Śląska Perła Renesansu została Cudem Polski 2025 i idzie po nią Netflix. „Mamy tu niesamowitych ludzi”
Niezwykłe miasto leżące na historycznym szlaku łączącym wschód z zachodem, w miejscu, w którym wzdłuż niegdyś wysokiego brzegu Odry przebiegała Królewska Droga prowadząca ku Morzu Bałtyckiemu, leży wyjątkowe miasto. Brzeg, bo to o nim mowa, zyskał miano „Cudu Polski 2025” w plebiscycie „National Geographic Traveler”. Czemu Polacy zachwycili się tym miejscem i dlaczego wkrótce będzie o nim jeszcze głośniej?
Miasto Brzeg otrzymało zaszczytny tytuł „Cudu Polski 2025”. Wygrało plebiscycie „National Geographic Traveler” i zostało przez czytelników i internautów wybrane najciekawszym miejscem w całym województwie opolskim. O historycznej przeszłości miasta i jego magicznym charakterze – i mieszkańcach – opowiada burmistrzyni Brzegu Violetta Jaskólska-Palus. Śląska Perła Renesansu na wyciągnięcie ręki Brzeg to stosunkowo niewielkie miasto: według danych ze stycznia 2024 roku liczyło sobie 33 403 mieszkańców. Jest doskonale usytuowane pomiędzy Wrocławiem a Opolem, a jego korzystne położenie znano już od setek lat: powstało na skrzyżowaniu ważnych średniowiecznych dróg handlowych. Brzeg rozwinął się w XIII wieku jako ważny ośrodek handlowy, przez co szczyci się bogatą architekturą i ciekawą historią. Już w 1311 roku został stolicą księstwa brzeskiego. To wtedy ukształtował się charakterystyczny układ urbanistyczny miasta z centralnym rynkiem. Jednym z najcenniejszych zabytków Brzegu jest Zamek Piastów Śląskich z renesansową bramą wjazdową z 1553 roku – aż do końca XVIII wieku był on siedzibą królewsko-książęcego rodu tak ważnego w historii Polski. To tutaj umarł ostatni męski potomek Mieszka I, czyli Jerzy IV Wilhelm. Aktywni ludzie i ogromne tereny zielone w fosie Wyjątkowe w Brzegu są także tereny zielone. Miasto szczyci się 60 hektarami parków miejskich. Wiele z nich mieści się w dawnej fosie. – Miasto zawdzięcza je przedwojennemu burmistrzowi Juliusowi Peppelowi, który wykupił tereny podmiejskie i wykonał założenie parkowe. Jest część ogrodowa, część dzika. To ogromne bogactwo – mówi burmistrzyni miasta, Violetta Jaskólska-Palus. Jako swój ulubiony park wskazuje Park Wolności im. Juliusa Peppela. To ogromny teren zielony ze stawem z piękną glorietą – rodzajem zabytkowej altany – oraz częścią dziką idealną na spacery. Skarbem miasta są jednak jego mieszkańcy. – Gdyby nie Ci wspaniali przewodnicy, osoby, które popularyzują wiedzę o Brzegu, wydarzenia, które są organizowane dzięki oddolnym pomysłom mieszkańców, miastu nie udałoby się tak rozkwitnąć – zwraca uwagę na aktywność lokalesów burmistrzyni – gratulacje z zostania „Cudem” płyną ze wszystkich stron, a to zasługa wszystkich brzeżan. Miasto Brzeg lokalizacją hitu Netflixa O Zamku Piastów Śląskich w Brzegu wkrótce będzie jeszcze głośniej. Dziedziniec brzeskiej fortyfikacji będzie „grał” Zamek Królewski w Warszawie w „1670” – polskim serialu komediowym produkowanym przez Netflixa w przewrotny sposób portretującym Polskę XVII wieku. Burmistrzyni nie kryje dumy, bo Zamek w Brzegu będzie bardzo dobrze widoczny. Nic dziwnego, bo to pięknie zachowana budowla. W mieście wciąż pozostaje jednak wiele do odkrycia. – Często bywam na zwiedzaniach z przewodnikami: kamienic, pałacyków, ratusza od piwnic po strych. Za każdym razem wychodzę z nich zaskoczona tym, czego jeszcze można się dowiedzieć: mimo tego, że w Brzegu mieszkam od urodzenia – uśmiecha się włodarka. Brzeg to wspaniałe i inspirujące miasto o wyjątkowej historii. Dobrze utrzymana starówka, renesansowe zabytki czy piękne położenie to aż nadto powodów na to, by odwiedzić tę Śląską Perłę. Dodajmy do tego życzliwych ludzi: aktywnych społeczników i przewodników, okraśmy to porcją wspaniałych terenów zielonych i mamy idealny przepis na „Cud Polski”. Warto go odwiedzić! Sponsorem plebiscytu jest: Źródło: National Geographic Polska, GUS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten francuski lekarz przewidział przyszłość? Historia, która wciąż budzi emocje
Nostradamus – lekarz, astrolog i autor słynnych proroctw – od wieków fascynuje ludzi na całym świecie. Jego wizje miały zwiastować wielkie katastrofy, śmierć królów i koniec świata. Ale kim tak naprawdę był?
Spis treści: Dzieciństwo Nostradamusa w burzliwej epoce Leczenie dżumy i oskarżenie o herezję Astrologia, alchemia i słynne różane pigułki Poetyckie wizje przyszłości Proroctwa, które miały się spełnić Dlaczego jego przepowiednie wciąż żyją? Na długo przed tiktokowymi teoriami Nostradamus fascynował Europę swoimi zaskakująco trafnymi wizjami. Oto historia lekarza od dżumy, którego życie było równie intrygujące jak jego proroctwa. Co nas czeka… i jak kończy się świat? To kuszące pytania — i takie, na które przed wiekami lekarz i samozwańczy prorok Nostradamus twierdził, że zna odpowiedź. Jego słynne przepowiednie wahają się od niejasnych po niepokojące, a jego wyznawcy uważają, że XVI-wieczne wierszowane wizje brzmią aktualnie do dziś. Do rzekomych proroctw na rok 2025 zaliczano długie wojny, zarazę oraz ognisty pocisk, który mógłby zgładzić Ziemię. Nostradamus jest tak mocno kojarzony z przewidywaniem przyszłości, że wzmianka o nim z 1672 roku należy do najwcześniejszych udokumentowanych użyć słowa „prognostication” w języku angielskim. A jednak człowiek, którego wielu uważało za proroka, nie był istotą nadprzyrodzoną. To francuski lekarz, aptekarz i autor, którego śmiałe wizje zapewniły mu rozgłos w burzliwych czasach renesansu. Oto, co warto wiedzieć o Michelu de Nostradame — znanym szerzej jako Nostradamus. Dzieciństwo Nostradamusa w burzliwej epoce Michel de Nostradame urodził się w Saint-Rémy-de-Provence we Francji w grudniu 1503 roku (historycy nie są zgodni co do dokładnej daty). Jego dziadek był notariuszem, a babka — córką znanego miejscowego lekarza. Nostradame dwukrotnie się żenił i miał łącznie ośmioro dzieci. Renesansowa Francja — podobnie jak reszta Europy — była wstrząsana sporami religijnymi, co miało znaczenie także dla młodego Michela. Jego rodzina była żydowska, lecz po włączeniu Prowansji do Królestwa Francji w 1486 roku przeszła na katolicyzm. Żydzi mieli w regionie długą historię, ale pod koniec XV wieku władze lokalne nakazały im się ochrzcić albo opuścić kraj, więc Michel wychowywał się już jako katolik. Młody Nostradame uczył się łaciny, greki, hebrajskiego i medycyny. Jeszcze jako nastolatek rozpoczął naukę na Uniwersytecie w Awinionie. Licencjat z medycyny uzyskał w latach 20. XVI wieku, choć uczelnię zamknięto na skutek epidemii dżumy. Leczenie dżumy i oskarżenie o herezję Po zakończeniu formalnej edukacji Nostradamus wyruszył w podróż po Francji, studiując ziołolecznictwo i lecząc ofiary dżumy — jednej z najstraszliwszych chorób epoki. Historycy sądzą, że został usunięty z Uniwersytetu w Montpellier, gdzie kontynuował naukę, ponieważ wcześniej pracował w „manualnym” fachu aptekarza. Nie ma też zgody, czy ostatecznie uzyskał pełen doktorat. Praktykowanie medycyny w renesansowej Francji oznaczało zmagania z takimi chorobami jak dżuma, ale obejmowało też ówcześnie popularne, dziś nieuznawane dziedziny: alchemię, astrologię i proroctwa. Te praktyki nie uratowały jednak żony Nostradamusa (jej imię zaginęło w źródłach) ani jego dwojga dzieci. Zmarli w latach 30. XVI wieku — najpewniej na dżumę. Zrozpaczonego lekarza czekały kolejne kłopoty. W 1538 roku, gdy głośno skrytykował wykonanie pewnej figury religijnej, oskarżono go o herezję i wezwano przed inkwizytorów. Taki zarzut mógł zniszczyć mu opinię, a wyrok skazujący oznaczałby śmierć. Sąd jednak go uniewinnił, a Nostradamus ponownie ruszył w drogę jako specjalista od leczenia dżumy. Astrologia, alchemia i słynne różane pigułki Niektóre z jego zaleceń najwyraźniej działały — pracował bez przerwy. Część skuteczności zawdzięczał praktykom higienicznym, np. zalecaniu picia czystej wody. Inne, jak słynne pigułki różane, opierały się na ziołach i kwiatach. Jego praktyka obejmowała przy tym alchemię, astrologię i inne ezoteryczne metody, które dziś uznajemy za nienaukowe. Mimo to pacjenci byli zadowoleni i wieść o jego umiejętnościach roznosiła się głośnym echem. Naukowe czy nie, kuracje przeciw dżumie wiodły go przez całą Francję w kolejnej dekadzie — a jego praca i pisma zyskiwały uznanie. Poetyckie wizje przyszłości Lekarz i francuski astrolog — którego nazwisko szeroko latynizowano jako Nostradamus — w latach 50. XVI wieku zaczął wydawać coroczne almanachy, w których wykorzystywał swój rzekomy talent do trafnego przewidywania wydarzeń i pogody na nadchodzący rok. Tanie, popularne publikacje zasłynęły z poetyckich prognoz i przyniosły autorowi szeroką rozpoznawalność. Sława zapewniła mu też bardzo wysoko postawionych klientów, spragnionych osobistych i politycznych przepowiedni. W 1555 roku zapowiedział, że „młody lew” — interpretowany jako nawiązanie do herbu króla Francji Henryka II — polegnie w walce. Rok później wróżbitę odwiedziły królowa Francji Katarzyna Medycejska i jej syn, Karol IX. Gdy 10 lipca 1559 roku Henryk II faktycznie zmarł od rany odniesionej podczas turnieju rycerskiego, społeczeństwo ogarnęło — jak to ujął historyk Denis Crouzet — poczucie nadciągającej katastrofy. Nostradamus chronił siebie i bohaterów swoich wizji przed pomyłką, kompromitacją czy zarzutami szarlatanerii, używając nieostrego, kwiecistego języka. To tylko dokładało latami cegiełki do jego reputacji i aury tajemnicy. Jak pisze historyczka Michelle Pfeffer z Uniwersytetu Oksfordzkiego na łamach „The Conversation”, astrologia i prognozowanie były wówczas powszechne — szczególnie wśród elit. Proroctwa, które miały się spełnić Europa już wtedy pogrążała się w sporach religijnych i społecznych. Reformacja wyzwoliła napięcia między katolikami a protestantami, nierówności społeczne podsycały niepokoje, a proroctwa i pogłoski rozpalały wyobraźnię mas. Wiele z tych podziałów przerodziło się za życia Nostradamusa w otwarte konflikty, łącznie z wojnami domowymi. Krytykowany i przez katolików, i przez protestantów, Nostradamus obstawał przy swoich wizjach. Wydał ich obszerny zbiór i nadal publikował popularne almanachy, nawet po krótkim uwięzieniu za druk bez kościelnego zezwolenia. Zmarł 1 lipca 1566 roku, najpewniej na dnę moczanową. Dlaczego jego przepowiednie wciąż żyją? Choć rozgłos przyniosła mu przepowiednia śmierci Henryka II, jego imię trwa dzięki innym wizjom, które niektórzy uważają za spełnione. Najbardziej zdumiewająca była precyzyjna zapowiedź z ok. 1558 roku: Senat (Parlament) Londynu skaże swojego króla na śmierć. W 1649 roku dokładnie tak się stało: Karol I został ścięty za zdradę po konflikcie z parlamentem, który przerodził się w wojnę domową w Anglii. Biograf Ian Wilson komentował: — Nawet sceptycy muszą przyznać, że to niezwykle osobliwa zapowiedź. W tej samej strofie Nostradamus dodał: — Londyn zostanie spalony ognistymi kulami w trzykroć dwadzieścia i sześć. W 1666 roku w Londynie rzeczywiście wybuchł wielki pożar, który zniszczył ogromne obszary miasta. Miłośnicy dalekowzrocznego lekarza przypisują mu zapowiedzi tak różnych wydarzeń, jak rewolucja francuska, pojawienie się Napoleona, a także wzrost potęgi Hitlera. Równie wiele jego mglistych wizji jednak się nie sprawdziło, a historia pokazuje długą tradycję reinterpretowania, a nawet przeinaczania Nostradamusa do celów politycznych i propagandowych. Do tych, którzy chętnie korzystali z jego proroctw, należeli przywódcy III Rzeszy. Propagandysta Joseph Goebbels wplatał je w przekaz, by siać wątpliwości i budować poparcie dla wojny. Po Nostradamusa sięgały też grupy skrajne, traktując go jako narzędzie szerzenia ideologii. Nostradamusa łączy się też z wizją końca świata. Twierdził, że w lipcu 1999 roku z nieba zstąpi wielki Król grozy. Przepowiednia podsyciła katastroficzne nastroje w czasie, gdy świat obawiał się, jaki wpływ na systemy komputerowe wywrze rzekomy błąd milenijny Y2K. Francuski astrolog nadal jest czytany, interpretowany i badany przez wszystkich, których fascynują proroctwa i prognozy. Ponad 500 lat po jego śmierci Nostradamus wciąż bawi i mąci — a zainteresowanie jego wizjami nie słabnie. Jak pisze historyk Stephen Bowd w „Encyclopedia of Millennialism and Millennial Movements”: proroctwo w dalszym ciągu kształtuje nadzieje i lęki dotyczące przyszłości jednostek, grup, państw i całego świata. W końcu kto nie chciałby znać przyszłości — albo wierzyć, że można ją zobaczyć? Źródło: National Geographic
Sulejman Wspaniały ciekawostki. Sułtan Imperium Osmańskiego władał ogromnym państwem
Jego imię wywoływało lęk wśród najpotężniejszych głów renesansowej Europy. Poprowadził swoje wojska z pustyń Arabii aż ku bramom Wiednia. Potrafił wysłać na śmierć tysiące żołnierzy, a patrząc, jak giną, pisać listy miłosne do żony – urodzonej na terenie Rusi branki, która stała najpotężniejszą sułtanką swoich czasów. Sulejman Wspaniały władał państwem rozciągającym na trzech kontynentach. Jego słabość doprowadziła do tego, że tron po nim mógł odziedziczyć tylko jeden, najmniej nadający się do tego syn.
