Czy renifer Rudolf naprawdę mógłby świecić? Naukowcy wyjaśniają świąteczną legendę
Pędzący zaprzęg reniferów na stałe wpisał się w scenerię świąt Bożego Narodzenia. Rudolf i jego ekipa pojawiają się w bożonarodzeniowych filmach, książkach i opowieściach, a świąteczne gadżety z ssakami z północy w roli głównej można kupić na całym świecie. Czy czerwony nos Rudolfa mógłby jednak istnieć naprawdę?
Renifer Rudolf, który przewodzi zaprzęgowi Świętego Mikołaja, od lat znany jest ze swojego charakterystycznego czerwonego nosa. Świecąca część ciała rozsławiła północnego ssaka do tego stopnia, że badacze zaczęli zastanawiać się nad naukowym wytłumaczeniem tego wyjątkowego zjawiska. Dla fanów bożonarodzeniowego klimatu odpowiedź może być jednak mało satysfakcjonująca. Świecąca przyroda, czyli reakcje bioluminescencyjne W przyrodzie jesteśmy w stanie dostrzec wiele zwierząt, które do egzystencji używają świecących części ciała. Mieniący się wabik na głowie niektórych żabnic pozwala im łatwiej schwytać ofiarę w ciemnych wodach głębinowych, podczas gdy świetliki używają jarzących się odwłoków do komunikacji. Bioluminescencja jest cechą, którą niektóre gatunki zwierząt wykształciły na drodze ewolucji. Zarówno u ryb, jak i u owadów charakterystyczne świecenie było mechanizmem mającym na celu przystosowanie zwierzęcia do aktualnie panujących warunków. Charakterystyczne wytwarzanie światła jest efektem reakcji chemicznej zwanej reakcją bioluminescencyjną. Niektóre organizmy posiadają w swoim ciele lucyferyny — związki chemiczne zdolne do emitowania światła. Gdy lucyferyna reaguje z enzymem lucyferazą i tlenem, w komórkach powstaje tzw. „zimne” światło, czyli bioluminescencja. W ten sposób wiele dorosłych organizmów potrafi aktywnie regulować swoje świecenie — włączając lub wyłączając je poprzez kontrolę tlenu, enzymów lub zasłanianie narządów świetlnych. Czy renifery mogłyby świecić? Jak przyznaje biolożka morska Danielle DeLeo w rozmowie z serwisem„Science News”, szansa, aby renifery wykształciły zdolności bioluminescencyjne, jest „bardzo, bardzo mała”. U żadnego ssaka ani ptaka nigdy nie wykształciła się zdolność do takiej formy wytwarzania światła. Mimo, że szansa jest niezwykle mała, należy pamiętać, że zjawisko bioluminescencji pojawiło się w naturze ok. 500 mln lat temu i wykształciło się niezależnie co najmniej 100 razy w różnych, niespokrewnionych ze sobą grupach organizmów. Zawrotna prędkość mikołajowych sań – jak człowiek widziałby Rudolfa? W bajce „Rudolf Czerwononosy”, napisanej w 1939 roku przez Amerykanina Roberta Maya, charakterystyczny nos renifera służy mu za punkt nawigacji, dzięki któremu cały zaprzęg może poruszać się w przestworzach. Biolog Nathaniel Dominy z Dartmouth College przyznaje, że wybór akurat takiego koloru mógł nie być przypadkowy. Barwa czerwona ma bowiem najdłuższą falę, dzięki czemu światło nie rozprasza się we mgle i śniegu. Nos Rudolfa przebijałby się przez zimowe obłoki, pełniąc funkcję najbardziej praktycznej latarki. Dla osób obserwujących zaprzęg z dołu, kolor nie byłby jednak zawsze czerwony. Zmiana obserwowanego koloru światła poruszającego się obiektu wynika z tzw. efektu Dopplera. Christian Doppler, austriacki fizyk, jako pierwszy opisał teoretycznie to zjawisko w 1842 roku. Według tej zasady, jeśli obiekt porusza się w stronę obserwatora, fale świetlne ulegają ściśnięciu i przesuwają się ku barwom bardziej niebieskim. Jeśli obiekt oddala się, fale rozciągają się, powodując przesunięcie koloru ku czerwieni. Zjawisko to obserwuje się m.in. w świetle gwiazd i galaktyk poruszających się z dużymi prędkościami. W taki sposób czerwony nos Rudolfa, poruszającego się z prędkością równą 10% prędkości światła (co według fizyków byłoby konieczne, by święty Mikołaj mógł odwiedzić wszystkie domy w jedną noc), podczas zbliżania się wyglądałby na bardziej pomarańczowy, a podczas oddalania przesuwałby się ku podczerwieni, że wydawałby się niemal czarny. Źródła: Science News, Haddock, Moline & Case, Bioluminescence in the Sea, Annual Review of Marine Science Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Zwierzęta juczne to nie tylko wielbłądy czy osły, ale też psy i słonie. Rekordziści unoszą nawet tonę
Zwierzęta juczne od wielu tysiącleci pomagały człowiekowi w transporcie towarów. Ich rola do dzisiaj jest nie do przecenienia. Tam, gdzie nawet teraz nie wtoczy się najlepszy samochód terenowy, wejdzie obładowane pakunkami zwierzę.
