znaleźć je można na większości popularnych platform. Dotrzeć można tam na dwa sposoby taksówką lub busem. Minibusy odjeżdżają z okolic Rue Oqba Ben Nafaa w Marrakeszu, a przejazd kosztuje około 30 MAD. Trzeba jednak uzbroić się w cierpliwość i przygotować na liczne przystanki. Prywatna taksówka kosztuje około 70 euro. Do Imlil docieramy wieczorem. Powoli zapada zmrok, ale nad górską wioską widać jeszcze zarysy ostrych szczytów. To w ich kierunku wszyscy spoglądamy z nadzieją. Przepakowujemy plecaki, bo do miejsca noclegu iść będziemy żwirową drogą, której nie da się pokonać samochodem. Przepakowujemy się szybko, ale uważnie, bo po pozostawione rzeczy nie będzie już powrotu. Uczta na koniec dnia Do nas na trasie dołącza Rachid, przewodnik, który razem z rodziną mieszka w Imlil. To w jego domu spędzimy coraz szybciej nadchodzącą noc. Wędrówka trwa blisko godzinę. Do domu gospodarza dotrzeć można, pokonując kamienne schody i wąskie „uliczki” między skałami. Architektura podyktowana jest rozkładem górskich formacji. Na miejscu czeka na nas ojciec Rachida, który również przewodził górskim wyprawom. Dziś pomaga mu przyjmować turystów. Zajadamy się marokańskim tadżinem (ryżem, pieczonymi warzywami), a dla chętnych jest też kurczak. Ucztę wieńczy słodka herbata. W górskich chatach nie ma centralnego ogrzewania. Do utrzymania ciepła służy mały piecyk, ustawiony w centralnym punkcie domu. Tegoroczna zima była wyjątkowo sroga, więc kamienne ściany wciąż trzymają zimno. Mimo że do snu kładziemy się w polarach, czapkach i śpiworach, to w całości chowamy się pod ciężkimi, grubymi kocami. Szybko zapadamy w sen. Przewodnik na Tubkal – czy jest obowiązkowy? Zgodnie z marokańskim prawem, wejście na Jebel Toubkal wymaga wynajęcia licencjonowanego przewodnika. Na trasie (szczególnie przy wyjściu z Imlil) znajdują się posterunki żandarmerii, gdzie sprawdzane są dokumenty. Nas również przy nich zatrzymywano. Lokalnego przewodnika można znaleźć na miejscu, bo w Imlil znajduje się kilka biur turystycznych. To mała miejscowość, więc niemal każdy ma w rodzinie kogoś, kto posiada certyfikat. Jeśli jednak jesteś osobą, która potrzebuje zaplanować to wcześnie, to również polskie agencje korzystają z usług lokalnych przewodników. Taka wędrówka to wielka przyjemność, bo lokalni mieszkańcy mają ogromną wiedzę na temat przyrody i historii okolicy i chętnie dzielą się nią z turystami. Wejście na Dżebel Tubkal zimą. Co warto wiedzieć przed wyprawą? Po pobudce w domu przewodnika, od rana przygotowaniom towarzyszą nerwy. Kilka dni wcześniej w okolicach schroniska, w którym mamy spędzić następną noc zeszła lawina. Lokalne władze zakazały wejścia na Tubkal. Sytuacja jest niepewna, a przewodnik zastrzega, że o tym czy szlak zostanie otwarty, dowiemy się dopiero po dotarciu do kolejnego etapu wyprawy. Na to gotowi muszą być wszyscy, którzy zdecydują się zdobywać Tubkal zimą. Rozmawiamy z Rahidem, o tym co się stało. Imlil ze względu na swoje położenie od lat jest miejscem chętnie odwiedzanym przez miłośników gór. Mężczyźni w tym regionie od pokoleń przekazywali sobie wiedzę o szczytach i przewodzili wyprawom. Wraz z rozwojem masowej turystyki, pojawili się również przewodnicy z innych części kraju. Ci, zdaniem Rahida, nie mają odpowiedniej wiedzy i znajomości gór. Wraz z ich przybyciem, zaczęły się wypadki. Jak mówi – doświadczony górołaz widzi, kiedy sytuacja robi się niebezpieczna, zna wszystkie trudne miejsca. Na braku kompetencji przyjezdnych, tracą wszyscy. Narażeni są podróżnicy, ci, którzy wyruszają z pomocą i lokalny biznes, bo turyści rezygnują z wypraw. Podejście do schroniska pod Dżebel Tubkal Zima jest w tym roku wyjątkowo ciężka. Zwykle o tej porze można już było wchodzić do schroniska w koszulce z krótkim rękawem, tymczasem ja na polar zakładam kolejną warstwę i ciepłą puchową kurtkę. Droga jest piękna i malownicza. Na trasie mijamy kamień Sidi Chamharouch, to miejsce kultu osób, które poszukują uzdrowienia. Wraz z nabieraniem wysokości robi się coraz zimniej. Wieje bardzo silny wiatr. Powyżej 2500 m n.p.m. część uczestników wyprawy zaczyna czuć pierwsze objawy choroby wysokościowej. To częsta przypadłość. Wysokość zdobywamy szybko. Ci, którzy miewali podobne problemy w przeszłości mogą zaopatrzyć się w odpowiednie leki. Ważne jednak, by zacząć je brać odpowiednio wcześnie, zgodnie z zaleceniami lekarza. Tubkal na horyzoncie Ostatnie metry pokonujemy już mocno zmęczeni. Docieramy do schroniska na wysokości 3200 m n.p.m. To piękne miejsce, ale temperatura w nocy to blisko -10 stopni, a my nie możemy liczyć na żadne ogrzewanie. Obowiązkiem jest więc posiadanie ciepłego śpiwora i polaru (którego, jak gwarantuję, nie będziesz chciał zdjąć do spania). Śpimy na drewnianych łóżkach, w wieloosobowych pokojach. Na miejscu dostępne są ciepłe i grube koce, które w tych warunkach są zbawienne. Do toalety przemieszczamy się biegiem, bo każde wyjście z umoszczonego posłania to wyzwanie. O umyciu jakiejkolwiek części ciała nie może być mowy. Najtrudniej mają osoby, które zaczynają odczuwać skutki wysokości i co chwilę muszą biegać do toalety. Mimo to cudowne widoki wynagradzają nam spartańskie warunki. Wieczorem rozpoczynają się narady przewodników. Ciąży na nich ogromna odpowiedzialność, bo – jak mówią – jeden wypadek turyści potraktują jako nieszczęście, ale kolejny obiorą już jako zaniedbanie i brak profesjonalizmu. Cała miejscowość żyje z turystyki, więc to dla nich ogromne zagrożenie. Zasypiamy, słysząc szalejącą za oknami zamieć. Nie maskuje jej żaden inny hałas, bo w schronisku panuje idealna cisza. W pewnym momencie budzi nas Rahid. Dostali wiadomość od lokalnych władz. Wejście na Tubkal jest zabronione. Nikt nie będzie ryzykował życia turystów. Decyzję przyjmujemy z żalem, ale i szacunkiem dla doświadczenia tych, którzy byli tu przed nami. Źródło: National Geographic Polska
Odwiedziłem czeski trójkąt SPA. To nowy ulubiony kierunek Polaków?
W 2025 roku wydarzyło się coś przełomowego: po raz pierwszy Polacy odwiedzili Czechy tłumniej niż Słowacy. Według danych Czeskiej Centrali Ruchu Turystycznego CzechTourism, nasi rodacy coraz chętniej zaglądają do tzw. czeskiego trójkąta SPA. Tworzą go trzy legendarne uzdrowiska: Karlowe Wary, Franciszkowe Łaźnie oraz Mariańskie Łaźnie. To miejsca, które przed laty ukochali Goethe czy Chopin. Postanowiłem sprawdzić, czego szukają tam Polacy. To raj dla kuracjuszy… ale czy tylko?
Spis treści: Podróż w czasie do krainy Goethego i Chopina Dolina moczarów skrywająca leczniczy skarb Nie słuchajcie mnie, posłuchajcie Chopina i Franciszka Józefa Coś dla ciała, coś dla ducha (i coś dla piwoszy) Widok na uzdrowisko ze Swissôtel Mariánské Lázně Jak dotrzeć i czy warto? O uzdrowiskach w zachodnich Czechach wiedziałem tyle, co nic. Wstyd się przyznać, ale budziły we mnie skojarzenia z Ciechocinkiem (z całym uwielbieniem dla jego miłośników) czy – w najlepszym wypadku – Lądkiem Zdrojem. Spodziewałem się gryzącego w nos siarczystego zapachu termalnej wody, tradycyjnej, opartej na kluskach kuchni i specyficznej czeskiej mody. Dostałem jednak dużo, dużo więcej. Wiem, że będę tam wracać: szczególnie do Mariańskich Łaźni, które od 2021 roku zajmują należne sobie miejsce na liście UNESCO. To o nich w szczególności chciałbym wam dzisiaj opowiedzieć. Podróż w czasie do krainy Goethego i Chopina Do Mariańskich Łaźni wjechałem… znienacka. Podróż samochodem z Pragi okazała się krótsza niż zakładałem, a wygodna autostrada skróciła przyjemność słuchania czeskiego radia (wiecie, że Britney Spears to w Czechach Britney Spearsova?). Nie umiałem dobrze przetrawić tego, co widzę. W Mariańskich miałem się bowiem wrażenie, że za dotknięciem magicznej różdżki przeniosłem się sto lat wstecz. Wyglądały bardzo nietypowo: ciągnęły się po horyzont wzdłuż długiej ulicy pełnej urokliwych XIX-wiecznych kamienic, kolumnad i w towarzystwie spacerujących leniwie kuracjuszy, co jakiś czas przysiadających na ławeczkach i sączących zdrowotne wody ze specjalnych kubeczków. Czas się tutaj zatrzymał, ale w ten pozytywny sposób. Takich miejsc już po prostu nie ma. Dolina moczarów skrywająca leczniczy skarb Trudno uwierzyć, że jeszcze 200 lat temu w miejscu tych szerokich alei i parków znajdowały się dzikie moczary. Mariańskie Łaźnie od początku planowano z rozmachem jako miejsce dla europejskiej arystokracji. Wszystko zaczęło się jednak od Johanna Nehra, lekarza, który dowiódł, że tutejsze zimne wody mineralne mają wyjątkowe działanie lecznicze. W mieście bije aż 50 źródeł, bogatych w sole żelaza i dwutlenek węgla. Pomagają na układ krążenia, trawienie, a nawet problemy oddechowe czy dermatologiczne. Muszę przyznać – gdy odwiedziłem imponującą Kolumnadę Maksyma Gorkiego z 1889 roku, w pobliżu której znajdziemy krany z leczniczą wodą – od razu było mi jakoś lżej. Nawet mimo tego, że wcześniej nic mi nie dolegało. Nie słuchajcie mnie, posłuchajcie Chopina i Franciszka Józefa W czasach świetności Mariańskie Łaźnie gościły najznamienitsze nazwiska. Przy głównej ulicy stoi dom, w którym mieszkał Fryderyk Chopin (w jednym z parków znajdziemy także poświęcony mu pomnik), a a główny plac nosi imię Goethego. Słynny pisarz odwiedził ten region 33 razy, a Mariańskie ukochał szczególnie ze względu na lokalną dziewczynę, w której się zakochał. Miał wtedy ponad 70 lat, ona zaledwie 17 – ale to temat na zupełnie inną opowieść. Już po kilku latach od założenia miasto odwiedzali także Johann Strauss, Franz Kafka, Thomas Edison, Mark Twain, Vladimir Nabokov czy – siedmiokrotnie – król angielski Edward VII. Ten ostatni założył tu w 1905 roku prestiżowe pole golfowe, które jako jedyne w Czechach może mienić się mianem „królewskiego” – czyli posiadającego oficjalny patronat brytyjskiego monarchy. Można tam poczuć ducha arystokracji, co – nie ukrywam – trzeba po prostu lubić. Jeśli brytyjska monarchia Was nie interesuje, to może spróbujemy z innej strony – miasto wielokrotnie odwiedzał także cesarz Austro-Węgier Franciszek Józef I. Coś dla ciała, coś dla ducha (i coś dla piwoszy) Kamienice – chociażby nie wiem jak piękne – potrafią jednak zmęczyć nawet najbardziej chłonne oko. To jednak nie problem: do Mariańskich przyjechałem samochodem (i to nie byle jakim, bo miałem przyjemność poruszać się hybrydowym SUV-em Renault Rafale), więc wystarczyła chwila, by znaleźć się w rezerwacie przyrody Kladské rašeliny. Wśród torfowisk i lasów zrozumiałem, że elementem kuracji jest tu nie tylko picie wody, ale też obcowanie z naturą i zmiana powietrza, którą czuje każdy przyjezdny z nizin – taki jak ja. Nie tylko leczniczą wodą żyje człowiek. Mariańskie Łaźnie to także okazja na spróbowanie między innymi lokalnego piwa z mieszczącego się nieopodal browaru Chodovar, który jako ostatni w kraju znajduje się w rękach czeskiej rodziny. Ja nie mogłem się oprzeć i musiałem go odwiedzić – wprowadzono mnie do mieszczącej się w skalnych głębinach restauracji, w której po przejściu kilkunastometrowego korytarza wykutego w litym kamieniu mogłem raczyć się najświeższym piwem i tradycyjnym czeskim hovězí guláš. Uwaga: w kamieniu zupełnie nie było zasięgu, ale to tylko potęgowało klimat. Widok na uzdrowisko ze Swissôtel Mariánské Lázně Miałem to szczęście, że odwiedzając Mariańskie Łaźnie mogłem patrzeć na nie z wysoka: z okien nowo otwartego hotelu szwajcarskiej marki Swissôtel, która chyba zrozumiała specyficznego ducha czeskiego uzdrowiska. Bo odwiedzając miejsce o tak specyficznej historii ostatnim, czego bym chciał, to spać w miejscu… stworzonym od linijki. Lubię miejsca z „duszą”, z „tym czymś”. Swissôtel Mariánské Lázně połączył kilka historycznych budynków w jeden ambitny projekt, w którym każdy pokój jest inny, a wszystkie łączą szwajcarskie zdrowie podejście do życia z czeską gościnnością. – Wyjątkowa historia Mariańskich Łaźni idealnie łączy się z DNA marki Swissôtel – wyjaśnia Jean Wendlig, Vice President Operations Management for Premium, Midscale and Economy brands, Eastern Europe Accor. – Wprowadzamy tu nową jakość poprzez połączenie zabytkowej architektury kurortu ze szwajcarską precyzją i nowym podejściem do odnowy biologicznej. To dzięki temu możemy zaoferować gościom coś więcej niż nocleg. Jak dotrzeć i czy warto? Podróż samochodem z Pragi to około 2 godziny komfortowej jazdy. Podobnie szybko jedzie wygodny pociąg Pendolino, który zatrzymuje się w samych „Mariańskich”. To właśnie w dobrym połączeniu upatrywany jest sukces „czeskiego trójkąta uzdrowiskowego” wśród polskich turystów – Mariańskie Łaźnie to świetny pomysł na przystanek w trakcie samochodowego „roadtripu”. Możemy połączyć go z wizytą w Czeskim Raju (znanym fanom gry „Kingdom Come: Deliverance II”), Pragą czy nieco bardziej zatłoczonymi Karlowymi Warami. Wszystko wskazuje na to, że tegoroczne wakacje spędzimy w Europie – to idealna okazja, by sprawdzić, co mają do zaoferowania nasi południowi sąsiedzi. Ja sprawdziłem i zapewniam: mają wiele. Warto zaplanować wycieczkę do Czech. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ryszard Kapuściński to jeden z najchętniej tłumaczonych polskich pisarzy. Jego reportaże do dziś budzą dyskusje
Ryszard Kapuściński to ikona polskiego reportażu. Przez lata relacjonował najważniejsze wydarzenia XX wieku z krajów ogarniętych wojną i rewolucją. Czy wiesz, co naprawdę ukształtowało jego spojrzenie na świat?
Spis treści: Wczesne lata życia Ryszarda Kapuścińskiego – dorastanie na Kresach i wojenne doświadczenia Studia, pierwsze kroki w dziennikarstwie i wczesne podróże Kapuścińskiego Globalny reportaż Ryszarda Kapuścińskiego – od Afryki po krańce świata Ryszard Kapuściński – mistrz literatury faktu i światowego reportażu Dziedzictwo Ryszarda Kapuścińskiego i kontrowersje po jego śmierci Od której książki Ryszarda Kapuścińskiego warto zacząć? Uznawany za mistrza reportażu Ryszard Kapuściński był obecny w momentach przełomowych historii – w Iranie podczas rewolucji, w Afryce u progu niepodległości, w Ameryce Południowej ogarniętej przewrotami. Styl pisania polskiego reportażysty stał się wzorem dla wielu dziennikarzy i reporterów na całym świecie. Czym zasłużył sobie na ten kultowy status? Wczesne lata życia Ryszarda Kapuścińskiego – dorastanie na Kresach i wojenne doświadczenia Ryszard Kapuściński, jeden z najwybitniejszych polskich reporterów i pisarzy XX wieku, przyszedł na świat 4 marca 1932 roku w Pińsku na Polesiu (obecnie na terytorium Białorusi) w rodzinie nauczycielskiej jako syn Józefa i Marii Kapuścińskich. Już wczesne lata życia wpłynęły na jego późniejszą wrażliwość, spojrzenie na świat i karierę literacką – jego ojciec był żołnierzem kampanii wrześniowej 1939 r., a rodzina żyła w niedostatku, co ukształtowało jego pierwsze doświadczenia biedy i społecznych nierówności. Po wybuchu II wojny światowej życie młodego Kapuścińskiego zostało gwałtownie przerwane – w wieku siedmiu lat musiał wraz z matką i młodszą siostrą uciekać przed sowiecką okupacją i groźbą deportacji, co oznaczało liczne przeprowadzki i ciągłą niepewność. Te traumatyczne doświadczenia – głód, strach i wojenne zagrożenie – utkwiły w jego pamięci i stały się fundamentem jego późniejszego zrozumienia ludzkiego cierpienia oraz empatii wobec ludzi dotkniętych konfliktami na świecie. Kresowa mozaika kultur – wieloetniczni rówieśnicy złożeni z Niemców, Ukraińców, Litwinów, Białorusinów, Ormian i Żydów – z którymi dorastał w Pińsku, nauczyła go od najmłodszych lat tolerancji i otwartości na różnorodność kulturową, co potem stało się znakiem rozpoznawczym jego reportaży. To właśnie ta wczesna ekspozycja na wielość języków i obyczajów ukształtowała jego podejście do „inności” i międzykulturowości. Po wojnie Kapuściński zamieszkał z rodziną w Warszawie, gdzie ukończył gimnazjum i w 1950 r. zdał maturę w prestiżowym Liceum im. Stanisława Staszica. Już jako nastolatek interesował się literaturą – debiutował w wieku 17 lat w tygodniku „Dziś i jutro”, a sportowo osiągał sukcesy: był zapalonym piłkarzem i wicemistrzem Warszawy juniorów w boksie w wadze koguciej. Te wczesne przeżycia i konfrontacje z trudną rzeczywistością wojny i przesiedleń stworzyły u Kapuścińskiego głęboką wrażliwość na los człowieka w sytuacjach ekstremalnych, co w dalszej karierze reportera i korespondenta z frontów świata stawało się centralnym tematem jego twórczości. Studia, pierwsze kroki w dziennikarstwie i wczesne podróże Kapuścińskiego Po ukończeniu Liceum im. Stanisława Staszica w Warszawie Ryszard Kapuściński rozpoczął swoją przygodę z mediami jako gońca w redakcji „Sztandaru Młodych”, gdzie szybko odkrył, że jego prawdziwą pasją jest dziennikarstwo. Równolegle podjął studia na Uniwersytecie Warszawskim — najpierw na filologii polskiej, a później na wydziale historii, choć to praktyka dziennikarska w pełni go zaangażowała i ukształtowała jego dalszą karierę. Podczas Październikowej Odwilży w 1956 roku Kapuściński zdobył pierwsze uznanie jako reportażysta – został wyróżniony za reportaż o Nowej Hucie, który ukazał jego wrażliwość i zdolność opisania przemian społecznych w Polsce. To doświadczenie nie tylko potwierdziło jego talent, ale również otworzyło drzwi do pierwszych dalekich podróży, które później stały się znakiem rozpoznawczym jego twórczości. Już w tym samym roku wyjechał w swoje pierwsze reporterskie podróże do Azji – odwiedził Indie, Afganistan i Pakistan, a w 1957 roku kontynuował wyprawy do Japonii i Chin, co w tamtych czasach było rzadkością dla młodego dziennikarza. Te podróże nie tylko poszerzyły jego horyzonty, lecz także dały początek jego unikalnemu stylowi reportażu o światach poza Zachodem, głęboko zanurzonych w lokalnych realiach i kontekstach kulturowych. W obliczu politycznych napięć w Polsce, gdy kolegium redakcyjne „Sztandaru Młodych” zostało rozwiązane i jego uczestnicy ukarani za wsparcie reformistycznego pisma „Po prostu”, Kapuściński zdecydował się wrócić do kraju i ostatecznie odejść z redakcji. Ta decyzja była jego aktem niezależności i świadectwem niezależności dziennikarskiego. Podróż z Chin do Polski koleją transsyberyjską, którą odbył pod koniec lat 50., zapisał po kilkudziesięciu latach jako refleksję nad złożonością imperiów i humanistycznym spojrzeniem na codzienność ludzi na obrzeżach wielkich systemów — doświadczenia te znalazły później odbicie w jednej z jego najważniejszych książek, „Imperium”. W pierwszej połowie lat 60. Ryszard Kapuściński pracował przez cztery lata jako reporter tygodnika „Polityka”, przemierzając Polskę i pisząc reportaże społeczne i lokalne, które w 1962 roku zostały zebrane w książce „Busz po polsku” — jednej z pierwszych jego ważnych publikacji pokazujących zmysł obserwacji i narracyjną głębię. Globalny reportaż Ryszarda Kapuścińskiego – od Afryki po krańce świata W latach 1960–1970 Ryszard Kapuściński stał się jednym z najbardziej znanych polskich korespondentów zagranicznych, a jego nazwisko zaczęło być utożsamiane z reportażem światowym. Po kilku latach pracy w kraju został wysłany jako korespondent Polskiej Agencji Prasowej do Afryki, gdzie spędzał znaczną część lat 60. i 70. XX wieku. W okresie, gdy kolejne afrykańskie kolonie zdobywały niepodległość, Kapuściński pojawiał się „tam, gdzie działo się coś ważnego”, często wcześniej niż inne media. Jego reporterski talent polegał na byciu jak najbliżej ludzi, których opisywał – unikał hoteli dla zagranicznych korespondentów, wybierając życie w skromnych pensjonatach i domach lokalnej ludności, co pozwalało mu głębiej zrozumieć realia społeczno‑kulturowe młodych państw afrykańskich. Podczas jednego z pobytów zapadł na malaryczne zapalenie opon mózgowych, co zmusiło go do powrotu do Warszawy, jednak już w 1967 r. wyruszył w podróż przez siedem republik azjatyckich i zakaukaskich ZSRR. Ta trzymiesięczna wędrówka zaowocowała książką „Kirgiz schodzi z konia”, w której Kapuściński pokazał inny, bardziej ludzki i złożony obraz sowieckiego imperium – daleki od utartych ideologicznych schematów. W kolejnej fazie kariery został korespondentem PAP w Ameryce Łacińskiej, gdzie przez około pięć lat mieszkał i pracował w Chile, Meksyku, Boliwii i Brazylii. Z tego okresu pochodzą jedne z jego najważniejszych książek: „Dlaczego zginął Karl von Spreit” (o Gwatemali) oraz „Chrystus z karabinem na ramieniu” (o Boliwii, Dominikanie i Haiti) – teksty, które łączą reporterską precyzję z refleksją nad przemianami politycznymi i społecznymi w Ameryce Łacińskiej. W 1974 r. Ryszard Kapuściński rozpoczął współpracę z paryskim pismem „Kultura”, dzięki czemu ponownie wyjechał do Afryki, gdzie relacjonował wojnę domową w Angoli. Swoje doświadczenia z tego konfliktu opisał w książce „Jeszcze dzień życia” – jednym z najbardziej wstrząsających i uniwersalnych opisów wojny w literaturze reportażowej XX wieku. Lata 80. przyniosły przerwę w dalekich wyjazdach z powodu stanu wojennego w Polsce – Kapuściński skupił się wtedy czasowo na twórczości poetyckiej. W 1986 r. ukazał się jego tomik „Notes”, a sam pisarz, wierny tradycyjnej formie, pisał wyłącznie na maszynie do pisania, niezależnie od miejsca zamieszkania – czy to w bloku na warszawskiej Woli, czy w domu na Kolonii Staszica. Pod koniec lat 80. rozpoczął kolejną wielką podróż – tym razem po upadającym Związku Radzieckim, którą kontynuował do 1991 r., gromadząc materiały do jednego ze swoich ostatnich wielkich dzieł – „Imperium”. Całe honorarium, jakie uzyskał za rosyjskie wydanie „Cesarza”, Kapuściński przeznaczył na finansowanie tego przedsięwzięcia, co świadczy o jego oddaniu reportażowi i determinacji w opisywaniu rzeczywistości. W 1990 r. ukazał się pierwszy tom „Lapidarium” – zbiór krótkich refleksji z podróży i lektur, który Kapuściński określał jako „poetykę fragmentu”. W kolejnych częściach tego cyklu rozwijał myśl o globalnej przemianie świata, pisząc o znikających punktach orientacyjnych i dynamice nowej epoki. W roku 2000 na Międzynarodowych Targach Książki we Frankfurcie ukazał się jego album fotograficzny „Z Afryki”, podsumowujący lata pracy w tym regionie. W ciągu roku spędzonego w Niemczech Kapuściński udzielił ponad sto wywiadów, wygłosił dziesiątki wykładów i prowadził setki spotkań autorskich, co sam podsumował jako stałą walkę między potrzebą twórczości a obowiązkiem dzielenia się doświadczeniem – pokolenia reportera, który na zawsze zmienił oblicze literatury faktu. Ryszard Kapuściński – mistrz literatury faktu i światowego reportażu Ryszard Kapuściński jest uważany za jednego z najważniejszych pisarzy literatury faktu XX wieku, który przekroczył granice tradycyjnego reportażu i wyznaczył nowe standardy w tej dziedzinie. Jako autor o wyjątkowej wiarygodności i głębi refleksji potrafił w syntetyczny i przenikliwy sposób wyjaśniać złożone procesy historyczne, społeczne i kulturowe, co wyróżniało go na tle innych dziennikarzy i pisarzy. Wojna, przemoc i ludzkie cierpienie są stałymi tematami w wielu z jego publikacji, które w sumie obejmują ponad 26 książek przetłumaczonych na ponad 30 języków. Najnowsze przekłady obejmują m.in. chińskie wydanie „Podróży z Herodotem”, co potwierdza trwałą aktualność jego myśli i globalny zasięg twórczości. Międzynarodową sławę Kapusciński zyskał szczególnie po 1983 r., gdy światowy rynek literacki przyjął anglojęzyczne wydanie „Cesarza”. Dzieło to, opowiadające o wielkości i upadku cesarza Etiopii – Hajle Syllasje, zostało przez brytyjski „Sunday Times” uznane za Książkę Roku, co jeszcze bardziej umocniło jego pozycję na arenie międzynarodowej. „Cesarz” ukazuje, jak osobista władza i symbolika monarchy splatają się z dramatyczną historią narodu – i stał się jedną z wizytówek literatury faktu. Na podstawie książki „Cesarz” w 1987 r. Royal Court Theatre w Londynie wystawił sceniczną adaptację, która z powodu ogromnego zainteresowania przeniesiona została z małej sceny na dużą salę. W Polsce natomiast prapremiera teatralna tej historii miała miejsce już w 1978 r. w Teatrze im. Jaracza w Łodzi. Podróże Kapuścińskiego po Afryce i krajach Bliskiego Wschodu zaowocowały także innymi kluczowymi tytułami, takimi jak „Szachinszach”, opisujący realia dworu szacha Iranu Rezy Pahlawiego. Jego reportaże to nie tylko faktografia, ale także głęboka refleksja nad mechanizmami władzy, tożsamości i losami ludzi żyjących w cieniu wielkich historycznych wydarzeń. Kiedy opublikował „Jeszcze dzień życia”, relację z wojny domowej w Angoli, uznani pisarze i krytycy literaccy docenili jego niespotykane połączenie reportażu z artystyczną narracją. Salman Rushdie napisał wtedy o Kapuścińskim: „Jeden Kapuściński wart jest tysiąca skamlących i fantazjujących gryzipiórków…”, podkreślając jego zdolność do oddania prawdziwego obrazu wojny i ludzkiego doświadczenia. Te proste, ale głębokie zasady sam stosował konsekwentnie – np. przy przygotowywaniu książki „Heban” zgromadził i przestudiował blisko 260 pozycji dotyczących Afryki, co świadczy o jego niezwykłej pracowitości i dociekliwości. Kapuściński pozostał wierny tradycyjnym metodom pracy – nigdy nie używał komputera, a zawsze pisał na maszynie do pisania, niezależnie od miejsca zamieszkania. Jego życie prywatne łączyło prostotę z intensywnością twórczą, co również wpływało na charakter jego pisarstwa. Ryszard Kapuściński zmarł w 2007 roku, pozostawiając po sobie dorobek, który do dziś inspiruje reporterów i pisarzy na całym świecie, a jego książki są nie tylko dokumentami epoki, lecz uniwersalnymi opowieściami o ludzkim losie i współczesnej historii. Dziedzictwo Ryszarda Kapuścińskiego i kontrowersje po jego śmierci Ryszard Kapuściński zmarł w 2007 roku, pozostawiając po sobie dorobek, który do dziś inspiruje reporterów i pisarzy na całym świecie, a jego książki są nie tylko dokumentami epoki, lecz uniwersalnymi opowieściami o ludzkim losie i współczesnej historii. Jednak wizerunek Kapuścińskiego jako nieomylnego mistrza reportażu zaczął być przedmiotem debat i sporów po publikacji w 2010 r. biografii „Kapuściński non‑fiction” autorstwa Artura Domosławskiego – cenionego dziennikarza i reportera, który podjął próbę ukazania pisarza „bez mitów” i analizowania zarówno jego mocnych stron, jak i słabości. Książka Domosławskiego, oparta na obszernych materiałach i rozmowach, wzbudziła głębokie kontrowersje w polskiej przestrzeni publicznej – część czytelników i krytyków uznała ją za ważny, rzetelny portret człowieka złożonego i skomplikowanego, inni z kolei krytykowali autora za to, że obnażał prywatne aspekty życia Kapuścińskiego i podważał niektóre elementy jego legendy. Publikacja spotkała się z oporem ze strony wdowy po Kapuścińskim, Alicji Kapuścińskiej, która próbowała zablokować jej wydanie w sądzie, argumentując, że narusza dobre imię męża oraz jego prywatność. Doszło także do sporów wokół wydania i treści biografii – w pewnym momencie wydawca zgodził się usunąć fragmenty pod naciskiem rodziny, co wywołało oburzenie części środowiska literackiego i dyskusję o granicach wolności twórczej i prawa do interpretacji faktów. Zwolennicy Domosławskiego podkreślali, że jego książka jest nie tylko biografią, ale także refleksją nad naturą reportażu, pamięcią historyczną i konstrukcją legendy publicznej postaci, zachęcając do krytycznego spojrzenia na mit wielkiego reportażysty. Dzięki temu debacie – często burzliwej – twórczość Kapuścińskiego zyskała dodatkową warstwę interpretacyjną i pozostaje przedmiotem analiz oraz dyskusji zarówno w Polsce, jak i za granicą. Od której książki Ryszarda Kapuścińskiego warto zacząć? Dla osób, które dopiero rozpoczynają przygodę z twórczością Ryszarda Kapuścińskiego, doskonałym punktem wyjścia jest „Cesarz” – jego najbardziej znana książka, będąca symbolicznym portretem władzy absolutnej i jej upadku na przykładzie cesarstwa Hajle Sellasje w Etiopii. Dzieło to jest nie tylko przystępne w formie, ale i głęboko uniwersalne, przez co idealnie wprowadza w styl i sposób myślenia Kapuścińskiego. Drugą rekomendowaną pozycją jest „Szachinszach”, ukazująca losy Iranu tuż przed rewolucją islamską – to książka bardziej refleksyjna, poruszająca mechanizmy społecznych przemian. Osoby zainteresowane Afryką powinny sięgnąć po „Heban”, który zawiera wielowymiarowy obraz kontynentu, bazujący na dekadach obserwacji i podróży. Z kolei „Podróże z Herodotem” spodobają się czytelnikom poszukującym głębszych filozoficznych i kulturowych przemyśleń o naturze świata, historii i człowieka – to esej, pamiętnik i traktat o reporterskiej pasji w jednym. Źródło: nagrodakapuscinskiego.pap.pl Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Kontenerowcem przez północny Pacyfik z kapitanem Lechowskim. „Jestem teraz o cztery dni młodszy”
Polski kapitan prowadzi olbrzymi kontenerowiec przez północny Pacyfik. Dziennikarz Paul Salopek dołącza do załogi, by sprawdzić, jak naprawdę wygląda życie na oceanie. Tu każda wachta to rytuał, a każdy błąd może być ostateczny. Jak wygląda życie na pokładzie?
