Archeolodzy odkryli wyjątkowy grób sprzed 10 500 lat. Obok była czaszka tura na palu
W torfowisku archeolodzy odkryli jeden z najstarszych pochówków ciałopalnych Europy Północnej. Spalone szczątki człowieka przeleżały tam ponad 10 tysięcy lat. Badaczy zaskoczył jednak niezwykły element rytuału pogrzebowego. Przy grobie znajdowała się czaszka tura wbita na drewniany pal. Oto jak wyglądał rytuał pogrzebowy.
Tereny podmokłe są skarbnicą wiedzy dla archeologów. W bagnach, jeziorach i wrzosowiskach doskonale zachowują się zabytki organiczne, ale też szczątki zwierząt i ludzi. W Polsce w świetnym stanie zachowały się relikty ufortyfikowanej osady w Biskupinie. Jej rekonstrukcja do dziś cieszy się wielkim powodzeniem wśród turystów. Kapsuła czasu w bagnie Duvenseer Moor w Szlezwiku-Holsztynie w północnych Niemczech to dla archeologów miejsce absolutnie wyjątkowe. Przed tysiącami lat znajdowało się tutaj tętniące życiem jezioro. Na jego brzegu obozowali ludzie. Dziś jest to rozległe torfowisko, które dzięki specyficznym beztlenowym warunkom doskonale konserwuje materię organiczną. Drewno, kości i rośliny, które w innych miejscach dawno zmieniłyby się w pył, tutaj przetrwały w niemal nienaruszonym stanie. Dzięki badaniom prowadzonym przez Leibniz-Zentrum für Archäologie (LEIZA) możemy dziś zajrzeć w głąb wczesnego mezolitu, czyli okresu sprzed około 10 500 do 11 000 lat. To czas, gdy po ustąpieniu lodowca przyroda i ludzie na nowo zaczęli rozprzestrzeniać się w północnej Europie. Bardzo stara kremacja W Duvenseer Moor archeolodzy odkryli grób ciałopalny sprzed około 10 500 lat. Z tak odległego okresu znanych jest zaledwie kilka podobnych pochówków, w których złożono kości poddane działaniu wysokiej temperatury. Nieco młodszy ciałopalny pochówek znaleziono w Polsce w Mszanie. Archeolodzy zlokalizowali tam groby, w których ciała (m.in. młodej kobiety i dziecka) umieszczano w konstrukcjach przypominających trumny z kory, a następnie spalano je bezpośrednio w jamie grobowej przed jej zasypaniem. Choć kości były przepalone jedynie częściowo, wyraźna warstwa czarnego popiołu dowodzi celowego użycia ognia, co czyni to znalezisko jedną z najstarszych znanych praktyk tego typu w regionie. Wróćmy do Niemiec. Pod warstwą torfu archeolodzy odkryli fragmenty spalonego ludzkiego szkieletu przemieszane z resztkami stosu pogrzebowego. Co niezwykle istotne, pochówek ten nie został od razu zasypany ziemią. Analizy sugerują, że grób pozostawał otwarty i widoczny dla społeczności przez dłuższy czas. Zagadka wbitego pala Największa sensacja przyszła jednak latem 2025 roku podczas prac prowadzonych ze studentami. Tuż obok wspomnianego grobu, archeolodzy natrafili na kompletną czaszkę tura. W przeciwieństwie do typowych znalezisk z tamtego okresu, kości te nie nosiły żadnych śladów po obróbce rzeźniczej, co wyklucza, że zwierzę zostało po prostu zjedzone. Czaszka była niezwykle krucha, dlatego wydobyto ją w nienaruszonym bloku ziemi. Dopiero zaawansowana tomografia komputerowa wykonana w Instytucie Fraunhofera ujawniła sekret ukryty w środku: przez otwór potyliczny czaszki wbity był sosnowy pal. To dowód na celowe i precyzyjne działanie – ktoś nabił łeb potężnego zwierzęcia na drewniane drzewce, które później się złamało i utknęło wewnątrz. Strażnicy z zaświatów Odkrycie to jest bezpośrednim dowodem na istnienie złożonych wierzeń u wczesnych łowców z północy. Archeolodzy, w tym kierujący projektem dr Harald Lübke z LEIZA, przypuszczają, że grób ciałopalny mógł być otoczony całym wieńcem takich totemów. – Jedno jest jednak już jasne. (…) Jest to jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych wczesnego mezolitu w Europie Północnej, które dostarcza nam unikatowego wglądu w życie, śmierć i systemy wierzeń sprzed ponad 10 500 lat – ocenia znaczenie stanowiska dr Lübke. Święta przestrzeń w pradziejach Już wcześniej w pobliżu znaleziono pal z drewna topoli wbity w podłoże. Taka aranżacja przestrzeni sugeruje animistyczny obraz świata, w którym zwierzęta posiadały duszę i mogły pełnić rolę opiekunów zmarłych lub strażników sacrum. Tur, jako jedno z najsilniejszych zwierząt ówczesnych puszcz, idealnie nadawał się na potężnego strażnika. Podobne rytuały, gdzie zmarli są eksponowani na platformach lub otaczani symbolami zwierzęcymi, znamy z nowszych badań nad ludami Syberii czy Ameryki Północnej. Teraz wiemy, że nad brzegiem jeziora Duvensee identyczna magia działała już ponad 10 tysięcy lat temu. Źródło: LEIZA, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ann Lee stworzyła własną religię. Była „jedną z najwcześniejszych feministek”
Do polskich kin zawitał „Testament Ann Lee”, który już zdobył uznanie krytyków. W roli głównej wystąpiła Amanda Seyfried, a jej kreacja przyniosła aktorce nominację do Złotego Globa. Co szczególnie interesujące, historia przedstawiona w filmie nie jest fikcją, a scenariusz oparto na losach prawdziwej kobiety z XVIII wieku, której życie i działalność religijna wzbudzały zarówno zachwyt, jak i kontrowersje. Kim była Ann Lee i dlaczego jej postać do dziś budzi tak duże zainteresowanie?
Ann Lee przez swoich wyznawców była uznawana za żeńską manifestację Boga i duchową przywódczynię wspólnoty religijnej. Jej droga do tej roli była jednak pełna dramatycznych doświadczeń. Dorastała w ubogiej rodzinie w Anglii, a w młodości zmagała się z trudnymi warunkami życia i osobistymi tragediami, które ukształtowały jej poglądy religijne. Z czasem zaczęła głosić idee duchowej czystości i wspólnotowego życia, stając się założycielką protestanckiego ruchu religijnego znanego jako szejkerzy albo szejkersi. Co sprawiło, że jej nauki zdobyły tak wielu zwolenników i jak doszło do powstania tej niezwykłej wspólnoty? Kim była Ann Lee? Trudne dzieciństwo i początki jej religijnych przekonań Ann Lee przyszła na świat w 1736 roku w Manchesterze jako drugie z ośmiorga dzieci kowala Johna Leesa. Dorastała w bardzo skromnych warunkach – cała rodzina mieszkała w niewielkim mieszkaniu należącym do dziadków, a codzienność klasy robotniczej w XVIII-wiecznej Anglii była naznaczona ubóstwem i ciężką pracą. Lee nie otrzymała formalnego wykształcenia i jako młoda dziewczyna pracowała m.in. w fabryce tekstyliów. Już w dzieciństwie wyróżniała się jednak głęboką religijnością oraz silnym przekonaniem o konieczności moralnej czystości. Wczesne doświadczenia rodzinne odegrały istotną rolę w kształtowaniu jej poglądów. W ciasnym domu była świadkiem życia intymnego rodziców, co – według wielu biografów – wywołało u niej trwałą niechęć do seksualności. Mimo to w 1762 roku wyszła za mąż za kowala Abrahama Standerina. Małżeństwo okazało się jednak dla niej niezwykle trudne – Lee urodziła czworo dzieci, które zmarły w niemowlęctwie. Kolejne osobiste tragedie umocniły ją w przekonaniu, że życie w czystości i celibacie jest drogą do duchowego zbawienia. W tym samym czasie Lee zaczęła coraz intensywniej angażować się w działalność religijną. W wieku około 22 lat dołączyła do wspólnoty Wardley Society – niewielkiej protestanckiej grupy znanej z ekstatycznych modlitw, śpiewów i tańców podczas nabożeństw. Członkowie tej wspólnoty, nazywani później „Shaking Quakers”, wierzyli m.in. w równość kobiet i mężczyzn oraz możliwość bezpośredniego doświadczenia działania Boga. Lee szybko stała się jedną z najbardziej charyzmatycznych postaci wśród wiernych. Jej radykalne poglądy – zwłaszcza nawoływanie do celibatu i odrzucenia tradycyjnego małżeństwa – budziły jednak kontrowersje i doprowadziły do konfliktów z władzami religijnymi. W 1770 roku została nawet uwięziona w Manchesterze za zakłócanie nabożeństw. To właśnie podczas pobytu w więzieniu, jak później twierdziła, doznała duchowego objawienia, które utwierdziło ją w przekonaniu, że celibat powinien stać się fundamentem nowego ruchu religijnego. Dlaczego Ann Lee wyjechała do Ameryki? Powstanie ruchu szejkerów W 1774 roku Ann Lee wraz z niewielką grupą zwolenników opuściła Anglię i wyruszyła statkiem z Liverpoolu do Nowego Jorku. Wśród towarzyszy podróży znaleźli się m.in. jej brat William Lee oraz mąż Abraham Standerin, choć ich relacja wkrótce się rozpadła. Po przybyciu do USA wspólnota zaczęła budować nowe życie w zupełnie innych warunkach społecznych i religijnych. Kilka lat później wyznawcy Lee osiedlili się w Niskayunie w stanie Nowy Jork, niedaleko Albany, gdzie powstała pierwsza trwała osada ruchu znanego dziś jako szejkerzy. Ann Lee szybko stała się centralną postacią tej wspólnoty i duchową przywódczynią, a jej wyznawcy zaczęli nazywać ją „Matką Anną”. Nauki głoszone przez Lee były w XVIII wieku wyjątkowo radykalne. Jednym z najważniejszych filarów jej doktryny był całkowity celibat – uważała ona, że seksualność jest źródłem grzechu, a życie w czystości pozwala osiągnąć duchową doskonałość. Szejkerzy odrzucali również tradycyjny model małżeństwa i własności prywatnej, a ich wspólnoty funkcjonowały w sposób niemal monastyczny. Jednocześnie Lee propagowała idee niezwykle nowatorskie jak na swoje czasy, zwłaszcza przekonanie o pełnej równości kobiet i mężczyzn. W strukturach szejkerskich kobiety mogły pełnić funkcje przywódcze, co w XVIII wieku było rzadkością w świecie religijnym. Wyznawcy wierzyli też, że drugie przyjście Chrystusa ma charakter duchowy i może objawić się w postaci kobiety – dla wielu z nich właśnie Ann Lee była taką manifestacją. Wspólnoty szejkersów wyróżniały się także charakterystycznymi nabożeństwami. Podczas modlitw wierni śpiewali, tańczyli i wykonywali rytmiczne ruchy ciała, które – według nich – oczyszczały człowieka z grzechu. Od tych praktyk wzięła się potoczna nazwa grupy: „Shaking Quakers”, czyli „drżący kwakrzy”, z czasem skrócona do „Shakers”. Członkowie wspólnoty starali się tworzyć społeczeństwo wolne od przemocy i konfliktów, dlatego zdecydowanie sprzeciwiali się wojnie. To właśnie pacyfizm stał się jednym z powodów licznych napięć z otoczeniem w czasie amerykańskiej walki o niepodległość. Lee została nawet aresztowana pod zarzutem sprzyjania Brytyjczykom, gdy odmówiła złożenia przysięgi lojalności władzom stanu Nowy Jork. Niektórzy historycy twierdzą też, że była ona jedną z pierwszych orędowniczek feminizmu. – Powiedziałabym, że Lee była jedną z najwcześniejszych feministek – dodała reżyserka Mona Fastvold. Mimo prześladowań ruch stopniowo się rozwijał. Lee i jej współpracownicy podróżowali po Nowej Anglii, głosząc kazania i przyciągając nowych wyznawców. Po jej śmierci w 1784 roku wspólnoty szejkersów zaczęły powstawać w różnych częściach Stanów Zjednoczonych. W połowie XIX wieku ruch osiągnął szczyt popularności – istniało około 20 osad, a liczba członków sięgała ok. 6 tysięcy. Szejkerzy zasłynęli wówczas także z wysokiej etyki pracy, rozwiniętego rzemiosła i licznych wynalazków, a ich wspólnoty stały się miejscem schronienia dla sierot, osób starszych czy kobiet uciekających przed przemocą. Choć dziś ruch niemal zanikł (znani są trzej członkowie), idee propagowane przez Ann Lee – zwłaszcza równość płci, życie wspólnotowe i pacyfizm – wciąż uznawane są przez historyków za niezwykle nowatorskie jak na realia XVIII wieku. Źródła: BBC, Elle Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tajemnicze bractwo miało pojawić się w Europie na początku XVII wieku. Do dziś nie wiadomo, czy istniało naprawdę
W drugiej dekadzie XVII wieku w Niemczech ukazały się trzy manifesty, które szybko zyskały rozgłos w Europie. Opowiadały o Ojcu Bracie C.R.C. oraz założonym przez niego tajnym bractwie, które ma zreformować ludzkość poprzez naukę „zbudowaną na ezoterycznych prawdach starożytnej przeszłości”. Tak narodzili się różokrzyżowcy – zakon tak tajny, że do dziś niewiele o nim wiadomo. Łącznie z tym, czy faktycznie istniał.
Spis treści: Między teologią a okultyzmem Róża Lutra Tajne bractwo mędrców i alchemików Bracia Różanego Krzyża Różokrzyżowcy dzisiaj Mieli być bardziej tajemniczy niż iluminaci, bardziej wpływowi niż masoni i potężniejsi niż templariusze. Różokrzyżowcy, bractwo łączące protestantyzm z ezoteryką, kabałą i alchemią miało, według legend, mieć korzenie w nauce i kulcie starożytnego Egiptu. Jednak wiele wskazuje na to, że narodziło się z końcem pierwszej dekady XVII wieku w umyśle młodego adepta nauk przyrodniczych protestanckiego Uniwersytetu w Tybindze. Między teologią a okultyzmem Johann Valentin Andreae, znany też jako Johannes Valentinus Andreae lub Johannes Valentinus Andreä urodził się 17 sierpnia 1586 roku w Herrenbergu jako jedno z siedmiorga dzieci tamtejszego pastora. Mając 18 lat rozpoczął studia na Uniwersytecie w Tybindze, gdzie poza przyrodą studiował też matematykę i teologię. To właśnie jemu przypisuje się autorstwo opublikowanej w drugiej dekadzie XVII wieku serii anonimowych tekstów, znanych powszechnie jako manifesty różokrzyżowe. Te pisma, w tym „Fama Fraternitatis” (1614), „Confessio Fraternitatis” (1615) oraz „Alchemiczne zaślubiny Christiana Rosenkreutza roku 1459” (1616), położyły fundament pod ruch różokrzyżowy. Wprowadziły one ideę „Bractwa Różanego Krzyża” – mistycznej wspólnoty oddanej poszukiwaniu wiedzy, uzdrawianiu i duchowemu samodoskonaleniu. Kontrowersyjny, a przez niektórych historyków uznawany za nieistniejącego, założyciel bractwa, Christian Rosenkreuz, symbolizuje swoim życiem drogę poszukiwacza ku tzw. iluminacji, co opisano w „Famie”. Rosenkreuz miał urodzić się w 1378 i żyć 106 lat. Wiedzę miał zdobyć na Bliskim Wschodzie u różnych mistrzów, co sugeruje możliwy związek z mistyką islamską lub sufizmem, który wpłynął na szereg zachodnich tradycji ezoterycznych. Według niektórych późniejszych pism Rosenkreuz miał być jedynym ocalałym dzieckiem z rodziny katarów lub albigensów – ruchu religijnego działającego w XI–XIII wieku w południowej Francji i w północnych Włoszech, skierowanego przeciwko ustrojowi feudalnemu i hierarchii kościelnej. Oczywiście to wszystko jest czystą fabułą. Nie istnieją żadne historyczne dane potwierdzające istnienie takiej osoby. Róża Lutra Skąd więc nazwa? Prawdopodobnie od Róży Lutra, symbolu reformacji protestanckiej, zaprojektowanego i opisanego przez Marcina Lutra. Róża Lutra jest emblemat większości Kościołów ewangelickich obrządku augsburskiego. Są też tacy, którzy odnoszą nazwę różokrzyżowców do templariuszy, a konkretnie do ich portugalskiej siedziby, w której na sklepieniu widnieją róże w centrum krzyża. Obietnica duchowej przemiany w czasach wielkich zawirowań sprawiła, że manifesty różokrzyżowe wpłynęły na wiele osób poszukujących wiedzy ezoterycznej. Siedemnastowieczni filozofowie okultystyczni, tacy jak Michael Maier, Robert Fludd i Thomas Vaughan, zainteresowali się różokrzyżowym światopoglądem. W dziele „Silentium Post Clamores” (1617) Michael Maier opisał różokrzyżowstwo jako wywodzące się z „pierwotnej tradycji”, mówiąc: „Nasze początki są egipskie, bramińskie, pochodzą z misteriów Eleusis i Samotraki, od magów Persji, pitagorejczyków i Arabów”. Również na terenach polskich manifesty wywarły znaczny wpływ intelektualny. Gdański drukarz Andreas Hünefeld opublikował „Fama Fraternitatis” w zaledwie rok po pierwszym wydaniu dokonanym w Kassel. Przywołuje się też Michała Sędziwoja, cenionego w całej Europie alchemika i lekarza. Większość współczesnych mu ludzi nie miała wątpliwości, że posiadł on mistrzostwo w dziedzinie transmutacji i zdołał wyprodukować nie tylko złoto, ale też kamień filozofów. Dzieło Sędziwoja „Novum Lumen Chimicum” nawet dzisiaj uznaje się za badawczy projekt, który wyznaczył granicę między alchemią i współczesną nauką. Tajne bractwo mędrców i alchemików Trzy manifesty różokrzyżowców wzbudziły poruszenie w całej Europie, ponieważ ogłosiły istnienie tajnego bractwa alchemików i mędrców, przygotowujących się do przemiany sztuk i nauk oraz religijnego, politycznego i intelektualnego krajobrazu Europy. W tamtym okresie kontynent pustoszyły wojny polityczne i religijne. Protestanckie Niderlandy walczyły o niepodległość z katolicką Hiszpanią, wybuchła wojna trzydziestoletnia, która pochłonęła miliony ofiar. Niepokoje na tle religijnym przewalają się przez całą Europę. Manifesty Różokrzyżowców trafiły na podatny grunt. Dzieła wznawiano wielokrotnie, ukazywały się też liczne broszury komentujące je. Między 1614 a 1620 rokiem opublikowano około 400 rękopisów i książek omawiających dokumenty różokrzyżowe. W 1622 roku na murach Paryża w ciągu kilku dni pojawiły się dwa tajemnicze plakaty. Pierwszy głosił: „My, Delegaci Wyższego Kolegium Różanego Krzyża, przebywamy, widzialnie i niewidzialnie, w tym mieście (…)”, a drugi kończył się słowami: „Myśli związane z prawdziwym pragnieniem poszukującego doprowadzą nas do niego, a jego do nas.” Bracia Różanego Krzyża Temat podjęli najważniejsi myśliciele epoki. Jednym z nich był Michael Maier (1568–1622) z Niemiec, mianowany Pfalzgrafem (hrabią palatynem) przez Rudolfa II, cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego, króla Węgier i króla Czech. Był też jednym z najważniejszych obrońców różokrzyżowców, wyraźnie przekazując szczegóły dotyczące „Braci Różanego Krzyża” w swoich pismach. Maier stanowczo twierdził, że Bracia istnieli, by rozwijać natchnione sztuki i nauki, w tym alchemię. Łącząc styl bezpośredni i zawoalowany, przekazywali dziewięć etapów inwolucyjno-ewolucyjnej transmutacji potrójnego ciała człowieka, potrójnej duszy i potrójnego ducha, obok innej wiedzy ezoterycznej związanej ze „Ścieżką Inicjacji”. W broszurze z 1618 roku „Pia et Utilissima Admonitio de Fratribus Rosae Crucis” Henrichus Neuhusius napisał, że różokrzyżowcy wyruszyli na Wschód z powodu niestabilności Europy wywołanej początkiem wojny trzydziestoletniej. W 1710 roku Sigmund Richter, założyciel tajnego stowarzyszenia Złotego i Różanego Krzyża, również sugerował, że różokrzyżowcy migrowali na wschód. Różokrzyżowcy dzisiaj Idea bractwa różokrzyżowców była na tyle silna, że przez wieki wiele organizacji silnie do niej nawiązywało, często mając się za jedynych i najwierniejszych wyznawców. Grupy te zwykle dzieli się na trzy nurty: ezoteryczno-chrześcijański, przekazujący wewnętrzne nauki chrześcijaństwa, masoński, związany z lożami i symboliczną drogą wtajemniczenia, inicjacyjny, działający poprzez system stopni, jak Golden Dawn czy AMORC. Do pierwszej grupy należy m.in. Rosicrucian Fellowship (1909), które uczy o duchowym rozwoju człowieka, przygotowaniu ludzkości na nową epokę i działalności wyższych adeptów skupionych wokół postaci Christiana Rosenkreuza. W Rosji po 1905 roku pojawiły się podobne ruchy, lecz zostały zlikwidowane do lat 30. XX w. Natomiast w ruchu masońskim pojawia się przekonanie, że idee zakonu obecne są już w „Boskiej Komedii” Dantego. Obok nich funkcjonowały inne organizacje chrześcijańskie i masońskie, takie jak Centro de Estudios Rosacruz, Lectorium Rosicrucianum czy Societas Rosicruciana, a także struktury inicjacyjne pokroju AMORC. Część z tych grup twierdzi, że zachowuje historyczną ciągłość z dawnym zakonem, inne mówią raczej o duchowym pokrewieństwie z „niewidzialnym bractwem”. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Grecy podczas starożytnych rytuałów pili ten psychodeliczny napój. „Antyczne LSD” przygotowywano ze sporyszu
W samym sercu starożytnej Grecji, w cieniu świątyni Eleusis, tysiące pielgrzymów zbierało się co roku na misteriach eleuzyjskich – jednym z najciekawszych religijnych rytuałów antycznego świata. Zanim przekroczono progi świątyni Demeter, każdy przechodził wielodniowy post i oczyszczenie. Wszyscy czekali na kulminacyjny moment: wspólne wypicie kykeonu. Wyglądał niepozornie – ot, woda z jęczmieniem i miętą – ale jego działanie zapierało dech.