W tym artykule: Wielbłądy – wytrzymałe zwierzęce „tiry” Lamy i alpaki – transportery Ameryki Południowej Koń – jaki jest, każdy widzi Osioł – może i uparty, ale też wytrzymały i cierpliwy Muł. Cenna krzyżówka Pies – nie tylko najlepszy przyjaciel człowieka Słoń. Gigant wśród zwierząt jucznych Również renifery przenoszą towary, nie tylko zaprzęg Świętego Mikołaja Czym są zwierzęta juczne? To takie gatunki zwierząt, które są wykorzystywane przez człowieka do przenoszenia towarów. Nie należy jednak ich mylić ze zwierzętami pociągowymi. W przypadku zwierząt jucznych towary są mocowane i przenoszone bezpośrednio na zwierzęciu. Natomiast w przypadku zwierząt pociągowych – zwierzęta ciągną zaprzężone do nich na przykład wozy. Wielbłądy – wytrzymałe zwierzęce „tiry” Wielbłądy uważane są za niezastąpione zwierzęta juczne na pustyniach. Wyróżniamy dwa gatunki: baktrian (Camelus ferus f. domestica – bactrianus), dromader (Camelus dromedarius f. domestica). Wielbłąd dromader jest jednogarbny. Obecnie występuje tylko w formie udomowionej na terenie Afryki. Nadal jest niezastąpionym transportowcem. Potrafi obyć się bez wody przez całe tygodnie. Nie ma większych wymagań dotyczących karmienia. Pałaszuje nawet suche krzewy. Dromader potrafi przenieść na sobie 150 kg ładunku. Średnio wielbłądy te idą 50 km dziennie, ale są w stanie przebiec nawet do 140 km. Drugim udomowionym gatunkiem wielbłąda jest dwugarbny baktrian, znany ze wschodniej i środkowej Azji. To bardzo wytrzymałe zwierzę. Baktrian z powodzeniem jest wykorzystywany również na dużych wysokościach – aż do 4 tys. m n.p.m. Nie są mu straszne pustynne upały, ani zamiecie śnieżne. Przenosząc ładunek, pokonuje dziennie 30–40 km. Lamy i alpaki – transportery Ameryki Południowej W Ameryce Południowej jako zwierzęta juczne wykorzystywane nadal są do transportu: lamy (Lama guanicoe f. domestica – f. glama), alpaki (Vicugna vicugna f. domestica – f. pakos). Są to gatunki zwierząt z rodziny wielbłądowatych. Te zwierzęta juczne z Andów i Peru hodowane przede wszystkim ze względu na pozyskiwane z nich włosie i mięso. Od trzeciego roku życia używane do transportu towarów. Ich obciążenie nie może być jednak zbyt duże. Niosąc ciężar do 60 kg, pokonują dystans do 30 km na dzień. Koń – jaki jest, każdy widzi Konie (Equss ferus f. domestica) uważane są za zwierzęta szlachetne, ale i one były szeroko wykorzystywane jako zwierzęta juczne. Natomiast w czasach paleolitu polowano na nie ze względu na mięso. Konie na przestrzeni kilku tysięcy lat wykorzystywane były głównie do jeżdżenia wierzchem lub, w przypadku wielkich imperiów starożytności takich jak Egipt czy państwo hetyckie, do ciągnięcia bojowego rydwanu. Jednak jeden z największych dowódców starożytności, Aleksander Wielki, jeździł wierzchem i cenił konnicę w swojej armii. U wczesnych Słowian konie były rzadkością. Pozwolić sobie na nie mogły jedynie osoby majętne. Słowianie hodowali te zwierzęta od IX wieku. W transporcie konie wykorzystywano głównie jako zwierzęta pociągowe podczepione do wozu, często jako zwierzęta gospodarskie. Z kolei rola konia jako zwierzęcia jucznego była zawsze dość ograniczona. Wykorzystywany jest tylko tam, gdzie nie wjedzie pojazd, czyli w trudnych górskich warunkach lub terenach silnie zarośniętych. Koń może unieść do 30 proc. masy swojego ciała, w zależności od rozmiaru kości. Na przykład zwierzę ważące około 370 kg jest w stanie przenieść ładunek o wadze maksymalnie 100 kg. Wykorzystanie konia jako zwierzęcia jucznego przeżywa rozkwit w turystyce. Jego