Terminal kontenerowy w Jokohamie, Japonia – 35° 23′ 49″ N, 139° 40′ 46″ E Spis treści: Cyfrowe czasy na kontenerowcu Czas na załadunek! Reporter na niezwykłym szlaku Statek wielkości dzielnicy Wszystko, co jest ci bliskie, przypłynęło na wielkim statku Kobiety na statkach? W labiryncie samotności Morskie podróże przodków człowieka Na statku zegarki są bezużyteczne Powolny rejs dla klimatu – Morze nigdy się nie zmienia – tak mówi Wojciech Lechowski. Kapitan statku handlowego z polskiego wybrzeża Bałtyku. Szyderczo pogodny. Przyjazny. Barczysty, ciężkiej kości – i, jak to bywa u oficerów po latach na morzu, nieco „niewyćwiczony”. Lechowski ma skłonność do takich sentencji. To lakoniczny tik dowódcy. Chodzi mu o coś prostego. Jednego dnia wieje wiatr. Następnego rosną fale. Prądy subpolarnego wiru krążą po Pacyfiku tylko w jedną stronę – zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Arktyka szarzeje na pięćdziesiątym równoleżniku. Metaliczne niebo. Grafitowe morze w pobliżu Aleutów. Ten filtr pozbawia naturę reszty kolorów i nic nie wskazuje, by miało się to kiedykolwiek zmienić.Wobec takich pierwotnych sił słonej wody ludzkie sprawy wydają się chimeryczne, niespokojne, ulotne, mizerne, a nawet absurdalne. Cyfrowe czasy na kontenerowcu Morze nigdy się nie zmienia. Trzy dekady temu, gdy Lechowski był gładkolicym kadetem, na statkach pracowali radiotelegrafiści i stolarze. Dziś życie na morzu jest zupełnie inne. Scyfryzowane. Zautomatyzowane. Skonteneryzowane. Na pokładach gigantycznych jednostek, takich jak te, którymi dowodzi Lechowski, technologia zmniejszyła liczebność załóg o połowę – z ponad czterdziestu do około dwudziestu pięciu osób. Natychmiastowa łączność sięga dziś każdego horyzontu. Korporacyjni traderzy, państwowi regulatorzy, a nawet zaniepokojony hodowca z Hokkaido, wysyłający paletę wołowiny Wagyu do Kalifornii, mogą w każdej chwili śledzić pozycję dowolnego frachtowca. Dzięki satelitom robią to niemal w czasie rzeczywistym. Potrafiliby nawet wskazać punkt, w którym kapitan Lechowski znajduje się w tej chwili. Stoi na mostku nawigacyjnym Maersk San Vicente. Kontenerowca klasy NeoPanamax, zacumowanego w Jokohamie, dokładnie przy nabrzeżu MC4. Przez panoramiczne okno z grubego szkła Lechowski spogląda w dół. Powoli popija kawę z białego kubka. Wszystko robi spokojnie i rozważnie. Jakby dźwigał na barkach cały ciężar statku o wyporności 112 224 ton. Daleko poniżej rozciąga się pokład. Jest tak długi, jak wysoka jest Wieża Eiffla. Czas na załadunek! Suwnice bramowe ładują i wyładowują setki kontenerów. Te kanciaste jednostki ładunkowe, wielkości wagonów kolejowych, stoją w ładowniach w stosach po siedemnaście sztuk. Dokładnie 4 439 kontenerów, wypełnionych produktami konsumenckimi, dobytkiem, surowcami i komponentami produkcyjnymi, przepłynie Pacyfik do Ameryki Północnej. Operacja sztauowania jest złożona, a zarazem zdumiewająco szybka. Trwa zaledwie kilka godzin. Komputer pokładowy w praktyce buduje sześcienną górę ładunku. Układa ją w precyzyjnej konfiguracji, tak by dało się ją później rozebrać równie drobiazgowo w kolejnych portach – w Kanadzie, Chinach, Korei Południowej, a dwa miesiące później znów w Japonii. Dźwigi na nabrzeżu unoszą się ku niebu na wysokość trzydziestu pięter. Dwudziestotonowe kontenery kołyszą się jak klocki Lego. Reporter na niezwykłym szlaku Jestem tu mniej niż przypisem w tym wirującym, tytanicznym balecie. Jestem dziennikarzem, który przemierza planetę pieszo, a na statku „przesuwa” zaledwie osiemdziesiąt kilogramów masy. Trzynaście lat temu wyruszyłem z Etiopii, by odtwarzać szlaki naszych koczowniczych przodków z epoki kamienia. Rozmawiam z ludźmi. Notuję to, co widzę po drodze. Teraz, gdy dotarłem do ostatniego skraju Azji, skończył mi się stały ląd. Wsiadam więc „na stopa” do Ameryk na Maersk San Vicente. Osobliwości mojej wyprawy nie robią na Lechowskim szczególnego wrażenia. Z przypływem morze wyrzuca na brzeg rozmaite głupoty. Morze nigdy się nie zmienia. – Może pan korzystać z naszej siłowni – mówi bez cienia sarkazmu. – Żeby utrzymać formę. Spójrzcie na statek. Pomalowany na basenowy błękit kadłub wyrasta nad dokami w Jokohamie jak stalowe tsunami. Nad relingami pokładu piętrzy się kolejna ściana kontenerów – pomarańczowych, szarych i czerwonych. A jeszcze wyżej wznosi się przeszklona sterówka. Pływające biuro Lechowskiego. Statek wielkości dzielnicy Mrużę oczy, patrząc w górę. Mój żółty plastikowy kask, wymagany przez japońskie władze portowe, spada z głowy i wiruje po betonowym nabrzeżu. Według najnowszych inżynierskich miar Maersk San Vicente to zaledwie kontenerowiec średniej wielkości. A jednak jego skala – fantastyczna, przerysowana, willego-wonkowa – nie daje się przyjąć jako coś zwyczajnego. Statek ma trzysta metrów długości od dziobu do rufy. To mniej więcej długość czterech przecznic. Jeśli przebiegniesz osiem okrążeń wokół pokładu, zrobisz pięć kilometrów. Maszynownia jest oświetloną jak hala jaskinią wewnątrz kadłuba, przestronną jak hangar dla samolotów pasażerskich. Silnik napędza śrubę tak szeroką, jak długość szkolnego autobusu. Każdy z dziewięciu tłoków ma wysokość silosu zbożowego i waży ponad pięć ton. Przy pełnej mocy Maersk San Vicente rozwija niemal pięćdziesiąt tysięcy koni mechanicznych. Aleksander Wielki podbił większość Eurazji kawalerią liczącą sześć tysięcy koni. Kotwica statku jest cięższa niż dziesięć samochodów osobowych. Właścicielem i operatorem Maersk San Vicente jest druga co do wielkości firma żeglugowa świata – A.P. Møller–Maersk z siedzibą w Kopenhadze. Ten statek jest jedną z co najmniej pięćdziesięciu siedmiu tysięcy jednostek handlowych pływających dziś po oceanach. Ta międzynarodowa flota – kontenerowce, masowce, tankowce, barki – działa jak czerwone krwinki w ekonomicznym ciele planety. Wszystko, co jest ci bliskie, przypłynęło na wielkim statku Dziewięćdziesiąt procent towarów handlowanych ponad granicami sunie po cienkiej błonie oddzielającej dwa „płyny”. Wodę morską i powietrze. W zasadzie wszystko, co importujesz – co jesz, nosisz, czym jeździsz, czym urządzasz dom, czym się bawisz, czym się leczysz, w czym grzebiesz zmarłych, czego pożądasz i czym gardzisz – trafia do twojego życia statkami towarowymi. Bez tej wodnej karawany współczesna kultura konsumpcji skurczyłaby się, stanęła i po prostu by się zawaliła. A jednak 1,9 miliona marynarzy, którzy podtrzymują w ruchu ten ogromny taśmociąg globalizacji, pozostaje anonimowych. Niedostrzeganych. Niemal niewidzialnych. Gdzie są kinowe hity osadzone na mostku? Gdzie są szanty o kontenerowcach? Bestsellery o marynarce handlowej? Memy z morza? – Znajomi w domu wciąż pytają, czy widuję piratów – mówi John Cruz, uprzejmy pierwszy oficer na Maersk San Vicente. Przykłada dłoń do oka, udając piracką przepaskę. – To chore. Nikt nie rozumie naszego świata. Cruz jest romantykiem. Czwartego dnia po wypłynięciu z Jokohamy zabiera mnie na skrzydło mostka. To odsłonięty pomost wysoko nad pokładem. Stoi w rozkroku jak na szczycie góry. Wiatr o prędkości około pięćdziesięciu sześciu kilometrów na godzinę szarpie mu włosy. W dłoniach trzyma staroświecki sekstant wygrzebany z szuflady. Chce pokazać, jak dawniej „łapało się” słońce do nawigacji astralnej. To gest pamięci. Ukłon w stronę sztuki żeglarskiej sprzed radarów dopplerowskich, GPS-u, korporacyjnego zarządzania i karaoke dudniącego w mesie rekreacyjnej. Tylko że ta nostalgia jest zbędna. Magia wody pozostaje. Morze nigdy się nie zmienia. Tamtej nocy leżę w swojej ascetycznej kabinie i nie mogę zasnąć. Tysiące kontenerów ociera się o siebie w ładowniach. Przez stalowe grodzie dochodzi jęk i skrzypienie. Cicha, żałosna symfonia, gdy statek napręża się i wygina na równinie wody. Może tak brzmiało stado dinozaurów. Kobiety na statkach? Kreskówkowe tablice BHP na Maersk San Vicente pokazują kobiety-marynarzy. Filmy szkoleniowe również je uwzględniają. Ogłoszenia w mesie załogi, małym saloniku wypełnionym majonezem z Emiratów, pakistańskim dżemem porzeczkowym, filipińskimi krakersami i słoikami Nutelli, ostrzegają surowo przed molestowaniem seksualnym. Tylko że na kontenerowcu nie ma kobiet. W całej załodze A.P. Møller–Maersk kobiety stanowią zaledwie siedem procent. Nawet ta ponura liczba uchodzi za sukces. W skali globalnej mniej niż dwa procent marynarzy to kobiety. Ocean pozostaje głęboko męską enklawą. Maersk San Vicente obsługuje dwudziestu jeden mężczyzn. Mają od dwudziestu kilku do pięćdziesięciu kilku lat. Ich paszporty odzwierciedlają powojenną zmianę w branży. Rekrutację z obszarów tańszej siły roboczej – Filipin, Indii, Polski, Chin. Wielojęzyczna załoga porozumiewa się przy stole w „Seaspeak”. To skrócona, wędrowna odmiana angielskiego. Jako włóczęga czuję się w niej jak w domu. Podpisują kontrakty na trzy do dziewięciu miesięcy. Pracują, śpią i odpoczywają wewnątrz olbrzymiej fabryki, która wymaga stałej uwagi. Sekwencyjne życie na morzu Czas jest tu bezlitośnie podzielony na wachty. Śniadanie o siódmej trzydzieści. Obiad o jedenastej trzydzieści. Kolacja o siedemnastej trzydzieści. Dwie przerwy na kawę. Z bliskimi rozmawiają przez satelitarny internet. Bez filmów. Bez gier. Beżowe korytarze części mieszkalnej są czyste i stale oświetlone. Porządek i maniery nie są tu grzecznością. Są koniecznością. Koszt pomyłek na morzu bywa niemal tak nieodwracalny jak na orbicie. Żyją z szefem. Poznajcie Dana Johna Caballero. Ma dwadzieścia dziewięć lat. Jest krępy. Zdeterminowany. Bez owijania w bawełnę – do bólu bezpośredni. Jest drugim oficerem na Maersk San Vicente. – Chcę wkrótce zostać kapitanem – mówi rzeczowo. – Mam marzenia. Na początku kariery Caballero musiał porzucić płonący kontenerowiec. Pamięta dym. Krzyki. I skok przez reling jak z wysokiego klifu. Spadanie, spadanie, spadanie w kłębiące się fale poniżej. Katastrofa wydarzyła się na starszej jednostce, w innej firmie, na innym oceanie. Caballero pisze o tym książkę. Stuka w ekran smartfona podczas przerw w brutalnej środkowej wachcie, od północy do czwartej nad ranem. Co dwanaście minut na zaciemnionym mostku rozlega się automatyczny alarm. Jego metaliczny brzęk wstrząsa oceaniczną ciemnością. Caballero wstaje z fotela kapitana i wycisza go, naciskając czerwony przycisk. Alarm ma utrzymać wachtowego w czujności. Caballero pochodzi z Cebu. To filipiński port, w którym Ferdynand Magellan postawił krzyż, zanim zginął od ciosu lokalnej szabli. Od cebuano sugbú nazwa miasta oznacza „zanurzać się w wodę”. Albo poznajcie Sagara Pandeya. Przez dekadę kręcił reklamy i seriale w Bombaju. Potem pandemia zdusiła rynek. Zlecenia wyschły. Jego ojciec był marynarzem, więc Pandey, mając dwadzieścia pięć lat, wrócił do rodzinnego fachu. Akordeon jego czoła gra pieśń frustracji, gdy o tym mówi. Towarzyszę mu podczas wachty. Pandey jest marynarzem pokładowym. Intensywny. Szczupły. Żartobliwy. Z gawędziarskim zacięciem showmana. Na plecach kombinezonu wypisał swoje nazwisko, wstawiając znak dolara zamiast litery „S”. W labiryncie samotności Ten ogromny statek to labirynt samotności. Nadbudówka, sześć pokładów korytarzy z drzwiami kabin, kambuz, sale narad oficerskich, pralnia i prowizoryczny sklepik, przechodzi w puste przemysłowe przejścia oplatane rurami parowymi i kablami elektrycznymi. Sufity nad zamkniętymi ładowniami są tak wysokie, że giną w mroku. Łańcuchy kotwiczne, z ogniwami długimi jak moje ciało, zwijają się w schowkach, które pomieściłyby dwupiętrowy budynek. Wszystko pomalowano w wesołe, lunaparkowe kolory. Strażacką czerwień. Limonkową zieleń. Śnieżną biel. Kombinezony załogi są granatowe. Plastikowe kaski fosforyzująco żółte. To jak spacer po elementarnym obrazie Mondriana, który delikatnie kołysze się pod stopami. Pytam Pandeya o ten himalajski stos ładunku. Nie sposób uciec od apokaliptycznych fantazji. Jak długo przeżylibyśmy we dwudziestu dwóch, odcięci od lądu, na statku wielkości wieżowca, obładowanym tonami nieskończonych możliwości. Może chłodniczymi kontenerami szampana. Skrzynkami kiwi. Paletami telefonów. Ciężarówkami żwirku dla kotów. – Mamy spis – wzrusza ramionami Pandey. – Ale kogo to obchodzi. Nasza robota to to przewieźć. Słyszę tę odpowiedź od innych członków załogi. Jak listonosze koncentrują się na procesie. Pandey skuwa popękaną farbę z pokładu elektrycznym skalerem. Narzędzie kręci szczotką ze stalowych igieł z prędkością do pięciu tysięcy obrotów na minutę. Piszczy na metalu w tym, co Pandey nazywa nigdy niekończącą się wojną marynarza z rdzą. Wkłada w to całe ciało. Lecą iskry. Na tle nieprzeniknionego, szarego horyzontu Pacyfiku mógłby być Argonautą Jazona. Albo mnichem w łodzi świętego Brendana. Albo żeglarzem holocenu, odpływającym od lodowatej fali Beringii. Jedyny starszy zawód człowieka to polowanie i zbieractwo. Pandey wciąż robi filmy. Wrzuca na YouTube figlarne vlogi z postoju w portach Wietnamu, Malezji i Panamy. Dzięki wydajności konteneryzacji zejścia na ląd skurczyły się z dni do godzin. – Ludzie w domu nie rozumieją poświęceń – mówi. – Dla nich to film. „Ale super, zobacz te sztormy”. Tylko że to nie jest super. Bywa ciężko. Nie widzisz rodziny przez miesiące. Są tu faceci z dziećmi, które mają rok albo dwa. Oglądam ich filmiki. Dzieci zaczynają płakać. Pandey przechodzi na wiadro i pędzel. Pokrywa świeżo oczyszczony metal polimerową powłoką. Materiał chemicznie odbudowuje się po zarysowaniu. Marynarze nazywają go farbą samoleczącą. Nigdy nie znajdziemy najstarszego statku. Artefakty, które pływają, rzadko przetrwają. Na pewno nie w skali czasów najwcześniejszych ludzkich migracji. Jeszcze niewiele ponad sto lat temu większość łodzi była drewniana. Drewno gnije. Rozpada się. Znika. Morskie podróże przodków człowieka Około pięćdziesięciu tysięcy lat temu Homo sapiens dotarł do Australii. Nikt nie wie, jak. Być może na tratwach z bambusa. Ta sama logika dotyczy pierwszego zasiedlenia Ameryk ponad piętnaście tysięcy lat temu, w czasie interglacjalnego ocieplenia. Coraz więcej dowodów wskazuje na wędrówki wzdłuż wybrzeża Pacyfiku. Być może początkowo łodziami obciągniętymi skórą, podobnymi do inuickich kajaków. – Wiemy, że ludzie budowali i używali jednostek pływających trzynaście tysięcy lat temu – pisze Jennifer Raff w książce „Origin. A Genetic History of the Americas”. – Na wyspie Santa Rosa u wybrzeży Kalifornii znaleziono szczątki człowieka z tego okresu. Żeby tam dotrzeć, potrzebna była łódź. Svante Pääbo, szwedzki paleogenetyk i noblista, zadaje w związku z tym inne pytanie. Dotyczy ono nie technologii, lecz umysłu. Neandertalczycy, nasi najbliżsi przedludzcy krewni, stali jego zdaniem przez setki tysięcy lat zakłopotani na plażach. Nie wyobrażali sobie ani nie odważyli się przekroczyć otwartej wody. Homo sapiens zrobił coś innego. Musiał wiosłować ku pustym horyzontom. – To dopiero w pełni współcześni ludzie zaczynają zapuszczać się na ocean, gdzie nie widać lądu – mówi Pääbo. – Oczywiście potrzebna jest technologia. Trzeba mieć statki. Ale jest w tym też, lubię tak myśleć, odrobina szaleństwa. Ile osób musiało wypłynąć i zniknąć na Pacyfiku, zanim znaleziono Wyspę Wielkanocną? To absurd. Po co to robisz. Dla chwały. Dla nieśmiertelności. Z ciekawości. Na statku zegarki są bezużyteczne Maersk San Vicente jest koniem roboczym handlu. Jest też wehikułem czasu. Podczas naszej jedenastodniowej przeprawy przez północny Pacyfik przecinamy siedemnaście stref czasowych. Co to oznacza. Że zegarki stają się bezużyteczne. Że czas się rozpuszcza. Że sen wycieka. Błąkam się po korytarzach o każdej porze, zdezorientowany, jakby przykryty mgłą źle zsynchronizowanych neuronów. Ta część mózgu, która odpowiada za poczucie czasu, rozciąga się jak rozgrzana guma. Moje ciało pozostaje zsynchronizowane z czasem Japonii. Mój umysł funkcjonuje według strumienia wiadomości z pracy, przywiązanych do Alaski. Do tego dochodzi jeszcze „czas statku”. Zgodnie z obliczeniami, które rozumie tylko kapitan Lechowski, zegary przesuwa się jednym przyciskiem na mostku. Czwartego dnia na morzu popołudnie skraca się o trzy godziny. Szóstego dnia znikają kolejne dwie. I tak dalej. Załoga zachowuje w ten sposób sprawiedliwy rytm wacht, gdy połykamy strefy czasowe, sunąc na wschód ku świtowi. Jest jeszcze „czas naturalny”. Wystarczy spojrzeć przez bulaj. Światło albo ciemność wyznaczają godzinę. Jednego ranka jest czas filipiński. Dwa popołudnia później robi się czas Vanuatu. Przecinając linię zmiany daty, biegnącą wzdłuż sto osiemdziesiątego południka, cofamy się do wczoraj. – Siedem przejść na wschód. Jedenaście na zachód – rozmyśla Lechowski. – Wychodzi mi, że jestem teraz o cztery dni młodszy. Powolny rejs dla klimatu Kapitan Lechowski prowadzi jednostkę w trybie bardzo wolnego rejsu, tak zwanego super slow steaming, w stronę Prince Rupert w Kanadzie. Rzadko przekraczamy czternaście węzłów, czyli około dwudziestu sześciu kilometrów na godzinę. Służy to dwóm celom. Ograniczeniu emisji i zmniejszeniu rachunku za paliwo do około dwustu pięćdziesięciu tysięcy dolarów. Pewnej nocy przepływamy przez galaktykę chińskich kutrów na kałamarnice. Potężne lampy na ich pokładach wabią zdobycz i barwią fale na nienaturalną zieleń. Flota rybacka kroi ciemność jak pływające miasto. Przepływamy nad górą podmorską Daiichi Kashima. To zatopiony wulkan, którego szczyt wznosi się trzy i pół kilometra ponad abisalną równinę oceanu. Płyta pacyficzna wsuwa się tu w płaszcz Ziemi w tempie mniej więcej szerokości dłoni rocznie. Skutkiem są częste trzęsienia ziemi. Dzień później mijamy na północnym horyzoncie lejek szarego dymu. Kontenerowiec pod banderą Liberii, przewożący trzy tysiące chińskich samochodów, płonie. Załoga opuściła statek. Inne jednostki zawracają na ratunek. Widzimy wieloryby. Ptaki pelagiczne. Wschodzi pełny, żółty księżyc nad węglowym morzem. Jego blask szkli się na falach jak wypolerowany obsydian. Na południe od Aleutów pojawia się w dzień drugi „księżyc”. Ogromna biała kula osadzona na wysokiej, czworokątnej podstawie. To amerykański morski radar SBX. Cała konstrukcja wznosi się siedemdziesiąt metrów ponad fale. – Jest w ciszy radiowej i nie pokazuje się w systemie AIS – mówi pierwszy oficer Cruz. – Podejrzewamy, że monitoruje starty rakiet w Korei Północnej. – Nie zbliżamy się – mruczy kapitan Lechowski, mrużąc oczy za lornetką. Dziesiątej nocy na morzu wpływamy na wody Kanady. Na smoliście czarnym mostku ekrany radarów pokazują elektroniczne mgławice. Punkty pojawiają się i znikają. Konstelacje rozkwitają, rozpadają się i znów wynurzają na cyfrowych wyświetlaczach. To kosmos stworzony przez człowieka. Błyszczące punkty są wierzchołkami fal odbijających sygnały radaru. Fale są spłaszczane pod ogromnym dziobem statku. Nawet ich nie czujemy. Przywozimy wszystko. To mężczyźni zebrani razem przez suszę i pandemie. Przez konieczność i przypadek. Przez ekonomię i geografię. Ich wspólna przestrzeń to mostek, maszynownia, pokład. Ich wspólny czas to wachty. Ich wspólny język to skrócony angielski. Ich wspólny los to ruch. Te błyszczące punkty na radarach są tylko wierzchołkami fal. Fale odbijają elektromagnetyczne impulsy wysyłane przez statek. Ukazują się na ekranach jak sztuczne gwiazdy. Gasną. Wracają. Migoczą. Pod ogromnym dziobem Maersk San Vicente woda spłaszcza się i ustępuje. Nie słyszymy jej. Nie czujemy. Statek idzie dalej. Przywozimy wszystko. Morze nigdy się nie zmienia. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w popularyzację i ochronę cudów naszego świata, od 2013 r. finansuje podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitter): @outofedenwalk.
Masterclass National Geographic po raz pierwszy w Polsce. Zapisy ruszyły
Na to wydarzenie czekaliśmy wiele lat. Już w kwietniu pierwsza polska edycja programu Masterclass National Geographic. Warsztaty odbędą się w Warszawie i będą poświęcone fotografii krajobrazowej i reportażowi podróżniczemu.
Spis treści: Masterclass National Geographic Polska – Program wydarzenia Mistrzowie National Geographic dzielą się wiedzą Czego dowiesz się podczas Masterclass Masterclass National Geographic Polska – Jak się zapisać na warsztaty? W dniach 5–6 kwietnia 2025 roku w Warszawie odbędzie się pierwsza edycja Masterclass National Geographic. To wyjątkowe wydarzenie skierowane jest do pasjonatów fotografii, podróży oraz opowiadania historii za pomocą obrazu i słowa. Uczestnicy będą mieli niepowtarzalną okazję zdobyć wiedzę od uznanych mistrzów i mistrzyń fotografii oraz literatury faktu. Masterclass National Geographic Polska – Program wydarzenia Dwudniowe warsztaty odbędą się w Radisson Collection Hotel przy ul. Grzybowskiej 24 w Warszawie. Program został zaprojektowany tak, aby uczestnicy mogli rozwijać swoje umiejętności zarówno w teorii, jak i praktyce. W planie znajdują się wykłady, oraz panel dyskusyjny z mistrzami fotografii i reportażu. Dla jednej osoby przewidziana jest wyjątkowa nagroda – zorganizowany przez National Geographic wyjazd w austriackie Alpy, gdzie wyróżniony uczestnik lub uczestniczka będzie pracować nad własnym reportażem. Nagrodzona praca zostanie opublikowana w National-Geographic.pl. Mistrzowie National Geographic dzielą się wiedzą Wśród prelegentów znajdą się wybitni najlepsi eksperci w dziedzinie fotografii i reportażu. Co ważne każda z osób prowadzących warsztat mu wieloletnią praktykę w swojej dziedzinie. Kacper Kowalski – trzykrotny laureat nagrody World Press Photo, specjalizujący się w fotografii lotniczej. Ilona Wiśniewska – reportażystka i fotografka, autorka pięciu książek, laureatka nagród takich jak Kryształowa Karta Polskiego Reportażu czy Grand Press. Jej reportaże dotyczące krajów północy były przekładane na wiele języków. Katarzyna Gubrynowicz – ekspertka w fotografii krajobrazowej, laureatka konkursu European Wildlife Photographer Of The Year. Adam Brzoza – fotograf górski z ponad 20-letnim doświadczeniem, dokumentujący krajobrazy polskich gór oraz kulturę Podhala. Marcin Dobas – fotograf dzikiej przyrody, członek międzynarodowego zespołu Olympus Visionaries oraz ambasador marki Eizo. Czego dowiesz się podczas Masterclass Uczestnicy warsztatów będą mieli niepowtarzalną możliwość zdobyć wiedzę od cenionych ekspertów w dziedzinie fotografii i reportażu. Podczas dwudniowego wydarzenia będą mogli rozwinąć swoje umiejętności narracyjne i poznać sprawdzone sposoby budowania angażujących historii. Co ciekawe, pierwszego dnia wydarzenia w programie zaplanowana jest kolacja w gronie uczestników i mistrzów, podczas której będzie można osobiście porozmawiać z prelegentami i nawiązać cenne kontakty. Każdy uczestnika Masterclass National Geographic Polska otrzyma certyfikat ukończenia warsztatu oraz możliwość opublikowania swoich zdjęć i reportażu w serwisie National-Geographic.pl. Dodatkowo, jedna z wyróżnionych osób otrzyma wyjątkową nagrodę – możliwość wyjazdu do Austrii w celu realizacji autorskiego reportażu. Masterclass National Geographic Polska – Jak się zapisać na warsztaty? Warsztaty odbędą się 5 i 6 kwietnia 2025 roku w Warszawie. Na uczestników będzie czekała przestronna i przyjazna przestrzeń w hotelu Radisson Collection Hotel, Warszawa przy ul. Grzybowskiej. Liczb miejsc: 25. Koszt uczestnictwa: 3100 zł (obejmuje dwa dni warsztatów, przerwy kawowe oraz lunch i uroczystą kolację z mistrzami). Rejestracja oraz szczegółowe informacje dostępne są na stronie: national-geographic.pl/ng-masterclass Nie przegap okazji, aby rozwijać swoje pasje pod okiem ekspertów i stać się częścią społeczności National Geographic Polska. Źródło: National Geographic Polska
Kazimierz Nowak – podróżnik i zapalony cyklista. Kim był zapomniany pionier polskiego reportażu?
Kazimierz Nowak w latach 1931–1936 samotnie przemierzył Afrykę i to w dwie strony. Przemieszczał się na rowerze, pieszo, konno, czółnem, pociągiem, a nawet na wielbłądzie. Z Czarnego Lądu pisał obszerne relacje do prasy. Ten niezmordowany podróżnik uważany jest za pioniera polskiego reportażu.
W tym artykule: Początki pasji Rowerowe wyprawy w Europie Początek wielkiej wyprawy Kazimierza Nowaka Drugie życie Kazimierza Nowaka Schyłek życia Kazimierza Nowaka Kazimierz Nowak urodził się 11 stycznia 1897 roku w miejscowości Stryj na Podkarpaciu. Zmarł w 13 października 1937 roku w Poznaniu. Jest to pod wieloma względami wyjątkowa postać, związana przez większość życia z Poznaniem. Początki pasji Kazimierz Nowak był niezmordowanym podróżnikiem, fotografem, rowerzystą. Od dzieciństwa był bardzo ciekawy świata. W wieku zaledwie 15 lat udał się w samodzielną podróż do Watykanu. Jednak jego prawdziwym marzeniem było poznanie Afryki. Początkowo nie było to możliwe. Po I wojnie światowej osiadł w Poznaniu, gdzie zatrudnił się jako urzędnik. Nie potrafił jednak ciągle siedzieć za biurkiem. Udawał się na długie rowerowe wycieczki po kraju, które dokumentował, fotografując. Rowerowe wyprawy w Europie W 1925 roku Kazimierz Nowak stracił posadę. Miał jednak pomysł na siebie i nowy fach. W marcu tego roku wyjechał z kraju (oczywiście na rowerze) i zarabiał na siebie oraz rodzinę w roli korespondenta prasowego i fotografa. Dotarł do Austrii, Włoch, Belgii, Holandii, Rumunii, Grecji, Turcji. Ciągnęło go jednak do Afryki. W 1927 roku był już w Trypolitanii w Afryce Północnej. Nie zapuścił się dalej na południe kontynentu – zabrakło pieniędzy, poza tym podupadł na zdrowiu. Ciągle w tyle głowy miał jednak pomysł przemierzenia i poznania całej Afryki. Rozpoczął przygotowania. Początek wielkiej wyprawy Kazimierza Nowaka 4 listopada 1931 roku Kazimierz Nowak rozpoczął podróż do Afryki. Początkowo pociągiem – aż do Rzymu. W Wiecznym Mieście wsiadł na rower, którym dojechał do Neapolu. Tam nie miał już wyboru. Aby dostać się do Afryki, musiał wsiąść na pokład statku. 26 listopada Nowak wsiada w Trypolisie na rower firmy Brennabor i rozpoczyna niezwykłą podróż po Czarnym Lądzie. Cel: odległy o kilkanaście tysięcy kilometrów Przylądek Igielny na samym południowym krańcu kontynentu. Po kilku tysiącach kilometrów jednoślad popsuł się. Nie dało się go naprawić. Dlatego śmiałek zmuszony był kontynuować podróż korzystając z innych środków transportu: pociągu, konia, wielbłąda, łódki, a czasem po prostu pieszo. Relacje Nowaka bywają celne i dowcipne. We wspomnieniach z Egiptu napisał, że zadziwił lokalnego wojskowego swoją znajomością lokalnego języka. „W końcu przystał na pogawędkę w arabskim i już po chwili na stole pokazała się czarna kawa, papierosy, a nawet butelka whisky” – opisał niezwykłe spotkanie. Widać też, że Nowak był dzieckiem swoich kolonialnych czasów. Niektóre opisy obarczone są uprzedzeniami i brzmią, jakby były przesadzone . „Tu wieśniak nad wodą wiodący życie nigdy się nie myje, jakby obawiał się, że ciało oczyszczone z brudu rozpadnie się w pył. (…) Bardziej jeszcze od fellachów [rolników – przyp. red.] są brudne ich nałożnice i dzieci, które wprost cuchną, a ich obnażone, pokryte świerzbem ciała budzą odrazę” – napisał Nowak z Egiptu. W Kongu Belgijskim po spotkaniu rdzennych społeczności stwierdził: „Murzyn nie zna troski o jutro, w ogóle o niczym nie myśli”. W innej relacji zwrócił jednak uwagę na zbrodniczą działalność potęg kolonialnych. „W Afryce giną nie tylko szczepy i rasy tubylców, ich malownicze wioski, stroje, instrumenty muzyczne, ale także gatunki zwierząt” – napisał z ubolewaniem polski podróżnik. Negatywnie też wyraził się o zapędzaniu rdzennej afrykańskiej ludności do rezerwatów. Pisał nie tylko do prasy. Nie zaniedbywał rodziny. Regularnie wysyłał listy do żony. Oto próbka: „Przebyłem dziś zaledwie szesnaście mil – to jest dwadzieścia sześć kilometrów – ale wszystko pieszo. Przez piasek tak grząski, że po prostu wszystkie muskuły zerwane – czuję się jak bez duszy. Takie trudne dnie przeżywałem tylko na Saharze – a tu jeszcze nie koniec – oj! Dużo jeszcze takiej okropnej drogi!” Pod koniec kwietnia 1934 roku Kazimierz Nowak dotarł na południowy kraniec Afryki – Przylądek Igielny. W Kapsztadzie zdecydował się powrócić do domu inną drogą, ale ponownie samotnie. Czekała go podróż pełna przygód. Drugie życie Kazimierza Nowaka Na pewien czas postać Nowaka została zapomniana. Teksty podróżnika uzyskały nowe życie na początki XXI wieku. Wówczas jego dokonania przypomniał szerszej publiczności Łukasz Wierzbicki. Zebrał on listy Nowaka i opublikował w książce pt. „Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd”, która doczekała się wielu wznowień nakładem poznańskiego wydawnictwa Sorus. Na fali popularności postaci podróżnika, w 2008 roku ukazała się książka zatytułowana „Afryka Kazika” autorstwa Łukasza Wierzbickiego. Przygody Nowaka ukazano w niej w formie opowiadań przeznaczonych dla dzieci. Później powstał nawet komiks i gra planszowa przybliżające postać podróżnika. Najwybitniejsi polscy podróżnicy: Arctowski, Strzelecki, Halik. Poznaj ich dokonania Polscy podróżnicy i ich dzieje często pokrywają się z historiami najważniejszych światowych odkryć geograficznych. Ich biografie są fascynującymi życiorysami, nie o wszystkich jednak wsp... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/polska-stacja-antarktyczna-im-henryka-arctowskiego-fot-wolfgang-kaehler-agefotostock-east-news-ff7ed0e.jpeg" width="938" height="624" alt="Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego fot. Wolfgang Kaehler/agefotostock/East News" title="Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego fot. Wolfgang Kaehler/agefotostock/East News" /> Słynny polski reportażysta, Ryszard Kapuściński, również przyczynił się do spopularyzowania dokonań Nowaka. Tak mówił o jego twórczości: – Przejęty jestem lekturą książki Kazimierza Nowaka (...). To zupełnie niezwykła książka ze względu na treść i osobę autora, zasługująca na dużo większą uwagę i szerszy oddźwięk. Rewelacyjna to rzecz (...); oby zajęła ona stałe miejsce na listach klasyki polskiego reportażu – czego zresztą jestem od tego momentu sam gorącym zwolennikiem. W 2006 roku, w obecności między innymi Ryszarda Kapuścińskiego, w holu Dworca Kolejowego Poznań Główny odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą Kazimierzowi Nowakowi. Obok niej zawisła mapa Afryki z zaznaczoną trasą podróży poznańskiego cyklisty. W trakcie przemowy Kapuściński podkreślił, że Nowak był osobą niezwykle skromną. – On się nie chwalił, on po prostu opisywał, co widział – zaznaczył. Obecnie tablica nie jest ona dostępna dla zwiedzających, bo hala dworca głównego w Poznaniu jest od kilku lat zamknięta. Jednak za cmentarzu górczyńskim w Poznaniu jest kamień upamiętniający Kazimierza Nowaka. Niestety, do naszych czasów nie zachował się jego grób. Warto obejrzeć mural w Ogrodzie Łazarz w Poznaniu, który też upamiętnia wybitnego poznańskiego podróżnika. Schyłek życia Kazimierza Nowaka Kazimierz Nowak wrócił z Afryki w 1936 roku bardzo wyczerpany i schorowany. Trawiła go malaria. Zdążył wygłosić odczyty w Poznaniu, ale też w Krakowie czy w Warszawie na temat swoich przeżyć. Jednocześnie pokazywał wiele fotografii, które sam wykonał na trasie. W planach miał publikację książki i kolejne wyprawy. Tym razem chciał obrać wschodni kierunek – Indie i Azję. Nie było to jednak mu dane. Kazimierz Nowak zmarł 13 października 1937 roku na zapalenie płuc w szpitalu w Poznaniu, gdzie przeszedł operację w związku z zapaleniem okostnej. Pochowano go na cmentarzu Matki Boskiej Bolesnej na poznańskim Górczynie. Jego nieodłączny towarzysz podróży – kask kolonialny – położono na jego piersi, na jego ostatnią podróż. Źródła: kazimierznowak.pl, Kazimierz Nowak „Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd”, Wydawnictwo Sorus, Poznań 2009, Poznańska Lokalna Organizacja Turystyczna (PLOT), PoPoznaniu.pl. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Najbardziej inspirujące książki o podróżach. Każdy podróżnik musi je przeczytać
Książki o podróżowaniu zabierają nas do innego, czasem nieznanego nam świata. Z reportaży o tematyce podróżniczej można dowiedzieć się znacznie więcej, niż z krótkich artykułów w prasie lub internecie. Dlatego przed wyruszeniem w drogę należy zebrać… biblioteczkę.
W tym artykule: „Broad Peak. Darowane życie”, Monika Witkowska „Nazywam się Czogori”, Max Cegielski „27 śmierci Toby’ego Obeda”, Joanna Gierak-Onoszko „Ludzie z placu słońca”, Aleksandra Lipczak „Swoją drogą” „Wyspa Skarbów” Czytanie ma bardzo długą listę zalet. Książki pobudzają wyobraźnię, wpływają na efektywność mózgu, sprawiają, że stajemy się bardziej wrażliwi i tolerancyjni. A także wzbogacają słownictwo, uczą myślenia i zwiększają naszą wiedzę. Jak mawia klasyk „kto czyta żyje podwójnie”, a czytając książki o podróżach, można przeżyć niezliczoną liczbę żyć. Reportaże mogą zwiększyć świadomość problemów, z jakimi zmagają się konkretne kraje, przybliżyć historię lub kulturę. Albo opowiedzieć o ludziach, którzy zamieszkują różne państwa na świecie. Są również takie książki, które stanowią bezpośrednią inspirację, a po lekturze od razu ma się ochotę spakować plecak i ruszyć przed siebie. Przedstawiamy wam propozycje National Geographic najlepszych książek o podróżowaniu i tematyce podróżniczej. „Broad Peak. Darowane życie”, Monika Witkowska Książka spod pióra Moniki Witkowskiej to lektura obowiązkowa nie tylko dla osób, które zajmują się wspinaczką górską. To reportaż dla każdego, kto ceni dobrą literaturę. Autorka w znakomity sposób opisuje, jak wyglądają przygotowania do zdobycia K2 oraz dlaczego zdecydowała się zdobyć ostatecznie Broad Peak. Witkowska skłania do refleksji, jakie wyzwania czekają na osoby, które planują zdobywać szczyty. Wydawać się może, że o himalaizmie napisano już wszystko. Jednak książka polskiej pisarki łączy w sobie zarówno historię samej wspinaczki wysokogórskiej z opowieściami zwykłych ludzi i masą interesujących ciekawostek. „Nazywam się Czogori”, Max Cegielski Pozostając wysoko nad poziomem morza, warto zwrócić uwagę na najnowszą książkę Maxa Cegielskiego. „Nazywam się Czogori” to niezwykła powieść, która przedstawia oblicze himalaizmu, o którym nie piszą inne książki. Pisarz zabiera czytelników w lata 90. XX wieku. Młody fotograf Olo wyrusza do północnego Pakistanu, aby zmierzyć się z bardzo trudnym do zdobycia K2. Po drodze przekonuje się, że demony góry to najmniejszy problem, któremu przyjdzie mu stawić czoło. Afryka: 10 porywających książek, dzięki którym zanurzysz się w afrykańskiej kulturze i klimacie Książki o Afryce cieszą się coraz większą popularnością, o czym świadczą uginające się pod ciężarem olbrzymiej ilości tytułów półki w księgarniach. Oto 10 z nich, które przynos... Nie jest to typowa książka o himalaizmie, ponieważ w niektórych miejscach mamy do czynienia ze swego rodzaju mistycyzmem. Autor przedstawia górę jako żywą istotę, która toczy „walkę” ze wspinaczami. Poza tym pisarz zwraca uwagę na bardzo ważne i niekiedy pomijane aspekty wspinaczki wysokogórskiej, m.in. ekologię oraz zaśmiecanie przyrody. „27 śmierci Toby’ego Obeda”, Joanna Gierak-Onoszko Książka Joanny Gierak-Onoszko została w 2020 roku wyróżniona nagrodą Nike, Nagrodą Literacką im. Witolda Gombrowicza, Nagrodą im. Ryszarda Kapuścińskiego oraz nagrodą Conrada. Szereg nagród jest tylko potwierdzeniem, jak znakomite dzieło stworzyła autorka. W swoim reportażu porusza bardzo trudną, bolesną i niekiedy zapomnianą historię Kanady. Wraca wspomnieniami do czasów, gdy dzieci rdzennych mieszkańców kraju były zamykane w szkołach z internatami, które prowadzili głównie duchowni. Gierak-Onoszko opowiada w swojej książce o zbrodniach, za które nigdy nie wymierzono kary. To historia brutalnym traktowaniu młodych ludzi, maltretowaniu i wykorzystywaniu ich przez długie lata. „Ocalony” w reportażu pisarki nabiera innego znaczenia. To już nie tylko człowiek, który przetrwał Holocaust, ale również kanadyjską szkołę z internatem. Autorka „27 śmierci Toby’ego Obeda” mówi głosem tych, którzy nigdy nie zdołali wykrzyczeć „pomocy!”. „Ludzie z placu słońca”, Aleksandra Lipczak Książka Aleksandry Lipczak opowiada o Hiszpanii, o której nie mówią stereotypy. To kraj pełny różnorodności, trudnej historii, rewolucji kulturowej i wielu problemów. To zbiór niezwykłych historii o ludziach, którzy na własnej skórze doświadczyli transformacji ustrojowej kraju, zaraz po śmierci generała Franscico Franco. Książki dla dzieci o podróżowaniu i nie tylko. Najlepsze tytuły dla wszystkich pociech, zarówno tych młodszych, jak i starszych Dzieci nieustannie odkrywają piękno otaczającego je świata. Bardzo pomocne mogą okazać się czytanki czy nawet kolorowanki, które uczą, a przy okazji bawią i umilą czas. Warto, aby te tyt... Reportaż „Ludzie z placu słońca” to obowiązkowa dla wszystkich, którzy wybierają się do Hiszpanii i chcą dowiedzieć się rzeczy, o których nie piszą przewodniki. Nie znajdziesz tam kurortów ani rajskich plaż, lecz ulice hiszpańskich miast i miasteczek, po których codziennie spacerują zwykli ludzie. To właśnie tam znajdziesz prawdziwą Hiszpanię. „Swoją drogą” Tomek Michniewicz to polski podróżnik, dziennikarz i pisarz, którego książki wielokrotnie były wyróżniane w najważniejszych polskich nagrodach. Książka „Swoją drogą” to opowieść trzech różnych życiach. O trzydziestolatku z korporacji, który, chcąc uciec od codziennej rutyny, wyrusza do afrykańskiej dżungli. O młodej kobiecie, która wyrusza na spotkanie z ortodoksyjnym islamem. Oraz o dojrzałym mężczyźnie, który po wielu latach postanawia spełnić swoje podróżnicze marzenia. Cała trójka w książce usłyszy taką samą propozycję: „Zabiorę cię w dowolne miejsce na świecie. Pod jednym warunkiem – decyzję, dokąd chcesz lecieć i po co, musisz podjąć już, w tej chwili. Więc gdzie chciałbyś teraz być?”. Tomek Michniewicz w wybitnym stylu kreśli wizerunek każdego z nas, zabiera w podróż do wnętrza swojej duszy i opowiada o dylematach i problemach, z którymi na co dzień się zmagamy. „Wyspa Skarbów” Na koniec wybór nieoczywisty. To klasyczna powieść przygodowa Roberta Louisa Stevensona, która została wydana w 1882 roku. Główny bohater książki, pracujący w tawernie chłopiec Jim Hawkins, postanawia dołączyć do grupy śmiałków, którzy chcą odnaleźć ukryty skarb słynnego kapitana Flinta. Podczas podróży okazuje się, że wśród załogi znajdują się byli towarzysze pirata, którzy są bezwzględnymi i nieprzewidywalnymi przestępcami. To opowieść o marzeniach, odwadze i potrzebie przygody, która drzemie w każdym z nas. Idealny wybór zarówno dla młodzieży, jak i dorosłych, którzy chcą nadrobić zaległości. W końcu to właśnie „Wyspa Skarbów” jest jedną z pierwszych przygodowych książek w historii. Książka zainspirowała wielu późniejszych pisarzy i reżyserów, którzy tworzyli dzieła o piratach. Nie zapominajmy, że sławna piosenka o „Umrzyka Skrzyni” pojawiła się właśnie w powieści Stevensona, a refren zna prawie każdy: Piętnastu chłopa na „Umrzyka Skrzyni” Jo ho ho! I butelka rumu. Piją na umór! Resztę czart uczyni! Jo ho ho! I butelka rumu. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Miedzianka Fest wraca po przerwie. W tym roku wydarzenie dosłownie rusza w drogę
Na trasie tegorocznej edycji festiwalu Miedzianka po Drodze znajdą się: Gliwice, Racibórz, Nysa, Opole, Pleszew, Złoty Stok i Sierosław w podpoznańskiej gminie Tarnowo Podgórne. Impreza rozpocznie się oczywiście w miejscu swoich narodzin, czyli w Miedziance na Dolnym Śląsku.