W tym artykule: Sulejman Wspaniały – wykształcenie Sułtan jako miłośnik sztuki Sulejman, wielki budowniczy Apogeum cywilizacji islamskiej Sulejman Wspaniały atakuje Wiedeń Hurrem, czyli Sułtanka Roksolana O jego życiu mówi się często jako o tragedii. Był jedynym synem potężnego i strasznego Selima I Groźnego. Gdy sułtan umierał, Europa wstrzymała oddech. Imperium Osmańskie było potężne i bezpośrednio zagrażało już nie tylko wyspom greckim, ale też samej Italii. Kontrolowało handel na olbrzymim terenie, a jego bogactwa były nieprzebrane. Selim pozostawił tylko jednego potomka i następcę tronu – świetnie wykształconego miłośnika poezji, Sulejmana. Sulejman Wspaniały – wykształcenie Sulejman Wspaniały urodził się w Trabzonie na południowym wybrzeżu Morza Czarnego, prawdopodobnie 6 listopada 1494 r. Data budzi wątpliwości historyków. Niewiele też wiadomo o matce wielkiego sułtana. Była nią Hafsa, nawrócona na islam kobieta nieznanego pochodzenia, która zmarła w 1534 roku. Czyli w 14. roku rządów Sulejmana. Mały Sulejman rozpoczął studia z zakresu nauk ścisłych, historii, literatury, teologii i taktyki wojskowej w szkołach cesarskiego pałacu Topkapı w Konstantynopolu. Jako młody człowiek zaprzyjaźnił się z Pargalı Ibrahimem, greckim niewolnikiem, który później został jednym z jego najbardziej zaufanych doradców. Ale nawet tak zaufanego przyjaciela nie ominął los wielu innych bliskich sułtana – czyli wyrok śmierci. Sułtan jako miłośnik sztuki Młody władca otaczał się poetami, malarzami, historykami. Jego wielką pasją była moda. Nakazał zwożenie do swego pałacu najprzedniejszego sukna z całego obszaru swojego rozległego imperium. Mehmed II wprowadził druzgocące prawo. Wszystko z obawy o władzę Aby zapobiec rodzinnym walkom o tron, sułtan Mehmed II zalegalizował w XV w. zabijanie rodzeństwa tureckich władców. Czas obowiązywania tego okrutnego dekretu to okres największego rozkwitu ... W okresie panowania Sulejmana, Imperium Osmańskie wkroczyło w złoty wiek. W Pałacu Topkapı, cesarskiej siedzibie, zarządzano licznymi cesarskimi stowarzyszeniami artystycznymi. Artyści i rzemieślnicy, po ukończeniu praktyki, mieli szansę na awans na wyższe stanowiska w swoich dziedzinach, otrzymując proporcjonalne wynagrodzenie w kwartalnych ratach. Dokumenty płacowe świadczą o hojności mecenatu Sulejmana wobec artystów. Pierwszy z takich dokumentów, pochodzący z roku 1526, wymienia 40 stowarzyszeń z ponad 600 członkami. Gildia Ehl-i Hiref przyciągała najbardziej utalentowanych rzemieślników imperium na dwór sułtana, zarówno z obszaru islamu, jak i z niedawno podbitych obszarów Europy, tworząc mieszankę kultur arabskiej, tureckiej i europejskiej. Rzemieślnicy służący na dworze obejmowali malarzy, introligatorów, kuśnierzy, jubilerów i złotników. Podczas gdy poprzedni władcy pozostawali pod wpływem kultury perskiej, mecenat Sulejmana przyczynił się do utrwalenia dziedzictwa artystycznego Imperium Osmańskiego. Sulejman był również znany ze sponsorowania licznych monumentalnych inwestycji architektonicznych w swoim imperium. Sulejman, wielki budowniczy A te nie byłoby możliwe bez Mimara Sinana. Sinan, który przez wiele lat był żołnierzem, w dojrzałym wieku zyskał renomę szanowanego inżyniera wojskowego, czym przyciągnął uwagę sułtana Sulejmana. Ten w 1537 roku mianował 50-letniego wówczas Sinana głównym architektem pałacowym. Po śmierci ulubionego syna Sulejmana, sułtan zlecił Sinanowi projekt i budowę pałacowego meczetu. Inspirując się twórczością poprzedników oraz wspaniałością Hagia Sophia, Sinan stworzył meczet Sehzade, jedno z jego pierwszych arcydzieł. Do dzisiaj jest uważane za jedno z najbardziej imponujących dzieł architektonicznych. Apogeum cywilizacji islamskiej Legendarną postać Sulejmana nadal widać w tym, co powszechnie określa się jako „koronę na wzgórzu”. Widok tej monumentalnej budowli, górującej nad Bosforem i Złotym Rogiem, z jej smukłymi minaretami i okazałą kopułą, jest jedną z ikonicznych cech Stambułu. Przez prawie dekadę Sinan był głównym architektem, projektantem i budowniczym kompleksu meczetu Sulejmana – Suleymaniye Kulliye. Czyli zespołu budynków z widokiem na Złoty Róg i Perę. Kulliye rozciąga się na niemal 25 akrów. Obejmuje, oprócz głównego meczetu w kształcie bazyliki: cztery medresy (szkoły religijne), hospicjum, publiczne łaźnie (hamam), szpital, ambulatorium, księgarnie, bibliotekę, grobowiec sułtanów (turbe), pierwszy na świecie dom spokojnej starości dla nauczycieli (bimarhane). Sułtan starał się zamienić Konstantynopol, przemianowany już wówczas na Stambuł w centrum cywilizacji islamskiej poprzez szereg projektów, obejmujących mosty, meczety, pałace oraz różne instytucje charytatywne i społeczne. Za jego panowania architektura osmańska osiągnęła swe apogeum. Sam Sinan stał się odpowiedzialny za ponad trzysta gmachów w całym imperium. Sulejman odrestaurował także Kopułę na Skale w Jerozolimie i mury Jerozolimy, odnowił Kaabę w Mekce i zbudował kompleks w Damaszku. Sulejman Wspaniały atakuje Wiedeń Chociaż pierwszy okres panowania Sulejmana był, jak na tamte czasy, wyjątkowo pokojowy, karta szybko się odwróciła. W miarę pogorszenia się stosunków między Węgrami a Imperium Osmańskim Sulejman wznowił kampanię w Europie Środkowej. 29 sierpnia 1526 r. pokonał Ludwika II Węgierskiego (1506–1526) w bitwie pod Mohaczem. Ponoć Sulejman, napotkawszy martwe ciało młodego króla Ludwika II Jagiellończyka, ubolewał: „Rzeczywiście wystąpiłem przeciwko niemu z bronią, ale nie było moim życzeniem, aby został zabity, gdy ledwo zasmakował słodyczy życia i rodziny królewskiej”. Zwycięstwo osmańskie doprowadziło do podziału Węgier na kilka stuleci pomiędzy Imperium Osmańskie, monarchię Habsburgów i Księstwo Siedmiogrodu. A śmierć Ludwika II podczas ucieczki przed bitwą oznaczała koniec dynastii Jagiellonów na Węgrzech i w Czechach. Polskie roszczenia dynastyczne przeszły na ród Habsburgów. Sulejman Wspaniały zapędził się nawet dalej, bo aż do stolicy Habsburgów – Wiednia. Oblężenie z 1529 r. było pierwszą próbą zdobycia Wiednia przez Imperium Osmańskie. Sułtan zaatakował miasto armią liczącą ponad 100 tys. ludzi, podczas gdy obrońcy liczyli nie więcej niż 21 tys. ludzi. Mimo to miastu udało się przetrwać oblężenie, które ostatecznie trwało nieco ponad dwa tygodnie, od 27 września do 15 października 1529 roku. Wszystko dlatego, że Sulejman Wspaniały nie był w stanie przeciągnąć przez Bałkany swoich armat. Hurrem, czyli Sułtanka Roksolana W pamięci potomnych Sulejman jest jednym z niewielu władców, którzy nad politykę dynastyczną przedłożyli miłość. Sułtan zauroczył się Hurrem, branką, którą dostał w prezencie od jednego z możnych. Dziewczyna pochodziła z Rusi, stanowiącej wówczas część połączonych państw Polski i Litwy. Zachodni dyplomaci nazywali ją „Russelazie” lub „Roxelana”, nawiązując do jej ruskiego pochodzenia. Roksolana była córką prawosławnego kapłana. Z domu rodzinnego uprowadzili ją Tatarzy krymscy. Następnie sprzedali ją jako niewolnicę do Stambułu. Jak to się stało, że z jednej z setek kobiet w haremie władcy awansowała do roli ulubienicy, a później żony? Nie wiadomo. Niezaprzeczalnym faktem jest, że sułtan był jej oddany do ostatnich dni życia. Nakazał nawet, by po śmierci spoczęli obok siebie. To również dla niej i w wyniku jej intryg kazał zamordować swojego najstarszego i najlepiej rokującego syna – Mustafę. Roksolana przekonała starzejącego się sułtana, że cieszący się poparciem wojska Mustafa, planuje zamach i przejęcie władzy. Zależało jej na śmierci pasierba, bo wiadomym było, że jeśli Mustafa zostanie sułtanem po śmierci ojca, zarówno Roksalana, jak i jej potomstwo zostaną straceni. Ale śmierć Mustafy pociągnęła za sobą kolejne. Wszyscy synowie Sulejmana i Roksolany zginęli. Pozostał tylko Selim, który po śmierci ojca przybrał imię Selim II. Był nieudolnym, słabym władcą, który ponad politykę przedkładał pełny kielich. I tak władający na trzech kontynentach Sulejman Wspaniały – człowiek, który pozostawił nam wielką kulturę i sztukę, władca, który doprowadził do kodyfikacji praw i te cywilne postawił ponad religijnymi, sułtan, którego namalował sam Tycjan – odszedł z tego świata, osadziwszy na tronie świata najbardziej nieudolnego z potomków. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Książęta mazowieccy zginęli przez kobietę? Miała ich otruć nieszczęśliwie zakochana dwórka
Przedwczesna śmierć ostatnich książąt mazowieckich z dynastii Piastów, Stanisława i Janusza, stała się obiektem licznych spekulacji i plotek. Podejrzewano nawet, że zostali oni otruci przez zakochaną w nich wojewodziankę płocką Katarzynę Radziejowską.
W tym artykule: Książęta mazowieccy: nagłe zgony władców Katarzyna Radziejowska: zemsta odrzuconej kochanki Stanisław i Janusz: śmierć z pijaństwa? Gdzie leżą ostatni książęta mazowieccy? W latach 20. XVI wieku księstwem mazowieckim wstrząsnęła seria nagłych zgonów członków rodziny książęcej. W 1522 r. zmarła księżna Anna Radziwiłłówna, wdowa po księciu mazowieckim Konradzie III Rudym. O ile jej śmierć nie wzbudziła jeszcze niczyich podejrzeń, o tyle wydarzenia z kolejnych czterech lat wydawały się przedstawicielom dworu co najmniej tajemnicze. W niedługim odstępie czasu zmarli bowiem współrządzący Mazowszem książęta – Stanisław i Janusz. Pierwszy z nich zmarł w 1524 r. w wieku zaledwie 23 lat, a dwa lata później w wieku 24 lat odszedł z tego świata drugi z braci. Książęta mazowieccy: nagłe zgony władców Nagłe zgony władców w kwiecie wieku sprawiły, że wokół ich śmierci narosło wiele plotek. W towarzystwie książąt bardzo często przebywała Katarzyna Radziejowska. To na nią więc spadło podejrzenie, jakoby otruła najpierw matkę książąt. A następnie ich samych. Była ona córką wojewody płockiego Andrzeja Radziejowskiego. Na mazowieckim dworze pojawiła się zaś najprawdopodobniej w drugiej dekadzie XVI wieku. „Zapaławszy nieokiełznaną miłością, miała doprowadzić niebacznych młodzieńców do szaleństwa i niechybnej zguby miłosnymi napojami dla kochanków, naturalnie po to, żeby idąc za głosem namiętności, ulegli popędliwej kobiecie” – pisał o niej Jędrzej Święcicki w Topografii, czyli opisie Mazowsza z 1634 r. Katarzyna Radziejowska: zemsta odrzuconej kochanki Na dworze krążyła cała historia związana z okolicznościami śmierci ostatnich Piastów mazowieckich. Katarzyna Radziejowska najpierw zakochała się w księciu Stanisławie. Lecz jego matka Anna Radziwiłłówna stanowczo sprzeciwiła się temu związkowi i usunęła ją z dworu. W zemście Radziejowska miała otruć Annę. To jednak nie pomogło jej to w osiągnięciu wyznaczonego celu, ponieważ Stanisław… odrzucił jej zaloty. Katarzyna otruła więc i jego, a na swój nowy cel wyznaczyła księcia Janusza. Książę odwzajemnił uczucie, lecz nie spełniał składanych wojewodziance obietnic. Czara goryczy przelała się, gdy podarował podwarszawską miejscowość Błonie swojej starszej siostrze Annie. Choć to Katarzyna wielokrotnie wspominała, że chce dostać tę ziemię na własność. Po tej zniewadze postanowiła pozbyć się kolejnego z książąt. Do swojego spisku wciągnęła m.in. starostę w Błoniach Piotra Jordanowskiego oraz puszkarza Piotra i muzyka Macieja. W opowieść o krwawej wojewodziance wierzono na tyle, że mazowiecki sąd – mimo braku jednoznacznych dowodów na otrucie książąt – skazał rzekomych współpracowników Katarzyny Radziejowskiej na śmierć. Najokrutniej zostały zaś potraktowane powiernica wojewodzianki Kliszewska i nieznana bliżej piekarka – oskarżone o współudział w zbrodni spłonęły na stosie. Sama Radziejowska uniknęła natomiast jakiejkolwiek kary, ponieważ przebywała w części Mazowsza podlegającej władzy polskiego króla. Kiedy afera trucicielska nieco przycichła, wyszła za mąż za Konrada Oborskiego i przez kolejne lata wiodła spokojne życie. W Niemczech odkryto chrzcielnicę z X wieku. Czy to miejsce chrztu Mieszka I? W Kwedlinburgu w Niemczech w kolegiacie św. Serwacego archeolodzy odkryli chrzcielnicę z X wieku. Część badaczy sugeruje, że to tutaj, a nie w Polsce ochrzczono pierwszego historycznego wład... Stanisław i Janusz: śmierć z pijaństwa? Po tym, jak zaczęły zapadać wyroki śmierci jedynie na podstawie poszlak czy wręcz pomówień, sprawę śmierci książąt postanowił zbadać sam król Polski Zygmunt I Stary. 9 lutego 1528 r. wydał edykt, w którym stwierdzał, że Stanisław i Janusz „nie sztuką ani sprawą ludzką, lecz z woli Pana Wszechmogącego z tego świata zeszli”. Nie uciszyło to jednak złośliwych plotek, które tym razem zaczęły dotykać jego żony, królowej Bony Sforzy. Pochodząca z Włoch monarchini miała podobno dysponować szeroką wiedzą w zakresie trucizn i to od samej Lukrecji Borgii, nieślubnej córki papieża Aleksandra VI. Miała ona zresztą interes w pozbyciu się ostatnich władców Mazowsza, ponieważ po ich śmierci księstwo mazowieckie zostało przyłączone do Korony. Obecnie wśród badaczy przeważa pogląd, że do śmierci książąt Stanisława i Janusza przyczyniły się gruźlica i hulaszczy tryb życia. Kronikarz Marcin Bielski pisał o zgonie książąt: „Rozmaite przyczyny śmierci tych książąt powiadali być – jedni przez truciznę, drudzy przez opilstwo, a to podobniejsze ku temu, bom to swym okiem widział, będąc tam, gdy bez miary pił z dworzany swymi, trójniak z muszkatellą [miód pitny i słodkie wino – przyp. red.] mieszając. […] W tym żadny winien nie był, jedno sam sobie, pijąc bez miary”. Sto lat po śmierci książąt kronikarz Jędrzej Święcicki pisał zaś w Topografii, czyli opisie Mazowsza: „Gdy z młodzieńczą pożądliwością hołdowali zachciankom miłosnym i nadużywali niestosownych uczt i nocnych hulanek, spotkała ich przedwczesna śmierć. Pierwszy zmarł Stanisław. W ślad za nim, w ciągu osiemnastu miesięcy poszedł brat Janusz, dotknięty długotrwałą zaraźliwą chorobą”. Za tym, że śmierć księcia Janusza nie nastąpiła nagle, świadczyć może zresztą fakt, że na sześć dni przed śmiercią spisał on testament. Gdzie leżą ostatni książęta mazowieccy? Książęta mazowieccy – ostatni przedstawiciele dynastii Piastów z linii mazowieckiej – spoczywają w bazylice archikatedralnej św. Jana Chrzciciela w Warszawie. Pochowani są w jednym grobie, a renesansową płytę nagrobną ukazującą ich w pozycji leżącej wykonał włoski artysta Bernardino Zanobi de Gianotis. Sprawa ich tajemniczej śmierci i rzekomego otrucia przez Katarzynę Radziejowską nadal intryguje zaś badaczy i jest wspominana w wielu powieściach historycznych, m.in. „Sploty i węzły” Bogusława Sujkowskiego, „Błazen starego króla” Janusza Dybowskiego czy „Świadkowie i truciciele” Jerzego Piechowskiego. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Zygmunt Stary bardziej niż na wojaczkę stawiał na dyplomację. Jednak to on zakończył konflikt z Krzyżakami
Zygmunt Stary wprowadził Polskę w złoty wiek i ostatecznie rozwiązał kwestię krzyżacką. Mimo licznych dokonań, nie wszyscy historycy pozytywnie oceniają jego rządy. Jak Zygmunt Stary doszedł do władzy? Co zrobił dla Polski i skąd wziął się jego charakterystyczny przydomek? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Kim był Zygmunt Stary? Żona Zygmunta Starego Dzieci Zygmunta I Starego Co Zygmunt Stary zrobił dla Polski? Dlaczego Zygmunt Stary miał taki przydomek? Niektórzy historycy oceniają go jako uległego władcę – łagodnego i skorego do ustępstw dyplomatę. Wiele można powiedzieć o Zygmuncie Starym, ale z całą pewnością nie można odmówić mu politycznych zasług. To właśnie za jego panowania Polska i Litwa wkroczyły w okres gospodarczego i politycznego rozkwitu, a kwestia krzyżacka doczekała się ostatecznego rozwiązania. Kim był Zygmunt Stary? Zygmunt I Stary urodził się 1 lub 2 stycznie 1467 roku, jako piąty syn i ósme dziecko Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki. W obliczu tak dużej konkurencji w postaci licznego rodzeństwa jego szanse na objęcie tronu były znikome. Nie oznacza to jednak, że królewska para marginalizowała swojego przedostatniego syna. Przeciwnie, bo choć Zygmunt Jagiellończyk nie był przygotowywany do roli króla, to i tak odebrał stosowne wykształcenie. Należy bowiem przypomnieć, że w tamtym czasie Jagiellonowie byli jedną z najpotężniejszych (o ile nie najpotężniejszą) europejskich dynastii. Członkowie rodu zapoczątkowanego przez Władysława Jagiełłę byli obecni na niemal każdym liczącym się dworze. Szanse Zygmunta były jednak tylko teoretyczne. Podczas gdy jego starczym braciom w udziale przypadały najwyższe godności (Jan Olbracht został królem Polski, Władysław II rządził Czechami i Węgrami, a Aleksander Jagiellończyk objął tron Litwy), Zygmunt nie mógł liczyć na żadną część rodowego dziedzictwa. Dopiero w 1505 roku Władysław Jagiellończyk nadał mu godność namiestnika Śląska i Łużyc. Szczęśliwie dla niego, starsi bracia umarli przedwczesną i bezpotomną śmiercią. Jako pierwszy odszedł Aleksander, który w swoim testamencie zaznaczył, że kolejnym wielkim księciem litewskim ma zostać właśnie Zygmunt. Władzę na Litwie objął w 1506 roku. To zapewniło mu mocną pozycję w staraniach o koronę polską. Taka okazja pojawiła się jeszcze w tym samym roku. 8 grudnia, na sejmie piotrowskim, senat obrał go na króla polskiego. Koronacja odbyła się 24 stycznia 1507 roku, na Wawelu. Żona Zygmunta Starego Gdy osiadł na Śląsku, Zygmunt nieformalnie związał się z Katarzyną Ochstat. Kobieta używała nazwiska de Telitz, ale to miało na celu zatuszowanie różnicy w statusie kochanków. Katarzyna była mieszczką i dwórką matki królewicza Zygmunta. Pierwszą żoną króla była Barbara Zápolya. Małżeństwo zawarte w 1512 roku miało umocnić związek Jagiellonów z przywódcami węgierskiego stronnictwa narodowego. Skończyło się trzy lata później, gdy królowa zmarła (zaczęła podupadać na zdrowiu już po urodzeniu drugiej córki). Małżeństwo z Barbarą nie zaowocowało męskim potomkiem. Król musiał zabezpieczyć sukcesję tronu, więc wybór kolejnej żony był kwestią priorytetową. Władca zainteresował się 17-letnią Eleonorą, wnuczką cesarza. Król wysłał do Wiednia posła, który miał „poznać kształty i uformowanie wszystkich członków rzeczonej dziewicy”. Królewski posłaniec miał za zadanie stwierdzić, czy przyszła królowa będzie w stanie wydać na świat następcę tronu. Zgody na to nie otrzymał. Król postanowił poślubić księżną Bonę Sforzę, kobietę o silnym charakterze, która okazała się mistrzynią politycznych intryg i manipulacji. Dzieci Zygmunta I Starego Trwający dziesięć lat związek wówczas jeszcze przyszłego króla z Katarzyną Ochstat, zaowocował narodzinami trójki dzieci: syna Jana i dwóch córek, Katarzyny i Reginy. Barbara Zápolya urodziła dwie córki: Jadwigę i Annę. Należy wspomnieć, że do dorosłości dożyła tylko pierwsza z wymienionych. Z kolei Bona Sforza powiła znacznie liczniejsze potomstwo: cztery córki i dwóch synów. Jako pierwsza urodziła się urodziła się Izabela. Po niej na świat przyszedł Zygmunt August. Potem kolejno urodziły się Zofia, Anna i Katarzyna. Ostatnim dzieckiem królewskiej pary był Olbracht. Żył zaledwie kilka godzin. Królewicz przyszedł na świat przedwcześnie. Doszło do tego, gdy król w towarzystwie brzemiennej małżonki wybrał się na polowanie. Na tę okazję z Litwy ściągnięto ogromnego niedźwiedzia. Łowy były zabezpieczane przez trzystu mężczyzn uzbrojonych w oszczepy, którzy jednak nie zdołali zatrzymać silnego i rozjuszonego zwierzęcia. Niedźwiedź ruszył w stronę królowej. Podczas ucieczki jej koń potknął się. Królowa spadła z wierzchowca. Niedźwiedź jej nie dopadł, jednak po tym wypadku urodziła syna, który zmarł kilka godzin później. Po urodzeniu Olbrachta, królowa nie mogła mieć więcej dzieci. Mimo przeżytej traumy, Bona nie poprzestała w działaniach zmierzających do umocnienia pozycji swojego jedynego syna. Z bardzo dobrym skutkiem, bo zdołała doprowadzić do jedynej w polskiej historii elekcji vevente rege. Co Zygmunt Stary zrobił dla Polski? Faktem jest, że Zygmunt Stary nie był szczególnie wojowniczym władcą. Niemal wszystkie konflikty, w które się angażował, stanowiły „spadek” po jego braciach. Czy jednak fakt, że zamiast na miecz i siłę militarną stawiał na dyplomację, czyni go złym królem? Absolutnie nie, bo należy pamiętać, że za jego rządów Polska i Litwa wkroczyły w okres dobrobytu. Zarządzane przez króla państwo rozwijało się kulturalnie i gospodarczo. Skarbiec zawsze był wypełniony po brzegi. Zygmunt Stary przeprowadził reformę menniczą, w wyniku której do obiegu trafił złoty – waluta, z której korzystamy do dziś. To właśnie Zygmunt Stary uczynił podupadający Wawel prawdziwie renesansową rezydencją i zachęcił majętnych mieszczan do remontowania swoich posiadłości. W czasie jego rządów rozwijała się nauka. Wystarczy przypomnieć o Mikołaju Koperniku i dziele jego życia. Wybitny astronom miał doskonałe warunki do prowadzenia swojej pracy, a należy podkreślić, że w tamtym okresie w wielu europejskich państwach mógł stracić życie za głoszenie swojej teorii. W czasie swojego panowania Zygmunt Stary rządził ziemiami, których łączna powierzchnia przekraczała milion kilometrów kwadratowych. Pod tym względem jego państwo było trzecie w Europie. Swoimi mądrymi, roztropnymi i spokojnymi rządami wprowadził nasz kraj w złoty wiek. Rządy Zygmunta Starego są dziś oceniane przede wszystkim przez pryzmat hołdu pruskiego, przez wielu uważanego za kontrowersyjny. Zresztą także w XVI wieku decyzja króla była uznawana za wielką pomyłkę. Faktem jest, że podczas kampanii w 1519 roku król mógł rozgromić zakon i włączyć ziemie państwa krzyżackiego do granic Korony Królestwa Polskiego. Wojna z zakonem krzyżackim skończyła się jednak rozejmem (pokojem krakowskim, zawartym w 1525 roku). Wiele lat później Prusy wzięły udział w rozbiorach ziem polskich. I właśnie ten fakt dziś uznaje się za największą porażkę rządów Zygmunta Starego. Należy jednak przypomnieć, że w tamtym czasie Korona była atakowana przez Tatarów. Prowadzenie wojny na dwa fronty byłoby wyjątkowo nieroztropnym posunięciem. Królowi zależało na zakończeniu walk z zakonem krzyżackim. Z kolei wielki mistrz, w dobie trwającej reformacji, dążył do przekształcenia państwa zakonnego w świeckie. 10 kwietnia 1525 roku król przyjął hołd lenny od Albrechta Hohenzollerna. Z dzisiejszej perspektywy, łatwo oceniać to posunięcie jako nadmiernie zachowawcze. Jednak nikt nie jest w stanie stwierdzić, jakie konsekwencje niosłoby dalsze toczenie wojny. Tak czy inaczej, Zygmunt Stary zakończył trwające 299 lat polsko-krzyżackie waśnie. Dlaczego Zygmunt Stary miał taki przydomek? Na koniec wypada wyjaśnić kwestię charakterystycznego przydomka jednego z ostatnich władców z dynastii Jagiellonów. Zygmunt Stary zasiadał na tronie przez 42 lata, a zmarł w wieku 81 lat (1 kwietnia 1548 roku). Żaden polski król nie żył tak długo, ale to nie ze względu na długowieczność Zygmunt zyskał przydomek Stary. Ten bowiem przylgnął do niego na wiele lat przed śmiercią. Pod koniec 1528 roku król zaczął podupadać na zdrowiu. Wróżono mu koniec żywota, więc królowa Bona zaczęła czynić starania zmierzające do wyniesienia na tron jej syna, Zygmunta Augusta. Doprowadziła do elekcji vivente rege i właśnie wtedy Zygmunt I zyskał swój charakterystyczny przydomek. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji
Stefan Batory zapisał się na kartach historii jako jeden z najwybitniejszych i najbardziej wojowniczych polskich władców. Był królem elekcyjnym, a mimo to doskonale rozumiał potrzeby kraju, którym przyszło mu rządzić. Bardziej niż na prowadzeniu dworskiego życia zależało mu na zmodernizowaniu wojska, które znajdowało się w fatalnej kondycji, i odbiciu utraconych wcześniej ziem. Wszystkiego tego dokonał, ale lista zasług Stefana Batorego jest znacznie dłuższa.