Wyobraź sobie starożytną grecką noc, podczas której filozofowie, artyści i władcy zjeżdżali się do niewielkiego miasteczka Eleusis. Każdy z nich wiedział, że za chwilę przeżyje coś, co odmieni jego postrzeganie świata. Czekał ich rytuał misteriów eleuzyjskich (według niektórych źródeł odprawianych przez niemal 2000 lat), których centrum stanowił tajemniczy napój kykeon, mający prowadzić ku mistycznym wizjom. Współcześnie bywa nazywanym „antycznym LSD”, który przyrządzały miejscowe kapłanki. Czym był „magiczny napój” i kto go przyrządzał? Kapłanki z Eleusis były strażniczkami jednej z największych tajemnic starożytności. To one, w noc poprzedzającą kulminację misteriów, szykowały „magiczny napój” dla setek inicjowanych. Według zachowanych przekazów kykeon składał się z wody, jęczmienia i mięty, lecz coraz więcej naukowców podejrzewa, że w tej mieszance kryło się coś więcej – sporysz, czyli grzyb wywołujący potężne zmiany świadomości. Podczas misteriów uczestnicy po długim poście spożywali kykeon. Wielu z nich opisywało potem wizje światła, spotkania z boginią Demeter i poczucie całkowitego odrodzenia. Tajemnicza receptura była przekazywana ustnie, a za złamanie milczenia groziła kara śmierci – to tylko podsycało aurę sekretnych rytuałów. Sporysz – trujący grzyb czy psychodeliczny klucz do świadomości? Przez wieki ten sekret antyku był przykryty pyłem dziejów. Dopiero współczesne badania rzucają nowe światło na tajemnicę kapłanek z Eleusis. Sporysz (Claviceps purpurea) pasożytuje na zbożach, a spożycie jego surowej postaci może prowadzić do zatrucia, halucynacji, a nawet śmierci. Jednak, jak udowodnili naukowcy z Uniwesytetu w Atenach, po odpowiednim przetworzeniu – czyli gotowaniu w ługu przez kilka godzin – toksyczność znika, a pozostają substancje psychoaktywne pokrewne LSD: LSA oraz izo-LSA. Kapłanki mogły więc posiadać niezwykłą wiedzę botaniczno-chemiczną, pozwalającą przekształcić trujący grzyb w „napój bogów”, umożliwiający uczestnikom wejście w mistyczny kontakt z bóstwami. Psychodelia w służbie religii Co się działo po spożyciu kykeonu? Uczestnicy relacjonowali ekstazę, wizje światła, poczucie śmierci i odrodzenia. Rytuał miał pomagać przezwyciężyć lęk przed śmiercią i dać przedsmak życia wiecznego. Kykeon stawał się więc nie tylko środkiem doświadczania boskości, lecz także narzędziem duchowej transformacji i zjednoczenia wspólnoty inicjowanych. Miał ugruntować ich przekonania religijne. Relacje o tych wizjach przeniknęły do filozofii Platona i literatury, stając się inspiracją dla całej kultury greckiej. Misteria eleuzyjskie pozostawiły ślad w historii religii jako jeden z najwcześniejszych i najbardziej wyrafinowanych przykładów użycia psychodelików w praktyce duchowej. Czy znamy wszystkie tajemnice misteriów eleuzyjskich? Chociaż badania archeochemiczne są coraz bardziej dokładne, to do dziś nie odnaleziono niepodważalnych pozostałości psychoaktywnych substancji w naczyniach z Eleusis. Jednak zarówno teksty starożytnych autorów, jak i wyniki współczesnych eksperymentów przekonują, że „antyczne LSD” mogło być rzeczywistością, a nie tylko legendą. Misteria eleuzyjskie fascynują naukowców, religioznawców i antropologów do dziś, stanowiąc klucz do zrozumienia korzeni duchowości i roli substancji zmieniających świadomość w historii europejskiej cywilizacji. Współczesna nauka coraz śmielej przyznaje, że sekrety Eleusis to nie tylko opowieść o dawnych boginiach i rytuałach, ale także o granicach poznania, alchemii natury i odwiecznym pragnieniu przekroczenia ludzkich ograniczeń. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zyskała miano „polskiej Jerozolimy”. Święta przestrzeń rozciąga się na całe wzgórza
W sercu Małopolski, na styku Beskidu Makowskiego i Pogórza Wielickiego, rozpościera się przestrzeń, która od ponad czterech stuleci definiuje duchową tożsamość regionu i narodu – Kalwaria Zebrzydowska. Klasztor, będący symbolem tego miasta, to coś więcej niż sanktuarium. Mówimy tu o monumentalnym założeniu przestrzennym, w którym architektura, topografia i wiara tworzą nierozerwalną całość. Wpisanie tego kompleksu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1999 roku było jedynie formalnym potwierdzeniem jego wyjątkowej uniwersalnej wartości, opartej na kryteriach integralności, autentyczności i historycznej ciągłości tradycji pielgrzymkowej.
Spis treści: Polska Jerozolima Dróżki Kalwaryjskie Serce kultu maryjnego Sanktuarium Pasyjno-Maryjne w Kalwarii Zebrzydowskiej jest jednym z najwybitniejszych osiągnięć sakralnych w Europie. Jego wartość wynika z genialnego połączenia wizji fundacyjnej Mikołaja Zebrzydowskiego, talentu manierystycznych i barokowych architektów i naturalnej, lecz celowo przetworzonej topografii Beskidu. Ewolucja sanktuarium od kultu pasyjnego do pełnego kultu pasyjno-maryjnego, ugruntowana poprzez cud krwawych łez Matki Bożej, stworzyła unikatowe miejsce, w którym pielgrzymi mogą przeżywać tajemnice zbawienia w komplementarny sposób. Polska Jerozolima Historia sanktuarium kalwaryjskiego jest ściśle powiązana z ambicjami i głęboką religijnością jednego z najważniejszych rodów arystokratycznych XVII-wiecznej Rzeczypospolitej – Zebrzydowskich. Inicjatorem i wielkim fundatorem kompleksu był Mikołaj Zebrzydowski, wojewoda krakowski i starosta generalny krakowski. Jego motywacja do stworzenia Kalwarii, nazwanej później „polską Jerozolimą”, miała podłoże zarówno osobiste, jak i szerszy kontekst kontrreformacji, dążącej do umocnienia wiary poprzez wizualne i zmysłowe doświadczenie tajemnic religijnych. Legenda o trzech krzyżach W 1600 roku starosta krakowski ufundował niewielki kościół pw. Ukrzyżowania Jezusa Chrystusa. Obiekt powstał według modelu jerozolimskich kaplic, przywiezionego z Ziemi Świętej w 1599 roku przez Hieronima Strzałę. Według legendy działanie to było podyktowane niezwykłą wizją, którą miała doznać jego żona, Dorota. Szlachcianka, modląc się w komnacie lanckorońskiego zamku, miała ujrzeć trzy płonące krzyże nad zalesioną górą. Gdy opowiedziała o tym mężowi, ten zadecydował o wzniesieniu kościoła w miejscu niezwykłej wizji. W zamierzaniu Zebrzydowskiego miejsce to miało służyć prywatnej modlitwie. Wojewoda postanowił jednak wybudować kaplicę Grobu Chrystusa i niewielki klasztor. Akt fundacyjny Akt Fundacyjny, wydany w Krakowie 1 grudnia 1602 roku, formalnie ustanowił przeznaczenie terenu. Zebrzydowski przekazał wzgórze, przyszły klasztor i kościół pod opiekę zakonu bernardynów. Wybór Zebrzydowskiego miał wymiar symboliczny – bernardyni byli związani z opieką nad miejscami świętymi w Jerozolimie, co umacniało ideę Kalwarii jako jej wiernej kopii. Zebrzydowski zobowiązał się do budowy kościoła wzorowanego na kaplicach Męki Pańskiej w Jerozolimie, kaplicy Grobu Pańskiego i szeregu kaplic Drogi Krzyżowej, które miały służyć pobożności i refleksji. Architektoniczny mariaż Architektura Kalwarii Zebrzydowskiej jest wyjątkową syntezą późnego manieryzmu i wczesnego baroku, która rozwijała się dynamicznie przez cały XVII wiek. Za kluczowe projekty odpowiadali wybitni artyści. Początkowy projekt kościoła i klasztoru, realizowany w latach 1604–1609, został stworzony przez włoskiego architekta Jana Marię Bernardoniego i flamandzkiego architekta i złotnika Pawła Baudartha. Konsekracja pierwszego kościoła nastąpiła 4 października 1609 roku. Baudarth kontynuował prace, projektując pierwsze kaplice Drogi Krzyżowej w latach 1609–1617, w tym kluczowe obiekty jak Ratusz Piłata, Grób Pana Jezusa, Ogrójec czy Pałac Heroda. Wzory dla tych obiektów, w tym model dla samego kościoła, były sprowadzane bezpośrednio z Jerozolimy. Wybór Bernardoniego i Baudartha, specjalizujących się w estetyce kontrreformacyjnej, był kluczowy. Ich zadaniem było stworzenie dokładnej, ale jednocześnie artystycznie przetworzonej kopii Jerozolimy. Wierność topograficzna i architektoniczna miała potęgować poczucie autentycznego przeżywania Męki, co stanowiło centralny element barokowego kultu. Ciągłość dzieła Po śmierci Mikołaja Zebrzydowskiego jego dzieło było kontynuowane przez kolejnych członków rodu, którzy wprowadzili nowe akcenty w architekturze i kulcie. Jan Zebrzydowski, syn Mikołaja, kontynuował budowę po 1620 roku. Uzupełnił Dróżki Pasyjne o pięć kolejnych kaplic (Bramę Wschodnią, Kaplicę na Cedronie, Cyrenejczyka, Weronikę i Pierwszy Upadek pana Jezusa). Co ważne, to on zainicjował kult maryjny, budując osiem kaplic dedykowanych kontemplacji tajemnic życia Maryi, które stały się zalążkiem Dróżek Matki Bożej. Kolejnym kluczowym fundatorem był Michał Zebrzydowski, który rozbudował kompleks klasztorny, dodając drugi krużganek od strony północnej. Jego największym wkładem było ufundowanie kaplicy Matki Bożej Kalwaryjskiej, do dziś uznawanej za jeden z najpiękniejszych obiektów barokowych w Kalwarii. Ostatnim wielkim mecenasem była Magdalena Czartoryska, której fundacja pozwoliła na monumentalną rozbudowę kościoła, przekształcając go w dzisiejszą bazylikę. Dodano długą i szeroką nawę, a przede wszystkim imponującą fasadę z dwiema wieżami, ukończoną w 1702 roku, już po śmierci fundatorki. Dróżki Kalwaryjskie Kalwaria Zebrzydowska jest słynna przede wszystkim ze względu na swój kompleks dróżkowy, który stanowi wyjątkowy w skali światowej system ścieżek pielgrzymkowych, łączących kontemplację Męki Pańskiej i Boleści Matki Bożej. Praktyka pielgrzymowania dróżkami rozwijała się od połowy XVII wieku. Dróżki Pana Jezusa Dróżki Pana Jezusa, czyli rozszerzona Droga Krzyżowa, składają się z 28 stacji rozmieszczonych w 24 obiektach. Trasy te, wplecione w naturalny krajobraz Beskidu, mają długość przekraczającą 8 km. Unikatowe połączenie architektury i natury miało służyć jako fizyczne i duchowe doświadczenie. Długi czas przejścia (z modlitwami zajmuje około 5 godzin) i wymagający zalesiony teren czynią z Kalwarii Zebrzydowskiej przestrzeń przeznaczoną do głębokiej, często połączonej z fizycznym trudem, kontemplacji. Dostępna jest również krótsza opcja – Rzymska Droga Krzyżowa, która rozpoczyna się przy kaplicy „U Piłata” i może być pokonana w około 2 godziny. To spore udogodnienie dla grup lub osób z ograniczonym czasem. Dróżki Matki Bożej Kult maryjny, który zyskał na znaczeniu dzięki fundacjom Jana i Michała Zebrzydowskich i pojawieniu się cudownego obrazu, jest realizowany poprzez Dróżki Matki Bożej. Ścieżki te składają się z 24 stacji, zgrupowanych w 11 obiektach, z czego 10 jest współdzielonych ze stacjami Dróżek Pana Jezusa. Dróżki Matki Bożej są podzielone na trzy części: Boleści (cierpienia), Zaśnięcia (śmierć) i Wniebowzięcia (triumf). Kult maryjny kulminuje w uroczystościach Zaśnięcia i Pogrzebu Najświętszej Maryi Panny, które odbywają się na Dróżkach w sierpniu. Serce kultu maryjnego Wśród licznych zabytków Kalwarii Zebrzydowskiej, szczególne miejsce zajmuje cudowny wizerunek Matki Bożej Kalwaryjskiej, znajdujący się w barokowej Kaplicy Matki Bożej. Cud krwawych łez Obraz jest olejnym wizerunkiem Matki Bożej z Dzieciątkiem, powstałym prawdopodobnie na początku XVII wieku. Kluczowym momentem dla historii kultu, który przyczynił się do gwałtownego wzrostu znaczenia sanktuarium, był cud, do którego miało dojść 3 maja 1641 roku. W tym dniu obraz, będący własnością Stanisława Paszkowskiego, miał zapłakać krwawymi łzami. W obliczu cudu, wezwani księża apelowali do Paszkowskiego, by przekazał wizerunek do kościoła. Według XVII-wiecznej kroniki, Paszkowski, choć początkowo skłonny ofiarować obraz do Marcyporęby, został w drodze w tajemniczy sposób ciągnięty za rękę i prowadzony przez lasy, aż nagle ukazała mu się słynna świątynia kalwaryjska. Ten nadprzyrodzony epizod, opisany przez kronikarza jako dziwny wypadek, został zinterpretowany jako bezpośrednia interwencja Boga, który sam wybrał Kalwarię Zebrzydowską. Obraz trafił do sanktuarium w 1641 roku. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tajemnice boga piorunów w wierzeniach dawnych Słowian
Perun zajmuje w badaniach nad religią dawnych Słowian miejsce szczególne, choć jednocześnie niejednoznaczne. Jako bóg gromu i piorunów pojawia się jedynie w informacjach źródłowych pochodzących z Rusi. Jego postać bywa interpretowana zarówno jako lokalny wariant boga gromowładnego, jak i element szerszego, indoeuropejskiego dziedzictwa kulturowego. To właśnie ta niepewność sprawia, że Perun pozostaje jedną z najchętniej dyskutowanych figur słowiańskiego panteonu.
Spis treści: Kontrowersje wokół kultu Peruna Czy Perun był czczony w Polsce? Z kim walczył Perun? Święto Peruna – letnia uroczystość Słowian Perun zajmuje ważne miejsce w badaniach nad religią dawnych Słowian, choć jego wizerunek znany jest głównie z przekazów pośrednich i rekonstrukcji porównawczych. Najczęściej określany jest jako bóg burzy, piorunów i nieba. Symbol Peruna nie funkcjonował w formie jednego, ustalonego znaku. Był to raczej jako zespół wyobrażeń obejmujących piorun, broń miotaną (kamień, topór, strzałę) oraz dąb, który był czczony też jako święte drzewo gromowładcy. Bóg ten wpisuje się w szerszy indoeuropejski wzorzec bóstw gromowładnych, porównywanych z greckim bogiem Zeusem czy Thorem znanym z mitologii nordyckiej. Analogii tych nie należy jednak traktować jako dowodu tożsamości, lecz jako wskazówkę co do wspólnych struktur mitologicznych. Warto podkreślić, że Perun był początkowo bogiem bezpostaciowym. Było tak do roku 980, kiedy to za sprawą Włodzimierza Wielkiego pojawiły się w Kijowie posągi bóstw. Perun ze srebrną głową i złotym wąsem miał zajmować najważniejsze miejsce. Obecny obraz Peruna nie stanowi jednolitej postaci znanej wszystkim Słowianom w identycznej formie, lecz raczej wspólny rdzeń, wokół którego lokalne wierzenia mogły budować własne warianty. Kontrowersje wokół kultu Peruna Wiedza o kulcie Peruna opiera się na nielicznych i niejednorodnych źródłach, głównie z obszaru Rusi Kijowskiej, co sprawia, że jego rzeczywisty zasięg i znaczenie pozostają przedmiotem dyskusji. Brak bezpośrednich przekazów z ziem zachodniosłowiańskich utrudnia jednoznaczne potwierdzenie, czy Perun był bóstwem czczonym powszechnie przez wszystkich Słowian. Część badaczy uważa, że kijowski kult Peruna miał charakter lokalny i mógł powstać pod wpływem tradycji skandynawskich, zwłaszcza kultu Thora, przeniesionego na grunt słowiański przez Waregów. Inni wskazują na indoeuropejskie korzenie boga gromu, widoczne w języku, symbolice pioruna, dębu oraz micie walki z siłami chaosu. Aleksander Gieysztor, autor „Mitologii Słowian” z 1982 roku, zwracał uwagę, że próby ujednolicania tych śladów w jeden spójny obraz mogą prowadzić do uproszczeń. Religijność Słowian miała bowiem charakter lokalny, a różne formy kultu gromowładcy mogły funkcjonować niezależnie od siebie. Z tego powodu Perun pozostaje postacią znaną głównie z hipotez, będąc symbolem złożoności i fragmentaryczności wiedzy o wierzeniach przedchrześcijańskich. Czy Perun był czczony w Polsce? Pytanie o obecność kultu Peruna na ziemiach dzisiejszej Polski pozostaje jednym z bardziej złożonych zagadnień badawczych. Brakuje bezpośrednich źródeł pisanych, które jednoznacznie potwierdzałyby istnienie rozwiniętego kultu tego bóstwa wśród wszystkich grup zamieszkujących te tereny. Jednocześnie istnieją przesłanki pośrednie, takie jak analiza nazw miejscowych, porównań językowych czy analogii kulturowych, które sugerują, że postać Peruna była znana także na północ od Karpat. Należy jednak pamiętać, że wierzenia Słowian miały charakter silnie lokalny i nie tworzyły jednego, zunifikowanego systemu religijnego. W tym kontekście mówienie o kulcie Peruna w Polsce wymaga precyzyjnego określenia skali i formy. Możliwe, że był on jednym z bóstw znanych części społeczności, ale niekoniecznie zajmował pozycję dominującą. Takie podejście pozwala uniknąć uproszczeń, które często pojawiają się w popularnych narracjach o dawnych religiach. Z kim walczył Perun? Z Perunem często wiązany jest motyw walki z siłami chaosu. W rekonstrukcjach mitologii słowiańskiej jego najczęściej wskazywanym przeciwnikiem jest Weles – postać łączona ze sferą chtoniczną oraz tym, co nieuporządkowane. Konflikt między tymi dwoma bogami bywa interpretowany jako symboliczna opozycja porządku i chaosu, nieba i ziemi. Warto jednak wyraźnie zaznaczyć, że nie zachował się żaden spójny mit narracyjny opisujący takie starcie w formie znanej z mitologii klasycznych. Motyw walki Peruna ma charakter modelu interpretacyjnego, wyprowadzonego z analiz językowych, porównań indoeuropejskich oraz materiału folklorystycznego. W ludowych przekazach przeciwnik boga burzy bywa przedstawiany także w postaci Żmija, co badacze interpretują jako zoomorficzny wariant tej samej sfery chaosu, a niekiedy nawet jako jedno z wcieleń Welesa. Święto Peruna – letnia uroczystość Słowian Święto Peruna rekonstruowane jest jako uroczystość przypadająca na okres letni, związana z czasem burz, intensywnego wzrostu roślin oraz kluczowej fazy cyklu rocznego. Źródła historyczne nie zawierają jednoznacznych opisów przebiegu takiego święta. Zakłada się, że obchody mogły mieć charakter wspólnotowy i obejmować rytuały o funkcji ochronnej oraz oczyszczającej. Burza, ogień i dźwięk mogły pełnić rolę symbolicznych narzędzi przywoływania siły bóstwa, choć są to hipotezy, a nie potwierdzone fakty. Współczesne opisy często wykraczają poza to, co da się obronić źródłowo. Dzisiejsze Święto Peruna, obchodzone 20/21 lipca, jest organizowane przez środowiska rodzimowiercze. Należy postrzegać je jako zjawisko współczesne, inspirowane dawnymi tradycjami, a nie ich bezpośrednią kontynuację. Z punktu widzenia badań historycznych pozostają rekonstrukcją symboliczną, a nie odtwarzaniem pierwotnych rytuałów. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Weles w wierzeniach dawnych Słowian: od Nawi po codzienny dobrobyt
Weles jest jednym z najbardziej złożonych bóstw słowiańskich, a jego funkcje obejmowały zarówno ochronę bydła i dobrobytu, jak i opiekę nad Nawią, światem umarłych. Choć nie zachowały się spójne mity, obecność tego boga w źródłach pisanych i folklorze pozwala zrekonstruować jego rolę w religii dawnych Słowian. Obecność Welesa w obrzędach, przysięgach i ludowych wierzeniach pokazuje, jak istotną rolę pełnił w codziennym życiu społeczności słowiańskich.