pomoc jest potrzebna jest na szlakach w rezerwatach przyrody w Australii i Ameryki Północnej. Osioł – może i uparty, ale też wytrzymały i cierpliwy Osły (Equss africanus f. domestoca – f. asianus) udomowiono wiele tysięcy lat temu. Na masową skalę korzystano z nich jako zwierząt jucznych w starożytnym Egipcie. Znane są przedstawienia osłów w pracy sprzed ponad 4 tysięcy lat. Również Rzymianie używali osłów jako zwierząt jucznych. Z ich pomocą przewożono oliwo, wino i zboże. Ciekawostką jest, że możne panie w Rzymu uważały mleko oślic za cenny kosmetyk i nawet się w nim kąpały. Muł. Cenna krzyżówka W naturze konie i osły nie krzyżują się. Do powstania tej krzyżówki przyczynił się człowiek. Po skrzyżowaniu samca osła z klaczą konia rodzi się potomek zwany mułem. To zapewne Sumeryjczycy byli pierwszym ludem, który stworzył oślo-końską hybrydę. Muły wyglądają podobnie do koni, ale mają cięższą głowę i większe uszy. Już dwa tysiące lat temu Rzymianie na masową skalę korzystali z nich do jazdy wierzchem i jako siły pociągowej. Do dziś stosowane są też jako zwierzęta juczne. Pies – nie tylko najlepszy przyjaciel człowieka Psy wykorzystywane są do szerokiego spektrum zadań: polowań, stróżowania i ciągnięcia sań. Szczególnie te większe, jak na przykład kanadyjski pies eskimoski, z powodzeniem mogą być też zwierzętami jucznymi. Przenoszą ładunki do około 15 kg. Innymi słowy, do około połowy masy swojego ciała. Słoń. Gigant wśród zwierząt jucznych Słonie są bardzo inteligentnymi zwierzętami, które szybko się oswajają. Ludzie wykorzystują je w szeroki sposób jako zwierzęta juczne. Na przykład w Indiach przenoszą urobek w czasie wycinki drzew. Kłody umieszczają między kłami i przytrzymują trąbą. Słonie są w stanie przetransportować ładunek ważący do jednej tony, ale na krótkich odległościach. Pod tym względem pokonują wszystkie inne zwierzęta juczne. Niosąc średniej wielkości ładunek, są w stanie pokonać nawet 30 km. Również renifery przenoszą towary, nie tylko zaprzęg Świętego Mikołaja Mniej oczywistym gatunkiem, który służy jako zwierzę juczne jest renifer (Rangifer tarandus f. domestica). To jedyne zwierzę w rodzinie jeleniowatych, które udało się ludziom oswoić. Te renifery są nieco drobniejsze od swoich dzikich krewnych. Zamieszkują północną Europę, Azję i Grenlandię. Ich umaszczenie jest białe, jasnoszare lub plamiste. Naukowcy spierają się o to, kiedy doszło do udomowienia renifera. Być może stało się to już nawet ponad 10 tys. lat temu, a może kilka tysięcy lat temu. Niestety, kości zwierząt udomowionych i dzikich nie różnią się od siebie, co utrudnia poczynienie konkretnych wniosków. Tylko renifery udomowione typu ewenkińskiego i wschodniosajańskiego używane są jako zwierzęta juczne. Pozostałe wykorzystywane są jako zwierzęta pociągowe lub wierzchowe. Sprawdzają się na obszarach, na których temperatura potrafi spaść dużo poniżej zera stopni Celsjusza. Źródła: Canadian Kennel Club Lasota – Moskalewska A., Zwierzęta udomowione w dziejach ludzkości, Warszawa 2005 Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wiadomości Zootechniczne Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zwiększa się populacja reniferów svalbardzkich. To skutek nowej diety, którą wymusiły zmiany klimatyczne
Naukowcy z Finlandii odkryli, że w ciągu ostatnich kilkunastu lat renifery svalbardzkie zmieniły dietę. Nowe odżywianie pozwoliło im poradzić sobie z nowymi warunkami klimatycznymi. Badacze twierdzą, że zwierzęta zaczęły jeść mniej porostów, a więcej roślin zielnych.