W tym artykule: Miedzianka Po Drodze. Festiwal rusza w podróż po kraju Tegoroczny program festiwalu odbywa się pod hasłem „Literatura niepraktyczna” Po dwuletnie przerwie literacki festiwal Miedzianka Fest wraca w odmienionej formie. Tym razem to nie miłośnicy książek przyjadą do Miedzianki, a Miedzianka przyjedzie do nich. Nie zmienia się to, że uczestników czeka kilka dni inspirujących spotkań z ulubionymi autorami. Co warto wiedzieć? Festiwal Miedzianka Po Drodze rozpocznie się w piątek, 26 sierpnia cyklem dwudniowych warsztatów „Poszerzona rzeczywistość”. To zupełnie nowy koncept w ramach wydarzenia i w tym roku jedyny odbywający się w miejscu narodzin tej imprezy. Wędrowna forma festiwalu pozwala zmniejszyć jego ślad ekologiczny i antropopresję na miejsce, w którym dotąd się odbywał. To nie publiczność musi przyjechać do Miedzianki, a Miedzianka przyjedzie do publiczności. Jak zwykle o strefę dziecięcą zadbają Etnowarsztaty razem z Wydawnictwem Nasza Księgarnia. Miedzianka Po Drodze. Festiwal rusza w podróż po kraju W Miedziance w ciszy, spokoju i kameralnym gronie będziemy aktywnie doświadczać tego miejsca, a potem zabierzemy strzępki grzybni, która owocować będzie w całym kraju. Na festiwalu mogą zacząć się zmiany – twórcze reakcje na kryzysy, których już doświadczamy i które nas czekają w przyszłości. W końcu rozszerzona rzeczywistość nie ma granic, a żadnego końca świata nie będzie. 28 sierpnia festiwalowa kolumna wyruszy w liczącą prawie siedemset kilometrów podróż po Polsce. Pierwszym przystankiem na trasie będą Gliwice (28.08). Potem festiwal odwiedzi: Racibórz (29.08), Nysę (30.08), Opole (31.08), Złoty Stok (1.09), Pleszew (2.09) i Sierosław w Gminie Tarnowo Podgórne pod Poznaniem (3.09). To właśnie po drodze odbędą się spotkania z pisarkami i pisarzami, warsztaty, spacery i zajęcia dla dzieci. Ilość wydarzeń festiwalowych względem poprzednich edycji zostanie więc utrzymana, odbędą się one jednak na trasie przejazdu festiwalu. Organizatorom zależy, aby uczestnicy wydarzenia mieli możliwość spokojnego kontaktu z autorami, autorkami i ich tekstami. Spotkania autorskie na trasie festiwalu będą transmitowane online. Rozmowy z autorkami i autorkami opublikuje Audioteka w formie podcastu Mówi Miedzianka. Korespondentami na trasie będą Michał Nogaś, Wojciech Szot, Mariusz Szczygieł oraz multimedialny duet Dyba Lach i Adam Lach. National Geographic Traveler jest patronem medialnym festiwalu Miedzianka Po Drodze, a na miejscu będzie też Mateusz Łysiak, dziennikarz National-Geographic.pl. Vienio i Filip Springer ruszają w miasto z kanałem National Geographic. Oni już wiedzą, czym jest flanerowanie Czy w miejskiej dżungli, gęstej od inżynieryjnych cudów, jest jeszcze coś do odkrycia? I czym jest flanering? Do uprawiania sztuki gubienia się w mieście i odkrywania go po swojemu, zachęca... Tegoroczny program festiwalu odbywa się pod hasłem „Literatura niepraktyczna” – Najlepsze książki są pisane na przekór wydawniczym zamówieniom i w poprzek czytelniczych przyzwyczajeń. Nie gonią za rynkowymi trendami i modami. To one wytrącają z myślowej rutyny i uruchamiają wyobraźnię mówi Filip Springer – To takie teksty, które zostawiają pole do namysłu i interpretacji. Niepraktyczne, bo niedające jednoznacznych odpowiedzi, zostawiające to co najważniejsze w niedopowiedzeniu, z którym każdy czytelnik i czytelniczka musi się zmierzyć samodzielnie. Jak podkreśla, to może być niewygodne i trudne, ale „dopiero dyskomfort związany lekturą prowadzi do poszerzenia pola świadomości i empatii”. Springer stawia też intrygujące pytania: Co to w ogóle znaczy czytać? Czym jest i czym może być w antropocenie doświadczenie lektury? Mimo że festiwal opuszcza rodzinne gniazdo, chce w swojej formie podkreślać przywiązanie do pejzażu. Istotny jest więc walor krajoznawczy. To okazja, aby poznać i opowiedzieć kawałek Polski.
Ołomuniec to jedno z ładniejszych czeskich miast. Co warto zobaczyć w dawnej stolicy Moraw?
Czechy to nie tylko Praga. Ołomuniec jest niewątpliwie jednym z ładniejszych miast Moraw. Zachwyca piękną architekturą i atmosferą studenckiego życia.
W tym artykule: To właśnie Ołomuniec był kiedyś stolicą i jednym z ważniejszych miast Moraw Z Ołomuńca warto wybrać się do muzeum powozów historycznych Warto pamiętać, że na Morawach jesteś na Morawach – nie w Czechach! Ołomuniec bywa nazywany małym Rzymem lub małą Pragą Ołomuniec to małe miasteczko, które położone jest na wschodzie Czech, pomiędzy Brnem a Ostrawą. Żyje tam zaledwie 100 tysięcy mieszkańców, a duża część z nich to studenci. Nic dziwnego, że decydują się akurat na to miasto, ponieważ Ołomuniec słynie m.in. z bardzo dobrych uniwersytetów, studenckich festiwali oraz dobrych imprez, a ta trójca niewątpliwie działa jak magnez na młodych ludzi. To właśnie Ołomuniec był kiedyś stolicą i jednym z ważniejszych miast Moraw W Ołomuńcu i okolicach spędzam, niestety, tylko półtora dnia i jest to mój ostatni punkt programu podczas kilkudniowej podróży po centralnych Morawach. Ten krótki czas pokazał mi jednak, że miasto, które często (niesłusznie) jest pomijane w przewodnikach najbardziej atrakcyjnych miejsc w tej części Europy, jest zarazem jednym z ładniejszych miast, które odwiedziłem w Europie. Zwiedzanie Ołomuńca zaczynamy od obiadu w restauracji, która znajduje się w budynku dawnej fortecy w kształcie podkowy. Nie jest to przypadek. Nasza przewodniczka, pani Irena opowiada nam, że dawniej to Ołomuniec, a nie Brno był stolicą całych Moraw. Właśnie dlatego miasto musiało być dobrze zabezpieczone. Ostrawa w weekend. Co zwiedzić w stolicy kraju morawsko-śląskiego? Ostrawa uderza industrializmem, który łączy się z modernizmem i barokiem oraz zachwyca kontrastami. Zobacz, jak spędzić kilka dni w tym wyjątkowym mieście. Po zaawansowanym systemie fortyfikacji została tylko historia, ale dawne budynki obronne wykorzystano w bardzo dobry sposób. W wielu z nich otworzono restauracje lub bary, które przyciągają nie tylko charakterystyczną, ceglaną architekturą, ale również przepyszną kuchnią i atmosferą. Z Ołomuńca warto wybrać się do muzeum powozów historycznych Po zjedzonym posiłku dołącza do nas Štefan, który ma pokazać nam miasto, ale w pierwszej kolejności zabiera nas do muzeum historycznych powozów w miejscowości Čechy pod Kosířem. W trakcie krótkiej podróży autem opowiada nam historię tego miejsca, która zaczęła się od pasji, a jej głównym spoiwem była determinacja. Niejaki Vaclav Obr kilkanaście lat temu postanowił, że czeska historia i tradycja rzemieślnicza zasługują na pokazanie światu. Włożył wszystkie oszczędności życia w otwarcie małego muzeum. Na początku wszyscy dziwili się, jak można marzyć o muzeum powozów. Brzmi to dość irracjonalnie, ale w 2022 roku muzeum ma już niezwykłą i olbrzymią kolekcję zabytkowych karoc. Przewodnik po Morawach południowych. Dlaczego warto pojechać do Czech kamperem? Razem z Campiri udaliśmy się na wyprawę kamperem po południowych Morawach. Przekonałem się, że nie ma nic lepszego od karawaningu. Na miejscu znajduje się również warsztat, w którym pracuje Vaclav. Jego praca została doceniona nawet przez filmowców, którzy chętnie korzystali z usług jego pracowni. Powozy wykonane przez Vaclava znalazły się m.in. w filmie „Amadeusz” oraz serialu „Sisi”. Warto pamiętać, że na Morawach jesteś na Morawach – nie w Czechach! Z muzeum wracamy do Ołomuńca. Chodząc po centrum miasta, zachwycamy się przepiękną, barokowo-renesansową architekturą. Mówię Štefanowi, że to najładniejsze czeskie miasto, które do tej pory widziałem. – To najładniejsze morawskie miasto, które widziałeś – poprawia mnie z uśmiechem. Kolejny już raz słyszę, że Morawy to nie Czechy. Štefan opowiada nam anegdotę o tym, czym zawsze ten region był w społecznej świadomości. Kiedy istniała Czechosłowacja, nazwę kraju można było zapisać łącznie (Československo) lub z myślnikiem (Česko-Slovensko). Štefan mówi, że tym myślnikiem były właśnie Morawy. To właśnie one zawsze łączyły Czechy i Słowację. Ołomuniec bywa nazywany małym Rzymem lub małą Pragą Nasz przewodnik mówi nam również, że Czesi mają tendencję do porównywania swoich miast lub elementów krajobrazu do innych państw. I tak południowe Morawy są czeską Toskanią, a Ołomuniec jest małym Rzymem. Głównie za sprawą liczby fontann, które znajdują się w centrum. Oprócz nich, na rynku stoi przepiękna i majestatyczna Kolumna Trójcy Przenajświętszej. Ma 35 metrów wysokości i powstała w latach 1716–1854. Jest to jedna z większych figur barokowych w Europie Środkowej i największa rzeźba w Czechach. Kraj Ołomuniecki: połączenie relaksu i przeżyć kulturalnych To region z wieloletnią tradycją lecznictwa uzdrowiskowego i bogatą ofertą centrów odnowy biologicznej Ołomuniec nazywa się też małą Pragą. To dlatego, że miasto ma swój własny zegar astronomiczny, bardzo podobny do praskiego Orloja. Ten w Ołomuńcu znajduje się na północnej fasadzie ratusza, a pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1519 roku. Co ciekawe, tuż obok rynku stoi renesansowa kamienica, w której mieszkał niegdyś 11-letni Mozart. To właśnie w tym mieście napisał jedną ze swoich pierwszych sonat. Wędrówkę po Ołomuńcu można opisać słowami „od kościoła do kościoła”. W mieście tym bowiem znajduje się bardzo duża liczba obiektów sakralnych. Wszystko dlatego, że to właśnie tutaj powstało pierwsze arcybiskupstwo na Morawach. Dziś ok. 70% Czechów deklaruje się jako ateiści, ale Morawy zawsze były najbardziej katolickim regionem. Następnego dnia z samego rana opuszczamy Ołomuniec, a ja czuję olbrzymi niedosyt. Z jednej strony, to małe miasto można zobaczyć w zaledwie dwa lub trzy dni. Ale z drugiej – każde miejsce, które odwiedziłem, wprawiało mnie w zachwyt i chciałem, żeby czas na moment się zatrzymał, aby pozostać tam w nieskończoność. Jadąc na lotnisko pomyślałem, że zazdroszczę nawet Hugonowi Kołłątajowi. Na pewno spędził więcej czasu w tym pięknym miejscu niż ja. Abstrahując od tego, że słynny polski polityk i poeta był przetrzymywany w ołomunieckim więzieniu. Ale to już inna historia…
Aparat fotograficzny zbliża do ludzi, poszerza horyzonty i uczy uważności [rozmowa z Marzeną Wystrach]
Z Marzeną Wystrach, fotoreporterką agencji Reporter Poland rozmawia Iwona El Tanbouli-Jabłońska, dyrektorka artystyczna National Geographic Polska.
W nowym cyklu „Powiększenie” na National-Geographic.pl prezentujemy rozmowy Iwony El Tanbouli-Jabłońskiej, dyrektorki artystycznej magazynu „National Geographpic Polska” z najciekawszymi polskimi fotografkami i fotografami. Co takiego wydarzyło się w twoim życiu, że zdecydowałaś się zająć fotografią? Świadoma fotografia pojawiła się w moim życiu około 6 lat temu, podczas paromiesięcznej podróży w pojedynkę przez Turcję. Bycie samej pozwoliło mi skupić się mocniej na fotografii. Zaczęłam się uczyć, jak najlepiej opowiadać zdjęciami to, co widzę i czuję. Co cię napędza w procesie twórczym? Na początku moją siłą napędową były podróże. Pierwszy fotoreportaż, jaki zrobiłam, opowiadał o kobietach Ajmara z Boliwii, które zaczęły zdobywać sześciotysięczniki w tradycyjnych strojach, łamiąc w ten sposób sporo stereotypów. Nie planowałam, że będzie to mój długoterminowy projekt. Dopiero stawiałam pierwsze kroki w fotoreportażu. Ten temat mnie złapał, poruszył i zatrzymał. Do Boliwii wyjeżdżałam wielokrotnie. Mieszkałam z tymi kobietami, zdobywałam z nimi szczyty, przyjaźnimy się do dziś. Z kolei, gdy zaczęły się protesty Strajku Kobiet w Polsce, poczułam potrzebę uczestniczenia w w tych wydarzeniach i naturalnym było dla mnie zabieranie ze sobą aparatu. Zaczęłam intensywnie fotografować protesty, nie tylko te, z którymi się utożsamiam, ale także te, które są dalekie od moich wartości. To co teraz napędza mnie w procesie twórczym, to fotografowanie wszystkiego, co jest w danym momencie dla mnie ważne. Dlaczego fotografujesz? Aparat wyprowadza mnie z domu i zabiera w miejsca, do których bez niego pewnie bym nie trafiła. Zbliża do ludzi, poszerza horyzonty, uczy uważności, uwrażliwia, porusza. Sprawia, że chcę wiedzieć więcej. Czym zatem jest dla ciebie fotografia? Formą wyrazu, źródłem wiedzy o świecie, bardzo ważnym medium. Fotografie z wojny w Ukrainie mówią więcej niż tysiąc słów. Nie da się ich odzobaczyć. Zdjęcia Marzeny Wystrach znajdziesz w naszej galerii pod artykułem >> BIO Marzena Wystrach to fotoreporterka agencji Reporter Poland zajmująca się głównie fotografią dokumentalną. Rejestruje protesty i wydarzenia dziejące się na ulicach polskich miast. Jej działalność daleko jednak wybiega poza granice Polski. Pochodzi z Opola. Dużo podróżuje, a jej uwagę szczególnie przykuwa Ameryka Łacińska. Marzena publikowała swoje fotografie i artykuły m.in. w „El Pais", „La Razón", „Polityce", „Gazecie Wyborczej", „Podróżach" i „Poznaj Świat". Wybrane wyróżnienia 2021 Finalistka Grand Press Photo 2021 w kategorii Wydarzenia 2021, Finalistka Dias Show na FotoArtFestival w Bielsku-Białej 2021, Laureatka konkursu Talent Roku 2021 Galerii Pix.house, 2019 Wyróżnienie w Siena International Photo Awards w kategorii Fotoreportaż, 2019 Wyróżnienie w Przeglądzie Talentów Tomasza Tomaszewskiego, 2018 Wygrana w program grantowym – Lucie Foundation Emerging Artist Scholarship Program / Los Angeles USA Instagram: @marzena_wystrach
5 książek, które warto przeczytać w 2022 roku
Literatura faktu, biografie, książki podróżnicze. Tytuły, które inspirują i skłaniają do refleksji. Oto lista książek, które warto przeczytać w 2022 r.
W tym artykule: 1. „Duch śniegów” Sylvain Tesson 2. „Lis” Dubravka Ugrešić 3. „Wynalezienie Europy Wschodniej. Mapa cywilizacji w dobie Oświecenia” Larry Wolff 4. "Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku” Zbigniew Rokita 5. „21 lekcji na XXI wiek” Yuval Harari O tym, że warto czytać książki nie trzeba nikogo przekonywać. Jak mawia klasyk, kto czyta ten żyje podwójnie. 2021 już zakończyliśmy i w nowym roku zaczynamy stawiać sobie nowe cele, które zamierzamy zrealizować. Warto zacząć od przygotowania listy książek, które trzeba przeczytać. 1. „Duch śniegów” Sylvain Tesson Francuski fotograf dzikiej przyrody Vincent Munier wyrusza na wyprawę do Tybetu w poszukiwaniu irbisa śnieżnego, zwanego przez tubylców duchem gór. Chce zrobić mu zdjęcie, jednak zadanie to nie należy do najłatwiejszych, ponieważ pantera jest niemalże nieuchwytna. Do uczestnictwa w podróży zaprasza pisarza Sylvaina Tessona, który w fantastyczny, literacki sposób opisuje zarówno przygotowania, jak i czas spędzony w ekstremalnych warunkach, w oczekiwaniu na ujrzenie tytułowego ducha śniegów. Zwierzę żyje na wyżynach, na wysokości nawet 5000 m n.p.m, gdzie temperatury osiągają -30 stopni Celsjusza. Autor opisuje czas tropienia i obserwacji tamtejszej przyrody. To książka o naturze, azjatyckiej duchowości, nauce cierpliwości, pięknie naszego świata, ale też o spostrzeżeniach na temat katastrofalnych skutków działalności człowieka. Irbis śnieżny jest bowiem gatunkiem zagrożonym wyginięciem. 2. „Lis” Dubravka Ugrešić Książka jest zbiorem esejów, które są połączone ze sobą symbolem lisa. Według autorki to zwierzę jest totemem pisarzy. „Symboliczne znaczenie lisa w niemal wszystkich mitologiczno-folklorystycznych tradycjach sugeruje spryt, zręczność, mistrzostwo, przypochlebność, zdradę, kłamstwo, dwulicowość, pozoranctwo, egoizm, podłość, samouwielbienie, łakomstwo, uwodzicielstwo, seksualność, skłonność do zemsty, samotność”. Dubravka Ugrešić zabiera nas w podróż do Japonii przez rosyjską literaturę, do dawnej Jugosławii i jej osobistych doświadczeń i refleksji, niezwykłego i pięknego Neapolu oraz Ameryki. To autobiografia kobiety, która przed laty została wypędzona z własnego kraju. Pozbawiona rodzinnego domu Ugrešić w fantastyczny sposób opowiada historię, poszukiwania własnej tożsamości. Spadochroniarz w wingsuicie wleciał do aktywnego wulkanu [WIDEO] Sebastián Álvarez został pierwszym człowiekiem na świecie, któremu udało się wlecieć do aktywnego wulkanu w wingsuicie, a następnie z niego wylecieć. 3. „Wynalezienie Europy Wschodniej. Mapa cywilizacji w dobie Oświecenia” Larry Wolff Skąd wzięła się Europa Wschodnia? Kiedy nastąpił symboliczny i geopolityczny podział na Wschód i Zachód? Dlaczego perspektywa Północ-Południe Europy przestała mieć znaczenie? Lary Wolff w swojej znakomitej książce przyjrzał się tym stereotypom i stwierdził, że koncepcja powszechnego dziś pojęcia tego rozdziału Starego Kontynentu narodziła się w umysłach oświeceniowych filozofów. Autor zadaje pytanie, jak i dlaczego narodził się mit, w którym Europa Wschodnia jest tą „gorszą” częścią naszego kontynentu oraz dlaczego nigdy nie była synonimem cywilizacji. 4. "Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku” Zbigniew Rokita Reportaż Zbigniewa Rokity otrzymał główną nagrodę w konkursie literackim Nike w 2021 roku. To opowieść o Górnym Śląsku, jego historii i kulturze. O tym, czym jest śląskość i jego dziedzictwo. Autor przedstawia czytelnikom swoje osobiste doświadczenia związane z tym regionem. Jest to pozycja dla każdego, kogo interesuje tematyka tożsamości i narodowości. Rokita w poruszający sposób opowiada o ludziach i ich codziennych i niecodziennych rozterkach. 5. „21 lekcji na XXI wiek” Yuval Harari Tak naprawdę każda książka Yuvala Harariego to rozważania na temat ludzkości, planety i naszej przyszłości. To próba zrozumienia historii, żeby odnaleźć sens teraźniejszości i móc przewidzieć co czeka nas w przyszłości. „21 lekcji na XXI wiek” to 21 wyzwań, z którymi przyjdzie nam się zmierzyć. Izraelski filozof jest niewątpliwie jednym z ciekawszych współczesnych myślicieli i stawia trafne diagnozy dla coraz szybciej zmieniającego się świata. Autor w swojej książce szuka odpowiedzi na trudne, ale niezwykle ważne pytania. Zostawia przestrzeń na refleksje i przemyślenia na temat tego, co czeka nas nawet już jutro.
Rekomendacje National Geographic na Black Week - reportaże podróżnicze
Z okazji początku Black Week podpowiadamy naszym czytelnikom, na co warto zwrócić uwagę w zakupowym szale. Zapraszamy na ranking 5 książek podróżniczych, które trzeba przeczytać.
Black Week, czyli tydzień poprzedzający Black Friday (ang. Czarny Piątek) to największe „święto” zakupów na świecie. Tradycja tej zakupomanii pochodzi ze Stanów Zjednoczonych. Black Friday jest pierwszym piątkiem po amerykańskim Święcie Dziękczynienia. Dzień zasłynął głównie z racji olbrzymich wyprzedaży, które są dobrym pretekstem do rozpoczęcia zakupów przed Bożym Narodzeniem. Czarny Tydzień dawno już jednak wyszedł poza granice Stanów i teraz jest równie popularny na całym świecie. W National Geographic postanowiliśmy stworzyć ranking książek dla podróżników i osób, które uzależnione są od przygód. Być może znajdą Państwo inspiracje dla kolejnych wakacyjnych celów? Jeśli nie, to i tak gwarantujemy jedno. Będzie to bardzo dobra literatura. „Międzymorze. Podróże przez prawdziwą i wyobrażona Europę Środkową”, Ziemowit Szczerek Ziemowit Szczerek, polski dziennikarz, pisarz i tłumacz, w swojej książce wyrusza w podróż przez kraje Europy Środkowej. Znajdziemy w niej wątki historyczne, religijne, architektoniczne, a wszystko to spajają niezwykłe opowieści ludzi, w przeróżnych napotkanych miejscach. Autor przejechał setki kilometrów, aby przedstawić czytelnikom obraz swojej podróży. Szczególnie polecamy ludziom, którzy interesują się losami Europy oraz różnicami między Europą Zachodnią a Wschodnią. „Wszystkie szczyty świata. Opowieść o zmaganiach z niebezpieczeństwem, nauce pokory i odnalezieniu prawdy o sobie”, Vanessa O’Brien Vanessa O’Brien, amerykańsko-brytyjska podróżniczka, w poruszających wspomnieniach zabiera czytelników na szczyty najwyższych gór świata. Autorka po życiowych perturbacjach postanowiła, że postawi sobie w życiu zupełnie nowe wyzwanie. Zdobyć najwyższy szczyt Ziemi. Po dwóch latach wymagających treningów i poznawania granic swoich możliwości udało jej się zdobyć Mount Everest. Na tym nie poprzestała. Wkrótce pokonała „górę gór”, czyli K2. O’Brien zabiera czytelnika w podróż po górach, która jest również podróżą do głębi nas samych. To opowieść o wytrwałości, odwadze i dążeniu do postawionego przez siebie celu. „Japonia utracona”, Alex Kerr Japonia - kraj wielu kontrastów, samurajów, kwitnącej wiśni, pięknych krajobrazów i niewątpliwie wyjątkowej kultury. Kraj Hokusaia i Kurosawy. Alex Kerr, który jest tym wszystkim zafascynowany, zaprasza czytelnika do swojej fascynującej opowieści. Chce w książce pokazać to, co na jego oczach ulegało głębokim przeobrażeniom. W reportażu znajdziemy wiele informacji o dawnej architekturze i wnętrzach, obyczajach, religii, teatrze kabuki, kolekcjonerstwie i kaligrafii. Co ciekawe, książkę napisał po japońsku, dla Japończyków i jako pierwszy obcokrajowiec otrzymał za nią nagrodę literacką Shincho Gakugei. „Ludzie z placu słońca”, Aleksandra Lipczak Książka Aleksandry Lipczak to opowieść o Hiszpanii innej niż tej z tradycyjnych przewodników turystycznych. To opowieść o ludziach, którzy na własnej skórze doświadczyli transformacji ustrojowej kraju, po śmierci generała Franco. O ludziach, którzy musieli zmierzyć się z nowymi problemami. To również historie osób, które zmagały się z katastrofą mieszkaniową w pierwszej dekadzie XXI wieku. Książka Lipczak jest równie barwna, jak filmy Pedro Almodovara i w równie charakterystyczny sposób opowiada o życiu dzisiejszych Hiszpanów. „Jak nakarmić dyktatora”, Witold Szabłowski Podróże po świecie to nie tylko zwiedzanie zabytków, pięknych plaż i muzeów. To również próbowanie lokalnych potraw, odkrywanie nowych smaków i zapachów. Witold Szabłowski poszedł o krok dalej. Przez wiele lat podróżował po świecie, aby odnaleźć kucharzy najsłynniejszych dyktatorów świata, żeby dowiedzieć się od nich co jedli w przełomowych momentach w historii. Czy zjedzona jednego dnia potrawa mogła mieć decyzje na losy państwa, czy nawet życie ludzkie? Autor w swojej książce zabiera czytelnika w historyczną podróż przez Ugandę, Irak, Albanię, Kubę i Kambodżę. Podróż, podczas której odkryjemy historie zwykłych ludzi, żyjących bardzo blisko Fidela Castro, czy Idiego Amina.
Kiedyś mówiono o niej, że jest paskudna. Na tych zdjęciach Nowa Huta zachwyca
13 fantastycznych widoków dzielnicy Krakowa, która dla jednych jest przykładem najgorszej strony socrealizmu, a dla innych - zabytkiem samym w sobie. Tą niesamowitą galerię przesłał do nas nasz czytelnik. Przeczytajcie jego opowieść o tym miejscu i zobaczcie zdjęcia!
Budowa Nowej Huty, jako samodzielnego miasta i towarzyszącego mu kombinatu metalurgicznego rozpoczęła się 23 czerwca 1949 roku. Już u swoich początków miała być przeciwwagą dla sąsiadującego, inteligenckiego Krakowa. Zaplanowane na wschód od Krakowa, na urodzajnych ziemiach czternastu podkrakowskich wsi, zaczęło wzrastać ponad stutysięczne, odrębne miasto. Jak pisał jeden z projektantów miasta prof. Stanisław Juchnowicz: dziedzictwo niechciane, powstające wbrew zdrowemu rozsądkowi z pogwałceniem historii, tradycji i prawa o niewyobrażalnych konsekwencjach dla środowiska Krakowa w momencie decyzji jej budowy. ( Salwiński J., Sibila L.J., Nowa Huta przeszłość i wizja – studium muzeum rozproszonego. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa Kraków, 2008, s. 180.) Charakteryzując architekturę nowopowstającego miasta zaś: niewątpliwie na ostateczny kształt koncepcji miasta Nowa Huta, decydujący wpływ wywarł lansowany oficjalnie kierunek tak zwanego realizmu socjalistycznego[…] Architektura czerpała inspiracje z historycznych wzorców renesansu, baroku i klasycyzmu. Realizowane projekty czasami przerastały masą i skalą te wzorce. Jednocześnie stosunek do architektury i poglądy ulegały różnym modyfikacjom i zmianom[…] W wypadku Nowej Huty nie spowodowało to jednak zasadniczych zniekształceń i przyjętych założeń koncepcyjnych układu urbanistycznego. ( Op. Cit., s. 180.) Ze względu na swoją wyjątkową jednolitość architektoniczną i powstały, kompleksowy plan urbanistyczny Nowa Huta w 2004 roku została wpisana na listę zabytków. Od kilku lat zaś trwają starania o wpisanie jej na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Autor, poruszając się po miejscu w którym mieszka, penetruje przestrzeń dzielnicy. Dokumentując układ architektoniczny , który obecnie stał się zagrożony. Może zniknąć przegrywając z budownictwem mieszkaniowym i brakiem przepisów chroniących to miejsce.
Te zdjęcia pokazują prawdziwą Rosję. Bez upiększeń, bez poprawek
Zaczęło się od konta na portalu Instagram. Jednak po latach jego właściciel, Dmitrij Markow, zebrał swoje prace w spójną opowieść o Rosji. Jest fascynująca i pełna emocji. Zobaczcie nasz wybór jego prac.
Na tych zdjęciach znajdziecie miejsca, w których Markow mieszkał i pracował. W dzieciństwie mieszkał w przemysłowym regionie Moskwy, jako dorosły człowiek zajął się dziennikarstwem, był pracownikiem socjalnym, wolontariuszem w szkole dla dzieci z niepełnosprawnością umyslową, a nawet nauczycielem w malutkiej wiosce Fedkowo. Z jego ogromnej kolekcji zdjęć, które zebrał w projekcie #Draft wybraliśmy 30 – po pięć z każdego rozdziału jego opowieści o Rosji. Markow za swoje zdjęcia był nagradzany nagrodami Grand Prix “Silver Camera” oraz PhotoPhilanthropy Activist Awards, otrzymał także grant Getty Images Instagram Grant. Fot. Dmitrij Markow
Sierra Leone: To najgorsze miejsce dla dziewczynki. Wstrząsający reportaż
Miliony dziewczynek na całym świecie cierpią wskutek ubóstwa, przemocy i okrutnych tradycji. Jednak niektórym dzięki zdobytemu wykształceniu udaje się umknąć przed złym losem.
Zachodnioafrykańskie państwo liczące około 6 mln mieszkańców od lat rozdzierane jest wojną domową. Na dodatek ostatnio nawiedziła je epidemia eboli. Urodzić się tu dziewczynką to los nie do pozazdroszczenia – trzeba się borykać z niezliczonymi barierami i podlegać tradycjom, według których ciało kobiety jest warte więcej niż jej umysł. Większość tutejszych dziewcząt i kobiet (wg UNICEF-u aż 90 proc.) ma za sobą okaleczający zabieg klitoridektomii (polegający na wycięciu łechtaczki i niekiedy także warg sromowych mniejszych). Obrzęd ma stanowić inicjację do dorosłości i zapewniać atrakcyjność matrymonialną. Przede wszystkim jednak jest to zakorzeniona głęboko w tradycji metoda sprawowania kontroli nad kobiecą seksualnością. Blisko połowa dziewcząt wychodzi za mąż przed ukończeniem 18. roku życia, a wiele zachodzi w ciążę jeszcze wcześniej, często niemal od razu po pierwszej miesiączce. Wiele też pada ofiarą gwałtów. Sprawcy na ogół pozostają bezkarni. W 2013 r. w Sierra Leone ponad jedna czwarta dziewcząt w wieku 15–19 lat była w ciąży lub miała już dziecko. To najwyższy na świecie wskaźnik dla tego przedziału wiekowego. Częste są też przypadki śmierci dziewcząt w połogu. To m.in. skutek klitoridektomii, która zwiększa ryzyko powikłań okołoporodowych. – Na prowincji często widzi się 13-, 15-letnie mężatki z dziećmi – tłumaczy Annie Mafinda, położna z ośrodka Rainbo dla ofiar przemocy seksualnej w stolicy kraju, Freetown. Wiele z jej podopiecznych to dziewczynki mające 12–15 lat. Sarah, którą poznałam we Freetown, ma 14 lat i jest w szóstym miesiącu ciąży. Wygląda na młodszą. Opowiada mi, że zgwałcił ją chłopak z sąsiedztwa, który potem wyjechał z miasta. Gdy matka dowiedziała się, że Sarah zaszła w ciążę, wyrzuciła ją z domu. Dziś Sarah mieszka z matką domniemanego ojca dziecka. Jedynie ona chciała ją przyjąć pod dach. W Sierra Leone przyjęte jest, że kobieta przenosi się do rodziny męża. Na Sarę spadło gotowanie, sprzątanie i pranie. Matka chłopaka bije ją, jeśli brakuje jej sił na wypełnienie wszystkich obowiązków domowych. W biednym kraju, gdzie rząd niewiele robi dla poprawy losu dziewcząt, najmądrzejszą próbą wyrwania się z pułapki losu jest szkoła. To ona chroni przed największymi niebezpieczeństwami. Zdobycie wykształcenia nie jest łatwe, wymaga pieniędzy, ale pozwala mieć nadzieję na lepsze jutro. Świadectwo ukończenia szkoły średniej daje szansę na uzyskanie niezależności ekonomicznej, na obranie w życiu własnej drogi, może być przepustką do studiów wyższych albo umożliwić zdobycie pracy wymagającej kwalifikacji. Niemniej jednak w latach 2008–2012 zaledwie jedna trzecia dziewcząt uczyła się na szczeblu ponadpodstawowym. Do największych przeszkód w kontynuowaniu nauki należą ciąże. Ministerstwo oświaty Sierra Leone nie zezwala ciężarnym na uczęszczanie do szkół. Intencją tej polityki jest ustrzeżenie innych uczennic przed złym wpływem i uchronienie samych ciężarnych przed wyśmiewaniem. Aminatta Forna, pisarka, która założyła w Sierra Leone niewielką szkołę, mówi: – To jest przestarzały, bezrefleksyjny pogląd na moralność. Elizabeth Dainkeh pracowała we Freetown jako koordynatorka w ośrodku kształcenia dla ciężarnych dziewcząt i młodych matek w wieku szkolnym, wspieranym m.in. przez UNICEF i ministerstwo oświaty Sierra Leone. – Jeśli dziewczyna zachodzi w ciążę, odstawia się ją na boczny tor – mówi Dainkeh. – Myślałam, że będą się wstydziły [tego, że wróciły do szkoły], ale one są tu zadowolone – opowiada z wyraźną dumą. Sama Dainkeh zaszła w ciążę w wieku 17 lat; ojciec wyrzucił ją wtedy z domu. Urodziła córeczkę, która umarła z niedożywienia przed ukończeniem pierwszego roku życia. Dzisiaj Dainkeh na 35 lat, a swoim podopiecznym radzi, by nie dawały łatwo za wygraną. Trzeba zapomnieć o tym, co było, i śmiało iść do przodu. Mary Kposowa, która kierowała jednym z takich ośrodków dla ciężarnych dziewcząt, przyznaje, że część absolwentek po urodzeniu dziecka napotyka trudności z kontynuowaniem nauki w zwykłych szkołach. Na dodatek w sierpniu 2016 r. ośrodki dla ciężarnych dziewcząt zamknięto. Według UNICEF-u miały być tylko tymczasowym rozwiązaniem po epidemii eboli, kiedy zamknięto szkoły w całym kraju na dziewięć miesięcy. Ponieważ w tych szkołach było zarejestrowanych około 14 tys. dziewcząt w ciąży lub z malutkimi dziećmi, Dainkeh obawia się, że w skali kraju będzie teraz duży problem z umożliwieniem im kontynuowania nauki. Mieszkańcy Sierra Leone często powtarzają, że wszelkie tragedie ich kraju mają swe źródło w wojnie domowej między ugrupowaniami rebeliantów a siłami rządowymi. Począwszy od 1991 r., przez następne 10 lat wiele tysięcy dziewcząt i kobiet zostało zgwałconych. Zginęło wtedy dziesiątki tysięcy ludzi, ponad 2 mln wysiedlono. Później kraj spustoszył wirus ebola, który w niecałe dwa lata pociągnął za sobą 4 tys. ofiar śmiertelnych. Wskutek choroby wiele dziewcząt utraciło rodziców, co zmusiło je do podjęcia opieki nad młodszym rodzeństwem, choć jeszcze nie były do tego zdolne. Dzisiaj, nie bez trudności, w kraju przywracana jest demokracja. Niemniej jednak sytuacja kobiet i dziewcząt jest nadal nie do pozazdroszczenia. – Władze nie dbają o kobiety – przekonuje Fatou Wurie, która urodziła się za granicą, a jakiś czas temu wróciła do Sierra Leone, by we Freetown działać na rzecz praw kobiet. – Żaden program polityczny, który wprowadza się tu w życie, nie uwzględnia głosu obywatelek Sierra Leone. Sama jestem kobietą i spędziłam wiele czasu w różnych krajach zachodniej Afryki, ale gdy pierwszy raz znalazłam się w Sierra Leone, byłam zaskoczona. Mimo to zdołałam odkryć, że nawet w takim znękanym państwie są dziewczęta, którym udało się wydostać z matni. Regina Mosetay siedzi w bibliotece szkolnej we Freetown, starając się jak najlepiej przygotować do egzaminu końcowego. Regina urodziła dziecko w wieku 17 lat i nie może chodzić do szkoły jak kiedyś, bo musi się opiekować córeczką Aminatą. Stara się więc efektywnie wykorzystać czas między karmieniami i przewijaniem dziecka. Wyrzucili ją ze szkoły, gdy zaszła w ciążę, co „zabolało ją bardzo”, jak wspomina, bo lubiła się uczyć. Nie przyszło jej do głowy, że stanie się jedną spośród licznych w Sierra Leone ciężarnych nastolatek. W 2014 r. w mieście rozszalała się epidemia eboli, władze zamknęły szkoły. Zaszła w ciążę ze swoim chłopakiem Alhassanem. Był rok 2015. – W czasie eboli – opowiada Regina – wiele dziewcząt zaszło w ciążę. Nie było lekcji, mieliśmy za dużo wolnego czasu. Wstydziłam się, uważałam, że zawiodłam wszystkich: rodzinę, koleżanki. Niektóre dziewczyny w szkole mówiły, że dajemy zły przykład – ciągnie. Wiosną siedziała w domu i nie miała nic do roboty. Nie widywała się z nikim. Koleżanki tymczasem chodziły do szkoły. Po kilku miesiącach jedna z ciotek powiedziała jej o nowo uruchomionych ośrodkach umożliwiających naukę dziewczętom, które są w ciąży albo mają małe dzieci. Regina od razu się zapisała i opowiadała wszystkim napotkanym dziewczętom w podobnej sytuacji o możliwości kontynuowania nauki. Wiele z tego, czego tam uczono, już umiała, ale cieszyło ją to, że znów może być w klasie, siedzieć przy pulpicie nad zeszytem, czytać, słuchać i myśleć. Nosiła pod sercem dziecko, owszem, to było bardzo ważne, ale oprócz tego pragnęła wiedzy, nauki – i to stanowiło coś nie mniej ważnego. – Cieszyłam się, że mogę się uczyć, a nie siedzieć bezczynnie w domu – wyjaśnia. Do ośrodka chodziła przez trzy miesiące jako jedna ze 180 dziewcząt, które wzięły udział w programie w pierwszym roku działalności. Miesiąc po urodzeniu córeczki, w grudniu 2015 r., wróciła do zwykłej szkoły publicznej. Ostrzega teraz koleżanki, żeby uważały z chłopakami. – Nie chciałabym, aby moja córka musiała przechodzić przez to samo. Pragnęłabym dla niej lepszej przyszłości – zwierza się Regina. Mieszka ze swoim chłopakiem, który ukończył studia biznesowe, oraz jego matką i babcią. Pomagają jej opiekować się Aminatą. Regina ma nadzieję, że razem stworzą rodzinę. Wie, że zdobycie wykształcenia ma dla realizacji tych planów zasadnicze znaczenie. Chce pracować w organizacji, która pomaga dzieciom walczyć o lepsze życie. – Jeśli będę wykształcona, będę mogła zapewnić byt rodzinie i sobie – przekonuje. Salmatu Fofanah mieszka na wzgórzu w rojnej dzielnicy Freetown zwanej Mountain Cut. Salmatu ma 17 lat i jest śliczna – błyszczące oczy, smukła figura. Przyzwyczaiła się, że musi się o siebie troszczyć. Matka i ojczym zarazili się ebolą dwa lata temu. Ojczym rozchorował się po pogrzebie, w którym wziął udział w 2014 r.; biologiczny ojciec Salmatu zmarł na malarię w 2011 r. Matka Salmatu, która jest pielęgniarką, opiekowała się mężem w domu. Nie mieli pojęcia, że właśnie wybuchła epidemia eboli. Gdy stan ojca się pogorszył, matka próbowała zawieźć go do szpitala, ale nie zdążyła. Sama rozchorowała się kilka dni później i zmarła w domu po miesiącu. Wtedy Salmatu zaczęła się źle czuć. Miała bóle głowy, gorączkę. Te same objawy rozwinęły się u ciotki, wuja, starszej siostry, brata, dziadka i jeszcze kilkorga krewnych. – Baliśmy się wszyscy – wspomina Salmatu. Zgłosili się do przychodni. Przeżyła tylko ona i troje jej ciotecznego rodzeństwa. W grudniu 2014 r. wróciła do domu rodzinnego w Mountain Cut, gdzie mieszkali jeszcze pozostali krewni, wstrząsana mdłościami i żalem. Za każdym razem, gdy się gorzej poczuła, wpadała w panikę. W marcu wróciła do szkoły, bojąc się, że odrzucą ją koledzy obawiający się zarażenia ebolą. Ale spotkała ją miła niespodzianka. – Nikt się ode mnie nie odsunął – wspomina. Gdy tylko ogarniał ją smutek, koleżanki ją pocieszały. Salmatu udziela się na Whats Appie, od nowa uczy się śmiać. Śpi coraz lepiej i coraz lepiej się czuje. Uczęszcza na terapię grupową, na sesjach może opowiedzieć o tym, co ją dręczy. Gdy ją poznałam, największym jej kłopotem były egzaminy końcowe. – Muszę przestać rozpamiętywać przeszłość i skupić się na przyszłości. Trzeba się cieszyć tym, co się ma. Ulubionym przedmiotem Salmatu w szkole jest historia. Dziewczyna lubi słuchać opowieści o swoim narodzie i kraju. Chciałaby być dziennikarką. Ma chłopaka, który właśnie ukończył szkołę średnią. Nie zgadza się jednak na wszystko, do czego on chciałby ją skłonić. Chce nadal śpiewać i chodzić na plażę z koleżankami. Straciła matkę, która poświęcała się rodzinie. Teraz musi ukończyć szkołę, musi osiągnąć w życiu tyle, by matka była z niej dumna. Nie może inaczej. Kadiatu Kamara, zwana KK, urodziła się w wiosce Bureh nad Atlantykiem. Nad oceanem mieszka od dziecka; wraz z czwórką braci wychowała się w zżytej społeczności. Rodzice utrzymywali się ze sprzedaży wydobywanego w pobliżu węgla. Ale po śmierci ojca, który zmarł, gdy była mała, sytuacja rodziny mocno się pogorszyła. Matka z trudem zdobywała środki na życie, do dzisiaj się z tym boryka. Tylko dwójkę dzieci była w stanie posłać do szkoły: KK i jej starszego brata. KK ma dziś 19 lat. Ponieważ wciąż mieszka z matką i resztą rodziny, marzy o własnym kącie. Cztery lata temu, gdy na plaży zaczął działać klub surferów pełen miejscowych chłopaków, postanowiła spróbować surfingu. Ocean jest dla niej terapią. Gdy wchodzi do wody, czuje się wolna. – Gdy surfuję, zdaje mi się, że jestem w innym kraju – mówi. W Sierra Leone KK należy do nielicznych dziewcząt uprawiających surfing. Miała koleżanki, które zaszły w ciążę i zostały wyrzucone ze szkoły albo związały się ze starszymi mężczyznami. Nie chciałaby dla siebie takiego losu. – Czasem dziewczyny, których matek nie stać na opłacenie szkoły, zadają się z chłopakami dającymi im pieniądze – tłumaczy mi KK. Chłopcy oczekują w zamian seksu, a jeśli dziewczyna zajdzie w ciążę, porzucają ją. Wtedy kończy na ulicy. Matka KK nigdy nie miała za dużo pieniędzy, ale że KK jest zdolna i pracowita, potrafi zarobić dość, by nie musieć być zależną od chłopaka. Pracuje w kuchni w restauracji na plaży. Niekiedy też sprzedaje na plaży ciasteczka. Rankiem parę razy wskoczy na falę, a potem rusza do szkoły. Wieczorem wraca do domu, uczy się i przygotowuje kolację. Część z tego, co zarobi, oddaje matce. Liczy na to, że uda jej się uruchomić sklep z deskami i szkołę surfingu. Tymczasem surfuje prawie codziennie, pracując nad techniką. Wierzy, że jeśli będzie naprawdę dobra, uda się jej z surfingu zrobić zawód. Może i chciałaby być lekarką czy księgową, ale nie jest pewna, czy nadaje się na studia. Nauczyciele nie zawsze dobrze uczą, a czytanie sprawia jej trudności. – Jeśli będę wytrwale surfować, może któregoś dnia ktoś mnie tu w klubie zauważy i zechce sponsorować – rozmarza się. – Wtedy mogłabym pomagać rodzinie jeszcze długo...
