Znalazł złoto podczas spaceru. To unikatowe okucie miecza, które było darem dla bóstw
Podczas porannego spaceru w Sandnes w Norwegii mężczyzna natrafił na skarb. Szanse na jego odnalezienie były niewielkie, bo jest on wielkości typowego pendrive’a. To okucie pochwy miecza sprzed 1500 lat wykonano z czystego złota. Artefakt daje nam wgląd w ówczesne wierzenia.
To miał być zwykły poranny spacer. Aż do momentu, w którym mężczyzna kątem oka dostrzegł błysk w ziemi wśród korzeni powalonego drzewa w szczelinie skalnej. Okazało się, że to ważące 33 gramy złote okucie miecza należące do potężnego wodza. Do tej pory naukowcy naliczyli z całej północnej Europy zaledwie kilkanaście tego typu przedmiotów. Ważny moment w historii Skandynawii Okres wędrówek ludów, datowany w Norwegii na V i VI wiek n.e., był czasem dynamicznych przemian społecznych i politycznych. W tym okresie formowały się lokalne centra władzy, a elity manifestowały swój status poprzez posiadanie cennych przedmiotów wykonanych ze złota i srebra. Okolice dzisiejszego Sandnes, a konkretnie rejon Hove w południowo zachodniej Norwegii, stanowiły wówczas istotny punkt na mapie regionu, o czym świadczą wcześniejsze odkrycia archeologiczne, takie jak srebrne naszyjniki czy kotły z brązu. Były to jednak trudne czasy. Naukowcy twierdzą, że VI wiek przyniósł uciążliwe nieurodzaje i kryzysy, które skłaniały ówczesnych mieszkańców do szukania pomocy u bóstw. Składano im ofiary. Kunszt sprzed półtora tysiąca lat Analizą oraz zabezpieczeniem złotego zabytku zajmował się zespół ekspertów z Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu w Stavanger, do którego zgłosił się szczęśliwy odkrywca. Artefakt z Sandnes to popis kunsztu dawnych rzemieślników. Okucie ma sześć centymetrów szerokości, około dwóch wysokości i zaledwie kilka milimetrów grubości. Powierzchnia złotego przedmiotu pokryta jest misterni ornamentyką filigranową oraz motywami zwierzęcymi, typowymi dla sztuki tamtego okresu. Eksperci wskazują, że na zdobieniach można dostrzec stylizowane profile głów zwierzęcych lub hybrydowe postacie łączące cechy ludzkie i zwierzęce. Wódz z Hove W przeciwieństwie do wielu podobnych przedmiotów, które często nie noszą śladów użycia, okucie z Austrått jest wyraźnie wytarte. Sugeruje to, że miecz, którego częścią było to złote zdobienie, był faktycznie noszony i używany przez lokalnego przywódcę. Archeolodzy przypuszczają, że był to wódz rezydujący w Hove – ośrodku władzy znajdującym się w najbliższej okolicy, kontrolujący okoliczne tereny w pierwszej połowie VI wieku i posiadający lojalną grupę wojowników. Złota ozdoba wskazuje na wysoką pozycję społeczną właściciela pochwy miecza. Religijny wymiar ukrytego skarbu Miejsce, w którym odnaleziono zabytek – szczelina skalna – sugeruje, że nie został on zgubiony, lecz złożony celowo jako ofiara religijna. W tamtym czasie składanie cennych przedmiotów w naturze (w bagnach lub skałach) było formą komunikacji z bogami. W kontekście wspomnianych kryzysów klimatycznych i lat nieurodzaju, tak drogocenny dar mógł być wyrazem desperackiej prośby o poprawę losu lub podziękowaniem za odniesione zwycięstwa. W przeszłości w okolicy odkryto inne depozyty ofiarne. Nowe pytania i przyszłość zabytku Odkrycie to jest wydarzeniem o skali międzynarodowej – w całej Europie Północnej znaleziono dotychczas tylko 17 podobnych przedmiotów. Dla Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu w Stavanger jest to niezwykle ważna część archeologicznej układanki, która pozwali lepiej zrozumieć struktury władzy w tej części Norwegii 1500 lat temu. Źródło: Muzeum Archeologiczne Uniwersytetu w Stavanger Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Pejotl to meksykański kaktus. Leczy liczne choroby i pozwala zobaczyć przyszłość
Pejolt – niewielki, guzkowaty kaktus – rośnie na terenach pustynnych i półpustynnych, szczególnie w regionie Pustyni Chihuahuan. Jego guzki zawierają meskalinę o właściwościach halucynogennych. Popularność tego narkotyku w drugiej połowie XX wieku niemal doprowadziła do wyginięcia pejotlu. Współcześnie jest to roślina chroniona.
Spis treści: Pejotl zażywał m.in. Witkacy Roślina halucynogenna Narkotyk używany od 5500 lat Pejotl w ceremoniach religijnych Lophophora williamsii, znany szerzej jako pejotl, nie rzuca się w oczy. Jest mały i pozbawiony kolców, w przeciwieństwie do wielu innych kaktusów. Pędy wyrastają niewiele ponad poziom gruntu, za to pod ziemią znajduje się sporych rozmiarów korzeń. Ten kaktus przypomina kamień i rośnie powoli. W wyrastających z rośliny niewielkich „guzkach” znajduje się substancja halucynogenna zwana meskaliną. To właśnie działanie tego związku chemicznego sprawia, że pejotl odgrywa ważną rolę w niektórych rytuałach religijnych. Pejotl zażywał m.in. Witkacy Halucynogenne działanie pejotlu znane było od wieków. Z korespondencji Stanisława Ignacego Witkiewicza „Witkacego” z francuskim farmakologiem Alexandrem Rouhierem wiemy, że artysta traktował pejotl jako narzędzie intensywnego, niemal bolesnego poznania własnej świadomości. Witkacy skrupulatnie notował te przeżycia, analizując własne reakcje, skojarzenia i deformacje widzenia świata, jakby próbował uchwycić moment, w którym rzeczywistość rozpada się i odradza na nowo. Wizje te były wywołane przez meskalinę, związek chemiczny o podobnym działaniu do innych substancji halucynogennych, takich jak LSD i psylocybina (tzw. „grzybki halucynogenne”). Pejotl zawiera szeroki zestaw alkaloidów fenyloetyloaminowych. Najważniejsze z nich to: meskalina (główna substancja psychoaktywna), pellotyna, anhalonidyna, Łącznie wyizolowano z pejotlu ponad 50 różnych alkaloidów, choć wiele z nich występuje w bardzo małych ilościach. Zawartość meskaliny: 0,4% w świeżej roślinie 3–6% w suchej. Roślina halucynogenna Meskalina jest enteogenem – działa poprzez naśladowanie działania serotoniny i dopaminy w mózgu. Te dwa neuroprzekaźniki odpowiadają za odczuwanie szczęścia i euforii, a w dużych ilościach wywołują efekty psychodeliczne. Do efektów psychicznych należą m.in. intensywne halucynacje. Użytkownicy często twierdzą, że mogą „widzieć muzykę” lub „słyszeć kolory” – to objawy synestezji. Mogą doświadczać wizji oraz zmienionego postrzegania przestrzeni i czasu. Kolory mogą wydawać się bardziej intensywne, dźwięki wyraźniejsze, a widzenie – wyostrzone. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nie-bierzesz-pejotlu-to-on-bierze-ciebie-tak-mawiaja-ci-ktorzy-zazywaja-pejotl-fot-getty-images-627aa17.jpeg" width="2121" height="1414" alt="Nie bierzesz pejotlu, to on bierze ciebie - tak mawiają ci, którzy zażywają pejotl (fot. Getty Images)" title="Nie bierzesz pejotlu, to on bierze ciebie - tak mawiają ci, którzy zażywają pejotl (fot. Getty Images)" /> Sama roślina występuje na pustynnych wyżynach południowego Teksasu i północnego Meksyku. Nazwa wywodzi się z języka nahuatl (peyōtl) i oznacza „kokon gąsienicy”, od rdzenia oznaczającego „połyskiwać”. Narkotyk używany od 5500 lat Badania archeologiczne wskazują, że pejotl był używany już około 5500 lat temu. Był stosowany m.in. przez ludy Huiczole (Wixárika), Komanczów, Kiowa i Apaczów. Problemy z używaniem pejotlu pojawiły się po podboju Meksyku przez Hiszpanów. Wszystko dlatego, że rytuały religijne z użyciem pejotlu przypominały katolicką liturgię. Na przykład Aztekowie pościli przed rytuałem, a w jego trakcie odmawiali modlitwy, a czasem spalali aromatyczną żywicę kopalu. Misjonarze prowadzący chrystianizację tych terenów odnosili się do tych praktyk z wyraźną niechęcią. Bernardino de Sahagún, franciszkanin i autor swoistej „encyklopedii” świata Azteków, opisywał pejotl w następujący sposób: „Jest też inne ziele (…) zwane pejotlem; jest białe i rośnie na północy. Ci, którzy jedzą albo piją je, widzą przerażające wizje albo śmieją się bez opanowania; ich pijaństwo [używanie pejotlu] trwa trzy dni, a potem kończy się. [Pejotl] jest jak pożywienie dla Chichimeków, daje i utrzymuje odwagę, by walczyć i nie bać się. Nie czują oni pragnienia ani głodu [po spożyciu pejotlu] i mówią, że chroni ich od niebezpieczeństwa”. W podobnym tonie wypowiadał się Francisco Hernández, XVI-wieczny botanik: „Mówi się, że zmielony i zaaplikowany na bolące stawy przynosi ulgę. Wspaniałe właściwości są przypisywane temu korzeniowi (jeśli można dać wiarę temu, co mówią między sobą). Ci, którzy go zjadają, mogą widzieć i przewidywać rzeczy; na przykład czy kolejnego dnia, wróg przypuści atak na nich; albo czy pogoda będzie nadal korzystna; albo by dowiedzieć się, kto ukradł im jakieś sprzęty albo inne rzeczy; albo inne wątpliwości tej natury, które, jak wierzą Chichimekowie, mogą być rozwiązane”. Pejotl w ceremoniach religijnych Ceremonialne lub religijne użycie pejotlu jest nadal powszechne wśród niektórych rdzennych społeczności Ameryki Środkowej. Od wieków wykorzystują one pejotl do wywoływania wizji i wspomagania procesów uzdrawiania. Jednak dostęp do pejotlu jest reglamentowany, ponieważ przepisy federalne uznają go za nielegalny narkotyk. Poszczególne stany mają własne przepisy dotyczące pejotlu, ale muszą one być zgodne z prawem federalnym, które ogranicza jego użycie do uzasadnionych praktyk religijnych. Członkowie Native American Church stanowią wyjątek od federalnego zakazu – mogą używać pejotlu w celach religijnych bez obawy o sankcje. Co ciekawe, zawarta w pejotlu meskalina nie wywołuje wyraźnych długoterminowych uszkodzeń przy użyciu rytualnym. Jednak osoby z problemami psychicznymi mogą być bardziej narażone na negatywne efekty. Współcześnie meskalina wykazuje obiecujący potencjał terapeutyczny w takich przypadłościach jak m.in. depresja, alkoholizm, zaburzenia lękowe oraz zaburzenia obsesyjno-kompulsywne. Jednak stan badań nad tą substancją jest zbyt ograniczony, by uznać ją za zatwierdzoną metodę leczenia. Potrzebne są bardziej rygorystyczne testy kliniczne. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Skąd pochodzi nazwa Biblii? Pierwotnie występowała w liczbie mnogiej
Samo słowo pochodzi od greckiego biblia, które jest po prostu formą liczby mnogiej od biblion, czyli księga. Liczba pojedyncza słowa „Biblia” w wielu językach zakrywa sens mnogości istniejący w jego etymologicznych korzeniach. Biblia jest zbiorem ksiąg. Jakich ksiąg i dlaczego?