W tym artykule: Zmiany klimatyczne utrudniają reniferom zdobywanie pokarmu Renifery svalbardzkie zmieniły dietę, aby przystosować się do nowych warunków W ciągu ostatnich lat populacja reniferów w Arktyce spadła o 3 miliony Renifer svalbardzki (Rangifer platyrhynchus) to endemiczny podgatunek renifera tundrowego, który zamieszkuje Svalbard, norweską prowincję na Oceanie Arktycznym. To archipelag oddalony nieco ponad 1000 km od bieguna północnego. Zmiany klimatyczne utrudniają reniferom zdobywanie pokarmu Ten gatunek ssaka z rodziny jeleniowatych dobrze przystosował się do surowych warunków arktycznych wysp, jednak ze względu na mniejszą ilość pożywienia w swoim środowisku jest mniejszy i bardziej krępy niż inne renifery. Samce ważą średnio ok. 65–90 kg, natomiast samice ok. 53–70 kg. Latem renifery svalbardzkie spożywają dość bujną roślinność tundrową, która składa się z roślin naczyniowych (traw, ziół, turzyc i krzewów liściastych), aby zgromadzić potrzebny tłuszcz na okres zimowy. Zimą natomiast muszą zadowolić głównie porostami. Laponia dla początkujących. Dzikie lasy, renifery, zorza i święty Mikołaj Najpierw pociąg Warszawa–Gdańsk, potem lot Gdańsk–Turku, nocny autobus Turku–Oulu i pociąg Oulu–Rovaniemi. To opcja dla oszczędnych i wytrzymałych, bo noc w autobusie mimo wszelkich s... Jednak w wyniku zmian klimatycznych i globalnego ocieplenia, temperatura na Svalbardzie staje się coraz wyższa i odnotowuje się tam więcej opadów deszczu niż śniegu. To przyczynia się do powstawania pokrywy lodowej, spod której zwierzętom trudniej jest wydostać pokarm. Renifery svalbardzkie zmieniły dietę, aby przystosować się do nowych warunków Zaledwie 3 lata temu okazało się, że przez ocieplenie klimatu na Svalbardzie z głodu zmarło nawet 200 reniferów. Nigdy wcześniej nie znaleziono na tym archipelagu tak wielu martwych zwierząt jednego gatunku. Z drugiej strony naukowcy od wielu lat przyznają, że populacja tego podgatunku wzrasta. Najnowsze badania wykazały, że wpływ na to mogła mieć zmiana diety tych zwierząt. Badacze z University of Oulu w Finlandii postanowili dokładnie zbadać, jak zmieniły się nawyki żywieniowe reniferów. Uczeni w okresie późnej zimy pobrali próbki krwi, aby zbadać jej skład i przeanalizować, co zwierzęta jadły w ciągu ostatnich tygodni. Wyniki porównali z próbkami z okresu 1995–2012. To właśnie w tych latach nastąpiły największe zmiany klimatyczne w Arktyce, które zaczęły się normalizować. Naukowcy odkryli, że w okresie, w którym nastąpił wzrost populacji reniferów grenlandzkich, nastąpiła również istotna zmiana diety. Zwierzęta zaczęły spożywać mniej porostów i mchów, a więcej m.in. roślin zielnych przypominających trawę. Badacze zwracają uwagę, że renifery zjadały ten pokarm, pomimo że łodygi również były zamrożone. Badacze nazwali to „arktycznymi lodami”. W ciągu ostatnich lat populacja reniferów w Arktyce spadła o 3 miliony – Prosta i wydłużona natura łodyg roślin zielnych sprawia, że pokarm ten był dostępny dla zwierząt, nawet jeśli od spodu był pokryty lodem – twierdzi prof. Jeffrey Welker z University of Oulu, główny autor badania. – To przypomina trochę „lody na patyku”. Pokarm ten jest wystarczająco pożywny, aby zwierzęta mogły przetrwać podczas trudnych okresów zimowych – dodaje badacz. Żyją z reniferami w mongolskiej tajdze. Zobacz unikatowe zdjęcia ostatnich nomadów Od tysięcy lat ich codzienna egzystencja skupia się wokół hodowli reniferów. To niesamowite, że ich kultura nadal trwa. – Wszystko wskazuje na to, że populacja reniferów svalbardzkich wykształciła sposoby adaptacji i przystosowania się do zmian klimatycznych, co pozwala im przetrwać. To sytuacja zupełnie odmienna od populacji reniferów m.in. na Alasce, która zmniejszyła się – twierdzi prof. Welker. Naukowcy podkreślają, że ta sytuacja dużo mówi o różnorodności Arktyki. Zjawiska, które mają miejsce w jednej części, mogą być niezależne od innych regionów. Z powodu globalnego ocieplenia populacja reniferów tundrowych w całej Arktyce w ciągu ostatnich 24 lat spadła aż o 3 miliony. Najgorzej jest w Kanadzie i na Alasce. W tych regionach populacja zmniejszyła się aż o 90 procent. Źródło: University of Oulu, The Guardian Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Żyją z reniferami w mongolskiej tajdze. Zobacz unikatowe zdjęcia ostatnich nomadów
Od tysięcy lat ich codzienna egzystencja skupia się wokół hodowli reniferów. To niesamowite, że ich kultura nadal trwa.