W tym artykule: Kim był Stefan Batory? Jak Stefan Batory został królem Polski? Konflikt wewnętrzny Żona Stefana Batorego Czego dokonał Stefan Batory? Śmierć Stefana Batorego Stefan Batory objął tron po abdykacji, a raczej ucieczce Henryka Walezego. Siedmiogrodzki wojewoda okazał się idealną przeciwwagą dla francuskiego monarchy, który za nic miał sprawy państwowe, a interesował się jedynie zdobyciem korony Francji. Gdy na tronie zasiadł Batory, polskie wojsko stało się jedną z największych potęg ówczesnego świata. Przed naszą armią drżała cała Europa. Nawet car Iwan Groźny musiał uznać jej siłę. Kim był Stefan Batory? Stefan Batory urodził się 27 września 1533 roku, w Szilágysomlyó (dzisiejsza Rumunia). Był synem wojewody siedmiogrodzkiego, Stefana Batorego, i córki podskarbiego korony węgierskiej, Katarzyny Telegdi. Został osierocony w młodym wieku. Ojciec Batorego zmarł, gdy ten miał zaledwie rok. Matka przyszłego króla Polski odeszła trzynaście lat później. Stefanem zaopiekował się starszy brat, Krzysztof. Zadbał o jego edukację, najpierw wysyłając go na nauki na dwór wiedeński, a później – na studia we włoskiej Padwie. Tam nauczył się nie tylko historii wojskowości (Batory pochłaniał jedną książkę za drugą), ale także tolerancji dla innych nacji i wyznań, jako że przyszło mu funkcjonować w wielokulturowym środowisku. By zachować swoje dobra dziedziczne, musiał opowiedzieć się po stronie Habsburgów. Jednak gdy Węgry stanęły przed widmem najazdu tureckiego, zmienił sympatie polityczne i związał się z obozem popierającym Zápolyów. Królowa Izabela Jagiellonka potrzebowała wówczas lojalnych sojuszników. Batory szybko awansował i został mianowany naczelnym wodzem wojsk węgierskich. W 1562 roku stoczył krwawą bitwę pod zamkiem Hadad. Starcia nie wygrał, ale dotkliwymi stratami, które zadał wrogowi, zmusił cesarza do zawarcia krótkotrwałego rozejmu. W 1564 roku rozpętał się kolejny konflikt. Cesarz Maksymilian II postanowił zająć przygraniczne rejony. Jego łupem miał paść między innymi Tokaj. Obronę tego rejonu powierzono Batoremu. Rozkaz wypełnił, wycinając wroga w pień. Węgierski król powierzył mu także prowadzenie rozmów pokojowych. Jednak w trakcie ich trwania zapadła decyzja o zmianie sojuszników i Stefan Batory został uznany za zdrajcę. Został wówczas uwięziony na dwa lata. Gdy odzyskał wolność, zyskał poparcie sułtana Selima II i został wybrany wojewodą siedmiogrodzkim. Jako faktyczny zarządca księstwa stawiał przede wszystkim na dyplomację, ale gdy to zawodziło, nie wahał się przed użyciem siły. Pod jego rządami Siedmiogród rozkwitał gospodarczo i kulturalnie. Jak Stefan Batory został królem Polski? W tym czasie najważniejszą osobą w Polsce była Anna Jagiellonka. Po bezpotomnej śmierci króla Zygmunta Augusta, stała się jedyną dziedziczką dóbr jagiellońskich. Szlachcie zależało na ich upaństwowieniu, więc musieli znaleźć kandydata na męża, który w drodze elekcji zostanie królem Polski. Wybór padł na Henryka Walezego. Francuski książę miał obiecać, że po koronacji poślubi Jagiellonkę. Słowa nie dotrzymał, a gdy pojawiła się okazja przejęcia korony Francji, potajemnie opuścił kraj. Senat stanął przed koniecznością znalezienia kolejnego kandydata do tronu. Mocnym kandydatem do przejęcia tronu był Maksymilian II Habsburg, popierany przez nuncjusza apostolskiego Vincenzo Lauro. Do koronacji Habsburga nie doszło, mimo że prymas Jakub Uchański ogłosił go królem. Cesarz był opieszały w swoich działaniach. Zamiast do Krakowa, udał się na sejm Rzeszy do Ratyzbony. Formalnie w kraju rządziła Jagiellonka. Z inicjatywy kasztelana Stefana Szafrańca, na męża Anny i równorzędnego z nią króla wybrano wojewodę siedmiogrodzkiego. Konflikt wewnętrzny Koronacja odbyła się 1 maja 1576 roku. Batory nie chciał być „malowanym królem” – marionetką w rękach szlachty, całkowicie podporządkowaną jej woli. Żeby móc faktycznie rządzić, najpierw musiał jednak uporać się z poplecznikami Habsburgów, którzy nie uznawali jego władzy. Dokonał demonstracji siły, zdobywając zamek w Lanckoronie, będący głównym ośrodkiem środowiska prohabsburskiego. Wkrótce potem Litwa i Prusy uznały jego tytuł, a Albrecht Hohenzollern złożył mu przysięgę wierności. Królewskiej władzy nadal nie uznawał Gdańsk. Miasto miało w tym swój interes, bowiem cesarstwo stanowiło potężny rynek zbytu. Batory początkowo próbował dyplomacji, a gdy to nie podziałało, nałożył na Gdańsk sankcje. Nie dało to oczekiwanego rezultatu, więc Batory zaczął sposobić się do wojny z Gdańskiem. Szlachta nie chciała o tym słyszeć i odmówiła finansowania tych działań. Król postanowił ruszyć do walki wbrew szlachcie, mimo że faktycznie dysponował tylko małymi oddziałami. 17 kwietnia 1577 roku królewskie wojska pokonały siły Gdańska w bitwie pod Lubiszewem. Jednocześnie narastało zagrożenie ze strony Iwana Groźnego, którego armia uderzyła na Inflanty. Król musiał zaprzestać walk ze zbuntowanym miastem. Na mocy zawartej ugody, autonomia miasta została utrzymana, za co Gdańsk miał zapłacić kontrybucję i uznać Batorego za króla. Żona Stefana Batorego Wróćmy do tematu ożenku Batorego z Anną Jagiellonką. Para pobrała się 1 maja 1576 roku w Krakowie. Nie była to huczna uroczystość. W ceremonii uczestniczyło zaledwie kilkanaście osób. Trudno się temu dziwić, bo nie małżeństwo było celem Batorego. Wojewoda siedmiogrodzki przyjechał do Krakowa po koronę, a żeby zasiąść na tronie, musiał ożenić się z niezbyt urodziwą i wtedy już nie najmłodszą Jagiellonką. Małżeństwo królewskiej pary nie należało do udanych. Podobno pierwsze trzy noce Batory spędził w sypialni żony, ale później miał unikać jej jak ognia. Król był był chłodny i zdystansowany wobec żony. Porozumiewał się z nią przez pośredników. Nie dopuszczał, by Jagiellonka podejmowała jakiekolwiek decyzje polityczne, mimo że formalnie królewska para sprawowała równorzędną władzę. Anna nie potrafiła wypracować dla siebie silnej pozycji u boku męża. Jedyny sukces polityczny odniosła dopiero po jego śmierci, gdy na kolejnej elekcji zdołała przeforsować kandydaturę Zygmunta Wazy, syna jej siostry. Czego dokonał Stefan Batory? Jako król Stefan Batory zapisał na swoim koncie liczne zasługi w obszarze wojskowości. Władca zmodernizował uzbrojenie jazdy polskiej, stworzył piechotę wybraniecką i wzmocnił artylerię. Z jego polecenia włoscy inżynierowie wybudowali w Polsce nowoczesne fortyfikacje. Z inicjatywy króla powstał też pierwszy szpital wojskowy. Król wzmocnił kraj gospodarczo, usprawniając system podatkowy i intensyfikując działalność menniczą. Nie można odmówić mu też zasług na polu oświaty. Trzeba bowiem pamiętać, że to właśnie Batory założył drugą w ówczesnej Polsce uczelnię wyższą, podnosząc kolegium jezuitów do rangi akademii. Za ogromny sukces militarny i polityczny należy uznać odzyskanie utraconych Inflant i ziemi połockiej. Mimo że Iwan IV dysponował liczniejszą armią, Batory zdołał przeprowadzić na terytorium wroga trzy zwycięskie kampanie. W sierpniu 1579 roku dotarł pod Połock. Twierdza została zdobyta. Batory udowodnił carowi, że musi liczyć się z jego siłą. W trakcie drugiej, zdobył Wielkie Łuki. Po czterech dniach oblężenia twierdza padła. Wbrew rozkazom Batorego, żądni zemsty za Polaków pomordowanych w Połocku żołnierze wybili ludność cywilną i wysadzili magazyn prochu. W 1581 roku przeprowadził kolejną kampanię. Wyruszył na Psków. W czasie zimowego oblężenia zmusił cara do zawarcia pokoju, na mocy którego Rzeczpospolita odzyskała prawie całe Inflanty i Połock. Tym samym Batory udaremnił carski plan zdobycia dostępu do Bałtyku i opóźnił wzrost hegemonii Moskwy o prawie sto lat. Po śmierci Iwana Groźnego król stanął przed szansą zdobycia całego Księstwa Moskiewskiego. Śmierć Stefana Batorego Ten plan nie doszedł jednak do skutku, bo 12 grudnia 1586 roku Stefan Batory zmarł nagłą śmiercią. Istnieje przypuszczenie, że król został otruty. Jednak historycy częściej skłaniają się ku tezie, że przyczyną śmierci Batorego była niewydolność nerek lub infekcja bakteryjna. W młodości przyszły król miał być pogryziony przez psa, a zaniedbana rana na nodze nigdy się nie zagoiła. Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Uznawany jest za perłę renesansu. „Padwa północy” to nasz kierunek na luty
„Polska Jest Najpiękniejsza” to nowy, stały cykl podróżniczy serwisu National-Geographic.pl i magazynu „National Geographic Traveler”. W lutym obieramy kierunek na renesansowy Zamość, nazywany przez wielu „Padwą północy”.