„Oxford English Dictionary” definiuje Biblię w następujący spo­sób: „pisma chrześcijańskie składające się ze Starego i Nowego Testamentu; żydowskie pisma składające się z Tory, inaczej Pra­wa, Proroków i Pism (Hagiographa)”. To wyjaśnienie odzwier­ciedla historię owego pojęcia, które pojawiło się jako określenie specyficznie chrześcijańskie, a następnie zaczęło być szerzej uży­wane, przez co różne księgi znane jako Biblia mogą się różnić między sobą co do zawartości. Różne nazwy Biblii Najpierw kilka słów o nazewnictwie. Zbiory ksiąg, o których tu mowa, nie zawsze były określane mianem „Biblii”. Żydow­skie święte pisma miały wiele nazw. Najbardziej powszechny­mi są „pismo”, „pisma”, „święte pisma”, „księgi”, „24 księgi”, „Prawo, Prorocy i Pisma”, „Tanach” (akronim oparty na pierw­szych hebrajskich literach nazw różnych części pisma – Tora, Newiim, Ketuwim) i „mikra” (dosłownie „to, co czytane [na głos]”). Ostatnie dwie ustaliły się w średniowieczu. Nazwy takie jak „Biblia Żydowska” i „Biblia Hebrajska” są dużo nowsze, ale ich dokładną genezę trudno ustalić. Stosunkowo niedawno na uniwersytetach stały się one przedmiotem znacznego zaintereso­wania katedr religioznawczych, gdzie nazwy takie, jak „Katedra Starego Testamentu” wydają się nieodpowiednie w kontekście wielokulturowym i wielowyznaniowym. Chrześcijańskie użycie terminu „Biblia” ma swoje korzenie w tych żydowskich nazwach. W Nowym Testamencie odnajdu­jemy nawiązania do „pisma” i „pism”, gdzie liczba pojedyncza odnosi się do poszczególnych fragmentów (czasem „to pismo”, np. Mk 12,10) lub do pisma jako całości (np. Rz 4,3). To drugie użycie prawdopodobnie wywodzi się z greckiego tłumaczenia pism hebrajskich, znanego jako Septuaginta, gdzie hebrajskie wyrażenia, jak „zgodnie ze słowem YHWH” są przetłumaczone jako „zgodnie ze słowem Pana” (np. 1 Krn 15,15). To użycie zo­staje podtrzymane w późniejszej tradycji, a po łacinie jako sacra scriptura (dosł. święte pismo) jest standardem w średniowiecz­nych dziełach św. Tomasza z Akwinu. Pozostaje on nadal pre­ferowanym sposobem nawiązywania do Biblii w teologicznych kręgach rzymskokatolickich. Dlaczego dziś Biblia ma liczbę pojedynczą? Czasem w Nowym Testamencie greckie biblion (księga) jest używane na określenie księgi Prawa (Ga 3,10; Hbr 9,19). Tutaj pisarze ponownie podążają za zastosowaniem terminu w Septu­agincie. Jednakże inni żydowscy pisarze z I w., szczególnie Józef Flawiusz i Filon, głównie używają liczby mnogiej biblia. To uży­cie staje się standardem w kręgach kościelnych pod koniec IV w. Następnie w średniowieczu zapożyczone do łaciny słowo biblia zaczyna funkcjonować jako forma liczby pojedynczej, co jest od­zwierciedlone w innych europejskich językach: the bible, la bible, la biblia, die Bibel itd. Podsumowując: termin Biblia w odniesieniu do zbioru świę­tych tekstów jest najpierw używany na określenie pism chrze­ścijańskich w ich różnych wersjach. Dopiero później używa się go, aby mówić o pismach żydowskich, aby odróżnić pisma hebrajskie od chrześcijańskich. W ten sposób nazwa „Biblia” w swoim najnowszym użyciu jest niejednoznaczna: może się ona odnosić albo do żydowskiej, albo do chrześcijańskich Biblii w ich różnych formach. To fragment książki Johna Richesa „Biblia. Krótkie wprowadzenie”. Przeł. Wiktor Pskit. Książka ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
El Rocío to wieś, którą może odwiedzić nawet milion osób. Tak wygląda finał pielgrzymki
Wizyta w tej wsi w trakcie słynnej zielonoświątkowej pielgrzymki jest wyjątkowym doświadczeniem. El Rocío staje się miejscem wielkiej fiesty.
Spis treści: W sercu Andaluzji Spacer po piasku Rytmy flamenco El Rocío – informacje praktyczne Stałem na środku wielkiego piaszczystego placu. Było gorąco i dość cicho, tak jak to bywa w czasie sjesty. Dookoła niego lśniły w słońcu białe fasady niskich kamienic, które nieodparcie przywodziły mi skojarzenia z filmową scenografią z Dzikiego Zachodu. Podświadomie czekałem, aż na środku tego placu pojawi się koń, a na nim jeździec ozuty w dżinsy, kapelusz i z koltem u pasa. Ale ta projekcja była zafałszowanym przez popkulturę obrazem świata, który istnieje w zasadzie wyłącznie w kinowym wymiarze. Bo i owszem, jeździec się pojawił. Tyle że na głowie nosił filcowy kapelusz z szerokim rondem, nieco przykrótką niebieską marynarkę, osłonięte skórzanym fartuchem obcisłe spodnie z lampasem i lśniące czystością wysokie buty. Ale przede wszystkim nie był filmowym kowbojem, zaś na koniu nie jechał sam. Tuż za nim, zwrócona bokiem, siedziała kobieta. Prawą ręką trzymała jeźdźca w pół. Jej czerwona, pofalowana suknia od ramion opadała aż po ubrane w czerwone pantofle stopy. Czerwony kwiat zdobił głowę, wpięty w ciasno spięte ciemne włosy. Wielkie koła kolczyków poruszały się miarowo, gdy para przedefilowała tuż obok mnie i zniknęła w cieniu jednej z uliczek. Stałem jak oniemiały. W sercu Andaluzji El Rocío to osada słynąca tak samo z białych, stylowych kamienic i domów, jak i z braku utwardzanych, za to wysypanych piaskiem ulic. Miejscowość w swej obecnej formie powstawała z końcem XIX i w XX w., sławna jest przede wszystkim z powodu sanktuarium Matki Bożej z Rocío, do którego każdego roku maszerują tłumne pielgrzymki. Gdy będąc w sercu Andaluzji, w końcu nadarzyła się okazja, postanowiłem dołączyć do jednego z bractw. A wybór nie był łatwy, bo za pielgrzymką i legendą cudownego odnalezienia w XIII w. figurki Maryi, ukrytej w bagnach Doñana przed panującymi tu przez 800 lat Maurami, kryje się kult Virgen del Rocío – Dziewicy z Rosy. A wraz z nim ponad setka świeckich bractw, które od wieków, każdego roku, ciągną wielki dwukołowy zaprzęg, a na nim simpecado – święty dla nich sztandar z wizerunkiem Maryi z dzieciątkiem. Ruszają z miast i miasteczek Andaluzji, ale i spoza regionu, by po wielu dniach marszu – pieszo, wierzchem, w wozach do złudzenia przypominających romskie tabory – przybyć do drzwi sanktuarium i pokłonić się patronce. Spacer po piasku Najlepiej dotrzeć tu, zanim jeszcze pojawią się pielgrzymi, i zgubić się w plątaninie ulic. Ma się wówczas szansę na swobodne, niczym niezakłócone sycenie oczu zjawiskową architekturą. Gdy pierwszy raz tu przyjechałem, z miejsca zauważyłem wysoką wieżę kościoła i dzwonnicę. Ta neobarokowa, wybudowana w andaluzyjskim stylu świątynia – Santuario de Nuestra Señora del Rocío – zachwyca tak samo lekkością konstrukcji co przestrzenią wnętrza. Chroniąc się przed upałem w przestronnym gmachu, miałem przeświadczenie, że zbudowano je tak, by wszyscy odwiedzający zwracali ciągłą uwagę na figurę matki Chrystusa. Na tyłach kościoła zaglądnąłem do sklepików z pamiątkami i dewocjonaliami, a potem ruszyłem dalej, próbując rozszyfrować inspiracje, które stały za kolejnymi fasadami budynków otaczających świątynny plac. Niektóre domy przypominały zwykłe kamienice z rzędem okien zamkniętych drewnianymi, malowanymi jaskrawymi kolorami okiennicami i dachami pokrytymi czerwoną dachówką. Zauroczył mnie niewielki Mesón „La Madre” przerobiony na typowy zajazd z czerwonymi stołami i krzesłami. Ale prawdziwy zachwyt ogarnął mnie we wnętrzu hotelu Palacio Doñana. Zacienione patio zdobiła fontanna, zaś ściany – mauretańskie łuki i zdobienia z ręcznie malowanych ceramicznych płytek. Hotel był przytulny, odcięty od jakichkolwiek dźwięków z zewnątrz. Gdy podziwiałem wnętrze, wdałem się w rozmowę i ktoś z hotelu zarekomendował mi, abym odwiedził jeden z domów pielgrzymów z Sevilli na Plaza Doñana. Budynek odnalazłem bardzo łatwo, przypominał prowincjonalną hacjendę, stał mniej więcej w połowie północnej ściany kamienic, a fasadę zdobiła nazwa miejscowości i herb bractwa: Casa Hermandad del Rocío de Sevilla. Środek zaś zdobiły wymalowane religijne freski, ale najbardziej oryginalną atrakcją było wielkie kamienne poidło dla koni. Z domu bractwa poszedłem jeszcze kawałek dalej i podziwiałem fasadę domu pielgrzymów z Huelvy. Z dzwonnicami i wieżyczkami bardziej przypominała obronną twierdzę. Błądząc w poszukiwania czegoś zimnego do picia, dotarłem na południową krawędź osady. Zasiadłem w zacienionej, przytulnej restauracji hotelu Toruño del Rocío i podziwiałem widok na Charco de la Boca – ogromny staw, w którego wodach przeglądały się różowe flamingi. Wypiłem zimny trunek i ruszyłem jeszcze dalej na zachód, aż do miejsca, gdzie na wielkiej polanie, już poza El Rocío, biegały samopas konie. Stado liczyło ponad 50 osobników. Wracając do centrum, przeszedłem obok basenu. Turkusowa woda kusiła, ale lada chwila miały przybyć pierwsze grupy pielgrzymów. Zaczynała się religijna