Spis treści: Między Nawią a dobrobytem – chtoniczny wymiar Welesa Magia, poezja i wiedza tajemna: Weles a wołchwowie Weles i Perun – konflikt w rekonstrukcjach mitologicznych Żmij, smok i postacie zoomorficzne Weles w praktykach ludowych i we współczesnym rodzimowierstwie Weles (Wołos) należy do najciekawszych, ale i najbardziej problematycznych bóstw słowiańskich. Jego imię pojawia się w źródłach wschodniosłowiańskich, przede wszystkim w staroruskim latopisie, „Powieści minionych lat”, gdzie występuje jako bóg, na którego składano przysięgi podczas zawierania traktatów. Już sam ten fakt wskazuje, że nie był to bóg marginalny ani wyłącznie „ludowy”. W opozycji do tego stoi fakt, że Weles nie znalazł się w oficjalnym panteonie średniowiecznego Kijowa ustanowionym przez Włodzimierza Wielkiego w 980 roku, co od dawna rodzi pytania o charakter jego kultu i miejsce w religii przedchrześcijańskiej. W badaniach Weles jawi się jako bóstwo o szerokim zakresie kompetencji. Jego postać jest wiązana z magią, bogactwem, przysięgą, sztuką, zaświatami i światem chtonicznym. Tak rozległy wachlarz funkcji nie musi jednak oznaczać chaosu. Przeciwnie, może świadczyć o tym, że Weles reprezentował sferę „nieuporządkowaną”: obszar poza jasnym porządkiem prawa, wojny i władzy, które zwykle przypisuje się Perunowi. Między Nawią a dobrobytem – chtoniczny wymiar Welesa Jednym z najczęściej przywoływanych aspektów Welesa jest jego związek z zaświatami, określanymi w tradycji słowiańskiej mianem Nawii. W folklorze Weles bywa przedstawiany jako władca krainy umarłych, opiekun dusz oraz strażnik granicy między światem żywych i zmarłych. Motyw ten nie występuje jednak w postaci rozbudowanej narracji mitologicznej, lecz raczej jako zbiór rozproszonych odniesień i późniejszych interpretacji. Równolegle Weles funkcjonuje jako bóg bogactwa i dobrobytu. W źródłach określany jest mianem skotij bog, co tradycyjnie tłumaczono jako „bóg bydła”. Aleksander Brückner, autor „Mitologii słowiańskiej” z 1918 roku zwracał jednak uwagę, że takie rozumienie może być wynikiem nieporozumienia i późniejszego utożsamienia Welesa ze świętym Błażejem, chrześcijańskim patronem bydła. W szerszym ujęciu bydło nie było celem kultu samym w sobie, lecz miernikiem zamożności, stabilności i przetrwania wspólnoty. Połączenie sfery zaświatów z dobrobytem wbrew pozorom nie jest sprzeczne. W wielu tradycjach indoeuropejskich bóstwa chtoniczne pełnią funkcję strażników bogactwa czy urodzaju (doskonałym przykładem jest tu np. grecka bogini Demeter). Weles, jako bóg podziemi, wpisuje się doskonale w ten schemat. Magia, poezja i wiedza tajemna: Weles a wołchwowie Wyjątkową pozycję Welesa podkreśla jego związek z magią i słowem. W „Słowie o wyprawie Igora” legendarny pieśniarz Bojan zostaje nazwany wnukiem Welesowym, co sugeruje szczególną relację boga z poetami, wieszczami i wołchwami. Nie chodzi tu o magię w potocznym, późnym znaczeniu, lecz o wiedzę tajemną, zdolność interpretowania znaków i kontaktu z inną rzeczywistością. Wołchwowie, zwani potocznie guślarzami, funkcjonowali na styku sacrum i profanum, utrzymując poprzez ekstazę wywołaną tańcem i/lub środkami odurzającymi kontakt ze światem nadprzyrodzonym. Jeśli przyjąć, że Weles był ich patronem, wzmacnia to obraz boga stojącego poza oficjalną strukturą władzy, ale jednocześnie posiadającego realny autorytet symboliczny. Weles jest więc bogiem tych, którzy operują znaczeniem, pamięcią i rytuałem. Taki profil dobrze tłumaczy, dlaczego na Rusi przysięgano na Welesa podczas zawierania traktatów. Przysięga miała charakter magiczno-prawny, a jej złamanie miało skutkować ciężką chorobą. Weles i Perun – konflikt w rekonstrukcjach mitologicznych Relacja Welesa z Perunem jest jednym z częściej analizowanych tematów w badaniach nad mitologią słowiańską. W rekonstrukcjach mitologicznych obaj bogowie występują jako przeciwstawne siły. Perun reprezentuje niebo, porządek, prawo i wojenną sprawczość, Weles zaś ziemię, wodę, chaos i sferę chtoniczną. Ich konflikt interpretowany jest jako wariant szerzej rozpowszechnionego w świecie indoeuropejskim schematu walki boga burzy z przeciwnikiem związanym z podziemiem. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że nie zachował się żaden spójny mit opisujący taką walkę wprost. Przekonanie o konflikcie tych bogów opiera się na przekazach folklorystycznych zachowanych po chrystianizacji. Motyw rywalizacji Peruna i Welesa należy więc traktować jako model interpretacyjny, a nie jako pewny element wierzeń wszystkich społeczności słowiańskich. Żmij, smok i postacie zoomorficzne W kontekście konfliktu z Perunem pojawia się kwestia zoomorficznych wcieleń Welesa. W folklorze słowiańskim, a zwłaszcza w tradycjach wschodnich i południowych, przeciwnikiem boga burzy bywa Żmij lub smok – istoty związane z wodą, podziemiem i chaosem. W późniejszych interpretacjach postać ta bywa utożsamiana właśnie z Welesem. Interesujące są również lokalne warianty folklorystyczne, takie jak postać Wołoszyna w Tatrach, interpretowana jako smocze wcielenie Wołosa. Takie utożsamienie nie oznacza jednak, że Weles był „bogiem-smokiem” w sensie dosłownym. Raczej mamy tu do czynienia z symbolicznym językiem, w którym siły chtoniczne przybierają formy zwierzęce, pełzające lub wodne. Podobne motywy występują także w innych tradycjach indoeuropejskich, co wzmacnia hipotezę o wspólnym schemacie symbolicznym. Weles w praktykach ludowych i we współczesnym rodzimowierstwie Po chrystianizacji ziem słowiańskich postać Welesa nie zniknęła całkowicie, lecz uległa przekształceniu. W tradycji wschodniej jego funkcje przejął częściowo święty Mikołaj, który stał się opiekunem bydła, podróżnych i dusz zmarłych. W Czechach i na zachodnich obszarach słowiańskich Weles bywał utożsamiany z diabłem, co znalazło odzwierciedlenie w języku i kaznodziejstwie późnego średniowiecza. W praktykach ludowych echo kultu Welesa przetrwało w obrzędach pasterskich, wierzeniach dotyczących ochrony stad oraz w narracjach o opiekunach zaświatów. Współcześnie Weles powraca jako jedna z centralnych postaci rodzimowierstwa słowiańskiego. Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że współczesne obchody i rytuały mają charakter rekonstrukcyjny, nie nawiązują wprost do najstarszych wierzeń Słowian. Dla badacza i świadomego czytelnika Weles pozostaje przede wszystkim fascynującym przykładem tego, jak fragmentaryczne źródła, folklor i porównania indoeuropejskie pozwalają odtworzyć zarys dawnego świata wyobrażeń – świata, który nie daje się sprowadzić do prostych definicji ani jednoznacznych mitów. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Po 2000 latach otwarto drogę z czasów Jezusa. Historyczny szlak znów dostępny
Po raz pierwszy od blisko dwóch tysięcy lat turyści i pielgrzymi mogą przejść drogą, którą w czasach Drugiej Świątyni przemierzali mieszkańcy starożytnej Jerozolimy. Odkryta i udostępniona w całości tzw. Droga Pielgrzymów w Mieście Dawida (czyli główna arteria prowadząca ku Wzgórzu Świątynnemu) ponownie łączy kluczowe miejsca biblijnej topografii miasta. To właśnie tę trasę, według wielu badaczy, pokonywali wierni udający się do świątyni w czasach Jezusa.
Realizacja projektu stanowi jedno z największych przedsięwzięć archeologicznych prowadzonych w ostatnich latach w Izraelu. Prace wykopaliskowe i konserwatorskie objęły około 600 metrów kamiennej drogi datowanej na I wiek n.e., biegnącej od Sadzawki Siloe w południowej części Miasta Dawida aż w kierunku Wzgórza Świątynnego. Odtworzenie tej osi komunikacyjnej pozwoliło odtworzyć historyczny kręgosłup Jerozolimy z okresu Drugiej Świątyni, kiedy miasto stanowiło religijne i polityczne centrum regionu. Dzięki wieloletnim badaniom archeolodzy odsłonili oryginalną nawierzchnię z dużych wapiennych płyt, system kanalizacyjny oraz liczne artefakty, które rzucają nowe światło na codzienne życie sprzed niemal dwóch tysiącleci. Droga Pielgrzymów w Jerozolimie. 2000 lat pod ziemią Odsłonięta 10 lutego 2026 r. trasa, określana przez archeologów jako tzw. ulica schodkowa, ma około 600 metrów długości i średnio 8 metrów szerokości. Została zbudowana w I wieku n.e. jako reprezentacyjna arteria łącząca Sadzawkę Siloe z rejonem Wzgórza Świątynnego w okresie Drugiej Świątyni (516 r. p.n.e.–70 r. n.e.). Przez stulecia pozostawała jednak całkowicie ukryta pod ziemią. Dopiero ponowne odkrycie Sadzawki Siloe w 2004 roku zapoczątkowało wieloletnie, skomplikowane prace wykopaliskowe prowadzone przez Izraelski Urząd Starożytności pod gęsto zabudowaną, współczesną tkanką miejską wschodniej Jerozolimy. Badania wymagały precyzyjnych działań inżynieryjnych, ponieważ archeolodzy pracowali pod istniejącą infrastrukturą miasta. Efekt okazał się jednak wyjątkowy: kamienna nawierzchnia zachowała się w znakomitym stanie, bez późniejszych przebudów czy ingerencji. Jak podkreślono w oficjalnym komunikacie stanowiska archeologicznego City of David, droga została odkryta „dokładnie taka, jaka była” – nietknięta przez kolejne epoki. Wzdłuż trasy natrafiono na oryginalne płyty chodnikowe, system odprowadzania wody oraz liczne artefakty: monety, kamienne odważniki i przedmioty codziennego użytku. Znaleziska te świadczą o intensywnym ruchu pieszym i handlowym, jaki panował tu w I wieku. Według przedstawicieli projektu była to główna oś komunikacyjna starożytnej Jerozolimy, którą przemierzali mieszkańcy, kupcy i pielgrzymi przybywający z różnych części regionu. Jej nagłe opuszczenie nastąpiło podczas Wielkiego Powstania Żydowskiego w 70 r. n.e., kiedy miasto zostało zniszczone przez wojska rzymskie. Od tamtej pory ulica pozostawała zasypana przez niemal dwa tysiące lat, co paradoksalnie przyczyniło się do jej znakomitego stanu zachowania. Zwiedzanie Drogi Pielgrzymów – trasa, znaczenie i dostęp dla turystów Udostępniona trasa rozpoczyna się w rejonie Miasta Dawida, skąd zwiedzający schodzą w kierunku Sadzawki Siloe, a następnie przechodzą podziemnym odcinkiem starożytnej ulicy, by zakończyć wizytę w Ogrodzie Archeologicznym Davidsona, położonym na południe od Wzgórza Świątynnego. Przejście drogą zajmuje około dwóch godzin i – jak podkreślają organizatorzy – „jest odpowiednie dla rodzin z dziećmi, dorosłych i grup zorganizowanych”. Dostępne są wycieczki z przewodnikiem, ale możliwe jest również zwiedzanie samodzielne. Największą wartością tego doświadczenia jest autentyczność. Odwiedzający po raz pierwszy od około dwóch tysięcy lat mogą dosłownie przejść po kamieniach, po których w I wieku n.e. podążali mieszkańcy i pielgrzymi zmierzający ku świątyni. Jak zaznaczono w oficjalnym komunikacie, miasto można oglądać „bez rekonstrukcji” – poprzez oryginalne pozostałości zachowane w niemal niezmienionej formie. David Be’eri, dyrektor generalny centrum archeologicznego Miasta Dawida, podkreślił symboliczny wymiar projektu: „W okresie Drugiej Świątyni droga łączyła dziesiątki tysięcy pielgrzymów z całego kraju i świata, a dziś ma łączyć miliony gości i turystów”. Jak dodał, przedsięwzięcie ma znaczenie wykraczające poza samą archeologię, ponieważ przywraca do przestrzeni publicznej materialne świadectwo historii Jerozolimy. Przedstawiciele ośrodka zwrócili również uwagę na wymiar religijny trasy. Spacer od Sadzawki Siloe w kierunku Wzgórza Świątynnego ma – jak określono – „głębokie znaczenie” zarówno dla Żydów, jak i chrześcijan. „Żydowskie powiązania z tym obszarem sięgają około czterech tysięcy lat wstecz, a w przypadku chrześcijan około dwóch tysięcy lat” – wskazano, podkreślając ciągłość tradycji i pamięci. W komunikacie zaznaczono także, że choć na świecie istnieją inne starożytne drogi, „niewiele z nich, jeśli w ogóle, ma takie znaczenie jak Droga Pielgrzymów”, której oddziaływanie wykracza daleko poza lokalny kontekst historyczny. Źródła: Fox News, Israel Hayom, City od David Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tu chrześcijanie modlą się w języku Jezusa. „Odbyłem niezwykłą podróż przez Górną Mezopotamię”
Górna Mezopotamia to jeden z nielicznych regionów świata, gdzie chrześcijanie do dziś modlą się w języku Chrystusa. Udałem się w podróż przez Edessę, Aminę i Mardin, która pozwoliła mi poznać Syriaków – wspólnotę stojącą na straży aramejskiej tradycji, wiary i wiedzy starożytnej.
Spis treści: Kim są Syriacy? Wizyta w Sanliurfie Pechowa Antiochia Eksodus wiernych Góra sługów Boga Tłumacze, naukowcy i rzemieślnicy Dziedzictwo górnej Mezopotamii Jak przystało na kolebkę cywilizacji, Mezopotamia czyli ziemia między rzekami, jest uznawana za ojczyznę wielu starożytnych ludów. Między Eufratem a Tygrysem, bo o tych rzekach mowa, powstawały pierwsze miasta czy też formy pisma klinowego, a same rzeki miały też nawadniać biblijny Eden. Jednym z języków użytych do opisu dziejów stworzenia w oryginale był aramejski, który podobnie jak hebrajski czy arabski, jest językiem semickim. Na początku I tysiąclecia p.n.e język ten rozpowszechnił się po całym Bliskim Wschodzie, gdzie pełnił rolę zbliżoną do tej, którą łacina spełniała w średniowieczu. Język syriacki jest dialektem języka aramejskiego, którego standaryzacja miała miejsce w okolicach miasta Edessa (dzisiejsza Sanliurfa lub Urfa w Turcji). Dziś język ten jest używany podczas liturgii w kościołach wschodnich, w tym przede wszystkim w kościołach syriackich. Kim są Syriacy? Syriacy to termin pochodzący nie od nazwy współczesnego państwa Syria, ale od starożytnego imperium Asyrii, w Mezopotamii, które ostatecznie podbili Babilończycy. Babilon jak wszystkie imperia również w pewnym momencie padł, a ostatnia dynastia sprawująca w nim władzę nazywana jest m. in. dynastią chaldejską. Najwybitniejszym władcą z tej dynastii był Nabuchonodozor II, który miał doprowadzić swoje państwo do szczytu potęgi oraz rozkwitu cywilizacyjnego. Za jego czasów miały powstać na przykład Wiszące ogrody Semiramidy, jeden z siedmiu cudów świata, a dla Żydów jest on sprawcą niewoli babilońskiej i zniszczenia Jerozolimy. W ten sposób Syriacy, Asyryjczycy, Babilończycy oraz Chaldejczycy to słowa określające de facto jedną językową społeczność. Dzisiaj terminy te są związane przede wszystkim z podziałem religijnym. Konkretnie chodzi tu o różne liturgie w chrześcijaństwie wschodnim, które w Mezopotamii funkcjonuje niemal od początków swojego istnienia. Upraszczając odrobinę ten nieco skomplikowany podział można powiedzieć, że terminy Syriacy oraz Asyryjczycy odnoszą się głównie do członków tzw. Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego. Babilończycy czy też Chaldejczycy to dzisiaj określenia wyznawców tej gałęzi, która pozostaje w unii ze stolicą apostolską w Watykanie. Wizyta w Sanliurfie Jest wiele powodów, aby odwiedzić Sanliurfę, święte miasto Anatolii, gdzie ustandaryzowano język syriacki. Tutaj też rozpoczyna się moja podróż. Dla Syriaków jest to stolica założonego przez nich, pierwszego chrześcijańskiego państwa – Orsoena – z którym wiąże się historia najstarszego wizerunku Jezusa. Władający tutaj na początku naszej ery król Abgar V Czarny miał wysłać do Chrystusa list z prośbą o pomoc po tym jak zachorował na trąd. Cudotwórca z Galilei niestety nie mógł przybyć osobiście, ale przesłał królowi tkaninę, na której odcisnął swoją twarz. Grecki termin Mandilion oznacza ręcznik lub chustę i tak też dziś nazywa się ten mityczny prezent dla króla Edessy, który oczywiście miał wyleczyć Abgara i skłonić go tym samym do przyjęcia nowej religii. Dostarczycielem tkaniny oraz propagatorem chrześcijaństwa w Orsoenie był Tadeusz z Edessy (aram. Mar Addai ‏ܡܪܝ ܐܕܝ‎), jeden z uczniów Jezusa, który uznawany jest za pierwszego patriarchę kościołów wschodu. Dzisiaj w Urfie jest już tylko jeden kościół syriacki, ale są też miejsca kultu, które były kościołami wcześniej. Kościół Piotra i Pawła postawiono w dzisiejszej formie w połowie XIX wieku na fundamentach świątyni z VI wieku. Był używany przez Syriaków do 1924 roku kiedy miały miejsce masowe migracje tej społeczności. Po przejściu przez bramę kompleksu kościelnego można odczuć, że wyszło się z islamskiej Urfy i rozpoczęło spacer po antycznej, chrześcijańskiej Edessie. Przechodząc bowiem przez spokojne podwórce z sadzawkami i drzewami oliwnymi, czułem się jak w świętym mieście. Liczne obejścia czy schodki prowadzące na różne poziomy budynków przypominają bowiem nieco pustynne klasztory czy też kościelne kompleksy w centrum Jerozolimy. Pechowa Antiochia Dla wszystkich chrześcijan wschodu najważniejszym miastem była zawsze Antiochia (dzisiejszy Hatay/Antakya w Turcji). To tutaj użyto pierwszy raz terminu „chrześcijanie" aby określić przyjmujące nową wiarę wspólnoty. Pierwszym misjonarzem był tu św. Piotr, który uznawany jest też za pierwszego patriarchę miasta. Antiochia zajmuje tym samym pierwsze miejsce na liście świętych miast dla Syriaków. Jest to jednak dziś wymiar symboliczny i występuje ono tylko w tytulaturze najważniejszych dygnitarzy kościelnych. Samo miasto cierpiało wiele razy w wyniku kataklizmów i z czasem znikały tam święte miejsca. Ostatnie trzęsienie ziemi w 2023 roku zrównało je niemal z ziemią. Eksodus wiernych W wyniku różnic doktrynalnych czy też osobistych sporów ze sprawującymi władzę instytucjami patriarchowie kościołów syriackich musieli bardzo szybko szukać nowych siedzib a mnisi bardziej przyjaznych warunków dla egzystencji. Naturalnym kierunkiem wydawała się dla nich północ a konkretniej Górna Mezopotamia. Miastem, które stało się nową siedzibą patriarchy, wokół której powstawać zaczęły liczne klasztory oraz związane z nimi instytucje edukacyjne, była Amida (dzisiejszy Diyarbakir w Turcji). Dla Syriaków to „brama”, przez którą chrześcijaństwo wprowadzono do Mezopotamii czy też „most”, którym przekroczyło ono rzekę Tygrys. Amida jest po Jerozolimie, Antiochii i Edessie kolejnym miastem skąd promieniowała nowa religia i gdzie zaczęły powstawać chrześcijańskie świątynie. Moja wizyta nie mogła rozpocząć się nigdzie indziej niż w dawnej syriackiej katedrze św. Tomasza, która dzisiaj jest głównym meczetem miasta. Ulu Camii, bo tak dziś nazywa się meczet, na początku miało być to miejscem kultu pogańskiego. Po podboju Anatolii przez muzułmanów rozpoczęto stopniowo przekształcanie budynku na meczet już w VII wieku. Tym samym ta starożytna świątynia jest dziś najstarszym meczetem w Anatolii i uznawana jest za piąte najświętsze miejsce w Islamie. Największe wrażenie zrobiła na mnie architektura całego kompleksu z licznymi antycznymi dekoracjami. Rzymskie kolumny, kapitele czy fryzy przełamują swoimi błyszczącymi barwami bazaltowy kolor murów. W tej świątyni nakładają się z lekkością nowe warstwy kolejnych kultur i wierzeń. Góra sługów Boga Mardin leży 80 km na południowy wschód od Diyarbakir. Swoim oryginalnym, tarasowym położeniem na zboczach góry oraz średniowieczną architekturą przyciąga dziś coraz więcej podróżników. Udałem się jednak kilka kilometrów na wschód od miasta, gdzie znajdziemy klasztor Mor Hananyo, zwany też Klasztor Szafranowy lub potocznie „Mekka Asyryjczyków”. Ten starożytny kompleks na przestrzeni tysiącleci pełnił rożne funkcje religijno-militarne. Najważniejszą z nich jest to, że przez 639 lat był oficjalną siedzibą patriarchy Antiochii, czyli głowy Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego. W obrębie szafranowo-żółtych murów klasztoru po raz kolejny znalazłem pozostałości niemal wszystkich okresów jego historii. Trony oraz grobowce patriarchów zdobią kościoły otaczające rajski ogród w dziedzińcu klasztoru, a krypta najstarszej kaplicy to dawny ołtarz asyryjskiej świątyni boga słońca - Szamasza. Mor Hananyo jest też najbardziej na zachód wysuniętym klasztorem w obrębie Tur Abdin (syr. Góra sługów Boga ܛܘܪ ܥܒܕܝܢ). Jest to właściwie wapienny płaskowyż w południowo-wschodniej Turcji, który w starożytności zamieszkiwać mieli Aramejczycy, a od początków istnienia kościołów syriackich mnisi tychże mieli kultywować tu swoje tradycje. Tłumacze, naukowcy i rzemieślnicy Religia jest niewątpliwie dzisiaj najistotniejszą cechą odróżniającą Syriaków od innych lokalnych społeczności w regionie. Od samego początku ich interakcji z nowymi, dominującymi Mezopotamię siłami militarnymi, w tym przede wszystkim z muzułmanami, stworzyli Syriacy dla siebie pewien profil społeczny. Postanowili zrezygnować z ubiegania się o funkcje polityczne i oprócz religii oddawać się handlowi, nauce i rzemiośle. Już w starożytnym Rzymie terminem Chaldejczycy określano naukowców, zwłaszcza astronomów. Najważniejszą z naszej perspektywy działalnością Syriaków było tłumaczenie. Zgodnie z lokalną tradycją chrześcijanie z Mezopotamii mieli pomóc Mahometowi i jego zwolennikom w ucieczce z Mekki do Medyny. Na takim fundamencie współpracy mieli dosłownie rozbudowywać wzajemne zrozumienie. Dla Syriaków rzeczą normalną była wielojęzyczność a arabski był językiem handlu. W ten sposób Syriacy dla Arabów tłumaczyli starożytnych filozofów i naukowców, a przy okazji chronili starożytne pisma przed zniszczeniem w swoich klasztorach. Dzięki temu sporo antycznych tekstów dotrwało do naszych czasów w przekładach syriackich a sami Syriacy zapisali się na kartach historii jako strażnicy wiedzy starożytnej. Opowieści o funkcjach, które Syriacy od tysiącleci spełniają w regionie posłuchałem w Żywym Muzeum Mardinu. Można tu oprócz nich posłuchać też tradycyjnej muzyki oraz zobaczyć syriackich rzemieślników w pracy. Dziedzictwo górnej Mezopotamii Mezopotamia to jedno z najbardziej pobudzających wyobraźnię miejsc na świecie. Wśród mozaiki jej społeczności Syriacy zajmują wyjątkowe miejsce. Pomimo hekatomb wyniszczających tradycje i kultury Bliskiego Wschodu, w tym najcięższych doświadczeń z XX wieku, Syriacy przechodzą dziś swego rodzaju renesans. Górna Mezopotamia, będąca w pewnym sensie kolebką ich kultury, jest idealnym miejscem do zapoznania się z tą fascynującą społecznością. Źródło: National Geographic Polska
Inkaskie mumie dzieci przebadano w klinice. Odkryto brutalną historię rytuału
Zamrożone inkaskie mumie dzieci od lat fascynują naukowców, ale dopiero teraz udało się zajrzeć do ich wnętrza bez naruszania ciał. Zespół kierowany przez dr Dagmarę Sochę z Uniwersytetu Warszawskiego wykorzystał tomografię komputerową. Wyniki badań podważają niektóre dotychczasowe wyobrażenia o enigmatycznym religijnym rytuale capacocha.
