Czy to możliwe, że ta gwiazda wskazała miejsce narodzin Jezusa?
Gwiazda Betlejemska od wieków fascynuje teologów, astronomów i historyków. Czy to możliwe, że za tym biblijnym znakiem kryje się rzeczywiste zjawisko astronomiczne?
Spis treść: Czy mogła to być kometa? Supernowa – zjawisko na niebie? A może rzadki układ planet? Czy to po prostu cud? Historia Gwiazdy Betlejemskiej należy do najbardziej rozpoznawalnych scen w chrześcijańskiej wyobraźni. To olśniewający znak nad miejscem narodzin dziecka, prowadzący tajemniczych przybyszów ze Wschodu do kołyski nowo narodzonego króla. Ewangelia według Mateusza, jedyna księga Biblii wspominająca o tym wydarzeniu, opisuje gwiazdę, która wzeszła na wschodzie. Przyciągnęła uwagę magów, prawdopodobnie astrologów-kapłanów z Babilonii lub Persji, i poruszała się przed nimi, aż zatrzymała się nad miejscem, gdzie przebywał Jezus. Ten epizod liczy zaledwie kilkanaście wersetów. Mimo to rozpalił dwa tysiąclecia spekulacji. Co właściwie zobaczyli magowie? Czy jakieś realne zjawisko astronomiczne mogłoby pasować do opisu Mateusza? Uczeni, astronomowie i teologowie proponowali bardzo różne odpowiedzi – od komet, przez supernowe, aż po koniunkcje planet. Czy mogła to być kometa? Jedno z najstarszych wyjaśnień jest zarazem najbardziej intuicyjne. Komety potrafią być widowiskowe i widoczne na dużym obszarze nieba. W starożytności często przypisywano im znaczenie prorocze. Kometa Halleya pojawiła się na przykład w latach 12–11 p.n.e., a następnie ponownie w 66 r. n.e. Jej pojawienie się 26 sierpnia 12 r. p.n.e. odnotowano w „Księdze Han”, chińskiej kronice astronomicznej. Rzymski historyk Kasjusz Dion łączył widok Komety Halleya nad Rzymem ze śmiercią wodza Marka Agrypy. Gdy chrześcijański teolog Orygenes z Aleksandrii w III w. próbował wyjaśnić niezwykłe ruchy Gwiazdy Betlejemskiej, pisał: – Należy ją zaliczyć do komet, które pojawiają się od czasu do czasu, albo do meteorów, albo do gwiazd brodatych czy w kształcie dzbana… Problem w tym, że chronologia nie pasuje do panowania Heroda Wielkiego, który zmarł w 4 r. p.n.e. i jest wprost wspomniany w Ewangelii Mateusza. Jeśli przyjąć, że ewangeliczna chronologia jest w przybliżeniu poprawna, Kometa Halleya – jedyny sensowny kandydat wśród znanych komet – pojawiła się zbyt wcześnie, by można ją było powiązać z narodzinami Jezusa. Supernowa – zjawisko na niebie? Inna efektowna możliwość zakłada, że magowie byli świadkami supernowej – wybuchającej gwiazdy, która może stać się na tyle jasna, by była widoczna nawet za dnia. Rozważa się także słabszą nową, która również powoduje nagły i wyraźny wzrost jasności na niebie. Chińscy astronomowie, prowadzący skrupulatne zapisy sięgające 1000 r. p.n.e., odnotowali możliwą kometę z warkoczem w 5 r. p.n.e. oraz możliwą nową lub supernową w 4 r. p.n.e. Daty te wydają się obiecujące. Mieszczą się bowiem w wiarygodnym przedziale dla narodzin Jezusa i w ostatnich latach życia Heroda. Również tutaj pojawiają się jednak trudności. Supernowa lub nowa byłaby zjawiskiem widocznym dla wszystkich, nie tylko dla nielicznych obserwatorów nieba. Tymczasem Mateusz nie sugeruje, by Herod lub mieszkańcy Jerozolimy zauważyli coś niezwykłego. Herod wydaje się zaskoczony przybyciem magów i musi wypytywać ich na osobności o czas pojawienia się gwiazdy. Hipoteza nowej przemawia natomiast siłą obrazu. Wczesnochrześcijański biskup Ignacy Antiocheński opisywał jej blask: – Nie do opisania, przewyższający wszystkie inne gwiazdy – znak na niebie godny narodzin króla. A może rzadki układ planet? Najpopularniejsze współczesne wyjaśnienie głosi, że „gwiazda” była w rzeczywistości koniunkcją dwóch lub większej liczby planet na nocnym niebie. Teoria ta sięga VIII w. i astronoma Maszallaha, który opierał się na wcześniejszych babilońskich przekonaniach. Zgodnie z nimi ważne wydarzenia i zmiany władzy zapowiadały szczególne układy planet. Maszallah twierdził, że trzy przełomowe momenty w dziejach – wielki potop, narodziny Jezusa oraz narodziny proroka Mahometa – zostały poprzedzone koniunkcjami Saturna i Jowisza. Grant Mathews, profesor fizyki teoretycznej na Uniwersytecie Notre Dame, badał układy planet w okresie przypuszczalnych narodzin Jezusa, czyli między 8 a 4 r. p.n.e. Zwrócił uwagę na wyjątkowe ustawienie ciał niebieskich z 17 kwietnia 6 r. p.n.e. Wówczas Słońce, Księżyc, Jowisz, Saturn oraz punkt równonocy wiosennej znajdowały się w gwiazdozbiorze Barana, a Wenus w sąsiednich Rybach. Merkury i Mars układały się w Byku. Każde z tych ciał niebieskich miało w starożytnej astrologii określone znaczenie. Jowisz symbolizował królewskość i władzę, zwłaszcza gdy znajdował się blisko Słońca. Baran był kojarzony z Judeą. W całości taki układ mógł więc zapowiadać narodziny nowego władcy w tym regionie. Czy to po prostu cud? Wielu chrześcijańskich interpretatorów utrzymywało, że Gwiazda Betlejemska w ogóle nie była zjawiskiem naturalnym, lecz cudem lub boskim znakiem. Jan Chryzostom, późnoantyczny biskup, uważał ją za nadprzyrodzoną, ponieważ zachowywała się inaczej niż zwykłe gwiazdy. Zatrzymała się bowiem nad jednym domem. Orygenes porównywał ją do słupa ognia, który prowadził Izraelitów przez pustynię. Inni badacze widzą w tej opowieści zabieg literacki. Według nich Mateusz nie próbował opisać zjawiska astronomicznego, lecz posłużył się rozpoznawalnym symbolem. Niebiańskie znaki były bowiem standardowym elementem starożytnych biografii bohaterów, władców i bogów. Wergiliusz pisał, że płonąca gwiazda poprowadziła Eneasza do miejsca, gdzie miał powstać Rzym. Starożytni autorzy twierdzili również, że narodzinom Aleksandra Wielkiego i cesarza Augusta towarzyszyły znaki astrologiczne. Dla Mateusza i jego pierwszych czytelników gwiazda była więc czytelnym symbolem. Miała przekazać jedną myśl – narodziny Jezusa mają znaczenie kosmiczne, a samo niebo obwieszcza przyjście nowego króla. Źródło: National Geographic
Historia Bożego Narodzenia nie jest wcale oczywista. Wciąż budzi wątpliwości
25 grudnia chrześcijanie z całego świata celebrują przyjście na świat Jezusa Chrystusa, syna Maryi i Józefa. Jest to jednak data umowna. W historii Bożego Narodzenia wciąż jest pełno znaków zapytania.
W tym artykule: Kiedy tak naprawdę urodził się Jezus? Pochodzenie Świąt Bożego Narodzenia Symbole Bożego Narodzenia Boże Narodzenie to tuż po Wielkanocy najważniejszy okres w ciągu roku dla chrześcijan. Początków wprowadzonego dla uczczenia narodzin Mesjasza święta, które przypada na 25 grudnia, należy szukać w IV wieku. Według źródeł historycznych, pierwsze wzmianki najprawdopodobniej pochodzą z ok. 200 roku. Choć nie jest to ostateczna data, tak samo jak dzień i rok narodzin Jezusa. Jaka jest historia Bożego Narodzenia? Skąd wzięła się tradycja ubierania choinki i wręczania prezentów? Na te i wiele innych pytań odpowiadamy w dalszej części artykułu. Kiedy tak naprawdę urodził się Jezus? Data narodzin Jezusa od wieków wzbudza sporo kontrowersji. Zdaniem części naukowców, syn Maryi przyszedł na świat znacznie wcześniej niż się powszechnie uważa. Skąd wzięła się data 25 grudnia? Odpowiedzi na próżno szukać w Biblii. Pismo Święte ani razu nie wspomina o konkretnej dacie narodzin Zbawiciela Świata. Wiadomo jedynie, że miejscem narodzin Chrystusa – wedle Ewangelii św. Mateusza i św. Łukasza – było Betlejem nieopodal Jerozolimy. Fragment Ewangelii według św. Łukasza (Łk 2, 1-14), który czytany jest w każdym domu przed rozpoczęciem wigilijnej wieczerzy, brzmi: W owym czasie wyszło rozporządzenie Cezara Augusta, żeby przeprowadzić spis ludności w całym państwie. Pierwszy ten spis odbył się wówczas, gdy wielkorządcą Syrii był Kwiryniusz. Wybierali się więc wszyscy, aby się dać zapisać, każdy do swego miasta. Udał się także Józef z Galilei, z miasta Nazaret, do Judei, do miasta Dawidowego, zwanego Betlejem, ponieważ pochodził z domu i rodu Dawida, żeby się dać zapisać z poślubioną sobie Maryją, która była brzemienna. Kiedy tam przebywali, nadszedł dla Maryi czas rozwiązania. Porodziła swego pierworodnego Syna, owinęła Go w pieluszki i położyła w żłobie, gdyż nie było dla nich miejsca w gospodzie. W tej samej okolicy przebywali w polu pasterze i trzymali straż nocną nad swoim stadem. Naraz stanął przy nich anioł Pański i chwała Pańska zewsząd ich oświeciła, tak że bardzo się przestraszyli. Lecz anioł rzekł do nich: „Nie bójcie się! Oto zwiastuję wam radość wielką, która będzie udziałem całego narodu; dziś w mieście Dawida narodził się wam Zbawiciel, którym jest Mesjasz Pan. A to będzie znakiem dla was: Znajdziecie Niemowlę, owinięte w pieluszki i leżące w żłobie”. I nagle przyłączyło się do anioła mnóstwo zastępów niebieskich, które wielbiły Boga słowami: „Chwała Bogu na wysokościach, a na ziemi pokój ludziom Jego upodobania”. Ignacio L. Götz, autor książki „Jesus the Jew: Reality, Politics, and Myth-A Personal Encounter”, uważa, że 25 grudnia został ustanowiony przez Kościół katolicki za dzień narodzin Jezusa z bardzo prostych przyczyn. Poprzedzał on bowiem Saturnalia, czyli obchodzone coroczne w grudniu święto pojednania i równości ku czci staroitalskiego boga rolnictwa. W ten sposób chrześcijańskie święto narodzin Chrystusa miało przykryć popularne w starożytnym Rzymie pogańskie uroczystości na cześć Saturna. Datę 25 grudnia jako dzień narodzin Jezusa Chrystusa wskazali także Hipolit Rzymski oraz Sekstus Juliusz Afrykański. Opierając się na biblijnej historii króla Heroda, który kazał wymordować wszystkich chłopców do 2. roku życia, w obawie, że zastąpi go Jezus (czytaj także: W poszukiwaniu prawdziwego Jezusa. Co jest faktem, a co fikcją?), przyszły król żydowski, Syn Boży urodził się między 6 a 4 rokiem przed naszą erą. Potwierdza to część naukowców, w tym między innymi Peter Richardson i Amy Marie Fisher. Przypomnijmy – Herod Wielki, według wyliczeń Jana Keplera, zmarł w 4 r. p.n.e. Konkretną datę narodzin Jezusa próbowano także ustalić na podstawie gwiazdy betlejemskiej, która wskazywała drogę do Betlejem trzem mędrcom ze Wschodu i zwiastowała przyjście na świat Chrystusa. Jeszcze w ubiegłym stuleciu astronom Colin Humphreys ustalił, że biblijne zjawisko tak naprawdę było zaobserwowaną w 5 r. p.n.e. i opisaną w chińskich kronikach kometą. Dodajmy jednak, że nie jest to oficjalna teoria, ponieważ na przestrzeni ostatnich dekad, badania brytyjskiego profesora były nieraz podważane. Inne źródła sugerują między innymi, że gwiazda betlejemska w rzeczywistości była: jasnym światłem wynikającym z nietypowego ułożenia Wenus i Jowisza w czerwcu 2 r. p.n.e., koniunkcją Jowisza i Saturna w gwiazdozbiorze Ryb w 7 r. p.n.e., koniunkcją Saturna, Jowisza i Marsa w 6 r. p.n.e. Pochodzenie Świąt Bożego Narodzenia Jaka jest geneza Świąt Bożego Narodzenia? Pierwsze wzmianki o uroczystościach na cześć narodzin Syna Bożego pochodzą najprawdopodobniej z ok. 200 roku. Wierni, co może być dla niektórych zaskoczeniem, celebrowali przyjście na świat Chrystusa nie 25 grudnia, a 6 stycznia ze względu na hipotetyczną datę urodzin. Święto Bożego Narodzenia zyskało popularność na początku IV wieku, gdy do władzy doszedł Konstantyn Wielki, pierwszy chrześcijański cesarz i późniejszy święty Kościoła prawosławnego. Na obecny kształt obchodów święta Bożego Narodzenia wpływ miały liczne tradycje ludowe i pogańskie obrzędy związane z przesileniem zimowym. Rzymianie początkowo, jak już zostało wspominane, oddawali hołd bogowi rolnictwa, Saturnowi. Dość powszechny był także, wywodzący się z mitologii indoirańskiej, kult Mitry. Gdy cesarstwo chyliło się ku upadkowi, wprowadzono święto na część rzymskiego bóstwa, łączące cechy Apollona i Mitry, Sol Invictus (co w wolnym tłumaczeniu oznacza: „Słońce Niezwyciężone”). Na ziemiach polskich obchodzono natomiast Szczodre Gody, znane również jako Godowe Święto. Słowiańskie Boże Narodzenie rozpoczynało się zazwyczaj w nocy z 21 na 22 grudnia i trwało aż do 6 stycznia. Przygotowywano dwanaście potraw symbolizujący dwanaście miesięcy w roku. Wręczano sobie drobne upominki w postaci jabłek, orzechów czy placków zwanych szczodrakami, wróżono z wyciągniętych spod stołu słomek siana, a także wspominano tych, którzy odeszli. Nieodłącznym elementem Szczodruszka były podłaźniczka, czyli słowiański pierwowzór choinki, oraz tradycja kolędowania, który do tej pory zachowało się w polskiej kulturze. Najważniejszym bogiem w tym czasie był Weles, bóg magii i bogactwa. Symbole Bożego Narodzenia Obecnie Boże Narodzenie to coś więcej niż tylko symbol upamiętniający narodziny Jezusa Chrystusa. Cała otoczka związana z przygotowaniami do jednych z najważniejszych świąt w ciągu roku stała się wręcz fenomenem na skalę światową. Trudno bowiem wyobrazić sobie największe miasta bez świątecznej iluminacji, udekorowanych wystaw sklepowych czy rozbrzmiewający niemal wszędzie hit hitów, czyli „Last Christmas”. Boże Narodzenie trudno sobie wyobrazić bez choinki. Tradycja ozdabiania świątecznego drzewka dotarła do Polski z Niemiec stosunkowo późno, bo na początku XIX wieku. To nasi zachodni sąsiedzi rozpowszechnili nowy bożonarodzeniowy zwyczaj na cały świat. Mówiąc o choince nie sposób nie wspomnieć o prezentach, które w wigilijny wieczór zostawia św. Mikołaj. Zwyczaj obdarowywania bliskich upominkami sięga XIII wieku i ma nawiązywać do darów, jakie złożyli Mędrcy ze Wschodu Jezusowi podczas wizyty w Betlejem lub historii biskupa z Miry, który niósł pomoc potrzebującym. Inne znane symbole Bożego Narodzenia: 12 potraw na wigilijnym stole; siano pod obrusem; jemioła wieszana nad stołem wigilijnym; dzielenie się opłatkiem; dodatkowe miejsce przy stole dla niezapowiedzianego gościa; wspólne kolędowanie; szopka bożonarodzeniowa. Źródła: nationalgeographic.com, Wikipedia, Ewangelia św. Łukasza (Łk 2, 1-14) Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Kim była ta kształtna postać? Zaskakujące wyobrażenie kobiety sprzed tysięcy lat
Wenus paleolityczna to jedna z najbardziej zagadkowych i intrygujących ikon pradziejów. Kim była kobieta, którą przedstawiano z przerysowanymi kształtami i bez wyraźnej twarzy?
Spis treści: Wenus paleolityczne – najstarsze wyobrażenia kobiecego ciała w dziejach Charakterystyczny styl Wenus paleolitycznych – symbolika kobiecej sylwetki sprzed tysięcy lat Wenus z Willendorfu – najsłynniejsza figurka kobieca z paleolitu W trzech miejscach na terenie Polski odkryto przedstawienia kobiet sprzed kilkunastu tysięcy lat Znaczenie i funkcja wizerunków paleolitycznych Wenus Wenus paleolityczne to niewielkich rozmiarów figurki kobiece, które pojawiały się na rozległych terenach Europy i Azji już kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Znane z wyolbrzymionych cech kobiecych – piersi, bioder, pośladków – stały się przedmiotem licznych interpretacji i spekulacji. Niektóre z figurek pozbawione są wyraźnych rysów twarzy, dłoni czy stóp. Skoncentrowanie się na cechach płciowych sugeruje, że mogły pełnić funkcje związane z płodnością lub kultem kobiecości. Wenus paleolityczne – najstarsze wyobrażenia kobiecego ciała w dziejach Jednym z przejawów artystycznych zdolności człowieka są znajdowane przez archeologów figurki kobiece, znane jako Wenus paleolityczne. Na pierwsze takie rzeźby natknięto się w 1894 roku we Francji. Sporo podobnych artefaktów odkryto na przełomie XIX i XX wieku, ale są one nadal odkrywane w ostatnich latach, zarówno w Europie Zachodniej, jak i Środkowej. Najliczniejsze egzemplarze Wenus mają około 20 tysięcy lat, choć niektóre mogą być nawet starsze – sięgające okresu kultury graweckiej (ok. 29–22 tys. lat temu). Wiele z tych figurek cechuje przesadnie zaakcentowane cechy kobiece – szerokie biodra, pełne piersi i wyraźnie zaznaczone genitalia, przy jednoczesnym braku szczegółów twarzy i kończyn, co sugeruje symboliczne, a nie realistyczne przedstawienie kobiecości. Archeolodzy przypuszczają, że mogły one pełnić funkcje magiczno-religijne, związane z płodnością, macierzyństwem lub kultem przodków. Określenie „Wenus paleolityczna” to nawiązanie do rzymskiej bogini Wenus, identyfikowanej z grecką Afrodytą, boginią miłości i piękna. Nazwa ta została nadana przez pierwszych odkrywców z XIX wieku, choć nie odzwierciedla intencji paleolitycznych twórców. Najsłynniejszym antycznym posągiem Wenus jest Wenus z Milo, zwana również Afrodytą z Melo. Rzeźba ta powstała około 150–100 lat p.n.e. na Milos, greckiej wyspie w archipelagu Cyklad, w południowej części Morza Egejskiego. Obecnie znajduje się w Luwrze w Paryżu Charakterystyczny styl Wenus paleolitycznych – symbolika kobiecej sylwetki sprzed tysięcy lat Niezależnie od tego, gdzie odkryto figurki Wenus paleolitycznej – czy to w Polsce, Austrii, Czechach, Rosji czy Francji – wszystkie wykazują podobne cechy stylistyczne, co wskazuje na istnienie wspólnego kanonu estetycznego lub symbolicznego wśród różnych społeczności łowiecko-zbierackich Europy. Wyraźnie eksponowane są piersi, biodra i pośladki, co może sugerować ich związek z kultem płodności, kobiecości lub przetrwania rodu. Zdecydowanie mniejsze lub prawie nieobecne są kończyny, dłonie, stopy czy głowa – często całkowicie pominięte lub tylko schematycznie zaznaczone. Podobna stylizacja występuje również w rytach naskalnych oraz grawerowanych płytkach kamiennych, które mogły pełnić funkcję rytualną lub symboliczną. Figurki kobiece wykonywano z różnych materiałów – kamienia, kości mamutów, kości renifera, kości słoniowatych, a także z ceramiki, jak w przypadku słynnej Wenus z Dolní Věstonice z terenów dzisiejszych Czech, uważanej za najstarszy znany ceramiczny artefakt figuratywny na świecie (ok. 29 tys. lat). Wybór materiału mógł mieć znaczenie praktyczne, rytualne lub estetyczne. Wenus z Willendorfu – najsłynniejsza figurka kobieca z paleolitu Najsłynniejszą figurkę typu Wenus odkryto w 1908 roku w Willendorfie, niedaleko Krems w Dolnej Austrii, około 20 km od granicy z dzisiejszymi Czechami. Wykonana z wapienia oolitowego, który nie występuje lokalnie, co sugeruje, że materiał mógł zostać przyniesiony z dalszych regionów. Cała postać mierzy 11 cm wysokości i pierwotnie była pomalowana ochrą, czyli naturalnym czerwonym barwnikiem mineralnym, często używanym w praktykach rytualnych epoki kamienia. Rzeźba została datowana na ok. 28–25 tys. lat p.n.e., co lokuje ją w okresie kultury graweckiej. Przedstawia kobietę o wyjątkowo obfitych kształtach, z wyraźnie zaznaczonymi piersiami, dużym, wypukłym brzuchem oraz masywnymi udami i pośladkami. Ramiona są krótkie i prymitywnie wyrzeźbione, przy czym dłonie ledwo dostrzegalne. Szczególną uwagę przyciąga głowa pokryta spiralnym wzorem, który może przedstawiać fryzurę, nakrycie głowy lub symboliczną czapkę, głęboko nasuniętą na miejsce twarzy – ta pozostaje całkowicie niewidoczna, co wpisuje się w stylizację pozostałych Wenus paleolitycznych. Brak twarzy i schematyczne detale są interpretowane jako przejaw funkcji symbolicznej lub rytualnej, a nie realistycznego portretu. Figurkę odnaleziono w warstwie osadniczej w pobliżu ówczesnego stanowiska łowiecko-zbierackiego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wenus-paleolityczna-bogini-obiekt-westchnien-zagadkowe-przedstawienia-sprzed-wielu-tysiecy-lat-ccc4fa6.jpg" width="938" height="626" alt="Wenus paleolityczna. Bogini? Obiekt westchnień? Zagadkowe przedstawienia sprzed wielu tysięcy lat" title="Wenus paleolityczna. Bogini? Obiekt westchnień? Zagadkowe przedstawienia sprzed wielu tysięcy lat" /> W trzech miejscach na terenie Polski odkryto przedstawienia kobiet sprzed kilkunastu tysięcy lat Jedna płaska płytka obrobiona w taki sposób, by przypominała kobietę w ciąży, pochodzi z Jaskini Obłazowej w woj. małopolskim. To tam odkryto też najstarszy na świecie bumerang, który ma ok 32 tys. lat. Olbrzymi zbiór podobnych artefaktów ukazujących kobiety pochodzi z Wilczyc koło Sandomierza. Jest to 31 gotowych płytek z krzemienia przedstawiających w stylizowany sposób kobiety i kilkanaście płytek, nad którymi porzucono pracę przed jej zakończeniem. Natomiast w Dzierżysławiu na Górnym Śląsku na płytce znajdują się reliefy ukazujące prawdopodobnie kilka kobiet, również w formie charakterystycznej dla „Wenus”. Drugi zabytek z tego stanowiska to płytka w kształcie stylizowanej postaci kobiecej. Jest to maleństwo o długości 6 cm, czyli nawet mniejszej od długości długopisu. Do tej pory jednak archeologom nad Wisłą nie udało się odkryć figurki kobiecej z tego okresu. Znaczenie i funkcja wizerunków paleolitycznych Wenus Wiele tysięcy lat musiało minąć od momentu wykonania figurek i rytów ukazujących Wenus do powstania pisma. Dlatego wszystkie koncepcje dotyczące ich znaczenia są tylko przypuszczeniami. Nie wiemy, co przyświecało ich twórcom. Samo określenie „Wenus” upowszechnione przez archeologów, każe nam sugerować konotacje ze światem duchowym. Ale to tylko przypuszczenie, które być może więcej mówi o współczesnym sposobie postrzegania świata niż o tym, w co wierzyli pradziejowi mieszkańcy Europy. Z pewnością figurki i ryty na płytkach były mobilne – na tyle niewielkie, że towarzyszyły dawnym ludziom w ich długich wędrówkach. Niektórzy archeolodzy przypuszczają, że część z nich była składana celowo w ziemi. Ale na to nadal brak jest niepodważalnych dowodów. Frapujące jest to, że wizerunki kobiet wykonywano w bardzo podobny sposób na dużym obszarze. Każe to sądzić, że był to szerszy trend związany ze sferą światopoglądową. Czyżby zatem Wenus paleolityczna była ówczesną boginią, którą czczono na wielkich połaciach Starego Świata? Źródła: Brézillon M., Encyklopedia kultur pradziejowych, Warszawa 1981 Piszczek Z. (red.), Mała encyklopedia kultury antycznej, Warszawa 1973 Płonka T. Kultura symboliczna społeczeństw łowiecko-zbierackich środkowej Europy u schyłku paleolitu, Wrocław 2012 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tylko garstka ludzi widziała ten manuskrypt. Dlaczego Kodeks Synajski tak fascynuje badaczy?
Kodeks Synajski uznawany jest za najstarszy manuskrypt przetłumaczonej Biblii. Ten bezcenny rękopis do dziś inspiruje naukowców, a jego losy i zawartość wciąż budzą emocje.