fiesta. Rytmy flamenco Kręciłem się z aparatem, wsłuchiwałem się w muzykę i śpiewy. Huczało jak w ulu. Wszyscy odziani w odświętne stroje, na galowo, chętnie pozowali do zdjęć, zapraszali na poczęstunek, zachęcali do tańca albo po prostu rozmowy. W cieniu kolorowych markiz i kotar, w chłodnych wnętrzach kamienic kotłowali się i pielgrzymi, i ci, którzy przybyli jedynie na spektakularny finał wydarzenia. Kawiarnie i restauracje były całkowicie wypełnione ludźmi. Dorożki i jeźdźcy przepychali się wąskimi ulicami, a potem zatrzymywali się gdzieś pod zacienieniem, nie schodząc z konia, częstowani, wznosili toast. Można było godzinami błądzić w tym tłumie, obserwować i podziwiać stroje, zatrzymywać się tam, gdzie akurat grali muzykę, gdzie słychać było kroki flamenco, dłonie i obcasy butów wybijały rytm, a okrzyk „Olé!” znaczył zakończenie spektakularnej tanecznej sekwencji. Ostatni dzień, zielonoświątkowa niedziela, był dla wszystkich wydarzeniem szczególnym. Gazety podały, że zjechało tu aż milion osób. W tym czasie każde bractwo prezentowało się w drzwiach świątyni, oddając ukłon figurze Matki Boskiej. A potem, już nocą, zaczynał się prawdziwy spektakl – Salto de la Reja, czyli skok przez ogrodzenie relacjonowany na żywo w hiszpańskiej telewizji. Ubrani w białe koszule członkowie bractwa z Almonte, historycznie strażnicy sanktuarium, „porywali” wielki ołtarz z figurą maryjną i ruszali z nią w pełen chaosu, ogromnych emocji, tłumny pochód dookoła świątyni i odwiedziny u wrót domów poszczególnych bractw. Ważąca kilkaset kilogramów figura wraz z baldachimem płynęła nad głowami dziesiątek tysięcy zgromadzonych, by po wielu godzinach powrócić na swoje miejsce w świątyni. El Rocío – informacje praktyczne Dojazd Samolotem z Polski z przesiadką np. w Barcelonie do Sewilli (cena biletu ok. 600 zł w dwie strony) i dalej wynajętym samochodem. Podróż autem do El Rocío zajmuje stamtąd nieco ponad godzinę. Można także znaleźć bezpośrednie połączenie lotnicze np. do Malagi i stamtąd ruszyć samochodem – podróż potrwa wtedy ok. 3 godz. Na miejscu auto staje się jednak zbędne, a nawet kłopotliwe – ulice we wsi nie są utwardzone. Kiedy jechać Aby w pełni poczuć ducha tego miejsca, najlepiej zaplanować podróż w okresie właśnie Zielonych Świątek. Jest to święto ruchome – w 2026 r. główne uroczystości przypadają na dni 22–25 maja. Nocleg W samym El Rocío znalezienie noclegu w czasie święta graniczy z cudem, dlatego najlepiej szukać go w miejscowościach odległych do 30 min jazdy samochodem. Dobrą bazą jest Mazagón, a nieco bliżej (i drożej) Matalascañas. Ceny za noc zaczynają się od 200 zł za dwójkę za noc. Jeśli podróżujesz poza terminem pielgrzymki, możesz spróbować szczęścia w samym miasteczku, np. Hotelu Palacio Doñana z pięknym patiem w stylu mauretańskim, lub skorzystać z miejskiego kempingu La Aldea (od 320 zł za noc za domek). Warto wiedzieć Jazda konna jest tu elementem lokalnej kultury. Miejscowe stajnie oferują spokojne konie nawet dla nowicjuszy, a godzinny spacer po piaszczystych traktach to koszt rzędu 25–30 euro. Jeśli wolisz wygodniejszą opcję, możesz wynająć całą dorożkę z woźnicą za 60–80 euro. Alternatywą dla koni jest rower – wypożyczenie sprzętu kosztuje 12–15 euro za dzień, a utwardzona ścieżka prowadzi nad ocean. Źródło: archiwum NG
Galicja to kraina drogowskazów. Ruszyłem śladami pielgrzymów na Camino de Santiago
Mgliste szczyty, granitowe miasta i wzburzony Atlantyk. Galicja to coś więcej niż tylko cel jednej z najsłynniejszych pielgrzymek świata.
Spis treści: Poranek na targu Plac tysiąca emocji Trzy oblicza św. Jakuba Strażnik strzałek z O Cebreiro Fiordy i słodka woda Światło, które nie gaśnie Galicja – informacje praktyczne W Santiago de Compostela deszcz jest czymś tak naturalnym, że mieszkańcy przestali go zauważać, traktując go jak nieodłączny element krajobrazu. Tutejsza mżawka, zwana orballo, nie pada, tylko zawisa w powietrzu, otulając miasto wilgotnym całunem. To właśnie ona nadaje Santiago nieco tajemniczy klimat. Zanim jednak zanurzę się w labirynt uliczek starego miasta, staram się zrozumieć cel, który od ponad tysiąca lat przyciąga tu miliony ludzi. Droga św. Jakuba (Camino de Santiago) to szlak pielgrzymkowy i trekkingowy wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Prowadzi do grobu św. Jakuba Apostoła, który według tradycji głosił Ewangelię właśnie na tych ziemiach. Gdy w średniowieczu odnaleziono jego grób, Santiago stało się magnesem przyciągającym chrześcijan. Dziś pątnicy wciąż podążają śladami opisanymi już w XII-wiecznym Kodeksie Kalikstyńskim (Codex Calixtinus) przechowywanym w katedralnym archiwum. Szukają tu nie tylko odpuszczenia win, ale często po prostu ciszy i samych siebie. Poranek na targu Zapach dzisiejszego Santiago uderza mnie chwilę później, zanim jeszcze zobaczę wieże katedry. To intensywna mieszanka wilgotnego granitu, palonego kadzidła i... świeżych owoców morza. Jest czwartkowy poranek, gdy wchodzę do Mercado de Abastos. To drugi najczęściej odwiedzany punkt miasta po katedrze. Tutaj sacrum ustępuje miejsca profanum. Hale targowe, w których się znajduję, nie są średniowieczne, choć na takie wyglądają. Obecny budynek, ukończony w 1941 r., jest dziełem hiszpańskiego architekta Joaquína Vaquero Palacios. Plan targowiska opiera się na dwóch kwadratach z ośmioma halami, gdzie dominują granitowe mury i otwarte arkady. To nie błąd konstrukcyjny, lecz geniusz inżynierii: przeciągi zostały zaplanowane celowo – od wieków wywiewają zapach ryb i wilgoć, przedłużając świeżość produktów. – Spróbuj tego, to najprawdziwszy smak Atlantyku – zachęca Pitusa Fariña, moja przewodniczka po galisyjskich smakach, podając mi duszone omułki (mejillones), które jemy na stojąco. Chwilę wcześniej kupiliśmy ich na targu pół kilo, a w barze po sąsiedzku przygotowano je nam za 9 euro (takich miejsc jest tu kilka). Są słone, mięsiste i smakują czystym oceanem. Spacerujemy przez targ. Wokół nas leżą stosy świeżych ryb przywiezionych prosto z Costa da Morte, charakterystyczne sery tetilla o kształcie kobiecej piersi i chleb z okolicznych piekarni, który pachnie zakwasem i drewnem. Dzisiejsze hale targowe stoją na fundamencie rynku z 1873 r., ale historia handlu w tym miejscu sięga głębiej. Dzielnica Altamira stała się ostateczną przystanią dla straganów, które przez setki lat wędrowały po mapie miasta. Jednak klimat tego miejsca tworzą przede wszystkim ludzie. – Zobaczysz tu starsze Galisyjki z koszykami mijające się z szefami kuchni najlepszych restauracji – opowiada Pitusa, gdy obserwujemy pielgrzymów, którzy po raz pierwszy w życiu nieśmiało próbują dziwacznych percebes, morskich pąkli zbieranych ręcznie ze skał. Plac tysiąca emocji Wychodzę z hal targowych (Pitusa została dłużej na zakupach) i klucząc wąskimi uliczkami, idę w stronę serca miasta – Plaza del Obradoiro. Tam, przy bramie, którą wchodzi się z Trasy Francuskiej (Camino Francés), najpopularniejszej wśród pielgrzymów, czeka na mnie Katarzyna Jabłońska, polska przewodniczka od 20 lat mieszkająca w Santiago i znająca tu niemal każdy jeden kamień i pewnie niejedną ludzką historię. – Spójrz na nich – mówi, wskazując na grupę ludzi wchodzących na plac. – Właśnie pokonali 800 km Trasy Francuskiej, idąc całą północą Hiszpanii – wyjaśnia. Stojąc na placu, staję się świadkiem niezwykłego spektaklu. Pielgrzymi mają przyczepione do plecaków muszle przegrzebków św. Jakuba – odwieczny symbol drogi. Wielu z nich podpiera się kijami, inni lekko utykają, ale w ich oczach widać radość z dotarcia do celu. Jedni się uśmiechają, śpiewają, tańczą, inni wpadają sobie w ramiona i płaczą ze wzruszenia. W dłoniach ściskają paszporty pielgrzyma (credencial) pełne pieczątek zbieranych w barach, restauracjach i schroniskach – to dowód przebytej drogi. Podchodzę do dwójki mężczyzn, którzy właśnie zrzucili ciężkie plecaki na kamienne płyty placu. Jeden z nich chętnie dzieli się swoją historią. – Jestem triatlonistą, kocham maratony i chciałem się po prostu sprawdzić fizycznie – opowiada, ocierając pot z czoła. – Nie jestem wierzący, ale poszedłem z nim – wskazuje na swojego przyjaciela. – On jest wierzący, szedł w intencji swoich rodziców. Wyruszyliśmy na szlak razem. To była wielka przygoda i bardzo duże wyzwanie. Szliśmy 35 dni, ale dotarliśmy w świetnej formie – dodaje z dumą triatlonista. Trzy oblicza św. Jakuba Kasia prowadzi mnie do wnętrza katedry. Wnętrze świątyni wygląda niczym kamienny las romańskich filarów, który zdaje się nie mieć końca. – Ludzie pielgrzymują tu nieprzerwanie od 813 r. – wyjaśnia i zwraca uwagę na detale