ZOBACZ GALERIĘ >>> Ludzie-Renifery Tak o nich mówią - o członkach mniejszości etnicznej Tsaatan (Dukha), zamieszkującej tajgę w północnej Mongolii. Od tysięcy lat codzienna ich egzystencja skupia się wokół hodowli reniferów, któreTsaatan udomowili i których mleko wykorzystują jako pożywienie, siłę w kopytach – jako środek transportu. Ich stosunek do zwierząt to coś więcej niż zwykła hodowla. To symbioza i duchowa więź.Tsaatan podporządkowali swoje życie reniferom. Wyruszają w okresowe wędrówki w poszukiwaniu pożywienia i odpowiednich warunków dla zwierząt. Dziś stanowią jedną z ostatnich grup prowadzących wędrowny tryb życia. Wyzwanie zwane współczesnością Kultywowanie dawnych tradycji okazuje się jednak niezwykle trudne. Wyzwania? Prawo regulujące połów zwierzyny, coraz bardziej odczuwalne zmiany klimatu czy agencje, które przed obozowiska Tsaatan zwożą zagranicznych turystów. Mimo to do pasterzy reniferów wcale niełatwo dotrzeć. By odwiedzić obóz Tsaatan zlokalizowany w lasach prowincji Khovsgol, autorka fotoreportażu - Madoka Ikegami – potrzebowała niemal 3 dni. - 15 godzin jazdy autobusem z Ułan Bator, 12 godzin po bezdrożach w głąb prowincji i 5 godzin jazdy konnej przez bagna i lasy – wylicza Ikegami i przyznaje, że było warto. Z małego obozowiska pośrodku tajgi fotografka przywiozła niezwykle barwny materiał o świecie, który może zniknąć w każdej chwili. Więcej o Madoka Ikegami: FB www Instagram
Kilkaset martwych reniferów w Norwegii. Zabiła je burza?
322 martwe renifery - na taki widok natrafili funkcjonariusze norweskich służb ochrony przyrody.
322 martwe renifery - na ten makabryczny widok norwescy funkcjonariusze natrafili w okolicy płaskowyżu Hardangervidda w południowej Norwegii. Zdaniem przedstawicieli służb ochrony przyrody zwierzęta zginęły podczas piątkowej burzy w wyniku uderzeń piorunów. Liczba zabitych reniferów jest jednak zaskakująca. Najprawdopodobniej pioruny uderzyły w stłoczone na niewielkiej przestrzeni stado tych zwierząt. Połacie Hardangervidda, największego płaskowyżu w Europie i największego parku narodowego w Norwegii, stanowią dom dla ok. 10 tysięcy dzikich reniferów, co stanowi 1/3 całej populacji reniferów w Norwegii. View oEmbed on the source website
Parki narodowe Vatnajökull, Pirenejów, Wezuwiusza, Piatra Craiului
Kosmos z lodu - PN Vatnajökull Weź gigantyczny lodowiec (drugi co do wielkości w Europie!), dodaj do tego aktywność wulkanów, a wszystko okraś erozją rzek oraz geotermalnych źródeł. Wyjdzie ci księżycowy krajobraz Parku Narodowego Vatnajökull. Może dlatego w latach 60. XX w. właśnie tu trenowano amerykańskich kosmonautów przygotowujących się do lotu na księżyc. Obszary te są ważnym siedliskiem reniferów, słyną też z interesujących zajęć edukacyjnych – m.in. wycieczek krajoznawczych z wykwalifikowanymi przyrodnikami (organizują je centra turystyczne w Ásbyrgi i Skaftafell). PN Vatnajökull gdzie: Islandia kiedy: od maja do września więcej: wwww.vatnajokulsthjodgardur.is Misie z importu - PN Pirenejów Bajeczne lodowce, ponad 200 jezior, kilkanaście dolin i 400 km oznaczonych tras pieszych – wszystko to czeka w Parku Narodowym Pirenejów. Rozciąga się on we Francji na odcinku 100 km wzdłuż granicy z Hiszpanią. Dzięki zakazowi polowań okolice stanowią azyl dla wielu rzadkich i zagrożonych wyginięciem zwierząt, m.in. kozic, świstaków i gronostajów. Do niedawna ikoną parku był wymierający od lat pirenejski niedźwiedź brunatny. Na ochronę tych zwierząt wydano milion euro, jednak dwa lata temu media doniosły o śmierci Camille – ostatniego niedźwiedziego autochtona. Wywołało to alarm ekologów. Na szczęście okazało