Pił sobie człowiek. Jak alkohol przez wieki kształtował naszą kulturę [REPORTAŻ]
Alkohol to coś znacznie więcej niż odurzająca używka. Od tysiącleci kształtował naszą kulturę, wpływał na rozwój języka, religii i sztuki.
Ktokolwiek w Niemczech chciałby sztuką warzenia piwa zająć się poważnie, wcześniej czy później trafi do Martina Zarnkowa. Uczniowie tłumnie odwiedzają jego wydział na Uniwersytecie Technicznym w Monachium, bo to jedno z niewielu miejsc, gdzie z browarnictwa można uzyskać stopień naukowy. Zjawiają się tu też najwięksi znawcy piwowarskiego fachu, by przy piwnym guru odkryć przyczynę felernego smaku któregoś ze swoich wyrobów bądź kupić jeden z tysięcy szczepów drożdży Martina. Laboratorium Zarnkowa, niczym cyfrowa twierdza strzeżona systemem kodowanych zamków, skrywa rzędy wyszukanej aparatury chemicznej i urządzeń do analizy genów. Ale dziś żadne z nich nie jest w użyciu. Mistrza nie ma. Zamiast w laboratorium Zarnkow pochyla się nad patelnią w pracowniczej kuchni i przewraca na drugą stronę coś, co wyglądem przypomina zbożowe ciasteczka. Tak naprawdę zrobione są ze słodu – skiełkowanych i wysuszonych ziaren jęczmienia połączonych z mąką pszenną i zaczynem. – Robię właśnie piwo… według sumeryjskiej receptury sprzed 4 tys. lat – oznajmia. Zarnkow, który swoją karierę rozpoczął na praktyce w browarze, jest też wybitnym historykiem złocistego trunku. Jego wygląd – siwiejąca broda, rumiane policzki, gromki głos i wydatny brzuch napierający na guziki kraciastej koszulki – sprawiają, że w tej roli jest jeszcze bardziej autentyczny. Dać mu brązowy habit, a niczym nie różniłby się od średniowiecznego mnicha strzegącego piwnego arsenału opactwa. A gdy już mowa o opactwach – sąsiadem pracowni Zarnkowa jest Weihenstephan, najstarszy na świecie nieprzerwanie działający browar, założony przez benedyktynów w 1040 r. Nie trzeba być stałym bywalcem Oktoberfestu, żeby wiedzieć, że Niemcy od zawsze kochali swe piwne wyroby. Podobnie zresztą jak kiełbasę. Francuzi z kolei gustowali w winie, którego produkcję rozpoczęli tak naprawdę dopiero pod okupacją starożytnych Rzymian. Oprócz wina, jak wiadomo, do dziś mają słabość do serów. Przez długi czas większość historyków i archeologów nie traktowała procentowych trunków zbyt poważnie. Alkohol był dla nich zaledwie częścią pożywienia minionych pokoleń. Według wielu badaczy wyskokowe napoje były raczej produktem ubocznym codziennego funkcjonowania cywilizacji i nie odgrywały w nim zasadniczego znaczenia. Internetowa strona Federacji Niemieckich Piwowarów podaje nawet, że piwo prawdopodobnie powstało jako pochodna procesu wypieku chleba. A zaczęto o nim rozprawiać dopiero wtedy, gdy sztuka piwna trafiła za mury średniowiecznych opactw takich jak Weihenstephan. Zarnkow na czele innych badaczy od kilku dekad przeczy tej tezie. Wykazali oni, że wbrew dotychczasowym opiniom alkohol był jednym z najpowszechniejszych i najchętniej używanych substancji w historii, a nawet prehistorii. Że ludzie przyswajali go na długo wcześniej, nim wynaleźli pismo. Sumeryjskie piwo sprzed 4 tys. lat, które warzy Zarnkow, to młodzieniaszek. Według ostatnich badań Chińczycy wytwarzali wino z ryżu, miodu i owoców już 9 tys. lat temu. W górach Kaukazu na terenie współczesnej Gruzji i w Zagros w Iranie winogrona były jednym z pierwszych owoców, które ludzie nauczyli się sadzić, a wino powstało tam już 7,4 tys. lat temu. Na całym świecie mnożą się dowody, że alkohol tworzono z różnych owoców natury już od zarania cywilizacji. Patrick McGovern, archeolog biomolekularny z University of Pennsylvania badający rytuały epoki kamienia, przekonuje, że odurzające własności alkoholu rozbudzały kreatywność pierwszych ludzi i miały znaczący wpływ na rozwój języka, sztuki i religii. Patrząc na wielkie przełomy w historii ludzkości – od rolnictwa począwszy, a skończywszy na piśmie – wszędzie widoczny jest związek ludzi z alkoholem. – Istnieje wiele dowodów na całym świecie, że procentowe napoje odegrały niezwykłą rolę w kulturze – przekonuje McGovern. – Jeszcze 30 lat temu nie mieliśmy tej świadomości. Picie jest tak integralną częścią człowieczeństwa, że nasz gatunek mógłby zwać się Homo imbibens (łac. bibere, pić) – śmieje się McGovern. Zarnkow dziś wraca z uczniami do alkoholowych korzeni. Zaczyn w jęczmiennych ciasteczkach zawiera drożdże i to one odpowiedzialne są za dalsze reakcje. Gdy powierzchnia placuszków robi się brązowa, a środek pozostaje miękki, Zarnkow niesie tacę do sali wykładowej na piętrze. Tam na oczach studentów umieszcza ciastka w słoju. Nim go przykryje, dosypie garstkę jęczmiennego słodu i za przykładem starożytnych Sumerów doda odrobinę zmielonej pszenicy płaskurki. Następnie zaleje trzema litrami kranówki, zmiesza, a oczom studentów ukaże się ostateczny efekt eksperymentów profesora: jednolita, plastyczna żółta maź przypominająca ciasto na chleb. Wygląda zdecydowanie nieapetycznie. Ale jutro powstanie z tego prymitywne piwo, jakie ludzie spożywali 5 tys. lat temu. – Wystarczy wymieszać trzy składniki z wodą i to wszystko – tłumaczy McGovern. – Tak naprawdę współczesne warzelnie nie odkrywają niczego nowego. Tymczasem z browaru obok przez otwarte okna do sali napływa mocny aromat słodu. Ten prosty, przyjemny zapach sprawia, że chciałoby się zatrzymać, wziąć głęboki oddech i rozsiąść się w najbliższym ogródku piwnym. Zeszliśmy z drzew… na drinka Opowieść o miłości ludzi do trunków sięga czasów sprzed epoki początków rolnictwa, a nawet wyprzedza narodziny człowieka. Aktywny składnik wspólny dla wszystkich napojów alkoholowych wytwarzany jest przez drożdże. Te mikroskopijne jednokomórkowe grzyby żyją na podłożach zawierających cukier i produkują z niego dwutlenek węgla i etanol – czysty alkohol pitny. To forma procesu fermentacji. Większość współczesnych twórców piwa, wina czy sake wykorzystuje hodowlane szczepy drożdży zwane Saccharomyces (powszechniejsza nazwa to cerevisiae, od łacińskiego słowa „piwny”). Ale gatunków drożdży jest wiele i są wszechobecne – fermentowały już 120 mln lat temu, kiedy to na ziemi pojawiły się pierwsze owoce. Z naszego, ludzkiego punktu widzenia etanol jest kuszącą substancją – sprawia, że czujemy się dobrze. Powoduje uwalnianie się w mózgu serotoniny, dopaminy i endorfin, czyli substancji chemicznych, które czynią człowieka szczęśliwym i bardziej spokojnym. Dla naszych roślinożernych praojców etanol obecny w gnijących owocach miał jeszcze inne, bardziej przydatne zalety. Po pierwsze jego mocny, wyraźny zapach umożliwiał sprawne zlokalizowanie pożywienia. Szybko się trawił i, co ważniejsze w tamtych czasach, powodował szybkie wchłonięcie jedzenia i przyswojenie kalorii. Ostatecznie dzięki swoim bakteriobójczym właściwościom odstraszał drobnoustroje i utrzymywał w zdrowiu naczelne. Słabość do procentowych napojów jest więc ewolucyjnym prezentem, który być może odziedziczyliśmy w genach. – Nasi człekokształtni przodkowie któregoś razu spróbowali sfermentowanych owoców i od tego wszystko się zaczęło – mówi Nathaniel Dominy, antropolog z Dartmouth College. Robert Dudley, fizjolog z University of California, jest z kolei pomysłodawcą hipotezy o „pijanej małpie”. Według niej naczelne zeszły z drzew, by znaleźć nowe źródło pokarmu. – Wyczuwając zapach alkoholu i lokalizując pożywienie szybciej, zyskały więcej kalorii i przewagę nad konkurencją – wyjaśnia Dudley. Najedzone osobniki miały też więcej siły na reprodukcję. Gdy doda się do tego przyjemne uczucie sytości, nie dziwi, że nowy model życia szybko się przyjął. – Pijana małpa mogłaby być łatwym łupem dla drapieżników – przyznaje Dudley. Ale wbrew obiegowym anegdotom w nauce nie ma za wiele przykładów, by dzikie zwierzęta kiedykolwiek spożyły tyle sfermentowanych owoców, że zachowywały się jak pijane. Przyjemna ekscytacja i szum w głowie – być może, bowiem jest to charakterystyczny objaw spożycia alkoholu w świecie ludzi, więc prawdopodobnie również w świecie człekokształtnych małp. Odpowiadać może za to krytyczna mutacja genów u ostatniego wspólnego przodka, jakiego mamy z pradawnymi małpami zasiedlającymi tereny Afryki. Według genetyków wystąpiła przynajmniej 10 mln lat temu. Dzięki mutacji genu ADH4 powstał enzym umożliwiający trawienie etanolu w tempie 40 razy szybszym niż wcześniej. Jak twierdzi biolog Steven Benner, współautor badania, nowy ulepszony enzym umożliwił naszym przodkom pałaszowanie w lesie alkoholowego poszycia bez konsekwencji wymiotów. – Można by zatem rzec, że z drzew zeszliśmy na drinka – śmieje się Benner. Picie na umór przyszło później – gdy wymyśliliśmy, jak alkohol produkować w większych ilościach. Zajęliśmy się uprawą, by… pić Spieczony słońcem płaskowyż w południowo-wschodniej Turcji przy granicy z Syrią. Archeolodzy badają kolejne przełomowe odkrycia ludzkiej prehistorii, a z nimi rodzą się pytania: Jaką rolę alkohol odegrał w rewolucji neolitycznej? Czy to piwo pomogło przekonać zbieraczy i łowców epoki kamienia, by porzucili koczownicze zwyczaje, ustatkowali się i zajęli się produkcją żywności? Göbekli Tepe, prehistoryczne miejsce kultu, wypełniają tajemnicze filary w kształcie litery T, obok nich owalne i prostokątne struktury z kamienia. Miejsce to liczy sobie 11,6 tys. lat i uznawane jest za najstarsze sanktuarium na świecie. Odkąd odkryto je dwie dekady temu, teoria, iż ludzie osiedlili się i zajęli rolnictwem, nim zaczęli praktykować religię, została poddana krytyce. Archeologowie badający Göbekli Tepe doszli do wniosku, że było dokładnie na odwrót. Plemiona prowadzące zbieracko-łowiecki tryb życia przybywały tu na ceremonie religijne, a z czasem osiedliły się w pobliżu, by móc regularnie oddawać się nabożeństwom. W obrębie murów świątyni odkryto sześć kamiennych koryt. Największe mogło pomieścić 160 l płynu. Archeolodzy sugerują, że były używane do warzenia prostego piwa z dzikich traw. Podczas analiz osadu ze środka naczyń Zarnkow odkrył ślady szczawianów – kruchych białawych substancji chemicznych powstałych po połączeniu wody z ziarnem. Jedno z naczyń zawierało kość barkową dzikiego osła; jej kształt i wielkość idealnie wprost nadawały się do mieszania spienionego i fermentującego wywaru ziaren z wodą. Wzgórza wokół Göbekli Tepe usłane były setkami szkieletów zwierzęcych, głównie gazeli, i pociętymi jakby na grilla kawałkami kości turów, prehistorycznych kuzynów krowy. Można więc wywnioskować, że obszary te niejednokrotnie służyły jako miejsca biesiad, które przyciągały do siebie koczujących zbieraczy i łowców. Spożycie alkoholu mogło pełnić funkcję ceremonialną. Było sposobem na wprowadzenie się w stan odmiennej świadomości, dzięki któremu nawiązywało się kontakt z duchami. Ale w Göbekli Tepe odkryto jeszcze inną ciekawostkę. Wygląda na to że, organizatorzy biesiad rozdawali grillowane mięsa zwierza i alkoholowe napitki… w nagrodę. Gospodarze, nim goście siedli do uczty, prosili ich, by najpierw pomogli reszcie podnosić do góry olbrzymie filary (ważące nawet 16 ton), które tak licznie wypełniają dzisiejsze ruiny. I tak naprawdę schemat ten powielany jest do dziś. – Za przysługę w podzięce wciąż komuś kupujemy zgrzewkę piw – mówi Jens Notroff z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego. Teoria głosząca, że w Göbekli Tepe alkohol był formą zapłaty za pomoc, liczy sobie 50 lat. Podobnie jak pogląd, że to piwo bardziej niż chleb zainspirowało naszych przodków do osiedlenia się i uprawy zbóż. Zbiór dzikich traw, z których warzono piwo i częstowano gości, mógł się okazać niewystarczający. Narodziła się więc potrzeba, by mieć stałe i pewne zapasy. To ona popchnęła ludzi najpierw do sadzenia traw, a z czasem wyhodowania z nich wydajnych zbóż, takich jak jęczmień, pszenica i inne znane obecnie gatunki. Pierwsze ślady udomowionych roślin wskazują, że była to pszenica samopsza znaleziona zaledwie 40 km od stanowiska Göbekli Tepe. Zbieżność tych faktów jest dla niektórych sugestywna. Ale bezpośrednich dowodów nie ma. I tak jak Zarnkow przyznaje, że szczawiany w korytach tureckiej świątyni świadczą o obecności ziarna, tak nie może być pewien, czy nasiona poddano fermentacji. Możliwe, że z ziaren nie powstawało piwo, lecz kasza, którą karmiono pracowników. Patrick McGovern, choć dopuszcza niepewność teorii, mocno popiera tezę, iż to piwo pojawiło się na świecie wcześniej niż chleb. W 2004 r. opublikował pracę, w której opisuje znalezienie śladów napoju wykonanego z ryżu, owoców głogu, miodu i dzikich winogron w Jiahu w Chinach zaledwie kilka tysięcy lat później niż cywilizacja Göbekli Tepe. Mieszkańcy wspomnianego obszaru rolnictwem zajęli się całkiem niedawno. Umieli za to przyrządzać wyszukane drinki – piwo, wino czy miód pitny. Potwierdza to kombinacja odkrytych składników, a także obecność kwasu winowego. To pierwsze ślady tak różnorodnej produkcji alkoholu na świecie. – Udomowienie roślin nastąpiło z chęci dostępu do niekończących się zasobów alkoholowych napojów – twierdzi McGovern. – Oczywiście, były też inne czynniki kształtujące przemiany na świecie, ale alkohol odegrał w nich znaczącą rolę. Piliśmy dla… zdrowotności Napoje alkoholowe, tak jak rolnictwo, rodziły się niezależnie, w różnym czasie i na różnych kontynentach (prócz Antarktydy). Przez tysiąclecia prawie każdą roślinę z domieszką cukru lub skrobi próbowano wykorzystać w procesie fermentacji. Agawy i jabłka, sok z brzozy i banany, kakao i maniok, kukurydza i kaktus, ryż, słodkie ziemniaki, brzoskwinie, ananasy, dynie, persymony i dzikie winogrona – wszystko testowano, by móc się napić. Plemiona koczowników z Azji Środkowej na stepie nie miały ani owoców, ani zboża, fermentacji poddawały więc mleko swych koni. W rezultacie powstawał kumys – mleczny napój alkoholowy o mocy słabego piwa. Alkohol wprawiał w euforię, łączył ze światem duchów. Ale miał coś jeszcze, co pomogło mu podbić starożytny świat. Oferował zdrowie. Ludzie pili procentowe trunki dla tych samych powodów, z jakich człekokształtni gustowali w sfermentowanych owocach: bo czuli się po nich dobrze. Najważniejszą zaletą etanolu była jego zdolność odkażania. W złych warunkach higienicznych, jakie towarzyszyły pradawnym osadnikom, sfermentowane napoje były po prostu bezpieczniejsze od „czystej” wody. Co więcej, podczas fermentacji cukru drożdże uwalniały nie tylko etanol, ale też wiele składników odżywczych – witaminę B, kwas foliowy, niacynę, tiaminę, ryboflawinę. Substancji tych było zacznie więcej w starożytnych browarach aniżeli w naszych nowoczesnych warzelniach oferujących przefiltrowane i pasteryzowane napoje. Na Bliskim Wschodzie piwo uchodziło za drogocenny napój zapewniający niezbędne kalorie, nawilżenie oraz podstawowe witaminy. W Tall Bazi, w północnej Syrii, niemieckie wykopaliska odkryły kompleks 70 chat wzniesionych przy Eufracie, które porzucono w chwili nagłego pożaru prawie 3400 lat temu. Katastrofa okazała się zbawienna dla archeologów. Płomienie zmusiły mieszkańców Tall Bazi do ucieczki w środku ich powszednich czynności, takich jak gotowanie czy jedzenie. Dzięki temu codzienne życie Tall Bazi na zawsze utrwaliło się w historii. W każdym z domów, tuż przy frontowych drzwiach na ziemi, koparki natknęły się na 200-litrowe gliniane dzbany umieszczone w ziemi. Analiza chemiczna dokonana przez Zarnkowa ujawniła w nich obecność jęczmienia i szczawianów. Ostateczne badania potwierdziły, że w każdym z domów mieściła się prehistoryczna warzelnia. W roku 3150 p.n.e., czyli na długo wcześniej, nim ogień strawił Tall Bazi, starożytni Egipcjanie domowe gorzelnie przekształcili w przemysł. Ich rozbudowane browary zasilały siły robotników pracujących przy budowie piramid w Gizie. Piwo było tak pożądanym towarem w Egipcie, że królewskim dostojnikom do grobowców wkładano miniaturowe naczynia do warzenia złocistego trunku, by mogli ulżyć pragnieniu po długiej podróży w zaświaty. W Babilonie jęczmienny napój doczekał się tylu zwolenników, że już w 500 r. p.n.e. tworzono dziesiątki jego odmian, w tym czerwone, ciemne i jasne piwo. Pośrednio odżywczym składnikom tego procentowego napoju zawdzięczamy wprowadzenie pisma i budowę pierwszych dużych miast dorzecza Tygrysu i Eufratu. Adelheid Otto, archeolożka z Uniwersytetu Ludwika Maksymiliana w Monachium, która współprowadziła wykopaliska w Tall Bazi, uważa, że substancje odżywcze uzyskiwane podczas fermentacji podstawowych zbóż sprawiły, że mezopotamskie cywilizacje przetrwały. Zwłaszcza dzięki diecie bogatej w witaminy, co w tamtejszych czasach było rzadkością. – Jedli mało zróżnicowane produkty – wyłącznie chleb, jęczmień i sporadycznie mięso – wyjaśnia archeolożka. – Pijąc piwo, otrzymywali wszelkie substancje niezbędne do rozwoju organizmu. Jestem przekonana, że to dzięki temu narodziły się największe kultury starożytnego Bliskiego Wschodu – przekonuje Otto. O jeden krok za daleko Jest też druga strona tej opowieści. Gdy starożytni nauczyli się już produkować wyskokowe trunki, szybko odkryli, że można spożywać je w nadmiarze. Nim celtyccy przodkowie Francuzów stworzyli pierwsze winiarnie, alkohol importowali od Greków, Etrusków i Rzymian. Na stanowisku archeologicznym Corent, w centralnej Francji, 5O ludzi pod kierunkiem szwajcarskiego naukowca Matthieu Poux odkopuje fundamenty celtyckiej osady będącej stolicą regionu. W I i II w. p.n.e. zamieszkiwało ją 10 tys. ludzi. Mieli wszystko – targowisko, świątynie, gospody i teatr. Do szczęścia brakowało im tylko napitku. – Alkohol odgrywał istotną rolę w życiu miasteczka – wyjaśnia Poux. – Był symbolem statusu, spoiwem łączącym ludzi, stałym elementem biesiad i ceremonii, ale też czynnikiem wzmacniającym pieniactwo czy przemoc. Niespełna 100 lat przed najazdem Juliusza Cezara, w roku 140 p.n.e., ulice Corentu wręcz spływały winem. Dowodem na to jest korytarz rozgniecionych amfor i dzbanów, których skorupy chrzęszczą pod nogami, gdy przemierza się ulice odkopanego miasta. Archeologowie zebrali już 50 ton popękanych naczyń. – 10 razy więcej znajduje się wciąż na wzgórzu nieopodal miasta – mówi Poux i pochyla się, sięgając po kawałek czerwonej gliny zdobiony drobinkami czarnej lawy wulkanicznej. – Znalezione tu naczynia sprowadzano z Włoch. Wiem, że obsydian, którym je udekorowano, pochodzi z rejonów Wezuwiusza – wyjaśnia Poux. Rzymscy winiarze, których klienci w centrum imperium gustowali w białych odmianach trunku, rynek Galów zasilali winami czerwonymi. Wytwarzane na rozległych plantacjach alkohole nalewano do ogromnych amfor. Te (w ilości do 10 tys. sztuk) ładowano na statki, które transportowały trunki przez Morze Śródziemne. Następnie wino przenoszono na barki, rozwożące je rzekami na północ. Nim ładunek zawitał do portu Corent, jego cena rosła stukrotnie. Jak podają źródła, spragnieni Celtowie za jeden słój napoju skłonni byli oddać nawet niewolnika. Wino było istotną częścią lokalnych rytuałów. Sama obecność trunku na stole wzmacniała status plemiennych przywódców, ale sprawiała też, że ceremonia nierzadko przemieniała się w pijacką burdę. – Uroczystości były pompatyczne i wzniosłe, ale też brutalne. Pełne ofiar, pojedynków, które co i rusz wybuchały nad kielichem i talerzem mięsiwa – opowiada Poux. – Zwłaszcza przed bitwami woje tankowali na umór. Amfory, które zamiast otwierać, ścinano mieczami i wyrzucano na ulice, były dowodem bogactwa, prosperity i potęgi miasta – tłumaczy Poux. Archeolodzy obliczyli, że mieszkańcy Corentu na przełomie stulecia przepili jakieś 50–100 tys. dzbanów wina, co daje 28 tys. butelek czerwonego trunku rocznie. – Wino początkowo było napojem elit. Przeciętni obywatele musieli zadowolić się piwem i pitnym miodem – wyjaśnia Poux. Według dzisiejszych standardów liczby te nie robią wrażenia, bo współczesny świat jest wprost skąpany w alkoholu. Od czasów udoskonalenia metod destylacji w średniowieczu spożywamy coraz więcej trunków w stężonej postaci. Przyjmuje się, że na świecie każdy człowiek powyżej 15 lat średnio sięga po drinka raz dziennie, a nawet dwa, biorąc pod uwagę fakt, że połowa ziemskiej populacji nie pije w ogóle. W USA, według danych Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorobom, aż 88 tys. obywateli umiera z powodu nadużywania alkoholu. W Polsce – 10 tys. Miliony lat temu, gdy jedzenie było trudne do zdobycia, słabość do etanolu i przyjemne bodźce w mózgu towarzyszące odkryciu sfermentowanego pożywienia zapewniły naszym przodkom przeżycie i przewagę nad innym gatunkami. Dzisiaj jednak to genetyczne dziedzictwo i neurochemiczne procesy przekazane przez naczelnych praojców leżą u źródeł naszego nałogowego picia – mówi fizjolog Robert Dudley, którego ojciec był alkoholikiem. Z biegiem czasu odurzająca moc etanolu stawała się przedmiotem coraz większej troski, a czasem ostrego zakazu. – Obserwując historię, większość społeczeństw podczas spożywania alkoholowych napojów starała się zachować zdrowy rozsądek i równowagę. W imię zasady: „Pozwól ludziom pić boski napój, ale nie daj im się upić” – pisał Rod Phillips, autor książki Historia alkoholu. Przykładem tego byli starożytni Grecy. Wino niczym paliwo napędzało duchowe i intelektualne życie mieszkańców Hellady – w prawidłowych proporcjach. Mieszając napój z wodą, serwowali go gościom (wyłącznie mężczyznom) w ozdobnych naczyniach zwanych kraterami, kierując się dewizą: pierwszy puchar dla zdrowia, drugi dla przyjemności, a trzeci na dobry sen. Gdy już go opróżnią, mądrzy goście podążają do domu – pisał w swej pieśni w IV w. p.n.e. grecki poeta Eubulus, a następnie ostrzegał: Czwarty puchar nie nasz jest, gwałt jego właścicielem. Piąty należy do wrzawy, szóstego pijacka swawola jest panem. Siódmy to podbite oko, ósmy ze strażnikiem przybędzie. Dziewiątego boleść brzucha jest władcą, dziesiątego szaleństwo. Smak starożytnej historii Minęły 24 godziny, odkąd Zarnkow zmieszał ze sobą w szklanym słoju jęczmień, zaczyn i zmielone ziarno. Mieszanka przykryta papierem przeczekała na jego służbowym stoliku całą noc. Dzięki właściwościom drożdży na pierwszy rzut oka rano zmieszana papka ożyła. Błotnisty osad na dnie naczynia przypomina rozpaćkane musli. Co kilka sekund bombluje, a z piany okrywającej płynną mieszankę co chwila unoszą się bańki dwutlenku węgla. Na dnie pojemnika zalega półprzezroczysta złota ciecz wyglądem przypominająca piwo pszeniczne warzone w ogromnych stalowych zbiornikach w browarze obok. Zarnkow tłumaczy, że inspiracją do odtworzenia starożytnej receptury był hymn do Ninkasi, sumeryjskiej bogini piwa, zachowany sprzed 5 tys. lat. Utwór zamiast pieśni przypomina miejscami techniczne instrukcje piwowarskie, które tak licznie wyściełają półki pracowni Zarnkowa. Ninkasi, gdy przy użyciu szlachetnej łopatki tworzymy wzrastający słód, pachnie jak rozpływający się w ustach miód – podaje pieśń. Aby fermentacji prawidłowy kierunek dać, składniki umieść w kadzi i głośnych dźwięków oczekiwać racz. – Napój, który powstał, nie zawiera dodawanego przez ludzi dwutlenku węgla i chmielu, nie jest filtrowany i nie ma smaku, do którego przywykliśmy – ostrzega Zarnkow, przelewając otrzymany napój przez filtr do kawy. – Musimy pamiętać, że w czasach, gdy powstawał, ludzie nie mieli wielkiego wyboru. W porównaniu z ciepłą brudnawą wodą, którą wtedy pito, wywar piwny musiał smakować nad wyraz dobrze – wyjaśnia naukowiec. Gdy nalewa parę kropel do kubka, na powierzchni cieczy unoszą się okruchy ziarna. Ostrożnie wącha i próbuje. Sumeryjskie piwo ma jednocześnie cierpki i słodkawy posmak, czuć w nim chleb, ale i jabłko – jest… wyśmienite. Gdyby zamknąć oczy na dłużej i rozsmakować się w złocistym napoju, z łatwością można wyobrazić sobie, jak jego aromat zmienił karty historii.
W ich oczach odbija się ludzkość. Orangutany mają "kulturę". Możemy nie zdążyć jej poznać
W tym samym czasie, gdy naukowcom udaje się odkrywać coraz to nowe zaskakujące fakty na temat życia orangutanów, przyszłość tych rudych małp staje pod znakiem zapytania.