ikonograficzne, które łatwo przeoczyć w natłoku wrażeń. – W katedrze mamy aż trzy najważniejsze przedstawienia św. Jakuba. W ołtarzu głównym widzimy go jako świętego, w majestacie, siedzącego na tronie. Możemy też znaleźć wizerunek Jakuba jako pielgrzyma, z kijem i w charakterystycznej pelerynie, oraz jako Matamoros, czyli Pogromcy Maurów, przedstawionego na koniu i z mieczem. To fascynująca lekcja historii, pokazująca, jak zmieniała się rola Apostoła – od ewangelizatora, przez towarzysza niedoli pątników, aż po symbol rekonkwisty – tłumaczy. Rozlega się dźwięk organów. Trafiamy na moment kulminacyjny – uruchomienie Botafumeiro. Ta ogromna posrebrzana kadzielnica waży 53 kg! Gdy mężczyźni w bordowych szatach, zwani tiraboleiros, ciągną za liny, mechanizm z 1602 r. zaczyna pracować. Kadzielnica rozpędza się, szybując pod sklepieniem z prędkością dochodzącą do 70 km/godz. Dym kadzidła wypełnia wnętrze. – Kiedyś miała maskować zapach tysięcy niemytych ciał pielgrzymów, którzy spali w katedrze – szepcze Kasia, gdy nad naszymi głowami przelatuje dymiący kolos. – Dziś to symbol modlitwy unoszącej się do nieba – dodaje. Po wyjściu z katedry wzrok przyciąga stojący przy tym samym placu Hostal dos Reis Católicos. To budynek o niezwykłej historii – ufundowany przez Królów Katolickich w 1501 r. jako szpital dla pielgrzymów. Mowa o Izabeli Kastylijskiej i Ferdynandzie Aragońskim, którzy decyzję tę podjęli wstrząśnięci losem pątników podczas własnej wizyty w Santiago. Ten gest hiszpańskiej pary królewskiej miał zapewnić godną opiekę tysiącom wiernych. Przez wieki w jego salach, gdzie dziś mieszczą się luksusowe apartamenty hotelu Parador, opatrywano rany i karmiono chorych wędrowców. Do dziś pielęgnowana jest tu piękna tradycja: dziesięciu pierwszych wędrowców, którzy zgłoszą się każdego dnia do biura pielgrzyma, otrzymuje kupony na darmowy posiłek w tym miejscu. Strażnik strzałek z O Cebreiro Aby w pełni zrozumieć fenomen szlaku, cofam się do miejsca, gdzie dla wielu wędrowców wkraczających do Hiszpanii od strony Francji, Włoch czy Niemiec zaczyna się prawdziwa Galicja. Ruszam w głąb lądu, do górskiej wioski O Cebreiro. Krajobraz jest tu surowy, a architektura unikatowa. Spotykam José Manuela Lópeza Valiñe, mieszkańca wioski, który z pasją opowiada mi o celtyckich korzeniach tego miejsca. – Te domy, pallozas, mogą mieć nawet 3 tys. lat – mówi José, wskazując na niskie owalne chaty o grubych kamiennych murach, kryte strzechą. – Były zamieszkane aż do lat 70. ubiegłego wieku – dodaje. Wchodzę do środka jednej z nich. To żywy skansen – dawniej ludzie i zwierzęta żyli tu pod jednym dachem, ogrzewając się przy centralnym ognisku, co pozwalało przetrwać surowe zimy. Okazuje się, że José jest bratankiem człowieka, który uratował Camino przed zapomnieniem. – Nasza rodzina jest bardzo związana ze Szlakiem Jakubowym. Mój wujek, Elías Valiña, który był tu proboszczem, zaczął poszukiwać zapomnianych ścieżek, którymi wieki temu chodzili pielgrzymi. Oryginalne mapy zaginęły, ale wujek był z zamiłowania kartografem. Postanowił wyznaczyć te szlaki na nowo. Przez 10 lat jeździł swoim starym samochodem po całej Hiszpanii, malując te słynne żółte strzałki farbą drogową, a ja mu w tym pomagałem – opowiada. Wtedy uważano ich za szaleńców. Dziś jednak żółte strzałki są symbolem rozpoznawalnym na całym świecie i prowadzą miliony ludzi do celu. Zjeżdżając z gór O Cebreiro, mijam monumentalny klasztor w Samos. To jedno z najstarszych opactw w Hiszpanii, którego korzenie sięgają VI w. Benedyktyni stworzyli tu potężny ośrodek kultury. Wielki krużganek klasztorny o powierzchni 3 tys. m² jest jednym z największych w kraju. Ale moją uwagę przykuwa stojąca nieopodal, w cieniu tysiącletniego drzewa, maleńka kaplica Cyprysowa. Ta prosta kamienna budowla z IX w. jest niemym świadkiem czasów, gdy chrześcijaństwo na półwyspie dopiero krzepło. Dalej trasa prowadzi przez Portomarín. To miasteczko widmo i miasteczko twierdza w jednym. Gdy w latach 60. XX w. budowano tamę Belesar, stara osada w dolinie rzeki Miño została zalana. Najcenniejsze zabytki, w tym potężny kościół-twierdzę San Nicolás, rozebrano kamień po kamieniu i przeniesiono na wzgórze. Na blokach skalnych świątyni wciąż można dostrzec numery, które posłużyły budowniczym do ponownego złożenia tej kamiennej układanki. Gdy poziom wody w zbiorniku opada, z toni wyłaniają się ruiny starego mostu i domów. Fiordy i słodka woda Docieram na wybrzeże i w porcie wsiadam na łódź z kapitanem Fernandem Carrillo. Jego twarz, smagana wiatrem, zdradza człowieka, który życie spędził na morzu. – Popłyniemy wzdłuż wybrzeża, na pełny ocean, w stronę skał Cabo de la Nave – zapowiada Fernando, uruchamiając silnik. Wypływamy w dwugodzinny rejs, który pozwala zobaczyć zupełnie inne oblicze Galicji. Łódź kołysze się na falach, a my mijamy dzikie, niedostępne z lądu zakątki. – Widzisz te plaże ukryte wśród skał? – kapitan próbuje przekrzyczeć warkot silnika. Potem wskazuje na klify wpadające pionowo do morza. – Ta część wybrzeża Hiszpanii jest skalista, niektórym przypomina nawet fiordy – zauważa. Fernando tłumaczy mi fenomen tego miejsca. – Mamy tu wyjątkowe zatoki riasowe – wyjaśnia. – Tutaj woda słodka miesza się z wodą słoną. To unikatowe połączenie wód rzecznych z oceanicznymi tworzy bogaty w składniki odżywcze ekosystem. Dzięki temu są tu idealne warunki dla owoców morza. Te poławiane tutaj smakują wyjątkowo. Mówi się, że z Galicji pochodzą najlepsze owoce morza na świecie – zachwala. Patrząc na spienione wody Atlantyku rozbijające się o skały, rozumiem teraz głębię smaku omułków jedzonych z Pitusą, które tak polecała. To smak natury w najczystszej postaci. Płyniemy w stronę Muxíi. Na skalistym cyplu widzę sanktuarium Virxe da Barca. Według legendy to tutaj Matka Boska przypłynęła kamienną łodzią, by dodać otuchy św. Jakubowi. Pielgrzymi wierzą w moc tutejszych kamieni – Pedra dos Cadrís ma leczyć bóle nerek, pleców, a nawet głowy, a Pedra de Abalar potrafi ponoć się zakołysać, wydając dźwięki przepowiadające nadchodzące nieszczęście. Dopływamy w pobliże Fisterry – Finis Terrae. Dla Rzymian był to koniec znanego świata. Na szczycie klifu stoi latarnia morska. To tutaj wielu pielgrzymów, po dotarciu do Santiago, kontynuuje wędrówkę, by symbolicznie wrzucić kamień do wody, zamykając stary etap życia (w średniowieczu palili także ubrania, co dziś jest tu zabronione). Wracamy na ląd. Obiad jemy w restauracji O Semáforo urządzonej w dawnym budynku sygnałowym tuż przy latarni morskiej. Za oknem tylko błękit i horyzont. Siedząc tam, na krawędzi kontynentu, z talerzem grillowanej ośmiornicy, zaczynam rozumieć słowa triatlonisty z placu przed katedrą. Tak, to była wielka przygoda. Choć ta jeszcze się dla mnie nie kończy. Światło, które nie gaśnie Ostatnim przystankiem na mojej trasie jest portowa A Coruña nazywana miastem Herkulesa. Po surowości i dzikości Costa da Morte, A Coruña wita mnie miejską elegancją. Spaceruję wzdłuż jednej z najdłuższych nadmorskich promenad w Europie, która ciągnie się przez ponad 13 km. Miasto słynie ze swoich charakterystycznych przeszklonych balkonów, które chronią przed wiatrem i łapią każde promienie słońca, nadając budynkom lekkości. Ale najważniejszy punkt tutaj to Wieża Herkulesa (Torre de Hércules), najstarsza działająca latarnia morska na świecie i jedyna zachowana latarnia rzymska, która do dziś pełni swoją funkcję. W 2009 r. została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Zbudowali ją Rzymianie na przełomie I i II w. n.e., a jej architektem był Gaius Sevius Lupus, co potwierdza inskrypcja u stóp wieży. Choć w XVIII w. otrzymała nową, klasycystyczną fasadę, jej serce wciąż stanowi rzymski rdzeń. Wchodzę na szczyt. Wieża ma 55 m wysokości i stoi na skalistym cyplu, co sprawia, że światło latarni góruje ponad 100 m nad poziomem Atlantyku. Wiatr na górze jest potężny, chce urwać głowę. Patrzę na ocean i myślę o legendzie, według której to tutaj Herkules pokonał olbrzyma Geriona i na jego grobie wzniósł tę wieżę. Przez dwa tysiące lat imperia upadały, granice się przesuwały, a to światło wciąż płonęło, wskazując drogę żeglarzom. Tak jak żółte strzałki Elíasa Valiñy wskazują drogę pielgrzymom. Tak jak gwiazdy nad grobem św. Jakuba wskazywały cel średniowiecznym wędrowcom. Galicja to kraina drogowskazów. Galicja – informacje praktyczne Dojazd Najwygodniejszą opcją jest lot do Santiago de Compostela liniami Lufthansa czy Iberia z przesiadką w Niemczech lub Madrycie. Cena biletu w dwie strony to wydatek od 800 zł do ok. 1,5 tys. zł. Można także lecieć