W tym artykule: Twierdza Zamość Akademia Zamojska Zamość – miasto z włoskim charakterem Stare Miasto w Zamościu na liście UNESCO Gdzie się zatrzymać w Zamościu? Co warto zjeść w Zamościu? Co zobaczyć w Zamościu i okolicach? Do Zamościa dojeżdżam pociągiem, z okien podziwiając malownicze wzniesienia z szachownicą pól otaczającego go Roztocza. Wysiadam na stacji w nowej części miasta pełnej bloków i sklepów, gdzie architektura PRL-owska przeplata się z posttransformacyjną. Ale już z oddali dostrzegam solidne ceglane mury, które z każdym krokiem potężnieją w oczach. Otaczają je zielone murawy dawnego Pola Marsowego przekształconego w atrakcyjne tereny rekreacyjne ze ścieżkami, ławeczkami i stylowymi latarenkami. Po drewnianym zwodzonym moście nad dawną fosą wchodzę do historycznej części miasta przez klasycystyczną Bramę Szczebrzeską. Wyłania się z niej dama z epoki renesansu ubrana w jeden z szytych przez siebie kostiumów, obdarzona kapitalnym talentem narracyjnym przewodniczka po Zamościu Dominika Lipska ze stowarzyszenia „Turystyka z Pasją”. Twierdza Zamość Ponad 400 lat temu hetman wielki koronny Jan Zamoyski zbudował idealne renesansowe „miasto w fortecy” na wzór włoskiej Padwy, gdzie studiował. Zamościa nie udało się zdobyć Chmielnickiemu, o czym przypomina doroczna impreza rekonstrukcyjna „Szturm na twierdzę Zamość”, ale też i Szwedom. – To im właśnie III ordynat Jan Sobiepan Zamoyski kazał wystawić przed murami uginające się od jadła stoły, ale bez krzeseł, aby nie mogli zasiąść i po uczcie odeszli. Stąd wzięło się określenie „szwedzki stół” – opowiada przewodniczka. W dawnej Prochowni oglądamy multimedialną prezentację „Historia twierdzy i miasta Zamość”. Pokaz koncentruje się wokół mapy miasta, które wraz z upływem czasu i przedstawianych barwnie wydarzeń, na oczach widza zmienia swój kształt, liczebność i charakter zabudowań, rozbrzmiewa hukiem wystrzałów, dymi lub płonie łudząco żywym ogniem. A prowadzi go unoszący się nad mapą niczym duch… hologram ostatniego fortyfikatora, generała Jana Malleta-Malletskiego, który był również budowniczym Kanału Augustowskiego. – Paradoksalnie, choć zmodernizował twierdzę według najnowszych standardów, efekt okazał się przestarzały z powodu galopującego wręcz rozwoju sztuki artyleryjskiej i w 1866 r. Rosjanie fortyfikację rozebrali. Dobrze, że niedokładnie – podkreśla Dominika. Dlatego z funduszy UE i Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka udało się odtworzyć mało czytelny, zdekompletowany zespołu umocnień tak, że odwiedzając dziś miasto, widzę je tak jak jego architekci. Po lewej mamy dawną wozownię i arsenał, jedyny w kraju nadal przechowujący broń – teraz muzeum. Łagodne zbocza i bajkowe lasy. Oto miejsce miesiąca według redakcji National Geographic „Polska Jest Najpiękniejsza” to nowy cykl redakcji National Geographic Traveler, w którym odkrywamy mniej znane, ale równie fascynujące miejsca w naszym kraju. W styczniu obieramy kierunek ... Akademia Zamojska Przed nami wyrasta jedna z najwspanialszych renesansowych katedr w Polsce. Zaprojektowana, tak jak cały stary Zamość, przez włoskiego architekta Bernarda Moranda i wzniesiona z fundacji Jana Zamoyskiego kryje w sobie szczątki wszystkich szesnastu ordynatów rodu. Niekompletne, gdyż podczas wojny polsko-bolszewickiej Kozacy z armii Budionnego splądrowali katakumby. – Gdy jeden z nich w trumnie Katarzyny z Ostrogskich Zamoyskiej, żony II ordynata Tomasza, odnalazł miedziany pojemnik, odkorkował go, myśląc, że to trunek, a wtedy sfermentowana ciecz chlusnęła mu w twarz i padł martwy – opowiada Dominika. Metaliczny dźwięk otwieranych klap w posadzce świątyni wywołuje we mnie dreszcze. Wąskimi, stromymi schodkami zstępujemy do podziemi. Trumny Zamoyskich, ich żon i dzieci, również malutkich, są drewniane, proste, wręcz skromne. A przecież tyle przez wieki uczynili, aby ich prywatne miasto stało się idealne. Nie tylko w formie. „Polska Wenecja” podbija serca zagranicznych turystów. Ogromny wzrost zainteresowania W 2020 roku walczyła o tytuł najlepszej europejskiej destynacji, dziś „Polska Wenecja” stała się nowym ulubionym kierunkiem brytyjskich turystów. Dane mówią same za siebie. Dowodem na to jest Akademia Zamojska – otwarta z inicjatywy Jana Zamoyskiego, była trzecią po krakowskiej i wileńskiej szkołą wyższą, pierwszą prywatną szkołą dla młodzieży szlacheckiej. Jako jednej z pierwszych, dzięki Dominice, udaje mi się zajrzeć w jej odnowione właśnie progi. Zbudowana na planie czworoboku z cegły, tynkowana na biało, z dziedzińcem pośrodku – ma potężne gabaryty. W salach na parterze konserwatorzy odkryli fragmenty bezcennych polichromii: motywy roślinne, postacie duchownych i aniołów. Jest też interaktywna ekspozycja muzealna „Dzieje Akademii Zamojskiej i drukarni akademickiej” z „gadającym” portretem fundatora wypowiadającym jakże aktualne i dziś słowa: „Takie będą Rzeczypospolite, jakie ich młodzieży chowanie”. Zwłaszcza że do budynku dawnej Akademii, zamkniętej przez austriackich zaborców i przekształconej na szkołę, po remoncie znów wraca licealna młodzież. Zamość – miasto z włoskim charakterem W tętniącej kulturalnym życiem kawiarni Mazagran wypijam nieustępującą włoskiej kawę, zagryzając krówkami. Oba produkty wytwarzane specjalnie dla tego klimatycznego lokalu w opakowaniach autorstwa lokalnych artystów – podoba mi się na obrazku ciągutek krowa ubrana w strój szlachecki! Na Rynku Solnym, gdzie kiedyś handlowano tą cenną przyprawą, czuję się jak w Italii. Otaczają go bowiem z jednej strony pastelowe renesansowe kamieniczki z podcieniami. Dobrze, bo właśnie zaczyna padać! Zerkam więc tylko na wielką kotwicę pośrodku ze statku objętego patronatem miasta – MS Ziemia Zamojska. Zdjęcie masowca z herbem miasta na dziobie – św. Tomaszem z godłem Zamoyskich herbu Jelita – podziwiam po chwili na trasie turystycznej w podziemiach ratusza, dokąd też zstępuję po wąskich schodach. Dosłownie dotykam dłonią fundamentów renesansowego Zamościa! Zaskakuje mnie odkryty fragment ceglanego systemu kanalizacji zbudowanej za pierwszego Zamoyskiego, który ten „wynalazek” musiał przywieźć z Włoch. Dostrzegam najstarszy, z 1618 r., powielany we wszystkich publikacjach plan Zamościa Georga Brauna z lotu ptaka. – Niedokładny – studzi moje emocje Dominika. – Obok na ścianie masz reprodukcję obrazu z kościółka w Bukowinie ze świętymi Janem Kantym i Antonim adorującymi Madonnę, a w tle – jak mógł wyglądać Zamość na początku. Projekt nawiązywał do antropomorficznej koncepcji, gdzie pałac był głową, główna ulica – kręgosłupem, akademia i kolegiata – płucami, ratusz – sercem, a bastiony obronne – rękami i nogami. Te budynki ufundował Jan Zamoyski, 274 kamienice postawili mieszczanie. Całość wzniesiono w 11 lat w szczerym polu – dodaje. Mijamy odtworzoną celę z czasów zaborów z pryczą, zydlem i ołowianą kulą na łańcuchu, którą więzień sam woził na taczce. Prawdopodobnie w kazamatach tzw. Kurtyny, czyli łącznika między bastionami VI i VII – obecnie kolejnej atrakcyjnej trasy turystycznej starego miasta – trzymany był przez zaborcę działacz niepodległościowy Walerian Łukasiński. To on został uwieczniony przez Wyspiańskiego w „Nocy listopadowej”. Gdy przemierzamy tę drogę, idąc ceglanym tunelem Galerii Strzeleckiej z czasów Królestwa Polskiego, mijamy atrapy żołnierzy celujących z broni przez wąskie okienka strzelnicze. Za chwilę i ja odpalam z prawdziwej armaty na porośniętym trawą plateau, czyli „dachu” bastionu VII. Huk, że niemal pękają mi bębenki! Stare Miasto w Zamościu na liście UNESCO Znów pada. Na szczęście większość atrakcji Zamościa znajduje się pod dachem, co czyni z niego miejsce warte odwiedzenia przez okrągły rok. Dzięki arkadom obchodzimy dookoła cały Rynek Wielki z manierystyczno-barokowym ratuszem umiejscowionym niestandardowo w pierzei, a nie pośrodku placu. Wachlarzowe schody dodają mu uroku. Z wieży trębacz gra hejnał na trzy strony świata, omijając kierunek na Kraków (ponoć jeszcze z woli założyciela darzącego niechęcią dawną stolicę). Na parterze działa punkt informacji turystycznej. Każda kamieniczka ma inną barwę i nazwę. Wśród nich pełen współczesnej sztuki zamkniętej w stylowych wnętrzach Hotel Arte i Kamienica Rektorska z drugą po krakowskiej najstarszą w Polsce apteką. Widnieje nad nią herb moich przodków – róża oraz trzy kroje od pługa (to dodatkowe elementy robocze wykorzystywane przy zaorywaniu gleby). Prapradziadek Karol i jego syn Zdzisław Kłossowscy byli wybitnymi farmaceutami. Pierwszy z nich ufundował straż ogniową, żona drugiego, Regina – Książnicę Zamojską. Obie działają do dziś. Szczególnie rwą oczy intensywnymi kolorami i roślinnymi fryzami na frontonach ukoronowane attykami Kamienice Ormiańskie, przypominając, że było to miasto wielokulturowe i tolerancyjne. Mieszczące się w środku Muzeum Miejskie opowiada poprzez portrety dzieje Zamoyskich, w tym ostatniego ordynata, też Jana. Więziony przez władze PRL, obłożony zakazem zbliżania się do miasta na 30 km (!), potem zawalczył o umieszczenie Zamościa na liście UNESCO. Przechodzimy do świeżo odnowionej synagogi będącej wspomnieniem po żydowskiej społeczności, którą wymordowali w komorach gazowych Bełżca Niemcy. W niej modlili się Żydzi sefardyjscy sprowadzeni przez Jana Zamoyskiego. Obdarzeni autonomią zajmowali się głównie handlem diamentami, kosztownymi tkaninami, orientalnymi przyprawami. Kwadratowy, biało tynkowany budynek wieńczy attyka. Sklepienia i ściany zdobią sztukaterie w stylu renesansu lubelskiego obramowujące również aron ha-kodesz (schowek na Torę). Na koniec przysiadamy w restauracji Ormiańskie Piwnice na Rynku Wielkim. Wnętrza zachwycają wystrojem przypominającym tradycje tego liczącego 2,5 tys. lat narodu. Zajadamy z glinianych miseczek – Dominika zupę ormiańską z ciecierzycy, a ja charakterystyczną dla Lubelskiego, mocno czosnkowaną, intensywnie zieloną zupę pokrzywową z listków z pierwszego zbioru w roku. Pycha! I umawiamy się z Dominiką na kolejny spacer. Być może szlakiem Leśmianowskim, a może PRL-u? Warto wracać do Zamościa Gdzie się zatrzymać w Zamościu? Hotel Arte (w Rynku) od 228 zł za dwójkę; artehotel.pl. Hostel Zamość od 100 zł za noc; hostelzamosc.pl. Hostel Starówka od 50 zł za noc; hostelstarowka.pl. Co warto zjeść w Zamościu? Warto spróbować gołąbków z kaszą gryczaną i grzybami, flaków po zamojsku z przecierem pomidorowym albo zielonym groszkiem, kawy Chmielnickiego parzonej w tygielku z przyprawami korzennymi i miodem. Co zobaczyć w Zamościu i okolicach? Roztoczański Park Narodowy ze Zwierzyńcem (pamiątki po Ordynacji Zamojskiej: Stawy Echo, kościół na Stawie Kościelnym, Browar Zwierzyniec; hodowla koników polskich; roztoczanskipn.pl. Krasnobród – uzdrowisko, sanktuarium, roztoczańska Częstochowa, kąpielisko, park jurajski i kamieniołom; roztocze.org. Szczebrzeszyn – atrakcją są liczne pomniki chrząszczy (zgodnie z wierszykiem Brzechwy „w Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie”) i zabytki wielokulturowości; roztocze.org. Gród Sutiejsk we wsi Sąsiadka, wczesnośredniowieczny, jeden z najważniejszych Grodów Czerwieńskich, przedmiot ostrej rywalizacji polsko-ruskiej; zamosc.pttk.pl.
Bogate znaleziska na zamku w Bolkowie. Wśród nich portrety królów Polski i Danii
Nieznane średniowieczne pomieszczenie, prawdopodobnie kaplicę, oraz ponad tysiąc fragmentów późnorenesansowych i barokowych kafli z wizerunkami królów Polski i Dani odkryli archeolodzy na zamku w Bolkowie na Dolnym Śląsku.
W tym artykule: Nowe badania archeologiczne na zamku w Bolkowie Efekty zaskoczyły archeologów Kafle piecowe z portretami władców i możnych Zamek w Bolkowie na Dolnym Śląsku to bardzo wiekowa budowla. Pierwsza wzmianka na jej temat pochodzi z 1277 roku, z czasów księcia legnickiego Bolesława II Łysego, zwanego Rogatką. Za panowania jego syna Bolka I twierdzę otoczono potężnymi kamiennymi murami obronnymi wraz z systemem bram. Wzniesiono także murowane budynki mieszkalne. Nowe badania archeologiczne na zamku w Bolkowie Archeolodzy powrócili na zamek w Bolkowie po to, aby rozpoznać najstarsze fazy jego budowy. Chcieli też się dowiedzieć, jak wyglądało to założenie w latach 70. XIII wieku. Wykopaliska rozpoczęły się latem 2023 roku. Otwarto trzy niewielkie wykopy zlokalizowane w południowej oraz północnej części obiektu. Ale projekt potrwa kilka lat. Kierownikami badań są dr Stanisław Wilk z Działu Archeologii Muzeum Karkonoskiego w Jeleniej Górze oraz dr Przemysław Nocuń z Zakładu Archeologii Średniowiecza i Czasów Nowożytnych Instytutu Archeologii UJ w Krakowie. Efekty zaskoczyły archeologów Efekty pierwszego sezonu badań na zamku w Bolkowie przerosły oczekiwania archeologów. Odnaleźli m.in. kamienne fundamenty nieznanej dotąd średniowiecznej budowli zlokalizowanej w północnej części zamku. – Co prawda nie udało się odsłonić budowli w całości, ale jej obecność przed frontem pałacu książęcego zdaje się wskazywać na jej reprezentacyjną rolę, być może, kaplicy zamkowej. Hipoteza ta wymaga jednak potwierdzenia podczas kolejnego sezonu badań – zastrzegają odkrywcy. Dopytywany przez National Geographic Polska o to odkrycie dr Wilk powiedział: – Aby ostatecznie wyjaśnić chronologię i funkcję budowli zlokalizowanej w północnej części zamku, musimy zaczekać do następnego sezonu wykopaliskowego. Zespół architektów pod kierunkiem prof. Małgorzaty Chorowskiej skłonny jest interpretować ją jako kaplicę zamkową z końca XIII wieku – głównie ze względu na lokalizację i orientację murów – dodał archeolog. Zaznaczył jednak, że nie ma potwierdzenia tego w źródłach archeologicznych. Bo okazuje się, że fragmenty naczyń ceramicznych pozyskanych z otoczenia fundamentów budowli pochodzą z okresu późnego średniowiecza, czyli z XIV i XV wieku. Oprócz ceramiki archeolodzy odkryli tam również naczynia szklane, szyby okienne wraz z ołowianymi ramkami, a także żelazne groty bełtów kuszy, gwoździe, różnego rodzaju okucia, żelazną i srebrną sprzączkę do pasa, ozdobne srebrne szpile oraz dwie ołowiane plomby. Kafle piecowe z portretami władców i możnych Zdaniem naukowców najbardziej spektakularnych odkryć dokonano w południowo-wschodniej części zamku, między murem obwodowym a wieżą ostatecznej obrony. Warstwa gruzowiska skrywała tam ponad tysiąc fragmentów późnorenesansowych i barokowych kafli piecowych. Najprawdopodobniej wyrzucono je w XVIII wieku, kiedy zamek stał się własnością zakonu cystersów i został poddany przebudowie, lub na początku XIX w. Wówczas to, po sekularyzacji zakonu, budowla opustoszała i popadła w ruinę. Wśród kafli zwracają uwagę egzemplarze z portretowymi przedstawieniami europejskich władców, w tym króla Polski Zygmunta III Wazy, elektora saskiego Christiana II Wettyna, króla Danii Christiana IV Oldenburga oraz królowej duńskiej Anny Katarzyny. Oprócz nich na kaflach można dojrzeć XVII-wiecznych śląskich arystokratów. Wszystkie wizerunki wykonano z wielką dbałością o szczegóły. Niezwykle interesujące dla archeologów okazały się kafle wieńczące niegdyś jeden z pieców. Posiadają zdobienia w postaci symbolicznych wizerunków gwiazd i, prawdopodobnie, komet. Zamki i pałace Bawarii. Zabytki, które warto odwiedzić w największym niemieckim landzie W największym kraju związkowym Niemiec jest aż kilkadziesiąt twierdz, zamków i pałaców. Niektóre z nich liczą ponad tysiąc lat. Oto 5 najbardziej znanych zamków w Bawarii. – Nie bez znaczenia jest fakt, iż na kaflach tych widnieje data dzienna: 28 maja 1618 roku. Na razie nie wiadomo dokładnie, do jakiego wydarzenia data się odnosi. Warto jednak zauważyć, iż 23 maja 1618 roku wybuchła wojna trzydziestoletnia, a jesienią tego samego roku w wielu miejscach Europy obserwowano pojawienie się komety – powiedzieli National Geographic Polska badacze. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Na tej XVI-wiecznej mapie roi się od morskich potworów. Ich przedstawienia nie są czystą fantazją
W czasach, gdy śmiertelność podczas dalekich podróży morskich wynosiła 50 procent, tak różne źródła wiedzy jak Biblia, legendy i nauka dały początek niezwykłej wizji morza i jego niebezpiecznych mieszkańców – morskich potworów.