Spis treści: Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Kodeks Synajski – najstarszy manuskrypt pełnego Nowego Testamentu Odkrywca Kodeksu Synajskiego – kim był Konstantin von Tischendorf? Gdzie dziś znajduje się Kodeks Synajski? Co zawiera Kodeks Synajski? Struktura, treść i wyjątkowość manuskryptu Kodeks Synajski (znany po łacinie jako Codex Sinaiticus) został spisany w IV wieku i należy do najcenniejszych dokumentów w historii chrześcijaństwa. Zawiera niemal pełny tekst Septuaginty, a także znaczną część Nowego Testamentu. Dla badaczy to nie tylko źródło wiedzy religijnej, ale także historycznej i językowej. Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Aby wyjaśnić znaczenie Kodeksu Synajskiego, należy zrozumieć, czym jest Septuaginta. W dosłownym tłumaczeniu z łaciny słowo septuaginta oznacza „siedemdziesiąt” i odnosi się do liczby uczonych żydowskich, którzy – według tradycji – mieli przetłumaczyć Pięcioksiąg Mojżesza (Torę) z języka hebrajskiego na język grecki koine. Septuaginta (oznaczana skrótem LXX) to najstarsze znane tłumaczenie Biblii hebrajskiej oraz innych tekstów judaistycznych, dokonane z języka hebrajskiego i aramejskiego. Powstawała w kilku etapach między około 250 a 150 rokiem p.n.e. w Aleksandrii, centrum kultury hellenistycznej i jednym z największych ośrodków żydowskiej diaspory. Choć pierwotnie obejmowała tylko Pięcioksiąg, z czasem została poszerzona o kolejne księgi, w tym teksty deuterokanoniczne, których nie ma w hebrajskim kanonie Tanachu, ale które przyjęła później tradycja chrześcijańska, szczególnie w Kościele katolickim i prawosławnym. Septuaginta miała ogromny wpływ na rozwój judaizmu hellenistycznego oraz wczesnego chrześcijaństwa, ponieważ była głównym źródłem tekstów biblijnych dla autorów Nowego Testamentu. Większość cytatów ze Starego Testamentu w Nowym Testamencie pochodzi właśnie z Septuaginty, a nie z oryginalnych hebrajskich wersji. Z czasem pojawiały się liczne kopie, redakcje, poprawki oraz próby ujednolicenia tekstu, co sprawiło, że w obiegu funkcjonowały różne wersje przekładu. Najstarsze niemal kompletne odpisy Septuaginty pochodzą z IV wieku n.e. i zachowały się w postaci Kodeksu Synajskiego, Kodeksu Watykańskiego i Kodeksu Aleksandryjskiego. Septuaginta nie tylko tłumaczy, ale także interpretuje, dostosowując niektóre fragmenty do realiów kultury greckiej i filozofii epoki hellenistycznej. Dlatego badacze często podkreślają jej nie tylko filologiczne, ale też teologiczne znaczenie dla zrozumienia, jak rozwijało się myślenie religijne w starożytności. Kodeks Synajski – najstarszy manuskrypt pełnego Nowego Testamentu Czym zatem jest Kodeks Synajski i jakie znaczenie ma dla historii Biblii? To jedno z najstarszych i najcenniejszych świadectw tekstu biblijnego, obejmujące zarówno tekst Septuaginty, jak i Nowego Testamentu. Manuskrypt pochodzi z IV wieku n.e., co czyni go jednym z najwcześniejszych zachowanych kodeksów biblijnych. Kodeks Synajski (Codex Sinaiticus) jest napisany po grecku, a jego nazwa pochodzi od klasztoru św. Katarzyny na górze Synaj, gdzie został odkryty w XIX wieku przez niemieckiego biblistę Konstantina von Tischendorfa. Oryginalnie zawierał całość Starego i Nowego Testamentu, ale do dziś zachował się w pełni tylko tekst Nowego Testamentu, natomiast część Starego Testamentu przetrwała we fragmentach z licznymi lukami. Uznawany jest za jeden z najlepszych rękopisów Nowego Testamentu, a jego znaczenie dla krytyki tekstualnej Bibliijest nieocenione. Tekst kodeksu pozwala porównywać wczesne warianty przekładów i lepiej rozumieć rozwój kanonu chrześcijańskiego. To również jedyny spośród tzw. czterech wielkich kodeksów biblijnych (obok Kodeksu Watykańskiego, Kodeksu Aleksandryjskiego i Kodeksu Efrema) zachowany w formie pisma uncjalnego (majuskuły), zawierający pełny tekst Nowego Testamentu. Pismo uncjalne to charakterystyczny typ starogreckiego alfabetu używanego w rękopisach od IV do IX wieku, charakteryzujący się brakiem łączeń liter i stosowaniem wyłącznie wielkich liter. Choć część Starego Testamentu w Kodeksie Synajskim jest niekompletna, dokument pozostaje bezcennym źródłem wiedzy o starożytnym piśmiennictwie biblijnym, zarówno dla teologów, jak i filologów, historyków oraz paleografów. Odkrywca Kodeksu Synajskiego – kim był Konstantin von Tischendorf? Kodeks Synajski został odkryty przez Lobegotta Friedricha Konstantina von Tischendorfa, niemieckiego protestanckiego biblistę i filologa, który odegrał kluczową rolę w badaniach nad najstarszymi rękopisami Biblii. Tischendorf był wybitnym specjalistą w zakresie języków starożytnych, na które tłumaczono Pismo Święte, i w trakcie swojej kariery odkrył aż dwadzieścia kodeksów majuskułowych. W roku 1844 wyruszył do Egiptu, kierując się ku półwyspowi Synaj, gdzie znajdował się klasztor św. Katarzyny – najstarszy funkcjonujący do dziś klasztor chrześcijański, położony u stóp Góry Synaj. To właśnie tam dokonał największego odkrycia swojego życia – odnalazł fragmenty Kodeksu Synajskiego zawierające tekst Starego Testamentu w wersji Septuaginty. Choć pierwsze fragmenty zabrał już podczas tej wyprawy, dopiero w 1859 roku – przy wsparciu cara Aleksandra II – Tischendorfowi udało się sprowadzić pełniejszy zbiór kart kodeksu do Petersburga i rozpocząć szczegółowe badania. Wśród manuskryptów znajdował się pełny tekst Nowego Testamentu, co uczyniło Kodeks Synajski bezcennym źródłem dla krytyki tekstu biblijnego. Podczas analizy rękopisu Tischendorf zauważył, że kodeks nie zawiera dwóch ostatnich wierszy Ewangelii Jana. Co więcej, odkrył, że wers 21,24 został pierwotnie zapisany, a następnie starty i zastąpiony kolofonem – czyli informacją końcową dotyczącą tekstu, która często była dodawana przez kopistów. Co ciekawe, Tischendorf nie został od razu uznany za odkrywcę tak ważnego dokumentu. Wielu badaczy sceptycznie podchodziło do jego twierdzeń. Dopiero w latach 30. XX wieku, dzięki badaniom Teodora Cressy'ego Skeata i Herberta Johna Mansfielde’a Milne’a, którzy zastosowali lampę ultrafioletową do analizy kodeksu, potwierdzono jego autentyczność i przyznano Tischendorfowi rację. Dziś jego wkład w odkrycie i zachowanie Kodeksu Synajskiego jest powszechnie uznawany za jeden z najważniejszych momentów w historii biblistyki. Gdzie dziś znajduje się Kodeks Synajski? Kodeks Synajski, mimo że stanowi jeden z najważniejszych zabytków chrześcijańskiej kultury piśmienniczej, nie zachował się w całości i jego fragmenty są dziś rozproszone po kilku krajach. Łącznie przetrwało około 400 kart manuskryptu, przy czym największa ich część znajduje się w Wielkiej Brytanii. Obecnie ponad 2/3 zachowanego tekstu – około 346 kart – jest przechowywanych w Bibliotece Brytyjskiej w Londynie, gdzie są udostępnione w ramach specjalnej kolekcji manuskryptów. To właśnie tutaj znajdują się najlepiej zachowane fragmenty Nowego Testamentu. Kolejne 43 karty znajdują się w Bibliotece Uniwersytetu w Lipsku (Leipziger Universitätsbibliothek), dokąd trafiły bezpośrednio z rąk Konstantina von Tischendorfa po jego wyprawie na Synaj. 12 kart pozostało w klasztorze św. Katarzyny, w miejscu, gdzie manuskrypt został odnaleziony. Klasztor ten, będący najstarszym nieprzerwanie funkcjonującym klasztorem chrześcijańskim na świecie, do dziś przechowuje i chroni te fragmenty jako element dziedzictwa religijnego. Dodatkowo, 3 niewielkie fragmenty manuskryptu znajdują się w Rosyjskiej Bibliotece Narodowej w Sankt Petersburgu – to jedyne części kodeksu znajdujące się w Rosji po tym, jak większa część została przekazana carowi Aleksandrowi II i później odsprzedana do Wielkiej Brytanii. Dzięki współczesnej digitalizacji, Kodeks Synajski można dziś przeglądać online w wysokiej rozdzielczości dzięki wspólnemu projektowi instytucji posiadających jego fragmenty. To otworzyło nowe możliwości dla badaczy i miłośników historii Biblii na całym świecie. Co zawiera Kodeks Synajski? Struktura, treść i wyjątkowość manuskryptu Kodeks Synajski to jeden z najbardziej kompletnych i najstaranniej wykonanych manuskryptów w historii Biblii. Według badaczy, oryginalnie składał się z 740 pergaminowych kart, co czyni go jednym z największych znanych rękopisów biblijnych. Parametry fizyczne manuskryptu Karty mają wymiary 37,8 × 34,3 cm, choć pierwotnie ich rozmiar mógł wynosić nawet 40 × 70 cm, zanim zostały przycięte. Rękopis zapisany jest jako jedyny znany manuskrypt biblijny w czterech kolumnach na stronę, z 48 wierszami tekstu w każdej kolumnie. Każdy wiersz zawiera od 12 do 14 znaków, co świadczy o ogromnej precyzji skrybów. Księgi poetyckie Starego Testamentu (np. Psalmy, Mądrość Syracha) zapisano w układzie stychometrycznym – to znaczy w formie ponumerowanych wersów, w dwóch kolumnach na stronie. Do wykonania rękopisu użyto cienkiego, wysokiej jakości pergaminu, którego kunszt można porównać jedynie z Kodeksem Watykańskim i Kodeksem Bezy. Treść Starego Testamentu w Kodeksie Synajskim Kodeks zawiera przekłady z języka hebrajskiego na grecki tekstów, które znalazły się w kanonie Biblii Hebrajskiej, a także liczne księgi deuterokanoniczne (uznawane przez Kościół katolicki, ale nie przez judaizm) oraz apokryfy. Zachowane fragmenty Starego Testamentu obejmują m.in.: Fragmenty Księgi Rodzaju Fragmenty Księgi Liczb 1 Księgę Kronik – fragmenty 9,27–19,17 Księgę Nehemiasza – od 9,9 2 Księgę Ezdrasza Księgę Psalmów – Mądrość Syracha Księgę Estery Księgi prorockie: Joela do Malachiasza, Izajasza, Jeremiasza, Lamentacje Księgi deuterokanoniczne Choć wiele ksiąg przetrwało jedynie we fragmentach, ich obecność w kodeksie świadczy o szerokim kanonie używanym przez chrześcijan w Egipcie w IV wieku. Nowy Testament i teksty apokryficzne Nowy Testament w Kodeksie Synajskim jest kompletny i usystematyzowany według porządku: Ewangelie Listy św. Pawła Dzieje Apostolskie Listy powszechne Apokalipsa św. Jana Unikalnym elementem jest dołączenie do Nowego Testamentu dwóch tekstów apokryficznych: „List Barnaby” – tekst wczesnochrześcijański o charakterze katechetycznym, zawierający interpretacje symboliczne Starego Testamentu „Pasterz Hermasa” – dzieło uznawane przez niektóre wspólnoty chrześcijańskie za natchnione, choć w Kościele nie weszło do kanonu Biblii Te dodatkowe księgi wskazują na różnorodność tradycji wczesnochrześcijańskich i potwierdzają, że kanon biblijny w IV wieku nie był jeszcze jednolity. Kodeks Synajski pozostaje dziś fundamentalnym źródłem dla badań nad historią Biblii, rozwojem kanonu, językiem Septuaginty oraz wczesnymi przekładami chrześcijańskimi. Źródło: CodexSinaiticus.org, National Geographic Polska linki, pełne zdjęcie, 4 dodatkowe Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Droga do Bożego Narodzenia. Kiedy przypada adwent i jak się go obchodzi w Polsce i na świecie?
Adwent to wyjątkowy okres w kalendarzu liturgicznym: czas oczekiwania na Boże Narodzenie i duchowego oczyszczenia. Obfituje w różnorodne tradycje, zarówno w Polsce jak i innych krajach. Inaczej obchodzą go katolicy, inaczej protestanci, a w kościele prawosławnym zastępuje go inny, choć podobny zwyczaj.
Spis treści: Kiedy przypada adwent i ile trwa? Tradycje i zwyczaje w Polsce – adwent w praktyce Adwent w różnych tradycjach chrześcijańskich Adwentowe symbole Kiedy zaczyna się adwent? To pytanie co roku zadają sobie miliony chrześcijan. Tygodnie poprzedzające Boże Narodzenie to czas szczególnych tradycji które, jak wszystkie zwyczaje, podlegają też zmianom. Przez wieki adwent zyskiwał nowe elementy, ale jego centralnym przesłaniem pozostaje oczekiwanie na przyjście Jezusa oraz odnowa duchowa, która ma pozwolić pełniej przeżyć święta Bożego Narodzenia. Kiedy przypada adwent i ile trwa? Adwent jest czasem ruchomym. W kościele katolickim zawsze obejmuje cztery niedziele przed Bożym Narodzeniem. W praktyce oznacza to, że jego początek może przypadać między 27 listopada a 3 grudnia. W 2025 roku ta pierwsza niedziela przypadła na 30 listopada. Adwent trwa do Wigilii Bożego Narodzenia, czyli 24 grudnia. Liczba dni adwentu co roku może się nieco różnić, w zależności od układu kalendarza. Tradycje i zwyczaje w Polsce – adwent w praktyce W Polsce to całe bogactwo tradycji, obchodzonych z różną intensywnością. Pojawiają się też nowe - np. kalendarze adwentowe są coraz popularniejsze i przywędrowały do nas z krajów protestanckich. Najważniejsze z polskich tradycji to: Roraty – msze święte odprawiane o świcie, najczęściej przed wschodem słońca. Dzieci i dorośli przynoszą ze sobą lampiony symbolizujące światło Chrystusa. W niektórych parafiach organizowane są konkursy na najpiękniejszy lampion roratni. Wieńce adwentowe – najczęściej wykonane z gałązek drzew iglastych, ozdobione czterema świecami. Co tydzień zapala się kolejną świecę, symbolicznie rozpoczynając kolejne etapy oczekiwania. Według tradycji świece symbolizują nadzieję, pokój, radość oraz miłość. Kalendarz adwentowy – kolorowe kalendarze z okienkami, za którymi kryją się słodycze lub cytaty biblijne. Dzieciom i dorosłym mają codziennie przypominać o istocie adwentu. Modlitwa i postanowienia adwentowe – wiele osób podejmuje decyzję o większym zaangażowaniu w modlitwę, czytaniu Pisma Świętego lub drobnych wyrzeczeniach (np. rezygnacji z rozrywki) w ramach przygotowania do świąt. Zgodnie z dawną polską tradycją adwent był czasem powściągliwości, w którym unikało się hucznych zabaw czy wesel, skupiając się na refleksji i dążąc do oczyszczenia. Adwent w różnych tradycjach chrześcijańskich Chociaż adwent jest przede wszystkim związany z tradycją Kościoła katolickiego, obchodzą go też inne kościoły. W kościołach protestanckich to także okres czterech niedziel przed Bożym Narodzeniem, z naciskiem na refleksję i oczekiwanie na ponowne przyjście Jezusa. W kościołach ewangelickich popularne są kalendarze oraz pieśni adwentowe. Kościół prawosławny nie obchodzi adwentu tylko 40-dniowy post filipowy. Trwa on od 15 listopada do 24 grudnia. W przeciwieństwie do adwentu z kościołów obrządku rzymskiego, tu zalecany jest post. Trwają też modlitwy i nabożeństwa, podkreślając duchowe oczyszczenie przed świętami. Adwentowe symbole Symbolika świec i wieńców Wieńce adwentowe mają swoje korzenie w tradycji protestanckiej, jednak dziś są powszechne w wielu domach i kościołach różnych wyznań. Cztery świece, ustawione na wieńcu, symbolizują cztery niedziele adwentu, a każda z nich ma własne znaczenie. Palenie świec jest rytuałem łączącym pokolenia i wzmacniającym więzi rodzinne. Kolor świec również niesie symbolikę: trzy świece są fioletowe (kolor pokuty i oczekiwania), a jedna – różowa (symbolizująca radość trzeciej niedzieli adwentu). W niektórych miejscach pojawia się piąta, biała świeca – zapalana w Wigilię Bożego Narodzenia. Roraty i inne praktyki duchowe Roraty są jednym z najbardziej charakterystycznych nabożeństw czasu adwentu. Odprawiane przed świtem, mają wyjątkowy klimat – świątynie rozświetlone są wyłącznie światłem lampionów i świec. To obrzęd kładący nacisk na modlitwę do Matki Bożej oraz refleksję nad przygotowaniem do narodzin Jezusa. Oprócz rorat wierni często uczestniczą w rekolekcjach adwentowych i spowiedzi. Wspólnoty parafialne często organizują zbiórki charytatywne, akcje pomocy potrzebującym czy spotkania przy wieńcu adwentowym, podczas których wspólnie się modlą i śpiewają pieśni adwentowe. Dla wielu osób adwent jest impulsem do podjęcia ważnych decyzji życiowych, pracy nad własnym charakterem i relacjami z bliskimi. Do tradycji adwentowych można zaliczyć też przygotowywanie domów na święta – sprzątanie, dekorowanie oraz coraz popularniejsze w Polsce wspólne pieczenie pierników. Źródła: PAP, Onet, Britannica Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Niszczyli miejsca kultu i narzucali chrześcijaństwo – jak zakon krzyżacki zbudował swoją potęgę
Zakon krzyżacki nie był jedyną siłą nawracającą pogan, ale to właśnie działania rycerzy z czarnym krzyżem zapisały się w historii jako wyjątkowo brutalne. Dlaczego chrystianizacja Słowian i Bałtów przybrała formę zbrojnego podboju, a nie duchowej misji?
Spis treści: Powołanie krucjaty przez Papieża Urbana II – moment przełomowy w dziejach chrześcijaństwa Zakony rycerskie – militarna siła Kościoła i strażnicy idei krucjat Wzrost potęgi Zakonu Krzyżackiego i jego ekspansja w Europie Środkowo-Wschodniej Pacyfikacja Prus – przemoc, chrystianizacja i budowa państwa zakonnego Konflikty z Polską – od sojuszu do wojny i upadku potęgi Krzyżaków Bitwa pod Grunwaldem – klęska Krzyżaków i triumf unii polsko-litewskiej Wojna trzynastoletnia i kres państwa zakonnego w Prusach Za przekształceniem Europy z kontynentu pogańskiego w chrześcijański stali nie tylko duchowni, ale również polityczni gracze – królowie, książęta i wojownicy. Dla takich zakonów jak krzyżacy religia była bronią, a chrzest środkiem do podporządkowania sobie ludów. Święte gaje płonęły, kapłani pogańscy ginęli, a opór karano śmiercią – wszystko w imię „dobrej nowiny”. Powołanie krucjaty przez Papieża Urbana II – moment przełomowy w dziejach chrześcijaństwa W przemowie wygłoszonej podczas Synodu w Clermont papież Urban II dramatycznie wezwał chrześcijan do zbrojnego wsparcia wschodnich współbraci, zagrożonych przez Turków seldżuckich, którzy opanowali znaczną część terytoriów Bizancjum. Apel papieża był reakcją na prośbę cesarza bizantyńskiego Aleksego I Komnena, ale też narzędziem wzmocnienia pozycji papiestwa w świecie zachodniego chrześcijaństwa. Papież celowo nadał wyprawie wymiar duchowego obowiązku – połączenie pielgrzymki z walką z niewiernymi miało nie tylko sens religijny, ale i praktyczny. Obiecał natychmiastowe odpuszczenie grzechów wszystkim, którzy wezmą udział w wyprawie krzyżowej i polegną w boju. Taka obietnica była potężnym motywatorem zarówno dla ubogich chłopów, jak i dla feudałów szukających ekspansji i zasług. Przemowa Urbana II zawierała także wezwanie do zakończenia wewnętrznych konfliktów – wzywał, by zamiast walczyć między sobą, chrześcijanie skierowali swoją siłę przeciwko wspólnemu wrogowi. Krucjata została ukazana jako święta misja, a jej uczestnicy – jako rycerze Chrystusa, którzy podejmują się dzieła odkupienia i ochrony świętych miejsc. W tym duchu wezwanie Urbana przerodziło się w ruch o ogromnym zasięgu – pierwsza krucjata stała się początkiem trwających dwa stulecia wypraw zbrojnych, które odcisnęły piętno na historii Europy, Bliskiego Wschodu oraz stosunkach międzyreligijnych. Zakony rycerskie – militarna siła Kościoła i strażnicy idei krucjat Propozycja uczestnictwa w krucjatach spotkała się z masowym entuzjazmem. Wizja duchowego zbawienia połączona z możliwością zdobycia chwały, łupów i ziemi przyciągnęła tysiące rycerzy, chłopów i duchownych. Papież obiecał całkowite odpuszczenie grzechów wszystkim, którzy odpowiedzą na wezwanie do walki z „niewiernymi”. W 1096 roku wyruszyła pierwsza krucjata, która po brutalnym zdobyciu Jerozolimy doprowadziła do ustanowienia Królestwa Jerozolimskiego – łacińskiego państwa na terenach Ziemi Świętej. W tym właśnie czasie narodziły się pierwsze zakony rycerskie, czyli wspólnoty duchowo-wojskowe, które łączyły życie zakonne z misją militarną. Ich członkowie składali śluby czystości, ubóstwa i posłuszeństwa, ale jednocześnie nosili broń i uczestniczyli w walkach. Wśród najwcześniejszych zakonów wymienić można: Joannitów (Zakon Szpitalników św. Jana Jerozolimskiego) – początkowo skupiali się na opiece nad chorymi pielgrzymami, później stali się jedną z najpotężniejszych organizacji wojskowych w regionie. Templariuszy (Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona) – słynni z bogactwa, dyscypliny i lojalności wobec papiestwa. Bożogrobców (Zakon Kanoników Stróżów Grobu Bożego w Jerozolimie) – łączyli funkcję duchową z wojskową, koncentrując się na obronie Grobu Świętego. Lazarytów (Zakon św. Łazarza z Jerozolimy) – pierwotnie zajmowali się trędowatymi, później również przyjęli funkcje wojskowe. Do tego grona dołączył podczas III wyprawy krzyżowej (1189–1192) Zakon Krzyżacki – pełna nazwa to Zakon Braci Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Założony został w 1190 roku przez niemieckich kupców z Lubeki i Bremy, którzy zorganizowali szpital polowy w Akce dla rannych krzyżowców. Początkowo związany z lokalnymi augustianami, szybko przekształcił się w samodzielną strukturę o wyraźnie niemieckim charakterze narodowym. Na zatwierdzenie reguły zakonnej przez papieża Klemensa III przyszło mu czekać do 1198 roku. Organizacja Krzyżaków była ściśle hierarchiczna i wzorowana na strukturach Templariuszy i Joannitów – posiadała wyraźny podział ról, rozbudowaną administrację oraz wojskowy rygor. Ich głównym celem było szerzenie chrześcijaństwa „ogniem i mieczem”, co w praktyce oznaczało ekspansję i militarną kontrolę nad kluczowymi obszarami, najpierw w Ziemi Świętej, a później – po przeniesieniu działalności do Europy Środkowej i Wschodniej – w Prusach i na ziemiach bałtyckich. Zakony rycerskie stały się z czasem niezwykle wpływowymi instytucjami – zarówno militarnie, jak i politycznie. Ich majątki, niezależność od lokalnych władców oraz bezpośrednie podporządkowanie papieżowi uczyniły z nich potężnych graczy na arenie międzynarodowej średniowiecznej Europy. Wzrost potęgi Zakonu Krzyżackiego i jego ekspansja w Europie Środkowo-Wschodniej Zakon Krzyżacki bardzo szybko przekształcił się z duchowo-wojskowego zgromadzenia działającego w Ziemi Świętej w międzynarodową organizację o szerokich ambicjach politycznych i militarnych. Już w XII wieku zakon rozszerzał swoją działalność na Bałkany i Europę Wschodnią, stopniowo budując sieć wpływów poza Bliskim Wschodem. Wyróżnikiem zakonu był biały płaszcz z czarnym krzyżem, który z czasem stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli średniowiecznej Europy. Czarny krzyż na białym tle miał głębokie znaczenie symboliczne – biel oznaczała duchową czystość i posłuszeństwo, natomiast czerń była wyrazem gotowości do walki i ofiary dla Boga. Ten znak widniał nie tylko na płaszczach braci zakonnych, ale również na tarczach, chorągwiach, zamkach i świątyniach wznoszonych przez zakonników. Z czasem motyw krzyża stał się również znakiem władzy i niezależności politycznej Zakonu, zwłaszcza po osiedleniu się w Prusach. Po upadku Akki w 1291 roku – ostatniego bastionu chrześcijańskiego w Ziemi Świętej – krucjaty definitywnie dobiegły końca. Zakony rycerskie, tracąc swoje główne pole działania, zaczęły szukać nowych obszarów misji i ekspansji. W tym momencie na kartach historii pojawia się książę Konrad Mazowiecki, który w latach 20. XIII wieku postanowił wykorzystać siłę Krzyżaków do własnych celów. Mazowsze było wówczas narażone na najazdy plemion pogańskich Prusów, które zagrażały stabilności regionu. Wobec bezskutecznych prób jego chrystianizacji przez inne organizacje, Konrad zaprosił Zakon Krzyżacki do osiedlenia się w granicach jego księstwa. Działania te zostały usankcjonowane przez cesarza Fryderyka II, który w 1226 roku wystawił Złotą Bullę z Rimini – dokument nadający zakonowi prawo do posiadania wszystkich ziem zdobytych na poganach. W 1230 roku Krzyżacy przybyli na ziemie chełmińskie i rozpoczęli systematyczną, brutalną kampanię militarną przeciwko Prusom, łącząc działania zbrojne z procesem kolonizacji i chrystianizacji. W krótkim czasie stworzyli samodzielne państwo zakonne, które nie podlegało ani książętom piastowskim, ani cesarzowi, lecz bezpośrednio papieżowi. Jego centralnym punktem stał się Malbork, gdzie powstała monumentalna twierdza – największy gotycki zamek w Europie. Zakon Krzyżacki szybko stał się potęgą polityczną i militarną w Europie Środkowej i Wschodniej, zagrażającą nie tylko Litwie, ale również Polsce i innym państwom sąsiednim. Jego wpływ na kształtowanie geopolityki regionu był nie do przecenienia – od czasów średniowiecza aż po wiek XV zakon stanowił kluczowego gracza w rozgrywkach o dominację nad Morzem Bałtyckim i ziemiami pruskimi. Pacyfikacja Prus – przemoc, chrystianizacja i budowa państwa zakonnego Rozpoczęty w 1230 roku podbój Prus przez Zakon Krzyżacki był jedną z najbardziej brutalnych kampanii misyjno-militarnych w dziejach średniowiecznej Europy. Pogańskie plemiona pruskie, posiadające własną kulturę, religię i strukturę społeczną, zostały systematycznie poddane przemocy, represjom i przymusowej chrystianizacji. Krzyżacy, pod hasłem walki o wiarę, prowadzili politykę całkowitej dominacji, obejmującą pacyfikację ludności, niszczenie miejsc kultu, deportacje i germanizację. Plemiona pruskie, takie jak Pogezanie, Sambowie czy Warmowie, stawiały zacięty opór. Największe zorganizowane powstanie miało miejsce w latach 1242–1249 i objęło niemal cały region. Mimo początkowych sukcesów, zostało brutalnie stłumione przez zakon, który nie tylko zdławił bunt, ale także nasilił politykę represji i przymusowych przesiedleń. Po kolejnych dekadach walk, Prusowie jako odrębna grupa etniczna zostali wyniszczeni, ich język i kultura uległy zanikowi, a region został całkowicie podporządkowany krzyżackiej administracji. Po zakończeniu działań wojennych Krzyżacy przystąpili do organizacji scentralizowanego państwa zakonnego, w którym władza duchowa i świecka była zintegrowana. Na czele państwa stał wielki mistrz, który rządził z Malborka – monumentalnej twierdzy będącej centrum religijnym, wojskowym i