z Polski bezpośrednio liniami Ryanair lub Wizz Air do Porto (bilety w promocji od 250 zł) i stamtąd dojechać do Santiago autobusem lub wyruszyć na Szlak Pielgrzyma. Transport Choć między Santiago a A Coruñą kursują szybkie i tanie pociągi, to do przejechania mojej trasy najlepiej wynająć auto. Dzięki temu dojedziecie i w góry, i na dzikie wybrzeże Costa da Morte. Poza sezonem ceny wynajmu są bardzo przystępne i zaczynają się od 30–40 euro za dobę, choć latem mogą wzrosnąć dwukrotnie. Warto pamiętać o wykupieniu pełnego ubezpieczenia, gdyż galisyjskie drogi bywają kręte i wąskie. Nocleg Najtańszą opcją są schroniska dla pielgrzymów (albergues) w Santiago de Compostela, gdzie nocleg kosztuje 15–20 euro. Nieco więcej zapłacimy w okolicach Samos i gór O Cebreiro, gdzie warto szukać noclegów w tzw. casas rurales – kamiennych domach agroturystycznych (ok. 50–70 euro). W samym Santiago popularnym wyborem są też klimatyczne hoteliki w starej dzielnicy (ok. 60–90 euro). Dla szukających wyjątkowych wrażeń prawdziwą perełką jest hotel O Semáforo w Fisterrze urządzony przy latarni morskiej (ok. 120–160 euro). Warto wiedzieć Wstęp do nawy głównej katedry w Santiago i do krypty z relikwiami jest bezpłatny, natomiast za zwiedzanie muzeum, krużganków oraz wejście na dach trzeba zapłacić 15 euro, jednak pielgrzymi mają zniżki. Źródło: archiwum NG Nasz autor Michał Cessanis Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.
„Kanzir! Kanzir!” Jak św. Marek trafił do Wenecji
W roku 828 dwaj kupcy weneccy uratowali relikwie św. Marka z Aleksandrii. Aby je ukryć, zawinęli szczątki świętego w wieprzowinę. Arabscy celnicy widząc pakunek zawołali „Kanzir! Kanzir!” („świnia!”). Relikwie trafiły bezpiecznie do Wenecji, a św. Marek został jej patronem.
Spis treści: Św. Teodor – pierwszy patron Wenecji Relikwie św. Marka uratowane z Aleksandrii Bazylika św. Marka Tożsamość Wenecji Nie sposób przecenić znaczenia Wenecji jako metropolii chrześcijańskiej. Pomimo stałych tarć z władzą papieską, mimo ochrony, na jaką w niektórych momentach mogli w Wenecji liczyć wolnomyśliciele i heretycy, mimo ambiwalentnego stosunku miasta do tutejszej kwitnącej społeczności żydowskiej – od samego początku Wenecja była miastem żywej i głębokiej wiary katolickiej, a miejski kalendarz wypełniony jest korowodem świąt i dni pamięci, gdzie ważnym elementem są modlitwy i ceremonie sakralne. Rozmaici święci odgrywali ważną rolę w życiu Wenecjan, a w poszczególnych parafiach rozkwitał kult indywidualnych postaci. Kiedy Republika Wenecka w XII i XIII wieku aktywnie włączyła się w krucjaty, rabowane relikwie z kościołów i ołtarzy w Ziemi Świętej, Egipcie i Azji Mniejszej sprowadzono do świątyń weneckich, co dodatkowo przydawało miastu chwały i znaczenia. Święte relikwie stały się równie ważnym przedmiotem handlu, jak jedwab czy przyprawy, w tym najbogatszym podówczas mieście europejskim. Św. Teodor – pierwszy patron Wenecji Wenecja potrzebowała też własnego patrona i początkowo zadowalała się osadzonym w tej roli Świętym Teodorem – jednym z licznych żołnierzy męczenników zamordowanych w czasach rzymskich prześladowań w III wieku. Niewiele wiedziano o jego życiu prócz tego, że uczynił całe mnóstwo cudów, że nie chciał czcić pogańskich bożków, a nawet podpalił pogańską świątynię, za co został wydany na śmierć po wymyślnych torturach. Mały kościółek poświęcony Teodorowi zbudowano na miejscu, które teraz zajmuje północna część Bazyliki Świętego Marka. Teodor nadal był przez Wenecjan czczony nawet po tym, jak jego kościółek rozebrano, by zrobić miejsce dla znacznie większej świątyni, poświęconej Ewangeliście. Todaro, jak lokalnie nazywa się Teodora, pozostał ulubionym imieniem nadawanym chłopcom na chrzcie aż do wieku XIX, a posąg świętego w towarzystwie smoka o zadziwiająco przyjaznym spojrzeniu (smok nie jest częścią legendy świętego) znajduje się na jednej z dwóch kolumn stojących na Piazzetta. Podobnie jak skrzydlaty lew na sąsiedniej kolumnie posąg jest dziełem składanym – głowa pochodzi ze starożytnego greckiego pomnika króla Mitrydatesa z Pontu, ciało było niegdyś częścią pomnika rzymskiego z II wieku, a smoka najpewniej dodano dopiero w epoce renesansu. W połowie wieku IX Wenecja kwitła już jako port, z którego przedsiębiorczy handlarze wypływali na Adriatyk i całe Morze Śródziemne. Niedawno zademonstrowana wytrwałość i tendencje niepodległościowe dodatkowo zwiększyły aspiracje Wenecjan. Istniały już połączenia handlowe z Egiptem, a w Aleksandrii cumowały weneckie statki, których kapitanowie dostarczali do Wenecji pieprz, gałkę muszkatołową, cynamon, imbir i goździki, sprowadzane z południowo‑wschodniej Azji przez Jemen, a stamtąd przez Morze Czerwone i dalej lądem karawanami wielbłądów. Przez siedem kolejnych stuleci handel przyprawami miał stanowić jeden z filarów weneckiego bogactwa, a rozwijał go cały zastęp kosmopolitycznych kupców, dobrze dogadujących się z przedstawicielami świata islamu, mówiących płynnie po arabsku, zakładających własne magazyny i utrzymujących swoich pośredników i agentów w Aleksandrii, mieście słynącym z wielokulturowości od jego założenia w epoce hellenistycznej aż do połowy wieku XX, kiedy to kryzys sueski doprowadził do zmierzchu znaczenia miasta. Relikwie św. Marka uratowane z Aleksandrii Nie przypadkiem więc to właśnie z Aleksandrii dwóch weneckich kupców znanych ze swej przedsiębiorczości, odwagi i awanturnictwa sprowadziło do rodzinnego miasta coś, co miało stać się rozstrzygającym elementem identyfikacji państwa i społeczności. Element ten miał później powiązać ideały oddania, służby i lojalności nie tylko w samym mieście, ale również w jego lądowych włoskich posiadłościach i na całym terenie śródziemnomorskiego imperium. W roku 828 dwaj kupcy – Buono da Malamocco i Rustico da Torcello – akurat przebywali w Egipcie i dowiedzieli się, że na mocy decyzji abbasydzkiego kalifa al-Mamuna wspaniały aleksandryjski kościół poświęcony Świętemu Markowi Ewangeliście ma być przekształcony w meczet. Koptyjscy chrześcijanie strzegący ołtarza świętego gorąco pragnęli, by szczątki ich patrona uratowano i przechowano jako obiekt kultu. Chętnie więc przyjęli propozycję pomocy ze strony weneckich kupców. Nie obyło się też zapewne bez łapówek, bo wydaje się mało prawdopodobne, by bez tego wywiezienie tak cennych relikwii z Egiptu było możliwe. Święty pod wieprzowiną Znacznym problemem okazała się kwestia, w jaki sposób przenieść ciało świętego z kościoła na statek przez zatłoczone ulice Aleksandrii. Po otwarciu grobu i trumny koptyjscy kapłani przecięli całun okrywający ciało i sprytnie zastąpili je szczątkami innego męczennika – Świętego Klaudiusza z Hierapolis. Zanim złożyli w skrzyni cenne relikwie, Buono i Rustico ostrożnie zawinęli je w plastry wieprzowiny, wiedząc, że żaden muzułmanin ani Żyd dokonujący inspekcji ładunku nie będzie chciał tknąć takich nieczystości. Wedle weneckiego kronikarza Martina da Canala, piszącego swoje „Les Estoires de Venise” po francusku w manierze chansons de geste w wieku XIII, ciało świętego zaczęło wydzielać aromat świętości, jaki wedle powszechnego wierzenia miał się unosić ze zwłok tych, których później przedstawiano jako kandydatów do kanonizacji. „Gdyby wszystkie przyprawy świata zgromadzono w Aleksandrii” – pisze Martino, dobrze znający międzynarodowe handlowe znaczenie tego portowego miasta – „nie napełniłaby się ona aż takim aromatem”. Nie chcąc przyciągać nadmiernej uwagi, Buono i Rustico otwarcie wystawili na widok to, co wyglądało jak kosz bekonu, na co przerażeni celnicy zareagowali okrzykami: „Kanzir! Kanzir!”, co po arabsku znaczy „świnia!”