W tym artykule: Jak powstała niezwykła mapa? Prawdziwe zmartwienia i zgryzoty marynarzy Wąż morski – ile w tym prawdy? Złośliwe potwory to tak naprawdę… wieloryby Wyspowy wieloryb U wybrzeży Norwegii gigantyczny wąż ze smoczą głową owija się wokół bezbronnego statku. W pobliżu Wysp Owczych potwór przywodzący na myśl mamuta zagryza fokę w swoim spiczastym dziobie. A u wybrzeży Szkocji gigantyczny homar łapie szponami konającego człowieka. Są to obrazy widoczne na „Carta Marina”, mapie z końca lat 30. XV wieku, która służyła jako źródło wiedzy dla kartografów, autorów i naukowców badających europejskie morza. Przez kolejne pięć dekad była jednym z głównych źródeł wiedzy o tych terenach. Musiało minąć kolejne stulecie, zanim eksperci uznali, że niektóre obrazy morskich potworów nie są realistyczne. I dopiero na początku XVII wieku na niektórych kolejnych mapach usunięto część potworów. – Wiele przedstawień wydaje się dość fantastycznych. Łatwo byłoby sobie wyobrazić, że kartograf po prostu je wymyślił – mówi Chet Van Duzer, historyk kartografii i autor książki „Sea Monsters on Medieval and Renaissance Maps” („Potwory morskie i renesansowe mapy”). Mapę „Carta Marina” stworzył Olaus Magnus, szwedzki arcybiskup. Faktycznie, wymyślił on wygląd niektórych z potworów morskich. Większość z nich jest wielorybami. Van Duzer twierdzi jednak, że wiele z potworów Magnusa zostało skopiowanych z ilustrowanych encyklopedii. Niektóre opierały się na opisach pochodzących z „Historii Naturalnej” Pliniusza Starszego z I wieku. Jak powstała niezwykła mapa? Mapa Magnusa była ogromna. Oryginał miał ponad 2,1 m kw. i przedstawiał zniekształcony, ale szczegółowy obraz Europy Północnej. Obejmuje on dzisiejszą Danię, Estonię, Finlandię, Islandię, Łotwę, Litwę, Norwegię, Szwecję i najbardziej wysunięte na północ części Wysp Brytyjskich. Urodzony w Szwecji w 1490 roku Magnus pochodził z uprzywilejowanego środowiska i uczęszczał na uniwersytet w Niemczech. Reformacja zmusiła Magnusa do przeniesienia się do Włoch, gdzie narodziła się „Carta Marina”. Mianowany arcybiskupem na wygnaniu, Magnus pracował nad swoją mapą przez 12 lat, aż została wydrukowana w 1539 roku. Na taki a nie inny kształt mapy wpłynęła religijna kariera Magnusa. Niektóre z potworów pochodzą ze Starego Testamentu. Jak lewiatan, który pojawia się w Psalmach, Księdze Hioba i Księdze Izajasza. W książce „The Underworld: Journeys to the Depths of the Oceans”, Susan Casey pisze, że Magnus przefiltrował mapę przez pryzmat nauk Kościoła. Prawdziwe zmartwienia i zgryzoty marynarzy Na „Carta Marina” potwory morskie nie są jedynie dekoracjami czy ozdobami mapy, jak to miało miejsce na innych mapach renesansowych. Van Duzer twierdzi, że w niektórych przypadkach ostrzegały one przed przerażającymi potworami na niebezpiecznych wodach. Wszystkie razem odzwierciedlały niepokój związany z niebezpieczeństwami podróży morskich. Obawy marynarzy nie były bezpodstawne. W książce „How a Surgeon, a Mariner, and a Gentleman Solved the Greatest Medical Mystery of the Age of Sail”, Stephen R. Brown pisze, że śmiertelność podczas długodystansowych rejsów w 1500 roku wynosiła 50% i to tylko z powodu szkorbutu. Wypadki, utonięcia i choroby zakaźne oznaczały, że wiele osób, które wypłynęły w morze, nigdy z niego nie wracało. Ocean był niebezpiecznym miejscem, a mapa Magnusa odzwierciedlała zarówno strach przed nieznanym, jak i chęć jego oswojenia. Wąż morski – ile w tym prawdy? W pobliżu wybrzeża Norwegii Magnus przedstawia jaskrawoczerwonego węża morskiego atakującego statek. Wizerunek węża morskiego był częściowo oparty na legendzie, w tym biblijnych odniesieniach do wężopodobnego stworzenia morskiego. Opierał się również na opisach, które Magnus zebrał od żeglarzy, którzy opisali masywnego potwora w pobliżu norweskiego wybrzeża. Twierdzili oni, że widzieli 200-metrowego węża (mniej więcej wielkości pięciu autobusów miejskich), który miał 6 m grubości (mniej więcej wysokość tunelu metra). Dziewiętnastowieczni naukowcy próbowali zidentyfikować, czym mogło być to stworzenie. Możliwe, że stworzenia te były gigantycznymi kałamarnicami lub płetwonogimi, takimi jak foki lub lwy morskie. Inni twierdzą, że były rekinami, wielorybami lub rybami wiosłowymi. Aż do 1700 roku kolejni kartografowie powielali ten przerażających wizerunek. Złośliwe potwory to tak naprawdę… wieloryby Potwory morskie ukazane na „Carta Marina” były złośliwe i zdeterminowane, by skrzywdzić każdego napotkanego człowieka. Van Duzer twierdzi, że większość innych stworzeń morskich namalowanych na tej mapie opiera się na opisach wielorybów. Wieloryby były dobrze znane ludziom, ale widzieli je tylko na powierzchni oceanu. Magnus napisał, że wieloryby mogły rozbijać statki ogonami lub zatapiać je skacząc na pokład. Magnus zawarł na „Carta Marina” informacje o tym, jak chronić się przed tymi bestiami – mówi Van Duzer. Jednym z niewielu sposobów na odstraszenie morskiego potwora było dmuchanie w trąbkę. Wyspowy wieloryb Wieloryb wyspowy pochodzi z tysiącletniej legendy, której początki sięgają Listu Aleksandra Wielkiego do Arystotelesa z około 300 roku n.e.. Starożytna historia opowiadała o dwóch żeglarzach, którzy odpoczywali na czymś, co uważali za wyspę. Zeszli na ląd, rozbili obóz, a następnie rozpalili ogień. Wtedy zaczęły się ich kłopoty. – Okazało się, że to nie była wyspa, ale grzbiet wieloryba. Wieloryb wyczuł ogień, zanurzył się w głębinach oceanu i zabrał ze sobą ludzi – mówi Van Duzer. Na „Carta Marina” wieloryb na wyspie przypomina skrzyżowanie stegozaura i nosorożca, ale prawdopodobnie był po prostu wielorybem. Van Duzer twierdzi, że ludzie w tamtych czasach byli bardziej skłonni wierzyć w to, co czytali, jeśli potrafili czytać. – Istniał duży szacunek dla słowa drukowanego i obrazów, które im towarzyszyły – wyjaśnia. Stąd wiara w różnego rodzaju przerażające monstra. Potwory morskie stopniowo znikały z map, ponieważ z czasem kartografowie byli w stanie umieścić na swoich dziełach bardziej realistyczne obrazy życia morskiego. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
Interesująca praktyka w krypcie sprzed kilkuset lat w Pucku. W trumnie odkryto szyszki
W trumnie magnatki w krypcie w Pucku archeolodzy znaleźli szyszki chmielu. Kilkaset lat temu od momentu śmierci do umieszczenia trumny z ciałem w krypcie mijały czasem tygodnie. Szyszki miały spowolnić rozkład ciała i zniwelować towarzyszące temu zapachy.
W tym artykule: Archeolodzy wkraczają do krypty Szyszki w trumnie kontra zapach Historia krypty rodziny Wejherów Krypta pod kościołem Zmarli w krypcie Kultura funeralna magnatów Podczas remontu posadzki w kościele parafialnym w Pucku (woj. pomorskie) w kaplicy Wejherów odsłonięto wejście do krypty. Był to grobowiec Wejherów – jednego z najznaczniejszych rodów w Prusach Królewskich w końcu XVI i w pierwszej połowie XVII wieku. Archeolodzy wkraczają do krypty Otwarty dostęp do wnętrza grobowca i zmiana stabilnych warunków środowiskowych panujących w krypcie groziły całkowitym zniszczeniem zachowanych jeszcze szczątków pochówków i wyposażenia grobowego – podaje serwis Archeowieści. To dlatego do działania przystąpili archeolodzy z Katedry Średniowiecza i Nowożytności Uniwersytetu Warszawskiego. Mimo zniszczeń i prawdopodobnego obrabowania krypty badania przeprowadzone w grobowcu ukazały szczegóły dotyczące obrządku pogrzebowego kręgów magnackich w czasach nowożytnych. Szyszki w trumnie kontra zapach Archeolodzy natknęli się w jednej z trumien na zastanawiające wyposażanie. W trumnie Anny Wejher (1580-1626) było sporo szyszek chmielu. Dlaczego? – Niejednokrotnie mijało wiele tygodni od momentu śmierci, zanim trumnę z ciałem umieszczono w miejscu ostatecznego pochówku. Aby w tym czasie spowolnić rozkład ciała oraz zniwelować towarzyszące temu zapachy, stosowano różne zabiegi sanitarne, które odnotowano również w krypcie Wejherów – pisze dr Karolina Blusiewicz, archeolog z Katedry Średniowiecza i Nowożytności Wydziału Archeologii UW w Archeowieściach. – Należało do nich między innymi stosowanie ziół o działaniu antyseptycznym, takich jak chmiel, którego szyszki licznie zachowały się na dnie trumny Anny Wejher – dodaje badaczka. W walce z zapachem pomocne były też inne praktyki. Trumny uszczelniano tkaninami nasączonymi dziegciem lub smołą, a ich wnętrza zasypywano wapnem. Historia krypty rodziny Wejherów Kaplicę i kryptę Wejherów ufundowali w latach 1597–1599 Ernest Wejher i jego żona, Anna Ludwika z Mortęskich. Stali się protoplastami katolickiej gałęzi rodu osiadłej w Prusach Królewskich. Ernest przez wiele lat służył w wojsku i wspierał władców Rzeczpospolitej w zmaganiach o dominium Maris Baltici, czyli władztwo Morza Bałtyckiego. W uznaniu zasług w służbie królewskiej oprócz licznych nadań Wejher otrzymał w 1582 roku starostwo puckie. Po konwersji na katolicyzm przyczynił się do przywrócenia katolikom fary (dawne określenie parafii, nawiązujące do tradycji średniowiecza) puckiej. W niej został pochowany w 1599 roku. To zapoczątkowało tradycję składania członków rodu w rodzinnym grobowcu. Nie było jednak do końca jasne, kto z członków rodu spoczął w krypcie. Na to zagadnienie światło rzuciły niedawne badania archeologiczne. Krypta pod kościołem Kaplica rodowa Wejherów znajduje się w gotyckim kościele pw. Apostołów Piotra i Pawła w Pucku. Do znajdującej się pod kaplicą krypty prowadziło wejście w posadzce, zamknięte kamieniem nagrobnym. Kryptę grobowa ma wymiary 4,5 na 6,5 metra i przekryta jest sklepieniem kolebkowym. Jej obecna wysokość – około 1,9 metra – jest zbliżona do pierwotnie wykonanej w końcu XVI wieku. Po wejściu archeologów do krypty ukazał się im dość dramatyczny widok. Szczątki przełamanych trumien wraz z ich zawartością leżały na posadzce. Pierwotnie umieszczono je nad ziemią na żelaznych, wmurowanych w ścianę sztabach. – W skupisku tym czytelne były również wyraźne ślady ingerencji ludzi i zwierząt, takie jak nienaturalnie przemieszczone szczątki kostne, wyłamane wieka i zdjęte ze zmarłych, zwinięte w kłąb pozostałości odzieży grobowej. Wskazało to na przeszukiwanie grobowca w przeszłości, prawdopodobnie w celu zabrania precjozów – przekazała dr Blusiewicz. Zmarli w krypcie Antropolodzy po analizie kości ustalili, że we wnętrzu krypty pochowano co najmniej dziewięcioro dorosłych i czworo dzieci. Wśród nich z dużym prawdopodobieństwem można wskazać szczątki Ernesta i Anny Wejherów oraz ich synów – Jana (zmarłego w 1626 roku) i Marcina Władysława (zmarłego w 1610). Trudności przysparza identyfikacja pochówków dzieci: ich narodziny i śmierć rzadko odnotowywano w źródłach. Z ustaleń archeologów wynika, że krypta była używana nadal w początku XVIII wieku, ponad 50 lat od śmierci ostatniego z męskich potomków Ernesta Wejhera. Wawel Północy. Katedra oliwska i jej krypty do dziś kryją tajemnice. A może nawet skarby? Katedra oliwska przyciąga sztuką sakralną i słynnymi organami. Ale ma również drugie, mniej znane oblicze – jest wielką nekropolią. Skrywa prochy książąt gdańsko-pomorskich, dlatego n... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/08f8a2c0b18661d442ceaf8f9d7c22bd0c63ff72-b939b83.jpg" width="933" height="700" alt="Wawel Północy. Archikatedra Oliwska i jej krypty do dziś kryją tajemnice. A może nawet skarby? (fot. Artur Andrzej, Wikimedia Commons, CC0)" title="Wawel Północy. Archikatedra Oliwska i jej krypty do dziś kryją tajemnice. A może nawet skarby? (fot. Artur Andrzej, Wikimedia Commons, CC0)" /> Kultura funeralna magnatów W krypcie badacze natknęli się na stroje grobowe, zdjęte z ciał i porzucone pomiędzy szczątkami trumien. Wśród nich była piękna, dobrze zachowana suknia renesansowa ze wzorzystego jedwabiu. Należała najpewniej do Anny Wejher. Znaleziono także pozostałości stroju polskiego, złożonego z delii i żupana z jedwabnego adamaszku, w którym pochowany został pierwszy senator z rodu – Jan Wejher. Uwagę ekspertów zwróciły rożne typy trumien, w tym trumny wydrążonej w kłodzie drewna dębowego oraz trumny z częściowo przeszklonym wiekiem. Źródło: Archeowieści Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy ten „sekretny pokój” zawiera zaginione dzieła Michała Anioła? Przekonaj się na własne oczy
Szkice na ścianach „sekretnego pokoju” we florenckiej kaplicy mogły być dziełem Michała Anioła, który szukał schronienia przed rodziną Medyceuszy w 1530 roku.
W tym artykule: Ukryte pomieszczenie… …pełne zagadkowych rysunków Michał Anioł w ukryciu Wątpliwości dotyczące autorstwa W 1975 roku Paolo Dal Poggetto, ówczesny dyrektor Muzeum Kaplic Medyceuszy we Florencji, natknął się na renesansowy skarb. Szukając nowej drogi wyjścia dla turystów, Dal Poggetto i jego koledzy odkryli zapadnię ukrytą pod szafą w pobliżu Nowej Zakrystii, komnaty mieszczącej ozdobne grobowce władców Medyceuszy. Pod zapadnią znajdowały się kamienne schody prowadzące do podłużnego pomieszczenia, które początkowo wydawało się być jedynie schowkiem na węgiel. Ukryte pomieszczenie… Ale na ścianach Dal Poggetto i jego koledzy znaleźli coś, co według nich jest rysunkami węglem i kredą wykonanymi przez słynnego artystę Michała Anioła. Do tej pory pokój był w dużej mierze niedostępny, ale od 15 listopada otwarto go dla publiczności. Maksymalnie czterech zwiedzających, w towarzystwie ochrony muzeum, może podziwiać pomieszczenie przez najwyżej 15 minut. Pomieszczenie, do którego prowadzą wąskie schody, ma zaledwie 10 m długości, 3 m szerokości i 2,4 m wysokości. W 2017 roku Monica Bietti, która była wówczas dyrektorem Kaplic Medyceuszy, udzieliła fotografowi „National Geographic” Paolo Woodsowi rzadkiego dostępu do uchwycenia jego niezwykłej zawartości. …pełne zagadkowych rysunków Eksperci spędzili tygodnie na skrupulatnym usuwaniu tynku skalpelami. Gdy powłoka zniknęła, pojawiły się dziesiątki rysunków, z których wiele przypominało wielkie dzieła Michała Anioła. W tym marmurowa rzeźba ludzkiej postaci zdobiąca grobowiec Giuliano de Medici w Nowej Zakrystii powyżej, którą zaprojektował sam Michał Anioł. Dal Poggetto doszedł do wniosku, że artysta ukrywał się w pokoju przez około dwa miesiące w 1530 roku przed rodziną Medyceuszy. Powszechna rewolta wysłała władców miasta, Medyceuszy na wygnanie w 1527 roku. Pomimo ich wcześniejszego patronatu nad jego twórczością, Michał Anioł zdradził rodzinę, sprzymierzając się z innymi florentyńczykami przeciwko ich rządom. Michał Anioł w ukryciu Wraz z powrotem do władzy Medyceuszy kilka lat później, życie 55-letniego artysty znalazło się w niebezpieczeństwie. – To oczywiste, że Michał Anioł bał się i postanowił pozostać w ukryciu – powiedziała była dyrektora Muzeum Kaplic Medyceuszy we Florencji, Monica Bietti. Przypuszcza, iż Michał Anioł spędził tygodnie w odosobnieniu, podsumowując swoje życie i sztukę. Rysunki na ścianach przedstawiają dzieła, które zamierzał ukończyć, a także arcydzieła, które ukończył wiele lat wcześniej. W tym detal z posągu Dawida (ukończonego w 1504 r.) i postacie z Kaplicy Sykstyńskiej (odsłoniętej w 1512 r.). – Był geniuszem z nieograniczoną kreatywnością. Co on mógł tam zrobić? Po prostu rysować – przekonuje Bietti. Wątpliwości dotyczące autorstwa Niemożliwe jest potwierdzenie pochodzenia rysunków z absolutną pewnością. Konsensus wydaje się być taki, że niektóre z bazgrołów na ścianie są zbyt amatorskie, by mogły być dziełem Michała Anioła. Ale pochodzenie pozostałych pozostaje kwestią sporną. Po odkryciu w 1975 roku okrzyknięto kolekcję szkiców jednym z najważniejszych odkryć artystycznych XX wieku. William Wallace, naukowiec zajmujący się Michałem Aniołem na Uniwersytecie Waszyngtońskim w St. Louis, jest jednak sceptyczny. Wallace uważa, że Michał Anioł był zbyt prominentny, aby ukrywać się w pokoju na niższym poziomie. Zamiast tego zostałby przyjęty przez jednego z jego innych mecenasów. Przypuszcza również, że rysunki zostały ukończone wcześniej, gdzieś w latach dwudziestych XV wieku. Wtedy Michał Anioł i jego liczni asystenci mogli odpocząć od układania cegieł i cięcia marmuru na nową zakrystię, którą budowali powyżej. Biorąc pod uwagę te niejasności, Wallace nie zgadza się z określeniem tej przestrzeni jako „tajnej”. W pomieszczeniu znajduje się studnia, którą według niego Michał Anioł i jego asystenci wykorzystywali do mieszania zaprawy i tynku, czyszczenia narzędzi i picia podczas gorących letnich miesięcy. Wallace powiedział „National Geographic” w 2017 roku i potwierdził w niedawnym e-mailu, że wchodzili i schodzili po tych schodach przez cały dzień. – To nie było „tajne” pomieszczenie, ale integralna część budynku – zaznaczył. Wallace twierdzi, że kilka z rysunków może być oryginałami Michała Anioła. Jednak inne to zapewne dzieła osób wygłupiających się w czasie przerw albo rozmyślających nad artystycznymi dylematami. W jego ocenie tajemnica, kto wykonał rysunki, nie umniejsza ich wartości ani znaczenia odkrycia. – Przebywanie w tym pomieszczeniu jest ekscytujące. Czujesz się uprzywilejowany, jakbyś towarzyszył procesowi pracy mistrza, jego uczniów i asystentów – podkreśla Wallace. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
Michał Anioł był fałszerzem. Artysta niejeden raz oszukał bogatych „znawców” sztuki
Genialny artysta nie raz wykiwał bogatych „znawców” sztuki. Miał też wystarczające umiejętności i motyw, by sfałszować słynną Grupę Laokoona.