administracyjnym. Kraj został podzielony na komturie, zarządzane przez komturów, oraz prokuratorie – niższe jednostki administracyjne. System obronny oparto na sieci potężnych zamków krzyżackich, wznoszonych w strategicznych miejscach, takich jak Toruń, Kwidzyn, Elbląg, Brodnica czy Radzyń Chełmiński. Każdy z nich stanowił lokalne centrum dowodzenia, gospodarki i religii, a ich architektura – monumentalna i surowa – miała manifestować niezłomną władzę zakonu. Zamki pełniły także funkcje propagandowe – jako symbole boskiego porządku i militarnej dominacji. Oprócz działań militarnych, Krzyżacy wprowadzili nowoczesne rozwiązania gospodarcze i administracyjne. Rozwijali rolnictwo poprzez kolonizację na prawie niemieckim, zakładali wsie i miasta lokowane na prawie chełmińskim, wspierali rzemiosło, handel i eksploatację bursztynu. Miasta takie jak Toruń, Elbląg czy Gdańsk uzyskały liczne przywileje handlowe i stały się członkami Hanzy – międzynarodowej organizacji kupieckiej dominującej na Bałtyku. Dzięki temu państwo zakonne stało się jednym z najlepiej zorganizowanych i najbogatszych bytów politycznych średniowiecznej Europy Środkowej. Mimo imponującej organizacji, polityka przemocy, nietolerancji religijnej i militaryzacji życia społecznego prowadziła do narastania wewnętrznych napięć oraz konfliktów z sąsiadami, w tym z Litwą i Polską. Te napięcia w kolejnych dekadach stały się główną przyczyną stopniowego upadku potęgi Zakonu Krzyżackiego. Konflikty z Polską – od sojuszu do wojny i upadku potęgi Krzyżaków Współpraca między Polską a Zakonem Krzyżackim, zainicjowana przez księcia Konrada Mazowieckiego w XIII wieku, miała początkowo charakter czysto pragmatyczny – chodziło o ochronę Mazowsza przed najazdami pruskich plemion. Sytuacja szybko wymknęła się spod kontroli. Krzyżacy, korzystając z nadanych im praw i poparcia cesarskiego, nie tylko opanowali ziemie Prus, ale wkrótce zaczęli ekspandować na tereny strategiczne dla Królestwa Polskiego. Punktem zwrotnym było zajęcie Pomorza Gdańskiego w 1309 roku, które Krzyżacy przejęli pod pretekstem ochrony tych ziem przed Brandenburczykami. W rzeczywistości był to akt pełnoskalowej aneksji, który doprowadził do otwartego konfliktu z Polską. Mimo prób rozwiązania sprawy na drodze dyplomatycznej, m.in. poprzez sądy papieskie, zatarg nie został rozstrzygnięty – a zamiast tego eskalował do starć zbrojnych. Jednym z pierwszych poważniejszych starć była bitwa pod Płowcami w 1331 roku, w której siły polskie stawiły skuteczny opór, co było ważnym sygnałem, że Krzyżacy nie są już bezkarni. Coraz wyraźniej rysował się konflikt nie tylko o ziemię, ale też o polityczną i religijną dominację w regionie. Nowy etap konfrontacji rozpoczął się po koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku, która była symbolicznym aktem odbudowy suwerenności Królestwa Polskiego. Królowie polscy zaczęli prowadzić konsekwentną politykę oporu wobec zakonu, który w międzyczasie stał się potęgą gospodarczą i militarną. Przełom nadszedł w 1385 roku, gdy zawarto Unię w Krewie – porozumienie między Polską a Litwą, na mocy którego litewski książę Jagiełło przyjął chrzest, poślubił królową Jadwigę i został królem Polski. Unia polsko-litewskazniweczyła główny argument Krzyżaków do dalszych podbojów – misję chrystianizacji Litwy, ostatniego pogańskiego państwa Europy. Władysław Jagiełło, wykorzystując sojusz z Litwą, rozwinął sprawną dyplomację i kampanię propagandową przeciw zakonowi, ukazując go jako agresora, który nie służy już Kościołowi, lecz własnym interesom. Kulminacją tego konfliktu była bitwa pod Grunwaldem 15 lipca 1410 roku – jedno z największych starć średniowiecznej Europy. Zjednoczone siły polsko-litewskie, dowodzone przez Jagiełłę i wielkiego księcia litewskiego Witolda, rozgromiły armię Zakonu Krzyżackiego, zadając mu dramatyczną klęskę militarną i moralną. Wielki mistrz Ulrich von Jungingen zginął, a potęga zakonu została złamana. Choć zdobycie Malborka się nie powiodło, a wojna zakończyła się nierozstrzygniętym pokojem w Toruniu (1411), było to symboliczne zakończenie dominacji militarnej zakonu w regionie. Chrystianizacja Litwy, przeprowadzona w sposób pokojowy i systemowy, odebrała zakonowi jego pierwotną misję. Od tej pory Krzyżacy byli postrzegani jako zwykli agresorzy polityczni, co stopniowo prowadziło do ich marginalizacji i politycznego upadku na przestrzeni XV wieku. Bitwa pod Grunwaldem – klęska Krzyżaków i triumf unii polsko-litewskiej Bitwa pod Grunwaldem, stoczona 15 lipca 1410 roku, była punktem kulminacyjnym wieloletnich napięć i otwartego konfliktu między Zakonem Krzyżackim a unią Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zakon przez miesiące przygotowywał się do wojny, licząc na wsparcie licznych kontyngentów rycerskich z Zachodu – zwłaszcza z Niemiec, Czech, Francji i Anglii – oraz na błyskawiczne rozgromienie przeciwników dzięki sile ciężkiej kawalerii. Krzyżacy planowali klasyczne rozstrzygnięcie siłowe, bazujące na frontalnym ataku rycerstwa wspieranego przez elitarne oddziały zakonników. Jednak strategiczna inicjatywa leżała po stronie Władysława Jagiełły i wielkiego księcia Witolda, którzy dzięki przemyślanym manewrom taktycznym, w tym słynnemu pozorowanemu odwrótowi wojsk litewskich, zdołali zdezorientować i osłabić szyki przeciwnika. Przebieg bitwy miał charakter niezwykle intensywny i krwawy. Kluczowym momentem było śmiertelne ugodzenie wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, który osobiście prowadził Krzyżaków do ataku. Jego śmierć spowodowała chaos i demoralizację w szeregach zakonu, co doprowadziło do totalnej klęski sił krzyżackich. Mimo że Jagiełło nie zdobył Malborka – stolicy zakonu – z powodu skutecznej obrony pod wodzą Henryka von Plauena, to strategiczny efekt bitwy był miażdżący dla Krzyżaków. Zwycięstwo grunwaldzkie miało ogromne znaczenie nie tylko militarne, ale i symboliczne. Było największym starciem rycerskim średniowiecznej Europy i udowodniło, że potęga Zakonu Krzyżackiego nie jest już nie do pokonania. Zakon stracił znaczną część armii, prestiż i moralne prawo do dalszej ekspansji pod pretekstem chrystianizacji. Jednocześnie sojusz Polski i Litwy został umocniony jako realna siła geopolityczna w Europie Środkowo-Wschodniej. Wiktoria grunwaldzka znacząco osłabiła wpływy Zakonu na arenie międzynarodowej – wielu zachodnich rycerzy powróciło do domów zdemoralizowanych, a reputacja Krzyżaków jako „żołnierzy Chrystusa” została poważnie nadszarpnięta. Polska zyskała na prestiżu, a Litwa, jako równorzędny partner, udowodniła swoją militarną wartość i polityczną stabilność po chrzcie. Mimo zwycięstwa wojna zakończyła się pokojem toruńskim w 1411 roku, który – choć korzystny dla Polski – nie przyniósł pełnego rozwiązania konfliktu. Krzyżacy zachowali część ziem i twierdz, ale ich pozycja została nieodwracalnie osłabiona. Grunwald przeszedł do historii jako symbol narodowej jedności, determinacji i skutecznej obrony przed zagrożeniem zewnętrznym, a także jako jedno z najważniejszych zwycięstw w dziejach średniowiecznej Europy. Wojna trzynastoletnia i kres państwa zakonnego w Prusach Wojna trzynastoletnia (1454–1466) była najdłuższym i jednym z najważniejszych konfliktów zbrojnych średniowiecznej Polski, którego przyczyn należy szukać w narastających napięciach społecznych, politycznych i gospodarczych na terenach rządzonych przez Zakon Krzyżacki. Po przegranej bitwie pod Grunwaldem i zawarciu pierwszego pokoju toruńskiego w 1411 roku, Krzyżacy utrzymali znaczną część swoich ziem, ale ich autorytet był coraz słabszy – zwłaszcza w oczach miejscowej ludności Prus. Wysokie podatki, nadużycia władzy i ograniczanie przywilejów mieszczaństwa oraz szlachty pruskiej doprowadziły do poważnych niepokojów. W 1440 roku powstał Związek Pruski – organizacja zrzeszająca przedstawicieli miast i szlachty, która w 1454 roku zwróciła się do króla Kazimierza IV Jagiellończyka z prośbą o inkorporację ziem pruskich do Królestwa Polskiego. Akt inkorporacji Prus do Polski był punktem zapalnym, który doprowadził do wybuchu wojny z Zakonem Krzyżackim. Początkowy etap konfliktu był dla Polski niekorzystny – porażka pod Chojnicami w 1454 roku ujawniła słabości armii królewskiej opartej na pospolitym ruszeniu. W odpowiedzi król przeprowadził reformę wojskową, tworząc bardziej profesjonalne siły zbrojne, wspierane przez oddziały miejskie i najemników. Przełom w wojnie nastąpił w 1457 roku, gdy Polacy zdobyli Malbork, dotychczasową stolicę zakonu. Był to nie tylko sukces militarny, ale i symboliczny cios w potęgę krzyżacką. Decydującym momentem była bitwa na Zalewie Wiślanym w 1463 roku, w której flota Związku Pruskiego rozbiła siły morskie zakonu, odcinając go od wsparcia z zewnątrz. W 1466 roku konflikt zakończył się drugim pokojem toruńskim, który przypieczętował klęskę Zakonu Krzyżackiego i zmienił układ sił w Europie Środkowej. Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską, michałowską i warmińską, tworząc z nich Prusy Królewskie – autonomiczny region w granicach Korony. Pozostała część państwa zakonnego została przekształcona w Prusy Zakonne, które jako lenno Polski utraciły suwerenność międzynarodową. Upadek niezależnego państwa zakonnego był nie tylko efektem militarnym, ale także rezultatem coraz silniejszych ruchów społecznych i religijnych w Europie. Reformacja, która rozpoczęła się w 1517 roku, miała kluczowe znaczenie dla dalszych losów zakonu. W 1525 roku ostatni wielki mistrz zakonu w Prusach, Albrecht Hohenzollern, porzucił stan zakonny, przeszedł na luteranizm i ogłosił sekularyzację Prus, tworząc świeckie Księstwo Pruskie. W akcie symbolicznym złożył hołd lenny królowi Polski, Zygmuntowi I Staremu, co przeszło do historii jako hołd pruski. Tym samym Zakon Krzyżacki utracił swoją władzę polityczną i militarną na ziemiach pruskich. Przetrwał jako instytucja religijna, funkcjonując jeszcze przez wieki w Rzeszy Niemieckiej i innych częściach Europy, jednak nigdy już nie odzyskał dawnej świetności ani wpływów. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ornamenty na odnalezionej w Palestynie czarze przedstawiają najwcześniejsze mity o powstaniu Ziemi
Odnaleziona w skalnym grobowcu czara z ˁAin Samiya jest tak mała, że mieści się w dłoni. Mimo to zawiera w sobie cały kosmos. A przynajmniej wersję jego powstania powszechną na starożytnym Bliskim Wschodzie.
W 1970 roku w zapieczętowanym, skalnym grobie z epoki środkowego brązu (ok. 2650–1950 p.n.e.) znajdującym się w pobliżu palestyńskiej miejscowości Kafr Malik na Zachodnim Brzegu, odnaleziono niewielkie srebrne naczynie. Czara została ozdobiona motywami fauny i flory. Można na niej rozróżnić chimerę, węże, elementy roślinne oraz promienisty dysk. – Przez dziesięciolecia wielu badaczy łączyło te przedstawienia z Enūma Eliš, babilońskim eposem o stworzeniu świata. Ta interpretacja okazała się jednak zbyt późna i zbyt uproszczona. Naszym zdaniem czara ukazuje powstanie kosmicznego porządku – przede wszystkim narodziny Słońca i jego codzienną podróż. Zostało to przedstawione za pomocą języka wizualnego, który rozprzestrzenił się szeroko na starożytnym Bliskim Wschodzie – twierdzi Eberhard Zangger w artykule opublikowanym na łamach czasopisma „The Ancient Near East Today”. Co znajdowało się w grobie? Zangerr jest absolwentem Uniwersytetu Harvarda. Pracę doktorską obronił na Uniwersytecie Stanforda. Stał się znany w dużej mierze poprzez wygłaszanie kontrowersyjnych teorii na temat historii epoki brązu we wschodnim regionie Morza Śródziemnego. Jego hipotezy dotyczące Troi i Atlantydy spotkały się z szerokim sceptycyzmem wśród współpracowników, podobnie jak niektóre z jego hipotez dotyczących Luwijczyków. Opisywana czara została odkryta w jednym z wielu wykutych w skałach grobowców, ciągnących się wzdłuż Wadi Samiya na północny wschód od Ramallah. Leżała w zamkniętej komorze wraz z szesnastoma naczyniami ceramicznymi, trzema lampami, drewnianym drzewcem włóczni, grotem strzały i bursztynowymi paciorkami. Jak na epokę brązu jest to wyjątkowo bogate wyposażenie. Stworzyciel Nieba i Ziemi Samo naczynie zostało wykonane z cienkiej srebrnej blachy. Mierzy około 8,2 cm wysokości, a jego krawędź liczy około 25 cm obwodu. U podstawy naczynia biegnie pas zygzaków i fryz jodełkowy. Powyżej znajduje się pas narracyjny podzielony na dwie wyważone sceny. – Po prawej stronie dwie antropomorficzne postacie (z których dziś zachowała się tylko jedna), o wyolbrzymionych profilach, zwrócone są ku sobie i trzymają końce półksiężyca zdobionego małymi kółkami. Nad wklęsłym łukiem unosi się duża rozeta z ludzką twarzą przedstawioną en face. Natomiast pod półksiężycem leży gruby wąż, jego ciało pokrywają delikatne kreski – wylicza badacz. Wyjątkowo interesująco przedstawia się lewa strona zdobienia. Znajduje się tam postać pół-człowieka, pół-byka z wyciągniętymi rękoma próbującymi pochwycić dwie mocno stylizowane rośliny. – Między czterema zwierzęcymi nogami znajduje się mniejsza rozeta, tym razem bez twarzy. Obok chimery stoi drugi wąż, wyprostowany na ogonie, którego skórę oznaczono wzorem kółek z kropką – kontynuuje Zangerr. Pierwotnie zakładano, że zdobienie nawiązuje do babilońskiego eposu stworzenia Enūma Eliš. Według tej hipotezy chimera miałaby symbolizować Marduka gotowego do walki z Tiamat („trzymał roślinę, by zniweczyć jej truciznę”). Druga scena miałaby ukazywać działania Marduka po zwycięstwie, kiedy dzieli ciało Tiamat na niebo i ziemię. Babilońska kosmologia Ale Eberhard Zangger, Daniel Sarlo i Fabienne Haas Dantes, czyli autorzy cytowanego artykułu, nie zgadzają się z taką interpretacją. Ich zdaniem czara powstała ponad tysiąc lat przed redakcją Enūma Eliš z późnego drugiego tysiąclecia p.n.e. Poza tym postaci na naczyniu nie przypominają wojowników ani nie posiadają narzędzi mogących to sugerować. Wiele elementów zdobienia zupełnie nie odpowiada babilońskiemu poematowi kosmologicznemu. Badacze asyriologii i archeologii Lewantu wielokrotnie wskazywali na chronologiczną i ikonograficzną niezgodność, podkreślając, że przedstawione postaci nie odgrywają sceny walki. Ich zdaniem sceny ukazują powstanie świata i kosmosu, lecz wywodzą się z mitu znacznie starszego niż Enūma Eliš. W interpretacji Zanggera, Sarlo i Dantes pierwsza scena przedstawia chaos: chimera symbolizuje słabego, animistycznego boga, a mały kwiatowy symbol pod jej nogami – bezsilne Słońce. Nad wszystkim dominuje potężny wąż-potwór. Druga scena reprezentuje uporządkowany kosmos: bogowie zostali oddzieleni od zwierząt i przybierają potężną ludzką postać. Wznoszą silne Słońce w „niebiańskiej łodzi”, co symbolizuje oddzielenie niebios od ziemi. Wąż chaosu pokonany leży pod Słońcem. Zangger podkreśla, że z innych części Żyznego Półksiężyca pochodzą teksty klinowe z tego samego okresu, opisujące oddzielenie niebios od ziemi przez bogów. Dzięki temu wiemy, że w czasach powstania czary istniały już narracje o stworzeniu świata. – Niesamowite jest to, że mamy teraz obraz tego, jak wyobrażano sobie akt stworzenia – podsumowuje naukowiec. Źródło: The Ancient Near East Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pogaństwo w natarciu – sprawdź, gdzie odkryć tradycje dawnych wierzeń
Kultura pogańska nie zniknęła wraz z nadejściem chrześcijaństwa. W wielu zakątkach świata nadal żywa jest tradycja związana z dawnymi bóstwami, rytuałami i lokalnymi praktykami. To podróż nie tylko w przestrzeni, ale i w czasie.
Spis treści: Odkryj świat pogańskich rytuałów – podróż, która zmienia spojrzenie Rumunia: Wioska, gdzie duchy przodków wciąż są obecne Finlandia: Szamańska moc lasu i jezior Ghana: Afrykańskie bóstwa i rytuały przodków Brazylia: Synkretyzm i duchy lasu Neopogaństwo – współczesny powrót do korzeni Choć dla wielu pogaństwo kojarzy się z zamierzchłą przeszłością, w rzeczywistości to żywa i dynamiczna forma duchowości, obecna w różnych zakątkach świata. Od lasów Skandynawii, po wioski i góry w Rumunii; od afrykańskich świątyń, po brazylijskie plaże – współczesne pogaństwo przybiera wiele twarzy. Odkryj świat pogańskich rytuałów – podróż, która zmienia spojrzenie Pogaństwo jest obecnie najdynamiczniej rozwijającą się religią w Stanach Zjednoczonych. Według Pew Research Center coraz więcej Amerykanów identyfikuje się z religiami natury, neopogaństwem czy czarostwem. Jak podają socjologowie, aż 40% ludzi na świecie wierzy w czary. Kultura pogańska ma jednak swoje korzenie głęboko w historii, często sprzed tysięcy lat. Niektóre społeczności nadal praktykują dawne rytuały. Inne starają się odtworzyć tradycje, które niemal zniknęły wraz z chrystianizacją Europy, Afryki i obu Ameryk. Te miejsca stanowią nie tylko fascynujące cele podróży, ale też okazję do lepszego zrozumienia duchowości opartej na rytmie przyrody i lokalnych mitach. Rumunia: Wioska, gdzie duchy przodków wciąż są obecne W rumuńskim rejonie Maramureș niektóre wsie zdają się funkcjonować poza czasem. Ich mieszkańcy obchodzą zimowe święta, które łączą chrześcijańskie tradycje z pogańskimi rytuałami, takimi jak rytualne tańce w kostiumach zwierząt czy maski symbolizujące siły natury. Rytuały te mają za zadanie przegnać złe duchy i zapewnić pomyślność w nadchodzącym roku. Maramureș to jedno z tych miejsc, gdzie żywa jest pamięć o przodkach, a duchy przeszłości są niemal namacalne. Spacerując po lokalnych cmentarzach czy uczestnicząc w zimowych obchodach, można poczuć, że czas zatrzymał się, a tradycja przetrwała mimo dziejowych burz. Finlandia: Szamańska moc lasu i jezior Choć chrześcijaństwo dotarło do Finlandii w XI wieku, rdzenna religia ludów fińskich – znana jako suomenusko – przetrwała w legendach, pieśniach i praktykach duchowych. Obecnie przeżywa renesans wśród osób szukających głębszego połączenia z naturą. Szamani fińscy – inspirowani dawnymi mędrcami i uzdrowicielami – organizują rytuały, które mają przywrócić harmonię między człowiekiem a przyrodą. Turyści mogą uczestniczyć w warsztatach, które uczą pieśni runicznych, rytualnego bębnienia i pracy z roślinami leczniczymi. W wielu regionach Finlandii odnaleźć można także stare miejsca kultu, jak kamienie ofiarne czy święte gaje. Tam niegdyś odprawiano ceremonie ku czci bogów przyrody. Ghana: Afrykańskie bóstwa i rytuały przodków W Ghanie nadal praktykowane są tradycyjne religie plemienne, które oddają cześć zarówno bóstwom natury, jak i duchom przodków. W miastach takich jak Kumasi czy Tamale spotkać można kapłanów i kapłanki, którzy odprawiają rytuały oczyszczenia, uzdrawiania czy wprowadzenia w dorosłość. Tradycyjne świątynie, budowane z gliny i drewna, pełne są symboliki i ofiar. Wielu turystów odwiedza te miejsca, nie tylko by je sfotografować, ale też uczestniczyć w ceremoniach, które mogą trwać wiele godzin. Praktyki te często są ściśle powiązane z cyklem rolniczym – odprawia się je, by zapewnić obfite zbiory, ochronić przed suszą lub chorobami. Brazylia: Synkretyzm i duchy lasu W Brazylii kultura pogańska objawia się przede wszystkim przez religie afro-brazylijskie, takie jak Candomblé czy Umbanda. To połączenie wierzeń afrykańskich, katolickich i rdzenno-amerykańskich tworzy barwną i pełną życia duchowość, która skupia się na duchach natury, przodkach i rytualnym tańcu. W Salvadorze i Rio de Janeiro można wziąć udział w publicznych ceremoniach, które obejmują taniec w transie, muzykę bębnów i składanie ofiar duchom – często w postaci kwiatów, jedzenia czy alkoholu. Candomblé uznawane jest za dziedzictwo kulturowe Brazylii i zyskuje coraz więcej sympatyków również poza granicami tego kraju. Dla wielu osób podróż do Brazylii to duchowa przygoda, która pozwala spojrzeć na świat z innej perspektywy. Neopogaństwo – współczesny powrót do korzeni Współczesne formy pogaństwa – jak wicca, druidyzm czy rodzimowierstwo słowiańskie odwołujące się do wierzeń dawnych Słowian – zyskują na popularności w Europie i Ameryce. Choć często bazują na rekonstrukcji dawnych praktyk, to stanowią pełnoprawne systemy duchowe, oparte na cyklu natury, równowadze żywiołów i osobistym rozwoju. W wielu miastach odbywają się publiczne rytuały na przesilenia, sabaty czy warsztaty poświęcone magii roślin i pracy z energią. Internet ułatwia wymianę wiedzy i tworzenie wspólnot, choć dla wielu najważniejsze jest osobiste doświadczenie rytuału – często podczas wypraw do miejsc mocy. Źródło: National Geographic
Duchowe życie Polaków. Czy po śmierci trafimy do nieba?
Z roku na rok przybywa w Polsce osób niewierzących i niepraktykujących. Jednocześnie wielu z nas uważa duchy i inne istoty nadprzyrodzone za realne zjawisko. Ilu Polaków tak naprawdę wierzy, że istnieje niebo? Jak wygląda życie duchowe Polaków? Tutaj poznacie odpowiedź.
Co kilka lat Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS) publikuje raporty dotyczące religijności Polaków. Ostatnie badanie przeprowadzono w 2024 roku na grupie ponad 1000 osób. Wyniki zestawiono z analizami z poprzednich lat. Dzięki temu wiemy, jaka jest tendencja w wierze Polaków. Coraz mniej ludzi w kościołach Z badań CBOS wynika, że większość Polaków wciąż uważa się za wierzących, ale ta liczba się zmniejsza. Od 2019 roku odsetek wierzących spadł i przestał przekraczać 90%. Liczba osób niewierzących wyraźnie rośnie – obecnie jest to 14%. Polacy coraz rzadziej chodzą regularnie do kościoła. Odsetek Polaków praktykujących co tydzień osiągnął najniższy poziom w historii pomiarów i wynosi obecnie 34%. Coraz więcej wierzących praktykuje nieregularnie, tylko od święta. Liczba osób wierzących, ale praktykujących nieregularnie (38%), zrównała się z liczbą praktykujących regularnie (39%) i jest najwyższa w historii badań. Głównym powodem odejścia jest obojętność. Polacy, którzy odchodzą od Kościoła, najczęściej deklarują, że dzieje się tak z powodu braku potrzeby, obojętności i straty zainteresowania, a dopiero w drugiej kolejności z powodu krytyki Kościoła jako instytucji. Zaledwie 1% respondentów zadeklarowało przynależność do innej wiary niż katolicka. Jednak 1,8% pytanych odmówiło podania, z jakim wyznaniem się utożsamia. Połowa z nas trafi do nieba? Nieco mniej „techniczny” obraz polskich wierzeń przedstawia badanie firmy Ipsos z 2023 roku. Poziom osób wierzących jest w nim niższy w porównaniu do badania CBOS – ogółem 76% Polaków identyfikuje się w nim z jakąkolwiek religią. Ponad połowa Polaków (54%) zadeklarowała wiarę w istnienie nieba. Jednak nie zadano pytania, czy respondenci uważają, że trafią tam po śmierci. Nieco mniej osób uważa, że istnieje diabeł (41%) i piekło (44%). Z analizy wynika, że osób pokolenia gen Z (najmłodszego) identyfikujących się jako katolicy jest o 28 punktów procentowych mniej niż w przypadku najstarszego pokolenia, czyli boomerów. Mówimy zatem o przepaści pokoleniowej. – Badanie Ipsos wskazuje, że religia odgrywa pozytywną rolę w życiu większości Polaków. Nadaje sens i pomaga przezwyciężać problemy, takie jak choroby czy nieprzewidziane wypadki. Pozytywna strona religii objawia się również w fakcie, że Polacy chętniej wierzą w niebo niż w piekło. Jednocześnie maleje społeczna waga religii, o czym świadczy m.in. spadek liczby respondentów uważających ludzi wierzących za lepszych obywateli – mówi Joanna Skrzyńska z Ipsos Polska Siły nadprzyrodzone – obecne w życiu Polaków W tym samym badaniu Ipsos zapytano Polaków, czy wierzą w różne rodzaju istoty nadprzyrodzone: duchy, demony czy wróżki. 47% Polaków odpowiedziało twierdząco, co jest zbliżone do średniej na całym świecie. Co ciekawe w Polsce gen Z (najmłodsze pokolenie) jest bardziej skłonne do wierzenia w niebo, piekło, diabła i nadprzyrodzone byty niż starsze pokolenia (boomerzy), co jest trendem obserwowanym w skali globalne. A jednocześnie w tej młodej grupie jest najmniej zdeklarowanych katolików. Klątwy w Polsce – nadal żywe Niezależnie od wiary – w rozumieniu zinstytucjonalizowanej religii – wśród Polaków powszechne jest przekonanie o tym, że „niewyjaśnione zjawiska” naprawdę istnieją. Wiara rodaków w takie zjawiska jest powszechna i doznania nadprzyrodzone deklaruje połowa respondentów, co wynika z badania wykonanego na zlecenie kanału CI Polsat z 2017 roku. Niektóre z opisanych doświadczeń są z pogranicza religii. Mowa o spotkaniach z demonami czy zmarłymi, bo wiele osób uważa, że do takich wydarzeń naprawdę doszło. Kopalnią informacja na temat „domowej” wiary Polaków jest książka Tomasza Kwaśniewskiego zatytułowana „W co wierzą Polacy” (Znak 2019). Wyłania się z niej obraz społeczeństwa zapatrzonego we wróżki, jasnowidzów i szeptuchy. Ponad połowa Polaków zaczytuje się w horoskopy, a co szósta osoba – ma przy sobie zawsze magiczny amulet. Kwaśniewski wykonał nawet ciekawy eksperyment. Z pomocą wynajętej w Internecie wróżki chciał na kogoś rzucić klątwę. Długo szukał osoby, która by się na to zgodziła. Bo mimo że to przecież bujda na resorach, to z jakiegoś powodu nikt nie chciał być poddany takiej „próbie” i znaleźć się pod wpływem działania nadprzyrodzonych mocy. Źródła: CBOS, Ipsos, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wierzysz w cuda? Naukowcy zbadali, mózgi ludzi wierzących w zjawiska nadprzyrodzone
Dlaczego ludzie są religijni i wierzą w rzeczy nadprzyrodzone? Neuropsycholodzy z Northwestern University zbadali, jak takie doświadczenia wpływają na mózg. Wyniki zaskakują – wiara może mieć podłoże neurologiczne.