_ Czasami wydaje mi się, że wybrałam sobie najtrudniejszy przedmiot badań na świecie – wzdycha Cheryl Knott, gdy siedzimy pod baldachimem z liści w jej stacji badawczej w lesie deszczowym zachodniego Borneo. Powietrze wypełnia wysoki przypominający odgłos dentystycznej wiertarki „śpiew” cykad, głośny tak, że momentami zmusza nas do przerwania rozmowy. W tym czasie współpracownicy Cheryl, uzbrojeni w nadajniki GPS i notatniki, pracują w terenie – śledzą codzienne wędrówki orangutanów w otaczającym nas Parku Narodowym Gunung Palung i zapisują, co te małpy jedzą, co robią i jak zachowują się w kontaktach z innymi osobnikami swojego gatunku. W przeciwieństwie do goryli i szympansów – wielkich małp człekokształtnych, które żyją w grupach i dość łatwo dają się obserwować – orangutany to samotnicy. Większość czasu spędzają w koronach drzew, przemieszczają się na duże odległości i zwykle zamieszkują dzikie ostępy albo bagna, trudne do spenetrowania dla ludzi. W efekcie przez długie lata pozostawały jednymi z najsłabiej poznanych dużych zwierząt lądowych. Dopiero od mniej więcej dwóch dekad, gdy nowe pokolenie badaczy zaczęło tropić te nieuchwytne małpy w ich naturalnym środowisku, czyli dżunglach Borneo i Sumatry, naukowe dane zaczęły przeważać nad domysłami. Już od ponad 20 lat Cheryl Knott nadzoruje badania w Gunung Palung, skupiając się głównie na tym, jak dostępność pożywienia wpływa na równowagę hormonalną samic i reprodukcję. – Gdy tu przybyliśmy, tak naprawdę nikt nie zajmował się kwestią hormonów u małp człekokształtnych – wspomina badaczka. – Ludzie mówili, że jestem szalona. Badania Knott mają specjalne znaczenie, bo samice orangutana rodzą potomstwo ledwie raz na sześć-dziewięć lat. Tak długich przerw nie ma żaden inny ssak. I nie wiadomo, jak te prace mogą wpłynąć na naszą wiedzę o płodności człowieka. Z orangutanami mamy bowiem tak wiele wspólnego, że do określania, czy dana samica jest w ciąży, wystarczą standardowe, dostępne w każdej aptece testy ciążowe dla ludzi. Jak większość drzew rosnących w południowo-wschodniej Azji, także i te z Gunung Palung przez dłuższy czas nie rodzą owoców albo tylko niewielkie ich ilości. Ale mniej więcej raz na cztery lata przypada tzw. rok nasienny. Wtedy cały las jak na komendę produkuje ogromne ilości owoców i nasion. Ten fenomen sprawił, że Knott zaczęła się zastanawiać nad związkiem między obfitością pożywienia a orangutanim rozrodem. Odkryła, że próbki moczu samic można pobierać na bibułę filtracyjną i przechowywać je, by później przebadać na obecność hormonów. Z jej analiz wynika, że stężenie tych zaangażowanych w reprodukcję osiąga maksimum właśnie w okresie największej obfitości leśnych owoców – to przystosowanie do środowiska, w którym okresy obfitości przeplatają się z latami niedostatku. - To ma sens – mówi Knott. – W okresach, gdy owoców jest w bród, zwierzaki przybierają na wadze, a gdy nadchodzą chude czasy, korzystają z tych zapasów. To jasne, że szanse na zajście w ciążę są większe w porze obfitości – dodaje. Dla niej i innych badaczy zajmujących się orangutanami przyszedł wspaniały czas. Postępy w rozwoju technologii (w tym wykorzystywanie dronów do odnajdywania i śledzenia zwierząt w trudnym terenie) oznaczają, że tempo dokonywania nowych odkryć, już i tak o wiele szybsze niż 20 lat temu, z pewnością jeszcze przyspieszy. Zakładając rzecz jasna, że do tego czasu w lasach Borneo i Sumatry przetrwają jakieś orangutany, które można by badać. W latach 80. i 90. XX w. część ekologów przewidywała, że orangutany w stanie dzikim wyginą w ciągu kolejnych 20–30 lat. Na szczęście tak się nie stało. Dziś wiemy, że na wolności żyje o wiele więcej tych zwierząt, niż wtedy sądzono. Wyższa niż przypuszczano liczba orangutanów to wynik lepszych metod śledczych i odkrycia nieznanych wcześniej populacji, a nie rzeczywistej poprawy sytuacji. Tak naprawdę w ostatnich 75 latach ubyło ich co najmniej 80 proc. O trudnościach, jakie napotykają badacze tych zwierząt tacy jak Erik Meijaard, który od lat zajmuje się trendami w populacji gatunku, niech świadczy fakt, że jego zdaniem na Borneo może żyć 40–100 tys. orangutanów. Ekolodzy z Sumatry szacują, że na tej wyspie nie przetrwało więcej niż 14 tys. Większość wyginęła z powodu zniszczenia ich naturalnego środowiska – wycinania lasów deszczowych i zakładania na ich miejscu plantacji palmy olejowej (Elaeis guineensis), której owoce są źródłem taniego oleju wykorzystywanego do wytwarzania wielu produktów żywnościowych. Do zagłady wielkich małp przyczynia się jeszcze jeden czynnik. Opublikowany w 2013 r. przez grupę wpływowych naukowców raport ujawnił, że w ostatnich dekadach tylko na Borneo zabito nawet 65 tys. orangutanów. Część dla mięsa przez walczących o przeżycie ludzi. Ale większość dlatego, że zjadały zbiory lub broniły swych dzieci. Pełne wyrazu, zmiękczające najtwardsze nawet serca buzie małych orangutanków sprawiają, że osiągają one wysokie ceny na czarnym rynku zwierząt domowych, zarówno lokalnym, jak i międzynarodowym. Niewiarygodna waleczność samic w obronie potomstwa prowadzi do tego, że praktycznie jedynym sposobem pozyskania młodej małpy jest zabicie jej matki. To podwójna tragedia, w wyniku której znika z naturalnego środowiska nie tylko ta dwójka, ale też potencjalne potomstwo, jakie mogłaby jeszcze wydać samica. W ośrodkach rehabilitacji, takich jak International Animal Rescue znajdujący się niedaleko Parku Narodowego Gunung Palung, stały przypływ osieroconych orangutanków pokazuje, że takie zabójstwa pozostają poważnym problemem. Obecnie żyje w nich ponad tysiąc młodych i choć celem nadrzędnym jest wypuszczenie jak największej ich liczby z powrotem do lasu, efekty ludzkich wysiłków, by nauczyć małpy sposobów przeżycia w deszczowym lesie, nie są jednoznacznie pozytywne. W miarę jak obecny rozkwit badań ujawnia zaskakujący rozrzut w ich zapisie genetycznym, budowie ciała i zachowaniu, w tym początki rozwoju kultury, które mogłyby pomóc nam zrozumieć przebieg naszej własnej ewolucji, pojawiają się nowe zagrożenia. Przez stulecia naukowcy uznawali, że wszystkie orangutany należą do jednego gatunku, ale w ostatnich 20 latach nowe odkrycia dotyczące różnic w DNA, budowie i zachowaniu doprowadziły do uznania orangutanów borneańskich i tych z Sumatry za dwa odrębne gatunki. Oba krytycznie zagrożone wyginięciem. Co ciekawe, niedawno odkryta na zachodniej Sumatrze, w miejscu zwanym Batang Toru, populacja małp jest w rzeczywistości genetycznie bliżej spokrewniona z kuzynami z Borneo niż z innymi populacjami żyjącymi na Sumatrze. To zapewne efekt istnienia wielu fal migracji orangutanów na wyspy z kontynentu. Te z Batang Toru są zresztą zdaniem niektórych naukowców wystarczająco różne od swoich pobratymców, by uznać je za odrębny, trzeci gatunek. Ich licząca niespełna 400 osobników populacja jest zagrożona przez projekt budowy elektrowni wodnej, który pokawałkuje ich środowisko i otworzy drogę jeszcze większej liczbie ludzi, w tym kłusownikom. Co więcej, część populacji żyjących na Borneo uznaje się za osobne podgatunki na podstawie różnic w budowie ciała, sposobu komunikacji głosowej czy przystosowań do środowiska. Różnorodność orangutanów sięga jeszcze dalej – po różnice, których pochodzenie wciąż opiera się naukowemu poznaniu. Ze swej grzędy wysoko w koronach drzew lasu deszczowego Sumatry wielki samiec orangutana imieniem Sitogos skacze na pień martwego drzewa i wykorzystując swoje 90 kg masy, kołysze nim, aż drzewo łamie się u podstawy. W ostatniej chwili Sitogos przeskakuje na pobliską gałąź, podczas gdy pień wali się na mnie z hukiem. Orangutany często tak robią, gdy się wściekną, i są w tym naprawdę dobre. Drzewo nie mogłoby być precyzyjniej nakierowane nawet za pomocą lasera. Samo imię, Sitogos, w używanym w północno-zachodniej części Sumatry języku batak oznacza „Ten Silny”. I rzeczywiście, wielki samiec gapi się na mnie z góry, potrząsa trzymaną w rękach gałęzią i wydaje głęboki gardłowy ryk. „Może i tam, na dole, chadzają sobie sumatrzańskie tygrysy i niedźwiedzie malajskie”, wydaje się mówić, „ale tu w koronach drzew królem jestem ja”. Dzięki ramionom o ponaddwumetrowym zasięgu, długim palcom dłoni i sprawnym stopom Sitogos przemieszcza się w gałęziach, huśtając się niczym Tarzan. Każdy jego ruch naśladuje młoda samica Tiur („Optymistka”), zbliżając się, gdy Sitogos chwilę odpoczywa. O wiele mniejsza i delikatniejsza kontynuuje pościg, choć samiec nie wydaje się zainteresowany. We dwójkę wyciągają się na gałęzi, skubiąc kwiatki i rozłamując podobne do filiżanki młode pędy paproci, by pić zawartą w nich wodę. Gdy on pochyla się w przód, ona czyści mu futro na grzbiecie. Całkiem niedawno Sitogos przeszedł zaskakującą przemianę. Przez wiele lat był niewiele większy od Tiur. I nagle, pod wpływem zalewającego organizm testosteronu, zaczęły mu rosnąć wielkie mięśnie, dłuższe futro, grube talerze policzkowe i wielkie, rezonatorowe podgardle, dzięki któremu jego ryk stał się jeszcze głośniejszy. Sybarytyczna scenka wśród listowia – uwaga i oddanie Tiur oraz dostęp do niej i innych samic w celach reprodukcyjnych – to dla Sitogosa nagroda, ale fizyczne zmiany mają swoją cenę. Gdzieś z oddali dobiega głos innego samca. Sitogos podnosi się jak zaczarowany i rusza w stronę rywala. U wielu gatunków zwierząt wygląd samców zmienia się w okresie dojrzewania, ale u orangutanów ten proces jest szczególnie ciekawy. Nie wszystkie samce wyglądają jak Sitogos: z wielkim cielskiem, talerzami policzkowymi i workiem gardłowym. Wiele zachowuje szczupłą sylwetkę jeszcze długo po osiągnięciu dorosłości, dojrzewając wiele lat później niż rówieśnicy. Niektóre pozostają takie przez całe życie. Leżący u podstaw tego zróżnicowania mechanizm zwany dymorfizmem wewnątrzpłciowym pozostaje jedną z największych tajemnic zoologii. W lasach północnej Sumatry nad miejscową grupą samic kontrolę sprawuje tylko jeden, dominujący samiec z talerzami policzkowymi. Inne samce w tym rejonie pozostają nieduże i nie pojawiają się u nich talerze policzkowe, zapewne po to, by uniknąć konfrontacji, do jakiej nieuchronnie dochodzi, gdy kilka samców próbuje ustanowić swoją dominację (oczywiście do czasu, gdy któryś spróbuje pokonać aktualnego przywódcę stada). Dla mniejszych samców jedyną szansą na przekazanie genów kolejnym pokoleniom jest czajenie się gdzieś z boku, poza zasięgiem „szefa”, i próba kopulacji z jakąś samicą przy nadarzającej się okazji. Z drugiej strony na Borneo talerze policzkowe pojawiają się niemal u wszystkich samców. Wszystkie przemierzają wielkie przestrzenie i żaden nie ma „swojej” grupy samic. Najlepszą drogą do kopulacji jest urosnąć jak największym i włączyć się w rywalizację. Oznacza to jednak więcej pojedynków i więcej urazów. Na szlaku niedaleko stacji badawczej Cheryl Knott widzę dowody takich samczych konfrontacji. Wysoko na figowcu siedzi samiec o imieniu Prabu. Gdy od czasu do czasu spogląda w dół, można dostrzec świeżą ranę kłutą na jego czole i wyszarpany fragment dolnej wargi. Z pewnością uczestniczył w walce, ale wygrał czy przegrał? Gdy mu się przyglądam, podnosi się i wydaje z siebie serię dźwięków znaną jako „długi zew”: skomplikowaną, modulowaną mieszaninę niskich warkotów i gardłowych pohukiwań, które słychać w lesie na milę. Zwykle taki samczy zew nie trwa dłużej niż minutę, ale Prabu ciągnie go przez ponad 5 minut. Zakrwawiony, lecz niepokorny, wciąż obwieszcza swą siłę, zarówno innym rywalom, jak i potencjalnym partnerkom. Zdaniem części naukowców podział wśród orangutanich samców pojawił się częściowo ze względu na różną geologiczną historię dwóch indonezyjskich wysp. Sumatra jest żyźniejsza niż Borneo, gdzie starej, wyjałowionej ziemi brak składników odżywczych niezbędnych dla roślin, a w wielu lasach naprzemiennie występujące lata nasienne, czyli okresy obfitości, i lata niedostatku owoców są normą, co oznacza okresowe braki żywności. Sumatrzańskie orangutany nie muszą podróżować daleko, by znaleźć coś do jedzenia, a i samic jest tu więcej. To pozwala samcom pozostawać na określonym terenie i tworzyć siatkę powiązań. Na względnie uboższym Borneo powstało środowisko otwarte dla wszystkich, poszczególne osobniki wędrują tam na duże odległości, poszukując pożywienia i partnerów tam, gdzie to możliwe. To może wyjaśniać różnice w wykształcaniu się zewnętrznych cech płciowych u samców na obu wyspach, zarazem jednak stawia kolejne, o wiele trudniejsze pytanie. – Skąd sumatrzański samiec wie, że jeśli nawet „zapuści” sobie talerze policzkowe, nie będąc samcem alfa, nie osiągnie sukcesu reprodukcyjnego? – zastanawia się Carel van Schaik, gdy rozmawiamy w jego gabinecie na Uniwersytecie w Zurychu, gdzie wraz z kolegami opublikował już dziesiątki prac naukowych na temat orangutanów. Odpowiedzią na pytanie van Schaika jest rzecz jasna: „samiec tego nie wie”, przynajmniej nie w ludzkim znaczeniu tego słowa. – To nie jest coś, czego można się nauczyć – wyjaśnia badacz. – Musi być jakiś przełącznik, którego czułość jest różna w różnych społecznościach, i musi być do pewnego stopnia zapisany w genach. Pytanie o to, co pobudza u samców przemianę, pozostaje otwarte, po części z tego samego powodu, dla którego badacze orangutanów mają pod górkę w każdej dziedzinie: obiekty ich badań są wciąż tak trudne do obserwacji. Poza fizjologiczną różnorodnością orangutany prezentują też różnice w zachowaniu, przekazywane z osobnika na osobnika i z pokolenia na pokolenie w sposób, który spokojnie można nazwać kulturowym. – W jednym z naszych obozów słyszeliśmy zaśpiew, jakim matki uspokajają dzieci – opowiada mi Maria van Noordwijk, członkini zespołu z Zurychu, który bada matczyną opiekę u naczelnych. – Nazwaliśmy go „chrapanką”. Mieliśmy samicę, którą dobrze poznaliśmy, jeszcze zanim po raz pierwszy urodziła. Następnego dnia po porodzie już uspokajała nim swoje dziecko, a nigdy wcześniej go u niej nie słyszeliśmy. To z pewnością coś, czego nauczyła się od swojej matki. – Naczelne nie powinny być zdolne do nauki wokalizy przez naśladownictwo – mówi Carel van Schaik. – A jednak jeśli nie wierzysz, że to kwestia genów, co – jak sądzę – możemy wykluczyć, bardzo prawdopodobne, że mamy do czynienia z kulturą. To, czym posługują się orangutany, nie przypomina ludzkiego języka, jest w nim jednak i zrozumienie, i uczenie się, i naśladownictwo dźwięków. Gdy badacze obserwują orangutany, dostrzegają coś więcej niż zwierzęce zachowania. W końcu oni wszyscy (a także ja i ty) na wielkiej autostradzie ewolucji naczelnych znaleźliśmy się na tylko troszkę innym rozjeździe niż obiekty ich badań. Przez notatki naukowców i zbiory danych cały czas przebija pytanie: co orangutany mogą powiedzieć nam o nas samych. Odkrycie wszystkich sekretów, jakie kryją się w ciałach i mózgach tych wielkich małp, oznacza zrozumienie całego spektrum przystosowań. – Jeśli każda grupa jest jedyna w swoim rodzaju, nie wystarczy zadeklarować, że będziemy chronić gatunek w kilku wybranych miejscach – mówi Knott. Zagłada każdej z unikalnych populacji oznacza utratę szansy na poznanie jej niepowtarzalnych przystosowań kulturowych i środowiskowych. Spędziłam trochę czasu w terenie z Markiem Ancrenazem, który od 1996 r. kieruje projektem badań i ochrony orangutanów w rejonie Sabah, na północnym wschodzie Borneo. Kilkaset orangutanów żyje tu wzdłuż rzeki Kinabatangan, w wąskim, zdegradowanym korytarzu, wśród wiosek, które z kolei toną w morzu plantacji palm olejowych. Poszatkowane spłachetki drzew w niczym nie przypominają „dziewiczych lasów deszczowych”, z jakimi kojarzy się te małpy. – Jasne, że wolelibyśmy pierwotny, dziewiczy las, ale mamy to, co mamy – wzdycha Ancrenaz. – 20 lat temu nauka była zdania, że orangutany nie przeżyłyby poza lasem deszczowym. To, co tu zobaczyliśmy, zupełnie nas zaskoczyło. Jakim cudem orangutany są w miejscu, w którym nie powinno ich być? Ancrenaz jest jednym z wielu badaczy, którzy sądzą, że krajobrazy zmienione przez człowieka też są ważne dla przetrwania gatunku. – Moim zdaniem to przyszłość bioróżnorodności – mówi. W zachodnim Borneo Cheryl Knott założyła organizację, która współpracuje z lokalnymi społecznościami w kwestiach tworzenia alternatywnych, odnawialnych źródeł utrzymania, zmniejszenia skali nielegalnej wycinki i kłusownictwa oraz zapewnienia edukacji ekologicznej na terenach wokół parku Gunung Palung. W tym samym duchu działa Ancrenaz, który stworzył programy edukacji ekologicznej w szkołach Sabah i lokalnych społecznościach. Współdziała z ludźmi żyjącymi wzdłuż rzeki Kinabatangan, pomaga im zarabiać na orangutanach i innej dzikiej faunie poprzez ekoturystykę i powiązane z nią przedsięwzięcia. Ma nadzieję, że mieszkańcy zaangażują się w ochronę zwierząt. Aby orangutany przetrwały w swojej obecnej różnorodności, rządy i ekolodzy muszą mądrze wybierać miejsca na rezerwaty, odpowiednio nimi zarządzać i właściwie wykorzystywać ograniczone środki. Muszą znaleźć sposób na pokojowe współistnienie gatunku z ludźmi na dwóch wyspach w sytuacji, gdy naturalne środowisko życia orangutanów wciąż się kurczy. – Znam wielu ludzi, którzy starają się ratować te małpy, wkładając w to serce i uczucia, i to jest dobre – mówi Ancrenaz. W lasach Borneo i Sumatry orangutany wciąż zachowują się tak, jak to określiły miliony lat ewolucji. Niektóre z tajemnic ich życia udało się nam poznać. To, czego jeszcze zdołamy się nauczyć, zależy od tego, czy uda się połączyć naukę z ekologią, znaleźć odpowiedzi na pytania, co łączy nas z tymi małpami.
Wyprowadzić noworodka z nałogu. Tak leczy się dzieci kobiet uzależnionych od narkotyków
Noworodki urodzone przez kobiety uzależnione od narkotyków lub będące w trakcie leczenia, cierpią z powodu syndromu odstawienia, potrzebują przytulania i często leków, aby wyzdrowieć.
Dzieci przechodzące przez proces odstawienia opioidów płaczą w charakterystyczny sposób. Jest to krótkie, udręczone, przeraźliwe zawodzenie powtarzające się w kółko. Odbija się ono echem na oddziale noworodkowym szpitala Cabell Huntington w Huntington w Zachodniej Wirginii. Od szóstej rano przebywa na nim tygodniowa dziewczynka, niepocieszona. O dziesiątej Sara Murray, kierowniczka pielęgniarek na tym oddziale o łagodnym głosie i rzeczowym podejściu, wzdycha. "To może być frustrujący dzień" - mówi. Epidemia opioidowa w Stanach Zjednoczonych jest dotkliwie odczuwalna w szpitalnych oddziałach dla noworodków w całym kraju. W 2012 roku prawie 22 000 dzieci urodziło się z uzależnienia od narkotyków, jedno co 25 minut, według najnowszych danych federalnych. Ponieważ kryzys związany z opioidami gwałtownie się nasilił w ciągu ostatnich pięciu lat, liczby te z pewnością wzrosły. Wirginia Zachodnia, z wynikiem dwa i pół razy większym niż średnia krajowa, ma najwyższy wskaźnik zgonów z powodu przedawkowania narkotyków, głównie z powodu opioidów. W hrabstwie Cabell, w którym do 2012 r. zgłaszano na numery alarmowe średnio 130 przypadków przedawkowania rocznie, w zeszłym roku odebrano 1 476 takich zgłoszeń, a w tym roku liczba ta może wzrosnąć do około 2 000. Pracownicy pogotowia ratunkowego uratowali wiele z tych osób, w tym jedenastolatka, ale programy leczenia szpitalnego mają długie listy oczekujących. W szpitalu Cabell Huntington co piąty noworodek był narażony na działanie opioidów w łonie matki. "To, co tu widzisz, to wierzchołek góry lodowej zażywania narkotyków" - mówi neonatolog Sean Loudin, dyrektor medyczny oddziału. W 2012 r. oddział intensywnej terapii noworodków został tak bardzo obciążony dziećmi uzależnionymi od narkotyków, że musiał odmawiać przyjmowania noworodków z innymi problemami zdrowotnymi. Szpital otworzył ten specjalistyczny oddział w celu leczenia zespołu odstawienia. Zazwyczaj przebywa na nim 18 niemowląt. W tym dniu jest ich 23. Dzieci trzęsą się, pocą, wymiotują i utrzymują swoje ciała sztywne jak deski. Jedzą i śpią nieregularnie. Opatulone, leżą w łóżeczkach lub w ramionach pielęgniarek, rodziców lub wolontariuszy. W tym miejscu nie jest gwarno, ani nie ma piszczących maszyn typowych dla OIOM-u. Zamiast tego są przyciemnione światła i ciche rozmowy, ponieważ dzieci potrzebują spokoju i ciszy. Wiele z nich potrzebuje również metadonu lub innych leków, aby złagodzić objawy. Odstawia się go na przestrzeni dni lub tygodni. "OK" - Murray szepcze do płaczącego 41-dniowego chłopca. Delikatnie podnosi go do klatki piersiowej, mocno go kołysze i wkłada mu do ust zielony smoczek. Ssie go szybko i mocno, jak tłok. Opioidy przenikają łatwo z krwi kobiety ciężarnej przez łożysko i przez barierę krew-mózg płodu. Gdy poród gwałtownie odcina dopływ narkotyku, układ nerwowy dziecka może wywołać niepokojące objawy odstawienia. Badania wykazują, że u 55% do 94% noworodków narażonych na działanie opioidów pojawiają się objawy. Prenatalna ekspozycja na inne powszechnie stosowane leki, w tym benzodiazepiny i niektóre antydepresanty, również może prowadzić do zespołu odstawienia wkrótce po urodzeniu. Choroba ta nazywana jest noworodkowym zespołem abstynencji (ang. neonatal abstinence syndrome, NAS). Eksperci nie określają go jako uzależnienie, które z definicji oznacza, że dana osoba ciągle nałogowo stosuje narkotyki mimo straszliwych konsekwencji. Z tych samych powodów NAS jest również błędną nazwą - abstynencja lub po prostu mówienie "nie" różni się od doświadczania fizycznego cierpienia związanego z odstawieniem od nałogu. Ale eksperci medyczni przyjęli etykietę NAS, ponieważ jest ona mniej napiętnowana niż słowa takie jak "uzależnienie" i "odstawienie". W niektórych przypadkach same matki są w trakcie rekonwalescencji. Nie nadużywały opioidów podczas ciąży, ale brały metadon lub buprenorfinę, podstawowe leki do leczenia uzależnienia od opioidów. Amerykański Kongres Położników i Ginekologów zaleca ich stosowanie w czasie ciąży mimo ryzyka wystąpienia NAS, z oczywistej przyczyny, że odstawienie narkotyków jest bezpieczniejsze i zdrowsze dla kobiety niż wstrzykiwanie sobie heroiny czy łykanie środków przeciwbólowych albo próba gwałtownego odstawienia narkotyku na własną rękę. Jest to również o wiele lepsze dla jej dziecka. Ale mimo to coraz częstsze stosowanie leczenia uzależnień wspomaganego lekami oznacza, że nawet gdy kryzys związany z opioidami zelżeje, szpitale takie jak Cabell Huntington będą nadal pełne dzieci z zespołem odstawienia. Aby poradzić sobie z tym zaburzeniem, większość szpitali korzysta z narzędzia diagnostycznego opracowanego w szczytowym momencie gwałtownego wzrostu ilości osób zażywających heroinę w latach siedemdziesiątych XX wieku. Co cztery godziny u dzieci dokonuje się oceny nasilenia 31 objawów, w tym nadmiernego płaczu, pocenia się, drżenia i częstego ziewania. Wyniki pomagają lekarzom zdecydować, czy należy podawać niemowlętom metadon lub inne leki. W większości przypadków wyniki wskazują na konieczność stosowania terapii farmakologicznej. Teraz niektórzy badacze kwestionują to podejście. "To archaiczne" - mówi Elisha Wachman, neonatolog z Boston Medical Center i adiunkt pediatrii w Boston University School of Medicine. "Kończy się na tym, że dzieciom podawana jest zbyt duża ilość leków". Jak mówi, zbyt często doświadczają one zespołu odstawienia wynikającego z leczenia, co przedłuża ich cierpienie i pobyt w szpitalu. Garstka badaczy w całym kraju udoskonala leczenie NAS, aby w mniejszym stopniu opierało się na lekach, a w większym na tworzeniu więzi z rodzicami. Wachman zrezygnowała z korzystania ze starej karty wyników do oceny dzieci. "Nie obchodzi mnie, ile razy będą ziewać" - mówi. Zamiast tego ocenia je tylko na podstawie trzech kryteriów: jedzenia, spania i bycia pocieszonym. Zamiast przenosić dzieci na oddział intensywnej terapii lub oddział specjalny, w Boston Medical Center są one razem ze swoimi mamami przez cały czas ich pobytu. Wachman zachęca kobiety do karmienia piersią i przytulania dziecka, aby zapewnić kontakt skóra do skóry. Stu pięćdziesięciu wolontariuszy (większość z nich to studenci medycyny i pracownicy szpitala) pracuje na dwugodzinnych zmianach, jako osoby do przytulania. Lista osób oczekujących na przytulanie dzieci liczy 200 nazwisk. Zanim szpital zmienił swoje podejście, 86 procent leczonych w nim dzieci z NAS otrzymywało leki. Teraz jest to 30 procent. Dzieci zazwyczaj spędzają w szpitalu dziewięć dni, co oznacza spadek z 19 dni, gdy stosowany był stary protokół. Średni koszt pobytu w szpitalu dla dziecka z NAS wynosi 19 655 dolarów w Boston Medical Center, w porównaniu do średniej krajowej wynoszącej 67 000 dolarów. Wachman mówi, że odpowiednia kuracja dla dzieci musi iść w parze z pełną współczucia, kompleksową opieką nad ich matkami. Centrum medyczne prowadzi klinikę prenatalną dla kobiet uzależnionych. Położnicy przepisują buprenorfinę i przygotowują kobiety na to, że ich dzieci mogą mieć NAS. Klinika oferuje również poradnictwo, opiekę społeczną, pomoc psychiatryczną, wzajemne wsparcie oraz edukację w zakresie opieki nad niemowlętami. "Kiedy matki zaczynają rodzić, są w najlepszej formie, w jakiej mogą być" - mówi Wachman. W lipcu centrum medyczne otworzyło klinikę, która zapewnia opiekę pediatryczną dla dzieci urodzonych z NAS i pomoc w zakresie uzależnień dla ich matek. Do końca nie wiadomo, jak ekspozycja na opioidy wpływa na rozwój mózgu w dłuższej perspektywie. Do tej pory przeprowadzono zaskakująco mało badań na ten temat, a większość z nich powstała jeszcze przed obecnym kryzysem i powszechnym stosowaniem bardzo silnych syntetyków, takich jak fentanyl. Niektóre badania wykazują subtelne różnice kognitywno-behawioralne wśród dzieci, które były narażone na kontakt z opioidami przed urodzeniem, ale problemy te są mniej dotkliwe niż braki intelektualne i deficyt uwagi związane z narażeniem płodu na działanie alkoholu. Badania te nie odpowiadają na kluczowe pytanie: Czy problemy neurorozwojowe wynikają z kontaktu z narkotykami, z biedy lub innego rodzaju chronicznego czynnika wywołującego stres? Niektórzy badacze uważają, że czynniki społeczne i stabilne środowisko mają większy wpływ na przyszłość dziecka niż NAS. "Ciągle słyszymy o dzieciach i o tym, że jest to ważne, ale należy bardziej skupić się na kobietach i na zapewnieniu im właściwej opieki" - mówi Uma Reddy, specjalistka w dziedzinie perinatologii w Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development. Jordann Thomas poznała OxyContin w dziewiątej klasie. W licealnej łazience koleżanka pokazała jej, jak zgniatać pigułkę, rozpuścić proszek, napełnić nim strzykawkę i zrobić sobie zastrzyk. Próbowała heroiny dwa tygodnie przed ukończeniem 16 lat. Następna dekada to niewyraźna plama dożylnego zażywania narkotyków, aresztowań, więzienia, zwolnienia warunkowego, powrotu do zdrowia i ponownego popadnięcia w nałóg. W wieku 26 lat, zmieniła swoje życie. Uważa, że zawdzięcza to dobremu programowi leczenia i terapii wspomaganej lekami. Stosowała standardowe leczenie, które łączyło buprenorfinę z innym lekiem. Kiedy Thomas dowiedziała się, że jest w ciąży, lekarz przepisał jej tylko buprenorfinę, wyjaśniając, że jest ona bezpieczniejsza dla dziecka. Twierdzi, że nikt nie wspomniał o ryzyku rozwoju NAS u jej dziecka, dopóki nie zaczęła rodzić, a przyjmująca ją do miejscowego szpitala pielęgniarka zapytała, jakie leki stosuje. Jej syn urodził się w kwietniowe popołudnie i ważył 3 kilogramy 120 gramów. Dwanaście godzin później przeniesiono go na oddział leczenia noworodków w Cabell Huntington Hospital, oddalonym o prawie godzinę drogi od szpitala, w którym się urodził. "To poczucie winy, które odczuwałam zażywając i raniąc ludzi, których krzywdziłam, gdy byłam na haju, było tym samym poczuciem winy, które ogarnęło mnie, gdy dowiedziałam się, że mój syn musi zmagać się z zespołem odstawienia z powodu zażywanego przeze mnie leku, o którym powiedziano mi, że jest bezpieczny" - mówi Thomas. Była przerażona, kiedy dowiedziała się, że będzie leczony metadonem. I czuła się okropnie patrząc, jak jego małe, sztywne ciało poci się i drży. "To było coś strasznego, gdy próbowała zmienić mu pieluszkę i sprawić, by rozluźnił nogę" - opowiada. Pielęgniarki zapewniły ją, że nic mu nie będzie. Jeden po drugim, objawy zniknęły. W przeciwieństwie do Thomas, niewiele innych matek było w trakcie terapii w czasie ciąży lub otrzymało dobrą opiekę prenatalną. "Większość kobiet znajduje się w rozpaczliwej sytuacji" - mówi Loudin, dyrektor medyczny. Niektóre z nich nie znają pełnej listy substancji, które przyjmowały lub są zbyt przerażone, by o tym mówić. Murray, kierowniczka pielęgniarek, mówi, że leczenie było stosunkowo proste jeszcze kilka lat temu, kiedy głównym problemem były środki przeciwbólowe, a następnie heroina, a dzieci wykazywały klasyczne objawy odstawienia. Teraz więcej dzieci było narażonych na kontakt z heroiną, a także kokainą, metamfetaminą i wszelkimi innymi substancjami. Ostatnio jeden z noworodków nie zareagował na leczenie, dopóki zespół medyczny nie dowiedział się, że dziecko było narażone na działanie gabapentyny, leku przeciwpadaczkowego, który łagodzi ból i niepokój. Był to pierwszy sygnał, że lek ten pojawił się na miejscowych ulicach. "Widzimy wszelkiego rodzaju dziwne objawy, na które nie jesteśmy przygotowani" - mówi Murray. Wiele dzieci potrzebuje teraz dłuższej opieki. Syn Thomas jest tu od pięciu i pół tygodnia. Tego popołudnia leży na plecach w łóżeczku, śpiąc z lekko otwartymi ustami. Thomas głaszcze go po brzuchu i sprawdza pieluchę. Jego powieki drgają, ale on się nie porusza. "Nie wiem, gdzie byłabym bez tego programu" - mówi. Waży około 5 kilogramów. Uzyskuje dobre wyniki na testach słuchu i percepcji wzrokowej. Dużo się uśmiecha i radośnie macha rękami. Ma zostać wypisany za dwa dni. "Jesteśmy gotowi na powrót do domu. Nareszcie"- mówi Thomas. Źródło: NationalGeographic.com: Babies Fall Victim to the Opioid Crisis
"Jak się masz Kubo?" tymi słowami przywitał się amerykański prezydent Barack Obama w 2016 roku z mieszkańcami kraju, którego nie odwiedził przedstawiciel USA przez ostatnie 88 lat - choć są wyjątkowo bliskimi sąsiadami.
Mimo tego, że amerykański kongres jeszcze nie zniósł wszystkich zakazów handlowych między krajami Kuba już jest zalewana amerykańską modą, mediami i technologią. Potwierdza to Greg Kahn, który dokumentuje życie kubańskiej młodzieży w ramach grantu VSCO Artist Initiative. Zobacz kubańską galerię. - Kiedy wsiadłem do samolotu z Miami do Havany – wspomina – był on pełen elektroniki i innych gadżetów, które Kubańczycy przywozili z powrotem do swojego kraju. Niektórzy wieźli je jako prezenty dla rodzi, inni jako towary na sprzedaż. Kahn wspomina, że będąc w czyimś mieszkaniu zapukał do nich mężczyzna z torbą i zapytał czy nie chcą czegoś od niego kupić. - Czy to jest legalne? Prawdopodobnie nie – dywaguje fotograf – Ale jak widać nikt tego nie ściga. To rodzaj szarej strefy. Niektorzy Kubańczycy zapisują się także na listy subskrybenckie u dystrybutorów danych na USB. Co tydzień zwożą oni na Kubę przenośne pamięci z nowymi filmami, meczami NFL, serialami i innymi mediami. Jeden z podziemnych cyfrowych magazynów dystrybuowanych w ten sposób stał się na tyle popularny, że zaczął zamieszczać reklamy na swoich łamach. Robi to w kraju, gdzie publiczne reklamy są zabronione. Choć wszyscy mieszkańcy Kuby korzystają z mody i technologii zachodu to, jak przekonuje Kahn, głównym motorem zmian jest młodzież. Ludzie urodzeni po 1989 roku, jak mówi “urodzili się w wyjątkowym okresie, gdy rozpadał się Związek Radziecki i wycofywał swoje siły z Kuby. Był to jeden z największych ekonomicznych kryzysów w historii. Dzieci, które urodziły się w nim nie znały czasów wcześniejszych. Nie zdawały sobie sprawy ze wszystkiego co może się wydarzyć”.
To państwo ma wielkie bogactwo, a jednak jest w ruinie. Płonące serce Afryki [REPORTAŻ]
Republika Środkowoafrykańska to jedno z najzasobniejszych w bogactwa naturalne społeczeństw kontynentu. Jak zatem stała się państwem upadłym?
Aby dojechać do domu tego artysty, trzeba się przedrzeć przez labirynt glinianych chałup w pobliżu szeroko rozlewających się, brązowych wód rzeki Ubangi. Cztery lata temu cały teren został zniszczony przez muzułmańskich rebeliantów walczących z chrześcijańską milicją o kontrolę nad stolicą kraju, Bangi. Dziś dzielnicę wypełniają piski dzieciaków grających w piłkę i krzyki sprzedawców zachwalających orzeszki, jaja, awokado, mango, miód dzikich pszczół i ziarna pieprzu. Przemoc wciąż jednak rządzi miastem, a jego mieszkańcy czujnie reagują na każdy dźwięk wystrzału czy warkot wojskowych helikopterów. Nic nie porusza jednak Philippe’a Andégo. Drobny, łysiejący mężczyzna garbi się nad stołem pokrytym motylimi skrzydłami – zjawiskowym kalejdoskopem jaskrawych barw, dziwacznych kształtów i wzorów. W Republice Środkowoafrykańskiej występuje 597 opisanych gatunków tych owadów i wcale nierzadko zdarza się komuś wpaść w chmurę wirujących w ciszy stworzeń niczym w zrzucone znienacka konfetti. Andé sam łapie motyle na swoich polach, ale też wysyła chłopaków, żeby zbierali je na wznoszących się wzdłuż rzeki wzgórzach. Potem za pomocą pęsety, żyletki i żywicznego kleju z benedyktyńską cierpliwością układa cienkie jak bibułka skrzydła w tętniące kolorami obrazy tutejszego życia – kruche niczym witraże. Tu mężczyzna chwyta cętkowaną zieloną rybę w wirach turkusowej rzeki. Tam kobiety w pomarańczowych sukniach, z dziećmi przytroczonymi w zawiniątkach do pleców, ubijają maniok na mąkę. Chłopiec wspina się na drzewo po kokosowe orzechy... Są pola bawełny, portrety goryli, słoni, papug czy antylop; nawet szlifowany brylant – najbardziej znany produkt eksportowy kraju. Taką właśnie Republikę Środkowoafrykańską widzi Andé, gdy zamknie oczy. To obraz sprzed 2013 r., roku, w którym Seleka – sojusz głównie muzułmańskich grup rebeliantów – przeszła przez kraj, rabując, gwałcąc, zabijając i paląc wszystko na swojej drodze. Nowa siła obaliła skorumpowany, zdominowany przez chrześcijan rząd i zapoczątkowała brutalną, wciąż tlącą się miejscami wojnę domową, w której zginęło tysiące ludzi, prawie milion osób zostało wypędzonych z domów, a żywność stała się dobrem rzadkim. Szczerze mówiąc, bajkowe obrazy Andégo odzwierciedlały coś z mojego własnego wyobrażenia o Republice Środkowoafrykańskiej. Ten kraj przykuł moją uwagę, gdy zobaczyłem go na mapie najlepiej utrzymanych przyrodniczo obszarów. Na tej zielonej wyspie mniej więcej wielkości Francji zachowały się ostatnie dziewicze fragmenty afrykańskiej puszczy. Z opisów wynikało, że ogromnych połaci tutejszych lasów nigdy nie tknęła ludzka stopa, że dzika przyroda wprost tam kipi, zaś pod ziemią znajdują się jedne z najbogatszych złóż kopalin, w tym diamentów, złota, uranu, a być może i ropy. Wydawało się logiczne, że przy niewielkiej populacji (tylko 5 mln w porównaniu z 65 mln zamieszkującymi podobną obszarowo Francję) taki kraj jest skazany na sukces. Tymczasem nic bardziej mylnego. Zacząłem się zastanawiać dlaczego. To pytanie prześladowało mnie przez ostatnie trzy lata, gdy opisywałem to, co mieszkańcy nazywają Kryzysem. Przy mojej pierwszej podróży do Bangi zadałem je oficerowi francuskiej armii, gdy siedzieliśmy w samolocie odlatującym z Paryża. Dla Francuzów, którzy skolonizowali ten obszar w XIX w., to niewygodny temat. Mimo że w roku 1960 kraj odzyskał niepodległość, dawni kolonizatorzy pozostali głęboko zaangażowani w miejscową politykę. Dziś większość środkowoafrykańskiej ropy wydobywa francuski koncern Total, zaś miejscową walutę wspiera francuskie ministerstwo skarbu. Mój współpasażer leciał właśnie na swą drugą misję pokojową. – Największym problemem jest logistyka. To duży kraj bez dostępu do morza, a drogi ma fatalne – mówił. Potem opowiedział, jak w porze deszczowej, czyli od maja do października, wioski na bagnistym północnym wschodzie Republiki Środkowoafrykańskiej są odcięte od świata, a szlaki handlowe przestają działać. – Gospodarka w tym regionie nie może się rozwijać, a ludzi to wkurza – tłumaczył. – Tam właśnie narodziła się Seleka. W tym momencie przerwał nam krzyk deportowanej kobiety. Na pokład samolotu eskortowało ją dwóch policjantów. Została przykuta do siedzenia kajdankami. Szarpała się i histerycznie zawodziła. Resztę samolotu wypełniali powracający do kraju Afrykańczycy, żołnierze sił pokojowych, dyplomaci. Słowa kobiety zaniepokoiły tych pierwszych. – To czarownica – skarżył się jeden. – Przeklina nasz samolot – dodał drugi. Personel pokładowy starał się uspokoić pasażerów, ale wystarczyło kilka minut, by spora grupa zaczęła wyciągać bagaże ze schowków i domagać się wysadzenia ich na lotnisko. Po godzinie pilot zażądał, by policja wyprowadziła kobietę, i ogłosił, że z powodu opóźnienia czeka nas nocne międzylądowanie w Kamerunie. – W Bangi nie da się lądować nocą – wyjaśnił – bo na lotnisku nie działa oświetlenie. Francuski oficer pochylił się ku mnie i szepnął: – Tak się właśnie rzeczy mają w Republice Środkowoafrykańskiej. Któregoś z pierwszych dni mojego pobytu w Bangi miejscowy przewodnik, żywiołowy facet w barwnej tunice, zawiózł mnie na niewielki plac z sześcioma pozłacanymi pomnikami. Wyjaśnił, że to miejsce ogniskuje w sobie całą historię, jaką powinienem znać. Pomniki są hołdem dla sześciu mężczyzn, którzy stali na czele kraju od odzyskania niepodległości do Kryzysu. Figury były poobijane, a w pęknięciach chodnika rosły chwasty z upodobaniem wyjadane przez kozy. – To Barthélémy Boganda – wskazując na pierwszy z pomników, zagaił przewodnik niczym profesor na wykładzie. – Dla mieszkańców Afryki Środkowej ktoś taki jak dla Amerykanów George Washington i Martin Luther King Jr. w jednym. Z wcześniejszych lektur znałem opowieść o tym człowieku. Nie przerwałem jednak mojemu cicerone. Wydawał się czerpać radość z opowiadania o jedynym przywódcy, którego niemal wszyscy w kraju uważali za świętego. W rozmowach z wieloma, tak chrześcijanami, jak i muzułmanami, nigdy nie słyszałem, by ktoś powoływał się na Jezusa czy Mahometa, za to wielokrotnie – na Bogandę. Ten syn kanibala, jak sam o sobie mówił, który negocjował z Charles’em de Gaulle’em niepodległość Republiki, urodził się właśnie tu, tyle że wtedy była to francuska kolonia zwana OuBangi-Chari. Nazwano ją tak od rzek określających jej północne i południowe granice, a rządzona przez prywatne firmy niczym folwark, w którym sprawiedliwość była w rękach tego, kto akurat miał władzę. 14 lipca 1903 r., w rocznicę zburzenia Bastylii, pewien francuski urzędnik w Kaga Bandoro pozwolił, by jego ludzie wykonali karę śmierci na afrykańskim więźniu poprzez wsadzenie mu do odbytu zapalonej laski dynamitu. – To trochę głupie, ale z pewnością wprawi miejscowych w osłupienie – wyjaśnił autor pomysłu. – Po czymś takim raczej będą siedzieć cicho. Życie Bogandy przypomina trochę życie starotestamentowego proroka. W 1910 r., tuż przed jego narodzinami, francuskie wojsko zabiło mu ojca podczas nalotu na wioskę. Wkrótce potem strażnicy na usługach prywatnej firmy zatłukli pałkami jego matkę – za odmowę zbierania kauczuku. Osierocony chłopak trafił pod opiekę katolickiego księdza, a potem sam przyjął śluby zakonne, stając się pierwszym miejscowym księdzem w Ubangi-Chari. Później został pierwszym przedstawicielem kolonii w Zgromadzeniu Narodowym i zaciekłym krytykiem francuskich rządów. Gdy wiadomo już było, że kraj nieuchronnie zmierza ku niepodległości, wydawało się, że nie ma lepszego kandydata na przywódcę. To on nadał państwu znaną dziś nazwę: Republika Środkowoafrykańska, wymyślił mu flagę i motto „Równość dla każdego”. Niestety 29 marca 1959 r., tuż przed pierwszymi wolnymi wyborami, samolot wiozący go na pokładzie eksplodował w powietrzu. Wszyscy mieszkańcy wierzą, że za śmiercią Bogandy stali Francuzi, choć ci ostatni stanowczo zaprzeczają. Ten incydent położył się cieniem na dwustronnych stosunkach. – My byliśmy kolonią, a oni nie chcieli nas puścić – opowiadał mój przewodnik, z zawodu strażnik leśny. – Możesz mnie zacytować, ale bez nazwiska. Francuzi wciąż myślą, że jesteśmy ich kolonią. Każdy z tych gości (tu wskazał na pomniki), kiedy tylko próbował postawić się Francuzom, natychmiast był zastępowany przez nowego. Następcy Bogandy mieli jednak swoje za uszami. Idąc wzdłuż ich szeregu, mój towarzysz oskarżającym palcem wskazywał ich po kolei. Opisywał, jak zmarnotrawili narodowy majątek, jak rozgrywali przeciwko sobie liczne w Republice grupy etniczne i jak podgrzewali urazy w stanowiącej ok. 15 proc. ludności muzułmańskiej mniejszości (reszta mieszkańców to chrześcijanie albo wyznawcy animizmu). Zatrzymał się przed ostatnim w szeregu pomnikiem, przedstawiającym Françoise’a Bozizégo – człowieka, który przez wielu miejscowych jest uznawany za winnego Kryzysu. Ten wojskowy przejął władzę w 2003 r. – Obiecał muzułmanom, że jeśli mu pomogą, da im miejsca w rządzie. A potem ich zdradził i tak narodziła się Seleka – wyjaśniał przewodnik. Bojownikom Seleki udało się usunąć dyktatora, ale nie mieli pomysłu na to, jak rządzić. Kontrolowali stolicę przez niespełna rok, zanim ONZ przysłała tu siły pokojowe. Seleka wycofała się w rejony kontrolowane przez muzułmanów, a sojusz wkrótce się rozpadł. Rebelianci podzielili terytorium na udzielne księstewka rządzone przez byłych liderów rewolty. Każdy wykorzystywał miejscowe bogactwa, by opłacać żołnierzy i kupować broń. W ubiegłym roku zaczęli wyrzynać się nawzajem. 70 tys. osób mieszkających w tamtych rejonach musiało uciekać ze swoich domów. Razem z fotografem Marcusem Bleasdale’em chcieliśmy przyjrzeć się, jak zasoby, które miały przynieść krajowi dostatek, stały się źródłem fortun dla tych, którzy nadal go dzielą. Zdecydowaliśmy się pojechać do Bambari, drugiego pod względem wielkości miasta Republiki Środkowoafrykańskiej, położonego na skraju terytorium kontrolowanego przez byłych przywódców Seleki. Aby tam dotrzeć z Bangi, trzeba mieć terenowy wóz i jechać cały dzień drogą przecinającą gęste lasy i kilka wsi splądrowanych przez rebeliantów. Na ogół jest bezpieczna, o ile akurat patrolują ją siły pokojowe. Bywa jednak, że gdzieś w zaroślach czają się partyzanci. Sama droga w większości jest nieutwardzona i zryta głębokimi koleinami, które zmuszają kierowcę do jazdy z iście żółwią prędkością, co ułatwia organizowanie zasadzek albo – co odkryliśmy ze zdziwieniem – handel. Gdy nasz kierowca objeżdżał właśnie jakąś wyjątkowo głęboką rozpadlinę, z lasu wyłonił się mężczyzna wymachujący dwoma sporymi żółwiami. Szedł obok auta, wykrzykując cenę, i stopniowo obniżając ją, w miarę jak odjeżdżaliśmy coraz dalej. Później inny facet zachwalał nam udziec świeżo upolowanej antylopy, a chichoczący chłopcy – dwa sznury jeszcze trzepoczących się ryb. Ledwie zatrzymaliśmy się, by przyjrzeć się rybom, a już z zarośli wypadła dziewczyna niosąca butelki wypełnione miodem dzikich pszczół. Człowiek, do którego jechaliśmy z Marcusem, nazywał się Ali Darassa i był kiedyś generałem Seleka, a obecnie kontrolował Bambari. Z największej chrześcijańskiej dzielnicy zostały tylko popioły i zgliszcza, zaś dziesiątki tysięcy mieszkających tam niegdyś ludzi gnieździ się teraz w namiotach na skraju miasta. Bojownicy Darassy jeżdżą po okolicy w otwartych półciężarówkach z zamontowanymi karabinami maszynowymi, bezczelnie ignorując oenzetowskie siły pokojowe, których przedstawiciele wydają się zresztą głównie flirtować z dziewczętami. Zadaniem tych pierwszych jest zbieranie po 50 dol. podatku od każdej z setek krów pędzonych co tydzień na targ w Bangi, wymuszanie od właścicieli sklepów haraczy za „opiekę”, pobór opłat od samochodów i podatków od handlu kawą. Perłą w koronie Darassy jest jednak kopalnia złota leżąca 60 km od miasta. Próbowałem spotkać się z tym watażką kilkukrotnie, ale jego pomocnicy nigdy mnie nie dopuścili. Powiedzieli jednak, że szef pozwala nam obejrzeć kopalnię. I tak któregoś pięknego poranka stanęliśmy z Marcusem nad krawędzią głębokiej schodkowej rozpadliny, w której pracowała prawdziwa armia mężczyzn. Jeden z brygadzistów, niski, muskularny trzydziestolatek z dłońmi twardymi jak stal, powiedział mi, że pracuje tu od otwarcia, czyli już trzy lata. Przed Kryzysem miejsce badała kanadyjska firma, ale gdy wybuchł konflikt, Kanadyjczycy zwinęli się, podobnie jak dziesiątki innych zagranicznych koncernów, które wcześniej szukały tu ropy, pozyskiwały cenne drewno, budowały drogi i tamy. Wróciło niewielu. Złoto uzyskuje się ze żwiru wydobywanego z dna kopalni, wyjaśnił. Zajmują się tym jakieś trzy setki żylastych mężczyzn ustawionych w kolumnach ciągnących się po poziomych stopniach aż do krawędzi. Patrzyłem, jak ci na samym dole przerzucali żwir przez ramię do tych, którzy stali stopień wyżej. Ci z kolei łopatami przesypywali go na kolejny poziom i tak dalej. Działali jak żywy taśmociąg. Towarzyszące pracy śpiewy, krzyki i rytmiczny chrzęst żwiru tworzyły swoisty rytm. Szur, łup, szur, łup, szur, łup. Jak wyjaśnił mi brygadzista, każdy z robotników zarabia dziennie jakieś 9 dol. Niedaleko przeszli żołnierze Darassy z kałasznikowami na ramionach i mój rozmówca zamilkł, ale gdy się oddalili, powiedział, że jego zdaniem kopalnia przynosi rocznie ok. 4 mln dolarów zysku. I dodał, że Darassa zabiera z tego 6 proc. za „ochronę”. Spędziliśmy wiele godzin w kopalni i w obskurnym miasteczku wybudowanym dla robotników. Były tam restauracje serwujące grillowaną wołowinę, gotowany maniok i piwo Mocaf; kino puszczające DVD z Vinem Dieselem i Sylvestrem Stallone’em; sklepy sprzedające szczoteczki do zębów, mydło i podróbki koszulek europejskich drużyn piłkarskich. Ze słów brygadzisty dowiedzieliśmy się, że przyjmują tu zapłatę w złocie. Byłem tu obcy, więc ludzie często podchodzili do mnie, by opowiedzieć, jak to jest w czasach Kryzysu. Za pierwszym razem jakiś gość przyszedł do mojego hotelu w Bangi i zażądał widzenia z Amerykaninem. – Chciałem ci powiedzieć, co spotkało mojego siostrzeńca – zaczął. Pojechaliśmy motorem do jego domu i tam spotkałem Paula Koli-Miki. Ten opowiedział mi, że dwa dni wcześniej został porwany przez zwolenników Seleki. Pobili go młotkiem i wyrwali obcęgami trzy zęby. Choć minęły już dwie doby, nadal był w szoku, a jego głos brzmiał dziwnie przez tampony, które powstrzymywały krwawienie w ustach. Złożył skargę do sądu miejskiego w Bangi, ale – jak sam powiedział – nie wie, czy doczeka się sprawiedliwości. To samo mogłoby powiedzieć wielu mieszkańców Republiki Środkowoafrykańskiej. Kryzys zniszczył to, co jeszcze zostało ze zmurszałego systemu sądownictwa, i dobił wcześniej też nie największe zaufanie społeczeństwa do rządów prawa. Jest trochę policji i parę funkcjonujących sądów – w Bangi dostałem kiedyś nawet mandat za niezapięcie pasów bezpieczeństwa – ale w większości nieprzygotowanych do radzenia sobie z ciężkimi przestępstwami. To z kolei rodzi pytanie: Czy kraj może się odrodzić, jeśli nie można w nim liczyć na sprawiedliwość? Bez szans na wysłuchanie przez swoich ludzie chcą wyżalić się przed obcymi. Któregoś dnia w meczecie w leżącym na zachodzie mieście Berbérati zaczepił mnie żylasty muzułmanin. Dłonie drżały mu lekko, gdy wziął mnie za rękę, jakby chciał zatrzymać w miejscu. – Anti-Balaka zabiło wszystkie moje krowy. Wycięli moje drzewa owocowe. I zabili mi syna – zawiesił głos i ścisnął moją dłoń. – Mam 76 lat. Co mogę zrobić? Co TY możesz zrobić? – i zaczął szlochać. Jednym z najbardziej poruszających spotkań tego rodzaju było to z dziewczynką, która twierdziła, że została zgwałcona przez francuskiego żołnierza sił pokojowych. Jej matka wyjaśniła, że gdy oddziały Seleki podeszły pod Bangi, uciekła z córką na lotnisko ochraniane przez francuskie wojsko. Stojąca obok niej córka słuchała w milczeniu. Niedawno skończyła 17 lat. Miała jakieś 150 cm wzrostu, włosy zaplecione w rzędy drobniutkich warkoczyków i wzrok wbity w podłogę, gdy cichym głosem opowiadała, jak spotkała wysokiego Francuza z wąsem, gdy przechodziła obok punktu kontrolnego. – Dał mi ciastka i słodycze – szepnęła. Potem zaczął mówić po francusku, a że nie rozumiała, pokazał jej na migi, że chodzi mu o stosunek, i wyciągnął penisa. Tu dziewczyna musiała zaczerpnąć powietrza, a jej głos stał się jeszcze cichszy. – Pokazał mi jedzenie. „Jeśli będziesz krzyczeć, stłukę cię. Jeśli będziesz cicho, codziennie dam ci jedzenie” – powiedział, więc zgodziłam się na ten stosunek. Potem jeszcze raz odbyła stosunek z tym żołnierzem w zamian za trochę ryżu. Teraz była w piątym miesiącu ciąży. Matka wysłała ją do krewnych, by uniknąć wstydu przed sąsiadami. – Wiele dziewcząt oddawało się Francuzom za żywność, tyle że nigdy się o tym nie mówiło. Było nawet jakieś dochodzenie, przyznała, „ale nie dało żadnych efektów”. W styczniu francuscy sędziowie zdecydowali, by nie stawiać zarzutów żołnierzom oskarżanym o gwałty na dzieciach w Republice Środkowoafrykańskiej. Na pustym placu w Bangi szczupły mężczyzna w koszulce polo gra w piłkę z grupką rozbrykanych chłopców. Stara się nauczyć dzieciaki podstaw rozgrywania piłki. Najpierw pokazuje, kopiąc piłkę do jednego z nich, a następnie płynnie przemieszczając się tam, gdzie ma ją odebrać. Taka gra różni się całkowicie od podwórkowej kopaniny, w której każdy kontakt z piłką kończy się próbą strzału na bramkę. Chłopcy słuchają go uważnie, z szacunkiem, bo przemawia do nich narodowy bohater. Ibrahim Bohari, znany wszystkim jako I.B., to były kapitan piłkarskiej reprezentacji kraju, znanej jako Dzikie Bestie, a ta jest czymś niemal tak silnie jednoczącym naród jak pamięć o Bogandzie. Na liście zawodników są i chrześcijanie, i muzułmanie, i jest to jedna z nielicznych instytucji, w których nikt nie zwraca uwagi na to, jakiego kto jest wyznania czy pochodzenia. I.B. jest muzułmaninem. Gdy rozstał się z reprezentacją, grał za granicą – w Belgii i Turcji, ale kiedy wybuchł Kryzys, zdecydował, że wraca do domu. – Nie mogłem słuchać o tym, co się tu dzieje, i nic nie robić – powiedział mi. Gdy przyjechał do Bangi, zobaczył, że jego współwyznawcy zostali wypędzeni z dzielnicy, ale kiedy napotkał bojowników chrześcijańskiej milicji Anti-Balaka, ci powitali go serdecznie. – Zapytałem, dlaczego mnie nie zaatakowali, a oni odpowiedzieli: „Ciebie nie moglibyśmy zabić, I.B. My cię kochamy”. Gdy Bohari to opowiada, kręci głową, jakby nie mógł zrozumieć absurdalności sytuacji. Zaczął szukać sposobów, jak pomóc krajowi zagoić wojenne rany, i któregoś dnia zauważył paru chłopaków kopiących piłkę zrobioną ze szmat. Dowiedział się, że to wszystko chrześcijańskie dzieci, których rodzice zginęli lub uciekli. Wieczorami ustawiały się w kolejkach przed piekarniami w lepszych dzielnicach, by żebrać o stary chleb, a potem szły spać pod drzewami mango. Wspólnie z So.Sui.Ben, szwajcarską organizacją charytatywną, I.B. wynajął posesję, na której zamieszkało 12 najmłodszych chłopców. Dwa razy w tygodniu po szkole robi im piłkarskie zajęcia. Kupił im jaskrawożółte stroje, skarpety i korki – luksus w kraju, gdzie niemal wszystkie dzieci biegają (i grają) na bosaka. Ale sierociniec to nie jest jego najbardziej ambitny projekt. Prócz niego Bohari organizuje „mecze pokoju”, czyli rozgrywki między drużynami, które tworzy, mieszając walczących ze sobą wcześniej chrześcijan i muzułmanów z trudnych dzielnic Bangi. – Musimy się skupiać na młodych – mówi mi piłkarz celebryta, zauważając jednocześnie, że częścią problemu jest to, iż wielu z nich nie może znaleźć pracy, a w głowach mają tylko filmy i muzykę gloryfikujące przemoc. – Gdy ktoś zachęca ich do przystąpienia do rebeliantów, myślą, że dzięki temu urzeczywistnią swoje fantazje. Mecze wymagają wielu tygodni przygotowań i prawdziwej dyplomacji – przekonania autorytetów religijnych, żeby je poparły, doboru zawodników, zapewnienia bezpieczeństwa we współpracy z siłami pokojowymi ONZ i uzyskania dotacji od sponsorów. – Nie chodzi tylko o grę – wyjaśnia I.B. – ale i o pokazanie tym społecznościom, że chrześcijanie i muzułmanie mogą się ze sobą dogadać i pracować razem. Nie wszyscy w Bangi są przekonani, że to dobry pomysł. – Mecz nie przywróci życia zabitym – powiedział pewien imam. – Nie stworzy nowych miejsc pracy. Nie zmieni ludzkich serc. Przed wyjazdem obejrzałem mecz w szkole podstawowej w PK5, islamskiej dzielnicy, w której wyrwano zęby Paulowi Koli-Miki. Na trybunach zebrał się tłum chrześcijan i muzułmanów. Atmosfera jak na odpuście. Młode kobiety w kolorowych sukniach rozdawały napoje. Ludzie śmiali się, słońce świeciło, a młodzi mężczyźni biegali i szturchali się. Nie przypominało to perfekcyjnej gry zespołowej, jakiej uczy I.B., ale zauważyłem go przy bocznej linii uśmiechniętego i zagrzewającego do boju. To piękna, choć krucha chwila, niczym obraz ułożony ze skrzydeł motyli.