. Ten epizod zilustrowany jest na mozaice w Bazylice Świętego Marka, ukazującej sprytnych handlarzy transportujących ciało. Obraz Tintoretta Bez wątpienia jednak najwięcej dramatyzmu w przedstawieniu owej chwili uzyskał Jacopo Tintoretto na swym płótnie z roku 1562. Niesamowity protoromantyczny obraz ukazuje burzowe niebo, opustoszałą ulicę antycznego miasta, kilka maleńkich postaci w białych szatach w tle, a na pierwszym planie, przyprawionym szczyptą realizmu w postaci wielbłąda, który przypomina nam, że jesteśmy w Egipcie, widać ludzi pospiesznie niosących ciało – najwyraźniej nietknięte rozkładem i młodzieńcze, przywodzące na myśl ciało Chrystusa – w stronę jego nowej weneckiej siedziby, gdzie stanie się prawdziwym emblematem miasta. Bazylika św. Marka Buono i Rustico wynieśli zawinięte w płótno cenne relikwie na szczyt masztu swego statku i szybko wypłynęli. Sam rejs nie przebiegł bez przygód. W pewnym momencie zerwał się sztorm, który niemal cisnął statek na skały. Na szczęście cudownie interweniował sam Święty Marek, który zbudził kapitana, a ten nakazał opuścić żagiel, by statek mógł bezpiecznie przepłynąć. Gdy okręt dotarł do Wenecji, panujący wówczas doża Giustiniano Participazio (syn Agnella, który niedawno zmarł) nakazał umieścić ciało świętego w specjalnie zbudowanej kaplicy w ogrodzie między swoim pałacem a Kościołem San Teodoro. Obecność relikwii jednego z czterech ewangelistów przydała miastu ogromnego znaczenia. W tym czasie Wenecji bardzo potrzebne było zdobycie respektu zarówno ze strony sąsiednich potęg, jak i cesarza w dalekim Konstantynopolu. Budowa bazyliki To, że doża przechowywał ciało w pobliżu własnej siedziby, zamiast wystawić je w Kościele katedralnym San Pietro di Castello, nadaje nowy wymiar tej opowieści. Kult świętego miał bowiem zaowocować niebawem zbudowaniem wspaniałej bazyliki, łączącej w sobie przepych bizantyjskiego wnętrza z surowym dostojeństwem kaplicy pałacowej. Brana tak często przez zwiedzających za katedrę, Bazylika Świętego Marka nigdy nią nie była. Zbudowano ją w obrębie siedziby doży i przez niemal tysiąc lat we wszystkich kolejnych wcieleniach, mimo całej swej wystawności, była zawsze czymś innym niż kościół metropolitalny. Dopiero w wieku XIX bazylika oficjalnie przyjęła rolę katedry diecezjalnej, choć do dziś nie nazywa się jej il duomo, w przeciwieństwie do innych wielkich budynków kościelnych w całych Włoszech. Pierwsza bazylika przetrwała nieco ponad sto lat, póki w roku 976 w czasie rebelii przeciw próżnemu, zarozumiałemu i tyrańskiemu doży Pietrowi Candiano nie spalono jej wraz z Kościołem Świętego Teodora i z całym Pałacem Dożów. Candiano został zamordowany przez grupę wściekłych szlachciców, a jego następcę, Pietra Orseola, wybrano najpewniej na tej zasadzie, by jak najmniej przypominał poprzednika. Skromny i głęboko pobożny – ostatecznie miał zostać kanonizowany – nowy doża zajął się odbudową zarówno kościoła, jak i pałacu, wydatkując na ten cel osobiste środki. Dopiero jednak w roku 1063, pod koniec długich rządów doży Domenica Contariniego, budynek uzyskał znany nam dziś kształt. Niepewne fundamenty pod pierwotną budowlą skłoniły Contariniego do podjęcia bardzo ambitnego programu napraw, a także dodania narteksu – zewnętrznego portyku – oraz zamówienia rozległych zdobień mozaikowych. Powołał on także kilku specjalnych urzędników państwowych – Procuratori di San Marco – do zarządzania finansami bazyliki i nadzorowania całej jej działalności, obejmującej wspieranie wdów i sierot. Grób św. Marka A gdzie ostatecznie – po tych wszystkich przebudowach – spoczęło ciało świętego? Dopiero za rządów doży Vitalego Faliera (1084–1096) na nowo je odkryto. Faliero, pobożny chrześcijanin, zainicjował serię modlitw i postów, których kulminacją była uroczysta procesja do bazyliki. Zbiorowa moc zebranego tam tłumu najwyraźniej wybłagała boskie wstawiennictwo i wierni ujrzeli „z równą radością, co niedowierzaniem, lekkie drganie marmurowej kolumny niedaleko ołtarza z krzyżem, która następnie upadła na ziemię i odsłoniła przed oczami uradowanych ludzi skrzynię z brązu, kryjącą szczątki Ewangelisty”. Wedle renesansowego pamiętnikarza Marina Sanuda, którego dzieło jest jednym z podstawowych źródeł wiedzy o weneckiej tradycji, kulturze i historii, „z kolumny wystrzeliło jasne światło i ukazała się ręka, na której środkowym palcu lśnił złoty pierścień, a cały kościół przeniknął cudowny aromat”. Wygląd bazyliki Konsekracja odbudowanego kościoła nastąpiła 8 października 1094 roku. Dalsza historia Bazyliki Świętego Marka to niekończący się ciąg upiększeń, trwających kolejne cztery stulecia. Dziś zachwycamy się wielobarwnym bogactwem budynku widzianego z zewnątrz. Ceglana fasada szczodrze przykryta jest marmurem, porfirem i alabastrem. Łuki udekorowane są typowo romańskimi rzeźbionymi przedstawieniami kolejnych miesięcy, a także tablicami wyobrażającymi weneckie rzemiosła i „arkana” – szkutnictwo, murarstwo, ciesielstwo, rybołówstwo, szewstwo, rzeźnictwo i piekarstwo. Nad głównym wejściem stają dęba słynne cztery konie z brązu, sprowadzone tu po niesławnym złupieniu Bizancjum w czasie czwartej krucjaty w roku 1204, kiedy to wiele zrabowanych dzieł sztuki przywieziono do Wenecji, by ozdobić nimi kościoły. Czy te wspaniałe zwierzęta są dziełem greckim lub rzymskim? Uczeni zgadzają się tylko co do tego, że musiały zdobić jakiś duży budynek publiczny – być może hipodrom – w Konstantynopolu. Jako symbole weneckiej chwały szybko stały się emblematem miasta, zapewne więc ze strony Napoleona Bonapartego była to świadoma zniewaga, kiedy w roku 1797 nakazał je przewieźć do Paryża, by zwieńczyć nimi Łuk Triumfalny. Powrót koni do Wenecji po klęsce Napoleona pod Waterloo stanowił wzruszający moment, nawet jeśli ich ponowne umieszczenie nadzorowały austriackie władze cesarskie, którym bezceremonialnie przyznano Wenecję na mocy postanowień traktatu wiedeńskiego. Zainicjowane przez dożę Contariniego upiększenia ówczesnej kaplicy pałacowej można do dziś podziwiać w postaci sekwencji mozaik zdobiących wnętrze Bazyliki Świętego Marka. Trzeba nieco czasu, zanim nasze zmysły zaadaptują się do oglądania tych wszystkich opowieści – wątków starotestamentowych i nowotestamentowych, zobrazowanego szmuglowania ciała Świętego Marka przez Buona i Rustica (scena „Kanzir! Kanzir!” również została przedstawiona) czy żywota Świętego Izydora, którego widzimy, jak przystraja poświęconą mu kaplicę w północnej części kościoła. Takie samo wrażenie wywiera Pala d’Oro, zdumiewający ołtarz wykonany w roku 1105 przez bizantyjskich złotników dla doży Ordelafa Falliera, a sto lat później przerobiony. Trzynaście kilogramów złota i sto trzydzieści kilogramów srebra – w połączeniu z drogimi kamieniami i techniką emaliowania cloisonné – otacza postaci Chrystusa i Matki Bożej oraz sceny z życia Świętego Marka. Tożsamość Wenecji Czego miała właściwie dowodzić cała ta zdumiewająca manifestacja sakralnego piękna na różnych poziomach? Wielu komentujących wnętrze kościoła wyraża pogląd, że wczesnośredniowieczna Wenecja chciała po prostu stać się zachodnim odpowiednikiem Bizancjum, w którego cieniu urosła i zyskała na znaczeniu. Jako że w znacznej mierze nasz stosunek do kultury bizantyjskiej zaciemniany jest dzisiaj przez nostalgię i sentymentalizm, mamy czasem skłonności, by widzieć w Bazylice Świętego Marka najdalej wysuniętą na zachód placówkę wschodniego prawosławia, podmieniając w myślach liturgię i ceremoniał łaciński na świat ikon i archimandrytów. Bazylika jednak zawsze była czymś więcej. Od samego początku, czyli od aktywności Domenica Contariniego po cudowne ponowne odkrycie ciała Świętego Marka i moment, w którym budynek był ukończony i gotowy do konsekracji, całe to przedsięwzięcie było dziełem weneckim, mającym na celu ukazanie Wenecji jako przedmurza Kościoła zachodniego. Jednocześnie Wenecja była gotowa rzucić wyzwanie hegemonii wschodniego cesarstwa, zwyczajnie anektując jego najbardziej charakterystyczne dokonania w dziedzinie sztuki architektonicznej i dekoracyjnej. Co więcej, bazylika przemawia własnym, kosmopolitycznym językiem, sięgając nie tylko po mozaiki, kolumny i płaskorzeźby w stylu greckim, ale również wykorzystując główne elementy romańskich budowli w całych północnych Włoszech, a także czyniąc świadome aluzje do meczetów, ołtarzy i pałaców świata islamskiego, z którym Wenecjanie utrzymywali kontakty handlowe. Budowniczym Bazyliki Świętego Marka udało się osiągnąć w tych ważnych ostatnich dekadach wieku XI coś podobnego do osiągnięcia ich dalekich przodków, którzy niegdyś wbili pierwsze drewniane pale głęboko w podmokłą ziemię. Bazylika, jak żaden inny budynek, pozwoliła Wenecji zakorzenić się w swej wyjątkowości – w tej zupełnie niepowtarzalnej trajektorii ludzkiego losu i historii, rozciągniętej na tysiąc sześćset lat. To fragment książki Jonathana Keatesa „Wenecja. Niezatapialna”. Przeł. Tomasz Miłkowski. Książka ukaże się 3 czerwca nakładem Wydawnictwa Literackiego. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Sokushinbutsu to rytuał umierania za życia. Mnisi świadomie przygotowywali ciało do wiecznej medytacji
Mumifikacja występuje w wielu kulturach świata, jednak japoński rytuał sokushinbutsu jest unikatowy na skalę globalną. Praktyka ta zakłada świadome, wieloletnie przygotowanie organizmu do stanu pośmiertnej nienaruszalności. To sprawia, że osoby, które się jej poddały, po śmierci nie są postrzegane jako martwe, a jako istoty znajdujące się w stanie wiecznej medytacji.