Cuda z definicji wymykają się nauce. Nowy projekt badawczy próbuje pojąć, co robią z ludzkim mózgiem doświadczenia, które powszechnie uznaje się za cudowne. Jak nauka bada cuda? Neuropsychologia, rezonans i przypadek z Rhode Island O tej sprawie rozpisywały się media na całym świecie. W 2007 roku w Memorial Hospital na Rhode Island przez cesarskie cięcie urodził się wcześniak, który w łonie matki był poważnie niedotleniony. Kilka godzin później jego tętno zwolniło do niemal niewyczuwalnego. Lekarz prowadzący pomodlił się nad dzieckiem, kierując prośbę do Salvadora Valery Parry, kapłana zmarłego w Hiszpanii w 1889 roku. Chwilę później serce chłopca znów zaczęło bić. Mimo niedotlenienia urósł na zdrowego młodego człowieka. Osiemnaście lat później, w lipcu tego roku, papież Leon XIV ogłosił, że to uzdrowienie było oficjalnie cudem. W Watykanie działa urząd badający cuda – Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, powołana w XVI wieku. Rolą oficjum jest ustalenie, czy dana osoba może zostać ogłoszona świętą. W tym procesie kandydat musi „odpowiadać” za co najmniej dwa cuda, których nie da się wyjaśnić naukowo. Skoro więc według samego Watykanu cud jest z natury nienaukowy – przeczy prawom natury, nie jest powtarzalnym, testowalnym zdarzeniem o dającej się wskazać przyczynie – ocena cudów trafiała dotąd do instytucji religijnych. Prof. Jordan Grafman, neuropsycholog z Northwestern University w stanie Illinois rozpoczął własne badania nad cudami. Używa narzędzi takich jak funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI) i mapowanie uszkodzeń mózgu. Jak badacze definiują cud? Prof. Grafman definiuje cud podobnie jak Kościół: to zdarzenie lub rezultat, co do którego człowiek wierzy, że był pod wpływem sił nadprzyrodzonych. Cud to nie coś rzadkiego czy przypadkowego. Jako rodowity chicagowianin prof. Grafman kibicuje drużynie bejsbolowej Cubsów. Gdy drużyna zdobyła World Series w 2016 roku, mógł żartem powiedzieć na Wrigley Field, że to cud. W rzeczywistości – mówi – był to tylko rzadki sukces, nie cud, bo nie wierzył, by stała za nim siła nadprzyrodzona. Potem jego podejście szybko odchodzi od kościelnego. – Jeśli mam udowodnić, że gdzieś we wszechświecie istnieje Bóg, to zapomnij – powiedział. Nie interesuje go weryfikacja, czy nagłe uzdrowienia albo „krwawiące” komunikanty są faktycznie dziełem nadprzyrodzonym. Chce odkryć coś innego: jakie obszary mózgu podtrzymują wiarę w cuda oraz jak doświadczenia cudów wpływają na to, jak widzimy siebie i innych. Religia w mózgu – co widzą naukowcy Kariera prof. Grafmana koncentruje się na rozumieniu przekonań: politycznych, społecznych, a teraz religijnych. – Badaliśmy fundamentalizm, mistycyzm, różne zjawiska związane z religią – powiedział. On i inni ustalili, że z ogólną religijnością wiążą się pewne sieci mózgowe, a uszkodzenia mózgu mogą tę religijność nasilać lub osłabiać. Im głębiej wchodził w temat religii, tym bardziej czuł, że kluczem do zrozumienia wiary są cuda. – Cudowne spotkanie z bytem nadprzyrodzonym leży u podstaw historii religii – powiedział prof. Patrick McNamara, neurobiolog z Boston University School of Medicine. – Ludzie ewoluowali w relacji do tych niewidzialnych umysłów. Cuda dostarczają dowodów na istnienie Boga. Są też siłą napędową skłaniającą ludzi – zwłaszcza chrześcijan – do wstępowania do wspólnot i trwania w nich. Mimo że naukowcy od dawna badają doświadczenia mistyczne czy skrajne formy religijności, badanie cudów to osobna sprawa. – Wiemy dziś bardzo niewiele o neuronalnych podstawach cudów – powiedziała prof. Irene Cristofori, francuska kognitywistka, wcześniej pracująca w zespole prof. Grafmana. To dziwne – dodaje prof. Grafman – że neurolodzy tak mało wiedzą o tym, jak ludzie wierzą w cuda, skoro tak wielu twierdzi, że ich doświadczyło. Historia cudów i sceptycyzm Co roku pięć milionów pielgrzymów przybywa do Lourdes w południowej Francji po uzdrowienie. O Lourdes mówi się często: dla wierzących wyjaśnienie nie jest potrzebne, dla niewierzących – niemożliwe. Prof. Grafman odrzuca ten pogląd. Od dawna zastanawia się, dlaczego i jak ludzie wierzą w byty nadprzyrodzone oraz jak te wierzenia kształtują zachowania społeczne. Cuda mogą być kluczem do odpowiedzi – jeśli uda się wyjaśnić niewytłumaczalne. Cuda są zapewne tak stare jak religia. W starożytnym Sumerze bogowie mieli wielką moc – leczyli chorych i zsyłali katastrofalne powodzie. Grecy wierzyli, że niektórzy bogowie uzdrawiają, jak Asklepios, którego Zeus w końcu „zabił”, bo ciągle wskrzeszał zmarłych. Cuda występują w każdej religii i kulturze – mówi prof. McNamara. Skoro wierzysz w bogów czy anioły, oczekujesz, że będą robić rzeczy niedostępne zwykłym śmiertelnikom. Słowo „cud” w islamie oznacza „znak”. – To znak, że Bóg istnieje, interweniuje, jest świadomy i może zmieniać bieg spraw – powiedział prof. Scott Atran, antropolog z Oksfordu. Neurobiologia wiary we współczesnych badaniach Jak inaczej potwierdzić realność Boga? – pyta prof. Grafman. – Jednym ze sposobów jest podkreślanie zdarzeń, których nie da się łatwo wyjaśnić prawdopodobieństwem ani wiedzą naukową. W XVII wieku Baruch Spinoza podważał ideę cudu: jeśli Bóg ustanowił prawa natury, czemu miałby je łamać? W 1748 roku David Hume pisał, że bardziej należy ufać prawom natury niż relacjom świadków cudów. Prof. Grafman wykorzystał obrazowanie mózgów weteranów wojny w Wietnamie, by wskazać obszary związane z fundamentalizmem religijnym. Gdy pewne sieci – głównie w prawej półkuli – były uszkodzone, badani częściej mieli skrajne poglądy religijne. W pilotażowym badaniu cudów prof. Grafman i współpracownicy skupili się na pytaniu: „Na ile popierasz stwierdzenie: Cuda naprawdę istnieją?” Wstępne wyniki dają tropy. Obszary powiązane z wiarą w cuda różniły się od tych związanych z myśleniem magicznym – sugeruje to, że wiara w cuda nie jest tym samym, co przekonanie, że myśli czy pragnienia zmieniają świat zewnętrzny. To, co ujawnią mózgi „wierzących w cud”, pozwoli porównać te przekonania z innymi sieciami neuronalnymi. Czy bliżej im do efektu placebo, opinii politycznej czy urojenia? Źródło: National Geographic
Prawosławny proboszcz z Podlasia mówi wprost o swoich wiernych. „Mamy inne podejście”
Kościół prawosławny w Polsce to nie tylko cerkwie, ikony i Wielkanoc w innym terminie. W niektórych regionach wyznawcy prawosławia stanowią większość, a ich duchowni otwarcie mówią o różnicach z katolikami.
Spis treści: Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji Dogmaty, różnice i sporne kwestie między Wschodem a Zachodem Sakramenty, życie monastyczne i różnice obyczajowe Relikwie św. Gabriela wrócą do rodzinnej wsi Prawosławie w Polsce – od Kazimierza Wielkiego po współczesność Między symbolem rusyfikacji a walką o niezależność Kościoła Unia brzeska, rozbiory i walka o niezależność Kościoła prawosławnego Liturgia i ikona – serce prawosławnej duchowości Autokefalia, wojna i odbudowa. Prawosławie we współczesnej Polsce Liturgia, języki i kalendarze – co różni prawosławie od katolicyzmu? Ikony – sztuka, kanon i duchowość Prawosławie codzienne – między muzeum a Olchówką Ekumenizm na Podlasiu – wspólne modlitwy i wspólna ziemia Polska jest krajem zdominowanym przez katolików, ale istnieją miejsca, gdzie to wierni prawosławni stanowią większość. W takich regionach, jak województwo podlaskie czy południowo-wschodnia część Lubelszczyzny, duchowni prawosławni pełnią ważną rolę w życiu lokalnych społeczności. Choć religie chrześcijańskie mają wspólne korzenie, ich rytuały, kalendarze liturgiczne i architektura świątyń bywają zupełnie inne. Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji W Polsce, gdzie 95 proc. wierzących obywateli to katolicy, oczywiste wydaje się, że pątnicy wędrują na Jasną Górę. Ale szlak grupki ludzi z krzyżem wiedzie z Warszawy na Podlasie, gdzie wznosi się święta Góra Grabarka, zwana „prawosławną Częstochową”. Najważniejsze w Polsce prawosławne sanktuarium stało się znane z powodu tysięcy krzyży wotywnych otaczających cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego. Pielgrzymi przynoszą je przez cały rok, ale najwięcej przybywa ich 18 sierpnia, czyli w wigilię święta Przemienienia. Latem na Grabarkę codziennie przyjeżdża po kilka autokarów z turystami z kraju i zagranicy. – Ludzie są zaskoczeni niewielkimi rozmiarami świątyni i panującą w niej atmosferą skupienia i modlitwy. Tutaj tradycja harmonijnie łączy się z przyrodą – siostra Julita z żeńskiego klasztoru śś. Marty i Marii, istniejącego na Grabarce od 60 lat, cicho opowiada o spotkaniach z przyjezdnymi. Myślą, że krzyże wokół cerkwi to cmentarz. Zwykle niewiele wiedzą o prawosławiu. Pytają, jak wygląda spowiedź, czym się zajmują siostry w klasztorze albo – bardzo często – jakie są różnice między katolicyzmem i prawosławiem. Jak w kilku zdaniach opowiedzieć o różnicach narosłych przez wieki między Wschodem i Zachodem? Rozłam, zwany wielką schizmą, nastąpił w 1054 r., kiedy to Rzym i Konstantynopol rzuciły na siebie nawzajem klątwy. Jednak proces oddalania się Kościołów zaczął się dużo wcześniej, a wspomniana data jest raczej symboliczna. Dogmaty, różnice i sporne kwestie między Wschodem a Zachodem W rzeczywistości już w IV w. zaznaczały się różnice między skłonnym do spekulacji teologicznych Wschodem a poświęcającym więcej uwagi prawnym formułom Zachodem. Wschód podążył drogą modlitwy i kontemplacji, uznając za niemożliwe poznanie Boga w jego istocie; Zachód tymczasem skłonił się ku scholastyce – filozofii uzasadniającej dogmaty i prawdy wiary za pomocą rozumu. Do tego dochodziło odmienne rozumienie pierwszeństwa Rzymu. Pozostałe cztery patriarchaty uważały go wprawdzie za primus inter pares, „pierwszego między równymi”, ale jego pierwszeństwo rozumiały jako wyłącznie honorowe. Później pojawiły się kolejne kwestie sporne. – Prawosławie pozostało wierne dogmatom pierwszych Soborów Powszechnych. Nie przyjęło dodanego do Symbolu Wiary słowa filioque, oznaczającego, że Duch Święty pochodzi także od Syna, a nie tylko od Ojca. Nie uznaje też Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny ani nieomylności papieża – siostra Julita wymienia główne różnice dogmatyczne między Kościołami. Sakramenty, życie monastyczne i różnice obyczajowe Tych odmienności jest dużo więcej – wystarczy spojrzeć na sakramenty. W prawosławiu chrzest polega na trzykrotnym zanurzeniu i odbywa się jednocześnie z bierzmowaniem, po czym dziecko może już przyjąć komunię. Występuje ona pod dwiema postaciami – chleba i wina. Ponadto księża mogą się żenić (ale tylko przed święceniami kapłańskimi) i mieć dzieci. Nie dotyczy to, oczywiście, biskupów – ci są wybierani spośród mnichów. – Głównym zadaniem mnicha jest modlitwa. To on modli się za ludzi zajętych pracą i codziennymi obowiązkami – wyjaśnia siostra Julita. Od 10 lat wypełnia swą misję w klasztorze na Świętej Górze Grabarce. Był on pierwszym utworzonym po II wojnie światowej żeńskim monasterem. W Polsce istniał wówczas tylko jeden klasztor – w Jabłecznej. Dla porównania – w okresie międzywojennym było 11 monasterów męskich i 5 żeńskich. Po wojnie znalazły się za wschodnią granicą lub zostały zlikwidowane. Życie klasztorne odrodziło się dopiero po zmianie ustroju w 1989 r. Mnisi powrócili do nastrojowego Supraśla, Turkowic, powstały klasztory i domy zakonne m.in. w Ujkowicach, Sakach, Wojnowie, Zwierkach, Kostomłotach. Relikwie św. Gabriela wrócą do rodzinnej wsi Do Zwierek mają być w tym roku przeniesione relikwie św. Gabriela. Chłopiec urodził się w tej wsi w XVII w.. Gdy miał sześć lat, pozostawiony bez opieki, zaginął. Martwego znaleziono na pobliskim polu. Po wielu latach przypadkowo naruszono trumnę i okazało się, że ciało nie uległo rozkładowi, co jest jedną z oznak świętości. Relikwie chłopca, po wielokrotnej zmianie miejsca (były nawet w Muzeum Ateizmu w Mińsku na Białorusi!), spoczywają teraz w katedrze św. Mikołaja w Białymstoku – tej, którą w 1991 r. odwiedził papież Jan Paweł II. Prawosławie w Polsce – od Kazimierza Wielkiego po współczesność W Polsce żyje ok. 550 tys. wyznawców prawosławia. Choć to skromna liczba przy 38 mln obywateli, stanowią najliczniejszą mniejszość wyznaniową – przed Świadkami Jehowy i protestantami. W granicach Polski prawosławie pojawiło się prawdopodobnie na początku XI w., a na pewno w XIV w., za panowania Kazimierza Wielkiego. Król zagwarantował wtedy poszanowanie wyznania prawosławnym Rusinom zamieszkującym przyłączoną do Polski Ruś Halicką. Ten styk wyznań, kultur i narodowości miał się później okazać przyczyną rozlicznych konfliktów. Kiedy Polska i Litwa zawarły unię, Korona stała się pierwszym w historii katolickim państwem, które miało w swoich granicach dużą społeczność prawosławną. Władysław Warneńczyk wydał pierwszy przywilej, równający w prawach oba Kościoły. Stało się to w 1443 r., a jakieś 50 lat później powstał pierwszy na ziemiach Rzeczypospolitej męski klasztor prawosławny – pw. św. Onufrego, w Jabłecznej nad Bugiem. Obok św. Góry Grabarki i Monasteru Supraskiego, jest dziś najważniejszym prawosławnym sanktuarium w Polsce. Od ponad 500 lat, czyli od momentu założenia, jest nieprzerwanie prawosławny. Nie przeszedł w ręce unitów, nawet kiedy jego przełożonym został zwolennik unii brzeskiej. Na jej mocy, w 1596 r., większość prawosławnych biskupów uznała zwierzchnictwo papieża. Między symbolem rusyfikacji a walką o niezależność Kościoła Wyznawcy prawosławia byli utożsamiani z rosyjskim zaborcą, a cerkwie uznawano za symbol rusyfikacji. Ujawnił się wówczas paradoks, żywy zresztą do dziś: Rosjanie uważali prawosławnych żyjących w Rzeczpospolitej za Polaków, zaś Polacy – za Rosjan. Antyrosyjskie nastroje spowodowały rozebranie w 1926 r. wielkiego soboru św. Aleksandra Newskiego, stojącego na placu Saskim (dziś Piłsudskiego) w Warszawie. Jego mierząca 70 m dzwonnica była najwyższym budynkiem ówczesnej stolicy. Nieliczni protestowali przeciwko burzeniu świątyni, argumentując m.in., że znajdują się w niej dzieła sztuki, których twórcy nie myśleli o żadnej polityce. Granity i marmury pozostałe po rozbiórce posłużyły do ozdobienia stołecznych gmachów. Zachowane fragmenty cennych mozaik były przez wiele lat przechowywane w Muzeum Narodowym, by ostatecznie trafić do katedry św. Marii Magdaleny w Warszawie. Losy soboru podzieliły cerkwie w innych miastach, m.in. w Lublinie, we Włocławku, Kielcach, Białymstoku. W ramach porządków powrócono do tematu uniezależnienia się polskiego Kościoła prawosławnego od patriarchatu moskiewskiego (sam Piłsudski żądał „samodzielności Cerkwi Prawosławnej“). Większość biskupów opowiedziała się za ogłoszeniem autokefalii, czyli pełnej niezależności od zewnętrznych jurysdykcji. Droga do niej okazała się jednak długa i kręta, na dodatek naznaczona morderstwem. Archimandryta Smaragd Łatyszenko, przeciwny oddzielaniu się od rosyjskiego Kościoła, po dwugodzinnej burzliwej wymianie zdań z metropolitą Jerzym, ówczesnym zwierzchnikiem Kościoła w Polsce, z okrzykiem: – Oto masz, kacie prawosławia! – zastrzelił swego adwersarza. Unia brzeska, rozbiory i walka o niezależność Kościoła prawosławnego Tak powstał Kościół unicki (greckokatolicki), a prawosławie w Rzeczpospolitej Obojga Narodów stało się nielegalne. Po kolejnych kilkudziesięciu latach ponownie zostało uznane, a nawet wprowadzono równouprawnienie wyznań, ale mniej więcej od połowy XVII w. było już tylko gorzej. Prawosławni w Polsce podlegali do tej pory metropolii kijowskiej. Kiedy Moskwa przejęła Zadnieprze z Kijowem, dostali się pod jurysdykcję moskiewską, a car Piotr Wielki otrzymał prawo ingerowania w sprawy Rzeczpospolitej w obronie prawosławia. Nic więc dziwnego, że na ziemiach polskich rosła niechęć do jego wyznawców. Sprawy próbował uporządkować Sejm Wielki. Zgodnie z planem, Kościół prawosławny miał nawiązać kontakt z Konstantynopolem, by stać się niezależnym od Moskwy. Plan został zrealizowany, ale dopiero w... 1924 r.. Wcześniej na przeszkodzie stanął bowiem trzeci rozbiór Polski. Pod zaborami prawosławni stracili niezależność i zostali poddani rusyfikacji. Po I wojnie światowej wyznawcy prawosławia – w liczbie ok. 4 mln – stanowili 12 proc. obywateli Rzeczypospolitej. Byli to głównie Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini – prawdziwy zlepek kulturowy i narodowościowy, który pozostanie cechą charakterystyczną polskiego prawosławia. Wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości w 1918 r., Kościół uzyskał samodzielność i odrębną organizację. Ale jak bumerang wrócił stary problem. Liturgia i ikona – serce prawosławnej duchowości Teksty przetłumaczył ks. Henryk Paprocki, opiekun punktu duszpasterskiego na Wilczej, nuty opracowała Anna Siegień, dyrygentka. Zorganizowali chór, sami pieką prosfory – odpowiednik opłatka. Po swoich nabożeństwach składają i przesuwają pod ścianę prosty ikonostas z dwiema ikonami: Matki Boskiej i Chrystusa. Przestawiają też pulpit z ikoną swego patrona, św. Grzegorza Peradze (to jedyny prawosławny święty związany z Warszawą) i rozstawiają krzesła, by mogła się odbyć msza polskokatolicka. – Piękno zbawi świat – stwierdził Fiodor Dostojewski. Jego słowa można odnieść do prawosławnej liturgii. To właśnie liturgia i ikona są znakami rozpoznawczymi prawosławia, przy czym jedno stanowi nieodłączny element drugiego. Gdy prawosławny wchodzi do chłodnego wnętrza kościoła, jest nie mniej zaskoczony jego surowością, niż katolik przepychem przedstawień sakralnych i ornamentów w cerkwi. Ikony i freski oświetlone świecami, zapach kadzidła, śpiew chóru – pozwalają odbierać piękno nabożeństwa różnymi zmysłami. Wzrok nie sięga tylko do ołtarza oddzielonego ikonostasem. Jego rolą – jak pisze Paul Evdokimov w swojej książce „O ikonie” – nie jest jednak zasłanianie, lecz ukazywanie tego, co dla oczu niewidzialne. Umieszczone są w nim w określonym porządku przedstawienia Matki Boskiej i Chrystusa, Ostatniej Wieczerzy, wielkich świąt, aniołów, ewangelistów i proroków. Autokefalia, wojna i odbudowa. Prawosławie we współczesnej Polsce Autokefalia została nadana aż dwukrotnie. Tę przyznaną przez Konstantynopol ogłoszono 17 września 1925 r. w katedrze św. Marii Magdaleny w Warszawie. Spośród wszystkich prawosławnych Kościołów sprzeciwiła się tylko Moskwa. Polska zerwała wówczas stosunki z tym patriarchatem, które zostały wznowione dopiero w 1948 r. Dziś polski Kościół jest jednym z 15 autokefalicznych na świecie. Należą do nich starożytne patriarchaty: Konstantynopola (teraz to on jest dla Wschodu „pierwszym między równymi”), Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy, a także Bułgaria, Cypr, Grecja, Gruzja, Rumunia, Rosja, Serbia, Albania, Czechy i Słowacja oraz Kościół prawosławny w Ameryce. Po II wojnie światowej, na okrojonych polskich ziemiach, liczba prawosławnych zmniejszyła się do ok. 400 tys. Mimo to nadal stanowili największą po Kościele katolickim wspólnotę wyznaniową. Powojenne straty były jednak dotkliwe: z 10 hierarchów pozostało dwóch, z 1947 świątyń zachowały się 223, przetrwała mniej więcej jedna dziesiąta duchownych. Do tego doszło burzenie cerkwi na Chełmszczyźnie i akcja „Wisła” – przesiedlenia mniejszości ukraińskiej, grekokatolików i prawosławnych na ziemie odzyskane. Pozostałością po tej akcji jest dziś obecność niewielkich skupisk wyznawców prawosławia na zachodzie Polski. – Bez młodzieży nie ma życia w Kościele – powiedział biskup polskokatolicki Wiktor Wysoczański przed rozpoczęciem prawosławnej liturgii sprawowanej w Warszawie w języku polskim (między tymi wyznaniami właściwie nie istnieją różnice dogmatyczne). Faktycznie, w udostępnionej trzy lata temu przez Kościół starokatolicki niewielkiej kaplicy przy ulicy Wilczej średnia wieku wynosi jakieś 30 lat. Na liturgię przychodzi nawet 80 osób. Mimo że z trudem się mieszczą, chcą wysłuchać nabożeństwa po polsku. – W prawosławną liturgię zaangażowane są wszystkie zmysły: wzrok, węch, słuch, ale najważniejszy jest rozum. Dzięki zrozumiałym słowom on również jest włączony do modlitwy – wyjaśnia Anna Żornaczuk-Łuba. Do Warszawy przyjechała z Wałcza, leżącego koło Piły. To jedno z tych skupisk prawosławia, które powstało po akcji „Wisła”. Nabożeństwa odbywają się tam w języku cerkiewnosłowiańskim. – Nawet gdy korzysta się ze słownika i pozna język cerkiewnosłowiański, liturgia po polsku daje całkiem inne wrażenie, pozwala w pełni zrozumieć pieśni i modlitwy – dodaje. Liturgia, języki i kalendarze – co różni prawosławie od katolicyzmu? Mimo że liturgia zawiera te same elementy co katolicka – m.in. czytanie Listów Apostolskich i Ewangelii – komuś niezorientowanemu trudno to zauważyć, zwłaszcza gdy nabożeństwo jest odprawiane w języku cerkiewnosłowiańskim. Kapłan prowadzi dialog z chórem, wychodzi przez carskie wrota lub drzwi diakońskie, okadza ikony i wiernych. Ludzie stoją w milczeniu, śpiewają jedynie Symbol Wiary i modlitwę Ojcze nasz. Wszyscy często się żegnają – istnieje przy tym spora dowolność, w jakim momencie należy to robić. Złośliwi twierdzą, że prawosławni powinni się żegnać... przed lustrem, bo najpierw podnoszą rękę do prawego ramienia, a później do lewego. Wynika to z kolejności słów „i Świętego Ducha”, podczas gdy u katolików brzmią one „i Ducha Świętego”. Wszyscy żegnają się więc tak samo, tylko inaczej układają palce. Język cerkiewnosłowiański do dziś jest używany w wielu Kościołach prawosławnych na świecie – także w Polsce, chociaż w niektórych parafiach, np. we Wrocławiu, w Białymstoku czy Warszawie, stosuje się także język polski. Cerkiewnosłowiański wywodzi się z najstarszego literackiego języka Słowian – czyli starocerkiewnosłowiańskiego. Jego alfabet stworzyli bracia święci Cyryl i Metody, którzy w IX w. prowadzili misje chrystianizacyjne na ziemiach zamieszkanych przez Słowian. Oprócz dwu języków, w polskim Kościele są używane dwa kalendarze: juliański, zwany „starym”, i gregoriański, czyli „nowy”, oficjalny. Ten pierwszy coraz bardziej późni się w stosunku do drugiego – teraz jest to 13 dni (w 3000 r. opóźnienie sięgnie 21 dni). To stąd bierze się dwutygodniowa różnica w datach świąt w Kościołach katolickim i prawosławnym. Wyjątkiem pozostaje Wielkanoc. Podstawę wyliczania jej daty stanowi tzw. paschalia aleksandryjska – specjalne tablice, których założenia zostały opracowane prawdopodobnie w IV w. W tym roku prawosławni będą obchodzić Paschę tydzień po katolikach – rzadko wypada ona w tym samym terminie. – Ikona to okno ku wieczności – mówi ikonograf Grzegorz Zinkiewicz. Ikony – sztuka, kanon i duchowość Słońce wpada przez okna do jego pracowni, ukrytej na małej wsi niedaleko Bielska Podlaskiego. Pod ścianami stoją rozpoczęte prace. Niektóre to dopiero szkice na zagruntowanych lipowych deskach, na innych został już naniesiony kolorowy podkład. Grzegorz Zinkiewicz od ponad 12 lat pisze ikony (jak mówi się o ich malowaniu). Wcześniej, przez cztery lata, uczył się w Policealnym Studium Ikonograficznym w Bielsku Podlaskim. Oficjalnie otwarte w 1991 r., dokonało rewolucji w polskim prawosławiu: powrotu ikony kanonicznej do domów i świątyń. Coraz częściej zastępuje ona tanie papierowe reprodukcje i olejne obrazy, które pojawiły się w ikonostasach wskutek zniekształcenia kanonu ikony pod wpływem sztuki renesansowej i barokowej. Czym jest kanoniczność? To zgodność z postanowieniami soborowymi i tradycją, pojmowaną jako wierność duchowi pierwotnego Kościoła. Kanon określa symbolikę barw, gestów i wygląd świętych, a także etapy pracy, zabiegi malarskie i materiały, z jakich powinna być wykonana ikona. – Trzymanie się kanonów często jest uważane za skostnienie albo bezmyślne kopiowanie. A przecież dzięki nim ikona pozostaje czytelna, oddaje prawdę. Nie ma w niej miejsca na wyrażanie siebie jako artysty – mówi Zinkiewicz. Nie można zapominać, że ikona jest wspólnym dziedzictwem całego chrześcijaństwa. Jako obraz przeznaczony do kultu przyjęła się w pierwszej połowie V w., a więc na długo przed oddaleniem się Kościołów. Jednak Zachód przyznał ikonie rolę wyłącznie ozdobną. Teraz zaczął odkrywać ją na nowo. Bielską szkołę ukończyło kilka osób wyznania rzymskokatolickiego, które pracują teraz na potrzeby swojego Kościoła. Warsztaty pisania ikon odbywają się np. w Studium Chrześcijańskiego Wschodu przy klasztorze oo. Dominikanów w Warszawie. Ikona stała się w ostatnich latach modna, dostrzeżono w niej dzieło sztuki. Trzeba jednak pamiętać, że stanowi ona nieodłączny element prawosławnego nabożeństwa. – Ikona musi żyć w sakralnej przestrzeni, nie może być ozdobnikiem – mówi Grzegorz Zinkiewicz. – Dlatego największą satysfakcję daje mi pisanie ikon do świątyń. Kiedy widzę, jak są okadzane, ludzie je całują, zapalają przed nimi świece, czuję się pożyteczny i spełniony. Działające od dwóch lat Muzeum Ikon w Supraślu mieści się w murach Supraskiego Monasteru Zwiastowania Bogarodzicy. Klasztor z 500-letnią historią to odpowiednie miejsce do eksponowania sztuki sakralnej. Większość ikon przekazanych do muzeum została zatrzymana przez służby celne podczas próby ich przemytu zza wschodniej granicy. Z ponad tysiąca obrazów znajdujących się w zbiorach wystawiono jedną trzecią. Multimedialna ekspozycja obejmuje ikony pisane na desce, metalowe ikony podróżne, plakiety i krzyże. W sezonie placówka przeżywa oblężenie. Prawosławie codzienne – między muzeum a Olchówką – Latem odwiedza nas nawet 4,5 tys. osób w ciągu miesiąca – opowiada Ewa Zalewska, pracownik muzeum. – W Krakowie prawosławie jest czystą egzotyką – mówi Tadeusz Krzyżański, który dziewięć lat temu, po przejściu na emeryturę, przeniósł się do Olchówki, wsi na skraju Puszczy Białowieskiej. Oprócz niego mieszka tu tylko jedna katolicka rodzina, reszta to prawosławni. – Znajomi z Krakowa zazdroszczą mi, że obchodzę święta dwa razy – uśmiecha się. Pracował kiedyś w krakowskiej telewizji, ale już po dwóch latach spędzonych w Olchówce poczuł się jak u siebie, zżył się z ludźmi. Wierzy, że miejscowi też go zaakceptowali. – Nu, tak ty uże nasz – usłyszał kiedyś w gwarze od dziadka na ulicy. Przy tej ulicy, parę lat temu, z inicjatywy Krzyżańskiego stanęły krzyże katolicki i prawosławny. Każdy, kto po raz pierwszy je widzi, musi się zatrzymać, mają bowiem wspólną poprzeczkę. Ekumenizm na Podlasiu – wspólne modlitwy i wspólna ziemia – Ekumenizm zaczyna się na samym dole – na ulicy, w sklepie, w banku, wśród prostych ludzi – stwierdza ks. Aleksander Surel, proboszcz prawosławnej parafii św. Mikołaja w Narewce. To jedna z tych kresowych wsi, gdzie na jednym końcu stoi cerkiew, a na drugim kościół. Przed wojną była jeszcze synagoga. Katolikiem jest tu co piąty mieszkaniec, ale na szczęście nikt nikomu nie zagląda w metrykę chrztu. – Kiedy spłonął kościół, w jego odbudowie pomagali prawosławni – mówi ks. Grzegorz Kułakowski, proboszcz rzymskokatolickiej parafii św. Jana Chrzciciela w Narewce. W pierwszą niedzielę czerwca obaj księża spotykają się w Olchówce, odległej od Narewki o parę kilometrów. Tego dnia odbywa się we wsi święcenie pól i zagród – tradycja zakazana kiedyś przez władze. W tym roku procesja z chorągwiami po raz szósty wyruszy spod szkoły i na koniec zatrzyma się pod krzyżami. Po drodze wszyscy będą się modlić przed stacjami ustawionymi przez mieszkańców. Bo nie wystarczy być prawosławnym albo katolikiem, żeby zostać zbawionym. Źródło: National Geographic Polska Artykuł po raz pierwszy opublikowany w 2009 roku na łamach magazynu „National Geographic Polska” Konsultacja: ks. Henryk Paprocki Nasza autorka Barbara Żukowska Dziennikarka współpracująca z Travelerem. Pierwsza wyprawa na wschód i pierwsze zetknięcie z buddyzmem zrobiły na niej duże wrażenie.