Spis treści: Pierwszy taki przypadek Wymuszona mumifikacja? Cios w głowę i walka z chorobami Z zamrażalnika do… kliniki Czym był rytuał capacocha? Najnowszy artykuł opublikowany w „Journal of Archaeological Science: Reports” przedstawia przełomowe wyniki badań czterech zamarzniętych mumii dzieci odkrytych na wulkanach Ampato i Sara Sara w Peru. Zespół naukowców, kierowany przez dr Dagmarę Sochę z Uniwersytetu Warszawskiego po raz pierwszy zastosował tomografię komputerową (CT), by nieinwazyjnie zbadać ofiary inkaskiego rytuału capacocha. Pierwszy taki przypadek Najbardziej sensacyjne okazało się ustalenie dotyczące mumii określanej „Ampato 4”. Tomograf dał wgląd w jej wnętrzności. Okazało się, że brakowało części kości, a te, które zostały, były przemieszczone. Zamiast organów wewnętrznych, w jamie brzusznej znajdowały się kamienie oraz fragmenty tkanin. Takie działania świadczą o tym, że była to celowa mumifikacja. To pierwszy znany przypadek celowej mumifikacji ofiary capacocha. Wymuszona mumifikacja? Dlaczego Inkowie wykonali mumifikację? Naukowcy przypuszczają, że dziewczynka zginęła w innym miejscu i została pochowana, a jej ciało po jakimś czasie zostało odkopane i spreparowane, by mogło przetrwać długą podróż. Mogło to mieć związek z przesiedleniami grup etnicznych. Przesiedleńcy zabierali ze sobą mumie przodków, by oswoić nowy, obcy krajobraz. „Ampato 4” mogła pełnić podobną rolę – stała się wiecznym strażnikiem góry i symbolem pamięci wspólnoty. Cios w głowę i walka z chorobami Wyniki badań pozostałych mumii są również wstrząsające i pokazują brutalną stronę rytuału. Wszystkie badane dzieci zginęły w wyniku silnego uderzenia w głowę. U ośmioletniej dziewczynki tomograf wykazał krwiak śródmózgowy. Z kolei słynna „Dama z Ampato”, o której rekonstrukcji twarzy pisaliśmy jakiś czas temu, miała liczne obrażenia czaszki, klatki piersiowej i miednicy. Te urazy powstały w chwili śmierci, co sugeruje rytualną przemoc. Badania wykazały jednak coś jeszcze: ofiary nie zawsze były idealnie zdrowe. Jedna z dziewczynek cierpiała na chorobę Chagasa. To pasożytnicza infekcja doprowadziła u niej do patologicznego powiększenia przełyku. Jej przełyk osiągał prawie 2 cm średnicy, co u dziecka jest ogromną anomalią. Z kolei w jej płucach odkryto zwapnienia, które mogły być śladem po infekcjach. To przeczy przekazom kronikarzy, że ofiary musiały być fizycznie doskonałe. Z zamrażalnika do… kliniki Skanowanie mumii było sporym wyzwaniem dla archeologów. – Niestety, tomograf jest dużym urządzeniem, więc musieliśmy przetransportować mumie do kliniki. Wybraliśmy klinikę zlokalizowaną 5 minut jazdy od muzeum. Badania wykonywaliśmy w niedzielę wcześnie rano, kiedy ruch na ulicach jest najmniejszy, a klinika była zamknięta dla pacjentów – wspomina dr Socha. Mumie były przewożone pojedynczo do kliniki w specjalnych mobilnych lodówkach. Wyjmowane były tylko na czas badania, które trwało od 10 do 15 minut i potem wracały do muzeum, a na ich miejsce naukowcy przywozili kolejne. Czym był rytuał capacocha? Capacocha była jednym z najważniejszych rytuałów w Imperium Inkaskim, podczas którego dzieci i młode kobiety składano w ofierze najważniejszym bóstwom. W latach 90. XX wieku Johan Reinhard odkrył na szczytach peruwiańskich wulkanów zamarznięte mumie wraz z bogatym wyposażeniem grobowym, które trafiły tam podczas takiej ceremonii. To właśnie te mumie przebadała dr Socha. Imperium Inków było największym państwem Ameryki Południowej. Ich religia opierała się na dominacji nad świętym krajobrazem, a góry uważano za siedziby bóstw. Aby przebłagać bogów lub uczcić ważne wydarzenia, odprawiano rytuał capacocha. Według inkaskich wierzeń dzieci były pośrednikami między bogami i ludźmi. Inkowie wybierali swoje ofiary do rytuału capacocha spośród najważniejszych rodów. Czasami jasno określano powód złożenia ofiary – na przykład by zakończyła się jakaś klęska żywiołowa. Dzieci nie składano w ofierze od razu. Zdarzało się, że pielgrzymowano z nimi po imperium nawet kilka miesięcy. Przyszłość mumii Dr Socha kontynuuje badania mumii. – We współpracy z naukowcami z Uniwersytetu Wiedeńskiego pobraliśmy próbki genetyczne, które w najbliższych miesiącach mają trafić do Europy. Próbki pobierane są w sposób nieinwazyjny, co też jest istotne biorąc pod uwagę ich stan zachowania. Rozwijamy też badania o datowanie radiowęglowe we współpracy z Politechniką Śląską i badania metali we współpracy z Politechniką Wrocławską – wskazuje badaczka. Ale dr Socha chce też wrócić w teren. W 2024 otrzymała grant Narodowego Centrum Nauki, w ramach którego przeprowadziła już wykopaliska na szczycie wulkanu Nokarane (5 800 m n.p.m.) Źródła: Journal of Archaeological Science: Reports, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli starożytną kultową dzielnicę miasta Nida. Skrywa się pod współczesną metropolią
Podczas budowy szkoły we Frankfurcie odkryto ruiny, które cofnęły archeologów w czasie o blisko 2000 lat. W starożytnym mieście Nida natrafiono na dzielnicę świątynną. Badacze znaleźli setki artefaktów, a nawet ślady rytualnych ofiar z ludzi. To odkrycie może zmienić sposób, w jaki postrzegamy rzymską obecność w Germanii.
Podczas budowy nowej Römerstadtschule archeolodzy badali teren o powierzchni ponad 4,5 tysiąca metrów kwadratowych. Znajdowały się na nim relikty Nidy – niezwykłej osady na mapie rzymskiego świata. Powstała jako baza wojskowa około 70 roku n.e., ale szybko stała się tętniącym życiem centrum gospodarczym i kulturowym. Można pokusić się na stwierdzenie, że był rzymski odpowiednik dzisiejszego Nowego Jorku na dzikim pograniczu Germanii. Odkrycie bezprecedensowe Lokalizacja rzymskiego miasta Nida była znana badaczom już od dziesięcioleci dzięki wcześniejszym pracom archeologicznym. Prawdziwym novum jest jednak odkrycie ogromnej dzielnicy kultowej. Według badaczy wyjątkowość odkrycia polega na tym, że w starożytnej Nidzie to kompleks świątynny, a nie typowe forum, stanowił centrum rzymskiej metropolii. – Centralna dzielnica kultowa Nidy stanowi odkrycie archeologiczne o niemal bezprecedensowym znaczeniu w Europie – komentuje dr Ina Hartwig, komisarz miasta Frankfurt ds. kultury i nauki. Entuzjazmu nie kryje również Marcus Gwechenberger, radny ds. planowania i mieszkalnictwa. – Nowo odkryta dzielnica kultowa rzymskiego miasta Nida należy do najważniejszych odkryć archeologicznych we Frankfurcie w ostatnich latach – ocenił. Wykopaliska w tym miejscu prowadzili naukowcy z Muzeum Archeologicznego we Frankfurcie, Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie i Uniwersytetu w Bazylei. Jak wyglądała dzielnica kultowa? W ramach tego kwartału miasta zlokalizowano jedenaście kamiennych budowli wzniesionych w kilku fazach. Układ budynków jest bardzo nietypowy i nie ma odpowiedników w germańskich ani galijskich prowincjach Cesarstwa Rzymskiego. Wiemy, że te konstrukcje były piękne, bo zebrano ponad 5000 fragmentów malowanego tynku ściennego, wraz z brązowymi okuciami z drzwi i okien. Jamy pełne darów dla bogów Ciekawostką jest też odkrycie 70 szybów i 10 płytszych jam, do których wrzucano przedmioty w czasie rytuałów. Znaleziono w nich liczne naczynia ceramiczne oraz duże ilości szczątków roślinnych i zwierzęcych, w tym ryb i ptaków. Znaleziska te interpretuje się jako pozostałości rytualnych posiłków i ofiar składanych bogom. Wśród darów dla bogów znalezionych na tym stanowisku archeologicznym były też rzymskie monety (odkryto ich ćwierć tysiąca) i fibule, czyli zapinki do szat. Najbardziej wstrząsającym wynikiem badań są ślady wskazujące na możliwe ofiary z ludzi. Jest to zjawisko całkowicie wyjątkowe w rzymskich prowincjach. Dom bogów, ale jakich? Na podstawie znalezionych inskrypcji i dowodów ikonograficznych można pokusić się o próbę wskazania, komu składano tutaj cześć dwa tysiące lat temu. Było to co najmniej kilkoro bogów, w tym Jowisz, czyli naczelne bóstwo rzymskie, ale też Merkury Alatheus, Diana, Apollo oraz mniej znana nam Epona, celtycko-rzymska bogini płodności. Taka „boska konstelacja” sugeruje, że miejsce to funkcjonowało jako sanktuarium o znaczeniu regionalnym, w którym czczono obok siebie wiele bóstw. Dzielnica kultowa została założona na początku II wieku n.e. Inskrypcja dedykacyjna datowana na 9 września 246 r. n.e., potwierdza, że ​​sanktuarium było użytkowane co najmniej do połowy III wieku n.e. Źródło: Goethe University Frankfurt Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Watykan może stracić tytuł najmniejszego państwa. Na mapie Europy ma pojawić się nowy mikrokraj
Władze Albanii dążą do powołania najmłodszego kraju świata o wielkości zaledwie 10 hektarów. Zapowiadane mikropaństwo zakonu bektaszytów ma posiadać własną administrację, paszporty, a nawet służby wywiadowcze.
Spis treści: W Europie ma powstać „Muzułmański Watykan” Kim są bektaszyci? Najmłodszy kraj świata W ostatnim czasie wiele mówi się o zmianach na mapie Europy. Nie tak dawno media donosiły, że do renegocjowania swoich granic zmuszone są Szwajcaria i Włochy. Powód? Topnienie alpejskich lodowców wywołane zmianami klimatycznymi. Z kolei na początku 2024 r. głośno było o planowanej zmianie nazwy Walii na „Cymru”. – Walia to nazwa narzucona Cymru i zasadniczo wcale nie jest walijskim słowem. Świat wie o Walii ze względu na jej powiązania z Anglią od 1282 r. Mało kto słyszał o Cymru lub zdaje sobie sprawę, że mamy swój własny, unikatowy język i kulturę, która całkowicie różni się od innych krajów w Wielkiej Brytanii – przekonywali pomysłodawcy inicjatywy. Nadal realna wydaje się wizja powstania na Starym Kontynencie nowego kraju, wielkości zaledwie ¼ Watykanu. Zapowiadane mikropaństwo ma być muzułmańską odpowiedzią na Stolicę Apostolską. W Europie ma powstać „Muzułmański Watykan” Położony w sercu Rzymu Watykan jest obecnie najmniejszym państwem świata. Niewykluczone jednak, że wkrótce się to zmieni. Według zapowiedzi Edi Rama, premiera Albanii, na terytorium Tirany powstanie nowy, wzorowany na Stolicy Piotrowej kraj o powierzchni 10 hektarów, czyli cztery raz mniejsze niż Państwo Kościelne. Tamtejsze władze planują przekształcić islamski zakon bektaszytów w suwerenne państwo, z własną administracją, paszportami, a nawet służbami wywiadowczymi. Jego głównym zadaniem, jak podkreśla szef albańskiego rządu, będzie promocja wartości pokoju, tolerancji i współistnienie ludzi różnych wyznań. – Celem nowego państwa jest promowanie tolerancyjnej wersji islamu, z której Albania jest dumna. Albania, niewielki kraj na Bałkanach Zachodnich, uratowała żydowskich uchodźców przed nazistami w czasie II wojny światowej i udzieliła schronienia Afgańczykom po dojściu talibów do władzy w 2021 roku – zaznaczył premier Edi Rama. Kim są bektaszyci? Przywódcą Suwerennego Państwa Zakonu Bektaszytów miałby zostać obecny duchowy przywódca zakonu, derwisz Baba Mondi. Historia bractwa sięga XIII wieku. Jego założycielem był Hadżdżi Bektasz Wali z Niszapuru, ale to Balım Sultan w XIV w. nadał bractwu bektaszijja ostateczny kształt. Przez dekady centrum życia zakonnego bektaszytów znajdowało się w Turcji. Wszystko uległo zmianie w 1925 roku, gdy dawne Imperium Osmańskie zarządziło likwidację wszystkich bractw sufickich, a cała działalność zakonników przeniosła się na Bałkany – do Albanii, Kosowa i Macedonii Północnej. – Jako jedyni na świecie mówimy prawdę o islamie i nie mieszamy jej z polityką – podkreśla Baba Mondi w wywiadzie dla „The New York Times”. Wyraża jednocześnie nadzieję, że największe mocarstwa świata, jak Stany Zjednoczone, nie staną na przeszkodzie i uznają suwerenność jego państwa. Bektaszyci stanowią około 10% społeczności muzułmańskiej w Albanii. Zarówno szyici, jak i sunnici uważają wyznawców bektaszijji za heretyków. Najmłodszy kraj świata Jeśli zakon bektaszytów z Tirany faktycznie ogłosi suwerenność, założone przez nich państwo będzie nie tylko najmniejszym, ale, rzecz jasna, także najmłodszym krajem globu. Obecnie to miano należy do położonego we wschodniej części Afryki Sudanu Południowego, który na mapie świata pojawił się w lipcu 2011 roku. W przeprowadzonym ponad dekadę temu referendum ponad 98% upoważnionych do głosowania opowiedziało się za podziałem Sudanu na dwie części. W Europie natomiast prym wiodą byłe republiki jugosłowiańskie – Kosowo, Serbia i Czarnogóra. Pierwsza z nich niepodległość, wciąż kwestionowaną przez wiele mocarstw, ogłosiła w 2008 r. Kolejne odpowiednio – w 2006 i 2007 r. Dodajmy, że za najmłodszy azjatycki kraj uznawany jest Timor Wschodni na wyspie Timor, który od 2002 r. cieszy się niezależnością. Źródło: rp.pl, geekweek.interia.pl, National Geographic Polska. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
„To nie jest chwilowa moda, to jest trend”. Kim są polscy rodzimowiercy?
Współczesna Polska to nie tylko strzeliste wieże kościołów, ale też płonące w lasach ogniska i dawni bogowie. Profesor Piotr Grochowski z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu wyruszył w teren, by zbadać świat współczesnych wyznawców słowiańskich bóstw. Ten temat porusza najnowszy odcinek wideopodcastu National Geographic Polska.
Rodzimowierców, czyli wyznawców religii nawiązującej do wierzeń dawnych Słowian, mieszka w Polsce zaledwie kilka tysięcy. Ale jest o nich coraz głośniej w mediach i wzbudzają spore zainteresowanie. Co o nich wiemy? Odpowiedź na to pytanie daje nauka. „Nasza wiedza o religii przedchrześcijańskich Słowian jest dość ułomna” Naszym gościem i ekspertem w tym zakresie jest dr hab. Piotr Grochowski, folklorysta, etnolog z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W ubiegłym roku ukazała się jego książka „Polskie rodzimowierstwo” (nakładem Wydawnictwa UMK), która jest efektem jego badań wśród rodzimowierców, zwanych też czasem współczesnymi poganami. Korzenie ukryte w mroku historii Rodzimowierstwo to religia, która próbuje wskrzesić to, w co wierzyli nasi przodkowie przed przyjęciem chrześcijaństwa. Zadanie to przypomina jednak układanie ogromnych puzzli, z których większość elementów bezpowrotnie zaginęła. Jak zauważa badacz: brakuje nam bowiem tekstów samych Słowian sprzed 966 roku, czyli chrztu Polski. Naukowcy muszą rekonstruować ten świat, korzystając z archeologii, językoznawstwa i zapisków dawnych kronikarzy. Rodzimowiercy nie mają swojej Biblii ani Koranu. Zamiast tego studiują opracowania naukowe, traktując je jako ważną część swoich wierzeń. Ich świętą księgą jest natura, obserwacja natury, życie zgodnie z cyklem przyrody. Ogień, las i święta księga natury Podstawą tej wiary nie są mury świątyń, lecz bezpośredni kontakt z przyrodą. Rodzimowiercy modlą się głównie na zewnątrz, na łonie natury. Centralnym punktem każdego obrzędu jest święty ogień. – Ogień jest uważany za rodzaj pośrednika pomiędzy ludźmi a bogami – opowiada prof. Grochowski. Kim są polscy rodzimowiercy? Według prof. Grochowskiego ludzie poszukują czegoś własnego w zalewie kultury angloamerykańskiej. Szukają odpowiedzi na pytanie „kim jesteśmy?” i znajdują ją w słowiańskich korzeniach. Drogi do rodzimowierstwa są różne: od fascynacji historią, przez miłość do natury, aż po popkulturę, taką jak świat „Wiedźmina”. – Rodzimowierstwo jest urozmaicone zarówno pod względem stricte religijnym, ale też pod względem społecznym. Poglądy społeczno-polityczne jego wyznawców też są bardzo mocno zróżnicowane – zauważa ekspert. Wszystkie Tajemnice Słowian Tym odcinkiem rozpoczynamy nowy cykl National Geographic Polska zatytułowany Wszystkie Tajemnice Słowian, w którym będziemy rozmawiali na różne tematy dotyczące Słowiańszczyzny. Przyjrzymy się między innymi pochodzeniu Słowian czy słowiańskiej kuchni. Kolejne odcinki będą ukazywały się w następnych tygodniach. Wideo z rozmową z dr. hab. Piotrem Grochowskim można obejrzeć bezpośrednio w tym artykule, a także na naszym kanale YouTube i w serwisieSpotify. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Aniołowie nie byli tacy, jak myślisz. W starożytności budzili przerażenie
W starożytności aniołowie wcale nie przypominali słodkich, bożonarodzeniowych postaci. Często budzili strach, mieli ogniste skrzydła i nadprzyrodzone moce.