Spis treści: Od Kūkaia do shugendō Trzy tysiące dni, prowadzące do nienaruszalności Demistyfikacja „cudu” Gdzie można zobaczyć sokushinbutsu? Termin „sokushinbutsu” tłumaczy się dosłownie jako „Budda w tym oto ciele”. Odnosi się to do fundamentalnej idei osiągnięcia pełnego oświecenia nie w przyszłych inkarnacjach, a w obecnej, fizycznej formie. Praktyka z pogranicza religii, antropologii i biologii, której poddawali się mnisi buddyjscy, jest enigmatyczna i mroczna, a to sprawia, że niezwykle silnie oddziałuje na zachodnią wrażliwość. Od Kūkaia do shugendō Korzenie tej radykalnej ścieżki sięgają IX wieku i są nierozerwalnie związane z postacią Kūkaia, znanego pośmiertnie jako Kōbō Daishi – założyciela szkoły buddyzmu ezoterycznego Shingon. Po powrocie ze studiów w Chinach dynastii Tang, Kūkai przyniósł do Japonii nauki mikkyō (tajemnych słów), które kładły nacisk na możliwość transformacji własnego ciała w naczynie boskiej mądrości. Według hagiografii i ludowych przekazów, Kūkai nie umarł, a wszedł w stan głębokiej medytacji w swojej pustelni na górze Kōya, gdzie ma przebywać do dziś, czekając na nadejście Maitrei, Buddy Przyszłości. Praktyka sokushinbutsu ewoluowała przede wszystkim dzięki tradycji shugendō – nurtu łączącego buddyzm wadżrajany, shintō i taoizm. Wyznawcy tego nurtu, zwani yamabushi, wierzyli, że góry są miejscem o szczególnej mocy, zamieszkałym przez bóstwa i duchy, a surowy trening w ich obrębie pozwala na nabycie nadprzyrodzonych zdolności i oczyszczenie z karmicznych zanieczyszczeń. Region Dewa Sanzan, obejmujący trzy święte szczyty: Haguro, Gassan i Yudono, stał się centrum tych praktyk ze względu na swój odizolowany charakter i obecność specyficznych źródeł mineralnych, które, jak się później okazało, odegrały kluczową rolę w biologicznym sukcesie mumifikacji. Trzy tysiące dni, prowadzące do nienaruszalności Proces stawania się sokushinbutsu był precyzyjnie zaplanowaną transformacją, trwającą zazwyczaj niemal dziesięć lat. Każdy etap służył stopniowemu eliminowaniu z organizmu wilgoci i substancji podatnych na gnicie i rozkład, takich jak tłuszcz i mięśnie. Jednocześnie, tkanki były nasycane naturalnymi konserwantami. Eliminacja zapasów energetycznych W pierwszej fazie mnich rezygnował ze spożywania większości pokarmów, które wcześniej pojawiały się w jego jadłospisie. W tym okresie dieta składała się przede wszystkim z nasion, orzechów, pąków kwiatów i jagód. Towarzyszył temu intensywny wysiłek fizyczny, w tym wielokilometrowe biegi po górskich szlakach, medytacje pod lodowatymi wodospadami oraz nocne czuwania. Celem było drastyczne obniżenie poziomu tkanki tłuszczowej, która po śmierci jest głównym pożywieniem dla bakterii. Dieta drzewna Po osiągnięciu stanu skrajnego wychudzenia, asceta wchodził w fazę mokujiki-gyō. Jadłospis ograniczał się wówczas do kory drzew (najczęściej sosnowej), igliwia, żywicy i korzeni. Ten ekstremalny reżim nie tylko dalej redukował masę ciała, ale również wpływał na skład chemiczny organizmu. Niektóre źródła wskazują, że mnisi połykali również kamienie, co miało służyć stłumieniu głodu i prawdopodobnie dostarczeniu specyficznych minerałów. W tym czasie ciało stawało się niemal całkowicie pozbawione mięśni, a skóra zaczynała ściśle przylegać do kości. Toksyczna impregnacja i osuszanie Najbardziej drastycznym elementem przygotowań było picie naparu sporządzonego z soku drzewa urushi. Substancja ta zawiera silnie toksyczną żywicę, którą stosuje się w procesie produkcji tradycyjnej japońskiej laki. Spożycie napoju wywoływało gwałtowną reakcję organizmu: wymioty, wzmożone pocenie i biegunkę. To prowadziło do ekstremalnego odwodnienia. Kluczowe znaczenie miał fakt, że toksyczna substancja kumuluje się w tkankach, czyniąc je trującymi dla owadów, które mogą zaatakować ciało po śmierci. Dodatkowym wsparciem w procesie konserwacji była woda ze świętych źródeł góry Yudono, charakteryzująca się wysokim stężeniem arsenu. Środek o silnym działaniu bakteriobójczym przenikał do organizmu, zapobiegając namnażaniu się mikroorganizmów. Ostateczna medytacja Gdy mnich czuł, że śmierć jest bliska, przechodził do ostatniego etapu, zwanego dochū nyūjō. Był on zamykany w ciasnej drewnianej komorze, którą następnie umieszczano kilka metrów pod ziemią. Skrzynia była wyłożona węglem drzewnym, który absorbował resztki wydostającej się z ciała wilgoci. Jedynym połączeniem ze światem żywych była cienka bambusowa rurka, która miała za zadanie dostarczać tlen, i sznur połączony z dzwonkiem. W ten sposób, raz dziennie mnich dawał znak swoim uczniom, że proces transformacji wciąż trwa. Moment, w którym dzwonek milkł, oznaczał śmierć fizyczną i wejście w ostateczny stan nyūjō. Wówczas rurka była usuwana, a grób szczelnie zamurowywany na okres kolejnych 1000 dni. Po tym czasie komora była otwierana, by sprawdzić, czy ciało zachowało nienaruszalność. Jeśli mnich „odrodził się” jako sokushinbutsu, jego ciało przenoszono do świątyni, ubierano w uroczyste szaty i wystawiano do publicznej czci jako żywy symbol triumfu ducha nad materią. Demistyfikacja „cudu” Nauka potwierdza skuteczność ascetycznych praktyk i wywaru urushi, jednak należy podkreślić, że czasami mnisi pomagali naturze. W latach 60. XX wieku grupa japońskich naukowców pod przewodnictwem profesora Kosei Ando z Uniwersytetu Waseda przeprowadziła pierwsze szczegółowe badania anatomiczne i antropologiczne zachowanych mumii. Badacze odkryli, że niektóre ciała nosiły ślady dodatkowych zabiegów, wykonanych już po śmierci. Stwierdzono między innymi, że zwłoki były osuszane dymem. Najbardziej zaskakujące odkrycie dotyczyło śladów laparotomii. Stwierdzono, że u niektórych mnichów, pośmiertnie usunięto organy wewnętrzne i mózg, a pustą przestrzeń wypełniono wapnem. Koniec epoki Praktyka sokushinbutsu została oficjalnie zakazana w 1877 roku przez rząd Meiji. Nowe władze, dążąc do modernizacji Japonii na wzór zachodni, uznały akt samomumifikacji za barbarzyński i niecywilizowany. Z prawnego punktu widzenia proces ten zaczęto klasyfikować jako pomoc w odebraniu sobie życia. Ostatnim mnichem, który potajemnie i nielegalnie zdołał ukończyć rytuał, był Bukkai-shōnin (w 1903 roku). Jego ciało, ekshumowane dopiero po II wojnie światowej, spoczywa w świątyni Kannon-ji w Niigacie. Gdzie można zobaczyć sokushinbutsu? Obecnie w całej Japonii znajduje się około 16 do 18 zidentyfikowanych mumii, z czego aż osiem spoczywa w prefekturze Yamagata, w pobliżu gór Dewa Sanzan. Miejsca te można zwiedzać, ale wymaga to szacunku i przestrzegania specyficznych reguł etykiety świątynnej. Świątynia Ryūsuiji Dainichibō (Tsuruoka, Yamagata) To jedno z najważniejszych miejsc kultu, gdzie spoczywa Shinnyokai-shōnin. Mnich ten osiągnął stan sokushinbutsu w wieku 96 lat. Jego ciało jest uważane za najlepiej zachowane w Japonii. Co sześć lat odbywa się uroczysta ceremonia zmiany szat mumii. Stare są cięte na małe kawałki i sprzedawane jako potężne amulety ochronne. Świątynia Chūrenji (Góra Yudono, Yamagata) Miejsce spoczynku Tetsumonkai-shōnina, byłego samuraja, który po uśmierceniu dwóch przeciwników uciekł do świątyni i oddał się ascezie. Świątynia ta słynie nie tylko z obecności „żywego Buddy”, ale również ze wspaniałych malowideł sufitowych, przedstawiających niebiańskie postaci. Szaty Tetsumonkaia są zmieniane co 12 lat. Świątynia Kaikōji (Sakata, Yamagata) W tej świątyni przechowywane są dwa ciała sokushinbutsu: Chūkaia i Enmyōkaia. Mnisi ci siedzą obok siebie w specjalnych niszach, sprawiając wrażenie, jakby wciąż prowadzili cichy, duchowy dialog. Świątynia Nangakuji (Tsuruoka, Yamagata) Spoczywa tam Tetsuryūkai – mnich, który zmarł w 1878 roku, już po oficjalnym zakazie praktyki przez rządy Meiji. Ciekawostką jest, że mimo pożaru, który zniszczył budynek świątyni w 1956 roku, ciało pozostało nienaruszone, co wierni uznali za kolejny dowód jego nadprzyrodzonej mocy. Świątynia Honmyōji (Tsuruoka, Yamagata) Przechowuje ciało Honmyōkaia, najstarszego z mędrców regionu Dewa Sanzan. Świątynia ta przez długi czas była zamknięta dla postronnych. Udostępniono ją zwiedzającym dopiero około 2008 roku, co czyni ją miejscem bardziej intymnym i mniej skomercjalizowanym. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Kim naprawdę byli Samarytanie? Prawda o Izraelitach odrzuconych przez Żydów
Przysłowiowy miłosierny Samarytanin oznacza człowieka, który bezinteresownie pomaga drugiemu niezależnie od jego statusu. Ewangeliczny obraz wszedł do codziennego języka. Jednak przypowieść o miłosiernym Samarytaninie rodzi dużo więcej problemów niż tylko ogólne pytanie o stosunek do bliźnich. Kim byli Samarytanie? Czy nadal istnieją?