Antyczne egzorcyzmy: jak katolicyzm przejął dawną sztukę wypędzania zła
Egzorcyzmy od lat fascynują twórców filmowych. Obrzęd, którego celem jest uwolnienie człowieka od wpływu złego ducha, jest jednak znacznie starszy niż powszechnie myślimy. Oto co jest w nim prawdą, a co fikcją.
Spis treści: Jak naprawdę wygląda katolicki egzorcyzm? Hollywood pomija jeden ważny szczegół Egzorcyzmy to nie tylko katolicka tradycja. Oto, jak wyglądały w starożytności Jak chrześcijaństwo ukształtowało współczesny rytuał egzorcyzmu Od herezji do Rytuału Rzymskiego. Egzorcyzmy w średniowieczu i ich rozwój w Kościele katolickim Choć w kinie egzorcyzmy często przedstawiane są jako spektakularne starcia z demonami, pełne krzyków, lewitacji i latających przedmiotów, rzeczywistość wygląda zupełnie inaczej. Rytuał wypędzania złych duchów, zwłaszcza w Kościele katolickim, ma głęboko zakorzenione źródła historyczne i teologiczne, sięgające czasów starożytnych. Aby zrozumieć, jak naprawdę wygląda egzorcyzm i skąd wzięły się jego praktyki, warto przyjrzeć się jego ewolucji – od magicznych obrzędów Bliskiego Wschodu po współczesne rytuały zatwierdzane przez Watykan. Jak naprawdę wygląda katolicki egzorcyzm? Hollywood pomija jeden ważny szczegół Egzorcyzm z pewnością przywodzi na myśl obraz katolickiego księdza, który – powołując się na moc Chrystusa, wśród trzasku świec i powiewu niewidzialnego wiatru – wypędza demony i złe duchy z opętanych osób, a czasem także z nawiedzonych miejsc. Filmy takie jak „Egzorcysta” z 1973 roku ukazują sceny, w których do walki z nieczystą siłą używa się święconej wody, modlitwy, a nawet logicznej argumentacji – wszystko to w dramatycznym pojedynku dobra ze złem, rozgrywającym się na oczach widza. Ale czy te przedstawienia mają coś wspólnego z rzeczywistością? Egzorcyzmy rzeczywiście się dzieją – i stawka, o jaką toczy się gra, często wcale nie odbiega tak bardzo od tego, co pokazuje popkultura. Jednak skupiając się niemal wyłącznie na elementach grozy, współczesne filmy nie tłumaczą, skąd w ogóle wzięła się ta praktyka i jak wygląda jej prawdziwe oblicze. Egzorcyzmy to nie tylko katolicka tradycja. Oto, jak wyglądały w starożytności Popkultura rzadko pokazuje, skąd tak naprawdę wzięły się egzorcyzmy i jak rozwijały się na przestrzeni wieków. Najbardziej znaną formą egzorcyzmu są rytuały odprawiane przez Kościół katolicki. Jednak u podstaw każdego działania mającego na celu wypędzenie demonów leży odwieczna walka ze złem. Pojęcie „zła” jest jednak bardzo zmienne i zależy od systemu wierzeń, praktyki religijnej oraz kontekstu kulturowego. Zło może przyjmować różne formy – od opętania demonicznego, przez duchową nieczystość, aż po zwykłą pokusę. Egzorcyzm jako narzędzie walki ze złem ma za zadanie wypędzać, oczyszczać lub chronić przed działaniem złowrogich sił. Już w starożytnej Mezopotamii, około I tysiąclecia p.n.e., istnieli specjaliści od magii, zwani ašipu, którzy odpędzali demony odpowiedzialne za choroby i chaos. Ci duchowi uzdrowiciele cieszyli się ogromnym szacunkiem – używali amuletów, odprawiali złożone rytuały, a w razie potrzeby przyzywali demony pomocnicze, które wspierały ich w walce ze złem. Wśród wierzeń starożytnych Greków istniało pojęcie daimon – to właśnie od niego pochodzi dzisiejsze słowo „demon”. Daimon był istotą nadprzyrodzoną, czasem boską, czasem złośliwą. W przypadku tych złowrogich bytów należało je wypędzać lub egzorcyzmować, aby przywrócić duchową równowagę. Również w tradycji żydowskiej pojawiają się wzmianki o egzorcyzmach. Historyk Flawiusz Józef w I wieku n.e. opisał historię Eleazara, mężczyzny, który uwalniał ludzi od demonów, wyciągając je z nozdrzy i wielokrotnie przyzywając imię króla Salomona. To dowód na to, że rytuały wypędzania złych duchów praktykowano również wśród starożytnych Żydów. Niedawno archeolodzy w Turcji odnaleźli wyjątkowy amulet. Przedstawia króla Salomona, który włócznią przebija diabła. Jak chrześcijaństwo ukształtowało współczesny rytuał egzorcyzmu Wraz z rozwojem chrześcijaństwa w pierwszych trzech wiekach naszej ery, motywy obecne w rytuale egzorcyzmu zyskały jeszcze silniejsze oparcie. Opętanie i egzorcyzm stały się sposobem na jednoczenie wspólnoty wiernych i umacnianie wiary w obliczu prześladowań religijnych. W miarę jak chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się na kolejne terytoria, pogaństwo zaczęto postrzegać jako zło, a niechrześcijańskie wierzenia jako coś, co należy „wypędzić”. W efekcie wyrzeczenie się pogaństwa stało się jednym z warunków chrztu w wierze chrześcijańskiej. Powrót do dawnych, pogańskich wierzeń postrzegano niemal jako formę ponownego opętania. W tym kontekście egzorcyzm pełnił rolę dobrowolnego rytuału oczyszczenia, który umacniał duchowość zarówno jednostki, jak i całej wspólnoty chrześcijańskiej. Egzorcyzmy pomagały także legitymizować chrześcijaństwo jako siłę zdolną do walki ze złem. Już w IV wieku naszej ery egzorcyzmy były powszechnie stosowane w przygotowaniu do chrztu. Osoby nawracające się lub pragnące przyjąć wiarę chrześcijańską codziennie rano poddawane były rytuałowi egzorcyzmu, aż do dnia chrztu. W samym dniu chrztu biskup dosłownie zdmuchiwał złe moce z ciała katechumena w rytuale zwanym ekssuflacją. Tuż przed zanurzeniem w wodzie chrzestnej, osoba była namaszczana olejem, który wcześniej również został poddany egzorcyzmowi. Poza kontekstem chrztu, duchowni przeprowadzali egzorcyzmy, kładąc dłonie na opętanym i rozkazując złym duchom, by opuściły jego ciało. W późnej starożytności i we wczesnym średniowieczu chrześcijanie mogli w pewnym sensie egzorcyzmować się sami, zwracając się o pomoc do świętego jako pośrednika, pielgrzymując do miejsc kultu, a także prosząc o wsparcie święte istoty, aby zbliżyć się do Boga i oddalić od zła. Od herezji do Rytuału Rzymskiego. Egzorcyzmy w średniowieczu i ich rozwój w Kościele katolickim Dopiero około XII wieku rytuał egzorcyzmu przeszedł istotną transformację. Wpływ na to miało pojawienie się heretyckich nurtów chrześcijaństwa, które stanowiły wyzwanie dla nauczania Kościoła rzymskokatolickiego. Jedną z takich grup byli katarzy, głoszący dualistyczną wizję świata jako nieustannej walki dobra ze złem – coś, co było sprzeczne z katolicką doktryną i strukturą władzy. Dla ortodoksyjnych katolików – a przede wszystkim dla ówczesnego duchowieństwa – herezja stała się kolejnym polem działania egzorcyzmu. Rytuał ten miał nie tylko wypędzać demony, ale również uwalniać wiernych od grzesznych, błędnych przekonań, które szerzyły się w tym okresie. Z czasem dowodzenie swojej wiary zaczęło przyjmować formę „autoegzorcyzmu”, czyli osobistych modlitw mających na celu duchowe oczyszczenie. W tym samym czasie teolodzy – w tym święty Tomasz z Akwinu (1225–1274) – podejmowali tematy związane z demonologią, kształtując tym samym teologiczne podstawy egzorcyzmu. Około roku 1400 opublikowano pierwszy podręcznik egzorcyzmów, co zbiegło się z okresem kryzysu wewnątrz Kościoła. Wraz z nadejściem reformacji protestanckiej, chrześcijaństwo uległo podziałowi, a z perspektywy Watykanu „demoniczny inny” stał się bardziej obecny niż kiedykolwiek wcześniej. W efekcie inkwizycja i inne prześladowania zaczęły przypominać rytuały egzorcyzmów w skali społecznej. To właśnie w tym kontekście Kościół katolicki po raz pierwszy zatwierdził oficjalny rytuał egzorcyzmu. W 1614 roku wprowadzono Rituale Romanum, który przez kolejne stulecia pozostał niemal niezmieniony. Zawierał on m.in. dokument „De Exorcismis et Supplicationibus Quibusdam” (czyli „O egzorcyzmach i niektórych błaganiach”). Choć po Soborze Watykańskim II (1962–1965) większość dokumentów liturgicznych uległa aktualizacji, właśnie część dotycząca egzorcyzmów została zreformowana jako ostatnia, a jej nowa wersja opublikowana dopiero w 1999 roku. Struktura i formuły zawarte w wersjach z 1614 i 1999 roku są do siebie bardzo podobne, choć nowsza wersja mocniej podkreśla związek egzorcyzmu z chrztem świętym. W efekcie współczesne egzorcyzmy nie tylko nawiązują do swoich starożytnych korzeni, ale w wielu aspektach zataczają pełne koło. Gdzie w tym wszystkim miejsce dla popkultury? Filmy mogą być emocjonującą i oczyszczającą fantazją, która pozwala zmierzyć się z symbolicznym złem. Jednak jeśli chcemy zrozumieć prawdziwą historię egzorcyzmów, warto sięgnąć nie po scenariusz, lecz po dogmat. Źródło: National Geographic Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Największy kompleks świątynny Egiptu powstał na wyspie? Karnak zdradza tajemnice
Karnak, potężny kompleks świątynny w Egipcie, skrywa więcej tajemnic, niż przypuszczaliśmy. Naukowcy odkryli, że miejsce to mogło pierwotnie być wyspą. I to nie byle jaką – symbolicznym miejscem, w którym miał się narodzić świat. Do takich wniosków badacze doszli dzięki... odwiertom.
Karnak jest jednym z największych na świecie kompleksów świątynnych. Zajmuje teren ponad 100 hektarów. Na jego usługach było w czasach panowania Ramzesa II Wielkiego aż 80 tysięcy osób. Starożytni Egipcjanie uznawali Karnak za najważniejsze sanktuarium. Jednak historia tego kompleksu jest daleka od kompletności. Archeolodzy badają Karnak od lat. Spierają się, kiedy powstały pierwsze budowle. Zdaniem niektórych stało się to nawet w czasach poprzedzających pierwszych faraonów, zdaniem innych – dopiero w II tysiącleciu p.n.e. Nowe badania, opublikowane na łamach „Antiquity”, rzucają na tę materię sporo światła. Nie tylko wykopaliska Wykopaliska to nie jest jedyny sposób pozyskiwania informacji na temat dawnych cywilizacji. W ramach najnowszych badań przeprowadzonych przez międzynarodową grupę badaczy, wykonano 61 odwiertów – najgłębsze sięgnęły blisko 12 m głębokości. Na podstawie ich analizy i rdzeni pobranych w okolicy w ramach innych projektów, udało się dojść do bardzo ciekawych wniosków. Zdaniem badaczy są to najbardziej kompleksowe badania Karnaku i jego krajobrazu, jakie do tej pory przeprowadzono. Początki wielkiej świątyni Karnak Budowę świątynnych przybytków w Karnaku rozpoczęto z pewnością w czasach Średniego Państwa (2055–1650 lat p.n.e.), ale większość powstała w czasie największej prosperity cywilizacji faraońskiej w Nowym Państwie (1550–1069 lat p.n.e.), gdy władała na przykład słynna Hatszepsut. Co mówią nowe badania na temat najstarszej fazy istnienia Karnaku? W rdzeniach znajdowały się skorupy naczyń ceramicznych, więc możliwe było określenie wieku nawarstwień. Naukowcy stwierdzili, że około 2500 r. p.n.e. miejsce to nie nadawało się do stałego zamieszkania ze względu na regularne zalewanie przez wartkie wody Nilu. Oznacza to, że najwcześniejsze osadnictwo w Karnaku musiało nastąpić nieco później, ale nadal w czasach Starego Państwa, czyli gdy w północnej części kraju wznoszono piramidy. Świadczą o tym odkryte fragmenty naczyń ceramicznych z okresu od 2300 do 1980 lat p.n.e. Miejsce, w którym wyłonił się świat Eksperci ustalili, że w czasach Starego Państwa miejsce, gdzie dziś jest Karnak było wyspą. Wyspa, na której powstał Karnak, mogła symbolizować prapagórek, znany z egipskich mitach o stworzeniu. – Kuszące jest stwierdzenie, że elity tebańskie wybrały Karnak na miejsce zamieszkania nowej formy boga stwórcy, Ra-Amona, ponieważ pasowało to do kosmogonicznej scenerii wzniesienia wyłaniającego się z otaczającej wody – mówi główny autor badania dr Ben Pennington. Starożytne egipskie teksty z okresu Starego Państwa mówią, że bóg stwórca objawił się jako wzniesienie, wyłaniając się z „jeziora”. Zatem było to idealne miejsce do wzniesienia ważnego centrum religijnego. Jednak z czasem koryta otaczające ją zamuliły się, a główny nurt Nilu oddalił się o kilkaset metrów. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Dlaczego ludzkość od zawsze czciła drzewa? Były obiektem kultu nawet w Egipcie
Najstarsze społeczeństwa ludzkie wierzyły, że drzewa są obdarzone duszą. „Drzewo życia” było częścią większości wczesnych religii. Według wikingów pierwszy mężczyzna i pierwsza kobieta powstali z dwóch kłód drzewa wyrzuconych przez morskie fale. Kult drzew znany jest z całego świata. Co o nim wiemy?
Spis treści: Drzewa – obiekt fascynacji ludzi od tysiącleci Drzewa w mitologiach świata Jaka siła zaklęta jest w drzewach? Czym drzewa są dla ludzi współczesnych? Żyjący w lęku i izolacji wczesny Homo sapiens szukał pociechy, ciepła i towarzystwa u drzew. Te majestatyczne, milczące stworzenia nie polowały nań, nie robiły mu krzywdy. Żywiły go i zapewniały schronienie. Były jego domem. Jeśli im pozwolił, żyły dłużej od niego. Za najdłużej żyjące drzewo na świecie uznaje się liczącą 4854 lata sosnę długowieczną w Kalifornii – przy czym w Szwecji rośnie świerk, którego wiek wynosi rzekomo 9500 lat. Drzewa – obiekt fascynacji ludzi od tysiącleci Drzewa kochano we wszystkich społecznościach prymitywnych. Żyjąc w lasach bądź w ich pobliżu, mając do dyspozycji owoce, cień i inne dobrodziejstwa drzew, wczesny Homo sapiens zaczął uważać je za dobre duchy, cud powszedniego życia, który zawsze był i będzie. To uwielbienie przeobraziło się w formę kultu czy też wiary w drzewa. Drzewo miało esencję witalną, życiodajną siłę, nawet duszę. Nic dziwnego, że leśne duchy, driady, duszki i nimfy baraszkują wśród rytów i pojawiają się w mitach każdej pogańskiej tradycji religijnej. Przez cały okres neolitu drzewo było czymś więcej niż symbolem płodności, krzepy i środków do życia. Stanowiło ucieleśnienie bóstwa, przodka, ducha. Drzewa pełniły funkcję naturalnych pośredników między niebem i ziemią. Jak pisze biolog Amos Dafni, były one „pierwszą świątynią bogów”, a lasy i gaje – „pierwszym miejscem kultu”. Drzewa w mitologiach świata „Drzewo życia” lub „drzewo wiadomości” ozdabia mitologie większości wczesnych religii. Starożytni Chińczycy, którzy generalnie unikali oddawania czci drzewom, szanowali jednak „drzewo życia” i wierzyli, że soki niektórych świętych roślin zapewniają nieśmiertelność. W słynnym odniesieniu do drzew z góry Niu chiński filozof Mencjusz (372–289 p.n.e.) sformułował analogię pomiędzy odżywianiem drzew a moralną uprawą natury ludzkiej. Za święte uważali drzewa Chaldejczycy (ok. 4000 p.n.e.); według jednego z akadyjskich hymnów, należących do najstarszych dzieł literatury, były one „domostwem bogów”. Według wierzeń ludów semickich drzewo było dziełem nieba. Obok każdego ołtarza kananejskiego bóstwa w Palestynie rósł święty krzew. Starożytni Izraelici zwykli stawiać ołtarz pod zielonym drzewem. By przemówić do Mojżesza, Bóg przybrał postać krzewu gorejącego. Za boskie drzewa uważano w starożytnym Egipcie rosnące nad Nilem sykomory. Wierzono, że jedno z drzew tego gatunku rosnące na południu kraju jest żywym ciałem bogini płodności Hator. Egipska dusza, ba, czerpała życiodajne środki właśnie z drzew. W hinduizmie, dżinizmie i buddyzmie oddawano cześć figowcowi bengalskiemu zwanemu też banjanem. Święte drzewa czcili również starożytni mieszkańcy Japonii, Jawy, Sumatry, Borneo i Mjanmy. Cis i kryptomeria – ikony japońskiej świątyni Suwa – poświęcone były bogini Yasakatome. Najakowie z południowych Indii wierzyli, że drzewa potrafią słuchać i rozumieją ludzką mowę, rozmawiali więc z drzewami, przez co wytworzyła się relacja wzajemnej zależności. Starożytni Persowie, wyznający zaratusztrianizm, czcili drzewa jako mieszkanie bóstwa, dobrych i złych duchów oraz dusz bohaterów. Kluczową rolę w druidyzmie neolitycznej Brytanii odgrywał dąb. Słowo „druid” można przetłumaczyć jako „dębiarz”. Religijni przywódcy wczesnych plemion celtyckich wierzyli, że dąb jest żywym wcieleniem Zeusa. W czasie swoich podbojów w III wieku p.n.e. Celtowie rozpowszechnili kult dębów na terenie Azji Mniejszej i na innych obszarach. Według wikingów pierwszy mężczyzna i pierwsza kobieta powstali z dwóch ogromnych kłód drzewa wyrzuconych przez morskie fale. Znaleźli je na brzegu Odyn i dwóch pomniejszych bogów, którzy je przycięli, wygładzili i ociosali, tworząc w ten sposób mężczyznę imieniem Askr (jesion) i kobietę imieniem Embla (wiąz). Wikingowie byli „dziećmi jesionu i wiązu”. Starożytne plemiona germańskie poświęcały bogom swoje przepastne puszcze i omszałe gaje. Biada temu, kto odarł korę z ich świętego drzewa. Komuś takiemu rozpłatywano brzuch, wyciągano kiszki i owijano wokół pnia, zastępując uszkodzoną tkankę drzewną żywą tkanką ludzką. Jaka siła zaklęta jest w drzewach? Najstarsze społeczeństwa ludzkie wierzyły, że drzewa są obdarzone duszą. To znaczy, że dusza ożywiała drzewo w taki sam sposób, w jaki dusza lub duch ożywiały zwierzę. Ludzie i drzewa stanowili część tego obdarzonego duszą świata przyrody: ludzie pierwotni nie widzieli różnicy pomiędzy „człowiekiem” i „przyrodą”. Według tradycyjnych wierzeń różnych klanów rdzennych mieszkańców Australii drzewa zamieszkiwane były przez duchy przodków. Plemię Dieri z centralnej Australii uważało niektóre drzewa za antropomorficzną postać ich praojców – czyli że dane drzewo było ich przodkiem. Drzew takich nigdy nie ścinano i nie palono: skaleczenie drzewa było równoznaczne ze skrzywdzeniem lub zabiciem przodka. Życie jednostki ludzkiej mogło być powiązane z konkretnym drzewem na zasadzie symbiotycznej relacji; kiedy człowiek umierał, spodziewano się, że uschnie i umrze również jego drzewo. W plemionach maoryskich z dzisiejszej Nowej Zelandii po narodzinach dziecka zakopywano pępowinę w świętym miejscu, a nad nią sadzono młode drzewko. „Rosnące drzewo było tohu oranga, czyli znakiem życia dziecka – pisze antropolog sir James George Frazer – jeśli rosło zdrowo, oznaczało to pomyślność dla dziecka; jeżeli usychało i umierało, rodzice wróżyli maleństwu najgorszy los”. Plemiona irokeskie zamieszkujące brzegi rzeki Mohawk na terenie dzisiejszego stanu Nowy Jork wierzyły, że „każdy gatunek drzewa, krzewu, rośliny i ziela posiada własnego ducha”. W wyobraźni wschodnioafrykańskiego ludu Wanika każde drzewo miało duszę; w szczególności ścięcie palmy kokosowej traktowano na równi z matkobójstwem. W wielu kulturach azjatyckich wierzono, że drzewa wchłaniają dusze zmarłych, dlatego sadzono je nad grobami, składano też ofiary duchom drzew. Wieśniacy w niektórych rejonach Chin sadzili święte drzewa przy drodze na skraju wioski, wierząc, że zamieszkają tam duchy przodków, by chronić żywych. Na Molukach we wschodniej Indonezji nie wolno było niepokoić goździkowca korzennego (czepetki pachnącej), by roślina nie wydała martwych owoców lub całkiem nie przestała owocować. „Nie wolno w ich pobliżu hałasować; w nocy nie wolno przechodzić obok ze światłem czy ogniem; nikomu nie wolno zbliżać się do nich w nakryciu głowy” – wskazuje Frazer. Semangowie z Półwyspu Malajskiego uważali, że dusze ludzkie rosną na drzewie dusz w świecie, którym włada Kari, najwyższy bóg. Stamtąd mieli trafiać do świata ludzi przynoszone przez ptaki, które były zabijane i zjadane przez kobiety przy nadziei, w efekcie czego w płodzie zagnieżdżała się dusza. Uważano nawet, że drzewa mają moc przepowiadania, o czym Sokrates mówi Fajdrosowi: „Toż mowa dębu w świątyni Zeusa w Dodonie miała pierwsza wyrocznię zawierać. Dawni ludzie […] w prostocie ducha umieli i dębu, i głazu posłuchać, byleby tylko prawdę mówił”. Czym drzewa są dla ludzi współczesnych? Ludzkość rewiduje właśnie swój pogląd na to, czy warto było toczyć wojnę z drzewnym królestwem. Po tysiącach lat niszczenia drzew wielu przedstawicieli gatunku Homo sapiens odkryło na nowo w nich ducha czy też „duszę”. Według biologów drzewa wchodzą w relacje z innymi drzewami, dzielą się pożywieniem i komunikują poprzez impulsy elektryczne. W stworzonej przez badacza Jamesa Lovelocka „teorii Gai” drzewom i ich życiodajnym mocom przypada kluczowa rola we Wszechświecie. Według niemieckiego leśnika Petera Wohllebena drzewom przypisuje się nawet osobowość, uczucia i pamięć. Dzięki temu wszystkiemu ożyła na nowo nasza miłość – a wręcz niemal cześć – dla drzew, spowalniając tempo największej w historii masakry jednego organizmu przez inny organizm. To jest przedruk z książki „Dusza. Historia ludzkiego umysłu” autorstwa Paula Hama w przekładzie Filipa Godynia, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Znak. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Inkowie złożyli nastolatkę w ofierze. Naukowcy zrekonstruowali jej wygląd
Zagadkowy rytuał Inków i twarz sprzed wieków. Naukowcy zrekonstruowali wygląd nastoletniej dziewczyny, która została złożona w ofierze ponad 500 lat temu. Niemal żywa twarz dziewczyny odsłania tajemnice jednego z najbardziej poruszających rytuałów prekolumbijskiej cywilizacji.