Spis treści: Posłańcy, wojownicy i ogniste istoty Niebiańskie istoty budzące grozę Skrybowie i Czuwający – mitologia i mistyka Hierarchie i przemiana wyobrażeń Daleko im było do pulchnych, rumianych cherubinków znanych ze sztuki renesansu. To były ogniste istoty, które budziły lęk. Dziś aniołowie należą do najbardziej kojących postaci religijnych w zbiorowej wyobraźni. To świetliste, skrzydlate byty, które spokojnie unoszą się nad szopkami bożonarodzeniowymi i śpiewają radośnie. Ich obecność w historii Narodzenia Pańskiego jest zresztą kluczowa dla biegu wydarzeń. W Ewangelii według św. Łukasza anioł Gabriel zapowiada narodziny Jana Chrzciciela jego ojcu Zachariaszowi. Zwiastuje też cudowne narodzenie Jezusa jego matce, Maryi. To aniołowie ogłaszają pasterzom pod nocnym niebem dobrą nowinę wielkiej radości. Co najważniejsze, to anioł przychodzi do Józefa we śnie. Wyjaśnia mu naturę ciąży narzeczonej, która w innych okolicznościach byłaby skandalem. Potem poleca mu uciec z dzieckiem do Egiptu, by uniknąć gniewu Heroda. Bez anielskiej interwencji Jezus nie dożyłby dorosłości. Jednak aniołowie w świecie starożytnym byli znacznie dziwniejsi i bardziej zróżnicowani. Często też byli dużo bardziej onieśmielający, niż sugeruje opowieść bożonarodzeniowa i współczesne przedstawienia. Nawet Gabriel, anioł kojarzony ze świętami, miał w sobie coś surowego. Posłańcy, wojownicy i ogniste istoty Słowo „anioł” (greckie angelos, będące tłumaczeniem hebrajskiego malak) oznacza posłańca. To trafny opis tego, co najwcześniejsze anioły w Biblii robią najczęściej. Przekazują wiadomości od Boga i nagle ingerują w ludzkie sprawy. W Księdze Rodzaju przybywa trzech anielskich gości, aby zapowiedzieć narodziny Izaaka. Inni później wyprowadzają Lota z miasta Sodomy, skazanej na zagładę. Christy Cobb z University of Denver, mówi, że w Biblii aniołowie strzegą Ogrodu Eden, przynoszą wiadomość Abrahamowi, stoją u boku Pana w Niebie, przekazują wieści o cudownych narodzinach, a nawet walczą z Szatanem. Te anioły są wyraźnie antropomorficzne. Mówią, chodzą, a nawet jedzą. Jak wyjaśnia Cobb, te role z czasem się rozwijają. Późniejsze księgi Biblii hebrajskiej wprowadzają postacie o określonych funkcjach i imionach. Księga Daniela wspomina o dwóch postaciach, które stały się centralne dla późniejszej tradycji jako archaniołowie. To Gabriel – niebiański tłumacz wizji – oraz Michał, dowódca wojskowy walczący w imieniu Izraela. W tym okresie aniołowie są już czymś więcej niż posłańcami. Stają się administratorami złożonej, niebiańskiej rzeczywistości. Około II wieku p.n.e. działają jako „funkcjonariusze” niebiańskiej biurokracji. Prowadzą zapisy ludzkich czynów na Dzień Sądu. Niebiańskie istoty budzące grozę Inne teksty biblijne opisują istoty niebiańskie, które przekraczają granice ludzkiej wyobraźni. Prorok Izajasz przedstawia wizję nieba, w której Bóg siedzi na tronie otoczony przez serafiny. Serafy miały twarze, ale również trzy pary skrzydeł. Kilka stuleci później Ezechiel opisuje anielskie istoty żywe (hebr. ḥajjot) z czterema twarzami, czterema skrzydłami i ludzkimi ciałami. Towarzyszą im tajemnicze ofanim – koła w kołach, ogniste i pokryte oczami. Mimo tej różnorodności wyglądu reakcja ludzi w Biblii pozostaje stała. Niemal każdy człowiek, który spotyka anioła, jest przerażony. Gdy Gabriel ukazuje się Zachariaszowi i Maryi, pierwsze słowa, które słyszą, brzmią „nie bój się”. Ten strach jest zresztą uzasadniony. W Biblii hebrajskiej anioł Pana zabija jednej nocy 185 000 żołnierzy asyryjskich podczas oblężenia Jerozolimy. Zachariasz doświadcza przedsmaku tej anielskiej surowości. Kiedy wątpi, że on i jego starzejąca się żona mogą począć dziecko, Gabriel karze go. Pozbawia go mowy aż do narodzin Jana. Skrybowie i Czuwający – mitologia i mistyka Poza kanonem biblijnym aniołowie zyskują jeszcze bardziej rozbudowane tożsamości i historie. Starożytne żydowskie teksty, takie jak 1 Księga Henocha, opisują ogromne zastępy aniołów. Zarządzają one wszystkim – od cykli kosmicznych, po ludzki los. Niektóre anioły, jak upadli Czuwający, stają się przestrogą. Według opowieści nawiązali relacje seksualne z kobietami i ujawnili ludziom technologiczne sekrety. Przekroczyli tym samym zakazane granice. Inne anioły w tym okresie pełnią funkcję niebiańskich skrybów. Zapisują ludzkie uczynki albo prowadzą dusze między światami. We wczesnośredniowiecznej Ewangelii pseudo-Mateusza – jak mówi Cobb – aniołowie odgrywają wspierającą rolę podczas ciąży Maryi. Każdego dnia rozmawiają z nią i otaczają Jezusa podczas narodzin. W innych tekstach ich udział w poczęciu Jezusa jest bardziej aktywny. Późnoantyczni chrześcijanie sądzili, że w chwili zwiastowania Maryja poczęła Jezusa, po prostu słuchając Gabriela. – Przez jej ucho – pisze Efrem Syryjczyk – Słowo Boskiego Ojca weszło i potajemnie zamieszkało w jej łonie. Hierarchie i przemiana wyobrażeń W książce „Angels in Late Ancient Christianity” historyczka Ellen Muehlberger dowodzi, że pierwsi chrześcijanie uważali anioły za kluczowych uczestników działania świata. Aniołowie wypełniali późnoantyczny kosmos. Tworzyli to, co autorka nazywa anielskim światopoglądem – przekonaniem, że wszechświat jest zatłoczony niewidzialnymi istotami, których działania wpływają na każdy aspekt życia. W średniowieczu aniołowie zyskali uporządkowane hierarchie. Stało się tak między innymi dzięki wpływowym pismom przypisywanym pseudo-Dionizemu Areopagicie, który podzielił ich na dziewięć chórów. Od serafinów i cherubinów, aż po „zwykłe” anioły. Średniowieczni teologowie rozwijali wizje ich możliwości, natury i obowiązków. Wyobrażali sobie aniołów jako czyste intelekty, zdolne błyskawicznie przemieszczać się między niebem a ziemią. XIII-wieczny teolog Tomasz z Akwinu twierdził, że każdemu człowiekowi wyznaczony jest anioł stróż. Malarze renesansowi jeszcze bardziej „uczłowieczyli” aniołów. Złagodzili rysy, dodali powiewne szaty, instrumenty muzyczne i łagodne wyrazy twarzy. Pojawiły się też cherubinki – pulchne, skrzydlate niemowlęta. Artystycznie wywodzą się od Kupidyna i są efektem mieszanki języka biblijnego, klasycznych wyobrażeń i twórczej fantazji. W epoce oświecenia aniołowie stali się w równym stopniu symbolami moralnymi, co bytami teologicznymi. Uosabiali cnotę i sentymentalność. Dzisiejsze „bożonarodzeniowe” anioły zawdzięczają jednak równie dużo estetyce wiktoriańskiej i kulturze popularnej, co tradycji kościelnej. Świąteczna sztuka i literatura XIX wieku umieszczały anioły w centrum scen Narodzenia. Przedstawiano je częściej jako świecące, pocieszające postacie, a nie przerażających posłańców boskiej mocy. We współczesnych mediach anioły przybierają formy podkreślające delikatność, przewodnictwo i osobistą opiekę. Mimo tej przemiany – od ognistych, złożonych istot do łagodnych, skrzydlatych opiekunów – aniołowie pozostają potężnymi symbolami więzi między człowiekiem a tym, co boskie. Starożytnym Żydom i chrześcijanom wyjaśniali, w jaki sposób wszechmocny Bóg oddziałuje na świat. Potem dla wierzących byli źródłem pocieszenia, ochrony i piękna. Dziś aniołowie wciąż pojawiają się w różnych tradycjach religijnych, kulturze popularnej i osobistej duchowości. Odbijają zarówno dawne idee, jak i współczesne tęsknoty. Pokazują też głęboko ludzką potrzebę zrozumienia niewidzialnych sił, które kształtują nasz świat. Źródło: National Geographic
To jedna z ostatnich syberyjskich szamanek. Pochodzi z XVIII wieku, a jej rodzice byli… blisko spokrewnieni
Archeolodzy odkryli w rosyjskiej Jakucji zmumifikowaną szamankę. Analiza jej DNA ujawniła nie tylko bliskie pokrewieństwo jej rodziców, ale także rzuciła światło na sam szamanizm dalekiej Syberii. Rdzenna ludność odpierała rosyjskie wpływy dłużej, niż sami Moskale chcieliby przyznać.
Zmumifikowane szczątki rdzennych mieszkańców Jakucji – syberyjskiego, zimnego regionu znajdującego się w północno-wschodniej Rosji – ujawniają sekrety ich genetyki na przestrzeni wielu lat. Możliwa stała się analiza przed, w trakcie i po podbiciu ich ziem przez przedstawicieli imperium. Najciekawsza okazała się mumia kobiety pochowana w czerwonej, wełnianej sukni – to jedna z ostatnich Jakuckich szamanek. Skrywa kilka mistycznych tajemnic. Rola szamanek w dawnych społecznościach – od Syberii po Europę Szamanizm to jeden z najstarszych systemów wierzeń, a kobieta szaman – szamanka – pełniła często niezwykle ważną funkcję w społeczności. Tradycyjnie szamanki występowały w rdzennych społecznościach Syberii, Azji Środkowej, Europy oraz obu Ameryk. Ich rola wykraczała poza rozumienie kapłaństwa – były przewodniczkami duchowymi, uzdrowicielkami, doradczyniami i strażniczkami obrzędów. W wielu społecznościach kobiety były uznawane za osoby szczególnie wrażliwe na kontakt ze światem duchów. Pełniły funkcję łączniczek między światem ludzi a duchami przodków, natury czy zwierząt. Ich pozycja społeczna często zależała od unikalnych cech, takich jak status rodzinny, wiek, a także posiadane umiejętności przekazywane przez pokolenia. Ciągle dowiadujemy się o nich więcej, a najnowsze odkrycia wciąż przybliżają nam niezwykłą rolę szamanek. Ostatnia syberyjska szamanka W centralnej Jakucji, w miejscu znanym jako Us Sergue, naukowcy odkryli niezwykle dobrze zachowane zmumifikowane szczątki kobiety, nazwanej przez badaczy UsSergue1. Pochodziła z XVIII wieku i uważana jest za jedną z ostatnich szamanek. Jej ciało zostało złożone w trumnie wykonanej z pnia drzewa, co jest zgodne z tradycyjnymi praktykami pochówkowymi Jakutów. Szamanka ubrana była w czerwoną wełnianą suknię wykonaną z importowanych rosyjskich koców, nosiła tradycyjną czapkę uszankę oraz skórzane ochraniacze na nogi. W grobie znaleziono także elementy szamańskiego stroju, takie jak charakterystyczny pas. Tuż obok znajdował się dół z trzema końskimi szkieletami, z których jeden miał akcesoria pasujące do szaty kobiety. Dzięki warunkom wiecznej zmarzliny, zarówno ciało, jak i ubrania UsSergue1 zachowały się w doskonałym stanie, umożliwiając szczegółową analizę biologiczną i kulturową. Przedstawicielka starego porządku Według Ludovica Orlando, badacza z CNRS, kobieta ta mogła być uosobieniem duchowego dziedzictwa swojego klanu. Fakt, że była pochowana z szamańskimi atrybutami i końmi, potwierdza jej wyjątkową rolę w społeczności. To ostatnia znana nam szamanka tego typu wśród Jakutów. Szokujące pochodzenie rodziców szamanki Analiza DNA przeprowadzona przez naukowców z CNRS opublikowana na łamach czasopisma „Nature” ujawniła sensacyjną prawdę o pochodzeniu UsSergue1. Jej rodzice byli ze sobą blisko spokrewnieni – okazali się krewnymi drugiego stopnia. Oznacza to, że mogli być rodzeństwem przyrodnim, wujem i bratanicą czy dziadkiem i wnuczką. Co więcej, w badaniu obejmującym 122 zmumifikowane ciała Jakutów, to właśnie UsSergue1 wykazywała najwyższy poziom pokrewieństwa rodziców. Naukowcy nie są w stanie jednoznacznie stwierdzić, jaki był społeczny status takich związków wśród Jakutów w XVIII wieku. Analiza grobów innych szamanów odrzuca tezę, jakby tego rodzaju pochodzenie predestynowało do zostania szamanem. Szamanizm kontra kolonizacja, czyli Jakuci kontra Rosjanie Badania genetyczne Jakutów przeprowadzone na ponad 100 zmumifikowanych ciałach z okresu od XIV do XIX wieku pokazały zaskakującą stabilność genetyczną tego ludu. Wbrew typowym scenariuszom kolonialnym, takim jak ten w Amerykach, nie doszło do znacznego wymieszania populacyjnego ani dramatycznego spadku liczby ludności w wyniku kolonizacji. Perle Guarino-Vignon, badaczka z Saint-Antoine Research Center, podkreśla, że trudne warunki klimatyczne Jakucji mogły skutecznie ograniczyć rosyjskie osadnictwo, a tym samym – wymianę genetyczną. Jakuci zachowali swoją tożsamość biologiczną i kulturową przez wieki. Przypadek UsSergue1 pokazuje, że mimo zewnętrznego, imperialistycznego nacisku, społeczność ta zdołała przez wieki zachować własną tożsamość. Źródło: Nature, Folia Praehistorica Posnaniensia, Roczniki Kulturoznawcze Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Po co kościół wymyślił konfesjonał – za historią tego mebla stoi sławny kardynał
Dzieje konfesjonału łączą się z historią praktyki sakramentu pokuty. Wyjaśniamy, jakie były prawdziwe powody powstania konfesjonału, jak zmieniała się spowiedź w katolicyzmie oraz jakie znaczenie ma dzisiaj.
Spis treści: Historia powstania konfesjonału i pierwsze praktyki spowiedzi Praktyczne i duchowe powody wprowadzenia konfesjonału Konfesjonał we współczesnym Kościele katolickim – znaczenie i symbole Pytanie „po co kościół wymyślił konfesjonał” prowadzi do przełomowych zmian, które zaszły w Kościele katolickim w XVI wieku. Wprowadzenie konfesjonału jako miejsca wyznawania grzechów wynikało zarówno z praktycznych potrzeb wiernych, jak i z rosnącej troski o moralność oraz bezpieczeństwo spowiedzi. Inicjatywa ta wiąże się ściśle z postacią kardynała Karola Boromeusza i epoką Soboru Trydenckiego, kiedy to Kościół dążył do uregulowania i ujednolicenia sakramentu pokuty. Współcześnie konfesjonał kojarzy się nie tylko z dyskrecją, lecz także z tradycją duchowej odnowy. Historia powstania konfesjonału i pierwsze praktyki spowiedzi Wczesna forma spowiedzi i potrzeba zmian w Kościele Pierwsze wieki chrześcijaństwa nie znały konfesjonału w dzisiejszym rozumieniu. Spowiedź była wówczas wydarzeniem publicznym – grzesznik wyznawał winy wobec wspólnoty. Taka praktyka, choć zgodna z nauką Jezusa o skrusze i pojednaniu, szybko zaczęła rodzić wiele problemów. Stygmatyzacja i poczucie wstydu sprawiły, że już od VI wieku pojawiły się pierwsze próby indywidualizacji sakramentu pokuty. Właśnie wtedy mnisi irlandzcy wprowadzili praktykę prywatnej spowiedzi, która z czasem zyskała na popularności w całym Kościele łacińskim. Z biegiem stuleci rosła potrzeba stworzenia rozwiązań zapewniających większą intymność, ochronę godności penitenta oraz jednolitość praktyki sakramentalnej. Zmiany te przyspieszyły decyzje IV Soboru Laterańskiego z 1215 roku, które nałożyły na wiernych obowiązek dorocznej spowiedzi indywidualnej. Jednak dopiero okres reformacji i kontrreformacji wyznaczył kierunek rozwoju nowoczesnej formy spowiedzi w Kościele katolickim. Reforma Boromeusza i kształt nowoczesnego konfesjonału Przełom nastąpił w połowie XVI wieku. To właśnie wtedy, podczas wdrażania postanowień Soboru Trydenckiego, kardynał Karol Boromeusz – arcybiskup Mediolanu – wprowadził konfesjonał w formie specjalnego mebla, oddzielającego spowiednika i penitentów za pomocą kratki. Boromeusz wyznaczył nie tylko kształt konfesjonału, ale i zalecenia dotyczące jego umiejscowienia w każdej parafii. Kratki i przegrody miały służyć ograniczeniu kontaktu fizycznego oraz zwiększeniu poczucia bezpieczeństwa, zwłaszcza w relacjach z kobietami. Decyzja ta była podyktowana także względami zdrowotnymi. W czasach częstych epidemii minimalizowanie bliskości było działaniem prewencyjnym. Sam Boromeusz, znany z rygorystycznej moralności i surowych metod, dążył do tego, by praktyka sakramentu była jak najściślej zgodna z zasadami Kościoła. Praktyczne i duchowe powody wprowadzenia konfesjonału Zapewnienie prywatności i anonimowości penitentowi Jednym z głównych powodów powstania konfesjonału była potrzeba ochrony prywatności osoby przystępującej do spowiedzi. Dzięki przegrodzie z kratką penitent mógł swobodniej wyznawać grzechy, nie będąc rozpoznanym przez spowiednika. Taka anonimowość sprzyjała szczerości oraz głębszemu poczuciu bezpieczeństwa psychologicznego. W praktyce konfesjonał umożliwił oddzielenie sfery sakramentalnej od społecznej, wzmacniając jednocześnie poczucie zaufania do samej instytucji Kościoła. Zmiany te wpisywały się w kontrreformacyjne dążenie do uporządkowania i zjednoczenia praktyk religijnych. Bezpieczeństwo, moralność i ochrona zdrowia podczas spowiedzi Nie mniej istotnym powodem była kwestia szeroko rozumianego bezpieczeństwa. Oddzielenie penitentów od spowiednika poprzez kratkę stanowiło skuteczną barierę przed możliwością nadużyć, szczególnie w relacjach pomiędzy duchownym a kobietami. Takie rozwiązanie miało ograniczać pokusy oraz chronić przed skandalami, które w historii Kościoła wielokrotnie bywały przedmiotem publicznych debat. W czasach powszechnych epidemii konfesjonał miał też wymiar praktyczny – umożliwiał zachowanie dystansu, a przez to minimalizował ryzyko zakażeń. Moralna motywacja była wyraźnie akcentowana przez twórców nowoczesnej formy konfesjonału. Boromeusz postrzegał kontakt fizyczny i brak świadków jako potencjalne źródło „chaosu moralnego”, dlatego dążył do wprowadzenia zasad minimalizujących tego typu ryzyko. Konfesjonał we współczesnym Kościele katolickim – znaczenie i symbole Znaczenie konfesjonału dla praktyki sakramentu pokuty Dziś konfesjonał pozostaje stałym elementem wnętrza każdego kościoła katolickiego. Jego rola nie ogranicza się do funkcji praktycznych – to również miejsce symboliczne, gdzie wierny doświadcza Bożego miłosierdzia i łaski przebaczenia. Anonimowość i poczucie bezpieczeństwa, jakie oferuje konfesjonał, pomagają wielu ludziom otworzyć się na głęboką duchową przemianę. Sama praktyka spowiedzi przeszła liczne ewolucje, jednak sedno sakramentu pozostało niezmienne: chodzi o pojednanie człowieka z Bogiem i wspólnotą. Współcześnie, w sytuacjach wyjątkowych (np. pielgrzymki, szpitale, podróże), dopuszcza się spowiedź poza konfesjonałem, lecz to właśnie tradycyjny mebel nadal uznawany jest za standardową formę. Zmiany, kontrowersje i obecne wyzwania związane z konfesjonałem Na przestrzeni wieków pojawiały się także krytyczne głosy dotyczące instytucji konfesjonału – zarówno w wymiarze społecznym, jak i psychologicznym. Część teologów i psychologów podkreśla możliwość nadużyć, formalizmu czy nacisku emocjonalnego. Papież Franciszek podkreślił, że konfesjonał powinien być miejscem miłosierdzia, a nie „salą tortur”. Wobec dynamicznych zmian społecznych, coraz więcej osób poddaje refleksji sensowność i aktualność niektórych tradycyjnych praktyk sakramentalnych. Mimo to konfesjonał – jako miejsce sakramentalne i symboliczne – wciąż pozostaje żywym znakiem duchowej troski Kościoła o człowieka, a zarazem przestrzenią chroniącą jego intymność i wolność sumienia. Warto pamiętać, że funkcja konfesjonału wykracza poza ramy religijności. To również przykład historycznego procesu przystosowywania się instytucji do zmieniających się realiów społecznych, zdrowotnych i psychologicznych. Dzisiejszy konfesjonał, choć wywodzi się z odległej epoki, wciąż pozostaje aktualną odpowiedzią na ludzkie potrzeby duchowe i społeczne. Źródło: National Geographic Polska
Czy Jezusa witali trzej królowie? A może jednak było ich dwunastu?
Scena z trzema mędrcami klęczącymi przed Jezusem to ikona Bożego Narodzenia. Ale czy naprawdę tylu ich było? Oto, co mówi Biblia, a co późniejsze tradycje chrześcijańskie – również te mniej znane.