W tym artykule: Michał Anioł tworzył doskonałe kopie dzieł sztuki Sfałszowany Kupidyn dla kardynała Sfałszowana grupa Laokoona? Dowody fałszerstwa Krytyka hipotezy Nawet najwybitniejsi artyści od czasu do czasu kopiowali cudze dzieła i wcale im to na złe nie wyszło. Wręcz przeciwnie. Nabyli nowych umiejętności, które udoskonaliły ich styl. Najlepszym przykładem jest Michał Anioł. Już w młodości skopiował tyle cudzych dzieł, że gdyby w jego czasach obowiązywały przepisy prawa autorskiego – z pewnością poszedłby siedzieć. Zaczęło się to już podczas nauki rzemiosła w pracowni Davida i Domenica Ghirlandaio. Biograf Michała Anioła Giorgio Vasari opisywał, jak pewnego razu Domenico namalował na ścianie kobietę, po czym nakazał uczniom skopiować rysunek. Michał Anioł wypadł najlepiej. Nie dość, że wiernie odtworzył postać, to na dodatek poprawił rysunek nauczyciela. Michał Anioł tworzył doskonałe kopie dzieł sztuki Z biegiem czasu Michał Anioł doszedł do takiej wprawy, że podrobiony przez niego obraz było trudno odróżnić od oryginału. Czasami dla żartu kopiował przyniesione do pracowni dzieło uznanego artysty, po czym wręczał właścicielowi kopię. Gdy ten przyjął ją bez zastrzeżeń, przyznawał się do żartu i przynosił oryginał. Właściciel obrazu zazwyczaj nie potrafił rozpoznać kopii. Była perfekcyjna – nawet plamy na płótnie czy papierze okazywały się identyczne. Talentem Michała Anioła bardzo szybko zainteresował się znany mecenas sztuki, władca Florencji Lorenzo de’ Medici (Wawrzyniec Wspaniały). Zapewnił mu mieszkanie, wykształcenie, no i oczywiście stałą pensję. Kopia antycznej maski Fauna była jedną z pierwszych prac, jakie Michał Anioł wykonał na zlecenie swojego opiekuna, jednak tym razem nie odtworzył oryginału dokładnie. Ponieważ niekompletne uzębienie Fauna kłóciło się z jego poczuciem piękna, kopia posiadała wszystkie zęby. Medyceusz nie był zadowolony z efektu. Długo przekonywał Buonarrotiego, aby jednak poprawił kopię. Michał Anioł w końcu ustąpił. Usunął dwa zęby z górnej szczęki swego Fauna, po czym wyżłobił jeszcze dłutem dziurę po korzeniach. Kaplica Sykstyńska ma ponad 500 lat i nie przestaje zachwycać. Wieki temu przeszła cenzurę Kaplica Sykstyńska jest codziennie odwiedzana przez turystów. Co ich tam przyciąga? Sfałszowany Kupidyn dla kardynała Jedna z późniejszych rzeźb Buonarrotiego również nawiązywała do popularnej w czasach renesansu sztuki antyku. W 1495 lub 1496 r. na zamówienie jednego z kuzynów zmarłego już Wawrzyńca Wspaniałego – Lorenza di Pierfrancesco de’ Medici – wyrzeźbił postać śpiącego Kupidyna. Medyceuszowi posąg spodobał się od razu, ale miał jedno zastrzeżenie. Marmur, którego Michał Anioł użył, był jaśniejszy od marmuru starożytnych rzeźb. Z tego powodu – za radą zleceniodawcy – Michał Anioł zakopał rzeźbę w kwaśnej ziemi. Gdy po jakimś czasie ją wykopano, efekt był zdumiewający. Posąg zyskał „patynę” i wyglądał jak dzieło starożytnych mistrzów. To, co stało się z nim później, znakomicie ilustruje naturę Medyceuszy. Byli nie tylko mecenasami sztuki, ale też ludźmi interesu. Lorenzo de’ Medici kazał zawieźć posąg do Rzymu i za pośrednictwem kupca Baldassare del Milanese sprzedał go kardynałowi Raffaelowi Riario – miłośnikowi sztuki. Ów kupił rzeźbę jako antyk za bardzo wysoką jak na owe czasy sumę 200 dukatów w złocie. Michał Anioł otrzymał 30 dukatów. Krótko po transakcji rozeszła się po wiecznym mieście plotka, która wprawiła kardynała we wściekłość. Ludzie szeptali, że jest jednak marnym znawcą sztuki, skoro nie potrafił odróżnić antyku od pracy młodego rzeźbiarza z Florencji. By sprawdzić prawdziwość doniesień, Riario wysłał do Florencji swojego zaufanego człowieka. Ten szybko ustalił, kto był rzeczywistym twórcą rzeźby. Powiadomił o tym kardynała, a ten zmusił Baldassare do unieważnienia transakcji i zwrotu pieniędzy. Michał Anioł również dowiedział się o całej sprawie. Udał się do Rzymu i za otrzymaną sumę 30 dukatów chciał odzyskać rzeźbę, ale del Milanese nie zgodził się. Gotów był nawet zniszczyć statuę, byleby jej nie zwracać. Sprawa śpiącego Kupidyna przyniosła Michałowi Aniołowi pewną sławę. Trudno w tym wypadku zarzucać artyście fałszerstwo. Wydaje się, że był tylko nieświadomym bohaterem afery. Kto wie jednak, czy sprawa śpiącego Kupidyna przypadkiem nie popchnęła go do fałszerstwa, które – jeśli rzeczywiście do niego doszło – z pewnością zasługuje na miano oszustwa wszech czasów. Sfałszowana grupa Laokoona? W styczniu 1506 r. sensacyjne odkrycie postawiło na nogi cały Rzym. W winnicy Feliksa de Fredis na wzgórzu Eskwilin odnaleziono posąg, który przedstawiał trojańskiego kapłana Laokoona i jego dwóch synów walczących z wężami, nasłanymi na nich przez Posejdona. Ponieważ rzeźba była zniszczona, poddano ją renowacji. Następnie zakupił ją papież Juliusz II i umieścił w Belwederze. Grupa Laokoona jest rzeczywiście wspaniałym dziełem sztuki antycznej. Według Plutarcha, który nazwał ją „arcydziełem rzeźby”, posąg stworzyli trzej rzeźbiarze z Rodos – Agesandros, Atenodor i Polidor – w pierwszej połowie I w. p.n.e. W okresie cesarstwa rzeźbę przewieziono do Rzymu i tam też jakiś czas później zaginęła. Niespodziewanie odnalazła się w czasach, gdy sztuka antyczna była w cenie i stała się wzorem dla twórców renesansu... Nikt jednak nie kwestionował jej autentyczności. Aż do 2005 r. Wówczas Amerykanka dr Lynn Catterson z Columbia University ogłosiła, że rzeźba nie powstała w starożytnej Helladzie, lecz we Włoszech, w czasach renesansu. Według niej posąg stworzył (a raczej sfałszował) Michelangelo Buonarroti. Teza wydaje się absurdalna. Czy to możliwe, by przez pięć stuleci nikt nie odkrył prawdy? Tak! – twierdzi Amerykanka. W końcu oszustwa dopuścił się geniusz, który umiał je ukryć. Znakomicie potrafił naśladować antyk, a w dodatku już wcześniej stworzył falsyfikat niemal doskonały. Dowody fałszerstwa Catterson oparła się na poszlakach. Najważniejszą jest pewien rysunek, przechowywany w muzeum w Oksfordzie. Wykonał go Michał Anioł w 1501 r., a więc pięć lat przed odkryciem Grupy Laokoona. Przedstawia męskie plecy. Ponoć do złudzenia przypominają tył rzeźby Laokoona. Ponadto Michał Anioł miał być obecny przy odkryciu dzieła. Ponoć sprowadził go na miejsce architekt Giuliano da Sangallo, który jako pierwszy zidentyfikował rzeźbę. Laokoonowi brakowało wtedy jednego z ramion. Naprędce zostało zrekonstruowane, jednak Michał Anioł uznał je za niezbyt udane. Sam dorobił ramię i wykonał je tak dobrze, że gdy w 1906 r. odkryto właściwe, było identyczne. Skąd mistrz mógł wiedzieć, jak wyglądał oryginał? Według dr Catterson odpowiedź może być tylko jedna. Buonarotti wiedział, ponieważ to on stworzył rzeźbę. To nie wszystkie poszlaki. Podejrzenia budzi przepływ pieniędzy w rachunkach Michała Anioła z lat 1498–1501. Według Amerykanki spory wydatek zaraz na początku tego okresu wynikał z zakupu marmuru, potrzebnego do wykonania dzieła. Zaś późniejsze przychody to nic innego, jak tylko zysk z finalizacji umowy. Poza tym skąd się wzięły widoczne w Grupie Laokoona odstępstwa od kanonów sztuki starożytnej? W rzeźbie jest taki ładunek tragizmu, dynamizmu i ekspresji, że tylko geniusz na miarę Michała Anioła był w stanie go wyrazić. Pod tym względem rzeźba przypomina nieco słynną watykańską Pietę Buonarrotiego. Być może to podobieństwo wynikało z faktu, że oba dzieła powstały niemal równocześnie. Ponadto w obu dziełach podobnie rozwiązany został problem stabilności. Krytyka hipotezy Rewelacje dr Catterson nie znalazły uznania w oczach znawców sztuki antycznej. Większość spośród nich twierdzi, że poszlaki, na których Amerykanka oparła swoją teorię, są mocno naciągane. Dotyczy to również rysunku, który według niej ma być koronnym dowodem fałszerstwa. Wcale nie przypomina pleców Laokoona. Dowodem nie może też być fakt, że Grupa Laokoona dość znacznie różni się od innych znanych nam rzeźb antycznych. Przecież posąg ten odbiega jednocześnie od kanonu dzieł epoki renesansu, w której rzekomo miał powstać. A co z ekspresją i tragizmem postaci? Bardziej przywodzą na myśl dzieła baroku niż rzeźby renesansowe i dzieła Michała Anioła. Czy znaczy to, że teoria Catterson jest pozbawiona sensu? Bynajmniej. Pod pewnym względem Amerykanka ma rację. Michał Anioł miał nie tylko umiejętności potrzebne do dokonania fałszerstwa, ale też i motyw. Przecież od 1505 r. zaczął robić karierę w Rzymie, a wszystko za sprawą papieża Juliusza II. Tego samego, który docenił i nabył Grupę Laokoona. Może wspólnie – papież i rzeźbiarz – uknuli całą intrygę? Obaj mieli wiele do zyskania.
Leonardo da Vinci – wynalazki i konstrukcje. Które z nich naprawdę mogły działać?
Oto, co poza sztuką stworzył Leonardo da Vinci – wynalazki wykraczające poza jego czasy. Niektóre jego pomysły budzą grozę.
W tym artykule: Leonardo da Vinci – wynalazki Machiny latające i spadochron Most samonośny Machiny wojenne Broń palna Światłocień Wszystko, czego w życiu dokonał, zrobił z ciekawości i potrzeby obserwowania natury. Dlatego dopracowywał do perfekcji użycie perspektywy, by obraz jak najbardziej odpowiadał temu, co widzą oczy. Obserwacje ptaków, szczególnie jaskółek, wykorzystał, tworząc niezwykłe dekoracje dla nadwornego teatru Sforzów w Mediolanie. Bo wynalazków Leonarda da Vinci nie można oddzielić od sytuacji polityczno-kulturowej renesansowej Italii. Właśnie dlatego było w nich równie dużo piękna i niezwykłości, co wojny i rozlewu krwi. Leonardo da Vinci – wynalazki Chociaż współcześni widzą w da Vincim przede wszystkim artystę, to on sam przez wiele lat postrzegał się jako inżyniera. Gdy opuszczał Florencję, aby wstąpić na służbę księcia Mediolanu, nie chciał wcale malować. Przedstawił się księciu jako inżynier i twórca machin wojennych. W liście do Ludovico Il Moro Sforzy, napisał: „Najdostojniejszy Panie, przestudiowawszy wnikliwie wynalazki tych wszystkich, którzy mienią się mistrzami w sztuce projektowania machin wojennych, doszedłem do wniosku, że nie różnią się one od obecnie używanych. Dlatego też, nie czyniąc nikomu ujmy, ośmielam się zaoferować Waszej Ekscelencji dostęp do moich własnych sekretów w tej dziedzinie (...) (...) opracowałem skuteczne metody zburzenia dowolnej fortecy, choćby nawet stała na litej skale. Potrafię też skonstruować przenośne działa zasypujące wroga gradem małych kamieni, buchające dymem, na którego widok nieprzyjaciela ogarniają popłoch i zamieszanie. Posiadam też gotowe projekty machin przydatnych w bitwach morskich, sprawdzają się zarówno w ataku, jak i w obronie, a także koncepty okrętów odpornych na ogień ciężkich dział, na proch strzelniczy i na trujące wyziewy. (...) Zbuduję niezwyciężone wozy opancerzone wyposażone w działa i zdolne uczynić wyłom w każdej, choćby najsilniejszej linii wojsk nieprzyjaciela. (...) Ponadto umiem rzeźbić w marmurze, brązie i glinie. Potrafię także malować i dorównuję w tym względzie dowolnemu artyście. (...)”. Machiny latające i spadochron Da Vinci był owładnięty ideą latania, podróżowania w powietrzu, jak robią to ptaki. Wiele tworzonych przez niego koncepcji machin latających bazowało na obserwacji ruchu ptaków oraz analizie ich anatomii. Leonardo był przekonany, że ptaki latają wykorzystując w umiejętny sposób prawa natury. Uznał, że człowiek również może te prawa wykorzystać. Aby stworzyć ornitopter – skrzydlatą machinę poruszaną siłą mięśni – obserwował nie tylko ptaki, ale też nietoperze. Badał ich skrzydła, analizował pióra. W styczniu 1496 roku machina była gotowa do testu. Ten odbył się na wzgórzu Monte Ceceri nieopodal Florencji. W machnie zasiadł uczeń Leonarda, który – wedle części kronikarzy – przypłacił test życiem. Ornitopter się nie sprawdził, ale to nie oznacza jeszcze, że z historycznego punktu widzenia był nieprzydatny. Szczegółowe analizy lotu ptaków i nietoperzy legły u podstaw wielu późniejszych badań aeronautycznych i biologicznych. Inny projekt machiny latającej był oparty na śrubie powietrznej. Mowa o urządzeniu, które dziś określa się mianem helikoptera i przyrównuje do marsjańskiego Ingenuity. Jednak helikopter da Vinciego wcale nie był mały, bo miał unosić się w górę za pomocą wirnika poruszanego siłą mięśni. Kłopot w tym, że kadłub urządzenia i wirnik obracały się w przeciwnym kierunku, co uniemożliwiało lot. Ale wykorzystanie śruby powietrznej było interesujące. Specjalnie dla testów swoich machin latających da Vinci wymyślił też spadochron. Miał on poprawić bezpieczeństwo pierwszych lotników. Czasza spadochronu da Vinciego miała kształt piramidy, a człowiek nie był pod nim podwieszony, lecz po prostu trzymał sznurki czaszy w rękach. Musiało to być wyjątkowo problematyczne, ale w 2000 roku brytyjski skoczek Adrian Nicholas uznał, że skonstruuje spadochron według pomysłu da Vinciego i wypróbuje jego działanie. Lot zakończył się pomyślnie. Most samonośny Jednym z projektów, pierwotnie przygotowanych na potrzeby kampanii wojennych, był tzw. most samonośny. Projekt datowany jest na rok 1502. Konstrukcja była lekka i pozbawiona sztywnych łączników. W belkach były jedynie nacięcia, mające zakotwiczyć poszczególne części mostu. Według zapewnień da Vinciego, most można było rozkładać przed rzeką i składać po jej przekroczeniu. To miało ułatwić przeprawę wojsku. Co ciekawe, ten projekt został wykorzystany w praktyce jako konstrukcja nośna do budowy kładki w Morso w północnej Danii. Każdy może samodzielnie sprawdzić, na czym polegał pomysł da Vinciego. Miniaturowy samonośny most do złożenia można kupić w większości sklepów z tzw. naukowymi zabawkami dla najmłodszych. Machiny wojenne Chyba najstraszniejszą machiną wojenną, jaką – na szczęście tylko teoretycznie – opracował da Vinci, był rydwan z przymocowanymi do kół wykrzywionymi ostrzami. Ta mordercza machina była pierwotnie pomysłem Roberta Valturia, autora traktatu „O sztuce wojennej”. Jednak to Leonardo uczynił z rydwanu prawdziwe narzędzie zagłady. W jego wizji ostrza przymocowane były nie tylko do kół rydwanu, ale również do obrotowego wału wprawiającego w ruch cztery ogromne kosy. Wał mógł być umieszczany za lub przed rydwanem. Artysta przedstawił szczegółowo nawet połączenia przekładni zębatych z obrotowymi wałami i kołami. Na jednym ze szkiców umieścił dwóch żołnierzy rozcinanych na pół przez wirujące ostrza. Leonardo narysował również mechanizm do odpychania drabin oblężniczych oraz coś, co uznaje się często za pierwowzór czołgu. Z prac Bacona i Valturia zaczerpnął pomysł na poruszający się obiekt, w którym żołnierze mogli ukrywać się i prowadzić stały ostrzał nieprzyjaciela. W wersji Leonarda czołg miał pomieścić ośmiu żołnierzy – część miała napędzać pojazd siłą swoich mięśni, a część obsługiwać sterczące we wszystkie strony armaty. Projekt był ambitny, a Leonardo rozrysował go bardzo precyzyjnie. Kłopot w tym, że – jak się okazało przy współczesnej próbie skonstruowania czołgu – wymyślony przez da Vinciego układ korb, wałów i przekładni sprawiał, że przednie i tylne koła poruszały się w przeciwnych kierunkach. Broń palna Spośród wielu projektów militarnych artysty tylko jeden został użyty w praktyce. I tak naprawdę odmienił sposób prowadzenia bitew, pozwalając na lepsze wykorzystanie broni palnej. Mowa o opracowanym w ostatniej dekadzie XV wieku zamku kołowym, którego mechanizm umożliwiał wykrzesanie iskry zapalającej proch w ręcznej broni palnej. Naciśnięcie spustu zwalniało sprężynę, która wprawiała w ruch metalowe kółko, to zaś pocierało o kamień, krzesząc iskry. W tamtych czasach pomocnikiem twórcy był ślusarz Giulio Tedesco („Tedesco” to po włosku Niemiec). I to on po powrocie do ojczyzny spopularyzował wynalazek mistrza. Leonardo da Vinci pożegnał się na zawsze z pomysłem inżynierii wojskowej po tym, jak trafił na służbę do Cezara Borgii, brutalnego syna niesławnego papieża Aleksandra VI. Chociaż Cezar był zachwycony projektami da Vinciego i godził się ponieść wszelkie koszty, realne zetknięcie się z tragedią wojny sprawiło, że Leonardo porzucił studia nad machinami wojennymi. Światłocień Swego rodzaju wynalazkiem da Vinciego, który pozostał z nami do dziś, jest technika malarska zwana światłocieniem. Był on już prawdopodobnie wykorzystywany w malarstwie antycznym, a pierwsze próby użycia modelowania światłem i cieniem można dostrzec już u poprzedników geniusza z Vinci. Jednak to Leonardo doprowadził tę technikę do perfekcji. Tym samym dał nam nie tylko swoje dzieła, ale każdy obraz, który wyszedł spod ręki takich tuzów malarstwa europejskiego jak Caravaggio, Tycjan czy Rembrandt. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jak wyglądał Rafael? Badacze zrekonstruowali twarz renesansowego artysty
Po raz pierwszy mamy konkretne dowody na to, że szkielet ekshumowany w 1833 roku należał do Rafaela Santi. 500 lat od śmierci artysty, naukowcom udało się zrekonstruować jego prawdziwą twarz.