Geneza masakry. Wojna z kartelami narkotykowymi w Meksyku [REPORTAŻ]
Prawdziwy świat narkotykowych porachunków wśród meksykańskich karteli jest jeszcze bardziej brutalny, niż przedstawiają go w hollywoodzkich produkcjach. Oto kulisy śmiercionośnego ataku pewnego kartelu na meksykańskie miasteczko w pobliżu granicy Teksasu – i potężnej akcji antynarkotykowej Amerykanów, która do niego doprowadziła.
Nie można nie zauważyć, że w Allende doszło do czegoś strasznego. Całe kwartały miasta leżą w gruzach. Po rezydencjach, niegdyś pomalowanych w krzykliwe kolory, pozostały szkielety z ziejącymi w ścianach dziurami, osmalonymi sufitami, popękanymi blatami z marmuru i powywracanymi kolumnami. Między gruzami poniewierają się pokryte błotem resztki życia, które rozerwano na strzępy – buty, zaproszenia na śluby, leki, telewizory, zabawki. W marcu 2011 r. to ciche ranczerskie miasteczko, liczące ok. 23 tys. mieszkańców, a położone zaledwie 40 min jazdy od granicy Teksasu, zostało zaatakowane. Bandyci z kartelu Zetas, jednej z najbrutalniejszych organizacji zajmujących się handlem narkotykami, przeszli przez Allende i pobliskie wioski jak gwałtowna powódź, demolując domy i firmy, porywając i zabijając dziesiątki, może nawet setki mężczyzn, kobiet oraz dzieci. Jednak w przeciwieństwie do większości meksykańskich miejsc spustoszonych przez wojnę narkotykową to, do czego doszło w Allende, nie zaczęło się w Meksyku, tylko w Stanach Zjednoczonych. Praprzyczyną był niespodziewany sukces, jaki odnotowała Drug Enforcement Administration (DEA – agencja do walki z narkotykami). Oto pewien agent przekonał wysoko postawionego członka Zetas do przekazania numerów identyfikacyjnych telefonów komórkowych umożliwiających ich śledzenie, a należących do dwóch najbardziej poszukiwanych szefów kartelu – Miguela Ángela Treviño i jego brata Omara. Potem DEA podzieliła się tymi informacjami z jednostką meksykańskiej policji, która od dawna miała problem z przeciekami. Bracia Treviño prawie natychmiast dowiedzieli się, że zostali zdradzeni. I przystąpili do zemsty na domniemanych donosicielach, ich rodzinach i wszystkich osobach choćby luźno z nimi związanych. Ich okrucieństwo w Allende było o tyle zaskakujące, że bracia nie tylko prowadzili w pobliżu część swoich działań – każdego miesiąca przewożąc przez ten rejon narkotyki i broń o wartości dziesiątków milionów dolarów – ale też obrali miasteczko za swoją siedzibę. Przez całe lata po masakrze meksykańskie władze prowadziły w tej sprawie zdawkowe, powierzchowne śledztwo. Wzniesiono w Allende pomnik ofiar, nie wyjaśniając do końca, jaki los je spotkał. Władze amerykańskie pomogły w końcu Meksykowi złapać braci Treviño, ale nigdy nie uznały miażdżącego kosztu, jaki się z tym wiązał. Mieszkańcy Allende cierpieli na ogół w milczeniu, zbyt przestraszeni, by wypowiadać się publicznie. Rok temu organizacja ProPublica i National Geographic postanowiły zebrać informacje na temat wydarzeń w miasteczku w stanie Coahuila. Pozwolić tym, którzy odnieśli największe krzywdy, i tym, który przyczynili się do ataku, opowiedzieć historię własnymi słowami, często narażając się na ogromne ryzyko osobiste. Takie głosy były rzadko słyszane podczas wojny narkotykowej. Miejscowi urzędnicy, którzy opuścili swe placówki, rodziny stające się ofiarami kartelu i swoich własnych sąsiadów, członkowie kartelu, którzy współpracowali z DEA i zobaczyli zamordowanych swych bliskich i przyjaciół, amerykański prokurator, który nadzorował tę sprawę, agent DEA, który prowadził dochodzenie i który ma powiązania rodzinne po obu stronach granicy. Wypytywany o swoją rolę ów agent, Richard Martinez, wcisnął się w fotel, a w jego oczach zaszkliły się łzy. Meksykańska Masakra – to, co ją poprzedzało musiało do niej doprowadzić Pod wieczór w piątek 18 marca 2011 r. bandyci z kartelu Zetas zaczęli napływać do Allende. Guadalupe García, emerytowana urzędniczka: Jedliśmy akurat posiłek w Los Compadres, gdy weszło tam dwóch facetów. Widać było, że nie są tutejsi. Wyglądali inaczej. To były dzieciaki, mieli 18–20 lat. Zamówili 50 hamburgerów na wynos. Wtedy pomyśleliśmy, że coś się dzieje, i postanowiliśmy wrócić do domu. Martín Márquez, sprzedawca hot dogów: Etelvina Rodríguez, nauczycielka szkoły średniej i żona Everarda Elizonda, ofiary: Mój mąż Everardo zazwyczaj wracał do domu pomiędzy 7 i 7.30 wieczorem. Czekałam na niego. Mijał czas – 7, 7.30, 8, 9. Zaczęłam do niego dzwonić. Telefon nie działał. Pomyślałam, że może jest w domu swojej matki i rozładowała mu się bateria. Zadzwoniłam do jego matki. Powiedziała, że go nie widziała, że może poszedł gdzieś z przyjaciółmi. Ale to nie wydawało mi się logiczne. Zadzwoniłby przecież. Wyszłam więc go szukać. Panowała napięta atmosfera. Była dziewiąta wieczorem, czyli niezbyt późno, zwłaszcza w piątek. Miasto było zupełnie opustoszałe. Bezprawie nie było nieznane mieszkańcom Allende. Ze względu na bliskość granicy USA – weekendowe zakupy ludzie robią w centrum handlowym Eagle Pass w Teksasie – niektóre rodziny, żyjące spokojnie w swoich społecznościach, od dawna zajmowały się przemytem. Ale około roku 2007 pojawił się kartel Zetas i region stał się siedliskiem wszelkiego rodzaju przestępczości. Używając pieniędzy i gróźb, grupa przejęła kontrolę nad całymi agencjami publicznymi – wydziałami policji, biurami burmistrzów, a nawet urzędem celnym w pobliżu granicy. Członkowie kartelu zakorzeniali się w społeczeństwie, wżeniali się w miejscowe rodziny lub robili z nimi interesy. Niektórzy z miejscowych, w tym kilku członków rodziny Garzów, prominentnego klanu ranczerów i górników, wstępowali w szeregi kartelu. Teraz te powiązania okazywały się zabójcze. Jednym z podejrzewanych przez Zetas o donosicielstwo – jak się okazuje niesłusznie – był José Luis Garza junior, członek kartelu o stosunkowo niskiej randze. Gdy ciężarówki pełne zbirów przybyły do Allende, jednym z ich pierwszych punktów docelowych było ranczo należące do ojca Garzy, Luisa, leżące jakieś 5 km od miasteczka. Po zapadnięciu zmroku z jednej z dużych, zbudowanych z pustaków wiat magazynowych na ranczu zaczęły unosić się płomienie. To kartel palił ciała zmarłych. Sarah Angelita Lira, farmaceutka i żona Rodolfa Garzy juniora, ofiary: Przyszedł mój mąż, Rodolfo. Powiedział: „Głowa mi pęka. Wezmę prysznic”. Był cały pokryty pyłem, bo otwierał właśnie nowe wyrobisko węgla. Po chwili zaczął dzwonić jego telefon. Myślałam, że Rodolfo poszedł się położyć, ale on wyszedł z sypialni w pełni ubrany i spojrzał mi w oczy w sposób, jakiego dotąd nie widziałam. „Nie wychodź z domu”, powiedział. Po jakimś czasie Rodolfo do mnie zadzwonił. „Wyjdź z domu” – powiedział. Kazał mi poprosić mojego kuzyna, żeby zabrał naszą córkę Sofię i mnie do domu mojej matki. Ranczo jego wuja, Luisa, paliło się. A przed bramą stało mnóstwo uzbrojonych mężczyzn. Jego siostra nie odbierała telefonu. Jego ojciec też nie. Posłał zatem jednego ze swych pracowników, Pilo, by ten sprawdził, co się dzieje. Bandyci otworzyli bramę. Pilo wszedł do środka. Ale nigdy nie wyszedł. Rodolfo był wystraszony. Nie mógł znaleźć swoich rodziców. Nie mógł znaleźć swojej siostry. A teraz zniknął jego najlepszy pracownik. Postanowił, że spróbuje zakraść się na ranczo od tyłu. Kilka minut później zadzwonił ponownie. „Każ swemu kuzynowi, żeby zawiózł cię do Eagle Pass. Nie pakuj się. Po prostu jedź!” – nakazał. Evaristo Treviño (żadnych powiązań z Zetas), były komendant straży pożarnej: Podlegli mi funkcjonariusze odebrali zgłoszenie pożaru na jednym z rancz Garzów, niecałe 3 km od Allende. Wyglądało na to, że rodzina Garzów odbywa tam jakiś zjazd. Jako jedni z pierwszych na zgłoszenie zareagowali strażacy z wozem zapasowym. Zauważyli tam ludzi powiązanych z organizacjami przestępczymi, którzy w wulgarny sposób, celując do nich z broni, zmusili ich do wycofania się. Powiedzieli, że będzie jeszcze wiele incydentów. Mieliśmy odebrać wiele zgłoszeń mówiących o strzałach, pożarach i tego typu sprawach. Przykazali nam, byśmy nie ważyli się na nie reagować. Jako komendant straży mogłem jedynie powiadomić swojego przełożonego, czyli burmistrza. Powiedziałem mu, że znaleźliśmy się w beznadziejnej sytuacji i jedynym, co mogliśmy zrobić wobec kierowanych do nas gróźb, było wycofać się. Obawialiśmy się o własne życie. Nie mogliśmy walczyć wodą z pociskami. Z Allende bandyci ruszyli na północ przez suchy, płaski teren, do odległego o 55 km miasta Piedras Negras, skupiska montowni nad Rio Grande, zgarniając po drodze ludzi. Wiele ofiar napastnicy zawieźli na jedno z rancz Garzów. Wśród nich Gerarda Heatha, lat 15, i Edgara Ávila, 36. Żaden nie miał nic wspólnego z kartelem ani tymi, którzy zdaniem kartelu współpracowali z DEA. Claudia Sánchez, dyrektorka ds. kulturalnych i matka Gerarda Heatha, ofiary: Około 10 wieczorem mój mąż zadzwonił do Gerarda, aby sprawdzić, o której syn wróci do domu. Gerardo nie odebrał. Po chwili mąż zadzwonił znowu. Brak odpowiedzi. Chwilę później ktoś zapukał do drzwi. To było kilku przerażonych kolegów syna. Zapytałam: „O co chodzi? Gdzie jest Gerardo?”. A chłopcy powiedzieli: „Oni go zabrali.” „O czym wy mówicie?” – zapytałam. „Kto go zabrał?” Chłopcy wyjaśnili, że widzieli Gerardo i naszych sąsiadów przed domem tych ostatnich. Nadjechała ciężarówka wioząca mnóstwo uzbrojonych ludzi, którzy wepchnęli sąsiadów i Gerardo na platformę i odjechali. Chłopcy powiedzieli, że nie znali tych ludzi. A ponieważ tamci byli uzbrojeni, nie odważyli się odezwać. W ciągu kilku minut zadzwoniliśmy do burmistrza Piedras Negras. Akurat bawił się na weselu. Powiedział, że okropnie mu przykro z powodu tego, co się stało, ale niestety nic nie może zrobić. Nie przyjechał ani jeden samochód policyjny. Następnego ranka, w sobotę 19 marca, bandyci wezwali ciężki sprzęt i kazali zburzyć w całym regionie kilkadziesiąt domów mieszkalnych i budynków mieszczących firmy. Wiele nieruchomości splądrowano w biały dzień, w zasięgu wzroku i słuchu nie tylko przechodniów, ale także komisariatów policji i posterunków wojskowych. Bandyci zachęcali mieszkańców, żeby ci brali, co im się tylko podoba, prowokując gorączkowy szaber. Rodríguez, żona ofiary: Sobota to dzień, w którym wszystko się zaczęło. Domy zaczęły eksplodować. Ludzie zaczęli włamywać się i plądrować, a ja potrafiłam myśleć tylko o tym, gdzie może być Everardo. Spędziłam całą sobotę na poszukiwaniach i wypytywaniu ludzi, co słyszeli. Od kogoś usłyszałam: „Widziałam uzbrojonych ludzi”. Ktoś inny powiedział: „Magazyny nadal się palą. Dym jest naprawdę czarny, jakby ktoś palił opony. Czarny przerażający dym”. Zadzwonił do mnie człowiek, który pracował z moim mężem. Mąż hodował koguty do walk. W tym regionie walki kogutów są bardzo popularne. Pracował dla José Luisa Garzy, ale nie na pełen etat. Rankami i popołudniami chodził na ranczo, żeby karmić zwierzęta. Ten człowiek powiedział mi: „Na tym ranczu dzieje się coś złego. Nie wiemy, co się stało ze wszystkimi ludźmi”. Zapytałam: „Co masz na myśli? Z jakimi ludźmi?”. Wyjaśnił, że dwóch mężczyzn pracujących z moim mężem nie wróciło poprzedniego wieczoru do domów. Jeden był traktorzystą, drugi nawadniał pola. Mówiłam: „No dobrze, to co robimy? Chodźmy ich szukać.” A on mnie ostrzegł: „Nie zbliżaj się tam nawet, bo ciebie też zabiorą”. Márquez, sprzedawca hot dogów: Miałem dwóch przyjaciół, którzy zbierali i sprzedawali rupiecie. Usłyszeli, że ranczo się pali, a jego właściciele wyjechali, więc wybrali się tam – ojciec i syn – żeby sprawdzić, czy znajdą coś, co warto zabrać. Opowiadali, że zobaczyli przy drodze wielką zamrażarkę. No i chcieli ją zabrać, ale była naprawdę ciężka, więc ojciec powiedział do syna: „Wyrzućmy to, co jest w środku”. Otworzyli ją i zobaczyli dwa ciała. Uciekli. Evaristo Rodríguez, weterynarz, ówczesny zastępca burmistrza Allende: To nie była oficjalna sesja, ale zebraliśmy się – członkowie rady, dyrektor ds. bezpieczeństwa publicznego. Było wiele pytań. Główne brzmiało: „Co się dzieje?”. Ale tak naprawdę każdy chciał wiedzieć, dlaczego. Wiedzieliśmy już, że była strzelanina i zdarzyły się przypadki zniknięć oraz śmierci. Było wiele pytań o to, co powinniśmy robić, ale nikt nie chciał wziąć spraw w swoje ręce. Jeden z członków rady powiedział nawet: „Zmywajmy się stąd, zanim coś przydarzy się i nam”. Lira, żona ofiary: Ostatni telefon od Rodolfa odebrałam tuż przed południem. Wydawał się wyczerpany. Nadal nic nie wiedział o rodzicach. Powiedziałam mu, że zrobił dla nich wszystko, co mógł, a teraz musi pomyśleć o Sofii i o mnie. Błagałam, by przyjechał do nas do Eagle Pass. - dodała. Sánchez, matka ofiary: Nie ma podręcznika, który by mówił, co robić, kiedy ktoś kradnie ci dziecko. Nie wiesz, jaki powinien być pierwszy krok. Wariujesz. Chcesz biec, ale nie wiesz dokąd. Chcesz krzyczeć, ale nie wiesz, czy ktoś cię słucha. Jeden z kuzynów poradził, żebym to umieściła na Facebooku. Więc napisałam: „Oddajcie mi syna. Jeśli ktoś wie, gdzie on jest, niech go do mnie przyprowadzi”. Operacja DEA przeciwko kartelowi Kilka miesięcy wcześniej na przedmieściach Dallas DEA rozpoczęła operację Too Legit to Quit (Zbyt czysty, by przestać), po kilku zaskakujących nalotach. W ramach jednego z nich policja znalazła 802 tys. dolarów zapakowanych próżniowo i ukrytych w baku furgonetki. Jej kierowca powiedział, że pracuje dla faceta, którego zna tylko jako El Diablo, czyli Diabła. Po następnych aresztowaniach agent DEA Richard Martinez i asystent prokuratora Ernest Gonzalez ustalili, że El Diablo to 30-letni José Vasquez junior, urodzony w Dallas, który zaczął sprzedawać narkotyki już w szkole średniej, a teraz był w Zetas czołowym dystrybutorem kokainy we wschodnim Teksasie. Przerzucał całe ciężarówki narkotyków, broni i pieniędzy. Kiedy funkcjonariusze przygotowywali jego aresztowanie, Vasquez wymknął się przez granicę do Allende, gdzie poszukał ochrony u członków wewnętrznego kręgu kartelu. Jednak Martinez i Gonzalez dostrzegli w jego ucieczce pewną sposobność. Gdyby zdołali przekonać Vasqueza do współpracy, mogliby uzyskać dostęp do wyższych szarż kartelu. Mieliby szansę schwytać jego przywódców, zwłaszcza braci Treviño, znanych jako Z-40 i Z-42, którzy zajmowali czołowe miejsca na liście celów DEA. Martinezowi chodziło o numery identyfikacyjne telefonów BlackBerry należących do braci Treviño, co pozwoliłoby mu ich śledzić. Vasquez pozostawił agentowi możliwości wywierania nacisku. Jego żona i matka nadal mieszkały w Teksasie. José Vasquez junior, skazany członek Zetas: Żona dzwoni do mnie gdzieś tak o 6 rano i mówi: „Nasz dom jest otoczony”. Zapytałem: „Co to znaczy otoczony?”. A ona na to: „No tak, na zewnątrz jest mnóstwo glin”. Powiedziałem: „Posłuchaj, prawdopodobnie chcą cię aresztować. Zadzwonię [do mojego prawnika]. Pamiętaj tylko, żeby nic im nie powiedzieć. Spróbuj się odprężyć. Wydobędziemy cię za kaucją”. Potem Richard [Martinez] zadzwonił do mnie stamtąd. Przełączył telefon na głośnomówiący, żeby moja żona mogła słyszeć. Powiedział, że zamierza ją aresztować. Myślałem, że blefuje, więc powiedziałem: „Rób, co musisz”. Ernest Gonzalez, asystent prokuratora: Początkowo chcieliśmy tylko, żeby José się ujawnił i współpracował, żeby zdradził nam, jaka jest struktura organizacyjna Zetas. Myślę, że to by nas wtedy całkowicie zadowoliło, bo naprawdę nie wiedzieliśmy, jak blisko jest on Miguela i Omara. Dopóki nie zaczął mówić, z kim rozmawiał i kogo widywał, nie wiedzieliśmy, co oni robią. Wtedy zmienił się nasz punkt widzenia na to, co możemy zrobić i jak. Próbowaliśmy wymyślić, w jaki sposób ich dorwać. Gdy José się nie ujawnił, zrozumieliśmy, że jest gotów poświęcić żonę i wiedzieliśmy, że musimy bardziej dokręcić śrubę, wywrzeć na niego większy nacisk. Richard mówi mu: „Twoja matka zostanie oskarżona.” Vasquez, skazany członek Zetas: Powiedziałem mu: „Człowieku, posłuchaj, pojadę zaraz na granicę, przekroczę ją i ujawnię się. Nie będę z tobą o nic walczył. Podpiszę wszystkie twoje papiery. Skaż mnie na dożywocie, zamknij i wyrzuć klucz, nie obchodzi mnie to. Ale zostaw w spokoju moją żonę. Daj spokój mojej matce”. A on mówi coś w rodzaju: „Posłuchaj, jeżeli nie chcesz, by twoja żona poszła do więzienia, albo żeby twoja mama poszła do więzienia, musisz z nami współpracować”. Powiedziałem: „Richard, chłopie, ja nie chcę współpracować. To doprowadzi do mnóstwa trupów”. On na to: „Mam ci do powiedzenia tylko tyle, że jeśli nie będziesz współpracował, one będą siedzieć tak samo jak ty”. Zapytałem Richarda: „Czego chcesz?”. Richard Martinez, agent DEA: Chciałem numerów. Liczyliśmy na to, że dopadniemy szefostwo Zetas. Pomyślałem, że te numery dadzą nam największą szansę na ich złapanie. Gdy przychodzi co do czego, wielu z tych facetów ucieka ze Stanów Zjednoczonych. Ale Ameryka to nadal jest najlepszy kraj na świecie, zwłaszcza jeśli się tu wychowałeś. Chcesz móc w końcu wrócić do Ameryki. Jeżeli twoja rodzina jest tutaj, chcesz się znaleźć w jej pobliżu. Pomyślałem, że kiedy José uświadomi sobie, jaka jest sytuacja, zrobi wszystko, co będzie musiał, żeby nam pomóc. Dopóki miałem okazję, zamierzałem go naciskać. Vasquez, skazany członek Zetas: Zdobyłem wszystkie numery – 40, 42 i pozostałych. Nie wiedziałem, co mają zamiar z nimi zrobić. Sądziłem, że chcą im założyć podsłuch czy coś w tym rodzaju. Nie przyszło mi na myśl, że prześlą te numery z powrotem do Meksyku. Mówiłem, by tego nie robili, bo mnóstwo ludzi zostanie zabitych. I nie tylko to, bo ja sam nadal tam byłem. Wciąż kręciłem się wokół tych ludzi. Powiedzieli, że tego nie zrobią. Richard mówił, że muszę mu ufać. Jakieś trzy tygodnie po tym, jak Vasquez dostarczył DEA numery identyfikacyjne telefonów, przywódcy kartelu dowiedzieli się, że jeden z ich ludzi jest zdrajcą. Źródła sił ochrony porządku publicznego powiązane z tą sprawą stwierdziły, że szef DEA w stolicy Meksyku podzielił się informacją na temat numerów z oddziałem meksykańskiej policji federalnej zwanym Poufną Jednostką Dochodzeniową, który był szkolony i weryfikowany przez DEA, ale wciąż miał trudności z ochroną informacji przed kryminalistami. Według wspomnianych źródeł za przeciek był odpowiedzialny któryś z funkcjonariuszy jednostki. Jej ówczesne dowództwo nie odpowiedziało na liczne prośby o rozmowę. Szefowie Zetas nie mieli większych trudności z zawężeniem listy potencjalnych kapusiów, bo bardzo niewiele osób miało dostęp do numerów identyfikacyjnych ich telefonów. Należeli do nich Mario Alfonso „Poncho” Cuéllar, główny pomocnik braci Treviño w stanie Coahuila, oraz Héctor Moreno, jego prawa ręka. Nie mówiąc nic Cuéllarowi, Moreno dał numery Vasquezowi. Odwdzięczał mu się za przysługę. Człowiekiem złapanym w furgonetce z 802 tys. dolarów w baku był Gilberto, brat Moreno. Wobec perspektywy 20 lat więzienia Gilberto wyznał, że pracuje dla Zetas, a pieniądze należą do braci Treviño. Vasquez zlecił swemu prawnikowi reprezentowanie Gilberto i obiecał, że nie powiadomi nikogo z kartelu o jego obciążających zeznaniach. Mario Alfonso „Poncho” Cuéllar, skazany członek Zetas: Jak się zorientowałem, że mam kłopoty? Bo przechowywałem dla kartelu 596 kilo kokainy, a 40 przysłał jakiegoś gościa, żeby je ode mnie odebrał. To było coś, co widywałem już wiele razy. Ilekroć 40 zamierzał zabić kogoś z organizacji, najpierw dbał o odebranie mu towaru. Przysłał mi swoje zdjęcie całe pokryte rysunkami żab. U dołu napisał: Żaby to ich określenie donosicieli. Zadzwoniłem do 40 i zapytałem: „Hej, o co tutaj chodzi?”. Nie odpowiedział. Stwierdził tylko: „Muszę się z tobą zobaczyć. Gdzie będziesz?”. Powiedziałem mu, że wybieram się na wyścigi konne. Ale nie pojechałem tam. Zadzwoniłem do kilku moich gości i poprosiłem, by sprawdzili, co się dzieje. Gdy tam dotarli, oddzwonili, mówiąc: „Masz przerąbane”. Jeden z ludzi 40 był na torze i klął na mnie, bo się nie pokazałem. Wtedy wiedziałem, że muszę wyjechać. Zacząłem dzwonić do przyjaciół, ostrzegając ich, żeby też się wynosili. Niestety żaden mnie nie posłuchał. Kiedy 40 nie mógł znaleźć mnie, wziął się za nich. Vasquez, skazany członek Zetas: Héctor [Moreno] zadzwonił do mnie i powiedział, że rozpętało się piekło. Zapytał, co zrobiłem z numerami. Powiedziałem, że przekazałem je DEA. Zadzwoniłem do Richarda [Martineza], pytając: „Co zrobiłeś z numerami?”. „Trafiły do Meksyku” – odparł. A ja na to: „Chłopie, jak mogłeś do tego dopuścić? Mówiłem ci, co się stanie, jeśli te numery trafią do Meksyku”. Richard się tłumaczył: „Człowieku, to nie ja. To nie była moja decyzja tylko szefa. Zrobili to nade mną. Wysłali numery do Meksyku, bo myśleli, że mają tam kogoś, komu mogą ufać”. Gdy masakra się rozpoczęła, Vasquez, Moreno i Cuéllar uciekli do USA i zgodzili się współpracować z wymiarem sprawiedliwości w zamian za łagodne potraktowanie. Ich wstrząsające relacje o tym, co działo się w Allende, uświadomiły amerykańskim władzom, jakie skutki wywołał przeciek. Cuéllar, skazany członek Zetas: Pamiętam moje pierwsze spotkanie z DEA. Opowiadałem im o tym, co się działo w Coahuili. Pamiętam, jak Ernest [Gonzalez] wstał od stołu, wyszedł z pomieszczenia i stanął przed jednym z szefów DEA. Zaczął na niego wrzeszczeć. Krzyczał coś w rodzaju: „Słyszałeś, co się dzieje? Wszystko dlatego, że wysłałeś te numery do Meksyku”. Gonzalez, asystent prokuratora: Powiedziałem mu, że to skandal. Sprawy nigdy nie powinny się tak potoczyć. Mieliśmy informacje, które mogły nam pomóc w schwytaniu tych facetów, ale z powodu naszego postępowania wszystko się spruło. I teraz został tylko cholerny bałagan. Pokłosie tragicznych wydarzeń Przez lata ani stanowe, ani federalne władze Meksyku nie przeprowadziły rzetelnego dochodzenia w sprawie tego ataku. Szacunki co do liczby zmarłych i zaginionych bardzo się różnią i wynoszą od 28 osób (wersja oficjalna) do około 300 podawanych przez stowarzyszenia ofiar. ProPublica i National Geographic zidentyfikowały około 60. Krewni, chcący się dowiedzieć, co zaszło i odbudować swe życie, zostali pozostawieni sami sobie. Żadna rodzina nie utraciła więcej członków niż Garzowie. Uważa się że zginęło ich prawie 20, w tym 81-letnia Olivia Martínez de la Torre i jej siedmiomiesięczny prawnuk Mauricio Espinoza. Rodzeństwo tego niemowlęcia, Andrea i Arturo Espinoza, mający wówczas pięć lat i trzy lata, odnaleziono w sierocińcu w Piedras Negras. Ich rodzice zostali zabici. Elvira Espinoza, administratorka hotelu i babcia dzieci Espinoza: Andrea mówi, że pojechali do miejsca, gdzie domy nie miały dachów. Powiedziała, że ci mężczyźni kazali wysiąść z samochodu jej matce, babci i prababci. Powiedzieli dzieciom: „Zostańcie tutaj. Chcemy tylko porozmawiać”. Trzymali je tam i kazali im być cicho. Żadnego płaczu. Andrea mówi, że zmieniała dziecku pieluszki i przygotowywała mu butelki. Nie pamięta, ile dni tam byli, zanim ci mężczyźni zabrali ją, Artura i Mauricia do Piedras Negras. Mówi, że zostawili ją i Artura w jakimś parku, ale Mauriciazabrali ze sobą. Andrea obwinia się o to, do czego doszło. Mówi: „Gdybym była silniejsza, Mauricio nadal byłby z nami”. Sánchez, matka ofiary: Gdy przekazano mi wieści, moje ciało zwiotczało. [Przedstawiciele władz stanu Coahuila] powiedzieli, że Gerardo został zabrany na ranczo i zabity. Coś wewnątrz mnie mówiło mi, że to prawda, ale zapytałam: „Jesteście pewni, że to był on?”. Odparli, że świadkowie widzieli tam rodzinę z trzema chłopcami i jednym z tych chłopców był mój syn. Podobno zaczął płakać, a tamtych to denerwowało, więc go zabili. Wtedy przestałam rozumieć. Jak ktoś może zabić 15-letniego chłopca, który boi się i płacze? Bracia Treviño zostali złapani w 2013 i 2015 r. w operacji prowadzonej przez meksykańską armię. Od tamtej pory wpływ kartelu na stan Coahuila osłabł i nocne życie wróciło do Allende, choć wielu mieszkańców jest nadal okaleczonych emocjonalnie. Mają obsesję na punkcie doniesień o przemocy związanej z narkotykami. Boją się, że bracia Treviño kontrolują handel z więzienia. DEA przypisuje sobie zasługi w związku z tymi zatrzymaniami, ale nie chce wyjaśnić, czy badała, w jaki sposób informacja o numerach wylądowała w rękach Zetas. Terrance Cole, zwierzchnik Martineza w Dallas, i Paul Knierim, ówczesny kierownik DEA w Meksyku, służący jako łącznik z szkoloną przez DEA jednostką meksykańskiej policji federalnej, odmówili wywiadów. Ale Martinez zgodził się mówić. Uznany za agenta roku 2011 obecnie walczy z rakiem okrężnicy. Jak dotąd agresywne terapie zawodzą. Russ Baer, rzecznik DEA, dwukrotnie przylatywał z Waszyngtonu do Teksasu, aby monitorować wywiady z Martinezem i jeszcze jednym tamtejszym agentem. Kiedy Martinez mówił, Baer mu przerywał, by podkreślić, że czołowi Zetas siedzą w więzieniu, więc dochodzenie agencji okazało się w końcu sukcesem. Gonzalez, asystent prokuratora: Oczywiście jestem tym zdruzgotany. Wiadomo, że ten rodzaj pracy niesie swoje konsekwencje. Zawsze istnieje możliwość, że ktoś zostanie zabity. Ale gdy bierze się udział w czymś takim, nie mogąc nic zrobić, człowiek jest załamany. Cel był szlachetny – spróbować aresztować tych facetów i wsadzić ich do więzienia, żeby przestali zabijać ludzi. Ale w tym momencie dochodzenia skutek okazał się odwrotny do zamierzonego. Martinez, agent DEA: Próbowałem. Tak to odczuwam. Robiłem wtedy, co mogłem. Miałem okazję zdobyć dane wywiadowcze i przekazać je dalej. Zdobyłem je. Nie bardzo mogę pojechać do Meksyku, żeby spróbować załatwić to osobiście. Russ Baer, rzecznik DEA: Jeżeli chodzi o to, co się stało w Meksyku, i następstwa tej kompromitacji, oficjalne stanowisko DEA brzmi następująco: To wyłączna wina Omara i Miguela Treviñów. Zabijali ludzi, zanim do tego doszło, i zabijali ludzi po przekazaniu numerów. DEA wypełniła swoje zadanie, żeby ich namierzyć, i poświęciła swe zasoby na to, by doprowadzić do ich upadku. Pod tym względem odnieśliśmy w końcu sukces. Łączymy się w bólu z tymi rodzinami. Są niestety ofiarami przemocy popełnianej przez braci Treviñów i Zetas. Ale to nie jest historia, w której DEA ma krew na rękach.