Spis treści: Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Rekonstrukcja twarzy Damy z Ampato: Nowe spojrzenie na inkaską ofiarę z dzieci Rytuał capacocha: Dlaczego Inkowie składali dzieci w ofierze na szczytach gór? Halucynogeny i symboliczne dary: Jak przygotowywano dzieci do rytuału capacocha? Hologramy i VR na wystawie: Wirtualna podróż szlakiem inkaskiego rytuału capacocha Choć od jej śmierci minęło ponad pięć wieków, dzięki współczesnej technologii możemy dziś spojrzeć w oczy jednej z najbardziej znanych ofiar inkaskiego rytuału capacocha. Nastolatka, znaleziona wysoko w Andach, była częścią religijnego obrzędu, który wymagał złożenia dzieci w ofierze bogom. Jej doskonale zachowane ciało, wydobyte z wiecznie zamarzniętej ziemi, pozwoliło badaczom nie tylko ustalić przyczynę śmierci, ale też odtworzyć jej wygląd z niezwykłą dokładnością. Kim była Dama z Ampato? Niezwykła historia inkaskiej mumii dziewczynki Był 1995 rok. Amerykański archeolog i antropolog Johan Reinhard wyruszył w góry w okolicach Arequipy na południu Peru. Razem z peruwiańskim przewodnikiem Miguelem Zarate wdrapali się na górę Ampato, która ma ponad 6 tys. m n.p.m. Liczyli na ciekawe znaleziska, bo pobliski czynny wulkan doprowadził do topnienia czapy lodowców. Tuż pod samym szczytem badacze dostrzegli niewielkie brązowe zawiniątko, przypominające worek z tkaniny. Okazało się, że był to szczelnie zawinięty płaszcz, który skrywał doskonale zachowaną zamarzniętą mumię dziewczynki. Jej grobowiec znajdował pierwotnie kilkaset metrów wyżej. Uległ on zniszczeniu, a zawartość usunęła się wzdłuż zbocza. Dama z Ampato miała na sobie suknię, szal i ozdobny pas oraz skórzane mokasyny. Na ramionach ofiary znajdowały się dwie szpile, które spinały szatę. Tuż obok mumii były też trzy figurki wykonane ze złota i potłuczone fragmenty naczyń. Znalezisko szybko stało się sensacją. Dziewczynkę nazwano Damą z Ampato lub po prostu Juanitą. Od kilku dekad jej szczątki są przechowywane w specjalnej komorze Arequipie. Rekonstrukcja twarzy Damy z Ampato: Nowe spojrzenie na inkaską ofiarę z dzieci We wtorek w Muzeum Andyjskich Sanktuariów otwarto wystawę „Capacocha. Podążając za bogami Inków”, na której zaprezentowano rekonstrukcję twarzy Damy z Ampato. Wiosną 2024 roku ekspozycja przybędzie do Polski. Rekonstrukcję stworzył szwedzki artysta i archeolog Oscar Nilsson, używając techniki manchesterskiej – typowej dla kryminalistyki. Procesowi towarzyszyły liczne konsultacje i trwał on blisko pół roku. – Pierwszym etapem było wykorzystanie skanów CT [tomografii komputerowej – przyp. red.], do stworzenia modelu czaszki przez dr. Bartłomieja Ćmielewskiego z Politechniki Wrocławskiej. Następnie czaszkę wydrukowaliśmy w technice druku 3D i nanieśliśmy w punktach anatomicznych 32 kołki, odpowiadające grubości tkanek miękkich – wyjaśniła National Geographic Polska koordynatorka projektu, dr Dagmara Socha z Centrum Badań Andyjskich UW. Następnie wspólnie z Nilssonem Socha konsultowała na bieżąco takie detale jak wiek, stopień odżywienia, odcień skóry, długość włosów, uczesanie zmarłej. W ramach przedsięwzięcia w Centro Textiles Tradicionales w Cuzco zamówiono też ręcznie tkane kopie szala i nakrycia głowy Juanity, tak by maksymalnie przybliżyć jej rekonstrukcję do rzeczywistości. – Odtwarzanie wyglądu zmarłych pozwala nam zmienić postrzeganie mumii, które obecnie traktowane są jako ciekawostki w muzeum. Pozwala opowiedzieć historię osób, które żyły przed setkami lat – podkreśliła dr Socha. Ze względu na warunki panujące na szczycie ciało uległo naturalnej mumifikacji poprzez zamarznięcie. Mumia należała do dziewczynki zmarłej w wieku ok. 14–15 lat. Podczas tomografii ustalono, że zabito ją uderzeniem tępym narzędziem w prawy bok głowy. Rytuał capacocha: Dlaczego Inkowie składali dzieci w ofierze na szczytach gór? Dziewczynkę złożono na górze w ramach rytuału capacocha. Archeolodzy znają kilkanaście miejsc na terenie Peru, gdzie Inkowie na szczytach gór lub wulkanów składali dzieci w ramach tego rytuału. Dzieci były – według inkaskich wierzeń – pośrednikami między bogami i ludźmi. Inkowie wybierali swoje ofiary spośród najważniejszych rodów. Czasami jasno określona była intencja ofiary. Na przykład, by zakończyła się jakaś klęska żywiołowa. Dzieci nie składano w ofierze od razu. Zdarzało się, że pielgrzymowano z nimi nawet kilka miesięcy. Halucynogeny i symboliczne dary: Jak przygotowywano dzieci do rytuału capacocha? Z badań innych mumii wykonanych przez dr Sochę wiadomo, że dzieci były odurzane z pomocą liści koki i halucynogennego naparu ayahuasca. Składał się on z lian Banisteriopsis caapi. W przypadku Damy z Ampato nie jest to jeszcze jasne. Jednak wraz z jej mumią znaleziono torebkę pełną liści koki i jej własnych włosów. Inkowie uważali, że obcięte włosy stanowią integralną cześć danej osoby. Dlatego były przechowywane po obcięciu i składane w ofierze wraz z ofiarą. W drugiej torebce zmarła miała ze sobą również muszlę spondylusa. Traktowana była jako jeden z najbardziej luksusowych przedmiotów w Imperium Inkaskim i sprowadzana aż z Ekwadoru. Hologramy i VR na wystawie: Wirtualna podróż szlakiem inkaskiego rytuału capacocha Na wystawie prezentowane są również hologramy zabytków znalezionych przy pochówkach złożonych na wulkanach przez Inków. Wykonali je dr Bartłomiej Ćmielewski i dr Dominika Sieczkowska. Zwiedzający mogą odbyć wirtualną pielgrzymkę śladami rytuały capacochy, udając się pozostałościami inkaskich dróg. Wystawa powstała dzięki współpracy pomiędzy Centrum Badań Andyjskich UW i Universidad Catolica de Santa Maria w Arequipie, dzięki wsparciu ze Ministerstwa Edukacji i Nauki. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Od Światowida po Babę Jagę. Najstarsze wierzenia Słowian fascynują do dziś
Dawni Słowianie żyli w świecie pełnym duchów i ukrytych mocy. Wierzyli w opiekuńcze bóstwa, rusałki i mściwą Babę Jagę. Ich codzienność nierozerwalnie łączyła się z rytmem przyrody i potęgą drzew.
W tym artykule: Kult drzew i lasu Duch pól i wód Baba Jaga w wierzeniach Słowian Rytuały pogrzebowe Słowian Bogowie Słowian W pierwszych społecznościach słowiańskich obecność duchów przenikała wszystkie aspekty codzienności, a ich cześć naznaczała głęboko ludzkie życie. Zanim chrześcijaństwo zapuściło korzenie w świecie słowiańskim, rozwijały się mity, wierzenia i formy religijności związane z naturą, cyklem pór roku i życia, śmiercią i upamiętnianiem zmarłych, które pod różnymi postaciami wykazywały długą żywotność. Można zatem odtworzyć różne płaszczyzny w wierzeniach i kulcie pierwszych Słowian. Kult drzew i lasu Przede wszystkim należy zauważyć głęboką więź świata słowiańskiego z lasem i drzewami. Słowianin wierzył w istnienie duchów lasu i praktykował „kult drzew”. Od ducha lasu zależało owocne polowanie czy bezpieczeństwo bydła. W lasach, które do dziś bujnie porastają niektóre regiony świata słowiańskiego, rządził duch lasu. Słowiańskie ludy uznawały go zazwyczaj za dobrego ducha, władcę i strażnika lasu, który ustala jego współistnienie i relacje z ludźmi. W czasach historycznych przypisano mu jednak wrogość wobec człowieka i nadano mu złośliwe oblicze. Z przewodnika podróżnych mógł stać się tym, który sprowadza ich na złą drogę, a nawet jest porywaczem i ludożercą. W tych przypadkach przyjmuje on niemal diabelski charakter. Staje się bohaterem złowróżbnych spotkań, kończących się nieraz śmiercią dla tych, którzy napotkają go na swojej drodze. Duch pól i wód Podobne do ducha lasu są duch pól oraz duch wód. Duch wód może przybierać postać kobiety – rusałki – odpowiedniczki nimfy, która może pojawiać się na brzegu rzek i jezior oraz w lasach i na polach. W takiej formie postać ta została spopularyzowana przez dramat „Rusałka” Aleksandra Puszkina. Odmienna była natura ducha dendrycznego. Drzewo postrzegano w sposób antropomorficzny. Często wiązało się ono z losem osoby lub wynikiem jej przemiany. Mogło nawet przyjąć zadanie ochrony rodziny czy wspólnoty. Jeszcze z XX w. pochodzą informacje o ogradzanych świętych drzewach, wokół których duchowny sprawował określone rytuały. Była to oczywiście mieszanina elementów kultu dendrycznego i chrześcijaństwa, która wielokrotnie pojawiała się w określonych częściach świata słowiańskiego. To wieloletnie współistnienie i przeplatanie się elementów o odmiennej proweniencji występuje na Słowiańszczyźnie Wschodniej na tyle często, że sprowokowało najpierw radziecką, a później rosyjską krytykę historyczną do mówienia o „dwuwierze”. W cywilizacji słowiańskiej wierzono, że duchy znajdują schronienie w domach zbudowanych z drewna. Swojego ducha miały nawet pomieszczenia przeznaczone na saunę, suszarnia i chlew. A to tylko część duchów wspominanych przez rosyjski folklor. Domy budowano w całości z drewna i bez wszelkich elementów z żelaza długo uznawanego przez Słowian za nieczyste. Na jednym końcu izby, naprzeciwko pieca, znajdował się kąt kultu przodków, w którym prawdopodobnie przechowywano ich prochy. Później zaczęto tam umieszczać święte obrazy. Sanie, którymi tak w miesiącach zimowych, jak i letnich przewożono zmarłego do miejsca jego kremacji czy pochówku, były w całości wykonane z drewna. Nawet do konstruowania wozów i łodzi nie używano żelaza. To sugeruje, że poza przyczynami o charakterze ekonomicznym i podatnością na niekorzystne warunki atmosferyczne, materiał ten stanowił dla cywilizacji słowiańskiej tabu. W późniejszych epokach pojawiło się wręcz zjawisko niechęci wobec wprowadzenia żelaznych lemieszy, które mogłyby „zranić” ziemię. Silny animizm w kulturze słowiańskiej jest widoczny na poziomie języka w gramatycznej kategorii rzeczowników żywotnych i nieżywotnych. Baba Jaga w wierzeniach Słowian Baba Jaga to najsłynniejsza postać rosyjskich baśni, jedyna znana w całym świecie słowiańskim (jako bohaterka baśni i mitów). Pomimo swojego odrażającego wyglądu to zazwyczaj dobrotliwa czarownica. Niemniej jednak czasem cechuje się bezlitosnym okrucieństwem. Jej ciało rzadko jest kompletne. Często ma tylko jedną nogę (lub nogę gnijącą). Jest brudna na całym ciele (nad czym ubolewa). Ma zaropiałe oczy i czarne, ostre zęby. Jest wszechwiedząca (ma specjalne lustro, w którym wszystko widzi) i pożera ludzi (chociaż jej ofiarom w większości udaje się zachować życie). Mieszka w lesie, w izbie wzniesionej na kurzych nóżkach (która czasami kręci się wokół własnej osi). Mimo że izba nie jest zamknięta, to nie ma do niej wejścia. Otwiera się (lub zamyka) tylko na wyraźne żądanie bohatera, by umożliwić mu wejście. To dom ludożerczyni, więc płot jej domu wykonany jest z ludzkich kości. Takie części ciała, jak ramiona, nogi, oczy, głowy, włosy stanowią dekorację wnętrza. Nie zawsze Baba Jaga jest nazywana tym imieniem. Może w ogóle nie mieć imienia lub określa się ją po prostu jako staruchę lub staruszkę. Istnieją jej męskie odpowiedniki (kulawi, owłosieni starcy) lub zastępują ją zoomorficzne stwory (węże, smoki, konie). Rytuały pogrzebowe Słowian W epoce przedchrześcijańskiej Słowianie kremowali zmarłych, mimo że można byłoby przypuszczać, że praktykowali pochówek wraz z późniejszą ekshumacją i ponownym pogrzebem kości zmarłego. „Powieść minionych lat” zawiera interesujące świadectwo, które pokazuje przejście od świata pogańskiego do chrześcijańskiego w ciągu XII w.: „I jeśli kto umierał, to czynili nad nim tryznę, a potem czynili stos wielki i wkładali na ten stos umarłego i spalali, a potem, zebrawszy kości, wkładali je w małe naczynie i stawiali na słupie przy drogach, jak czynią Wiatycze i dziś. Ten sam obyczaj uprawiali Krywicze i inni poganie, nie znający zakonu Bożego, jeno sami tworzący zakon”. Kości były zatem umieszczane na wysokich palach wzdłuż dróg, znacząc w pewien sposób terytorium plemienia. Zwłoki nieczyste były natomiast porzucane bez pochówku, ponieważ mogłyby skazić ziemię. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... Przy okazji pogrzebu śpiewano tryznę, czyli pieśń żałobną, bardzo istotny element tradycji słowiańskiej, który wykazuje zbieżność z cywilizacją bałtycką. Zachowały się liczne zapisy, pochodzące z XIX i XX w., które przekazują nam obraz tego, czym były życie i śmierć dla ludzi z czasów cywilizacji przedchrześcijańskiej. Ale informacje o nich pojawiły się już wcześniej w kontekście walki z pogańskimi tradycjami. Kosma z Pragi pisze o tym, wspominając edykt czeskiego księcia Brzetysława II (1092 r.), który postawił sobie za cel wyplenienie tradycji pogańskich: „Także pogrzeby, które odbywały się w lasach i na polach, i korowody, które odprawiali podług pogańskiego zwyczaju, na dwóch i trzech rozstajnych drogach, jakby dla spokoju dusz. Także i bezbożne igry, które wyprawiali nad swoimi zmarłymi, tańcząc z nałożonymi na twarz maskami i wywołując cienie umarłych. Te okropności i inne świętokradcze wymysły dobry książę wyplenił”. Obok kultu duchów szczególnie żywy był kult przodków, który wraz z chrześcijaństwem przekształcił się w różne formy pamięci o zmarłych. Wykopaliska archeologiczne i relacje spisane przez starożytnych historyków świadczą o współistnieniu dwóch różnych typów rytuału pogrzebowego. Najbardziej archaicznym rytuałem jest pochówek zwłok w ziemi. Względnie nowszy jest natomiast obrzęd kremacji (częstszy wśród Słowian Wschodnich i Zachodnich), zwieńczony złożeniem prochów w urnie. Bogowie Słowian W pierwszej cywilizacji słowiańskiej, poza kultem Matki Ziemi, istniał również panteon najwyższych bóstw. Pozostaje jednak trudny do odtworzenia zarówno z powodu ubogich źródeł, jak i dlatego, że autorzy starożytni często rzutowali na świat słowiański formy bóstw grecko-rzymskich, celtyckich i germańskich. Wśród nich jawi się najwyższa niepoznawalna istota, nieznany bóg odległy od ludzi, któremu towarzyszyły inne znaczące bóstwa. Informacje o nich pochodzą z czasów pierwszej chrystianizacji, kiedy chrześcijańscy kaznodzieje usiłowali wykorzenić pogańskie kulty. Do najważniejszych bóstw należał związany z gromami Perun, tożsamy z bałtyckim Perkunasem. Jego posąg został zburzony w Kijowie z rozkazu księcia Włodzimierza po przyjęciu chrześcijaństwa (988 r.). Kult Peruna zastąpiono kultem Eliasza, proroka wziętego do nieba na ognistym wozie. Zgodnie z pierwotną tradycją, nieodwołującą się do jakiegokolwiek wpływu irańskiego czy chrześcijańskiego, wyróżniano bóstwa dobre i złe. Wśród Słowian Zachodnich utrwalił się kult boga Świętowida (Światowida), który stanowił ostatnią fazę rozwoju słowiańskiego pogaństwa. Jego świątynia znajdowała się w mieście Arkona na wyspie Rugia na Morzu Bałtyckim. Bóstwo to było utożsamiane z postacią św. Wita, opiekuna Saksonów, który w znacznym stopniu przyczynił się do ewangelizacji Słowian na terenach późniejszych Niemiec, co potwierdza w swojej Kronice Helmold. Proces chrystianizacji wyeliminował w średniowieczu kult pogańskich bóstw. Jednak zainteresowanie uczonych tym problemem, począwszy od epoki romantyzmu, nigdy nie wygasło, prowadząc nawet do powstawania sensacyjnych przekłamań. To jest przedruk z książki „Słowianie. Historia, kultury i języki” autorstwa Marcello Garzanitiego, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Skróty pochodzą od redakcji.
Inwestycja, która wywołała burzę. W świętym miejscu powstaje luksusowy kurort
Budowa ośrodka na górze Synaj pokazuje, jak trudne bywa pogodzenie rozwoju turystyki z ochroną miejsc o wyjątkowym znaczeniu duchowym. Władze Egiptu promują inwestycję jako krok ku modernizacji, jednak dla wielu to zagrożenie dla wielowiekowego dziedzictwa.
Święte miejsca od wieków przyciągają pielgrzymów i turystów, ale rzadko stają się areną wielkich inwestycji komercyjnych. Tym razem jednak sytuacja wygląda inaczej. Egipt ogłosił plany realizacji projektu „Wielkie Przemienienie”, którego centralnym punktem ma być góra Synaj, czyli miejsce o niezwykłym znaczeniu religijnym. Władze zapowiadają budowę luksusowych hoteli, centrów handlowych i willi, twierdząc, że inwestycja ma połączyć duchowość z nowoczesną turystyką. Pomysł ten wywołał jednak duże kontrowersje, gdyż dla wielu osób granica między sacrum a komercją została poważnie naruszona. Święta góra pod presją inwestycji Przez stulecia góra Synaj była celem pielgrzymek i duchowych wędrówek. Turyści i wierni wspinali się na jej szczyt z pomocą beduińskich przewodników, by podziwiać wschód słońca nad pustynnym krajobrazem. Szczególne znaczenie religijne sprawiło, że miejsce to uznawane jest za jedno z najświętszych w Egipcie – czczone zarówno przez Żydów, chrześcijan, jak i muzułmanów. To tutaj, według tradycji, Mojżesz miał otrzymać Dziesięć Przykazań, a Biblia i Koran wspominają o objawieniu Boga w płonącym krzewie. Dziś u stóp góry znajduje się klasztor św. Katarzyny z VI wieku, wpisany na listę UNESCO. Okolicę zamieszkuje plemię Dżebelja, znane jako Strażnicy Świętej Katarzyny, które od pokoleń opiekuje się tym miejscem. Jednak ich dotychczasowy świat ulega gwałtownej przemianie. W odizolowanej przestrzeni powstają luksusowe hotele, wille i bazary, co stopniowo przekształca charakter regionu. W ramach realizacji projektu „Wielkie Przemienienie” zburzono tradycyjne domy plemienia i ekologiczne obozowiska turystyczne, nie wypłacając odszkodowań. Co więcej, budowa parkingu doprowadziła do ekshumacji ciał z miejscowego cmentarza, co dla społeczności stało się szczególnie bolesnym doświadczeniem. Spór o klasztor św. Katarzyny. Religia kontra interesy polityczne Choć egipskie władze podkreślają, że nowe inwestycje na Synaju mają wspierać rozwój turystyki i wzmacniać gospodarkę, dla Grecji sprawa klasztoru św. Katarzyny od dawna wykracza poza kwestie ekonomiczne. Ateny traktują to miejsce jako duchową stolicę prawosławia, a sam klasztor jako niezachwiany symbol dziedzictwa chrześcijańskiego. Nic więc dziwnego, że majowy wyrok egipskiego sądu, uznający teren wokół klasztoru za własność państwową, wywołał prawdziwą burzę. Hierarchowie Kościoła greckiego określili tę decyzję mianem konfiskaty i zagrożenia dla samego istnienia wspólnoty mnichów. Arcybiskup Aten Hieronim II mówił wręcz o „wywłaszczeniu duchowej latarni hellenizmu”, a rezygnacja długoletniego arcybiskupa Damianosa – głęboko rozczarowanego i podzielonego tym wyrokiem – wstrząsnęła opinią publiczną. Równie zdecydowanie zareagował Grecki Prawosławny Patriarchat Jerozolimy, przypominając, że klasztor cieszył się szczególną ochroną już w VII wieku, kiedy to Mahomet nadał mu gwarancję bezpieczeństwa oraz nazwał miejscem pokoju i pojednania między chrześcijanami a muzułmanami. Finalnie wspólne oświadczenie Grecji i Egiptu miało na celu złagodzenie sporu i zapewnienie, że klasztor św. Katarzyny nie zostanie zburzony ani zamknięty, jednak nie rozwiało obaw, iż duchowe dziedzictwo tego miejsca zostanie podporządkowane komercyjnym projektom i politycznym interesom. Ben Hoffler, brytyjski pisarz podróżniczy współpracujący z plemionami Synaju, powiedział w rozmowie z BBC, że na ich oczach „powstaje świat miejski”, zupełnie obcy dla społeczności Dżabeleya. – To nie jest rozwój, jakiego chcą mieszkańcy, ale ten, który został im narzucony odgórnie, by służyć interesom zewnętrznych inwestorów kosztem lokalnej ludności. To świat, od którego zawsze pragnęli pozostać odizolowani, na którego powstanie nigdy nie wyrazili zgody i który na zawsze zmieni ich miejsce w ojczyźnie – podkreślił. Źródła: Fox News, New York Post, BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Budda porzucił wspaniały pałac, by wieść żywot żebraka. Legenda wielkiego mędrca jest żywa do dziś
Budda, wielki przewodnik duchowy, żył i nauczał ponad dwa i pół tysiąca lat temu, przynajmniej tak uważa wielu naukowców. Należy jednak podkreślić, że historia księcia, który porzucił wszelkie wygody życia, by osiągnąć stan duchowego oświecenia, w dużej mierze oparta jest na legendach. Nic więc dziwnego, że w wielu fragmentach brzmi niewiarygodnie. Co wiemy na temat założyciela najsłynniejszego systemu religijno-filozoficznego?