Spis treści: Co naprawdę mówi Ewangelia Mateusza o Mędrcach? Apokryfy opowiadają inną historię Mędrców Ilu było Mędrców i jak się nazywali? Co zostało dopisane do pierwotnej historii? Niewiele scen w chrześcijańskiej wyobraźni jest tak ikonicznych jak trzech podróżnych klęczących przed Dzieciątkiem Jezus. Obok cierpliwie czekają ich wielbłądy, a oni wręczają złoto, kadzidło i mirrę. Jednak ci goście – nazywani rozmaicie mędrcami, astrologami albo królami – należą do najbardziej tajemniczych postaci świata biblijnego. Co naprawdę mówi Ewangelia Mateusza o Mędrcach? Ewangelia Mateusza, jedyne kanoniczne źródło, które o nich wspomina, podaje zaledwie minimum informacji. Nie mówi wprost, kim byli, ani co skłoniło ich do długiej wędrówki na zachód. Przez stulecia lukę tę wypełniali opowiadacze, teologowie i artyści. W efekcie Mędrcy stali się jednymi z najbardziej „dopowiedzianych” bohaterów tradycji chrześcijańskiej. Inspirowali wszystko: od średniowiecznych dramatów liturgicznych po obrazy renesansowych mistrzów. Mateusz nazywa przybyłych do Jezusa mężczyzn mędrcami (gr. magoi). Wcześniej, już wiele wieków przed powstaniem Ewangelii, grecki historyk Herodot używał tego terminu na określenie perskiej kasty kapłańskiej zajmującej się tłumaczeniem snów. Klasyczni autorzy, tacy jak Ksenofont i Strabon, stosowali go wobec ekspertów od spraw religijnych. Słowo to często łączono z zaratusztrianizmem. Do I wieku n.e. w greckojęzycznym świecie śródziemnomorskim zaczęto jednak używać go szerzej — także wobec astrologów albo ludzi parających się wiedzą tajemną. W Ewangelii Mateusza Mędrcy „ze Wschodu” przybywają do Jerozolimy po tym, jak dostrzegli wschodzącą gwiazdę zwiastującą narodziny nowego króla. Sama wzmianka o gwieździe mocno sugeruje, że Mateusz widział w nich astrologów. Mędrcy konsultują się z królem Herodem, którego ta wiadomość niepokoi. Następnie podążają za gwiazdą do Betlejem, gdzie znajdują Dziecię, składają dary — złoto, kadzidło i mirrę — i odchodzą „inną drogą”, ostrzeżeni we śnie. Co znamienne, Mateusz nie podaje ojczyzny Mędrców. Nie nazywa ich królami, nie opisuje środka transportu i nie wskazuje ich liczby. Późniejsza tradycja chrześcijańska wywnioskowała „trzech”, bo wymienione są trzy dary. Jednak w najwcześniejszych zachowanych interpretacjach chrześcijańskich Mędrców mogło być zarówno dwóch, jak i nawet dwunastu. Apokryfy opowiadają inną historię Mędrców Ponieważ biblijny opis jest tak oszczędny, pierwsi chrześcijanie próbowali dopowiedzieć, kim byli ci tajemniczy przybysze. Jednym z najbogatszych źródeł stało się Objawienie Mędrców — tekst apokryficzny zachowany w syryjskim rękopisie z VIII wieku. Na język angielski przetłumaczono go dopiero w 2010 roku. W tej wersji Mędrcy pochodzą z odległej krainy zwanej „Shir”. Niektórzy interpretatorzy wiążą ją z terenami na wschód od Persji, a nawet z Chinami. Mędrcy mają być potomkami biblijnego Seta, trzeciego i najmniej znanego z imiennie wymienionych dzieci Adama i Ewy. To właśnie Set miał powierzyć swemu potomstwu tajemne proroctwo: pewnego dnia pojawi się gwiazda boskiego światła, która objawi Zbawcę świata. W opowieści, prowadzonej z perspektywy samych Mędrców, gwiazda staje się małą świetlistą istotą. Najpewniej chodzi o Jezusa, choć nie jest to powiedziane wprost. Istota przemawia do nich i prowadzi ich, a cała podróż zamienia się w pielgrzymkę pełną wizji, a nie jedynie w zwykły fizyczny marsz. Ostatecznie Mędrcy wracają do domu, gdzie głoszą w swojej ojczyźnie wieść o Jezusie. Brent Landau, autor pierwszego anglojęzycznego przekładu Objawienia Mędrców i profesor religioznawstwa na University of Texas w Austin, podkreśla, że ten tekst nie jest tylko „fanowską fikcją” pisaną dla rozrywki. Jego zdaniem autor najwyraźniej wierzył, że skoro Jezus może ukazać się komukolwiek, to potencjalnie wszystkie religijne objawienia ludzkości opierają się na ukazaniach Jezusa. Ilu było Mędrców i jak się nazywali? Legenda o Afrodycjanusie z III wieku przemienia Mędrców w królewskich ambasadorów. Nie tylko odwiedzają oni małego Jezusa — przywożą też do perskiej świątyni Hery jego portret. Raymond Brown, autor książki „The Birth of the Messiah” wskazuje, że pomysł, iż Mędrcy byli królami, prawdopodobnie wyrasta z wczesnochrześcijańskich lektur Iz 60,3–6 („Narody pójdą do twojej światłości… przyniosą złoto i kadzidło”) oraz Ps 72,10 („Niech królowie Tarszisz… przyniosą dary”). Różniła się też liczba Mędrców — zależnie od regionu. Na najwcześniejszym znanym wizerunku, w katakumbach świętych Piotra i Marcelina, widnieje tylko dwóch Mędrców. Czterech przedstawiono na fresku z III wieku w katakumbach św. Domitylli. Z kolei dwanaście osób wymieniają syryjskie teksty z XIII wieku: „Księga Pszczoły” oraz „Objawienie Mędrców”. Co zostało dopisane do pierwotnej historii? W Kościele zachodnim liczba „trzech” utrwaliła się w VI wieku. Zadecydowały o tym zarówno trzy dary wymienione u Mateusza, jak i to, że układ trójkowy dobrze pasował do rozwijającego się akcentu na Trójcę oraz symbolikę liczb. Imiona Melchior, Kacper i Baltazar pojawiają się w łacińskich tekstach Zachodu. Najwcześniejsza wzmianka znajduje się we wczesnośredniowiecznym dziele „Excerpta Latina Barbari”. Wcześniejsze źródła chrześcijańskie, jak pisze Brown, nazywają ich inaczej: Hormizdah — król Persji, Yazdegerd — król Saby, oraz Perozadh — król Sze-by (co bywa mylące, bo badacze zwykle uznają Sabę i Sze-bę za to samo miejsce). Etiopski tekst chrześcijański znany jako „Księga Adama i Ewy” nazywa ich: Hor — król Persów, Bassanater — król Saby, oraz Karusudan — król Wschodu. Ich zwierzęcy towarzysze — najczęściej wielbłądy — weszli do opowieści dzięki artystycznej konwencji i praktyce starożytnego handlu. Rzymskie przedstawienia poselstw ze Wschodu często ukazywały wielbłądy, ponieważ, jak pisała Sarah Bond, zwierzęta te regularnie wykorzystywano do transportu, a nawet w służbie wojskowej. Wszystkie te mityczne dopowiedzenia pokazują, jak wspólnoty chrześcijańskie kształtowały opowieść odpowiadającą ich własnym nadziejom i lękom. Źródło: National Geographic
Ekspertka: w Polsce rośnie popularność pogaństwa. Słowiańska kultura, święta i rytuały wracają do łask
Według najnowszych badań pogaństwo w Polsce to dynamicznie rozwijające się zjawisko. Choć oficjalnie polskich pogan jest tylko kilka tysięcy, dr Joanna Malita-Król z Instytutu Religioznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego sugeruje, że realna liczba wyznawców może sięgać nawet kilkunastu tysięcy i stale rośnie.
Dane ze Spisu Powszechnego z 2021 roku wskazują na ponad 4,7 tys. osób deklarujących się jako poganie, z czego większość stanowią rodzimowiercy (wyznawcy współczesnej religii słowiańskiej), choć obecni są również druidzi czy asatryjczycy. Rosnąca popularność tych praktyk jest ściśle powiązana z odrodzeniem zainteresowania słowiańskim dziedzictwem w popkulturze, modzie oraz mediach społecznościowych. Kim są współcześni polscy poganie? Dla wielu osób pogaństwo staje się odpowiedzią na rozczarowanie dominującym Kościołem Katolickim. Proces sekularyzacji nie oznacza bowiem zaniku potrzeb duchowych, lecz ich przesunięcie w stronę form mniej dogmatycznych. Według Mality-Król uczestnicy pogańskich rytuałów często opisują to doświadczenie jako poczucie „bycia w domu” i odnalezienie swojego miejsca w świecie. Wbrew stereotypom, poganie nie są grupą odizolowaną od społeczeństwa. To zróżnicowana społeczność mieszkająca głównie w miastach, obejmująca osoby o każdym poziomie wykształcenia i statusie. Cechą charakterystyczną polskich pogan jest ogromne oczytanie – zgłębianie słowiańszczyzny wymaga wiedzy, co sprawia, że w pogańskich domach często są pokaźne biblioteki. Filozofia i praktyka religijna Jedną z kluczowych cech, która odróżnia pogaństwo od religii instytucjonalnych, jest brak sztywnego zestawu dogmatów. To nie jest religia ortodoksyjna (oparta na wierze w doktryny), ale ortopraksyjna, gdzie fundamentem jest rytuał i praktyka. Duchowość ta jest głęboko osadzona w cyklu natury. Główne święta wyznaczają kluczowe momenty w roku: przesilenia (zimowe i letnie), równonoce (wiosenna i jesienna) oraz fazy cyklu wegetacyjnego. To właśnie wtedy odbywają się najważniejsze obrzędy, takie jak Jare Gody, Noc Kupały, Dziady czy Szczodre Gody. Do tego mogą dochodzić święta poświęcone poszczególnym bóstwom: święto dla Welesa z początkiem lutego, święto Peruna w lipcu, a Mokoszy w sierpniu. Rytuały towarzyszą również kluczowym etapom w życiu człowieka – narodzinom, wejściu w dorosłość, zaślubinom czy śmierci. Pogańskie źródła polskich tradycji Wiele powszechnie znanych polskich zwyczajów ma korzenie tkwiące w dawnych wierzeniach Słowian. Przykładem są Szczodre Gody pod koniec grudnia (przesilenie zimowe), podczas których świętuje się narodziny boga słońca, Daźboga. Elementy takie jak puste miejsce przy stole (pierwotnie dla przodków), 12 potraw symbolizujących miesiące czy siano pod obrusem to dawne tradycje lokalne, które przetrwały w zmienionej formie i zostały zaadaptowane w nowej, chrześcijańskiej rzeczywistości. Współczesna praktyka pogańska może być zarówno indywidualna jak i wspólnotowa. Grupy wyznaniowe często organizują otwarte rytuały, o których informują w mediach społecznościowych, pozwalając osobom postronnym na obserwację lub czynny udział. Decyzja o pełnym wstąpieniu do wspólnoty jest zazwyczaj przypieczętowana obrzędem inicjacyjnym. Dr Joanna Malita-Król jest autorką książek „W rytualnym kręgu. Opowieść o współczesnych poganach w Polsce” oraz „Polscy Wiccanie. Studium religii przeżywanej”. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Te odkrycia archeologiczne z 2025 roku zmieniły naszą wiedzę o Biblii
Od ogrodu przy Grobie Pańskim, po nowe datowanie Zwojów znad Morza Martwego – ostatnie badania dają szczegółowy wgląd w historie związane z Biblią. Jak mijający rok zmienił naszą wizję wydarzeń opisanych w Piśmie Świętym?
Spis treści: W 2025 roku sporo odkryć związanych z Biblią Starożytny ogród odkryty pod Grobem Pańskim Wczesne chrześcijaństwo rozprzestrzeniło się z Abu Zabi na przedmieścia Rzymu Ślady chrześcijan w różnych lokalizacjach Nowe spojrzenie na powstanie zwojów znad Morza Martwego Starożytne sieci handlu kością słoniową Nowe odkrycia w starożytnej twierdzy Megiddo Datowanie miejsca jednego z cudów Jezusa Posąg hybrydy ze starożytnego pałacu Znaleziska archeologiczne z 2025 roku dotyczące Biblii malują żywy obraz bogatego, wzajemnie powiązanego świata, którego echa tysiącleci odbijają się w kamieniach i tekstach. W 2025 roku sporo odkryć związanych z Biblią Trwające wykopaliska w Bazylice Grobu Pańskiego w Jerozolimie, która prawdopodobnie powstała w miejscu ukrzyżowania i pochówku Jezusa, nadal dają wgląd w najwcześniejsze fazy istnienia tego miejsca. Dowiadujemy się, jak mogła wyglądać lokalna topografia przed wzniesieniem kościoła w IV wieku. Wykopaliska archeologiczne w innych lokalizacjach ukazują wczesną ekspansję chrześcijaństwa na świecie, w tym ślady życia monastycznego z VII wieku w Zatoce Perskiej. Nowe badania ujawniają również drogi, którymi mógł poruszać się podczas swojej misji św. Paweł, apostoł, który szerzył wiarę chrześcijańską w Cesarstwie Rzymskim. Tymczasem zaawansowane nowe technologie wzbogacają naszą wiedzę o zwojach znad Morza Martwego, a nawet rzucają światło na rozległe szlaki handlowe, które mogłyby wyjaśnić sporą obecność kości słoniowej w Starym Testamencie. Te nowe odkrycia i badania oferują fascynujący wgląd w materialne realia opowieści biblijnych, zmieniając nasze rozumienie Pisma Świętego, zarówno jako księgi wiary, jak i podstawowego tekstu starożytnego świata. Starożytny ogród odkryty pod Grobem Pańskim Bazylika Grobu Pańskiego w Jerozolimie była miejscem chrześcijańskich pielgrzymek i nabożeństw od czasu jej wybudowania przez rzymskiego cesarza Konstantyna Wielkiego w IV wieku. Jednak wieki odcisnęły swoje piętno. Znaczna część obecnej konstrukcji została wykonana przez krzyżowców w XII wieku. A miejsce to przechodzi obecnie gruntowną renowację. Wszystko po to, aby wzmocnić jego chwiejne, niszczejące fundamenty dla przyszłych pokoleń. To rzadka i cenna okazja dla archeologów, którzy obecnie pracują nad odkryciem starożytnych tajemnic tego miejsca. Zespół pod kierownictwem profesor Franceski Romany Stasolli z Uniwersytetu La Sapienza w Rzymie prowadzi wykopaliska archeologiczne pod posadzką budowli. Odsłania kolejne warstwy historii i bada, jak miejsce to było użytkowane przez tysiąclecia. Zespół odkrył na przykład ślady kamieniołomu z epoki żelaza, który z czasem przekształcił się w miejsce uprawy. Dokładniej rzecz ujmując, analiza archeobotaniczna, czyli badanie starożytnych roślin, ujawniła dowody na obecność zbóż, winogron i fig. Jest to zgodne ze szczegółami podanymi w Ewangelii Jana, która mówi, że Jezus został ukrzyżowany obok, a następnie pochowany w ogrodzie. – Ewangelia wspomina o zielonym terenie między Kalwarią a grobem, a my zidentyfikowaliśmy te pola uprawne – powiedziała Stasolla w wywiadzie dla „Times of Israel”. Wczesne chrześcijaństwo rozprzestrzeniło się z Abu Zabi na przedmieścia Rzymu Dalekosiężne znaleziska z wielu regionów dały wgląd w świat wczesnego chrześcijaństwa. Razem tworzą obraz witalności i dynamiki idei, a także różnorodności ludów, które przyjęły rodzącą się religię. Archeolodzy z okolic Abu Zabi odkryli 1400-letni gipsowy krzyż w pobliżu kompleksu klasztornego z VII i VIII wieku na wyspie Sir Bani Yas. To potwierdza, że ​​domy były częścią klasztoru i świadczy o rozprzestrzenianiu się chrześcijaństwa w regionie przed nadejściem islamu. Ślady chrześcijan w różnych lokalizacjach Inne znaczące odkrycia tego roku rzucają dodatkowe światło na rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa. Chrześcijanie w Olimpie Na przykład w Turcji archeolodzy pracujący w starożytnym mieście Olimp odkryli oszałamiającą mozaikową posadzkę przy wejściu do kościoła chrześcijańskiego z V wieku. Napisano na niej: „Tylko ci, którzy podążają właściwą drogą, mogą tu wejść”. Afrykańscy chrześcijanie w Izraelu Archeolodzy pracujący na pustyni Negew w Izraelu odkryli również hebanowe figurki w stylu afrykańskim w grobach chrześcijańskich z okresu między IV a VII wiekiem n.e., czyli z okresu bizantyjskiego. Ich właściciele mogli pierwotnie pochodzić z Etiopii. Jak badacze wytropili trasę św. Pawła? Naukowcy przedstawili również nowy sposób analizy powiązań między wczesnymi wspólnotami chrześcijańskimi. A to dzięki zaktualizowanemu i ogólnodostępnemu zbiorowi danych o drogach rzymskich. Itiner-e to poręczne narzędzie do wizualizacji dróg, którymi apostoł Paweł podróżował podczas swojej misji w rozległym Imperium Rzymskim. Nowe spojrzenie na powstanie zwojów znad Morza Martwego Zwoje znad Morza Martwego są przedmiotem wielkiej fascynacji od czasu ich ponownego odkrycia w 1947 roku. Spędziły setki lat w suchych, pustynnych jaskiniach. Naukowcy zazwyczaj datują powstanie tych starożytnych tekstów religijnych na okres między III wiekiem p.n.e. a II wiekiem n.e. Datowanie poszczególnych rękopisów jest trudne – w samych tekstach znajduje się niewiele wskazówek, a datowanie radiowęglowe wszystkich z nich jest niepraktyczne. W tym roku zespół naukowców ogłosił powstanie przełomowego narzędzia. Nosi nazwę Enoch. Nazwę narzędzia zaczerpnięto od imienia proroka Starego Testamentu i ojca Matuzalema. Ten oparty na sztucznej inteligencji model bierze pod uwagę zarówno daty radiowęglowe, jak i paleografię, czyli styl pisma. Z modelu wynika, że wiele zwojów jest starszych, niż wcześniej sądzono. Starożytne sieci handlu kością słoniową Kość słoniowa pojawia się w Biblii wielokrotnie jako symbol wielkiego bogactwa i luksusu. Tron ​​króla Salomona miał być wykonany z tego materiału, a w „Pieśni nad pieśniami” nabiera on nawet erotycznego wydźwięku: „Ręce jego jak walce ze złota, wysadzane drogimi kamieniami. Tors jego – rzeźba z kości słoniowej, pokryta szafirami”. Ale skąd kość słoniowa się wzięła? W 2025 roku interdyscyplinarny zespół badaczy opublikował obszerne badanie, w którym przeanalizowano setki przedmiotów z kości słoniowej z południowego Lewantu. Naukowy doszli do wniosku, że przez tysiąc lat, między 1600 a 600 r. p.n.e., odpowiedzią była Afryka Subsaharyjska. A konkretnie kupcy z Nubii, znanej w Starym Testamencie jako Kusz. Nowe odkrycia w starożytnej twierdzy Megiddo Starożytne miasto Megiddo może być najlepiej znane w świecie anglojęzycznym pod grecką nazwą, pod którą pojawia się w Księdze Objawienia: Armagedon. Jednak Megiddo, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, ma bogatą historię sięgającą III tysiąclecia p.n.e. i wczesnej epoki brązu. Wówczas było potężną twierdzą Kananejczyków, często pojawiających się w Starym Testamencie jako antagoniści Izraelitów. W 2025 roku archeolodzy pracujący na tym stanowisku odkryli ogromną warstwę ceramiki egipskiej z VII wieku p.n.e. To intrygujące, ponieważ w Biblii Megiddo jest miejscem krwawej bitwy między królem Jozjaszem a faraonem Necho, która zakończyła się śmiercią Jozjasza. Ale nie ma żadnych dowodów archeologicznych potwierdzających to wydarzenie. Odkryta ceramika sugeruje, że armia egipska mogła stacjonować we właściwym miejscu i czasie. Datowanie miejsca jednego z cudów Jezusa Sadzawka Siloam w Mieście Dawida, na południe od murów Jerozolimy, pojawia się w Biblii w nowotestamentowej Ewangelii Jana. Według tego fragmentu jest to miejsce jednego z cudów Jezusa. W dziewiątym rozdziale Ewangelii Jana Jezus mówi człowiekowi niewidomemu od urodzenia, aby „obmył się w sadzawce Siloam”. Fragment kontynuuje: „On więc odszedł, obmył się i wrócił widząc”. W tym roku naukowcy ogłosili, że metodą radiowęglową ustalili wiek kamiennej zapory basenu na 800 r. p.n.e. To sugeruje, że została ona wybudowana w ramach dobrze zorganizowanej reakcji na ówczesne wstrząsy klimatyczne. Posąg hybrydy ze starożytnego pałacu Archeolodzy pracujący we współczesnym Mosulu w Iraku ogłosili odkrycie prawdopodobnie największego znanego nowoasyryjskiego lamassu – ogromnego kamiennego posągu o wysokości 6 metrów. Przedstawia hybrydę z ciałem uskrzydlonego byka i ludzką głową. Naukowcy znaleźli tę masywną rzeźbę w miejscu, które prawdopodobnie należało do pałacu Asarhaddona, asyryjskiego króla z VII wieku p.n.e., który pojawia się kilkakrotnie w Starym Testamencie. Jak zauważyli bibliści, historia Asarhaddona naśladuje dzieje Józefa ze Starego Testamentu. Podobnie jak Józef, asyryjski król był młodszym synem, faworyzowanym przez ojca, wypędzonym z domu i zubożałym, zanim został nieoczekiwanym królem. Odkrycie ogromnego lamassu świadczy o niewiarygodnym bogactwie i potędze, jakimi dysponował Asarhaddon, co stanowiło ważny element jego biblijnej biografii. W tym tekście wykorzystano tłumaczenie na język polski z Biblii Tysiąclecia Online (Poznań 2003). Źródło: National Geographic
To jedyne w Polsce objawienia oficjalnie zatwierdzone przez Watykan. Ich echo trwa do dziś
Gietrzwałd zachwyca nie tylko wspaniałą przyrodą i krajobrazami Zielonych Płuc Polski. W niewielkiej wsi na terenie województwa warmińsko-mazurskiego znajduje się niezwykłe sanktuarium, poświęcone Matce Boskiej Gietrzwałdzkiej. Jego lokalizacja nie jest przypadkowa. To właśnie tam, w XIX wieku, miało dojść do objawień maryjnych, jedynych w pełni uznanych przez Kościół katolicki.