się, że genetycznie bardzo bliskie pirenejskim misiom są osobniki żyjące na Słowenii. Sprowadzono więc 20 sztuk tych drapieżników, które w Pirenejach czują się jak u siebie – polując na należące do pasterzy owce i krowy. PN Pirenejów gdzie: Francja kiedy: cały rok więcej: www.parc-pyrenees.com Ale dym! - PN Wezuwiusza Park Narodowy Wezuwiusza utworzono w 1995 r. w celu ochrony unikatowych form geologicznych, jednak turystów przyciąga tu głównie sława najniebezpieczniejszego wulkanu Europy. W ostatnim tysiącleciu wybuchał on około stu razy, z czego trzy eksplozje spowodowały ogromne zniszczenia. Na wulkan można wejść szlakami pokrytymi winoroślami i gajami oliwnymi. Sam szczyt wygląda jak wyszczerbiona popielniczka, z której ciągle unoszą się kłęby dymu. PN Wezuwiusza gdzie: Włochy kiedy: cały rok więcej: www.parks.it/parco.nazionale.vesuvio (Fot. BEW) Park jurajski - PN Piatra Craiului Nazwa położonego w Karpatach Parku Narodowego Piatra Craiului oznacza po rumuńsku „królewską skałę”. Tutejsze szlaki piesze umożliwiają podziwianie fenomenalnych formacji skalnych zbudowanych z wapieni jurajskich. Dodatkową atrakcją jest pobliskie miasteczko Bran (ze słynnym zamkiem Drakuli), a także wsie – z charakterystycznymi domkami zwieńczonymi wieżyczkami. Parki Europy wybór Travelera
Nieńcy twierdzą, że renifery to dar ofiarowany im przez samych bogów. Dlatego nie potrafią i nie chcą bez nich żyć.
Poranek w syberyjskiej tundrze. W czumie, nienieckim namiocie, skroplona para z oddechów osadza się na ścianach – słychać sapania, pomruki, chrapnięcia. Ktoś podnosi się, rozpala ogień i wstawia wodę. To Katia przygotowuje śniadanie. Będzie się składało z tego co zawsze – mięsa renifera. Tym razem z jagodami. Za chwilę przy posiłku zgromadzi się cała rodzina. Każdy będzie powoli sączył gorącą herbatę. Trzeba się dobrze rozgrzać – temperatura na zewnątrz dochodzi do minus 50 stopni Celsjusza. Nic dziwnego, że już od najwcześniejszych lat mieszkańcy tundry ćwiczą wytrzymałość na mróz. Chłopcy spędzają część nocy poza namiotem, mężczyźni pełnią regularne warty przy reniferach, śpiąc na saniach pod gołym niebem. Jedni i drudzy są wierni obowiązującej w tej społeczności zasadzie: nie wolno narzekać! A przecież mogliby, bo życie Nieńców nie rozpieszcza. Od wieków musieli stawiać czoła i naturze, i historii. Ten 40-tysięczny koczowniczy naród zamieszkuje obszar ponad trzykrotnie większy niż Polska, głównie w północno-zachodniej Syberii, na pograniczu Europy i Azji. W latach 30. musieli się opierać radzieckiej polityce ateizacji i przymusowej kolektywizacji. Udało im się wtedy nie stracić zwierząt, ale zagubili część tradycji związanej z szamańskimi obrzędami i animistyczną religią. Dziś realnym zagrożeniem dla ich tożsamości jest ocieplenie klimatu, które sprawia, że rzeki topnieją wcześniej. Co będzie, gdy tundra przestanie zamarzać, a renifery nie będą mogły przez nią wędrować? Przecież te zwierzęta to ich największy skarb. Ich skóra to jedyny materiał, który skutecznie chroni przed mrozem w tak ekstremalnych warunkach. Dlatego od co najmniej 500 lat wykorzystują ją do wyrobu płacht namiotów, nakryć łóżek i szycia tradycyjnego stroju. Z kolei mięso (także surowe) stanowi główny składnik tradycyjnej diety, z kości produkuje się natomiast ozdoby i niektóre narzędzia. W zamian ludzie dają swym towarzyszom troskliwą opiekę. – To symbioza – mówi Heidi Bradner, pochodząca z Alaski autorka fotoreportażu, która odwiedza Nieńców od wielu lat. – Nowo narodzonymi źrebiętami opiekują się jak własnymi dziećmi. Trasy wędrówek planują tak, by zwierzęta miały czas na odpoczynek. Gdy