Spis treści: Narodziny przyszłego Przebudzonego W poszukiwaniu prawdy Dar wiedzy dla świata Założyciele wielkich religii albo sami nazwali się bogami, albo twierdzili, że ich działania są boską wolą. W przypadku twórcy buddyzmu było inaczej. Siddahartha Gautama, choć urodził się uprzywilejowany i dorastał w całkowitej izolacji od faktycznego obrazu otaczającego go świata, nie twierdził, że jest kimś więcej niż tylko człowiekiem. Nie inspirowała go żadna wyższa siła. Co więcej, swoim uczniom przekazał, że człowiek sam sobie jest panem i nikt i nic nie rządzi jego przeznaczeniem. Narodziny przyszłego Przebudzonego Jak głoszą tradycyjne podania, przyszły Budda żył w północnych Indiach, w V wieku p.n.e. Przyszedł na świat w arystokratycznym rodzie Siakjów, którego głową był król Siuddhodana. Królewska para długo nie mogła doczekać się następcy tronu. Pewnej nocy 40-letniej królowej Mai przyśniło się, że biały słoń z sześcioma kłami wchodzi w jej ciało. Królewscy mędrcy uznali to za proroctwo. W ich interpretacji, niezwykły sen oznaczał, że władczyni powije wyjątkowe dziecko. Chłopiec urodził się niespodziewanie, gdy królowa odbywała podróż do wioski Lumbini (dzisiejszy Nepal). Otrzymał imię Siddhartha. Król, pragnąc poznać przyszłość swojego jedynego syna, wezwał do pałacu Asitę. Gdy mędrzec ujrzał dziecko, zaśmiał się i zapłakał. Zapytany o tę reakcję, wyjaśnił, że syn Suddhdhany będzie wiódł dobre życie i wpłynie na wiele osób, jednak on sam tego nie doczeka. Życie w „złotej klatce” Gdy chłopiec dorastał, król zauważył, że jego syn jest nieprzeciętnie wrażliwy. Uznał, że tak wyjątkowe dziecko nie może stykać się z bólem i cierpieniem, którego nie brakuje na świecie. Poza tym nie pragnął dla niego życia mędrca. Chciał, by wyrósł na godnego następcę tronu, nie na świętego. Młody Siddhartha Gautama został zamknięty w pałacu, odizolowany od chorób, starości i wszelkich nieszczęść i otoczony luksusami, które przynależały się księciu. Wiódł idylliczne życie, nie zdając sobie sprawy, że prawdziwy świat wygląda inaczej. W wieku 16 lat poślubił księżniczkę Jasodharę, z którą doczekał się syna. Jednak ani rodzina, ani luksusowe życie nie były w stanie oderwać jego myśli od świata za pałacowymi murami. Siddhartha nieustannie naciskał na ojca, by ten pozwolił mu wyjść na zewnątrz. Gdy książę miał 30 lat, król w końcu uległ i zorganizował dla syna podróż powozem. Zadbał, żeby zobaczył iluzoryczny świat, w którym nie ma starości i biedy. Jednak Siddhartha dostrzegł w wiwatującym tłumie starą kobietę. Nie wiedział, na kogo tak naprawdę patrzy. Gdy zapytał o to woźnicę, ten wyjaśnił mu, że to czeka każdego człowieka. Później zauważył chorego i nieboszczyka i zrozumiał, że życie nieuchronnie zmierza do śmierci, a droga ta wiedzie przez cierpienie. Na końcu swojej podróży napotkał szukającego wyzwolenia od bólu mędrca. On uświadomił mu można próbować zaradzić gehennie. W poszukiwaniu prawdy Po powrocie do pałacu, Siddahartha nie mógł przestać myśleć o tym, co zobaczył. Rozumiał już, że przed chorobami i starością nikt nie ucieknie, nawet jego uprzywilejowani bliscy. Nie potrafił już cieszyć się dobrami, które go otaczały. Wspaniałe pałace (miał ich trzy, na porę gorącą, deszczową i zimną) i ogrody porośnięte bujną roślinnością i wypełnione majestatycznymi zwierzętami przestały robić na nim wrażenie. Postanowił opuścić pałac, by wieść żywot ascety. Pewnej nocy zgolił włosy i brodę, założył żebracze łachy, kazał osiodłać swojego konia i wyjechał. W tradycji buddyjskiej moment ten określa się mianem Wielkiego Odejścia. Od tamtej pory Siddahartha wiódł skrajnie ascetyczny żywot, tylko po to, by dotrzeć do prawdy. Spotkał na swojej drodze wielu wybitnych nauczycieli, od których czerpał wiedzą, ale wciąż czuł, że to za mało. Dołączył więc do kilku ascetów, którzy umartwiali się najsurowszymi praktykami. Po sześciu latach zrozumiał, że asceza jest w istocie tym, czym jest życie w luksusie – prowadzącą donikąd skrajnością. Chwilę później dziewczynka imieniem Sudziata wręczyła mu ryż i mleko. Mimo zgorszenia towarzyszy, przyjął poczęstunek. Usiadł wtedy pod figowcem i przysiągł sobie, że nie wstanie, aż nie osiągnie pełnego przebudzenia. Dziś ta roślina jest znana jako drzewo bodhi. To właśnie tam Siddahartha i stał się Buddą, czyli Przebudzonym. Dar wiedzy dla świata Niebawem zaczął udzielać pierwszych nauk. Opowiadał swoim uczniom o Czterech Szlachetnych Prawdach i Ośmiorakiej Ścieżce. Przez 40 lat przemierzał Indie, dzieląc się swoją wiedzą. Budda zmarł w wieku około 80 lat, w Kusingarze. Jego uczniowie przekazywali dalej jego nauki, aż dotarły do centralnej, południowo-wschodniej i wschodniej Azji. Dziś buddyzm ma wyznawców na całym świecie. Historia czy legenda? Ta opowieść brzmi niewiarygodnie? Nie bez przyczyny. Dzieje Buddy zostały spisane dopiero po kilku stuleciach od jego śmierci i nie ulega wątpliwości, że w dużej części składają się z legend. Nie można zatem nazwać Siddaharthy Gautamy postacią w pełni historyczną, bo nie sposób ustalić żadnych faktów z jego życia. Wielu historyków wyraża jednak przekonanie, że ktoś taki rzeczywiście żył i nauczał w V wieku p.n.e., natomiast żadne fakty na ten temat nie są znane. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Satanizm, którego nie było. Dlaczego w USA uwierzono w kult ofiar? Poznajcie satanic panic
Satanic panic to określenie moralnej paniki charakteryzującej społeczeństwa na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego stulecia. Jak to się stało, że masowy strach przed satanistycznymi rytuałami wybuchł w USA – kraju wolności, a może hipokryzji?
Spis treści: Anton LaVey kontra kościół. Kto się kogo bał? Walka z wrogiem, którego nie było Mroczna (nie)pamięć Szatan wsród rockmenów? Diabeł kupuje pastę do zębów u P&G Krwawe rytuały, rzekome składanie ofiar i konszachty z diabłem kulturalnych idoli – tego obawiano się w USA w latach 80. ubiegłego stulecia. Tzw. satanistyczna panika zrodziła zbiorową histerię, która z czasem rozrosła się na inne kontynenty. Fałszywe oskarżenia przysporzyły kłopotów kapelom metalowym i czołowym spółkom, wytaczając wojnę Kościołowi szatana. Ten z pominięciem humanistycznego wymiaru filozofii traktującej pojęcia Boga i diabła w kategoriach archetypów, pozostawał wielkim szwindlem i zarabiał pokaźne sumy na entuzjastach nowych ruchów religijnych. Anton LaVey kontra kościół. Kto się kogo bał? Zakładający kiczowatą pelerynę Czarny Papież Anton Szandor LaVey z jednej strony promował postępowe idee indywidualizmu, weganizmu czy rozwoju osobistego, a z drugiej – inscenizował dla nieszczędzących groszem gapiów kontrowersyjne rytuały. Te przyciągały uwagę i dawały finansową stabilizację. W przeciwieństwie do brutalnej odmiany satanizmu, LaVey nie czcił szatana, lecz stawiał w centrum człowieka i doczesność. Traktował biblijne pojęcia w wymiarze symbolu odwiecznej walki dobra ze złem. Jednocześnie wyznawca laveyańskiej myśli odznaczał się szacunkiem wobec drugiego człowieka w imię afirmacji siły witalnej, co podtrzymywało krytykę występków pokroju zabójstwa i świadomego krzywdzenia – dotyczącą nie tylko ludzi, ale też pozostałych istot żywych. Walka z wrogiem, którego nie było Nazwa sugerująca mroczny kult w połączeniu z teatralnymi zapędami Najwyższego Kapłana Kościoła Szatana wystarczyła jednak środowiskom katolickim, by wytoczyć mu wojnę. Nikt nie zagłębiał się w sens laveyańskiej teorii, nabierając się na powierzchowny wizerunek, który sam Anton LaVey traktował zresztą jako element farsy. Kościół miał swój interes w zaszczepianiu lęku wśród własnych owieczek. Zatrwożeni wierni ponownie mogli bowiem zapełnić sakralne nawy instytucji przeżywającej kryzys z powodu wyłamywania się społeczeństwem spod purytanizmu. Rewolucja obyczajowa sprzyjała rozwojowi innowacyjnych organizacji ukierunkowanych na indywidualizm, a ponadto dawała artystyczną swobodę. Od końca lat 60. XX wieku mogliśmy obserwować zwrot w kierunku problematyki dotychczas uznawanej za kontrowersyjną w świecie cenzury (np. Kodeksu Haysa w starym Hollywood). Na równi z Kościołem szatana tematykę demonicznych sił rozważano w sztuce. Dobrym przykładem jest dzieło Romana Polańskiego „Dziecko Rosemary” (1968). Z czasem horror zdobył tytuł przeklętego ze względu na wypadki, które miały miejsce po premierze. W krótkim czasie zginął w tajemniczych okolicznościach kompozytor kultowego motywu kołysanki z filmu Krzysztof Komeda. Latem kolejnego roku sam reżyser przeżył zaś ogromną tragedię. Jego żona Sharon Tate została zamordowana w dziewiątym miesiącu ciąży przez sektę „Rodzina” Charlesa Mansona. Opinia publiczna łączyła niepokojącą tematykę produkcji z koszmarnymi wydarzeniami, co napędzało strach o globalnym wymiarze. Mroczna (nie)pamięć Satanistyczna panika (ang. satanic panic) to pojęcie moralnej paniki obserwowanej od lat 80. XX wieku w Stanach Zjednoczonych pod konserwatywnymi rządami Ronalda Reagana. Wśród jej konsekwencji można wymienić ostracyzm niewinnych, złamane kariery czy straty czołowych spółek. Zjawisko odznaczało się społecznym lękiem przed satanistycznymi rytuałami. Wszystko zaczęło się od premiery książki „Michelle pamięta”, w której psychiatra Lawrence Pazder opisał wspomnienia swojej pacjentki dotyczące porwania przez Kościół szatana, torturowania i wykorzystania seksualnego. Szybko okazało się, że tego typu wydarzenia nie miały miejsca. Społeczeństwo podchwyciło jednak narrację strachu. Tysiące ludzi zwierzało się swoim terapeutom z rzekomych doświadczeń krzywdy ze strony satanistów. Świadectwa doczekały się nawet osobnego terminu – Satanic Ritual Abuse. W latach 80. i 90. w samych Stanach Zjednoczonych zgłoszono ponad 12 000 takich przypadków. Bilans „winnych” czcicieli szatana wynosił zaś okrągłe zero. Nikogo nie skazano, za to wielu musiało borykać się z przykrymi konsekwencjami syndromu fałszywej pamięci, jak później tłumaczono satanistyczną panikę. Histeria trwała co najmniej do połowy lat 90. i regularnie rozrastała się na inne kraje, w tym Polskę. W czasach PRL-u mylną łatkę satanistów przypisywano uczestnikom Festiwalu w Jarocinie dla fanów mocnych brzmień. Często wystarczała czarna koszulka i zdobyta pokrętną drogą płyta Black Sabbath albo Metalliki, by w powszechnej opinii uznać jej posiadacza za potencjalnego czciciela ciemności. Szatan wsród rockmenów? Scena rocka i metalu od początku pozostawała na celowniku satanic panic. W 1985 roku rodzice Johna Daniela McColluma, który popełnił samobójstwo w wieku 19 lat, powiązali tragedię syna z kawałkiem „Suicide Solution” Ozzy’ego Osbourne’a z jego debiutanckiego, solowego albumu „Blizzard of Ozz”. Oskarżonemu muzykowi i wytwórni CBS Records nie udowodniono winy, jednak sprawa umocniła stereotypy wokół rzekomo zgubnego wpływu muzyki metalowej. Bodaj najsłynniejsza anegdota tego typu krąży wokół legendarnej ballady Led Zeppelin „Stairway to Heaven”, która puszczona od tyłu miała zawierać… satanistyczne podteksty. Autor słów i frontman zespołu Robert Plant celnie komentował: „jeśli chodzi o odwracanie taśm i umieszczanie ukrytych wiadomości, to nie jest mój sposób robienia muzyki. To naprawdę smutne”. W świecie ówczesnej muzyki byli jednak artyści otwarcie nawiązujący w swych prowokujących tekstach piosenek do krytyki kościoła i mrocznej estetyki. W hip-hopie głośnym echem odbiła się grupa Natas (od tyłu Satan) założona przez T-N-T, Mastaminda oraz Eshama. Tuż po ich debiutanckim albumie „Life After Death” wybuchły kontrowersje związane ze śmiercią nastoletniego fana. Chłopak zabił się podczas słuchania wspomnianej płyty i grania w rosyjską ruletkę. Publiczna nagonka poskutkowała złagodzeniem późniejszego wizerunku raperów. Diabeł kupuje pastę do zębów u P&G Nie tylko kultowe zespoły miały problemy w obliczu satanistycznej paniki. Koncern kosmetyczny Procter & Gamble swego czasu musiał zmienić ponad stuletni logotyp ze względu na rzekomy przekaz podprogowy. Amerykańskie przedsiębiorstwo wytwarzające przede wszystkim kosmetyki i środki higieniczne (w tym pieluchy Pampers czy produkty do pielęgnacji jamy ustnej Oral-B i Blend-a-med) od 1851 roku posługiwało się znakiem przedstawiającym mężczyznę z brodą i trzynaście gwiazd. U szczytu satanic panic dopatrzono się „niepokojącego” kształtu kosmyków, które miały zawijać się w… trzy szóstki. Ilość gwiazdek oznaczająca w rzeczywistości trzynaście kolonii brytyjskich w Ameryce, zinterpretowano zaś jako biblijny zły omen i symbol zdrady – w końcu sam Judasz miał być trzynastym uczestnikiem ostatniej wieczerzy. Z powodu konsumenckiego bojkotu w 1995 roku firma zmieniła logo na neutralne, białe litery P&G umieszczone na niebieskim tle. Jak się później okazało, plotki o rzekomym czczeniu ciemności przez koncern rozpowiadała konkurencja. Po sądowej batalii międzynarodowa firma Amway, bo o niej mowa, musiała wypłacić Procter & Gamble odszkodowanie w wysokości 19 milionów dolarów. Obecne reakcje społeczeństw i środowisk katolickich potrafią przypominać te ze szczytu satanic panic. W naszym kraju uprzedzenia wciąż mają się dobrze. Wie o tym ceniona we wszystkich stronach świata, choć niezrozumiana na rodzimym gruncie death metalowa grupa Behemoth z Adamem „Nergalem” Darskim na czele. Ciąganie po sądach za rzekomą obrazę uczuć religijnych, protesty przed koncertami i organizowanie równoległych do występów mszy w intencji „zgubionych” słuchaczy (co miało miejsce choćby podczas szczecineckiego festiwalu MateriaFest w 2017 roku) to codzienność wyróżnionego Fryderykiem zespołu. Nasza ekspertka Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Buddyzm ma wyznawców na całym świecie. Jakie są jego kluczowe założenia?
Buddyzm narodził się w Indiach, ale idee „nauki przebudzonego” wykroczyły dalece poza Azję. Tak naprawdę alternatywy dla tradycyjnych systemów religijnych, afirmujących jednego boga, szukają ludzie na całym świecie. Jakie są kluczowe założenia buddyzmu? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Religia? Filozofia? A może droga życia? Buddyjski światopogląd Różnorodność ścieżek Buddyzm w japońskiej interpretacji Buddyzm tybetański Gdy Budda porzucił życie księcia i został nauczycielem, nauki, które głosił, trafiały przede wszystkim do mieszkańców subkontynentu indyjskiego. Po jego śmierci, w ciągu pięciu wieków rozprzestrzeniły się na centralną, południowo-wschodnią i wschodnią Azję. Współcześnie buddyzm (w sanskrycie i języku pali Buddha Dharma, czyli „nauki przebudzonego”) ma wielu wyznawców także na Zachodzie. Religia? Filozofia? A może droga życia? Buddyzm od początku wymyka się prostym klasyfikacjom. Nauk tych nie można jednoznacznie określić mianem systemu filozoficznego ani religii. To coś w rodzaju połączenia jednej i drugiej kategorii. Nauki Buddy można uznać za nonteistyczny system religijny i filozoficzny. W odróżnieniu od większości religii, buddyzm nie koncentruje się na pojęciu boga i stwórcy. W doktrynie buddyjskiej pojęcia te mają marginalne znaczenie, ale należy wspomnieć, że o ile jej wyznawcy nie afirmują żadnego boga, to także nie negują jego istnienia. Ich ostatecznym celem jest natomiast osiągnięcie oświecenia i wyzwolenia. W centrum buddyzmu stoi zatem samodoskonalenie duchowe. Sama definicja religii jest płynna i zależna od kulturowego kontekstu. Nonteistyczna istota tego systemu stoi w opozycji do zachodniego rozumienia tego pojęcia, najczęściej opierającego się na wierze w osobowego boga. W systemie buddyjskim takie bóstwo jest nieobecne. Budda był człowiekiem – nauczycielem, nie bogiem. System ten obejmuje jednak praktyki duchowe, etykę, wspólnotę i ścieżkę do transcendencji, zatem nie brakuje w nim punktów zbieżnych z choćby dominującym na starym kontynencie katolicyzmem. Buddyjski światopogląd Celem buddyjskiej praktyki jest doświadczenie trwałego szczęścia poprzez oświecenie i urzeczywistnienie potencjału umysłu. Buddyści wierzą, że może tego dokonać każdy człowiek. W jaki sposób? System oparty na czterech prawdach W centrum nauk Buddy stoją Cztery Szlachetne Prawdy. Stanowią one istotę buddyjskiego światopoglądu, oferując zarówno „diagnozę” ludzkiego cierpienia, jak i praktyczną drogę do jego zakończenia. Prawda o Cierpieniu (Dukkha). Pierwsza prawda głosi istnienie cierpienia. Sam termin „dukkha” jest rozumiany nie tylko jako ból fizyczny. Buddyści rozpatrują to pojęcie także w kategoriach uniwersalnego doświadczenia niezadowolenia, ulotności i nietrwałości. Obejmuje narodziny, starzenie, chorobę, śmierć, rozpacz, ból, rozłąkę i niezaspokojone pożądanie. Prawda o Przyczynie Cierpienia (Taṇhā). Jak głosi druga prawda, przyczyną wszelkich cierpień człowieka jest przywiązanie do pragnień, czyli taṇhā. W szerszym kontekście, jest to związane z pragnieniem zmysłowej przyjemności (kāma taṇhā), stawania się (bhava taṇhā, np. chęć bycia kimś lub osiągnięcia sukcesu) i niebytu (vibhava taṇhā, np. pragnienie pozbycia się cierpienia czy gniewu). Istotą jest odpuszczenie tych pragnień, ale bez osądzania i chęci pozbycia się ich siłą. Prawda o Ustaniu Cierpienia (Nirodha/Nibbāna). Trzecia prawda zakłada możliwość całkowitego wygaśnięcia cierpienia (Nirodha), Jest to równoznaczne z osiągnięciem stanu nirwany (Nibbāny), w którym pożądanie zanika, a umysł osiąga absolutny spokój, pustkę i brak przywiązania. Prawda o Ścieżce Prowadzącej do Ustania Cierpienia (Aṭṭhangika Magga). Czwarta prawda głosi, że drogą do pokonania cierpienia jest Szlachetna Ośmioraka Ścieżka. Droga do wyzwolenia Pod tym pojęciem kryje się praktyczny przewodnik, prowadzący do wyzwolenia, spokoju, wygaśnięcia wszelkiego cierpienia, wiedzy, oświecenia i nirwany. Jak wskazuje na to sama nazwa, na Szlachetną Ośmioraką Ścieżkę składa się osiem wzajemnie wspierających się elementów, podzielonych na trzy kategorie, którymi są: mądrość, moralność i koncentracja. Taka struktura czyni nauki Buddy niezwykle pragmatycznym systemem, oferującym nie obietnice zawarte w abstrakcyjnych doktrynach, a namacalne metody poprawy jakości życia. Elementami mądrości są: Właściwy Pogląd (sammā diṭṭhi) – pod tym pojęciem kryje się zrozumienie Czterech Szlachetnych Prawd i natury rzeczywistości, w tym nietrwałości i braku trwałego „ja”; Właściwa Intencja (sammā saṅkappa) – zakłada rozwój wewnętrznych czystości, czyli zamiarów, w których nie ma miejsca na chciwość, złą wolę i szkodliwość. Elementy moralności to: Właściwa Mowa (sammā vācā) – to powstrzymanie się od kłamstwa, obelg i wypowiedzi niemających sensu; Właściwe Działanie (sammā kammanta) – pod tym pojęciem kryje się życie bez wyrządzania krzywdy sobie i innym, powstrzymanie się od zabijania, kradzieży i nieskromności; Właściwy Sposób Życia (sammā ājīva) – to unikanie zawodów i czynności przynoszącego szkodę innym istotom. Z kolei na koncentrację składają się: Właściwy Wysiłek (sammā vāyāma) – to systematyczna praca nad rozwijaniem pozytywnych stanów umysłu i eliminowanie negatywnych myśli; Właściwa Uważność (sammā sati) – to rozwijanie świadomości ciała, uczuć, umysłu i przedmiotów umysłu, bycie obecnym „tu i teraz”; Właściwa Koncentracja (sammā samādhi) – pod tym pojęciem należy rozumieć praktykę medytacyjną, której celem jest rozwój skupienia i osiągnięcie zrównoważonego, spokojnego umysłu. Buddyjskie rozumienie istnienia Z buddyjskim rozumieniem istnienia nierozerwalnie związane są dwie koncepcje: karmy i reinkarnacji. Obie stanowią potężną podstawę etyczną, na której buddyści opierają swój światopogląd. Sanskryckie słowo „karma” oznacza dosłownie „działanie” lub „czynienie”. W buddyzmie wskazuje na działanie motywowane intencją, które prowadzi do przyszłych konsekwencji. Owe intencje są decydującym czynnikiem w określeniu rodzaju odrodzenia w samsarze, czyli cyklu wcieleń. Podkreślenie ich roli w karmie ma fundamentalne znaczenie, bo nie samo działanie, a motywacja stoi za jego karmicznymi skutkami. Reinkarnacja, czyli odrodzenie się, stoi w centrum buddyzmu, podobnie jak w pozostałych indyjskich religiach. Kontinuum umysłowe jednostki, wraz z jej talentami i naturalnymi instynktami, przechodzi z poprzednich wcieleń do przyszłych. To, czy człowiek odrodzi się w ciele ludzkim, zwierzęcym czy innej formie, zależy od motywacji jego czynów. Należy jednak podkreślić, że szczęście lub jego brak w kolejnych życiach nie jest formą nagrody czy kary, a naturalną konsekwencją prawa przyczyny i skutku. Reinkarnacja a dusza Jak to się ma do Właściwego Poglądu i koncepcji braku trwałego „ja”? Doktryna buddyjska zakłada, że życie, śmierć i reinkarnacja są jak film, w którym każda klatka jest inna, ale wszystkie razem tworzą spójną całość. Występuje między nimi ciągłość. Różnorodność ścieżek Buddyzm rozwinął się w wiele różnorodnych tradycji, dostosowanych do lokalnych kultur i potrzeb. Choć poszczególne odmiany tej filozofii nadal oparte są na wspólnych fundamentach, to wskazują na nieco odmienne ścieżki do oświecenia. Therawada (Droga Starszych) Therawada to najstarsza zachowana gałąź nauk Buddy. Jest to jedyna szkoła wywodząca się z tradycji Sthaviravada, która przetrwała do dziś. Kładzie nacisk na indywidualne wyzwolenie i osiągnięcie stanu arahanta – osoby wyzwolonej z cierpienia dzięki zrozumieniu Czterech Szlachetnych Prawd i praktyce Ośmiorakiej Ścieżki. Tradycja ta zakłada, że zanim miłością i współczuciem obdarzy się innych, najpierw trzeba pokochać samego siebie. Charakteryzuje się wiernością starym, oryginalnym pismom i skupieniem na etyce i praktyce medytacyjnej. Mahajana (Wielki Wóz) Mahaiana rozwinęła się później niż Therawada. Obecnie stanowi najliczniej wyznawaną gałąź buddyzmu. W jej centrum stoi idea Bodhisattwy, czyli istoty, która zdołała osiągnąć wysoki stopień oświecenia, jednak świadomie rezygnuje z wejścia w nirwanę, aby pozostać w samsarze i pomagać wszystkim istotom w osiągnięciu wyzwolenia. Nauki te kładą nacisk na współczucie i mądrość dla dobra wszystkich. Wprowadzają koncepcję pustki, czyli zrozumienia, że wszystkie zjawiska, w tym także osoby, są pozbawione trwałej, niezależnej egzystencji. W Mahajanie wierzy się, że każdy posiada „naturę Buddy” – wrodzony potencjał do osiągnięcia oświecenia. Wadżrajana (Diamentowa Droga) Wadżrajana jest gałęzią buddyzmu, która rozwinęła się w Himalajach. Kierunek ten w pełni akceptuje nauki Therawady i Mahajany, ale zawiera też pewne unikatowe metody. Ich celem jest szybkie zrealizowanie ideału Bodhisattwy, nawet w aktualnym życiu. Praktykujący tę szkołę starają się utrzymać postawę umysłową, jakby już osiągnęli cel. Buddyzm w japońskiej interpretacji Na szczególnie podatny grunt buddyzm natrafił w Japonii, gdzie rozwinęło się wiele unikatowych szkół, dopasowanych do tamtejszej kultury. Zen Zen ma korzenie w chińskim buddyzmie Chan, który z kolei jest odłamem Mahajany. W tym przypadku, podstawową ideą jest przekonanie, że każdy człowiek może odbyć podróż do swojej prawdziwej natury. Zen odrzuca nadmierne przywiązanie do świętych pism czy analizy pojęć i kładzie nacisk na bezpośrednie doświadczenie. Najważniejszą praktyką jest tu zazen, czyli medytacja siedząca. Istotne są również: kinhin (medytacja chodzona), samu (praca w odosobnieniu) i teisia (słuchanie wykładów nauczyciela). Nichiren Nichiren to odłam Mahajany, nazwany na cześć XIII-wiecznego japońskiego kapłana. Szkoła ta zakłada, że Sutra Lotosu (jeden z najważniejszych tekstów w Mahajanie) zawiera najwyższe nauki Buddy i że wszyscy ludzie posiadają wewnętrzną „naturę Buddy”, przez co są zdolni do osiągnięcia oświecenia w aktualnym życiu. W tym przypadku, podstawową praktyką jest daimoku, polegająca na intonowaniu mantry Namu Myōhō Renge Kyō. Celem tego jest odkrycie natury Buddy, osiągnięcie harmonii z prawami wszechświata i przemiana cierpienia w szczęście. Jōdo-shinshū Jōdo-shinshū, czyli „Prawdziwa Religia Czystej Krainy”, jest jedną z amidystycznych szkół buddyzmu japońskiego, założoną przez Shinrana. Jej ideologiczne podstawy są oparte na trzech sutrach, opisują historię Buddy Amidy i jego Czystą Krainę. Najważniejszą praktyką w tym odłamie jest nembutsu, czyli intonowanie imienia Buddy Amidy. Buddyzm tybetański Tak jak odmiany japońskie, także buddyzm tybetański akceptuje nauki Therawady i Mahajany, uzupełniając je o kolejne elementy. Praktyka buddyjska w Tybecie opiera się na trzech prawdach, którymi są: <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dlaczego-mnisi-zyja-w-celibacie-bo-przynosi-to-zaskakujace-dlugofalowe-korzysci-ewolucyjne-odkryli-antropolodzy-fot-he-penglei-china-news-service-visual-china-group-via-getty-images-1a20bf8.jpeg" width="1024" height="681" alt="Dlaczego mnisi żyją w celibacie? Bo przynosi to zaskakujące, długofalowe korzyści ewolucyjne, odkryli antropolodzy (fot. He Penglei/China News Service/Visual China Group via Getty Images)" title="Dlaczego mnisi żyją w celibacie? Bo przynosi to zaskakujące, długofalowe korzyści ewolucyjne, odkryli antropolodzy (fot. He Penglei/China News Service/Visual China Group via Getty Images)" /> wyższość etyczna, na którą składa się właściwe postępowanie, unikanie czynów prowadzących do cierpienia, rozwijanie szczodrości, etycznej postawy i cierpliwości; wyższy stan umysłu, polegający na jasnym rozumieniu głębszych prawd, do czego prowadzi medytacja; wyższe zrozumienie, co polega na gromadzeniu wiedzy ze studiowania Dharmy i bezpośrednim doświadczeniu ostatecznej prawdy. Należy wspomnieć, że buddyzm tybetański zaadaptował także wiele elementów z pierwotnej na obszarze Tybetu tradycji religijnej bön. Stąd wiara w lokalne bóstwa, demony, duchy gór i jezior, a także specyficzne rytuały, których celem jest ujarzmienie lub zjednanie tych istot. Odmiana ta jest główną religią Tybetu, ale nie tylko. Także w regionach sąsiadujących (jak Bhutan, Nepal, Sikkim i Ladakh) jest wyznaniem dominującym, odkąd król Trisong Decen ustanowił ten odłam religią państwową. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Najwyższy w Europie pomnik Matki Boskiej ma stanąć w Polsce. Wszystko za sprawą miliardera
Jeszcze do 2022 roku Polska mogła się szczycić największym statuą Jezusa Chrystusa na świecie. Teraz do świebodzińskiego pomnika ma dołączyć najwyższa w Europie figura Matki Boskiej. Brytyjski magazyn „Financial Times” już nazwał ten projekt „ogromnym, niemal faraońskim”.