Spis treści: Krajobraz warmiński w pełnej krasie Historia Gietrzwałdu Objawienia w Gietrzwałdzie Sanktuarium w Gietrzwałdzie Inne atrakcje Gietrzwałdu Na mapie światowych sanktuariów maryjnych istnieją miejsca-symbole, których nazwy rezonują w świadomości milionów katolików: Lourdes, Fatima, La Salette. Należy podkreślić, że na tej liście znajduje się też Gietrzwałd – niewielka warmińska wieś, usytuowana między Ostródą a Olsztynem. To właśnie tam, w trudnym czasie zaborów, miały rozegrać się wydarzenia, które na zawsze wpisały się w historię polskiej duchowości. Krajobraz warmiński w pełnej krasie Niewielki, bo zamieszkany przez około 570 osób Gietrzwałd, jest zlokalizowany w zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, w powiecie olsztyńskim. Obszar wsi rozciąga się mniej więcej w połowie drogi między stolicą regionu, Olsztynem, a historyczną Ostródą. W ujęciu geograficznym, wieś jest osadzona w centralnej części Pojezierza Olsztyńskiego, w samym sercu historycznej Warmii. Od zachodniej granicy z historycznymi Prusami Górnymi jest oddalona o zaledwie 3 km. Tamtejszy krajobraz, ukształtowany przez ostatnie zlodowacenie, cechuje się urozmaiconą, pofałdowaną rzeźbą terenu z wzniesieniami sięgającymi ponad 175 m n.p.m. i dolinami położonymi na wysokości około 95–110 m n.p.m. Tym, co najbardziej definiuje ten region, jest niezwykłe bogactwo przyrody. Lasy, będące pozostałością po historycznej Wielkiej Puszczy, pokrywają ponad 49% powierzchni gminy. Sama wieś rozciąga się nad Giławką, dopływem Pasłęki. W granicach gminy znajduje się 12 jezior, które wraz z gęstymi kompleksami leśnymi tworzą niezwykle urokliwy pejzaż. Historia Gietrzwałdu Wieś została założona w 1352 roku przez kapitułę warmińską na prawie chełmińskim. Pierwotnie nosiła niemiecką nazwę Dietrichswald. Jej wczesna historia była burzliwa – w XV wieku została zniszczona podczas wojny trzynastoletniej między Polską a zakonem krzyżackim. Po pokoju toruńskim w 1466 roku, który przyłączył Warmię do Korony Polskiej, na tych terenach zaczęły osiedlać się polskie rodziny, co na wieki ugruntowało polski charakter tej ziemi. Trudny czas zaboru pruskiego W 1772 roku, po I rozbiorze Polski, wieś znalazła się w granicach Królestwa Prus, w prowincji Prusy Wschodnie. Rozpoczął się wówczas długi i trudny okres systematycznego wykorzeniania polskości. Władze pruskie narzuciły język niemiecki w szkołach i urzędach. Jednak mimo nacisków Gietrzwałd wciąż pozostawał ostoją rodzimej mowy i tradycji. Spisy z lat 80. XIX wieku wykazały, że licząca około 1000 mieszkańców wieś była niemal w całości polskojęzyczna. Na straży polskiego słowa W tej epoce oporu niezwykle istotną rolę odegrał Andrzej Samulowski, poeta ludowy, działacz i księgarz. W 1878 roku założył w Gietrzwałdzie pierwszą na Warmii polską księgarnię katolicką. Jego dom stał się centrum polskiego życia kulturalnego. To właśnie tam przygotowano próbny numer „Gazety Olsztyńskiej”, najważniejszego polskiego czasopisma w regionie. Działalność Samulowskiego była bezpośrednim wyzwaniem rzuconym polityce zaborcy i uczyniła z Gietrzwałdu ważny ośrodek obrony polskiej tożsamości. Objawienia w Gietrzwałdzie Należy podkreślić, że w tamtym czasie Gietrzwałd stał się także najważniejszym punktem na duchowej mapie Polski. Zadecydowały o tym wydarzenia, do których miało dojść latem 1877 roku, w samym środku Kulturkampfu – bezwzględnej walki państwa pruskiego z Kościołem katolickim i polskością. Przebieg wydarzeń Objawienia trwały od 27 czerwca do 16 września 1877 roku. Ich głównymi adresatkami były dwie dziewczynki z ubogich polskich rodzin: trzynastoletnia Justyna Szafryńska i dwunastoletnia Barbara Samulowska. Matka Boża ukazywała im się na klonie rosnącym w pobliżu kościoła parafialnego. Na pytanie dziewczynek: „Kto Ty Jesteś?”, odpowiedziała: „Jestem Najświętsza Panna Maryja Niepokalanie Poczęta!”. Jej główne przesłanie było proste i uniwersalne: „Życzę sobie, abyście codziennie odmawiali różaniec!”. Maryja obiecała również, że jeśli ludzie będą się gorliwie modlić, prześladowany Kościół w Królestwie Polskim zostanie oswobodzony, a osierocone parafie na Warmii otrzymają kapłanów. 8 września dziewczynki opowiedziały, że Maryja pobłogosławiła pobliskie źródełko. Wizjonerki twierdziły, że Matka Boża przemówiła do nich po polsku, w lokalnym dialekcie warmińskim. W kontekście brutalnej polityki wykorzeniania polskości był to akt o niewyobrażalnej wręcz wadze. Dla uciskanego ludu warmińskiego był to znak, że Bóg stoi po stronie polskiej sprawy. Droga do uznania Miejscowy proboszcz, ks. Augustyn Weichsel, skrupulatnie dokumentował wszystkie wydarzenia, a władze diecezjalne, po przeprowadzeniu dochodzenia, nie znalazły podstaw do oskarżeń o oszustwo. Ostateczne oficjalne zatwierdzenie nadeszło jednak dopiero sto lat później. W dekrecie z 11 września 1977 roku biskup warmiński Józef Drzazga zatwierdził kult objawień jako „nie sprzeciwiający się wierze i moralności chrześcijańskiej, który został oparty na wiarygodnych faktach, mających charakter nadprzyrodzony”. Sanktuarium w Gietrzwałdzie Rozbudowany kompleks sanktuaryjny stanowi centrum duchowego życia Gietrzwałdu. Obiekt przez lata ewoluował, by mógł sprostać potrzebom milionów pielgrzymów, odwiedzających to niezwykłe miejsce. Dziś jest to przemyślanie zaprojektowana przestrzeń, która prowadzi odwiedzających przez kolejne etapy duchowego doświadczenia. Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny Sercem sanktuarium jest majestatyczna bazylika, której korzenie sięgają XV stulecia. Wzniesiono tam wówczas pierwszy, gotycki kościół murowany, konsekrowany w 1500 roku. Po objawieniach, w latach 1878-1884, świątynia została gruntownie rozbudowana w stylu neogotyckim, uzyskując obecny kształt krzyża łacińskiego. Jej strzelista wieża dominuje nad okolicą, stanowiąc charakterystyczny punkt orientacyjny. Miejsce modlitwy i kontemplacji Struktura sanktuarium została starannie zaplanowana, by stworzyć swoistą „ścieżkę wiary”. Pielgrzymka często rozpoczyna się od wizyty w Kaplicy Objawień, usytuowanej w miejscu klonu, na którym miała ukazać się Matka Boża. Następnie aleja prowadzi do Błogosławionego Źródełka, które według przekazów zostało pobłogosławione przez Maryję 8 września 1877 roku. Wierni czerpią z niego wodę, wierząc w jej uzdrawiającą moc. Drogę kontemplacji dopełniają Aleja Różańcowa z kapliczkami oraz monumentalna Kalwaria Gietrzwałdzka. Inne atrakcje Gietrzwałdu Nie ulega wątpliwości, że sanktuarium jest sercem Gietrzwałdu. Należy jednak podkreślić, że niewielka wieś i jej okolice skrywają znacznie więcej atrakcji, zarówno historycznych, jak i kulturalnych i przyrodniczych. Do najważniejszych należą: księgarnia Andrzeja Samulowskiego, deskale, czyli trzy wielkoformatowe murale autorstwa Arkadiusza Andrejkowa, gotycki kościół w Sząbruku, barokowy kościół ewangelicko-augsburski z amfiteatralnym układem ławek w Łęgutach, pałace w Łajsach i Grazymach, Warmińska Droga Krajobrazowa, czyli dwukilometrowy odcinek drogi między Gietrzwałdem a Worytami, który jako pierwszy w Polsce zyskał status parku kulturowego w celu ochrony zabytkowej alei przydrożnych drzew. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Mormonizm od początku był pełen kontrowersji. Mimo to zdobył wyznawców na całym świecie
Mormonizm, zrodzony z wizji młodego farmera w lasach amerykańskiego stanu Nowy Jork, był niewielkim ruchem religijnym z garstką wiernych. Obecnie jest jedną z najprężniej rozwijających się religii. Jakie są fundamentalne podstawy mormonizmu? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Historia mormonizmu Filary wiary mormonów Kultura i codzienne praktyki mormonów Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, gdyż właśnie tak brzmi oficjalna nazwa wspólnoty mormońskiej, powstał niemal 200 lat temu. Przez lata jego wyznawcy, którzy sami siebie określają mianem świętych w dniach ostatnich, zmagali się z licznymi prześladowaniami i choć ten specyficzny odłam religijny wciąż jeszcze wzbudza liczne kontrowersje, to zdołał wykroczyć poza granice Stanów Zjednoczonych. Obecnie mormonizm ma ponad 17 milionów wyznawców na całym świecie. Historia mormonizmu Historia Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich jest nierozerwalnie związana z postacią jego założyciela. Joseph Smith, urodzony 23 grudnia 1805 roku na farmie w stanie Nowy Jork, dorastał w okresie znanym jako „drugie wielkie przebudzenie”. Pod tą nazwą kryje się czas niezwykłego ożywienia religijnego, kiedy różne wyznania chrześcijańskie rywalizowały między sobą o rząd dusz nawróconych. W atmosferze duchowego zamętu i sprzecznych nauk, młody Joseph zaczął szukać swojej własnej drogi. Poszukiwanie prawdy i pierwsza wizja Mormonizm wyrósł na fundamencie wydarzenia nazywanego „pierwszą wizją”. Wiosną 1820 roku, 14-letni Smith udał się do lasu, by w modlitwie zapytać Boga, do którego z istniejących kościołów powinien przystąpić. Podobno ukazały mu się wówczas dwie postacie: Bóg Ojciec i Jezus Chrystus. Co istotne, ujrzał ich jako dwie odrębne, cielesne istoty. Otrzymał od nich polecenie, aby nie przyłączał się do żadnego z ówczesnych kościołów, ponieważ każdy z nich „odszedł od prawdy” i nauczał „nakazów ludzkich jako doktryn”. Powstanie Księgi Mormona Trzy lata później Smith miał doświadczyć kolejnego niebiańskiego spotkania. W 1823 roku ukazał mu się anioł Moroni. Niebiańska istota poinformowała go o istnieniu starożytnych kronik, wyrytych na złotych płytach i ukrytych na pobliskim wzgórzu. Płyty te miały zawierać „pełnię wiecznej ewangelii” oraz historię dawnych mieszkańców kontynentu amerykańskiego. Kilka lat później Joseph miał otrzymać owe płyty i przystąpić do ich tłumaczenia. Jak sam twierdził, przekładu dokonał nie dzięki własnym zdolnościom, a „dzięki darowi i mocy Boga”. Właśnie tak, w 1830 roku, miała powstać Księga Mormona – zwornik religii i „najpoprawniejsza księga świata”. Powstanie Kościoła Wraz z jej publikacją, zapoczątkowany przez Smitha ruch religijny zaczął nabierać realnych kształtów. Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich został oficjalnie zorganizowany 6 kwietnia 1830 roku, w Fayette w stanie Nowy Jork, z zaledwie sześcioma członkami założycielami. Kluczowym elementem doktryny „przywrócenia” było odtworzenie boskiego autorytetu do działania w imieniu Boga, czyli kapłaństwa. Joseph Smith i jego współpracownik, Oliver Cowdery, twierdzili, że otrzymali ten autorytet od niebiańskich posłańców. Kapłaństwo Aarona, upoważniające do dokonywania obrzędów takich jak chrzest, miało zostać im nadane przez zmartwychwstałego Jana Chrzciciela. Wyższe kapłaństwo, Melchizedeka, posiadające klucze do kierowania Kościołem i dokonywania wyższych obrzędów, mieli otrzymać od starożytnych apostołów: Piotra, Jakuba i Jana. Początki istnienia nowego odłamu religijnego były naznaczone licznymi prześladowaniami, które wymuszały na jego wyznawcach liczne migracje. Przenieśli się ze stanu Nowy Jork do Kirtland w Ohio. Następnie trafili do Jackson w Missouri, a po brutalnych konfliktach i wypędzeniu – do hrabstwa Hancock w stanie Illinois, gdzie założyli osadę o nazwie Nauvoo. W każdym z tych miejsc budowali społeczności i świątynie, ale ich unikatowe wierzenia, zwarta struktura społeczna i rosnące wpływy polityczne budziły nieufność i wrogość sąsiadów. Śmierć Josepha Smitha Sama wspólnota też nie była wolna od konfliktów. Gdy w piśmie „Nauvoo Expositor” pojawiły się artykuły krytykujące założyciela Kościoła i podważające jego pozycję, Smith nakazał zburzyć drukarnię. Wkrótce potem ogłosił w Nauvoo stan wojenny. Interweniowały władze stanowe, co finalnie doprowadziło do aresztowania Josepha pod zarzutem wywołania zamieszek, podburzania ludności i zdrady stanu Illinois. Wraz ze swoim bratem, Hyrumem, został osadzony w areszcie Carthage. Władze stanowe nie były w stanie zapewnić im bezpieczeństwa. 27 czerwca 1844 roku do budynku wtargnęli demonstranci sprzeciwiający się mormońskim doktrynom. Smith, jego brat i inni przywódcy Kościoła, którzy z własnej woli zgłosili się do aresztu, zginęli. Bezpieczna przystań w Utah Śmierć założyciela nie zniszczyła jednak ruchu. Pod przywództwem Brighama Younga, następcy Smitha, większość świętych… wyruszyła w podróż na zachód, osiedlając się ostatecznie w Salt Lake City, na terenie stanu Utah, gdzie zbudowali swoją główną siedzibę. Co prawda Young nie uniknął konfliktu z lokalnymi władzami, ale wspólnota przetrwała. W Salt Lake City do dziś znajduje się kluczowe centrum wyznawców mormonizmu. Filary wiary mormonów Wiara Świętych w Dniach Ostatnich opiera się na otwartym kanonie pism świętych. W ich przekonaniu Bóg nie zakończył swojego objawienia wraz z zamknięciem Biblii. Mormoni uznają cztery księgi za natchnione słowo boże, nazywając je „dziełami kanonicznymi”. Są to: Biblia (Stary i Nowy Testament) – z jednym zastrzeżeniem: „o ile jest poprawnie przetłumaczona”; Księga Mormona – zdaniem wiernych studiowanie Księgi jest najwspanialszym sposobem na zbliżenie się do Boga; Nauki i Przymierza – zbiór współczesnych objawień i natchnionych deklaracji, danych głównie Josephowi Smithowi, ale także kilku jego następcom w prezydenturze Kościoła; Perła Wielkiej Wartości – kompilacja krótszych tekstów Josepha Smitha o wielkim znaczeniu doktrynalnym. Postrzeganie Boga Jedną z najbardziej radykalnych różnic między mormonizmem a tradycyjnym chrześcijaństwem jest doktryna o naturze Boga. Święci w dniach ostatnich wierzą w Boga Ojca, Jezusa Chrystusa i Ducha Świętego, jednak nie postrzegają ich jako jednej istoty, jak w klasycznej doktrynie o Trójcy Świętej. W ich przekonaniu, są to trzy oddzielne postacie, doskonale zjednoczone w celu, woli i charakterze, tworzące razem „Boską Trójcę”. Ta koncepcja idzie jeszcze dalej. Mormońska teologia naucza, że Bóg Ojciec jest wywyższonym, doskonałym człowiekiem, posiadającym fizyczne ciało. Jezus Chrystus jest jego synem, pierworodnym w świecie duchowym i jednorodzonym w ciele. To prowadzi do jednej z kluczowych doktryn mormonizmu: deifikacji, czyli wywyższenia. Zgodnie z nią ludzie, jako dosłowne duchowe dzieci Boga, mają w sobie zalążek boskości i potencjał, by poprzez wierność ewangelii osiągnąć boskość. Kultura i codzienne praktyki mormonów Życie codzienne praktykujących Świętych w Dniach Ostatnich jest w dużej mierze kształtowane przez objawienie znane jako „Słowo Mądrości”, zapisane w 89. rozdziale Nauk i Przymierzy. Jest to boskie prawo zdrowia, które zostało dane Josephowi Smithowi w 1833 roku. Określa ono, co jest dobre, a co szkodliwe dla ludzkiego ciała, które jest postrzegane jako święty dar od Boga. Zasady mormonizmu zakazują wiernym spożywania wszelkich substancji, które zostały uznane za szkodliwe. Należą do nich: alkohol, tytoń w każdej postaci, kawa i herbata, narkotyki. „Słowo Mądrości” zaleca spożywanie zdrowej żywności, przede wszystkim zbóż, owoców, warzyw i mięsa (w umiarkowanych ilościach). Prawo dziesięciny W praktyce mormońskiej funkcjonuje biblijne prawo dziesięciny. Zgodnie z tą zasadą, wierni dobrowolnie oddają jedną dziesiątą swojego dochodu na rzecz Kościoła. Znaczenie rodziny Rodzina jest absolutnym centrum teologii i życia społecznego mormonów. Jest postrzegana nie jako tymczasowa, ziemska instytucja, ale jako fundamentalna jednostka stworzona przez Boga, która ma trwać przez całą wieczność. To przekonanie motywuje członków do budowania silnych, opartych na ewangelii relacji rodzinnych. Z tym związana jest także konserwatywna etyka społeczna. Mormonizm definiuje relacje seksualne jako święte i dopuszczalne jedynie w ramach legalnego małżeństwa między mężczyzną a kobietą. Pornografia, seks pozamałżeński i relacje homoseksualne są uważane za grzech. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że w kwestii antykoncepcji mormoni są znacznie bardziej tolerancyjni niż choćby katolicy. W ich przekonaniu liczba dzieci zrodzonych z legalnego związku jest indywidualną sprawą małżonków. Warto wspomnieć, że wielożeństwo, które było najbardziej kontrowersyjną kwestią w mormonizmie, nie jest już praktykowane. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czy chrześcijanie i czciciele ognia żyli razem? Dowodem na to starożytna osada na Bliskim Wschodzie
Chrześcijanie i czciciele ognia żyli w starożytności, około 1500 lat temu, jak dobrzy sąsiedzi. Archeolodzy znaleźli na to dowody w dzisiejszym Iraku. Ich odkrycie zmienia to, jak patrzymy na dawną historię Bliskiego Wschodu – regionu targanego konfliktami religijnymi.
Naukowcy z Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie przez trzy lata badali miejsce zwane Gird-î Kazhaw w irackim Kurdystanie. Natknęli się tam na szereg zagadkowych ruin z około 500 roku n.e. Zaginiony kościół Najpierw badacze przeszłości odkryli pięć kwadratowych filarów wykonanych z kamienia i częściowo otynkowanych białym gipsem. Badania geofizyczne ujawniły więcej podziemnych murów, dlatego początkowo uważano, że jest to być może kościół, będący częścią założeń klasztornych. Wykopaliska w kolejnych latach udowodniły tę teorię. Budowla była zaskakująco duża. Jej główna część miała aż 25 metrów długości i 5 metrów szerokości. Konstrukcja miała trzy nawy, co było typowe dla wczesnych świątyń chrześcijańskich w tym regionie. Największym dowodem na religijny charakter miejsca była jednak ceramika. Archeolodzy znaleźli naczynia ozdobione krzyżem maltańskim. Sąsiedzi z różnych światów Najciekawsze jest jednak to, co znajdowało się tuż obok kościoła. Naukowcy odkryli tam małą fortecę na wyniesionym kopcu z czasów imperium Sasanidów. W tamtym państwie najważniejszą religią był zoroastryzm. Jego wyznawcy czcili ogień. Ta starożytna religia Iranu przetrwała w tym kraju na odizolowanych obszarach, a w większym stopniu w Indiach. Prorok i reformator religijny Zaratusztra (żył w połowie I tysiąclecia p.n.e.) jest tradycyjnie uważany za założyciela tej religii. Zoroastryzm zawiera zarówno cechy monoteistyczne, jak i dualistyczne. Prawdopodobnie wpłynął na inne główne religie – judaizm, chrześcijaństwo i islam. Wszystko wskazuje na to, że chrześcijanie i zaratusztrianie mieszkali w Gird-î Kazhaw w tym samym czasie i tuż obok siebie. To wielkie odkrycie, bo pokazuje, że Bliski Wschód nie zawsze był miejscem konfliktów. Budynki stały obok siebie, co sugeruje zgodne sąsiedztwo. Z czasem jednak czasy się zmieniły. Na tym samym terenie znaleziono późniejszy islamski cmentarz. Naukowcy chcą teraz sprawdzić, kiedy dokładnie mieszkańcy przeszli na islam. Życie na wsi, a nie w pałacach Wykopaliska w Kazhaw są częścią szerszego projektu badawczego dr. Alexandra Tamma z Uniwersytetu Friedricha Alexandra w Erlangen-Norymberdze i prof. Dirka Wickego z Instytutu Nauk Archeologicznych na Uniwersytecie Goethego we Frankfurcie. Większość archeologów szuka skarbów w wielkich stolicach dawnych imperiów. Niemieccy badacze postanowili jednak zrobić coś innego. Skupili się na małych miejscowościach i terenach wiejskich. To właśnie takie miejsca były siłą napędową dawnej gospodarki. Bez rolników mieszkających na prowincji, królowie w miastach nie mieliby co jeść. Prace w Kazhaw będą kontynuowane w przyszłym roku i skupią się bardziej na infrastrukturze gospodarczej, tym razem z wykorzystaniem metod archeometrycznych, w szczególności archeobotaniki, zoologii i antropologii sądowej. Celem jest poznanie, jak wyglądało życie w obrębie starożytnej osady. Źródło: Uniwersytet Goethego we Frankfurcie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy to możliwe, że ta gwiazda wskazała miejsce narodzin Jezusa?
Gwiazda Betlejemska od wieków fascynuje teologów, astronomów i historyków. Czy to możliwe, że za tym biblijnym znakiem kryje się rzeczywiste zjawisko astronomiczne?