"Skakanka z kabla". Poruszający reportaż z obozu-miasta
Obóz dla uchodźców zaprojektowano w dziewięć dni. Po roku mieszkało tu 140 tys. ludzi. To jedno z największych miast Jordanii, którego nikt nie nazywa miastem.
Na Champs Élysées tłok i ścisk. Kobiety w chustach na głowie z rękami pełnymi zakupów. W miejscowym supermarkecie można dostać puszki z ananasem i paczki kakao. W kiosku lizaki, zapalniczki, kostki mydła. Obok jest sklep AGD: lodówki, klimatyzatory i grzejniki, bo noce na pustyni bywają bardzo zimne. Jest jeszcze fryzjer, jubiler, golibroda, wypożyczalnia sukien ślubnych, pizza na telefon. Piekarz wypieka pity – przykleja placek do wewnętrznej strony rozgrzanego do czerwoności owalnego pieca i wyjmuje je po kilku sekundach – brązowe i chrupiące. Lodziarz sprzedaje dzisiaj pięć smaków: czekoladowy, truskawkowy, mango, cytrynowy i ciasteczkowy. Przyszykowałby więcej, ale generator prądu zasila tylko jedną zamrażarkę. W restauracji obok podłogę wyłożyli linoleum, na ścianie zawiesili sztuczny bluszcz i na plastikowych ceratach podają kurczaka z grilla w sosie czosnkowo-śmietanowym. Wszyscy oblizują palce. Zobacz galerię. Ci, którzy nie mają własnego sklepu, rozkładają kramy na ziemi. Wystarczy płachta materiału albo drewniana skrzynka. Na nich leżą produkty pierwszej potrzeby: karty telefoniczne i mocne papierosy dla mocnych facetów. Po Champs Élysées ludzie chodzą szybkim krokiem. Nikt nie zatrzymuje się popatrzeć na wystawy, bo nie znaleźli się tu dla przyjemności, tylko załatwić najpilniejsze sprawunki: kupić coś do jedzenia, znaleźć ciepły sweter na zimną noc i koniecznie buty dla najmłodszego syna, bo znowu biega na bosaka. Przez tłum przeciskają się dzieciaki, które na taczkach pchają większe zakupy – butle oleju, worki z ryżem albo z suszonymi ziarnami pszenicy, ale też sprzęt domowy: garnki, szczotki, pralki. A czasem na taczkach wiozą ludzi, których stać na opłacenie transportu. Według statystyk pracuje ok. 13 proc. dzieci. Głównie chłopcy. Tłumy nóg w plastikowych sandałkach, rozklapcianych adidasach, zakurzonych lakierkach wzbijają w górę rdzawy pył. Champs Élysées – paryski szyk na jordańskiej pustyni, główna ulica Zaatari, do niedawna drugiego co do wielkości obozu dla uchodźców na świecie i piątego miasta w Jordanii. Choć po roku żyło tu 140 tys. ludzi, nikt nie nazywa tego miejsca domem. Zdradliwy płacz Mężczyźni raczej nie chodzą po Champs Élysées. Sprawunki załatwiają kobiety i dzieci, a oni siedzą i palą. Tak jak Ajeed, właściciel knajpki z lepiącymi się stolikami. Pije gęstą jak smoła kawę, której ziarna zmielił z kardamonem. Ręcznikiem leniwie odgania muchy. Pochodzi z Homs na zachodzie Syrii, niedaleko granicy z Libanem. Kiedy armia rządowa wkroczyła do miasta, schował się w piwnicy razem z sąsiadami. Wydał ich płacz dziecka. Żołnierze wyważyli drzwi, wyciągnęli wszystkich na zewnątrz. Kobietom zerwali burki z głów, żeby sprawdzić, czy pod czarnym strojem nie ukrywa się bojownik Wolnej Armii. Mężczyzn ustawili pod ścianą. Strzelili. Między nogi. Dzieci Ajeeda patrzyły. Ośmioletni syn do dzisiaj budzi się w nocy zasikany. A dziecko sąsiada osiwiało. Chłopiec miał wtedy 12 lat. Ajeeda zamknęli w więzieniu. Nie było miejsca, żeby usiąść. Jedna kromka chleba dziennie – z dżemem pełnym mrówek. Sikało się do butelki. Wypuścili go po czterech dniach, nie wie czemu. Niektórzy nie wyszli w ogóle. O tym, co robiono z kobietami, mężczyźni wolą nie wiedzieć. Ajeed spakował to, co miał, i ruszył na południe – do Jordanii. Był styczeń 2013 r. Teraz w Zaatari podaje kawę, wcześniej był biznesmenem. Pomaga mu dwóch kuzynów – jeden prawnik, drugi stolarz. Siedzą przy kawie, palą i opowiadają w kółko te same historie: bombardowania, ostrzał, zatrzymania, więzienie, ucieczka, bombardowania, ostrzał, zatrzymania. Dzwonią do rodziny, która została w Syrii, i też tylko o tym słyszą: bombardowania, ostrzał, zatrzymania, więzienie. O Zaatari nie mają za wiele do powiedzenia. Tu nic się nie zmienia. Perspektyw nadal brak. Miasto z niczego Pięć lata temu była tu pustynia: piach, skorpiony i słońce. Bliżej szosy widać było kilka gajów oliwnych ze skarlałymi drzewami i domki rozstawione wzdłuż drogi. Wieś Zaatari. Do największego miasta w okolicy, Al-Mafrak, 10 km. Do syryjskiej granicy – 12. Poznaj najsłynniejsze obozy uchodźców na świecie! Zdaje się, że nawet tu nikt już nie pamięta, jak zaczął się konflikt w Syrii. Był rok 2011. Arabska Wiosna, entuzjazm ludzi, upadające reżimy. Tunezja, Libia, Egipt. Syryjczycy też spróbowali. Ale prezydent Baszar al-Asad przeciwko pokojowym demonstracjom wystawił czołgi. Zaczęli walczyć – jedni na południu, inni na północy. Brakowało wspólnego frontu. Po pięciu latach w Syrii trwa krwawa wojna domowa: sami Syryjczycy gubią się w tym, kto z kim walczy. Siły rządowe, rebelianci, islamscy ekstremiści, etniczne grupy i ugrupowania spoza Syrii – każdy ma inne cele, a wszystko napędzane jest rywalizacją o wpływy w regionie. To oczywiste, że wojna najdotkliwiej uderza w cywilów, którzy nigdy nie wiedzą, kto za chwilę uzna ich za wroga. Są torturowani, bombardowani, ostrzeliwani. 11 mln ludzi opuściło swoje domy. To połowa Syryjczyków. Jakieś 7 mln szukało schronienia w obrębie własnego kraju. Ale już prawie 5 mln uciekło za granicę – tam, gdzie oprócz bezpieczeństwa nie ma dla nich nic. Jako uchodźcy nie mogą pracować, są zależni od pomocy, zredukowani do 2100 kcal na dzień, które przysługuje im według międzynarodowych standardów. Pierwsi uchodźcy pojawili się w Jordanii jesienią 2011 r. Pod koniec lipca roku 2012 przez gaje wokół wsi Zaatari pociągnięto drogę prosto na pustynię. Na piachu rozstawiono kilka przenośnych toalet, niewielkie namioty z logo UNHCR – Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców, i jeden większy: centrum rejestracji. Wszystko zajęło dziewięć dni. Obóz oficjalnie otwarto 29 lipca 2012 r. Na początku mieszkało tu około stu rodzin, ale już wtedy wyznaczono granice: 2 km długości i 4 km szerokości. Miało tu zamieszkać 60 tys. ludzi. We wrześniu, po dwóch miesiącach funkcjonowania, populacja obozu Zaatari liczyła 30 tys. osób. W listopadzie 65 tys. A w lutym 2013 r. było ich już 76 tys. W marcu 2013 r. przestano publikować statystyki. Każdego dnia z granicy przywożono autokarami trzy tysiące osób. Średnio co minutę syryjsko-jordańską granicę przekraczał nowy uchodźca. Choć przecież większość przychodziła w nocy – długie kolumny ludzi osłanianych przez kilku bojowników z Wolnej Armii Syrii, albo pojedyncze rodziny, które już dawno porzuciły samochód z dobytkiem i niosły tylko rzeczy naprawdę niezbędne: ciepłe ubrania, pieniądze i biżuterię na sprzedaż. W sumie przez Zaatari przewinęło się ponad 430 tys. ludzi. Kontener luksusu Pierwsze namioty stawiano dość chaotycznie.Każdy walczył o miejsce blisko polowego szpitala, punktu dystrybucji chleba i wjazdowej bramy. Ale kolejne dzielnice wytyczano już od linijki. Ich powierzchnię wysypano białym żwirem – w lecie będzie się mniej pylić, w zimie nie zrobią się kałuże. Zbudowano obóz inny niż wszystkie. Zaplanowany. Dwanaście dzielnic z równo biegnącymi ulicami. Ze szpitalami, meczetami i szkołami, latarniami wzdłuż głównych ulic (pokrytych asfaltem) i porządnymi łazienkami, do których 80 ciężarówek codziennie rano dowozi wodę, a wieczorem zabiera nieczystości. Dość szybko, bo już w październiku 2012 r. (dwa miesiące po otwarciu), zaczęły się pojawiać kontenery – dary od bogatych sąsiadów. Na przykład Arabii Saudyjskiej. Stały się synonimem luksusu. W którym uchodźczym obozie na świecie mieszka się w kontenerach? – pytano. Zazwyczaj na uciekinierów czekają namioty albo bida chatki zbudowane z połamanych desek i plastikowych butelek. Dzienny koszt utrzymania Zaatari to 0,5 mln dolarów. Uchodźcom trzeba dostarczyć jedzenie i wodę. Całość zarządzana jest z base campu, kilkunastu kontenerów ustawionych za zasiekami, które stanęły na miejscu owego dużego namiotu do rejestracji. To tu mieszczą się siedziby ponad stu organizacji pozarządowych obsługujących obóz. Jedni odpowiedzialni są za higienę, inni za wywóz śmieci, jeszcze inni za edukację, zapobieganie przemocy wobec kobiet, zdrowie, rejestrację, kontakt z mediami albo też budowanie społeczności. Najlepszy obóz na świecie O obozowej rzeczywistości opowiadają przede wszystkim kobiety. Często to one zarabiają, pracując dla organizacji pozarządowych. I utrzymują całe rodziny. Tak jak Mariam, która kończyła literaturę angielską, a teraz sprawdza stan obozowych łazienek – betonowych budynków ustawionych co kilka ulic. Na ekranie smartfona zaznacza, które toalety są czyste, gdzie urwano krany itd. Wielu jej tej pracy zazdrości. Choć ma 25 lat, rodzice ciągle nie chcą wydać jej za mąż. Mariam chciałaby znaleźć męża. Jeden z przyjaciół rodziny był nią nawet zainteresowany, ale ojciec dziewczyny odprawił go z kwitkiem – nikt przy zdrowych zmysłach nie pozbywa się tutaj źródła stałego dochodu. O tym wszystkim Mariam opowiada cichym głosem w kontenerze, który zdążyła kupić jeszcze jesienią 2013 r., kiedy na czarnym rynku schronienie z metalu (w teorii rozdawane za darmo) kosztowało około 50 dol. Dwa miesiące później jego cena wrosła dziesięciokrotnie, bo wszyscy szykowali się na zimę. Temperatura miała spaść poniżej zera, zapowiadano śnieg. Już zaczynały się deszcze. Pomimo tak pieczołowicie wysypywanego białego żwiru, ziemia w Zaatari zamieniała się w rdzawą maź oblepiającą buty grubą warstwą. Woda zalewała namioty, ludzie budzili się w środku nocy w błotnistej kałuży. Wichury zrywały linki, zwalały brezentowe schronienie na śpiące w środku rodziny. Kontener – to było wtedy marzenie każdego uchodźcy w Zaatari. Ten, w którym mieszka Mariam, ma 18 m2 powierzchni i blaszane ściany. Żadnych skosów, same linie proste. Szara podłoga, biały sufit. Zaduch niewietrzonego pomieszczenia. Zakratowane okna, których zimą nikt nie otwiera. Trzy materace pod ścianą, sterta koców. Lampka na baterie słoneczne. W metalową ścianę wbite cztery gwoździe, na których można powiesić torbę. Pustka. Mariam wstaje rano, przed szóstą. Przyrządza rodzicom śniadanie, szykuje się do pracy, która zajmuje jej osiem godzin dziennie. Dzięki temu może kupić, co tylko chce: kartę telefoniczną, jedzenie, cieplejsze ubrania. Resztę oddaje rodzicom. Do domu wraca o piątej, gotuje obiad. Owszem, chciałaby wtedy zajrzeć do obozowej biblioteki, ale wieczorem nie wychodzi. Nawet do łazienki. Ludzie dużo gadają o tym, co się dzieje, kiedy jest ciemno. Nie mówią wprost. Oficjalne statystyki tego nie pokazują, ale wiadomo, że chodzi o prostytucję i gwałty. Święta samowolka Bardzo szybko, bo chyba już dwa miesiące po utworzeniu, Syryjczycy sami zaczęli decydować o tym, jak będą mieszkać. Przesuwali namioty, żeby być bliżej znajomych z tej samej wioski (większość Syryjczyków w Zaatari, bo statystyki mówią o nawet 80 proc., pochodzi z południowej prowincji Dara), nie zważali na wytyczone przez zarządców ulice, organizowali przestrzeń tak, żeby to im było wygodniej w niej żyć. Bogatsi odkupywali kontenery od biedniejszych, łączyli je w podkowę i tworzyli namiastki domów z dziedzińcem. Ci, którzy mieli pieniądze albo kontakty, otwierali wzdłuż głównej ulicy biznesy, budując Champs Élysées. Samozwańczy elektrycy podłączali kontenery do słupów wysokiego napięcia plątaniną kolorowych kabli. Kto mógł, budował latrynę. Po nocy nikt nie chciał chodzić do wybetonowanych łazienek – za daleko, za ciemno. Ścieki szły w pustynny piach. Samowolka jako wyraz buntu przeciwko bezczynności. Namiastka kontroli nad swoim życiem. Rowerem po champs Élysées Po czterech latach od powstania obozu wiele się w nim zmieniło. Część ludzi wróciła do Syrii, część wyszła z obozu (można to zrobić, zdobywając finansowe gwarancje od jordańskich znajomych), część opuściła Zaatari nielegalnie. Zostało 80 tys. ludzi. Wojna domowa w Syrii staje się coraz bardziej okrutna i coraz mniej zrozumiała. Uchodźcy zdają sobie sprawę, że w Zaatari zostaną na dłużej. Próbują w tym nienormalnym mieście stworzyć namiastkę normalności. I tak pojawiły się rowery – teraz z dalszych części do centrum, na Champs, nie trzeba już iść godzinę, wystarczy kwadrans pedałowania. Budowana jest elektrownia na baterie słoneczne. Prąd, który do tej pory płynął przez 11 godzin w ciągu doby, będzie teraz dostępny dzień i noc w każdym kontenerze. Trwają prace kanalizacyjne. Działają dwa szpitale i dziewięć klinik. A także dziewięć szkół i 27 ośrodków kultury. Zdarzają się nawet kontenerowe pałace z fontannami na dziedzińcach. Ludzie tutaj naprawdę nie lubią siedzieć bezczynnie – w doniczkach sadzą kwiaty, na tyłach domów na pustynnym piasku hodują bakłażany i słoneczniki. Nie muszą już stać w kolejkach, bo dostali e-karty, którymi mogą robić zakupy w dwóch supermarketach w Zaatari. Na nich 20 dinarów, czyli równowartość 107 zł. Coraz częściej sami decydują, co zjedzą. Ale pieniędzy z pomocy międzynarodowej wystarcza na podstawowe produkty: ryż, jajka, olej, jakieś warzywa, tuńczyka w puszce. Skakanka z kabla Większość syryjskich uchodźców w Jordanii, których liczbę szacuje się nawet na milion osób, przebywa poza obozami. Od bezczynnego życia na kupony wolą jakąkolwiek suterenę, niewielki pokoik, chociaż garaż, nawet namiot z jutowych worków i nielegalną pracę przy zbiorze pomidorów – ryzykują deportację, byleby nie siedzieć w obozowym zamknięciu. Bo obóz to ochrona, ale również więzienie. Nie można go opuścić bez rządowego pozwolenia, trzeba siedzieć na miejscu i czekać, aż skończy się wojna. Doskonale wie o tym Ali, który z żoną i siódemką dzieci mieszka w jednym kontenerze. Są tu od prawie trzech lat. Myśleli, że przyjechali najwyżej na dwa miesiące. Ali chciałby pracować, ale pracy dla niego nie ma. Raz w miesiącu sprząta obóz – to jedyna opcja dla mężczyzn, żeby coś dorobili. Nie może się doczekać tego dnia – wreszcie jest coś do roboty. O tym, co będzie, gdy najstarszy syn za rok skończy liceum, Ali woli nie myśleć. Bo obozowym dzieciom nie wolno zdawać na jordańskie uniwersytety, przynajmniej na razie. Kończą szkołę i dołączają do bezczynnego życia rodziców. Ali stara się nie myśleć również o tym, co za kilka lat będzie z jego córeczką urodzoną w Zaatari (co miesiąc rodzi się tu 80 dzieci). Może będą już w Syrii? Bo co to za dzieciństwo na tym piachu, gdzie skakanki dziewczynki robią sobie z elektrycznych kabli? Co to za dzieciństwo, w którym Alego nie stać nawet na kupienie tandetnych chińskich zabawek na Champs Élysées? A i tak dzieciaki Alego mają szczęście. W najtrudniejszej sytuacji są te, których rodzice decydują się mieszkać nielegalnie poza obozem. Wśród nich pracuje ponad jedna trzecia nieletnich. Głównie na farmach, gdzie zbierają oliwki i pomidory. Na Champs jak zwykle – ścisk i tłok. W garach z gorącą wodą gotuje się kukurydza, na głęboki olej wrzucają falafela, w witrynie wykładają słodkie drożdżowe ciasteczka – prawie jak nasze pączki. W kawiarniach mężczyźni rozpalają sziszę, czuć delikatny zapach jabłkowego tytoniu. W perfumerii właściciel miesza własne zapachy: „Czerwony Anioł”, „Noc Miłości” i – najpopularniejszy – „Eau de Liberty”, wodę wolności. Champs, wymawiane jak Szam, tak Syryjczycy nazywają Damaszek – serce kraju, za którym zawsze tęsknią, do którego nie mają jak wrócić. Bo ten Damaszek ze złocistym meczetem Umajjadów, w którego wypolerowanych posadzkach przegląda się słońce, z tysiącletnim sukiem, w którego arkadach sprzedawano najlepsze lody na świecie (obtoczone w grubo siekanych pistacjach) – tamten Damaszek, tamta Syria istnieją tylko w ich pamięci. A to tutaj to tylko pustynna fatamorgana. Każdy by chciał, żeby jak najszybciej zniknęła.
Tam, gdzie śmierć nie oznacza pożegnania [REPORTAŻ]
W odległym zakątku Indonezji zmarli – i ich zwłoki – pozostają częścią rodziny.
Pewnego wieczoru, na krótko przed siódmą, Elisabeth Rante odsuwa złotą zasłonę w drzwiach. Wślizgujemy się razem do środka. Elisabeth przemawia do swego męża. – Papo, Papo – szepcze. – Mamy gościa z daleka. Za nami drugi syn, Jamie, wkracza do pokoju z tacą i podchodzi po cichu. – Oto twój ryż, Papo. Oto twoja ryba. A tu są papryczki. Gdy wychodzimy cichaczem z pomieszczenia, Elisabeth mówi łagodnie: – Obudź się, Papo. Pora na twój obiad. Odwracam się na moment, gdy najstarszy syn, Yokke, wyjaśnia: – Ona robi ci zdjęcie, Papo. Poruszająca scena rodzinna. Nic takiego, co by nie mogło się zdarzyć w dowolnym miejscu na Ziemi. Z jednym wyjątkiem. Mąż Elisabeth, były pracownik urzędu stanu cywilnego, nie żyje od prawie dwóch tygodni. W tym ładnym betonowym domu w kolorze melona, należącym do zamożnej rodziny, Petrus Sampe leży nieruchomo na drewnianym małżeńskim łożu z czerwonym wzorzystym kocem wetkniętym pod brodę. Przez kilka kolejnych dni Petrus będzie leżał w swoim łóżku, w budynku na obrzeżach miasteczka Rantepao, na odległych wyżynach indonezyjskiej wyspy Celebes. Jego żona i dzieci będą do niego przemawiać, przynosząc mu jedzenie cztery razy dziennie – śniadanie, lunch, obiad i popołudniowy podwieczorek. – Robimy to dlatego, że tak bardzo go kochamy i szanujemy – mówi Yokke. A Elisabeth dodaje: – Wcześniej jadaliśmy razem. A on nadal jest w domu, więc go żywimy. Formalina (wodny roztwór formaldehydu) zaaplikowana krótko po śmierci sprawia, że ciało nie rozłoży się, tylko z czasem ulegnie mumifikacji. W pomieszczeniu czuć jedynie nutę drewna sandałowego, zapach typowy dla toradżańskiego domu. Ze ściany spogląda obraz Jezusa Chrystusa wyprowadzającego jagnię. ZOBACZ PORUSZAJĄCE ZDJĘCIA! Cztery dni później, po muzycznych hołdach, chrześcijańskim nabożeństwie i obiedzie dla ponad stu osób, członkowie rodziny przenoszą Petrusa z łóżka do trumny. Kamerzyści rejestrują wydarzenie na wideo. Ośmioro lub więcej dzieci – należących do krewnych i przyjaciół z sąsiedztwa – przepycha się, żeby lepiej widzieć. Po tej uroczystości Petrus pozostanie w domu, w trumnie, aż do pogrzebu, który ma się odbyć za cztery miesiące. Do tego czasu jego żona będzie z nim mieszkać. Niektóre rodziny przestrzegają starego zwyczaju nakazującego nie pozostawiać zmarłej osoby samej. Aż do pogrzebu domownicy będą go nazywać to makula’ – chorą osobą. – Wierzymy, że choć ojciec jest to makula’, jego dusza nadal przebywa w domu – mówi Yokke. Dla Toradżów śmierć ciała nie jest nagłym, ostatecznym wydarzeniem, tak jak na Zachodzie. To zaledwie jeden etap długiego, stopniowo rozwijającego się procesu. Ukochani zmarli są pielęgnowani w domu tygodniami, miesiącami, a nawet latami po zgonie. Pogrzeby są często odwlekane przez czas niezbędny do zebrania szeroko rozproszonych krewnych. Najokazalsze ceremonie pogrzebowe to zdarzenia trwające przez tydzień, przyciągające do domu Toradżów z rozległej diaspory rozrzuconej po całym świecie. Kiedy kolumna stu lub więcej motocykli i samochodów sunie z hukiem przez miasto, towarzysząc zwłokom, ruch ustaje, i nawet ambulans lub policjant nie może tego zmienić. Tutaj śmierć tryumfuje nad życiem. Toradżowie nie odrzucają medycyny w stanach zagrażających życiu. Nie uciekają też przed smutkiem, gdy umiera ktoś kochany. Nie ignorują śmierci, bynajmniej, prawie wszyscy uważają ją za centrum życia. Wierzą, że ludzie nie są tak naprawdę martwi, kiedy umierają, i że głęboki ludzki związek trwa długo po śmierci. Dla wielu Toradżów śmierć nie jest ceglanym murem, tylko zasłoną z gazy. Nie jest zerwaniem, tylko innym rodzajem związku. Głęboka więź z ukochaną osobą często nie kończy się dla nich przy grobie. Niektórzy Toradżowie z północy co jakiś czas wyciągają krewnych z grobów, aby założyć im świeżą odzież i całuny pogrzebowe. Nikt nie wie dokładnie, kiedy rozpoczęły się toradżańskie praktyki związane ze śmiercią. Język tego ludu zyskał formę pisemną dopiero na początku XX w., więc większość dawnych tradycji ma nadal charakter ustny. Dopiero niedawno, dzięki datowaniu metodą radiowęglową fragmentów drewnianych trumien, archeolodzy doszli do wniosku, że toradżańskie zwyczaje pogrzebowe sięgają co najmniej IX w. Pierwsze statki holenderskie przybyły do dzisiejszej Indonezji pod koniec XVI w., w poszukiwaniu gałki muszkatołowej i goździków. Nieco ponad 300 lat później Holendrzy dotarli do regionu kulturowego Toradża, który dziś obejmuje dystrykty Toradża Utara i Tana Toradża. Dzięki holenderskim misjonarzom jest to obecnie chrześcijańska enklawa złożona głównie z protestantów, ale także katolików, w kraju zdominowanym przez islam. Tutejsze chrześcijaństwo zaadaptowało tradycyjne praktyki – prawie każdy etap toradżańskiej śmierci jest witany modlitwami, czytaniem Ewangelii Mateusza i Jana oraz odmawianiem Modlitwy Pańskiej. Region Toradża jest pełen wiosek leżących wysoko na urwiskach albo wtulonych w doliny pod nimi. Do Rantepao, zakurzonego miasteczka liczącego 26 tys. mieszkańców, dociera się na ogół po ośmiogodzinnej podróży krętą jak korkociąg, wtuloną w klify 300-kilometrową drogą z Makassaru, największego miasta wyspy Celebes. Natomiast wioski są połączone tylko krętymi, jednopasmowymi dróżkami, na których odbywa się dwukierunkowy ruch. Psy i małe dzieci muszą schodzić na bok, kiedy coś nimi jedzie. Przemierzyłam tę wyboistą trasę po całych latach pisania i mówienia o amerykańskim sposobie umierania, który gloryfikuje medycynę i leki, ale obawia się śmierci, uznając ją za porażkę technologii lub woli. Dzięki temu większość Amerykanów kona w różnych instytucjach, choć najczęściej twierdzą, że woleliby umrzeć w domowym zaciszu. Po śmierci mojego męża, Terence’a, zaczęłam szukać alternatyw. Przyjechałam tu, aby poznać kulturę, która jest jeszcze bardziej krańcowa, ale skierowana w przeciwną stronę. Moje poszukiwania mają oczywiste granice. Karmienie zmarłych, przetrzymywanie zwłok i otwieranie trumien to nie są praktyki, które bylibyśmy gotowi zaaprobować w najbliższym czasie. Mimo to nie mogę przestać się zastanawiać, czy bardziej stopniowy rytm i tempo toradżańskich praktyk śmierci nie wpisuje się ściślej w przejmujące, przeszywające dreszczem doznawanie ludzkiego smutku niż nasze własne sztywne rytuały. Oglądanie drogiego zmarłego, rozmowa z nim i odczuwanie jego obecności jest powszechne także na Zachodzie, jak piszą Colin Murray Parkes i Holly G. Prigerson w książce Bereavement: Studies of Grief in Adult Life (Żałoba – badania smutku w dorosłym życiu). Mówię do niego i oczekuję, że mi odpowie – cytują słowa pewnej wdowy. Ich zdaniem żal jako taki nie przebiega liniowo, tylko raczej cyklicznie wybucha i cichnie przez wiele lat – tak jak u Toradżów. Lecz zachodni zwyczaj usuwania zmarłego z widoku w ciągu kilku dni albo nawet godzin po śmierci wydawałby się Toradżom zdecydowanie zbyt gwałtowny. – Moja matka zmarła nagle, więc nie jesteśmy gotowi, by pozwolić jej odejść – mówi Yohana Palangda, zaczynając szlochać. – Nie mogę się zgodzić na zbyt szybki pogrzeb. Matka Yohany przyjmowała więc gości w pokoju na piętrze przez ponad rok po śmierci. Ponieważ była przewodniczącą wioski – którą to funkcję sprawuje teraz Yohana – wieśniacy nadal przychodzą po błogosławieństwa przed ważnymi wydarzeniami albo nawet po zgodę na ślub. Michaela Budiman, antropolożka z Uniwersytetu Karola w Pradze, pisze, że gdyby zmarły Toradż został pochowany natychmiast, byłoby tak jak gdyby jastrząb spadł nagle na swą ofiarę, porwał ją w szpony i znikł w ułamku sekundy. A zatem jaka jest różnica między niechęcią Yohany do rozstania z matką a naszymi odczuciami? Albo między rozmowami, które Elisabeth prowadzi ze swoim zmarłym mężem, a tymi, które wdowy z Zachodu toczą ukradkiem ze swymi? Albo rytuałem karmienia odprawianym przez rodzinę Elisabeth a oporem, jaki odczuwa powieściopisarka Joan Didion przed pozbyciem się butów zmarłego męża, bo przecież może ich potrzebować, gdy wróci? Najlepszym lekiem na żal jest czas. A gdybyśmy tak, podobnie jak Toradżowie, dawali sobie więcej czasu na jego ukojenie? Kilka dni po mojej wizycie u zmarłego Petrusa Sampe i jego żony, na drugim końcu miasta trwa pogrzeb innego mężczyzny. Wchodzę do zacienionej bambusowej budowli, którą rodzina wzniosła dla zamiejscowych gości. Przysiadam na dywanie obok nastoletniej wnuczki zmarłego. Dinda maluje oczy kredką. Bawi się swoim smartfonem. Mówi, że wszyscy lubią pogrzeby, zwłaszcza dlatego, że można na nich spotkać krewnych z daleka. W pobliżu baraszkują jej trzej młodsi kuzyni. Biegają nawet wokół trumny dziadka. Setki mężczyzn, kobiet i dzieci przechadza się w pobliżu albo siedzi, gawędząc w cieniu domów przodków – zwanych tongkonanami – charakterystycznych konstrukcji na palach, których pełno w tym regionie. Ich ogromne zakrzywione dachy zdają się płynąć niczym wielkie czerwone łodzie pośród morza palm, kawowców i bugenwilli. Przestrzenie między tongkonanami są pełne kwiczących świń przywiązanych do bambusowych pali. Niebawem nierogacizna zamieni się w lunch. Kobiety w wąskich czarno-białych sukienkach sprzedają papierosy. Handlarz na motocyklu zachwala foliowe balony. Wszędzie widać lśniące tłuste bawoły. Leżą pod drzewami, stoją przy drodze lub są prowadzane w kółko przez młodych mężczyzn zajmujących się nimi czule, jakby to były zwierzątka domowe. Mistrz ceremonii, wysoko na wieży ponad tłumem, zwraca się do wspaniałego byka z potężnymi rogami o rozpiętości równej wzrostowi człowieka. – Jesteś tu najważniejszym bawołem – mówi. – Pójdziesz z tym mężczyzną na tamten świat i uczynisz go bogatym. Doniosłość toradżańskiego pogrzebu jest mierzona ilością i jakością bawołów, które stanowią rodzaj waluty. Wszystko w pogrzebie jest hierarchiczne, cementuje status rodziny zmarłej osoby, osób, które są obecne, i wielu tych, które nie są. Dziś zbliża się do końca ponad tydzień posiłków, przyjęć, spotkań, modlitw, występów i rytuałów stopniowo oddzielających zmarłego od życia. Ciało jest przenoszone z domu do rodzinnego budynku przodków, potem do pobliskiego spichrza ryżowego, następnie do pogrzebowej wieży. Pogrzeby ciasno spajają Toradżów, jedną rodzinę z drugą, jedną wioskę z sąsiednią. Pochłaniają oszczędności, bo ludzie prześcigają się w darach składanych ze zwierząt, tworząc wielopokoleniowe zobowiązania i napędzając spektakularną konsumpcję. Twój kuzyn ofiarowuje bawołu? Ty musisz dać większego. Nie możesz odwdzięczyć się za miniony dar? Więc musi to zrobić twój syn albo córka. Jeśli i oni nie mogą, brzemię spadnie na twoje wnuki. Mroczną stronę tych pogrzebowych zobowiązań można wyraźnie usłyszeć w krzykach prowadzącego, który anonsuje dary. – Czyja jest ta świnia? – woła przez megafon. – Czyj jest ten bawół? Poniżej, w szopie z metalowym dachem, rządowi urzędnicy odnotowują jakość i wielkość każdego prezentu dla celów podatkowych. Przy zakończeniu ceremonii rodzina otrzyma starannie spisaną księgę darów. Będzie się od niej oczekiwać odwzajemnienia, kiedy umrze ktoś z rodziny darczyńcy. Toradżańskie pogrzeby to także wspaniała zabawa. Pogrzeb to wesele, bar micwa i zjazd rodzinny w jednym. Wystawne pogrzeby są okazją do spotkań i rozmów. Można na nich dobrze zjeść i wypić, uczestniczyć w grach i przedstawieniach, a nawet szukać pracy lub potencjalnych partnerów. Są walki bawołów. (– Żadnego hazardu – ogłasza prowadzący. – Rodzina jest chrześcijańska i mamy tu policję. Gdy rozlega się okrzyk wzywający najsilniejszych do przeniesienia trumny do wieży, co najmniej 50 młodych ludzi chwyta bambusowe żerdzie. Ze śpiewem obchodzą teren, unosząc i opuszczając trumnę. Słowa pieśni stają się sprośne: coś o częściach ciała, ich wielkości i seksualnej sprawności. Wybucha wodna walka – niosący trumnę oblewają siebie nawzajem oraz gości wodą z plastikowych kubków. – Możesz się wymigać od wesela, ale na pogrzeb musisz przyjść – mówi Daniel Rantetasak, lat 52, który tego popołudnia siedzi w strefie dla VIP-ów na pogrzebie Lassi Allo To’danga, dziadka Dindy. Daniel szacuje, że w swoim życiu był na ponad 300 pogrzebach. Twierdzi, że na pogrzebie takim jak ten powinny zostać złożone w ofierze co najmniej 24 bawoły. Czasami ta liczba przekracza setkę. Przy średniej cenie bawołu wynoszącej 20 mln rupii (1425 dol.) za sztukę (cętkowane, najbardziej cenione, są znacznie droższe) koszt samych bawołów na elitarnym pogrzebie może przekroczyć 400 tys. dol., wypłacanych ze społecznie wymuszanych dotacji oraz przez licznych członków rodziny przysyłających pieniądze z zagranicy. Do wydatków trzeba doliczyć żywność i napoje dla setek oraz prowizoryczne domki z bambusa dla osób przybywających z daleka. Ludzie poświęcają swe zasoby na pogrzeby, choć mają trudności z wydaniem 10 tys. dol. na uniwersytet. Pewna kobieta wspomina, jak jej babcia powiedziała, że mają za mało pieniędzy, żeby opłacić jej college. Kilka tygodni później ta sama babcia wydała tysiące na świnie przeznaczone na pogrzeb krewnego. – Stałam się ofiarą tradycji – mówi ta kobieta. Słyszy się często, że Toradżowie żyją, by umrzeć. A jednak część zachodnich turystów przyjeżdżających do regionu Toradża w poszukiwaniu egzotycznej gali pogrzebów stwierdza, że ludzkie powiązania, odważny kontakt ze śmiercią i czysta radość skłaniają ich do myślenia o zwyczajach ich własnej kultury. – Gdy ktoś umiera w Hiszpanii, to jest to czymś najgorszym, co może przydarzyć się rodzinie – mówi Antonio Mouchet, informatyk z Madrytu. – My, ludzie Zachodu… nie myślimy o końcu. Oni tutaj są do tego przygotowywani przez lata. Odwracam oczy od ofiary z bawołów – łącznie zginie ich 55. Zachodnia wrażliwość odbiera to jako coś brutalnego. Toradżowie wydają się niewzruszeni. Ich obchodzi bardziej grupa niż jednostka, jak mówi Stanislaus Sandarupa, Toradż i antropolog lingwistyczny z Uniwersytetu Hasanuddina w Makassarze. Obowiązkiem bawołu jest dostarczenie mięsa, żeby ludzie mogli żyć. A z kolei ludzie muszą troszczyć się o ten gatunek i zadbać o to, żeby przetrwał. Sierpień to miesiąc ma’nene’ – „drugich pogrzebów” odprawianych przez rodziny co kilka lat. Krewni powracają do grobów przodków, aby je posprzątać, przynieść zmarłym przekąski i papierosy, wystawić dawno pochowane ciała na słońce i założyć im świeżą odzież. Daniel Seba Sambara przewodniczy zgromadzeniu, w którego skład wchodzą jego żona, córka i wnuczka, syn, zięć oraz wiele innych osób otaczających okazałą kryptę rodzinną na wietrznym skrawku terenu ponad doliną. Daniel ma na sobie nowe spodnie i wydaje się lekko zdziwiony, kiedy spogląda zza nowych okularów w drucianej oprawie. Zmarł w 2012 r., po 20 latach walki z cukrzycą. Rodzina ogląda go po raz pierwszy od pochówku. W tym tygodniu podczas ceremonii ma’nene’ został wyciągnięty z krypty wraz z kilkunastoma krewnymi, którzy nie żyją znacznie dłużej. Swobodny i wysportowany Pieter, syn Daniela, idąc w ślady ojca, pracuje w branży budowlanej w prowincji Papua oddalonej o ponad 2 tys. km. Ma na sobie modną pomarańczową koszulkę polo, a jego angielski jest znakomity. Jego córka Monna pokazuje na telefonie komórkowym zdjęcia z obozu swego chóru w Cincinnati. Pieter i jego rodzina są na wskroś nowocześni. Co zatem czuje, widząc swego zmarłego kilka lat temu ojca przywiązanego do stiukowego filara w otoczeniu krewnych? Dumę. I ekscytację. Ciało ojca jest stosunkowo nietknięte i rozpoznawalne, w przeciwieństwie do zwłok innych krewnych, które przypominają bardziej szkielety z Halloween. Ma gładką skórę. Krewni wołają, że jego paznokcie i broda urosły od czasu, gdy widzieli go po raz ostatni. Przed laty Daniel nosił przezwisko Ne’ Boss – Dziadek Szef – co było aluzją do jego sukcesu, bo zaczynał od zera, a dorobił się fortuny. Stan zwłok jest dla Pietera sygnałem, że on też będzie prosperował. – Nie ze wszystkimi tak jest. To zapewni powodzenie jego dzieciom i wnukom – mówi Pieter radośnie. Podchodziłam do tej chwili z niepokojem. W końcu my, ludzie Zachodu, wzdragamy się na widok nieboszczyków. Ujrzawszy ich kilku, stwierdziłam, że jestem dziwnie spokojna i zaciekawiona. Wszyscy są odświętni, odziani w jaskrawe kolory i wydają się zdecydowanie szczęśliwi. Pachną stęchlizną. Widok jest z pewnością dziwny, ale nie wydaje się przykry ani makabryczny. – Sposób, w jaki postępują z tymi ciałami, wcale nie jest przerażający – mówi Ki Tan, Indonezyjka wychowana w Holandii, patrząc, jak rodzina komunikuje się z grupą bliskich zmarłych, łącznie z rocznym dzieckiem nieżyjącym od 38 lat. Nieopodal 21-letnia turystka z Berlina wpada w refleksyjny nastrój. – Mam dużo szczęścia, że to zobaczyłam – mówi Maria Hart, wspominając ze smutkiem, jak śmierć jej własnego dziadka zestresowała ją tak, że odmówiła udziału w jego pogrzebie. – Na poziomie osobistym czerpię pewną pociechę z tej tradycji – wyznaje Kathleen Adams, antropolożka z Uniwersytetu Loyoli w Chicago, która mieszkała pośród Toradżów i ich zmarłych. Według Toradżów ważne jest to, że nie są po prostu jednostkami. Śmierć jednej osoby stanowi utratę pojedynczego ściegu w misternej tkaninie finansowych, społecznych i emocjonalnych powiązań, która ciągnie się wstecz poprzez przodków i w przyszłość poprzez dzieci. Zastanawiam się, jak Toradżowie zaczęli w to wierzyć. Idź, zapytaj Kambuno, mówią ludzie. To człowiek, który zna odpowiedzi. W poszukiwaniu Kambuno wyruszamy na północ z miasteczka Pangala, mijając ryżowe pola i przejeżdżając przez kolejne wioski. Wskazówek udzielają nam sklepikarze, ludzie na motocyklach i przechodnie. Wszyscy wiedzą, gdzie żyje Kambuno. Dwie uczennice w białych koszulach, granatowych spódniczkach i czarnych krawatach wskakują do samochodu, żeby pokazać drogę. Kiedy szosa się kończy, idziemy dalej piechotą. Znajdujemy Petrusa Kambuno, żylastego, prawie bezzębnego człowieka z kozią bródką. Ścina trawę przy dróżce. – Macie szczęście, że mnie znaleźliście – mówi. – Prócz mnie nie został już nikt, kto zna te historie. Twierdzi, że ma 90 lat. Snuje przypominającą Genesis opowieść o stworzeniu świata, z regionem Toradża w centrum. – Tutaj Bóg stworzył mężczyznę w niebie i kobietę z Ziemi – mówi. Patrząc na żółtozielone tarasowe pola ryżu, ciągnące się pod niebem barwy akwamarynu, łatwo uwierzyć, że Bóg wybrał to miejsce na swój Eden. Kambuno opowiada dalej, że Bóg ofiarował bambus i banany z Ziemi, a betel i limonkę z niebios. – Polecił nam używać tych rzeczy, które dają ludziom przyjemność, aby złagodzić nasz żal, abyśmy mogli poczuć się szczęśliwi, gdy jesteśmy smutni, kiedy ktoś umrze. Uświadamiam sobie, że zadaję niewłaściwe pytanie. Wygląda na to, że Toradżowie są głębiej od nas związani ze sposobem, w jaki ludzie na całym świecie odbierają śmierć: pragnieniem zachowania cielesnej i duchowej łączności z ukochanymi, wiarą w to, że człowiek tak naprawdę nigdy nie umiera ostatecznie, potrzebą posiadania przodków i zostania przodkiem. A więc rzecz nie w tym, dlaczego oni robią to, co robią, tylko dlaczego my postępujemy tak, a nie inaczej. W jaki sposób tak bardzo oddaliliśmy się od śmierci, która w końcu jest częścią życia? Jak utraciliśmy poczucie, że jesteśmy powiązani ze sobą nawzajem, z naszym miejscem w społeczeństwie, z wszechświatem?