Nowa statua Matki Boskiej powstaje we wsi Konotopie w województwie kujawsko-pomorskim. Wybór lokalizacji nie jest przypadkowy – nieopodal, w miejscowości Kikół, swój dom ma Roman Karkosik, miliarder i fundator pomnika. Przedsiębiorca już wcześniej finansował inne sakralne inwestycje w regionie, np. odbudowę Sanktuarium Matki Boskiej Bolesnej w Konotopiu. Jak przebiega budowa pomnika? Budowa ruszyła w marcu 2025 roku, czego symbolicznym aktem było wmurowanie aktu erekcyjnego 12 marca. W uroczystości wzięli udział m.in. fundatorzy – Grażyna i Roman Karkosikowie – oraz przedstawiciele lokalnych władz. „Financial Times” relacjonuje, że obecnie konstrukcja zaczyna nabierać ostatecznych kształtów dzięki pracy dwóch ogromnych żurawi budowlanych. Figura ma zostać zwieńczona piedestałem w formie korony, na której ulokowany zostanie taras widokowy. W ten sposób obiekt nabierze wartości nie tylko religijnej, ale i turystycznej, pozwalając przyjezdnym na podziwianie okolicy z kompletnie nowej perspektywy. Koniec prac zaplanowany jest na wakacje przyszłego roku, a dokładniej na 15 sierpnia, czyli święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Jakie są powody budowy figury? Aby odpowiedzieć na pytanie dotyczące powodów budowy figury Matki Boskiej, należy poznać lepiej postać fundatora pomnika. Jak opisuje „FT”, Roman Karkosik stoi za stworzeniem konglomeratu Boryszew – olbrzymiej struktury przemysłowej, zatrudniającej 9 tysięcy pracowników. Chęć stworzenia pomnika ma być kolejnym przejawem wyjątkowego przywiązania biznesmena do wiary. Miejscowa ludność nie ukrywa entuzjazmu związanego z budową. W rozmowie z „FT” proboszcz lokalnej parafii, ksiądz Marek Mrówczyński, mówi o znaczeniu miejsca, w którym powstaje statua. – To serce Polski, miejsce, gdzie naprawdę bije serce naszego kraju. (…) Niezależnie od tego, czy jesteście wierzący, czy nie, kiedy tu przyjedziecie, będziecie patrzeć w niebo, by zobaczyć naszą Matkę Bożą – podkreśla duchowny. Brytyjski dziennik zwraca również uwagę na rolę nowej budowli jako turystycznego magnesu dla całego regionu. Wielu mieszkańców Konotopia liczy na to, że powstanie figury ożywi turystykę pielgrzymkową i pozytywnie wpłynie na lokalne firmy. Nowy pomnik na tle świata Nowy pomnik Matki Boskiej ma mieć około 55 metrów wysokości. To wynik przewyższający o kilka metrów słynnego Chrystusa ze Świebodzina (licząc również kopiec, na którym stoi figura), a także aż o 20 metrów dotychczasowy europejski rekord – najwyższą statuę Matki Boskiej w Bułgarii. Nadal jednak figura z Konotopia odstawać będzie wysokością od tej najwyższej na świecie, która znajduje się na Filipinach i osiąga niemal 100 metrów. Źródło: PAP Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Figurki lisa, sępa i dzika – tajemnicze odkrycie z Karahantepe. Mit zaklęty w kamieniu?
Karahantepe w Turcji znowu przyciąga uwagę świata. Tym razem wszystko za sprawą niewielkiego kamiennego naczynia, w którym znaleziono trzy figurki. Zwierzęta ułożono w konkretnej kolejności, co może wskazywać na znaczenie symboliczne. Ziemia, którą przykryto depozyt, nie była naruszona od tysiącleci.
Karahantepe to jedno z najbardziej zagadkowych stanowisk archeologicznych na świecie. Prace wykopaliskowe trwają tam od kilku lat. To olbrzymie osiedle istniało od około 9400 do 8200 lat p.n.e. i było zamieszkane przez społeczność łowców-zbieraczy. Swoją formą przypomina słynne Göbeklitepe – oddalone od Karahantepe o zaledwie 40 km. Nietypowe znalezisko: lis, sęp i dzik zamknięte w kamiennym naczyniu Jak informuje Agencja Promocji i Rozwoju Turystyki Turcji (TGA), w kamiennym naczyniu archeolodzy odkryli trzy figurki zwierząt – lisa, sępa i dzika. Ich głowy były osadzone w kamiennych pierścieniach, a jedynie rzeźba sępa prawdopodobnie wysunęła się z pierścienia po zamknięciu naczynia. Czy te figurki mają znaczenie rytualne Wspomniane gatunki – sęp, lis i dzik – często pojawiają się w przedstawieniach z okresu neolitu, kiedy ludzie zaczęli prowadzić osiadły tryb życia i uprawiać rolę. W Karahantepe nie znaleziono jednak dotąd dowodów na rolnictwo. Zwierzęta te przedstawiano zazwyczaj w formie płaskorzeźb – podobnie jak na słynnych T-kształtnych filarach w Göbeklitepe. Ziemia skrywała pradawny rytuał? To odkrycie jest wyjątkowe – figurki znaleziono w nienaruszonym układzie, dokładnie tam, gdzie pozostawiono je ok. 11 tysięcy lat temu. Prawdopodobnie były złożono je w czasie rytuałów. Badacze uważają, że ich rozmieszczenie tworzy symboliczną narrację, co może sugerować religijny charakter znaleziska. Naczynie zasypano czerwoną, sterylną glebą. W pobliżu naczynia archeolodzy znaleźli także: kamienne pałki i paciorki, płaskie kamienne talerze, szczęki wilka i inne kości należące do lamparta, sępa i lisa. Wszystkie przedmioty wykonano z kamienia i ozdobiono geometrycznymi wzorami, wizerunkami zwierząt oraz stylizowanymi postaciami ludzkimi. Czy to przejaw pradawnej mitologii? Niewielkie figurki z tego okresu są bardzo rzadkie – często pochodzą z warstw ziemi, które zostały przemieszane. Tutaj jednak sytuacja jest inna – artefakty znajdowały się w oryginalnym kontekście archeologicznym. Ich stan wskazuje na celowe złożenie w ziemi – być może jako dar dla bóstw. Figurki z Karahantepe nie są najstarsze. Takie znane są z Europy, z Badenii-Wirtembergii w Niemczech i liczą sobie aż 40 tysięcy lat. Przykłady: Figurka Wenus z jaskini Hohle Fels, człowiek-lew z jaskini Hohlenstein-Stadel. Obie figurki archeolodzy łączą z sferą religijną. Zwłaszcza postać hybrydy – człowieka i lwa – może być jednym z pierwszych wyobrażeń bóstwa. Choć znalezisko z Karahantepe jest młodsze, zaskakuje swoją złożonością. Kiedy archeolodzy natrafili na figurki, wyglądało to, jakby ktoś dopiero co je tam umieścił. Dla porównania – człowiek-lew z Hohlenstein-Stadel został zrekonstruowany z fragmentów dopiero w pracowni badawczej. Źródła: National Geographic Polska, TGA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kim był Carlo Acutis? Ciekawostki o młodym influencerze, który został świętym
Wierzył, że wszystko, co zwyczajne, można przemienić w coś nadzwyczajnego. Żył tak samo, jak jego rówieśnicy. Miał podobne zainteresowania i pasje. Zdołał jednak sprawić, że zwykłe życie stało się czymś niezwykłym. Jego dzieło wpłynęło na wielu ludzi z całego świata, a misja, którą zapoczątkował jest kontynuowana do dziś. Kim był Carlo Acutis? Ciekawostki o młodym Włochu, który został kanonizowany, wymieniamy poniżej.
W tym artykule: Kim był i kiedy urodził się Carlo Acutis? Krótki życiorys Carlo Acutis i jego pasja do informatyki Carlo Acutis – ewangelizator online Choroba i śmierć Carlo Acutisa Błogosławiony Carlo Acutis – decyzja o beatyfikacji Kanonizacja Carlo Acutisa Krótkie, za to aktywne i inspirujące – tak najkrócej można określić życie młodego Włocha, który został okrzyknięty pierwszym patronem pokolenia millenialsów. Carlo Acutis mawiał, że: „Życie jest prezentem, bo jak długo żyjemy na ziemi, możemy pomnażać naszą zdolność miłowania”. Hołdował tej idei aż do 12 października 2006 roku, kiedy jego ziemska egzystencja dobiegła końca. Niespełna czternaście lat później został ogłoszony błogosławionym Kościoła katolickiego. W maju 2024 r. papież Franciszek ogłosił, że Carlo Acutis zostanie świętym. Stało się to 7 września 2025 r. Kim był i kiedy urodził się Carlo Acutis? Krótki życiorys Carlo Acutis urodził się 3 maja 1991 roku w Londynie. Jego rodzina przeniosła się tam ze względu na karierę Andrei Acutisa, ojca chłopca. W stolicy Anglii pracował jako dyrektor ds. korporacyjnych w banku inwestycyjnym Lazard Brothers. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/carlo-acutis-ciekawostki-o-mlodym-influencerze-ktory-zostal-swietym-fot-adrian-tusar-shutterstock-com-17f47e6.jpg" width="3024" height="1512" alt="Carlo Acutis – ciekawostki o młodym influencerze, który został świętym (fot. Adrian Tusar / Shutterstock.com)" title="Carlo Acutis – ciekawostki o młodym influencerze, który został świętym (fot. Adrian Tusar / Shutterstock.com)" /> Carlo pochodził z włoskiej rodziny, jednak nie można nie można nie wspomnieć, że w jego żyłach płynęła odrobina polskiej krwi. Maria Henrietta Perłowska, jego babcia ze strony taty, była wnuczką Jana Perłowskiego, polskiego dyplomaty. Gdy chłopiec miał 5 miesięcy, jego rodzina wróciła do ojczyzny. Zamieszkali w Mediolanie, gdzie Carlo spędził resztę swojego życia. Carlo pozornie nie różnił się od swoich rówieśników. Nosił T-shirt, dżinsy i sportowe buty. Uwielbiał grać w piłkę, a od czasu do czasu lubił poświęcić czas na gry komputerowe. Gdyby nie jeden szczegół, można by powiedzieć, że był chłopcem, jakich wielu. Carlo był jednak znacznie bardziej pobożny niż dzieci w jego wieku. Było to o tyle zaskakujące, że pochodził z rodziny niepraktykujących katolików. Co sprawiło, że zwrócił się w stronę żarliwej wiary? Pewnej nocy Carlo miał ujrzeć we śnie swojego nieżyjącego dziadka. Mężczyzna wyjawił mu, że jest w czyśćcu i poprosił go o modlitwę w swojej intencji. Chłopiec opowiedział o tym swojej niani (która była Polką). Ta nauczyła go, jak się modlić. Jako siedmiolatek Carlo uzyskał pozwolenie od arcybiskupa Pasquale Macchi na wcześniejsze przystąpienie do komunii świętej. Od tamtej chwili, każdego dnia uczestniczył we mszy i przynajmniej raz w tygodniu przyjmował Eucharystię. Później, jako uczeń liceum, poświęcał swój wolny czas na przygotowanie swoich kolegów do sakramentu bierzmowania. Carlo Acutis i jego pasja do informatyki Oprócz religii, ważną rolę w życiu Carlo zajmowała informatyka. Zaczął interesować się nią już w wieku 8 lat, gdy dostał od rodziców swój pierwszy komputer. Był samoukiem. Szybko poznał podstawy, a w wieku 9 lat zaczął interesować się programowaniem. Szybko przyswoił języki CSS, Python, Ruby i C++. Swój talent mógł wykorzystać na wiele sposobów. Był uzdolnionym programistą, który swoją wiedzą i poziomem dorównywał doświadczonym informatykom, mającym za sobą wieloletni staż w zawodzie. On jednak postanowił wykorzystać sieć jako narzędzie do szerzenia wiary. Początkowo tworzył strony internetowe dla lokalnych organizacji katolickich. Nie było to jednak jego ostatnie słowo w tej kwestii. Carlo Acutis – ewangelizator online Jako piętnastolatek stworzył swoje największe programistyczne dzieło – stronę internetową, na której zaprezentował listę oficjalnie uznanych przez Kościół katolicki 136 cudów eucharystycznych wraz z dokładnymi opisami. Strona został przetłumaczona na osiemnaście języków, w tym na polski. Choć dziś nie prezentuje się szczególnie efektownie (witryna nie jest aktualizowana od strony technicznej), to trzeba przyznać, że w 2006 roku, kiedy została uruchomiona, prezentowała wysoki poziom i oferowała świetne wrażenia z użytkowania. Należy wspomnieć, że Carlo Acutis stworzył także trzy inne witryny internetowe, zawierające pokutne przesłanie. Na stronach „Piekło Czyściec Raj”, „Anioły i Demony” i „Objawienia Maryi Panny”, stworzonych po lekturze „Traktatu o czyśćcu” autorstwa św. Katarzyny z Genui, zgromadził wystawy nawiązujące do ich nazw. Internetowa działalność „bożego influencera” wykraczała poza obszar zaprojektowanych przez niego stron. Carlo aktywnie udzielał się też w mediach społecznościowych. Pod koniec życia głosił swoją wiarę za pośrednictwem Facebooka. Dzięki zamieszczanym na swoim profilu postom, krótkim filmom i zabawnym memom, zyskał całkiem pokaźne grono obserwujących go internautów. Choroba i śmierć Carlo Acutisa Pierwsze objawy choroby Carlo zaczął odczuwać pod koniec września 2006 roku. Po powrocie ze szkoły, poczuł się bardzo zmęczony. Wydawało mu się wówczas, że uporczywe uczucie jest rezultatem forsownych zajęć z wychowania fizycznego. Kilka godzin później poczuł się nieco lepiej i zaczął odzyskiwać siły. Następnego dnia chłopakowi zaczęło się pogarszać. Dostał gorączki, a złe samopoczucie nie pozwoliło mu iść do szkoły. Został zbadany przez pediatrę. Lekarka nie doszukała się w jego stanie niczego niepokojącego. Rozpoznała grypę i zaleciła mu przyjmować antybiotyki. Kilka dni później Carlo nie był już w stanie samodzielnie się poruszać. Po przebudzeniu, nie mógł nawet zejść z łóżka. Zaniepokojeni rodzice natychmiast zadzwonili do lekarza. Znany i poważany profesor kazał im natychmiast zawieźć syna do szpitala. Tam specjaliści szybko rozpoznali, że chłopak zapadł na chorobę znacznie poważniejszą niż grypa. Badania ujawniły ostrą białaczkę szpikową typu M3. Choroba przez długi czas rozwijała się bezobjawowo w organizmie, a symptomy pojawiły się dopiero w ostatnim stadium. Zadziwiające jest, że po usłyszeniu diagnozy, 15-latek nie podupadł na duchu. Przeciwnie, znalazł w sobie dość siły, by pocieszyć zrozpaczonych rodziców. Wdrożona terapia nie przynosiła rezultatów. Stan chłopaka pogarszał się z godziny na godzinę. Bezradni lekarze zadecydowali o przeniesieniu go do szpitala św. Gerarda w Monzy – placówki wyspecjalizowanej w leczeniu białaczki typu M3. Natychmiast wdrożono specjalistyczne leczenie, jednak stan chorego nie poprawiał się. Wkrótce Carlo zapadł w śpiączkę wywołaną krwotokiem śródmózgowym, z której już się nie obudził. 12 października 2006 roku, w wigilię ostatniego objawienia Matki Bożej w Fatimie, o godzinie 6:45 jego serce przestało bić. Jak sam mówił przed śmiercią, swoje cierpienie ofiarował papieżowi i Kościołowi. Błogosławiony Carlo Acutis – decyzja o beatyfikacji 14 października 2006 roku odbył się pogrzeb w kościele Santa Maria Segrata. Carlo został pochowany w rodzinnym grobowcu w Ternengo. Jednak zgodnie z jego życzeniem, w lutym 2007 roku spoczął na cmentarzu miejskim w Asyżu. Czyli w mieście, które odwiedził jeszcze przed śmiercią (i które odwiedzał rokrocznie), by powierzyć św. Franciszkowi swoje szkolne sprawy. W 2013 roku, w archidiecezji mediolańskiej, rozpoczął się proces jego beatyfikacji. 5 lipca 2018 roku papież Franciszek zatwierdził dekret o heroiczności cnót Acutisa, a 21 lutego 2020 roku zatwierdził cud za jego wstawiennictwem. Watykańska Rada Lekarska Kongregacji ds. Świętych zaakceptowała go trzy miesiące wcześniej. O jakim cudzie mowa? Do niezwykłego wydarzenia, dotyczącego uzdrowienia Matheusa Vianny, chłopca cierpiącego na rzadką wadę trzustki, miało dojść w południowej Brazylii, w Campo Grande. Luchiana Vianna, matka chorego dziecka, modliła się o wstawiennictwo do Carlo Acutisa. Gdy dowiedziała się, że do Brazylii przywieziono kawałek jego ubrania, zyskała nową nadzieję. 12 października 2010 roku dziadek Matheusa zabrał go na błogosławieństwo relikwii. Chłopiec dotknął skrawka materiału i poprosił, żeby przestał wymiotować. Choroba Matheusa objawiała się częstymi wymiotami, następującymi pod wpływem obkurczania trzustki w dwunastnicy. Jak wynika z relacji rodziny, tuż po nabożeństwie chłopiec zaczął przyjmować stałe pokarmy (wcześniej miał zaordynowaną ścisłą dietę płynną), a wymioty nigdy już nie powróciły. Lekarze wykonali badania, które potwierdziły ozdrowienie. Uznanie cudu otworzyło drogę do beatyfikacji Carlo Acutisa. 10 października 2020 roku w Asyżu, papieski delegat dla bazylik św. Franciszka i Matki Bożej od Aniołów, kardynał Agostino Vallini, ogłosił go błogosławionym. We mszy wzięło udział ponad trzy tysiące osób, które chciały oddać cześć internetowemu ewangelizatorowi. W trakcie ceremonii wyeksponowano transparentną trumnę z zabalsamowanym ciałem „bożego influencera”. Kanonizacja Carlo Acutisa Potem potwierdzono drugi cud. Dotyczył studenta z Florencji, który doznał krwotoku po urazie głowy. Po jego zatwierdzeniu przez Watykańską Radę Lekarską Kongregacji ds. Świętych papież Franciszek ogłosił, że Carlo zostanie świętym. Kanonizacji dokonał Leon XIV. Carlo przed śmiercią udowodnił, że nie potrzeba wiele, by zwykłemu życiu nadać niezwykłe znaczenie. Szerzył wiarę w sieci, nauczał katechizmu. Pracował jako wolontariusz w jadłodajni i wspierał bezdomnych na ulicach Mediolanu. Za własne pieniądze kupował dla nich śpiwory i jedzenie, zawsze służył im też dobrym słowem i wsparciem duchowym. Prowadził swoje życie zgodnie z własnymi przekonaniami i wiarą. 12 października w Kościele katolickim obchodzone jest liturgiczne wspomnienie błogosławionego Carlo Acutisa. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
„Góra Krzyży” od lat owiana jest tajemnicą. Niegdyś miał zdarzyć się tam cud
Las pełen krzyży, cudowne źródełko i opowieść o starcu, który miał sen. Święta Góra Grabarka na Podlasiu od wieków przyciąga pielgrzymów i miłośników niezwykłych miejsc. To nie tylko centrum polskiego prawosławia, ale też jedno z najbardziej mistycznych miejsc w kraju.
Spis treści: Święta Góra Grabarka – serce polskiego prawosławia Czym kusi turystów Święta Góra Grabarka? Miejsce modlitwy, tajemnicy i uzdrowień – góra o niezwykłej mocy duchowej Góra Grabarka (osada Grabarka-Klasztor) na Podlasiu to święte i wyjątkowe miejsce dla wyznawców prawosławia w Polsce, jednak nie brakuje tam również turystów i miłośników tajemnic. Szczególnie chętnie odwiedzają tzw. las krzyży. Warto również zobaczyć tutejsze świątynie w otoczeniu pięknej przyrody. Święta Góra Grabarka – serce polskiego prawosławia Święta Góra Grabarka znajduje się w województwie podlaskim, nieco ponad 10 km od Siemiatycz. Obiekt ulokowany na Wysoczyźnie Drohickiej, otoczony przez Lasy Nurzeckie, od lat owiany jest aurą tajemnicy. Najstarsze dzieje góry nie są znane, wiadomo jednak, że zasłynęła w 1710 roku. Wówczas w okolicy szalała epidemia cholery. Jak głosi legenda, pewnemu dnia starcowi przyśniło się, że ratunek można znaleźć na pobliskim wzgórzu. Wierni ruszyli w jego kierunku, przynosząc ze sobą krzyże. Modlili się, obmywali i pili wodę z pobliskiego źródełka. „We­dług kroniki siemiatyckiej parafii ratunek od choroby znalazło wówczas ok. 10 tys. ludzi. W podzięce Bogu za cud zbudowano na tym miejscu drewnianą kapliczkę Przemienienia Pańskiego” – czytamy na stronie Grabarka.pl. Niestety, cerkiew spłonęła doszczętnie w 1990 roku. Nowa została wyświęcona osiem lat później. Jest już murowana. Czym kusi turystów Święta Góra Grabarka? Główną świątynią na Świętej Górze Grabarce jest Cerkiew p.w. Przemienienia Pańskiego. Znajduje się w miejscu pierwszej kapliczki, która została zbudowana jako forma wdzięczności za ocalenie wiernych podczas epidemii cholery. Ważnym momentem w dziejach obiektu były prace ikonograficzne w latach sześćdziesiątych XX w. Nad polichromią pod kierunkiem prof. Adama Stalony-Dobrzańskiego pracowali wówczas Jerzy Nowosielski i Bolesław Oleszko. Niestety, odwiedzający nie mogli się cieszyć długo upiększoną cerkwią. Spłonęła w nocy z 12 na 13 lipca 1990 roku. Obecna swoim wyglądem nawiązuje do pierwotnej świątyni. Jest murowana i przestronniejsza, polichromia została wykonana przez Jarosława Wiszenko z Mielnika, a ikony w ikonostasie napisane przez państwa Barbarę i Michała Pieczonko z Warszawy. Miejsce modlitwy, tajemnicy i uzdrowień – góra o niezwykłej mocy duchowej W rejonie znajduje się monaster żeński oraz dwie inne cerkwie – ikony Matki Bożej Wszystkich Strapionych Radość oraz Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny. Wielu turystów góra przyciąga także aurą tajemnicy. Znajdziemy tam bowiem tysiące ustawionych wokół cerkwi krzyży. Ludzie przynoszą je tu od wieków z modlitwą o pomoc w różnych trudnych sytuacjach życiowych, z prośbą o pokój dla dusz zmarłych. Często są to też krzyże dziękczynne. Na niektórych widnieją imiona, intencje lub napisy: „Spasi i sochrani”, co znaczy: „Zbaw i zachowaj” oraz „Nika” – „Zwycięzca”. Z kolei u podnóża góry znajduje się „cudowne źródełko”. To właśnie tam wierni przychodzili, licząc na ratunek przed epidemią. Do dziś ludzie obmywają tam swoje chore i obolałe miejsca, piją wodę ze studni i zabierają ją do domów. W dwusetną rocznicę cudu nad źródełkiem pojawiło się okrągłe zadaszenie. Na szczególna uwagę zwiedzających zasługuje również założony w 1947 roku klasztor Marty i Marii. Jest jedynym żeńskim monastyrem w Polsce. Źródło: Grabarka.pl Nasza ekspertka Wiktoria Szydło Dziennikarka i miłośniczka dalekich wypraw rowerowych, okazjonalnie poetka. Z pasją pisze o ciekawych miejscach, zapomnianych szlakach oraz niestworzonych – i tych realnych – historiach.
Odcisk ciała Jezusa czy „jawne fałszerstwo kleru”? Nowe informacje o Całunie Turyńskim odkryte w XIV-wiecznym manuskrypcie
Mikołaj z Oresme, późniejszy biskup Lisieux w Francji, już w 1355 roku pisał że Całun Turyński to fałszerstwo. To najwcześniejsza znana krytyka kultu tej relikwii. W nowym artykule naukowym opisali ją francuscy historycy.
Nowo odkryty średniowieczny dokument podważa autentyczność Całunu Turyńskiego – płótna, którym miano owinąć ciało ukrzyżowanego Jezusa. Artykuł w czasopiśmie naaukowym „Journal of Medieval History” opisuje manuskrypt autorstwa Mikołaja z Oresme – teologa, filozofa i matematyka, późniejszego biskupa Lisieux we Francji. „Całun Turyński to fałszerstwo” – opinia średniowiecznego duchownego Najnowsze badania odkrywają sensacyjną opinię Mikołaja z Oresme o Całunie Turyńskim. Okazuje się, że już w XIV w. uznał on całun za „jawne fałszerstwo” dokonane przez duchownych dla zysku. To najstarsze znane źródło jednoznacznie odrzucające wiarygodność słynnej relikwii. Wcześniejsze badania z użyciem datowanie radiowęglowego określiły wiek Całunu na XIII–XIV w. Niedawna analiza 3D sugeruje z kolei, że płótno owijało płaskorzeźbę, a nie ciało. Mimo krytyki, która – jak się okazuje – trwa już ponad 600 lat, kult Całunu trwa i wciąż ma gorących zwolenników. Dr Nicolas Sarzeaud z Université Catholique w Louvain (Francja) podkreśla, że odkrycie opinii Mikołaja z Oresme ma kluczowe znaczenie. Jest najwcześniejszą znaną krytyką kultu Całunu – manuskrypt pochodzi z 1355 roku. Dotychczas za takowa uważano memoriał biskupa Troyes z 1389 r., w którym także potępiono Całun jako oszustwo. Kim był Mikołaj z Oresme? Mikołaj z Oresme, znany z racjonalnego podejścia do cudów i zjawisk nadprzyrodzonych, w manuskrypcie opisał Lirey w Szampanii (ówczesne miejsce wystawiania Całunu) jako przykład manipulacji kleru. Pisał, że wielu duchownych „oszukuje innych, by wyłudzić ofiary na kościoły”. Mikołaj z Oresme (ok. 1320–1382), był filozofem i uczonym zajmującym się m.in. matematyką, fizyką, ekonomią i astronomią. W swoich analizach oceniał wiarygodność świadków i przestrzegał przed plotkami. Jego krytyka Całunu była więc spójna z racjonalistycznym, jak na ówczesne czasy, światopoglądem. Najwcześniejsze kontrowersje wokół Całunu Turyńskiego Profesor Andrea Nicolotti, światowy ekspert w badaniach nad Całunem, uważa odkrycie Sarzeauda za kolejne potwierdzenie, że już w średniowieczu uważano Całun za fałszywkę. Fakt, że Oresme opisał sprawę, dowodzi jej powszechnej znajomości, nawet w Paryżu. Historia Całunu obfituje w liczne interwencje Kościoła, związane z rozwijającym się kultem tej relikwii. Po raz pierwszy płótno pojawiło się w Lirey około roku 1355 r., lecz wkrótce po tym biskup Troyes nakazał jego usunięcie. Po kilku dekadach papież Klemens VII dopuścił ekspozycję, ale wyłącznie jako „figurę lub przedstawienie” prawdziwego Całunu. W 1389 r. wystawiane płótno zostało oficjalnie uznane za „sfałszowany obraz”. Mimo że współcześnie jest jednym z najsłynniejszych obiektów kultu, Całun pozostaje najlepiej udokumentowanym przypadkiem średniowiecznego fałszerstwa. Jak podkreśla Sarzeaud, to paradoks, że relikwia, którą Kościół w średniowieczu stanowczo odrzucił, stała się jedną z najbardziej znanych i czczonych na świecie. Źródło: Journal of Medieval History Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.