W tym artykule: Kim był Rafael Santi? Jak wyglądał Rafael? Dlaczego Rafael umarł tak młodo? Dzięki nowoczesnym narzędziom naukowcom coraz częściej udaje się odpowiadać na pytania, jak wyglądali ludzie w przeszłości. Tylko w tym roku pisaliśmy o realistycznych konstrukcjach twarzy m.in. królowej Jadwigi, nastolatki, która żyła 1,4 tys. lat temu, a nawet kobiety sprzed 31 tys, lat. Niedawno badacze z Rzymu odtworzyli, jak wyglądał Rafael. Kim był Rafael Santi? Rafael Santi to jeden z najwybitniejszych artystów włoskiego renesansu. Karierę artystyczną rozpoczął w młodym wieku, a jako nastolatek był już utalentowanym malarzem. Na wczesne prace Rafaela wpływ miał warsztat jego ojca i szkoła umbryjska, choć chłopak szybko rozwinął swój styl i unikatowe podejście do sztuki. Jego fresk „Szkoła Ateńska" zdobi apartamenty papieskie w Watykanie i przyciąga miliony turystów. Wśród dzieł Rafaela znajduje się również „Portret młodzieńca", który wraz z innymi obrazami został przez Niemców skradziony z Polski podczas II wojny światowej. Do dziś poszukiwacze skarbów szukają zaginionego dzieła, którego wartość szacuje się na sto milionów dolarów. Sztuka Rafaela charakteryzuje się harmonią, równowagą i wyidealizowanym pięknem. Był mistrzem w uchwyceniu emocji i ekspresji na swoich portretach, a jego użycie perspektywy i kompozycji było rewolucyjne jak na swoje czasy. Wywarł znaczący wpływ na współczesnych mu i późniejsze pokolenia artystów, wpływając na rozwój sztuki zachodniej na następne stulecia. Rafael zmarł w Rzymie w 1520 roku, mając zaledwie 37 lat. Przyczyna jego śmierci wciąż budzi kontrowersje. Niektórzy badacze wskazują na wyczerpanie pracą, inni na choroby takie jak syfilis, zapalenie płuc lub gorączka prosówkowa. Mimo to, jego spuścizna artystyczna przetrwała wieki i wciąż zachwyca. Jak wyglądał Rafael? W XVII wieku w Rzymie pojawiła się czaszka, która rzekomo należała do Rafaela. Jednak wiele osób wątpiło w jej autentyczność. W 1833 roku, decyzją papieża, grób artysty został ekshumowany i znaleziono tam szkielet wraz z czaszką. Na pamiątkę wykonano gipsowy odlew czaszki. Dzięki postępowi technologicznemu udało się zrekonstruować twarz Rafaela po 500 latach od jego śmierci. To ważne odkrycie dla świata sztuki. Pozwala bowiem poznać wygląd jednego z najwybitniejszych artystów renesansu. Naukowcy z Università degli Studi di Roma Tor Vergata, specjaliści od antropologii sądowej i nauk kryminalistycznych, postanowili ostatecznie wyjaśnić sprawę. Przy użyciu odlewu czaszki, stworzyli trójwymiarową rekonstrukcję twarzy i porównali ją z portretami Rafaela z epoki. Dzięki temu udało się rozwiązać zagadkę autentyczności szczątków. Według prof. Mattii Falconiego, eksperta od biologii molekularnej, zrekonstruowana twarz nie przypomina żadnego z uczniów pochowanych u boku mistrza. Trudno więc zakładać, by pogrzebano tam kogoś zupełnie nieznajomego, tak przypominającego Santiego. Co ciekawe, porównując rekonstrukcję 3D i autoportret Rafaela, naukowcy odkryli, że artysta próbował nadać bardziej wdzięczny kształt swojemu dość wydatnemu nosowi. Żył bowiem w czasach, gdy poszukiwano wyidealizowanego piękna. Dlaczego Rafael umarł tak młodo? Potwierdzenie, że konkretna czaszka i szkielet należą do Rafaela, otworzy drogę do dalszej analizy szczątków. Mogłaby ona wyjaśnić największą zagadkę – dlaczego geniusz umarł tak młodo? Ostatnio przychylano się do wersji, że zawinił błąd lekarski: praktyka upuszczania krwi przy zapaleniu płuc. Dowody tej hipotezie dostarczają wyniki badań opublikowane w czasopiśmie naukowym „Internal and Emergency Medicine". Według najnowszych ustaleń malarz prawdopodobnie zmarł z powodu choroby płuc. Naukowcy z Università degli Studi di Milano-Bicocca, którzy są autorami raportu, potwierdzają, że choroba została błędnie zidentyfikowana przez lekarzy, którzy leczyli gorączkującego Rafaela poprzez upuszczanie krwi za pomocą nacięć lub pijawek. Ten proces prawdopodobnie przyspieszył jego śmierć, zamiast pomóc w jego wyzdrowieniu. Żródło: Internal and Emergency Medicine
„Dama z gronostajem” Leonarda da Vinci skrywa pewną tajemnicę. Jak obraz trafił do naszego kraju?
„Dama z gronostajem” to jedyny obraz Leonarda da Vinci, który znajduje się w polskich zbiorach. Dzieło wystawione w Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie jest jednym z najcenniejszych portretów, które wyszły spod pędzla włoskiego mistrza renesansu.
W tym artykule: Kim jest kobieta z obrazu „Dama z gronostajem”? Zwierzę na obrazie to gronostaj czy łasiczką? Gdzie obecnie znajduje się „Dama z gronostajem”? Leonardo da Vinci to jeden z najsłynniejszych artystów wszech czasów. Włoski malarz zostawił po sobie wiele wyjątkowych obrazów, które do dziś przyciągają tłumy zwiedzających w muzeach, a niektóre z nich pobiły wszystkie możliwe rekordy cen dzieł sztuki na aukcjach. Jest jednak jeden portret, który włoski mistrz namalował prawdopodobnie ok. 1489 roku, wyjątkowy z zupełnie innego powodu. „Dama z gronostajem”, bo o niej mowa, to jedyny obraz Leonarda, który znajduje się w polskich zbiorach. Kim jest kobieta z obrazu „Dama z gronostajem”? Portret przedstawia Cecylię Gallerani. Chociaż pochodziła z nieszlacheckiej rodziny ze Sieny, odebrała gruntowne wykształcenie. Była przy tym piękna i inteligentna. Nic zatem dziwnego, że wodziła za nią oczami cała śmietanka intelektualna i szlachecka Mediolanu, do którego wyjechała z rodzicami. Cecylia uwielbiała filozofię i poezję. Sama też pisała wiersze, które niestety się nie zachowały. Biegle władała łaciną i greką. W 1489 roku poznała księcia Ludwika Sforzę, zamierzającego wkrótce wziąć ślub z Beatrice d’Este, księżną Bari. Mimo to niedługo Cecylia miała urodzić Ludwikowi syna Cesare'a. Gdy Gallerani była jeszcze brzemienna, Ludwik polecił, aby do czasu rozwiązania pozostała na dworze. Kilka miesięcy obecności kochanki Sforzy stało się tematem plotek i rodzinnych napięć. Władca Mediolanu nie mógł jednak zostawić swojej przyszłej żony. Dlatego przekazał Cecylii ziemię w Saronno i postanowił wydać ją za Ludwika Carminati de Brambilla, hrabiego Bergamino. Młody Cesare natomiast otrzymał od ojca pałac Carmagnola w Mediolanie, w którym zamieszkał wraz z matką i ojczymem. Cecylia do końca życia pisała wiersze i publikowała swoje teksty po włosku i po łacinie. Zmarła w Cremonie w 1536 roku. Zwierzę na obrazie to gronostaj czy łasiczką? Ludwik prawdopodobnie do samego końca darzył Cecylię uczuciem. Właśnie dlatego zlecił Leonardowi sportretowanie swojej kochanki. Malarz postanowił przedstawić poetkę trzymającą na rękach zwierzę z rodziny łasicowatych. Historycy sztuki są niemalże pewni, że to gronostaj, chociaż sprawa oczywista nie jest. Eksperci wskazują, że samo stworzenie ma być aluzją do przydomku księcia (Ermellino – gronostaj) oraz do nazwiska kochanki Gallerani, które przypomina nazwę galé w języku greckim, co oznacza „koci”. Naukowcy odkryli tajemnicę obrazów Leonarda da Vinci. Mistrz używał składnika, który masz w lodówce Najnowsze badania wykazały, że dawni mistrzowie malarstwa używali pewnego składnika, malując swoje obrazy olejne. Robili tak m.in. Leonardo da Vinci, Rembrandt i Sandro Botticelli. Z drugiej strony historycy zwracają uwagę, że przednia łapa ssaka nie przypomina łap zwierząt z rodziny łasicowatych. Według pewnej teorii w chwili, gdy Leonardo malował portret Cecylii Gallerani, kobieta była w ciąży z Ludwikiem, zaręczonym z Beatrice. Artysta w ten sposób chciał ów fakt zamaskować fakt. Przedmiotem dzieła była bowiem uroda Włoszki i wielka miłość mężczyzny do swojej wybranki. Być może zwierzę zostało przedstawione jako „powiernik i strażnik tajemnicy” kochanków. Warto również zwrócić uwagę na fakt, że w kulturze i sztuce gronostaj przez lata był symbolem czystości, z kolei łasiczka – macierzyństwa. Tak ekwilibrystyczny ruch mógł wykonać tylko Leonardo da Vinci. Gdzie obecnie znajduje się „Dama z gronostajem”? Nieznane są dokładne losy „Damy z łasiczką” do końca XVIII wieku. W 1788 roku obraz kupił książę Adam Jerzy Czartoryski. Był to prezent dla jego matki Izabeli. Arystokratka w 1801 roku otworzyła w Puławach pierwsze w Polsce muzeum publiczne, nazwane Domem Gotyckim, gdzie wystawiano „Damę”. W czasie powstania listopadowego dzieło Leonarda wywieziono do Paryża, aby nie zostało zrabowane przez zaborców. Pod koniec XIX wieku obraz wrócił do Polski. Przewieziono go do Krakowa, gdzie powstawało właśnie nowe muzeum rodziny Czartoryskich. W 1939 roku portret Cecylii został skonfiskowany przez nazistów. Przez kilka lat zdobił ścianę wawelskiej rezydencji Hansa Franka, a następnie wywieziono go do Niemiec. Polska odzyskała dzieło włoskiego mistrza dopiero w 1946 roku. Naukowcy odkryli pochodzenie matki Leonarda da Vinci? „Była czerkieską niewolnicą” Analiza dokumentów sprzed prawie 600 lat wykazała prawdopodobne pochodzenie matki Leonarda da Vinci. Włoski historyk twierdzi, że Caterina Buti del Vacca była księżniczką z Kaukazu, którą... W grudniu 2016 roku Fundacja Książąt Czartoryskich sprzedała Skarbowi Państwa całą swoją kolekcję – w tym portret namalowany przez Leonarda – za 100 milionów euro. Od 2012 obraz można było podziwiać na Wawelu, a od maja 2017 w Gmachu Głównym Muzeum Narodowego w Krakowie. W 2019 roku „Dama z gronostajem” wróciła na swoje pierwotne miejsce. Po wieloletnim remoncie znowu zawisła w sali Muzeum Książąt Czartoryskich. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Na bezcennym manuskrypcie Leonarda da Vinci pojawiło się coś dziwnego. Okazało się, że to nanocząsteczki
Skąd się wzięły czarne plamy na papierze passe-partout zabezpieczającym bezcenny Kodeks Atlantycki Leonarda da Vinci? Naukowcy podejrzewają, że mogą mieć one związek ze współczesnym zanieczyszczeniem powietrza w Mediolanie.
W tym artykule: Jak przechowywany jest Kodeks Atlantycki Dlaczego na Kodeksie Atlantyckim pojawiły się czarne plamy? Tajemnicze nanocząsteczki na Kodeksie Atlantyckim Jednym ze skarbów, jakie pozostawił po sobie Leonardo da Vinci, renesansowy malarz, pisarz i wizjoner, był ogromny zbiór notatek. Zwierały one rysunki i szkice Leonarda, przedstawiające wymyślone przez niego urządzenia i budowle – np. projekty maszyn latających albo oblężniczych. Ten bezcenny zestaw, dowodzący niezwykłej wyobraźni i pomysłowości artysty, obejmuje 1750 rysunków powstałych w drugiej połowie XV w. Często się zdarza, że tego typu notatki po śmierci autora przepadają. Rysunki Leonarda miały jednak szczęście. Ponad tysiąc sto kart zapełnionych jego rękami przechował Pompeo Leoni, renesansowy rzeźbiarz. Leoni zebrał je w ogromny kodeks. Ponieważ miał on format atlasu, wkrótce zaczęto go nazywać atlantyckim. Unikatowy zabytek znajduje się dzisiaj w Bibliotece Ambrozjańskiej w Mediolanie. W latach 70. XX wieku karty z rysunkami Leonarda w ramach prac konserwatorskich zostały zabezpieczone z pomocą passe-partout. Jednak wkrótce z tym zabezpieczeniem zaczęło dziać się coś dziwnego. Naukowcy opiekujący się Kodeksem spostrzegli, że pojawiły się na nim czarne plamy. Jak przechowywany jest Kodeks Atlantycki Kodeks Atlantycki trafił w ręce konserwatorów w 1962 roku. Przez dziesięć lat pracowicie zabezpieczali każdą kartę z pomocą passe-partout. Od 1997 r. notatki Leonarda da Vinci były przechowywane zgodnie z nowoczesnymi standardami: w stabilnym mikroklimacie gwarantującym ustaloną temperaturę i wilgotność. W 2006 roku zauważono, że na passe-partout zaczynają pojawiać się niewielkie czarne plamki. Dotyczyło to ponad dwustu stron Kodeksu, od sześćsetnej karty począwszy. Zjawisko zaniepokoiło naukowców i kuratorów opiekujących się Kodeksem. Zabytek ponownie zabezpieczono, jednak zagadka czarnych plam pozostała. Dlaczego na Kodeksie Atlantyckim pojawiły się czarne plamy? Jej rozwiązaniem zajął się zespół badaczy z Politechniki Mediolańskiej. Naukowcy pod kierunkiem prof. Luci Toniolo przebadali nieinwazyjnymi metodami kartę 843 Kodeksu. Wcześniej było już wiadomo, że czarne plamy nie są pochodzenia organicznego. Oznaczało to, że Kodeksu nie zaatakowały żadne mikroorganizmy. Badania przeprowadzone przez zespół Toniolo wykazały, że w miejscach, gdzie były najwięcej plam, znajdowały się kleje skrobiowy i winylowy, używane wcześniej przez konserwatorów. Dodatkowo wykryto obecność nieorganicznych nanocząsteczek, o średnicy 100–200 nanometrów, zawierających rtęć i siarkę. Ich skupiska znajdowały się w pustych przestrzeniach między włóknami celulozy, z której zrobiony był papier passe-partout. Tajemnicze nanocząsteczki na Kodeksie Atlantyckim Kolejne badania, przeprowadzone w Europejskim Ośrodku Promieniowania Synchrotronowego w Grenoble wyjaśniły, czym są zagadkowe nanocząsteczki. Naukowcy ustalili, że były one zbudowane z metacynobru – siarczku rtęci w rzadkiej, czarnej odmianie. Skąd metacynober wziął się na notatkach Leonarda? Naukowcy nie są tego pewni. Postawili jednak interesującą hipotezę. Według niej obecność rtęci może mieć związek z dodatkami do klejów stosowanych w czasie konserwacji, prowadzonej w latach 1962–1972. Kleje te zostały przygotowane tak, by zapobiegać rozwijaniu się mikroorganizmów i gwarantować przylepność passe-partout do oryginalnych kart Leonarda. Naukowcy odkryli pochodzenie matki Leonarda da Vinci? „Była czerkieską niewolnicą” Analiza dokumentów sprzed prawie 600 lat wykazała prawdopodobne pochodzenie matki Leonarda da Vinci. Włoski historyk twierdzi, że Caterina Buti del Vacca była księżniczką z Kaukazu, którą... Z kolei siarka może pochodzić z zanieczyszczonego powietrza. W latach 70. XX wieku powietrze w Mediolanie było złej jakości: mierzone poziomy dwutlenku siarki były bardzo wysokie. Siarka mogła więc wchodzić w reakcje z solami rtęci znajdującymi się w klejach. Tak powstawałby metacynober, którego obecność na zabezpieczeniach Kodeksu od lat spędzała naukowcom sen z powiek. Badania nad kartą 843 Kodeksu zostały opisane w czasopiśmie naukowym „Scientific Reports”. Źródła: phys.org, Scientific Reports. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Naukowcy odkryli tajemnicę obrazów Leonarda da Vinci. Mistrz używał składnika, który masz w lodówce
Najnowsze badania wykazały, że dawni mistrzowie malarstwa używali pewnego składnika, malując swoje obrazy olejne. Robili tak m.in. Leonardo da Vinci, Rembrandt i Sandro Botticelli.
W tym artykule: Renesansowi i barokowi artyści dodawali do swoich farb żółtka jaj Białko miało duży wpływ na właściwości farb olejnych Odkrycie rzuca nowe światło na historię sztuki Naukowcy już wielokrotnie udowadniali, że sztuka może być kluczem do zrozumienia przeszłości, a w malarstwie zapisana jest historia, często niewidoczna gołym okiem. Badania z 2021 roku wykazały, że na podstawie składu chemicznego białej farby, można dowiedzieć się wiele o życiu holenderskich artystów z tak zwanej złotej ery. Uczeni dokonali analizy kilkudziesięciu dzieł i odkryli, że niektórzy malarze byli zmuszeni podróżować po całej Europie w poszukiwaniu idealnych farb. Dlaczego? Okazuje się, że wydarzenia i konflikty z XVII wieku miały wpływ na dostawy rud ołowiu. Był to pierwiastek niezbędny do produkcji pigmentu białej farby. Renesansowi i barokowi artyści dodawali do swoich farb żółtka jaj Naukowcy od dziesięcioleci badają dzieła sztuki wielkich mistrzów. Szukają w nich odpowiedzi na pytania dotyczące życia twórców, które zostały ukryte wraz z ostatnim pociągnięciem pędzla. Jednak nie tylko skład chemiczny może być cenną wskazówką, ale również wszelkie uszkodzenia lub rysy widoczne na płótnie, lub ramie. Co ciekawe, na wielu obrazach artystów z epoki renesansu i baroku odkryto drobne ilości białka. Dotychczas uważano, że był to efekt niedbalstwa lub zanieczyszczeń, które pokryły obrazy po latach. Najnowsze badania niemieckich i francuskich naukowców wykazały jednak, że składniki te nie znalazły się tam przez przypadek. Białko miało duży wpływ na właściwości farb olejnych Badania zostały opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Nature Communications”. Autorzy twierdzą, że malarze z XVI, XVII, a nawet z początku XVIII wieku celowo wykorzystywali jajka do przygotowywania swoich farb olejnych. – Istnieje bardzo mało źródeł na temat przygotowywania farb kilkaset lat temu. Dotychczas nie powstała również praca naukowa, która dokładnie zbadałaby ten proces – twierdzi Ophélie Ranquet, główna autorka badania z niemieckiego Karlsruher Institut für Technologie. Słynny obraz Rembrandta skrywał pewną tajemnicę. Nowoczesna technologia pomogła ją ujawnić „Straż nocna” to obraz Rembrandta i jedno z największych dzieł holenderskiego artysty. Naukowcy odkryli, że obraz może zdradzać pewną wskazówkę dotyczącą życia malarza. Badacze odkryli, że wykorzystując nawet niewielkie ilości kurzego żółtka, można uzyskać niemalże idealną farbę olejną. Autorzy dodają, że zabieg ten miał wpływ nie tylko na estetykę, ale też na długotrwałe właściwości farby. – Reakcje chemiczne, które zachodzą pomiędzy olejem, pigmentem a białkiem zawartym w żółtku, mają bezpośredni wpływ na lepkość farby i jej utlenianie. Pigment bieli ołowiowej, jest bardzo wrażliwy na wilgotne warunki, ale jeśli pokryje się go warstwą białka, stanie się na nią znacznie bardziej odporny. Dzięki temu farba jest dużo łatwiejsza do nałożenia na płótno – twierdzi Ophélie Ranquet. Odkrycie rzuca nowe światło na historię sztuki Na podstawie analizy obrazów Leonarda da Vinci, autorzy stwierdzili, że włoski artysta w ciągu swojej kariery eksperymentował ze składem farb, co da się zauważyć na poszczególnych pracach. Na obrazie „Madonna z goździkiem” widać, że zarówno matka, jak i dziecko mają charakterystyczne „zmarszczki”, które są spowodowane powolnym schnięciem farby olejnej. W tym wczesnym dziele Włocha naukowcy nie znaleźli żadnych śladów białka. Badacze stwierdzili, że tego efektu dałoby się uniknąć, gdyby do składu farby dodać śladowe ilości żółtka. Te z kolei są już obecne w późniejszych obrazach Leonarda. – Ponieważ w obrazach znajduje się znikoma ilość białka i jest trudna do wykrycia, uważamy, że nie jest to efekt zanieczyszczenia – podkreślają autorzy badania. Naukowcy odkryli, że żółtka do farb dodawał również Sandro Botticelli. Dowody na to odnaleziono m.in. w obrazie „Opłakiwanie Chrystusa”. Eksperci uważają, że nowe odkrycie zapewnia nie tylko znacznie lepszy wgląd w historię sztuki. Może być również niezwykle cenne dla konserwatorów, którzy zabezpieczają dzieła sprzed kilkuset lat. Źródło: Nature Communications Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Naukowcy odkryli pochodzenie matki Leonarda da Vinci? „Była czerkieską niewolnicą”
Analiza dokumentów sprzed prawie 600 lat wykazała prawdopodobne pochodzenie matki Leonarda da Vinci. Włoski historyk twierdzi, że Caterina Buti del Vacca była księżniczką z Kaukazu, którą porwali Tatarzy, a następnie sprzedali ją Wenecjanom.