Spis treść: Czy mogła to być kometa? Supernowa – zjawisko na niebie? A może rzadki układ planet? Czy to po prostu cud? Historia Gwiazdy Betlejemskiej należy do najbardziej rozpoznawalnych scen w chrześcijańskiej wyobraźni. To olśniewający znak nad miejscem narodzin dziecka, prowadzący tajemniczych przybyszów ze Wschodu do kołyski nowo narodzonego króla. Ewangelia według Mateusza, jedyna księga Biblii wspominająca o tym wydarzeniu, opisuje gwiazdę, która wzeszła na wschodzie. Przyciągnęła uwagę magów, prawdopodobnie astrologów-kapłanów z Babilonii lub Persji, i poruszała się przed nimi, aż zatrzymała się nad miejscem, gdzie przebywał Jezus. Ten epizod liczy zaledwie kilkanaście wersetów. Mimo to rozpalił dwa tysiąclecia spekulacji. Co właściwie zobaczyli magowie? Czy jakieś realne zjawisko astronomiczne mogłoby pasować do opisu Mateusza? Uczeni, astronomowie i teologowie proponowali bardzo różne odpowiedzi – od komet, przez supernowe, aż po koniunkcje planet. Czy mogła to być kometa? Jedno z najstarszych wyjaśnień jest zarazem najbardziej intuicyjne. Komety potrafią być widowiskowe i widoczne na dużym obszarze nieba. W starożytności często przypisywano im znaczenie prorocze. Kometa Halleya pojawiła się na przykład w latach 12–11 p.n.e., a następnie ponownie w 66 r. n.e. Jej pojawienie się 26 sierpnia 12 r. p.n.e. odnotowano w „Księdze Han”, chińskiej kronice astronomicznej. Rzymski historyk Kasjusz Dion łączył widok Komety Halleya nad Rzymem ze śmiercią wodza Marka Agrypy. Gdy chrześcijański teolog Orygenes z Aleksandrii w III w. próbował wyjaśnić niezwykłe ruchy Gwiazdy Betlejemskiej, pisał: – Należy ją zaliczyć do komet, które pojawiają się od czasu do czasu, albo do meteorów, albo do gwiazd brodatych czy w kształcie dzbana… Problem w tym, że chronologia nie pasuje do panowania Heroda Wielkiego, który zmarł w 4 r. p.n.e. i jest wprost wspomniany w Ewangelii Mateusza. Jeśli przyjąć, że ewangeliczna chronologia jest w przybliżeniu poprawna, Kometa Halleya – jedyny sensowny kandydat wśród znanych komet – pojawiła się zbyt wcześnie, by można ją było powiązać z narodzinami Jezusa. Supernowa – zjawisko na niebie? Inna efektowna możliwość zakłada, że magowie byli świadkami supernowej – wybuchającej gwiazdy, która może stać się na tyle jasna, by była widoczna nawet za dnia. Rozważa się także słabszą nową, która również powoduje nagły i wyraźny wzrost jasności na niebie. Chińscy astronomowie, prowadzący skrupulatne zapisy sięgające 1000 r. p.n.e., odnotowali możliwą kometę z warkoczem w 5 r. p.n.e. oraz możliwą nową lub supernową w 4 r. p.n.e. Daty te wydają się obiecujące. Mieszczą się bowiem w wiarygodnym przedziale dla narodzin Jezusa i w ostatnich latach życia Heroda. Również tutaj pojawiają się jednak trudności. Supernowa lub nowa byłaby zjawiskiem widocznym dla wszystkich, nie tylko dla nielicznych obserwatorów nieba. Tymczasem Mateusz nie sugeruje, by Herod lub mieszkańcy Jerozolimy zauważyli coś niezwykłego. Herod wydaje się zaskoczony przybyciem magów i musi wypytywać ich na osobności o czas pojawienia się gwiazdy. Hipoteza nowej przemawia natomiast siłą obrazu. Wczesnochrześcijański biskup Ignacy Antiocheński opisywał jej blask: – Nie do opisania, przewyższający wszystkie inne gwiazdy – znak na niebie godny narodzin króla. A może rzadki układ planet? Najpopularniejsze współczesne wyjaśnienie głosi, że „gwiazda” była w rzeczywistości koniunkcją dwóch lub większej liczby planet na nocnym niebie. Teoria ta sięga VIII w. i astronoma Maszallaha, który opierał się na wcześniejszych babilońskich przekonaniach. Zgodnie z nimi ważne wydarzenia i zmiany władzy zapowiadały szczególne układy planet. Maszallah twierdził, że trzy przełomowe momenty w dziejach – wielki potop, narodziny Jezusa oraz narodziny proroka Mahometa – zostały poprzedzone koniunkcjami Saturna i Jowisza. Grant Mathews, profesor fizyki teoretycznej na Uniwersytecie Notre Dame, badał układy planet w okresie przypuszczalnych narodzin Jezusa, czyli między 8 a 4 r. p.n.e. Zwrócił uwagę na wyjątkowe ustawienie ciał niebieskich z 17 kwietnia 6 r. p.n.e. Wówczas Słońce, Księżyc, Jowisz, Saturn oraz punkt równonocy wiosennej znajdowały się w gwiazdozbiorze Barana, a Wenus w sąsiednich Rybach. Merkury i Mars układały się w Byku. Każde z tych ciał niebieskich miało w starożytnej astrologii określone znaczenie. Jowisz symbolizował królewskość i władzę, zwłaszcza gdy znajdował się blisko Słońca. Baran był kojarzony z Judeą. W całości taki układ mógł więc zapowiadać narodziny nowego władcy w tym regionie. Czy to po prostu cud? Wielu chrześcijańskich interpretatorów utrzymywało, że Gwiazda Betlejemska w ogóle nie była zjawiskiem naturalnym, lecz cudem lub boskim znakiem. Jan Chryzostom, późnoantyczny biskup, uważał ją za nadprzyrodzoną, ponieważ zachowywała się inaczej niż zwykłe gwiazdy. Zatrzymała się bowiem nad jednym domem. Orygenes porównywał ją do słupa ognia, który prowadził Izraelitów przez pustynię. Inni badacze widzą w tej opowieści zabieg literacki. Według nich Mateusz nie próbował opisać zjawiska astronomicznego, lecz posłużył się rozpoznawalnym symbolem. Niebiańskie znaki były bowiem standardowym elementem starożytnych biografii bohaterów, władców i bogów. Wergiliusz pisał, że płonąca gwiazda poprowadziła Eneasza do miejsca, gdzie miał powstać Rzym. Starożytni autorzy twierdzili również, że narodzinom Aleksandra Wielkiego i cesarza Augusta towarzyszyły znaki astrologiczne. Dla Mateusza i jego pierwszych czytelników gwiazda była więc czytelnym symbolem. Miała przekazać jedną myśl – narodziny Jezusa mają znaczenie kosmiczne, a samo niebo obwieszcza przyjście nowego króla. Źródło: National Geographic
Historia Bożego Narodzenia nie jest wcale oczywista. Wciąż budzi wątpliwości
25 grudnia chrześcijanie z całego świata celebrują przyjście na świat Jezusa Chrystusa, syna Maryi i Józefa. Jest to jednak data umowna. W historii Bożego Narodzenia wciąż jest pełno znaków zapytania.
W tym artykule: Kiedy tak naprawdę urodził się Jezus? Pochodzenie Świąt Bożego Narodzenia Symbole Bożego Narodzenia Boże Narodzenie to tuż po Wielkanocy najważniejszy okres w ciągu roku dla chrześcijan. Początków wprowadzonego dla uczczenia narodzin Mesjasza święta, które przypada na 25 grudnia, należy szukać w IV wieku. Według źródeł historycznych, pierwsze wzmianki najprawdopodobniej pochodzą z ok. 200 roku. Choć nie jest to ostateczna data, tak samo jak dzień i rok narodzin Jezusa. Jaka jest historia Bożego Narodzenia? Skąd wzięła się tradycja ubierania choinki i wręczania prezentów? Na te i wiele innych pytań odpowiadamy w dalszej części artykułu. Kiedy tak naprawdę urodził się Jezus? Data narodzin Jezusa od wieków wzbudza sporo kontrowersji. Zdaniem części naukowców, syn Maryi przyszedł na świat znacznie wcześniej niż się powszechnie uważa. Skąd wzięła się data 25 grudnia? Odpowiedzi na próżno szukać w Biblii. Pismo Święte ani razu nie wspomina o konkretnej dacie narodzin Zbawiciela Świata. Wiadomo jedynie, że miejscem narodzin Chrystusa – wedle Ewangelii św. Mateusza i św. Łukasza – było Betlejem nieopodal Jerozolimy. Fragment Ewangelii według św. Łukasza (Łk 2, 1-14), który czytany jest w każdym domu przed rozpoczęciem wigilijnej wieczerzy, brzmi: W owym czasie wyszło rozporządzenie Cezara Augusta, żeby przeprowadzić spis ludności w całym państwie. Pierwszy ten spis odbył się wówczas, gdy wielkorządcą Syrii był Kwiryniusz. Wybierali się więc wszyscy, aby się dać zapisać, każdy do swego miasta. Udał się także Józef z Galilei, z miasta Nazaret, do Judei, do miasta Dawidowego, zwanego Betlejem, ponieważ pochodził z domu i rodu Dawida, żeby się dać zapisać z poślubioną sobie Maryją, która była brzemienna. Kiedy tam przebywali, nadszedł dla Maryi czas rozwiązania. Porodziła swego pierworodnego Syna, owinęła Go w pieluszki i położyła w żłobie, gdyż nie było dla nich miejsca w gospodzie. W tej samej okolicy przebywali w polu pasterze i trzymali straż nocną nad swoim stadem. Naraz stanął przy nich anioł Pański i chwała Pańska zewsząd ich oświeciła, tak że bardzo się przestraszyli. Lecz anioł rzekł do nich: „Nie bójcie się! Oto zwiastuję wam radość wielką, która będzie udziałem całego narodu; dziś w mieście Dawida narodził się wam Zbawiciel, którym jest Mesjasz Pan. A to będzie znakiem dla was: Znajdziecie Niemowlę, owinięte w pieluszki i leżące w żłobie”. I nagle przyłączyło się do anioła mnóstwo zastępów niebieskich, które wielbiły Boga słowami: „Chwała Bogu na wysokościach, a na ziemi pokój ludziom Jego upodobania”. Ignacio L. Götz, autor książki „Jesus the Jew: Reality, Politics, and Myth-A Personal Encounter”, uważa, że 25 grudnia został ustanowiony przez Kościół katolicki za dzień narodzin Jezusa z bardzo prostych przyczyn. Poprzedzał on bowiem Saturnalia, czyli obchodzone coroczne w grudniu święto pojednania i równości ku czci staroitalskiego boga rolnictwa. W ten sposób chrześcijańskie święto narodzin Chrystusa miało przykryć popularne w starożytnym Rzymie pogańskie uroczystości na cześć Saturna. Datę 25 grudnia jako dzień narodzin Jezusa Chrystusa wskazali także Hipolit Rzymski oraz Sekstus Juliusz Afrykański. Opierając się na biblijnej historii króla Heroda, który kazał wymordować wszystkich chłopców do 2. roku życia, w obawie, że zastąpi go Jezus (czytaj także: W poszukiwaniu prawdziwego Jezusa. Co jest faktem, a co fikcją?), przyszły król żydowski, Syn Boży urodził się między 6 a 4 rokiem przed naszą erą. Potwierdza to część naukowców, w tym między innymi Peter Richardson i Amy Marie Fisher. Przypomnijmy – Herod Wielki, według wyliczeń Jana Keplera, zmarł w 4 r. p.n.e. Konkretną datę narodzin Jezusa próbowano także ustalić na podstawie gwiazdy betlejemskiej, która wskazywała drogę do Betlejem trzem mędrcom ze Wschodu i zwiastowała przyjście na świat Chrystusa. Jeszcze w ubiegłym stuleciu astronom Colin Humphreys ustalił, że biblijne zjawisko tak naprawdę było zaobserwowaną w 5 r. p.n.e. i opisaną w chińskich kronikach kometą. Dodajmy jednak, że nie jest to oficjalna teoria, ponieważ na przestrzeni ostatnich dekad, badania brytyjskiego profesora były nieraz podważane. Inne źródła sugerują między innymi, że gwiazda betlejemska w rzeczywistości była: jasnym światłem wynikającym z nietypowego ułożenia Wenus i Jowisza w czerwcu 2 r. p.n.e., koniunkcją Jowisza i Saturna w gwiazdozbiorze Ryb w 7 r. p.n.e., koniunkcją Saturna, Jowisza i Marsa w 6 r. p.n.e. Pochodzenie Świąt Bożego Narodzenia Jaka jest geneza Świąt Bożego Narodzenia? Pierwsze wzmianki o uroczystościach na cześć narodzin Syna Bożego pochodzą najprawdopodobniej z ok. 200 roku. Wierni, co może być dla niektórych zaskoczeniem, celebrowali przyjście na świat Chrystusa nie 25 grudnia, a 6 stycznia ze względu na hipotetyczną datę urodzin. Święto Bożego Narodzenia zyskało popularność na początku IV wieku, gdy do władzy doszedł Konstantyn Wielki, pierwszy chrześcijański cesarz i późniejszy święty Kościoła prawosławnego. Na obecny kształt obchodów święta Bożego Narodzenia wpływ miały liczne tradycje ludowe i pogańskie obrzędy związane z przesileniem zimowym. Rzymianie początkowo, jak już zostało wspominane, oddawali hołd bogowi rolnictwa, Saturnowi. Dość powszechny był także, wywodzący się z mitologii indoirańskiej, kult Mitry. Gdy cesarstwo chyliło się ku upadkowi, wprowadzono święto na część rzymskiego bóstwa, łączące cechy Apollona i Mitry, Sol Invictus (co w wolnym tłumaczeniu oznacza: „Słońce Niezwyciężone”). Na ziemiach polskich obchodzono natomiast Szczodre Gody, znane również jako Godowe Święto. Słowiańskie Boże Narodzenie rozpoczynało się zazwyczaj w nocy z 21 na 22 grudnia i trwało aż do 6 stycznia. Przygotowywano dwanaście potraw symbolizujący dwanaście miesięcy w roku. Wręczano sobie drobne upominki w postaci jabłek, orzechów czy placków zwanych szczodrakami, wróżono z wyciągniętych spod stołu słomek siana, a także wspominano tych, którzy odeszli. Nieodłącznym elementem Szczodruszka były podłaźniczka, czyli słowiański pierwowzór choinki, oraz tradycja kolędowania, który do tej pory zachowało się w polskiej kulturze. Najważniejszym bogiem w tym czasie był Weles, bóg magii i bogactwa. Symbole Bożego Narodzenia Obecnie Boże Narodzenie to coś więcej niż tylko symbol upamiętniający narodziny Jezusa Chrystusa. Cała otoczka związana z przygotowaniami do jednych z najważniejszych świąt w ciągu roku stała się wręcz fenomenem na skalę światową. Trudno bowiem wyobrazić sobie największe miasta bez świątecznej iluminacji, udekorowanych wystaw sklepowych czy rozbrzmiewający niemal wszędzie hit hitów, czyli „Last Christmas”. Boże Narodzenie trudno sobie wyobrazić bez choinki. Tradycja ozdabiania świątecznego drzewka dotarła do Polski z Niemiec stosunkowo późno, bo na początku XIX wieku. To nasi zachodni sąsiedzi rozpowszechnili nowy bożonarodzeniowy zwyczaj na cały świat. Mówiąc o choince nie sposób nie wspomnieć o prezentach, które w wigilijny wieczór zostawia św. Mikołaj. Zwyczaj obdarowywania bliskich upominkami sięga XIII wieku i ma nawiązywać do darów, jakie złożyli Mędrcy ze Wschodu Jezusowi podczas wizyty w Betlejem lub historii biskupa z Miry, który niósł pomoc potrzebującym. Inne znane symbole Bożego Narodzenia: 12 potraw na wigilijnym stole; siano pod obrusem; jemioła wieszana nad stołem wigilijnym; dzielenie się opłatkiem; dodatkowe miejsce przy stole dla niezapowiedzianego gościa; wspólne kolędowanie; szopka bożonarodzeniowa. Źródła: nationalgeographic.com, Wikipedia, Ewangelia św. Łukasza (Łk 2, 1-14) Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Kim była ta kształtna postać? Zaskakujące wyobrażenie kobiety sprzed tysięcy lat
Wenus paleolityczna to jedna z najbardziej zagadkowych i intrygujących ikon pradziejów. Kim była kobieta, którą przedstawiano z przerysowanymi kształtami i bez wyraźnej twarzy?
Spis treści: Wenus paleolityczne – najstarsze wyobrażenia kobiecego ciała w dziejach Charakterystyczny styl Wenus paleolitycznych – symbolika kobiecej sylwetki sprzed tysięcy lat Wenus z Willendorfu – najsłynniejsza figurka kobieca z paleolitu W trzech miejscach na terenie Polski odkryto przedstawienia kobiet sprzed kilkunastu tysięcy lat Znaczenie i funkcja wizerunków paleolitycznych Wenus Wenus paleolityczne to niewielkich rozmiarów figurki kobiece, które pojawiały się na rozległych terenach Europy i Azji już kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Znane z wyolbrzymionych cech kobiecych – piersi, bioder, pośladków – stały się przedmiotem licznych interpretacji i spekulacji. Niektóre z figurek pozbawione są wyraźnych rysów twarzy, dłoni czy stóp. Skoncentrowanie się na cechach płciowych sugeruje, że mogły pełnić funkcje związane z płodnością lub kultem kobiecości. Wenus paleolityczne – najstarsze wyobrażenia kobiecego ciała w dziejach Jednym z przejawów artystycznych zdolności człowieka są znajdowane przez archeologów figurki kobiece, znane jako Wenus paleolityczne. Na pierwsze takie rzeźby natknięto się w 1894 roku we Francji. Sporo podobnych artefaktów odkryto na przełomie XIX i XX wieku, ale są one nadal odkrywane w ostatnich latach, zarówno w Europie Zachodniej, jak i Środkowej. Najliczniejsze egzemplarze Wenus mają około 20 tysięcy lat, choć niektóre mogą być nawet starsze – sięgające okresu kultury graweckiej (ok. 29–22 tys. lat temu). Wiele z tych figurek cechuje przesadnie zaakcentowane cechy kobiece – szerokie biodra, pełne piersi i wyraźnie zaznaczone genitalia, przy jednoczesnym braku szczegółów twarzy i kończyn, co sugeruje symboliczne, a nie realistyczne przedstawienie kobiecości. Archeolodzy przypuszczają, że mogły one pełnić funkcje magiczno-religijne, związane z płodnością, macierzyństwem lub kultem przodków. Określenie „Wenus paleolityczna” to nawiązanie do rzymskiej bogini Wenus, identyfikowanej z grecką Afrodytą, boginią miłości i piękna. Nazwa ta została nadana przez pierwszych odkrywców z XIX wieku, choć nie odzwierciedla intencji paleolitycznych twórców. Najsłynniejszym antycznym posągiem Wenus jest Wenus z Milo, zwana również Afrodytą z Melo. Rzeźba ta powstała około 150–100 lat p.n.e. na Milos, greckiej wyspie w archipelagu Cyklad, w południowej części Morza Egejskiego. Obecnie znajduje się w Luwrze w Paryżu Charakterystyczny styl Wenus paleolitycznych – symbolika kobiecej sylwetki sprzed tysięcy lat Niezależnie od tego, gdzie odkryto figurki Wenus paleolitycznej – czy to w Polsce, Austrii, Czechach, Rosji czy Francji – wszystkie wykazują podobne cechy stylistyczne, co wskazuje na istnienie wspólnego kanonu estetycznego lub symbolicznego wśród różnych społeczności łowiecko-zbierackich Europy. Wyraźnie eksponowane są piersi, biodra i pośladki, co może sugerować ich związek z kultem płodności, kobiecości lub przetrwania rodu. Zdecydowanie mniejsze lub prawie nieobecne są kończyny, dłonie, stopy czy głowa – często całkowicie pominięte lub tylko schematycznie zaznaczone. Podobna stylizacja występuje również w rytach naskalnych oraz grawerowanych płytkach kamiennych, które mogły pełnić funkcję rytualną lub symboliczną. Figurki kobiece wykonywano z różnych materiałów – kamienia, kości mamutów, kości renifera, kości słoniowatych, a także z ceramiki, jak w przypadku słynnej Wenus z Dolní Věstonice z terenów dzisiejszych Czech, uważanej za najstarszy znany ceramiczny artefakt figuratywny na świecie (ok. 29 tys. lat). Wybór materiału mógł mieć znaczenie praktyczne, rytualne lub estetyczne. Wenus z Willendorfu – najsłynniejsza figurka kobieca z paleolitu Najsłynniejszą figurkę typu Wenus odkryto w 1908 roku w Willendorfie, niedaleko Krems w Dolnej Austrii, około 20 km od granicy z dzisiejszymi Czechami. Wykonana z wapienia oolitowego, który nie występuje lokalnie, co sugeruje, że materiał mógł zostać przyniesiony z dalszych regionów. Cała postać mierzy 11 cm wysokości i pierwotnie była pomalowana ochrą, czyli naturalnym czerwonym barwnikiem mineralnym, często używanym w praktykach rytualnych epoki kamienia. Rzeźba została datowana na ok. 28–25 tys. lat p.n.e., co lokuje ją w okresie kultury graweckiej. Przedstawia kobietę o wyjątkowo obfitych kształtach, z wyraźnie zaznaczonymi piersiami, dużym, wypukłym brzuchem oraz masywnymi udami i pośladkami. Ramiona są krótkie i prymitywnie wyrzeźbione, przy czym dłonie ledwo dostrzegalne. Szczególną uwagę przyciąga głowa pokryta spiralnym wzorem, który może przedstawiać fryzurę, nakrycie głowy lub symboliczną czapkę, głęboko nasuniętą na miejsce twarzy – ta pozostaje całkowicie niewidoczna, co wpisuje się w stylizację pozostałych Wenus paleolitycznych. Brak twarzy i schematyczne detale są interpretowane jako przejaw funkcji symbolicznej lub rytualnej, a nie realistycznego portretu. Figurkę odnaleziono w warstwie osadniczej w pobliżu ówczesnego stanowiska łowiecko-zbierackiego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wenus-paleolityczna-bogini-obiekt-westchnien-zagadkowe-przedstawienia-sprzed-wielu-tysiecy-lat-ccc4fa6.jpg" width="938" height="626" alt="Wenus paleolityczna. Bogini? Obiekt westchnień? Zagadkowe przedstawienia sprzed wielu tysięcy lat" title="Wenus paleolityczna. Bogini? Obiekt westchnień? Zagadkowe przedstawienia sprzed wielu tysięcy lat" /> W trzech miejscach na terenie Polski odkryto przedstawienia kobiet sprzed kilkunastu tysięcy lat Jedna płaska płytka obrobiona w taki sposób, by przypominała kobietę w ciąży, pochodzi z Jaskini Obłazowej w woj. małopolskim. To tam odkryto też najstarszy na świecie bumerang, który ma ok 32 tys. lat. Olbrzymi zbiór podobnych artefaktów ukazujących kobiety pochodzi z Wilczyc koło Sandomierza. Jest to 31 gotowych płytek z krzemienia przedstawiających w stylizowany sposób kobiety i kilkanaście płytek, nad którymi porzucono pracę przed jej zakończeniem. Natomiast w Dzierżysławiu na Górnym Śląsku na płytce znajdują się reliefy ukazujące prawdopodobnie kilka kobiet, również w formie charakterystycznej dla „Wenus”. Drugi zabytek z tego stanowiska to płytka w kształcie stylizowanej postaci kobiecej. Jest to maleństwo o długości 6 cm, czyli nawet mniejszej od długości długopisu. Do tej pory jednak archeologom nad Wisłą nie udało się odkryć figurki kobiecej z tego okresu. Znaczenie i funkcja wizerunków paleolitycznych Wenus Wiele tysięcy lat musiało minąć od momentu wykonania figurek i rytów ukazujących Wenus do powstania pisma. Dlatego wszystkie koncepcje dotyczące ich znaczenia są tylko przypuszczeniami. Nie wiemy, co przyświecało ich twórcom. Samo określenie „Wenus” upowszechnione przez archeologów, każe nam sugerować konotacje ze światem duchowym. Ale to tylko przypuszczenie, które być może więcej mówi o współczesnym sposobie postrzegania świata niż o tym, w co wierzyli pradziejowi mieszkańcy Europy. Z pewnością figurki i ryty na płytkach były mobilne – na tyle niewielkie, że towarzyszyły dawnym ludziom w ich długich wędrówkach. Niektórzy archeolodzy przypuszczają, że część z nich była składana celowo w ziemi. Ale na to nadal brak jest niepodważalnych dowodów. Frapujące jest to, że wizerunki kobiet wykonywano w bardzo podobny sposób na dużym obszarze. Każe to sądzić, że był to szerszy trend związany ze sferą światopoglądową. Czyżby zatem Wenus paleolityczna była ówczesną boginią, którą czczono na wielkich połaciach Starego Świata? Źródła: Brézillon M., Encyklopedia kultur pradziejowych, Warszawa 1981 Piszczek Z. (red.), Mała encyklopedia kultury antycznej, Warszawa 1973 Płonka T. Kultura symboliczna społeczeństw łowiecko-zbierackich środkowej Europy u schyłku paleolitu, Wrocław 2012 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.