"Zobaczyłem państwo, które tak naprawdę nie istnieje". Wyprawa do stolicy piratów
Nie ma własnej waluty, tylko SMS-y. Nie ma bieżącej wody, ale ma fontanny.
Codziennie o jedenastej rano ciężarówka wypełniona khatem – lekkim narkotykiem, który w Somalii żują wszyscy, od prezydenta po sprzątacza – przyjeżdża do Garoowe z odległego o 150 km Gaalkacyo. Stolice dwóch powstałych na gruzach Somalii minipaństewek: Puntlandu i Galmudugu, łączy kawałek jedynej asfaltowej drogi w kraju. Do Gaalkacyo khat przywozi się samolotami z Kenii i Etiopii. Ciężarówka – nazywana chew car, „samochód do żucia” – zajeżdża na senny główny plac miasteczka, pod nieczynną od lat fontannę. Błyskawicznie, jak na komendę, zjawia się tłum. Kobiety, ktore handlują khatem na ulicach, wybierają najlepsze wiązki na sprzedaż. Standardowa cena za pakiet, który wystarczy dorosłemu mężczyźnie na całe popołudnie, to 20 amerykańskich dolarów. Khat po zerwaniu szybko traci swoje właściwości: handlarki zawijają go w mokre szmaty, żeby dłużej był świeży. We wczesne popołudnie ruch w mieście słabnie. Jest upał – temperatury w Somalii często przekraczają 40 stopni – i nikt nie wychodzi z cienia, jeśli absolutnie nie musi. Mężczyźni dyskutują leniwie, popijając słodką colę albo fantę (khat jest bardzo gorzki). Czas płynie powoli aż do zmierzchu. Żuje prezydent za ufortyfikowanymi murami swojego pałacu. Żują ministrowie w dużych willach, które służą im za biura. Żują kupcy na zapleczu sklepów i żołnierze przesiadujący pod drzewami. Innych rozrywek tu praktycznie nie ma. Można pić kawę lub herbatę w paru restauracjach na otwartym powietrzu albo oglądać telewizję satelitarną w domowym zaciszu. Unosząca się nad miastem nuda pozwala zapomnieć, że w tym kraju od 20 lat toczy się wojna. Życie w butelce Mały biały samolot ONZ kołuje po miękkim czerwonym gruncie: właśnie spadł deszcz i przez chwilę nie było w ogóle wiadomo, czy da się wylądować. Lotnisko międzynarodowe w Garoowe nie ma nawet pasa startowego z prawdziwego zdarzenia. Przestrzeń wokół jest zupełnie płaska i pusta, jak okiem sięgnąć nie ma nic oprócz jakichś małych krzaków i dwóch budyneczków 200 m dalej. Schodzę po chwiejnych blaszanych schodkach: jestem w Somalii. Parę kilometrów za lotniskiem jest Garoowe, stolica Puntlandu, państewka położonego w samym rogu Afryki. Puntland ma własne: rząd, prezydenta, wojsko i flagę, chociaż formalnie nie jest niepodległym państwem i za takie się nie uważa. Jest autonomiczną częścią Somalii czekającą na możliwość podporządkowania się centralnemu rządowi – kiedy ten zdobędzie realną władzę w większej części kraju. A na to się szybko nie zanosi. W odróżnieniu od południa Somalii, czyli stolicy Mogadiszu i jej okolic, po Puntlandzie można się względnie bezpiecznie poruszać. Kluczowe dla każdego podróżnika jest tu słówko „względnie”. W Somalii od 20 lat trwa wojna domowa, a porwania i morderstwa zdarzają się codziennie. Nie ma policji i wymiaru sprawiedliwości w europejskim rozumieniu tego słowa. Nie ma ambasady, która mogłaby pomoc turyście w kłopotach. Na dodatek rząd nie kontroluje całego terytorium. W portach na wybrzeżu mieszkają rybacy, którzy w sprzyjających okolicznościach stają się piratami. Władza oczekuje od każdego cudzoziemca, że wynajmie ochronę – co najmniej dwóch ludzi z bronią na osobę w Garoowe i czterech–sześciu poza miastem. Moich ochroniarzy zapewnił rząd (chociaż trzeba było za nich zapłacić, a także wynająć im samochody). W praktyce umundurowani faceci z kałasznikowami nie odstępowali mnie nawet na krok, starając się robić bardzo profesjonalne wrażenie. Ola, pracowniczka Polskiej Akcji Humanitarnej, która nadzoruje kopanie w Puntlandzie studni, żyje w Garoowe jak w butelce. Nawet od hotelu do biura, które dzieli może 200 m, przeprowadza ja uzbrojona eskorta. Największy budynek w mieście, siedziba agend ONZ, wygląda jak skrzyżowanie wiezienia z fortecą, z budkami strażniczymi, drutem kolczastym i zaporami przed zamachowcami samobójcami. Ekipa ONZ jest jednak miejscowa: biali pracownicy przyjeżdżają na dzień czy dwa, załatwiają swoje sprawy i odjeżdżają w konwoju na lotnisko. Portfel w komórce Na lotnisku w Garowe lądują różne lokalne linie lotnicze – które nie figurują nawet w światowych spisach przewoźników. Można tam dolecieć z Mogadiszu i z Dżibuti; ja leciałem z Nairobi turbośmigłowym, głośnym i niewygodnym samolotem pasażerskim World Food Programme. Lot trwał cały dzień: samolot był bardzo powolny i lądował w kilku somalijskich miastach, trochę jak obwoźny autobusik. Przelot Nairobi–Garoowe kosztował tysiąc dolarów. Puntland jest płaski i piaszczysty: to pustynia, która ciągnie się po horyzont, upstrzona gdzieniegdzie wioskami, namiotami koczowników i stadami wielbłądów. Jedynym śladem nowoczesnej cywilizacji – obok kałasznikowów – są anteny telefonii komórkowej. Komórki działają wszędzie, nawet w najdalszym zakątku pustyni. To imponujące osiągniecie, zwłaszcza biorąc pod uwagę to, że poza miastami nie ma prądu – i paliwo do generatorów zasilających stacje przekaźnikowe trzeba regularnie dowozić, co w kraju bez dróg nie jest łatwe. W Puntlandzie płaci się także za wszystko – nawet w małych wioskach – telefonem, bo kraj własnej waluty nie ma, i w obiegu są tylko somalijskie szylingi sprzed 20 lat (systematycznie przez kogoś dodrukowywane) oraz studolarowe banknoty (ale nie niższe nominały i tylko wydrukowane po 2006 r.). Nie działaja żadne karty płatnicze, nie ma bankomatów. Trzeba wpłacić dolary na konto w biurze firmy Golis, która kontroluje właściwie cały rynek płatności w Puntlandzie. Za pomocą prostego menu w telefonie można przelać każdą kwotę – od paru centów – na konto innego telefonu. W ten sposób płaci się za kawę, za obiad, za mieszkanie. Garoowe nie wygląda jak miasto, które widziało wojnę. Jeszcze kilkanaście lat temu było mała wioska przy drodze, która prowadzi z południa na północ Somalii. Teraz liczy pewnie dobrze ponad 100 tys. mieszkańców. I rośnie jak na drożdżach, bo w ślad za rządem Puntlandu płyną tam pieniądze. Miasto wygląda na pół po afrykańsku, na pół po arabsku: jest zdecydowanie porządniejsze i schludniejsze od większości miast w Kenii, nie mówiąc już o Etiopii czy Sudanie Południowym. Na jasnobłękitnych ścianach domów lokalni twórcy malują pomysłowe reklamy: np. widać, jak zielone banknoty z Franklinem przelatują w powietrzu od jednego telefonu firmy Golis do drugiego. Nie ma – co uderzające dla każdego Europejczyka – żadnych korporacyjnych sieci handlowych czy usługowych. Każda stacja benzynowa to małe prywatne przedsiębiorstwo, z dystrybutorami stojącymi na ulicy i zabezpieczonymi zespawanymi z potężnych żelaznych sztab kratami. Znalazłem szyld „Pizza Hut”, ale krył się za nim sklep, który w Polsce nazwalibyśmy pewnie wielobranżowym. W mieście czuje się bezpiecznie: rządowi udało się zakażać noszenia broni w miejscach publicznych. Ludzie podobno nadal maja kałasznikowy, ale trzymają je w domach i nie wychodzą z nimi na ulice. Stolica piratów Po Somalii jeździłem w konwoju wynajętych samochodów terenowych i z wynajętą eskorta SPU (Special Protection Unit), oddziału wojskowego, który zabezpiecza m.in. prezydenta Puntlandu. Ale transport publiczny istnieje: zdezelowane autobusy i minibusy jeżdżą po jedynej asfaltowej drodze i można nimi dojechać np. do portu w Boosaaso na północy, który jest większym i bogatszym miastem od Garoowe. Można tez nimi się wybrać na południe, ale tam, kilkadziesiąt kilometrów dalej, zaczynają się tereny, których nikt do końca nie kontroluje: ani rząd Galmudugu, ze stolicą w Gaalkacyo, ani rząd centralny, ani islamiści. Uzbrojeni ludzie zatrzymują autobusy i sprawdzają pasażerów: łatwo przy takiej okazji stracić pieniądze, wolność, życie. Widziałem w Puntlandzie tylko jedno miejsce, które przy pewnej wyobraźni można byłoby uznać za atrakcję turystyczną. To Eyl, położony na wybrzeżu Oceanu Indyjskiego port rybacki, który w latach 80. XIX w. był baza Hassana Hassana, pirata i bojownika walki z włoskimi najeźdźcami. Po Hassanie Hassanie została część fortecy, kilkupiętrowa, prostokątna wieża przypominającą donżon średniowiecznego zamku. Jest tam także parę kolonialnych budynków, w większości zniszczonych przez tsunami. Eyl było jeszcze parę lat temu główna baza somalijskich piratów: w ogromnej pięknej zatoce cumowały porwane statki. W wakacyjnej willi prezydenta – słowo „willa” oznacza tu mały, otoczony murem domek – stacjonuje dziś finansowany przez Zachód oddział wojsk Puntlandu przeznaczony do walk z piratami. Widziałem ich dowódcę i instruktora, potężnego, łysego białego po czterdziestce, najemnika z RPA. W Eyl można się wykąpać i przepłynąć się na łódce z rybakami. Jest mały hotelik z podstawowymi wygodami, bez bieżącej wody, i jedna restauracja, w której można zjeść źle przyrządzoną rybę. Łowią ich tam bardzo dużo, ale zrobić nie potrafi a. Krajobraz przypomina juz pobliski Jemen: pustynia ustępuje miejsca czerwonawym, spalonym słońcem kanionom, w których głęboko – gdzieś na dole – płynęły kiedyś rzeki. Będę szczery: żadnemu podróżnikowi, nawet ekstremalnemu, nie poleciłbym wizyty w Puntlandzie, a przynajmniej jeszcze nie teraz. To prawda, ze wyjazd jest wykonalny, i to najważniejsza wiadomość. Atrakcji dla turystów jednak nie ma, infrastruktura nie istnieje. Rachunki za samochody, ochronę, paliwo, jedzenie czy noclegi (i to w takim standardzie, że gdzie indziej nie zapłacilibyśmy za nie więcej niż 5 dol.) sięgać mogą setek dolarów dziennie. Jest tylko kilka trudniejszych i bardziej niebezpiecznych miejsc dla podróżnika na świecie – takich jak pobliski Mogadiszu. Co dostajemy w zamian? Widoki pięknej pustyni oraz, oczywiście, złotą odznakę skauta: „byłem w Somalii”. Pytanie, czy warto.
56 sekund, które wywróciły domy i życie Nepalczyków do góry nogami. Reportaż z Nepalu dotkniętego trzęsieniem
Trzęsienie ziemi w Nepalu 25 kwietnia 2015 roku trwało niecałą minutę. Niedługo, ale w głowach Nepalczyków - wieczność. Julia Lachowicz - dziennikarka polskiej edycji National Geographic i Iwona El Tanbouli-Jabłońska, dyrektor artystyczna magazynu, rok po zdarzeniu dotarły na miejsce katastrofy. Przypomnijmy tekst i zdjęcia bohaterki cyklu Fotograf Miesiąca Storytellers.
Tekst: Julia Lachowicz Zdjęcia : Iwona El Tanbouli-Jabłońska, Maciej Jabłoński, F-11 Studio Godzina 11.55, Katmandu. Rameshwor Maharjan, dla przyjaciół Rama, wyjmuje z kosza rzeczy do prania i wrzuca je do miski. Ostatnio dużo pracował i nie ma już w co się ubrać. Jest przewodnikiem po mieście, a to przeżywa turystyczny boom. Żona Ramy i ich 11-letnia córka są u teściowej. Zaraz po nie pojadę – planuje. Dokładnie w tym czasie Dileep Kumar, nauczyciel w prywatnej podstawówce, stoi na dachu swojego domu, pod zbiornikiem z wodą. Zamyka na chwilę oczy i myśli o tym, że już sześć dni jest tatą. Sherpa Pega też się zamyśla, odpoczywającw namiocie w bazie pod Mount Everestem. Jest w pracy. Urodził się u stóp największej góry świata i jak większość mężczyzn z jego wioski zdecydował się pracować z obcokrajowcami, którzy chcą stanąć na jej szczycie. Sam zresztą też o tym marzy. Przed nim druga próba. Rok temu, gdy po raz pierwszy wybrał się na taką wyprawę, przeszkodziła mu lawina. Zabiła 16 jego znajomych Szerpów. Ale teraz o tym nie myśli. Chce się chwilę zdrzemnąć. Godzina 11.56, Katmandu. Wstrząs. Miska z praniem ląduje na podłodze. Komórki nie działają. Rama nie może dodzwonić się do żony. Wypada z domu i bezmyślnie pędzi na plac Durbar usiany zabytkowymi świątyniami. To tu bawił się jako dziecko z kolegami, to tu modlił się do Śiwy w jego świątyni, to tu oprowadzał turystów, dumny, że takie dziedzictwo przetrwało tysiące lat. Najpiękniejszy plac świata, zapewniał obcokrajowców. Gdy widzi, że właśnie część zabytków zmieniła się w kupy gruzu, a reszta chwieje się niepewnie, jakby za chwilę miała runąć, zaczyna płakać. Z bezsilności. Sekundy po tym, jak kontener z wodą wali się centymetry obok głowy Dileepa, ten zbiega na dół. Widzi żonę klęczącą nad córką. Odruchowo robi to samo. Czuje, jak gruzy spadają mu na głowę. Tradycyjne nepalskie cegły są niewypalane, a więc kruche. Rozsypują się jak babki z piasku. Malutka Mahira nie wydaje z siebie żadnego dźwięku. Śpi chroniona ciałami rodziców. Dileep powoli odrzuca porozbijane cegły i resztki domowych urządzeń. Z pomocą brata Dileepa w końcu wychodzą. Ale Mahira dalej ma zamknięte oczy. Próbują ją dobudzić. Krzyknie dopiero pół godziny później. Ten płacz Dileep pamięta lepiej niż ten po porodzie. Wie, że Mahira sześć dni po przyjściu na świat dostała drugie życie. Zobacz wideo: View Ediplayer on the source website W Himalajach rozlega się wtedy huk. Pega Sherpa najpierw nie wie, co się dzieje. Chce wyjść z namiotu, ale ziemia trzęsie się tak mocno, że nie może utrzymać się na nogach. W tym momencie nie wie jeszcze, że trzęsienie ma magnitudę 7,8. Że przez kolejne dni będą powracać wstrząsy wtórne. Że za niecały miesiąc z jeszcze większą siłą ziemia zatrzęsie się w rejonie Dolakha na wschodzie kraju. I że Nepal nie będzie już nigdy tym samym Nepalem co o 11.55. Powoli wychodzi z namiotu. Patrzy w górę. Widzi ogromną lawinę, która sunie wprost na obóz. Zaczyna biec, jak wszyscy. Ukrywa się pod głazem. Lawina przelatuje mu nad głową. Baza pod Everestem pokrywa się kilkudziesięcioma centymetrami śniegu. Nie widać kolorowych namiotów, flag modlitewnych, leżaków do opalania ani sznurków na pranie. Jest biało i zupełnie cicho. Dopiero kilkadziesiąt sekund po lawinie rozlegają się krzyki. Później okaże się, że w bazie zginęło 21 osób, a ponad 60 odniosło rany. I że z jego klientów wszyscy szczęśliwie się uratowali. 8712 zabitych, 22 493 rannych, 79 tys. zniszczonych budynków. W tym kultowa wieża Darahara, która królowała nad stolicą przez 183 lata, a od niedawna służyła za najlepszy punkt widokowy w mieście. ONZ szacuje, że trzęsienia w 28-milionowym Nepalu dotknęły ponad 8 mln ludzi, zostawiając wielu z nich bez dachu nad głową. Raport Narodowej Komisji ds. Planowania straty związane z ubiegłorocznymi wstrząsami szacuje na mniej więcej 7 mld dolarów, choć nieoficjalnie mówi się nawet o 10 mld, połowie PKB kraju. Stupa Buddhanath to jedna z ikon Katmandu, wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO. I miejsce, ​do którego pielgrzymują buddyści z całego świata. Szczególnie Tybetańczycy, dla których jest to najważniejsza świątynia poza granicami Tybetu. Podczas trzęsienia odpadł wierzchołek stupy, na którym namalowane były wszechwidzące oczy. Prace nad odbudową zaczęły się kilka miesięcy temu, choć na razie efektów nie widać. Dla biednego państwa te statystyki są bezlitosne, choć byłyby znacznie bardziej przerażające, gdyby nie fakt, że trzęsienie wydarzyło się w sobotę, kiedy szkoły, urzędy i biurowce były zupełnie puste. Że zastało Nepalczyków w dzień, a nie w nocy, kiedy ludzie są najbardziej bezbronni. Że była ładna pogoda, więc wiele osób znalazło się tego dnia na świeżym powietrzu, gdzie podczas trzęsienia jest najbezpieczniej. Nepal od lat ma pod górkę. I to wcale nie z powodu królujących nad nim Himalajów, ale rządzących nim władców. Wciśnięty pomiędzy dwa giganty, Indie i Chiny, walkę wpisał w swoją historię. Pokazują to najlepiej dzieje ostatniego stulecia, kiedy rozgrywała się prawdziwa wojna o tron: królowie nie chcieli ustąpić, zaś społeczeństwo domagało się zmian. Gospodarka coraz bardziej się chwiała. Szczególnie od czasu rządów maoistów w latach 90. Nepal zaczął być wymieniany pośród najbiedniejszych krajów świata. W 2015 r. znalazł się zresztą w niechlubnej trzydziestce państw z najniższym PKB. I coraz mocniej zależał od pomocy rozwojowej z zewnątrz. Największe szanse na to, że wreszcie stanie na nogi, widziano w turystyce. Przynajmniej dopóki 25 kwietnia 2015 r. nie wybiła godzina 11.56. Światowej klasy zabytki w Katmandu z listy UNESCO, górskie wioski w dolinie Lantang, zielone doliny w regionie Dolakha zatrzęsły się, by za chwilę zupełnie zmienić oblicze. Bez prądu, bez wody, bez prywatności. Bez pięknej architektury, drewnianych rzeźbionych okiennic zdobiących świątynie, bez malowanych stup. A co gorsza bez turystów. Właściciele restauracji i hoteli na Thamelu, turystycznej dzielnicy Katmandu, szacują, że obroty spadły im nawet o 70 proc. Co więcej nic nie wskazuje na to, by w tym sezonie miało być lepiej. Część podróżników odwołuje przyjazdy ze strachu przed kolejnymi wstrząsami i lawinami. Inni – bo słyszeli, że tego pięknego Nepalu już nie ma. – Prawda jest taka, że dopóki nie odbudujemy kraju, trudno liczyć na przyjezdnych – mówi Sundar Shresthu, przedsiębiorca, który w trzęsieniu stracił wszystko. Matkę, sklep i budynek, w którym działał hotel. Sundar mieszka w Singati na wschodzie kraju, w rejonie Dolakha. Tylko 180 km od stolicy, ale aż 10 godzin drogi samochodem terenowym. I 20 km od epicentrum drugiego trzęsienia z 12 maja 2015 r. Miasteczko Singati przestało wtedy istnieć. Oficjalne dane podają, że zostało zniszczone w 99 proc., choć ten jeden procent naprawdę trudno tam dostrzec. Sundar i reszta mieszkańców Singati na pomoc w odbudowaniu miasta czekają jak na Godota. Bo ta, choć obiecana wiele miesięcy temu, ciągle nie przychodzi. Pierwsze dni po trzęsieniu to była pełna mobilizacja. Nawet do Singati, mimo zniszczonych dróg i trudnego dostępu, trafiła pomoc humanitarna, głównie od organizacji pozarządowych. Dość szybko pojawiły się więc namioty, jedzenie i czysta woda. Wsparcie do Nepalu napływało z całego kraju, regionu, świata. Premier Indii Narendra Modi w ciągu 15 minut od pierwszego wstrząsu zaoferował pomoc i jeszcze tego samego popołudnia wysłał tam 450-osobową ekipę. Kolejne kraje, organizacje pozarządowe i prywatne osoby zgłaszały chęć działania. Na niebie nad Katmandu jeszcze nigdy nie krążyło tyle samolotów. Do tego stopnia, że jednopasmowe lotnisko nie dawało rady wszystkich przyjmować. Mimo że pracowało non stop, niektóre samoloty były odsyłane z powrotem. Pomocy było dużo, choć nie każda trafiona. – Dostajemy produkty takie jak puszki z tuńczykiem i majonez. One się nam nie przydadzą. Potrzebujemy zboża, soli i cukru – mówił Ram Sharan Mahat, ówczesny minister finansów Nepalu, parę dni po katastrofie. W Kathmandu prace związane z odbudową ruszyły dość sprawnie. Są jednak miejsca, które od roku zostały nie uprzątnięte. Jedynie prowizoryczne ogrodzenie z blachy falistej oddziela użytkową część miasta od zburzonej wieży. – Ponieważ znajomi wiedzieli, że mieszkam w Nepalu, niemal od razu zaczęli nam przesyłać pieniądze. Bez naszych próśb. Chcieli pomóc i ufali, że my te pieniądze sensownie wydamy – opowiada Magdalena Pietruszka-Pandey, Polka, która wyszła za Nepalczyka i od trzech lat mieszka w Katmandu. – Na początku dowiadywaliśmy się, co jest najbardziej potrzebne poszkodowanym, kupowaliśmy i jechaliśmy w teren. Ale po kilku tygodniach zdecydowaliśmy się założyć fundację i mieć pełną transparentność działań. Wszystkie wpłacone pieniądze idą na rzecz odbudowy szkoły w wiosce Dumre i projekt Mała Polska w Nepalu. Zdecydowaliśmy, że konkretna pomoc dla konkretnych ludzi to najlepsze, co możemy Nepalowi dać – dodaje. W Dumre cała wieś, razem z wolontariuszami z Polski i nepalskimi inżynierami, bierze udział w pracach przy szkole. Dzieci uczą się teraz w czymś, co nawet trudno nazwać barakiem. Dwie ławki. Wszystko na ziemi, bez tablicy, bez drzwi. Dwa kroki dalej urwisko. Dyrektor szkoły Mahendra Pandey, który przychodzi prawie codziennie oglądać postępy budowy, komentuje krótko: „mamy szczęście”. Jednak nie wszyscy je mają. W miejscach, gdzie dotarła pomoc, jest światełko nadziei. Ale wiele wsi i miasteczek pozostawionych jest samych sobie. Organizacje pozarządowe wszystkich problemów nie załatwią. A od rządu poszkodowani dostali na razie: kilka kilogramów ryżu, arkusze blachy falistej, namiot na pierwsze tygodnie. Potem 15 tys. rupii nepalskich, czyli ok. 540 zł na rodzinę. Pół roku później 10 tys. rupii (ok. 350 zł) na ciepłe ubrania dla całej rodziny. Tymczasem kilogram ryżu w Nepalu kosztuje 80 rupii, wywrotka piasku nawet do 8 tys. Jak widać, na wiele te pieniądze nie starczają. Statystyki Narodowej Komisji ds. Planowania mówią, że po trzęsieniu w Nepalu liczba ludzi żyjących poniżej granicy ubóstwa (ustalonej wtedy na 1,25 dol. dziennie) wzrosła prawie o milion. Wszyscy są zgodni, że aby odbudować Nepal, potrzeba pomocy na dużo większą skalę. Plany są. Rząd obiecuje na przykład, że zacznie poszkodowanym rodzinom dawać korzystne dwuprocentowe pożyczki na budowanie domów. Mają wynosić 2,5 mln rupii dla mieszkańców doliny Katmandu, półtora dla ludzi z innych rejonów. Niestety pieniędzy tych, 10 miesięcy po trzęsieniu, nadal nie widać. Choć media donoszą, że do rządu Nepalu po kataklizmie wpłynęło ponad 4,5 mld dolarów. Faktycznie ogromne sumy wydają się rozpływać w powietrzu. Shakya Prabin, aktywista CEmSoJ, organizacji działającej na rzecz mniejszości i osób dyskryminowanych w Nepalu, za ten stan rzeczy wini polityków. Trzęsienie ziemi wykorzystali oni do swoich celów i szybko uchwalili budzącą sprzeciwy konstytucję. Proces jej pisania trwał siedem lat i nie zapowiadało się, że szybko się skończy. Konsultacje społeczne w Nepalu, w którym żyje ponad sto grup etnicznych, nie należą do prostych. Każdy chciał, by jego prawa zostały uznane. Chodziło głównie o poprowadzenie granic regionów tak, by nie dzieliły grup etnicznych, uznanie języków mniejszości za oficjalne i swobodę religijną. Jednak po trzęsieniu politycy postanowili wykorzystać możliwość przyśpieszonego trybu uchwalania konstytucji i zrobili to niemal z dnia na dzień. W czerwcu przedstawili gotowy dokument. Tekst faworyzuje interesy głównie grupy rządzącej. Niektórzy na zgłoszenie poprawek mieli dwa dni. – Nowa konstytucja nie bierze pod uwagę potrzeb grup marginalizowanych w Nepalu i spowodowała protesty w całym kraju. To, co się im nie podoba, to m.in. zapis, że język nepalski, którym część społeczeństwa nie mówi, jest jedynym obowiązującym w szkołach i urzędach. To samo z religią. Główną został hinduizm, choć wielu z nas jest innego wyznania. Do tego stopnia, że zabrania się (pod karą więzienia!) spożywania mięsa krów nawet tym, dla których ta nie jest zwierzęciem świętym. Ludzie czują, że władze wykorzystały trzęsienie do swoich celów – tłumaczy Shakya Prabin. Zamiast zajmować się powrotem do normalności, politycy pracowali głównie nad załatwianiem własnych interesów. A kraj ogarnęła fala protestów powodująca chaos. Na granicy indyjsko-nepalskiej mniejszość Madhesi, która walczy o uznanie swoich praw, zaczęła blokować drogę. W konsekwencji gaz, ropa i benzyna, które dotychczas tą drogą trafiały do Nepalu, stały się towarem deficytowym. Od września 2015 r. do lutego 2016 r. ceny poszły w górę kilkakrotnie. – Gdy zaczęliśmy wznosić szkołę w Dumre, oszacowaliśmy koszty na 100 tys. zł. Kryzys paliwowy podniósł je trzykrotnie – opowiada Magdalena Pietruszka-Pandey. Jako drugi powód Shakya Prabin podaje fakt, że większość pomocy skupiła się w Katmandu, choć miasto nie ucierpiało w takim stopniu jak wiele miejsc na prowincji. – Doniesienia, że stolica została zupełnie zrujnowana, nie są prawdziwe. Zniszczenia są znaczne, ale miasto zachowało w dużej części swój charakter. Jednak tu trafiło najwięcej pomocy, bo było to logistycznie najprostsze i najbardziej medialne. Nie trzeba wyjeżdżać daleko, by dostrzec tę różnicę. Wystarczy ruszyć 10 km od Katmandu, np. do Khokany, gdzie sytuacja jest zupełnie inna. W miejscu pięknego kiedyś miasta powstało obozowisko z płacht PCV i blachy falistej, ozdobione wszystkim tym, co udało się wyciągnąć spod gruzów. Kawałkami plastiku, worków, śmieci. A nawet szybami, bo te paradoksalnie często przetrwały, choć żaden z inżynierów nie jest w stanie wytłumaczyć dlaczego. Tymczasowe domy stawiano wszędzie tam, gdzie znaleziono skrawek wolnego miejsca: na parkingach, pomiędzy jezdniami dróg, na polach uprawnych, a nawet na rondach. Z lotu ptaka mienią się teraz srebrem i odcieniami niebieskiego: w takim kolorze najczęściej były płachty. Miały służyć przez kilka dni, tygodni, miesięcy. Pomóc przetrwać najtrudniejsze chwile. Jak się okazało, prawie rok po trzęsieniu nie ubyło ich prawie wcale. Tymczasowy dom służy 23-letniej Sachicie i jej ojcu od roku. Tak jak poletko przed nim, na którym uprawiają warzywa. W takim domostwie z blachy falistej od 10 miesięcy mieszka Man Devi Maharjan. Pomieszczenie ma nie więcej niż 5 m2 powierzchni. Znajduje się pomiędzy główną drogą a kanałem, z którego wszyscy czerpią wodę, choć jej jakość pozostawia wiele do życzenia. To tereny prywatne, za które ona i jej mąż muszą płacić. Mieszka tu osiem osób. Wśród nich babcia. Wskutek trzęsienia ma zranioną nogę, która nie zagoiła się do dziś. Wygląda, jakby bakterie wżarły się w nią tak mocno, że noga nie będzie już nigdy sprawna. Do szpitala nie ma jak dojechać. Na leki pieniędzy brak. Nie ma tu też prądu, wody, okien. Jest kilka koców i naprędce zbudowanych łóżek. No i palenisko przed domem. Gdy nie ma czym palić, jedzą tłuczony ryż, bo taki nie wymaga gotowania. Nie, Man Devi Maharjan nie jest przyzwyczajona do takiego życia. Wcześniej było znacznie lepiej. Prowadzi mnie do swojego domu sprzed trzęsienia, jakieś 300 m dalej. Piękna kamienica z cegły. Na niej naklejka w kolorze czerwonym. Tak oznaczano domy po trzęsieniu. Zielone: nadają się do mieszkania. Czerwone: mieszkać nie wolno. W środku ściany są zupełnie popękane, sufit zapadnięty. Jedynie plakat z piłkarzem wskazuje na to, że kiedyś ktoś tu mieszkał. Pod plakatem stało łóżko jej syna. W rogu naprzeciwko 19 lat wcześniej go rodziła. – Po trzęsieniu nie mieliśmy co jeść. Tradycyjnie zapasy jedzenia trzyma się w Nepalu na parterze. Żeby móc coś włożyć do garnka, trzeba było wyłuskiwać ryż z gruzów ziarenko po ziarenku – opowiada. Teraz mają małe poletko przy kanale i jedzą głównie to, co sami wyhodują: szpinak, ziemniaki, marchewkę. Plus dużo ryżu. I przypraw: kuminu, kurkumy i chili. To nimi pachnie tu powietrze. I pyłem potłuczonych cegieł. Man devi maharjan, tak jak miliony innych Nepalczyków, nie ma szans na to, by wrócić do swojego domu przez kolejne kilka lat. Musi zaprzyjaźnić się z blaszakiem, z chłodem zimą, wilgocią w trakcie monsunu, upałem latem. Przewiduje, że może za 3–4 lata uda im się wybudować coś lepszego. Czy będzie odporne na trzęsienie? Ona kręci głową. Choć rząd stworzył projekty domów, które mają wytrzymać wstrząsy, i nakazuje, by każdy nowy budynek spełniał te normy, nie spotkałam nawet jednej osoby, którą byłoby stać na postawienie czegoś takiego. – Może za kilkanaście lat – wyrokuje Man Devi. Inżynierowie apelują, żeby nie popełniać błędów dziadków. Ci po trzęsieniu w 1934 r. odbudowali Nepal, używając niewypalanych cegieł (a według specjalistów nawet zamoczenie ich w wodzie poprawiałoby ich wytrzymałość), bez fundamentów i odpowiednich wzmocnień. Ale koszt zbudowania odpornego na trzęsienia ziemi domu to nawet 10 mln rupii. Suma dla większości mieszkańców kraju nieosiągalna. Siedmioletnia Monika z przyjaciółką bawią się tym, co pozostało na ulicach po trzęsieniu. Gruzy to dla nich teraz plac zabaw. W tle mama Moniki robi pranie w misce. Za chwilę wykąpie w niej swoją córkę. Jeżeli rząd nie pomoże teraz w wybudowaniu takich domów, tragedia się powtórzy. Naukowcy ostrzegają, że trzęsienia na tych terenach będą się zdarzać coraz częściej. O tragedię sprzed roku obwiniają ulewne deszcze, które wypełniły wodą koryta rzek w Indiach i Bangladeszu. Spowodowało to wzrost nacisku na płyty tektoniczne, którego rezultatem było trzęsienie. Badania opublikowane w magazynie Science wskazują jednak, że nie cała energia skumulowana pod ziemią została uwolniona. Przesunęła się jedynie na zachód od miasta Pokhary, aż do indyjskiego Delhi, i ciągle czeka na ujście. Nie wiadomo też, kiedy ono nastąpi. Do tego zmiany klimatu uruchamiają procesy geologiczne, które do tej pory były uśpione. Co sprawia, że jeszcze trudniej jest takie kataklizmy przewidzieć. Stuk-puk, stuk-puk, stuk-puk. To teraz dźwięk Nepalu. Gdziekolwiek się pojedzie, słychać uderzenia młotków. Efektów pracy jeszcze nie widać, bo ta jest bardzo mozolna. Stuk-puk. Przenoszenie pojedynczych cegieł. Stuk-puk, wykonywanie robót, do których przydałby się dźwig i koparka, a nie kawałek worka i sklecony naprędce kilof. Mimo to Nepalczycy nie tracą zdolności do pozytywnego myślenia. Jest 25 stycznia 2016 r. Katmandu. Rama stoi na placu Durbar w miejscu, gdzie kiedyś stała dziewięciopiętrowa wieża Basantapur z XVIII w. Ikona Nepalu. Rama z tą samą energią co kiedyś opowiada o najwspanialszym placu świata. Nie ma piękniejszego, zapewnia. Dileep bawi się właśnie ze swoją 10-miesięczną córką Mahirą w domu dyrektora szkoły, który pozwolił mu mieszkać u siebie, dopóki nie wybuduje czegoś lepszego dla swojej rodziny. Mahira już raczkuje, zaczyna nawet wstawać. A Sherpa Pega zajada tybetańskie pierożki momo z ostrym sosem obok zburzonej stupy Buddhanath. W tym sezonie zamierza po raz kolejny wybrać się pod, a może wreszcie na Mount Everest. – Skoro dwa lata z rzędu udało mi się przeżyć, teraz też mi się uda – kwituje pytanie, czy się nie boi. Dziewięć miesięcy po trzęsieniu moi rozmówcy pytani o traumę patrzą na mnie ze zdziwieniem. I odpowiadają, że przecież takiego wydarzenia nie da się przewidzieć. Koszmary nocne? Nie mają. Lęki? Nie słyszeli o nich. „To nie trzęsienie ziemi, a budynki zabijają” – powtarzają jak mantrę, która wydaje im się pomagać zrozumieć to, co się stało. Przed trzęsieniem ziemi na plac Durbar w Katmandu codziennie przychodziły tłumy, by podziwiać tutejsze zabytki: Pałac Królewski, strzeżony przez boga-małpę Hanumana, wieża Basantapur, której jak widać na zdjęciu już nie ma; rezydencję żywej bogini kumari czy świątynię Wisznu. W Nepalu znajdują się trzy place Durbar. W Patanie, Bhaktapurze i Katmandu. I wszystkie trzy figurują na liście UNESCO. Pomoc psychologiczna tutaj nie istnieje. – I, ku mojemu zaskoczeniu, nie jest potrzebna. Nepalczycy zupełnie inaczej sobie z takimi wydarzeniami radzą. Tam gdzie nasza psychika się załamuje, oni potrafią żyć, wierząc, że tak właśnie miało być. Pomaga im religia, ale też bardzo bliskie więzi rodzinne – mówi Magdalena Pietruszka-Pandey, która z zawodu jest psycholożką i psychoterapeutką. Jej mąż Sujan Pandey dodaje: my przegadujemy to ze sobą i nie potrzebujemy do tego specjalistów. Ta umiejętność patrzenia pozytywnie na teraźniejszość i nierozpamiętywanie przeszłości daje Nepalowi ogromną siłę. Większą niż jakiekolwiek dotacje i pomoce międzynarodowe. Jednak gdy chodzi się po gruzach sprzed roku, chciałoby się Nepalczykom życzyć, by starczyło im jej także do patrzenia w przyszłość. Zobacz wideo: View Ediplayer on the source website