trzeba, zapewniają im nocleg w czumie, zwłaszcza latem, gdy w okolicy grasują komary – opowiada fotografka. Nawet po śmierci człowiek i renifer się nie rozstają – rytualnie zabite zwierzę zwykle towarzyszy zmarłemu właścicielowi podczas pochówku. Dziś zagrożeniem dla tradycyjnego życia Nieńców jest rozwój przemysłu energetycznego, który przyczynia się do skażenia środowiska, szkodząc też stadom. Kto pozostanie w tundrze, gdy staną się one mniej liczne? Czy wówczas nienieckie dzieci będą miały warunki do kontynuowania życia, które gwarantuje wolność? Kiedyś Heidi Bradner opowiadała Katii o swej rodzinnej Alasce. Mówiła, że w jej stronach ludzie podróżują saniami zaprzęgniętymi w psy. Nagle zauważyła, że twarz jej rozmówczyni wyraźnie posmutniała. – Zrozumiałam, że dla nich wizja podróżowania z psami jest jak apokaliptyczny koniec świata – opowiada autorka zdjęć. – Jej spełnienie oznaczałoby, że na świecie nie ma już reniferów. Bo inaczej kto przy zdrowych zmysłach zaprzęgałby do sań psy.
Laponia, kraina leżąca za kręgiem polarnym, przywabiła mnie do siebie po raz dziewiąty.
Już pierwsza podróż przez te najbardziej w Europie dziewicze obszary zrobiła na mnie ogromne wrażenie. Bezkresne księżycowe płaskowyże i góry z głębokimi jeziorami polodowcowymi sprawiały wrażenie, że zmierzam na kraniec świata. Ani śladu cywilizacji czy nawet drugiego człowieka. Zostałam sam na sam z przyrodą. Tę niezwykłość potęgował jeszcze fakt, że bez przerwy był dzień. W połowie maja w Laponii topnieją śniegi, a wraz z nimi mija długa polarna noc. Rozpoczyna się niepodzielne władanie słońca, które nie zachodzi przez ponad dwa miesiące. Dzień polarny zmienia białą, surową krainę, z którą kojarzy się królestwo św. Mikołaja i reniferów, w kolorowy dywan. Nie spodziewajcie się jednak słodkich, sielskich widoczków. Spotyka się tu raczej dzikie pejzaże niczym z mrocznej baśni: powyginane w dziwaczne kształty drzewa, rwące rzeki, huczące wodospady, wygładzone przez lodowce grzbiety. Dalej na północ iglaste lasy przechodzą w gąszcze karłowatych brzóz porastających rozległe fieldy. Potem są już rumowiska skalne pokryte głównie porostami. Krajobraz Laponii chroniony jest przez kilkanaście parków narodowych. Trudno oprzeć się pokusie wyruszenia w kilkudniową wędrówkę wytyczonymi na ich terenie szlakami. A jest po czym wędrować. Ta piękna kraina rozciąga się na olbrzymim obszarze za kręgiem polarnym, od Norwegii, przez Szwecję i Finlandię, po Półwysep Kolski w Rosji. Zwłaszcza wschodnia Laponia jest gratką dla ludzi poszukujących nieskażonej przyrody. rainę tę warto odwiedzić także dla jej rdzennych mieszkańców – Samów, nazywających Laponię Sapmi. To jeden z najstarszych ludów Europy, zajmujący tereny Skandynawii niemal od czasu, gdy 10 tys. lat temu ustąpił z nich lodowiec. Jeszcze do niedawna Samowie żyli z łowiectwa i zbieractwa, przenosząc się z miejsca na miejsce. Dziś, choć prowadzą już osiadły tryb życia, niektórzy nadal utrzymują się w tradycyjny sposób. 75 tys. Samów żyje na terenie czterech państw. Mimo to zachowali swą kultu-rową odrębność. Mają własny parlament, święto narodowe, hymn oraz flagę w kolorach Samów – czerwonym, zielonym, żółtym i niebieskim. Kompozycje tych barw nadają charakteru ich bogato haftowanym strojom ludowym, które dopełniają buty z wywiniętymi czubkami. Język Samów – lapoński, należący do rodziny języków ugrofińskich – wciąż jest żywy i dzieci uczą się go w szkole. Ponieważ Samowie rozproszeni są na dużym terenie, wytworzyły się liczne jego odmiany, czasami tak od siebie różne, że wykluczają porozumiewanie się. W Inari, jednym z głównych skupisk