W tym artykule: Leonardo da Vinci był autorem wielu arcydzieł i innowacyjnych wynalazków Kim była matka Leonarda da Vinci? Włoski badacz potwierdza, że Caterina była niewolnicą z Kaukazu Leonardo da Vinci to postać, która wciąż nie przestaje zaskakiwać. Włoski artysta z okresu renesansu był nie tylko malarzem, którego arcydzieła wiszą w największych muzeach na świecie. To również wybitny rzeźbiarz, architekt i inżynier, którego pomysły i innowacje wyprzedzały swoją epokę. Tysiące notatek Włocha potwierdzają jego zainteresowanie mechaniką, matematyką, biologią, a nawet grawitacją. Leonardo da Vinci był autorem wielu arcydzieł i innowacyjnych wynalazków W tym roku naukowcy z California Institute of Technology przeanalizowali zaginione zapiski renesansowego uczonego i odkryli, że Leonardo da Vinci analizował zjawisko swobodnego spadania wiele lat przed Galileuszem. Już wcześniej wiadomo było, że uczony interesował się badaniami ruchu i sił działających na ciała. Badacze twierdzą jednak, że na podstawie matematycznego przykładu i serii szkiców próbował udowodnić to, co dziś rozumiemy jako teorię grawitacji. Palmanova: włoskie miasto epoki renesansu, które nie przestaje zachwycać Włochy są pełne niezwykłych skarbów światowej kultury pod niemal każdym względem. Można długo wymieniać znane wszystkim miejsca, które mają trwałe miejsce w ludzkiej świadomości. Ni... Naukowców fascynują jednak nie tylko wynalazki i odkrycia Włocha. Równie ciekawe i zarazem tajemnicze jest jego życie prywatne i pochodzenie. Od dziesiątek lat badacze z całego świata próbują dowiedzieć się, kim była jego matka, Caterina Buti del Vacca. Najnowsze odkrycie włoskiego badacza prof. Carlo Vecce, profesora literatury włoskiej na Uniwersytecie L'Orientale w Neapolu, rzuca nowe światło na historię rodziny da Vinci. Kim była matka Leonarda da Vinci? Wokół postaci Cateriny pojawiało się już wiele teorii. Antonimo Gaddiano pisał ok. 1540 roku, że matka renesansowego artysty pochodziła z wysokiego stanu społecznego, ale już wówczas mówiło się o tym, że mogła być nieślubnym dzieckiem. Niektórzy historycy sugerowali, że mogła być również córką drwala z Cerreto Guidi. Z kolei 18 lat temu włoscy antropolodzy stwierdzili, że Włoch mógł mieć korzenie arabskie. Badacze postawili hipotezę, że Caterina była niewolnicą, którą przywieziono do Włoch najprawdopodobniej z Konstantynopola. Teoria, która głosiła, jakoby matka Leonarda da Vinci została zniewolona i nie pochodziła z Włoch, pojawiała się z resztą przy okazji wielu debat i badań. Teraz prof. Carlo Vecce twierdzi, że znalazł dowód, że jest to prawda. Caterina Buti del Vacca miała jednak pochodzić nie z Konstantynopola, lecz z Kaukazu. Potwierdzeniem tego mają być dokumenty, które znajdują się w Archiwum Narodowym we Florencji sprzed prawie 600 lat. Włoski badacz potwierdza, że Caterina była niewolnicą z Kaukazu Włoski uczony twierdzi, że odnalazł akt wyzwolenia Cateriny zatytułowany „filia Jacobi eius schiava seu serva de partibus Circassie”. Widnieje na nim data 2 listopada 1452 roku. To oznacza, że dokument został stworzony niecałe 7 miesięcy po urodzeniu Leonarda da Vinci. Prof. Vecce podkreśla, że akt sporządzono na prośbę właścicielki niewolnicy, która nazywała się Ginevra d’Antonio Redditi. Najdroższe obrazy na świecie. Dzieła sztuki, które osiągnęły astronomiczne ceny Większość z nich powstała w XIX i XX wieku. Najstarszy, a zarazem najdroższy ma ponad 500 lat. Oto 10 obrazów, za które zapłacono rekordowo wysokie ceny. – Matka Leonarda była czerkieską niewolnicą. Czerkiesi to lud zamieszkujący północny Kaukaz, spokrewniony z Abchazami. Już w czasach imperium osmańskiego czerkieskie kobiety słynęły z urody, co potwierdza wiele ówczesnych źródeł. Wyróżniały się zielonymi oczami i relatywnie często rudymi włosami. Z tego powodu często stawały się ofiarami łowców niewolników i były sprzedawane do haremów. Kobieta uznawana za matkę renesansowego mistrza została porwana ze swojego domu w górach Kaukazu, a następnie sprzedana w Konstantynopolu, a później w Wenecji, zanim ostatecznie dotarła do Florencji. Miała wówczas 15 lat. To właśnie tam poznała młodego notariusza, Piero da Vinco – powiedział na konferencji prasowej prof. Vecce. Uczony twierdzi, że Caterina poznała Piero rok przed podpisaniem aktu wyzwolenia. Pracowała wówczas jako mamka, a więc musiała być w ciąży już wcześniej, co oznacza, że Leonardo nie był jej pierworodnym dzieckiem. Do nawiązania relacji intymnej między rodzicami renesansowego artysty miało dojść w Pałacu Castellani, w którym dzisiaj znajduje się siedziba Muzeum Galileusza we Florencji. Rok po narodzinach Leonarda Caterina i Piero wzięli ślub. Prof. Vecce przyznał, że odkrycie potwierdza, że słynny wynalazca, malarz i rzeźbiarz był tylko w połowie Włochem. Naukowiec z Neapolu przyznał, że badania wykorzysta w swojej najnowszej książce zatytułowanej „Uśmiech Cateriny, matki Leonarda”. Źródło: LiveScience Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Odnaleziono biżuterię z inicjałami króla Anglii Henryka VIII Tudora. „To wiekopomne odkrycie”
Na złotej zawieszce w kształcie serca znajdują się inicjały króla Anglii Henryka VIII i jego pierwszej żony Katarzyny Aragońskiej. Na razie nie wiadomo, do kogo należała biżuteria, ale historycy przyznają, że to największe odkrycie od ponad 25 lat.
W tym artykule: Biżuteria mogła należeć do założyciela Kościoła anglikańskiego Medalik mógł zostać podarowany królowi na pamiątkę narodzin dziedzica Naszyjnik był tylko pretekstem do zademonstrowania siły dynastii Tudorów Co stało się z medalionem? Charlie Clarke, właściciel kawiarni w Birmingham, przeszukiwał pole w Warwickshire z wykorzystaniem wykrywacza metalu. Nie spodziewał się, że za chwilę stanie się autorem być może jednego z bardziej przełomowych odkryć w historii Anglii. Biżuteria mogła należeć do założyciela Kościoła anglikańskiego Poszukiwacz skarbów w pewnym momencie wykrył sygnał i zaczął kopać. Po chwili nie mógł uwierzyć w to, co odnalazł. Była to złota, emaliowana biżuteria z inicjałami XVI-wiecznego angielskiego króla. Tego samego, który doprowadził do rozłamu w Kościele katolickim, stworzył Kościół anglikański i podporządkował władze duchową królowi Anglii. W Anglii znaleziono 11 szkieletów bez głów. Były w innych miejscach W Wielkiej Brytanii archeolodzy odkryli kolejny cmentarz z czasów Cesarstwa Rzymskiego. To jednak nie jedyne znalezisko w okolicy. Medalik w kształcie serca jest częścią łańcucha wykonanego z 24-karatowego złota. Widać na nim atrybuty z herbu Tudorów oraz owoc granatu, który był symbolem Katarzyny Aragońskiej, pierwszej żony Henryka VIII. Roślina ta była dawniej symbolem płodności i odrodzenia, a w tradycji chrześcijańskiej – szlakiem zmartwychwstania Chrystusa. To również zapowiedź, że małżeństwo będzie miało potomstwo. Na odwrocie zawieszki widoczne są inicjały H oraz K. Medalik mógł zostać podarowany królowi na pamiątkę narodzin dziedzica Historycy i eksperci nie są jeszcze przekonani, czy biżuteria mogła należeć do króla albo jego żony. Jeśli tak, bardzo możliwe, że był to podarunek, który otrzymał Henryk od Katarzyny w trakcie turnieju rycerskiego, który odbywał się w Westminsterze w 1511 roku. Konkurs został zorganizowany na cześć nowonarodzonego syna angielskiego władcy. Legenda głosi, że naszyjnik miał zawisnąć na szyi konia Henryka VIII, który brał w nim udział na oczach swojej ukochanej. Według kronik i legendy monarcha miał walczyć pod pseudonimem „Sir Cuer Loyall” (tłum. red. Sir Oddane Serce). Miał być to wyraz miłości i lojalności wobec Katarzyny Aragońskiej, która urodziła Henrykowi dziecko. Badacze dziejów Anglii twierdzą, że biżuteria w kształcie serca była bardzo rzadka w czasach w okresie panowania Tudorów. Historycy sugerują, że jeśli rzeczywiście należał do władcy, może to pokazywać, jak bardzo królowi zależało na posiadaniu męskiego potomka. Naszyjnik był tylko pretekstem do zademonstrowania siły dynastii Tudorów Jak wskazuje brytyjski dziennik „Independent”, bardzo istotną kwestią dla Henryka było zachowanie swojego rodu i posiadanie dziedzica. Niewiele wcześniej zakończył się konflikt zwany Wojną Dwóch Róż. W latach 1455–1485 toczyła się krwawa wojna domowa pomiędzy dwoma rodami: Lancasterów oraz Yorków (obydwie rodziny miały w herbie różę). Wszystko zaczęło się od tego, gdy królowi Henrykowi VI Lancaster niespodziewanie urodził się syn. Władca cierpiał na chorobę umysłową, którą odziedziczył po dziadku, dlatego prawie wszyscy wątpliwi, że to jego dziecko. W dodatku na dworze nieustannie plotkowano o romansie królowej Małgorzaty Andegaweńskiej. Archeolodzy odnaleźli pozostałości sali królewskiej pierwszych królów Anglii Wschodniej Królewska sala pochodzi sprzed 1400 lat i zlokalizowana jest w hrabstwie Suffolk, w dawnej Anglii Wschodniej. Fragment budynku należał niegdyś do pierwszych władców, którzy rządzili krajem. Yorkowie, którzy liczyli na przejęcie tronu, tuż po narodzinach dziecka wszczęli bunt, który stał się początkiem 30-letniego konfliktu. Ostatecznie nowym władcą Anglii został Henryk Tudor, spokrewniony z Lancasterami ze strony matki. Wojna zakończyła się po śmierci ostatniego pretendenta do tronu Perkina Warbecka, Flamandczyka z Tournai, który podawał się za Ryszarda, księcia Yorku. Tak rozpoczęła się nowa era panowania Tudorów. Co stało się z medalionem? Historycy zastanawiają się jednak, co medalik robił na polu, na którym kilkaset lat temu był las. Wiarygodne mogą być dwie hipotezy. Po pierwsze, nowonarodzony syn Henryka VIII zmarł niedługo po narodzeniu. Król Anglii z żalu mógł oddać medalik jednemu z dworzan, który następnie zgubił go podczas jazdy konno w Warwickshire. Inna zakłada, że biżuteria została wykradziona z dworu, a złodziej ukrył ją tam podczas ucieczki przed strażnikami. Naukowcy zapowiadają, że przeprowadzą w przyszłości kolejne badania, które mają na celu ustalić, kto był posiadaczem amuletu. Pewne są dwie rzeczy. Biżuteria z pewnością jest autentyczna i wykonana z najwyższą starannością. Oznacza to, że musiała być zlecona przez niezwykle zamożną osobę np. wyższą szlachtę. Po drugie, medalion nie został jeszcze wyceniony, ale już wiadomo, że Charlie Clarke zarobi na nim bardzo duże pieniądze, którymi podzieli się z właścicielem działki. W Wielkiej Brytanii bowiem, inaczej niż w Polsce, taki skarb nie jest własnością państwa. 50% ceny trafia do znalazcy, a 50% do właściciela ziemi. Tak było np. w przypadku skarbu wartego prawie półtora miliona złotych, odnalezionego w trakcie remontu domu. Źródło: Independent, The Guardian Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Palmanova: włoskie miasto epoki renesansu, które nie przestaje zachwycać
Włochy są pełne niezwykłych skarbów światowej kultury pod niemal każdym względem. Można długo wymieniać znane wszystkim miejsca, które mają trwałe miejsce w ludzkiej świadomości. Nie znaczy to jednak, że brakuje w tym kraju miejsc nieco mniej znanych, a wciąż niezwykłych i wartych zobaczenia.
W tym artykule: „Miasto w kształcie gwiazdy” „Idealne miasta" Jednym z takich klejnotów architektury jest znajdujące się w regionie Wenecji miasto Palmanova. Dziś żyje tam nieco ponad 5 tysięcy ludzi, a miasto jest wpisane na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Carlo Goldoni (1707-1793), który odwiedził to „miasto w kształcie gwiazdy", stwierdził: „Jest to jedna z najsolidniejszych i najbardziej godnych uwagi fortec w Europie. Fortyfikacje są tak dobrze wykonane i uporządkowane, że cudzoziemcy przyjeżdżają tu z ciekawości, aby podziwiać je jako arcydzieło architektury wojskowej". „Miasto w kształcie gwiazdy” Zbudowana przez Republikę Wenecką w 1593 roku twierdza została zaprojektowana przez zespół architektów wojskowych pod kierownictwem Giulio Savorgnana. W 1797 roku została zdobyta przez Austriaków, a w następnych latach często zmieniała właścicieli: w 1805 roku trafiła pod panowanie Francji, w 1814 roku została odzyskana przez austriackich Habsburgów, a w 1866 roku stała się częścią Królestwa Włoch. „Idealne miasta" Palmanova, o kształcie dziewięcioramiennej gwiazdy, jest jednym z najbardziej cenionych przez znawców „idealnych miast", które powstawały w okresie renesansu. To były czasy, w których w zasobnych regionach Europy powstawały takie nowatorskie, pełne wyobraźni projekty. W okresie renesansu pojawiło się wiele utopijnych idei, dotyczących rozwoju społecznego jak i architektury z której miało ono korzystać. Wywodzący się z Florencji architekt Filarete zaprojektował miasto o koncentrycznym kształcie i promieniście rozchodzących się ulicach wcielając w życie utopijne idee żywe w tamtym czasie, które nazwał Sforzinda. Stało się ono największą inspiracja przy budowie Palmanovy. Każda droga był starannie wymierzona a każda osoba miała mieć do dyspozycji równą ilość ziemi za którą ponosiła odpowiedzialność. Na okrągły kształt Palmanovy bardzo duży wpływ miał oczywiście fakt, że miejsce to zostało zaprojektowane jako fort. Jego ściany są ustawione pod kątem, tak aby oblegający go wróg nie mógł się łatwo dostać w głąb.
Potwory morskie, syreny i smoki na mapach. Skąd się tam wzięły?
Co skłaniało kartografów do umieszczania na starych mapach lewiatanów, syren i smoków?
– Motywacja była różna, zależnie od okresu – mówi Chet van Duzer, autor książki Potwory morskie na średniowiecznych i renesansowych mapach. We wczesnym średniowieczu kartografowie naprawdę wierzyli w istnienie zagrożeń, jakie rysowali. W XVI w. potwory na mapach przyjmowały już fikuśne formy, a ich zadanie było czysto marketingowe – miały przyciągnąć uwagę klientów. Kartograficzne potwory wyginęły już wiek później. Dzięki rosnącej wiedzy o geografii i większej świadomości tego, co czeka śmiałków na morzu, złowrogie stwory musiały ustąpić pierwszeństwa pięknym żaglowcom. Sean Rameswaram
Kto ją ujrzy, choć będzie za późno, by ujrzeć ją żywą, powie; to wystarczy, aby zrozumieć, czym jest natura i sztuka – pisał o Damie z gronostajem nadworny poeta księcia Mediolanu Ludovica Sforzy. 21. z 50 podróży, które trzeba w życiu odbyć
To na zamówienie tego arystokraty ok. 1490 r. Leonardo da Vinci namalował swe słynne dzieło. Dziś to najcenniejszy obraz, jaki znajduje się w polskich zbiorach. W ostatnich latach Dama sporo podróżowała: była w Budapeszcie, potem w Madrycie, Berlinie i Londynie. Co jak na obraz tej klasy jest światowym ewenementem. Dodajmy, że ze względów bezpieczeństwa mocno kontrowersyjnym. Dlatego ustalono, że przez 10 lat dzieło nie opuści Krakowa. Przez cały 2013 r. można je oglądać na Wawelu. To niezwykła gratka, tym bardziej że na zamku Dama zajęła apartament Królowej Bony uważany za najpiękniejszą salę renesansową w Polsce. Smaczku całej sprawie dodaje fakt, że druga żona króla Zygmunta Starego była spokrewniona z fundatorem obrazu i być może nawet znała osobiście kobietę uwiecznioną na obrazie. (MAD) NO TO W DROGĘ: KIEDY ■ Wystawa otwarta: IV–X (wtorek–piątek 9.30–17; sob., niedz. 10–17); XI–III (wtorek–sobota 9.30-16 niedziela, poniedziałek – nieczynna). WWW ■ www.wawel.krakow.pl