Samów, działa lapońska rozgłośnia radiowa, w tym języku ukazują się gazety i programy telewizyjne. Gościna w krainie Sapmi to prawdziwa przyjemność. Z mieszkańców emanuje naturalna serdeczność i radość ze spotkania drugiego człowieka, na którego przecież nie tak łatwo trafić w tym odludnym miejscu. Przebywając tu, coraz lepiej rozumiem tradycyjną kulturę Samów. Ich pierwotna wiara to religia Natury, w której siły przyrody były bóstwami, a wszystko, ożywione czy nie, obdarzone było duszą. Zanim w XVII w. narzucono im chrześcijaństwo, najbardziej czczonym bóstwem był bóg piorunów Tiermes i bóstwa władające wiatrem, Księżycem, płodnością, zdrowiem reniferów. Ważną funkcję pełniło Słońce, malowane na szamańskich bębnach. Echa dawnej religii wciąż słychać w miejscowej literaturze i klechdach. Zatrzymując się w krainie Sapmi, warto więc posłuchać baśni o Stallo – groęnym siłaczu wędrującym z psem, który wyzwał Samów na pojedynek w gwizdaniu i przegrał, mitów o Saivo – krainie umarłych, czy legend z udziałem bogatego zastępu fantastycznych istot. Trzeba też poświęcić trochę czasu na wsłuchanie się w tradycyjną muzykę Samów. Choć przy pierwszym kontakcie nie zawsze się podoba, po pewnym czasie wprawia w dobry nastrój. Jej podstawą jest śpiew „joik”. Najistotniejszy element utworów – rytmika – jest pozostałością po używanych kiedyś bębnach towarzyszących „joikowaniu”. Lapończycy śpiewają o wszystkim, co towarzyszy ich życiu: o wędrówkach, zwierzętach, innych ludziach, uczuciach. Po wprowadzeniu chrześcijaństwa „joikowanie” z towarzyszeniem bębnów i inne stare obyczaje postrzegane były jako grzeszne praktyki. Tak ważne niegdyś owalne szamańskie bębny, z membraną ze skóry renifera, zdobione czerwoną farbą z kory olszyny, dziś można już spotkać tylko w muzeach. Życie mieszkańców Laponii od zawsze skupiało się wokół reniferów. Samowie początkowo na nie polowali, potem oswoili i zajęli się ich hodowlą. Przez wiele lat wędrowali za swoimi stadami, mieszkając w namiotach okrywanych skórami reniferów. Dziś już nie wędrują – dzięki telefonom komórkowym, samochodom, skuterom śnieżnym, a nawet helikopterom udało się pogodzić kontrolę stad i niewędrowny tryb życia. Renifery wciąż są jednak podstawą tutejszej egzystencji. Mięso i mleko reniferów to główny składnik diety, wykorzystuje się też skórę i rogi. No i przede wszystkim zwierzęta te są tu niemal wszędzie. Podobno jest ich więcej niż ludzi. Całe stada albo pojedyncze sztuki wędrują nieraz po jezdni, niewiele sobie robiąc z przejeżdżających samochodów. Trzeba więc uważać – wypadki z udziałem reniferów są powszechne. Liczenie i znakowanie zwierząt oraz wyprowadzanie ich na pastwiska nie pochłania już całego roku, jak niegdyś. Zostaje trochę czasu, żeby przygotować ofertę dla coraz liczniejszych turystów ciekawych życia na Północy. Obok hodowli reniferów turystyka staje się więc ważnym źródłem dochodów mieszkańców Laponii. Powstają hotele, pięknie położone drewniane domki, zajazdy, w których można spotkać Samów w tradycyjnych strojach i skosztować dań z reniferów i ryb. Wiosną oraz latem niektórzy Samowie rozkładają stoiska ze skórami i rogami reniferów, a także tradycyjnymi dla swojej kultury wyrobami. Ja jednak wolę patrzeć na żywe renifery wyskubujące swój ulubiony chrobotek. Po letniej podróży do Laponii od razu pojawiło się marzenie: wrócić tu zimą, by przyglądać się zorzy polarnej – „Północnemu Światłu”, rozświetlającemu arktyczne niebo w długą zimową noc, gdy nawet na chwilę nie wschodzi tu słońce. Potem odkryłam kolejne cuda, które musiałam zobaczyć, i przyjechać następny raz, a potem jeszcze następny i następny...