Spis treści: Upadek Samarii i cud Jerozolimy: jak asyryjska inwazja na zawsze podzieliła Izraelitów? Garizim kontra Moria: wojna o święte góry i jedyną prawdziwą Biblię Tajemnica drogi do Jerycha: czy miłosierny Samarytanin był powiązany z sektą z Qumran? Koniec Poncjusza Piłata: jak samarytański „prorok” i ukryty skarb doprowadziły do upadku namiestnika? Garstka ocalonych: jak biblijni Samarytanie przetrwali do XXI wieku? Po śmierci króla Salomona obszar monarchii Izraelitów rozpadł się na dwa państwa: Północne (Izrael) oraz Południowe (Juda). Od nazw ich stolic określa się je również jako Królestwo Samarii i Królestwo Jerozolimy. Monarchia Samarii objęła terytoria dziesięciu pokoleń synów Jakuba. Upadek Samarii i cud Jerozolimy: jak asyryjska inwazja na zawsze podzieliła Izraelitów? Władcy i mieszkańcy królestwa Izraela (Samarii) prowadzili własną politykę, wchodzili w sojusze, kontaktowali się z sąsiadami z Judy i wyznawali Jahwe, chociaż jego kult konkurował z popularną wiarą w Baala. Kiedy w 722 r. p.n.e. Samaria uległa Asyryjczykom, zwycięzcy wysiedlili kilkadziesiąt tysięcy Izraelitów z Samarii wypędzając ich w głąb Asyrii. Na opuszczonych ziemiach Samarii osiedlono pogańskie ludy, z których każdy przybył z własnym bóstwem. Od kolonistów imperium asyryjskiego, którzy wymieszali się z miejscową ludnością pochodzą Samarytanie. W przeciwieństwie do pobratymców z Samarii, Judejczycy z Królestwa Południowego cudem wyszli z asyryjskiej opresji. Wróg spustoszył kraj i zmusił króla Ezechiasza do wypłaty ogromnego trybutu, ale Jerozolima przetrwała. Dane biblijne pokrywają się z asyryjskimi annałami w ten sposób, że kroniki te milczą o zdobyciu judzkiej stolicy. Dumni mieszkańcy Judy chlubili się świątynią jerozolimską, którą sto lat po upadku Samarii ustanowiono jedynym żydowskim sanktuarium. Jednak Asyria został pokonana przez Babilończyków, którzy z kolei w VI w. p.n.e. napadli na Judę, wysiedlili jej elitę do Mezopotamii oraz zniszczyli jerozolimski przybytek. Garizim kontra Moria: wojna o święte góry i jedyną prawdziwą Biblię W badaniach podkreśla się, że proces rozchodzenia się dróg społeczności Samarytan i Judejczyków zachodził powoli, zaś jego początków trzeba by szukać w okresie dominacji Persji, czasach Aleksandra Wielkiego lub dopiero w II w. p.n.e. W epoce Jezusa wzajemne kontakty pozostawały napięte, pełne obopólnej niechęci i ograniczone jedynie do niezbędnego minimum wynikającego z zamieszkiwania jednej prowincji cesarstwa. W sporze Samarytan z Judejczykami, który z różnym natężeniem przewija się przez Stary Testament chodziło przede wszystkim o świętość i wybranie miejsc oraz tekstów. Obie tradycje: samarytańska i żydowska (odnosząca się do Judy i judaizmu) wyrastają z jednego pnia, ale rozgałęziają się i przybierają odrębną formę. Najświętszą górą dla Samarytan było Garizim, Judejczycy faworyzowali górę Moria, z tym, że każda z grup przekonywała o identyfikacji własnego szczytu z miejscem ofiary Izaaka. Zgodnie z tekstem biblijnym ze szczytu Garizim zostały wypowiedziane błogosławieństwa nad całym ludem, który wkroczył do Kanaanu po wyjściu z Egiptu. Według tradycji samarytańskiej pod pojęciem Pismo Święte należy rozumieć wyłącznie Pięcioksiąg Mojżesza. W wierzeniach Samarytan miał on zostać spisany 13 lat po wejściu do Kanaanu przez Abiszę z rodu Aarona, co z naukowego punktu widzenia jest kompletnym anachronizmem. Chociaż tradycja żydowska przyznaje pierwszorzędną rolę Torze, jednak uznaje za święte również Proroków i Pisma. Przyjęty przez Samarytan inny kształt liter hebrajskich, odrębny od powszechnie stosowanego w zbiorze prawa judaizmu pisma kwadratowego, był zabiegiem świadomym, uwypuklającym ideologiczno-religijną odrębność jego użytkowników. Warto nadmienić, że skoncentrowanie tylko na Pięcioksięgu łączy z kolei Samarytan ze znaną w dziejach Polski społecznością karaimów. Tajemnica drogi do Jerycha: czy miłosierny Samarytanin był powiązany z sektą z Qumran? W świetle odkrytych zwojów z Qumran pozornie mało istotny szczegół w przypowieści o miłosiernym Samarytaninie o jego schodzeniu z Jerozolimy do Jerycha stał się pretekstem do dyskusji nad ewentualnym związkiem Samarytan z członkami wspólnoty znad Morza Martwego. Wiemy, że wzajemna niechęć cechowała relacje żydowsko-samarytańskie. Co zatem robił Samarytanin na drodze z Jerozolimy do Jerycha? Czego szukał na żydowskim terytorium? Samarytanie nie uczestniczyli w rytuałach sprawowanych w świątyni jerozolimskiej. Niegdyś na górze Garizim wznieśli przybytek ku czci Jahwe, ale został on zrównany z ziemią na rozkaz żydowskiego władcy Jana Hirkana w 128 r. p.n.e. Żydowska wspólnota esseńska, której członkowie żyli m. in. w Qumran na Pustyni Judzkiej też odrzucała kult jerozolimski, uważany przez nią za splamiony, odkąd szatę arcykapłańską zaczęli nosić uzurpatorzy. Uczeni nie wykluczają się, że zapatrywania w kwestiach rytualnych mogły połączyć oba środowiska, ale związek Qumran z Samarią należy traktować jako wyłącznie hipotetyczny. Niemniej Samarytanie mieli też własne koncepcje teologiczne. Pewne ich religijne wystąpienie doprowadziło do zdjęcia z urzędu… Poncjusza Piłata. Koniec Poncjusza Piłata: jak samarytański „prorok” i ukryty skarb doprowadziły do upadku namiestnika? W Palestynie epoki Jezusa oczekiwania na mesjasza, koniec świata i dzień sądu bardzo silnie oddziaływały na umysły ludzi. Nadzieję boskiej interwencji podzielała też społeczność samarytańska. Spodziewano się powtórnego przyjścia nowego Mojżesza jako proroka końca czasów. Na podstawie dzieł Józefa Flawiusza, antycznego historyka żydowskiego z I w. n.e., wiemy, że najprawdopodobniej pod koniec 36 r. n.e. spora rzesza Samarytan zebrała się wokół pewnego mężczyzny w okolicach Garizim. Samozwańczy prorok przekonał ich, że zna położenie sakralnego skarbu, który miał kiedyś zostać ukryty przez Mojżesza. Jednak wojska wysłane przez Piłata uderzyły na zgromadzonych we wsi ludzi, z których wielu wzięto do niewoli, część zabito, a pozostałych zmuszono do ucieczki. Po incydencie starszyzna samarytańska udała się do legata Syrii, Witeliusza ze skargą na prefekta Judei. Domagano się zdymisjonowania Poncjusza nie tylko za wydarzanie u stóp Garizim, ale za całokształt jego despotycznych rządów. Poselstwo odniosło skutek i kilka miesięcy później odwołany Piłat dotarł do Rzymu. Garstka ocalonych: Jak biblijni Samarytanie przetrwali do XXI wieku? Na terenie Izraela i Zachodniego Brzegu Jordanu istniejąca współcześnie społeczność Samarytan obejmuje zaledwie kilkaset osób, żyjących w Holonie i w okolicach Nablusu. Wspólnota wciąż kultywuje przepisy religijne Pięcioksięgu, składając np. ofiary ze zwierząt. Samarytanie wielką czcią otaczają przechowywany w synagodze w Nablusie tzw. Zwój Abiszy – rękopis fragmentu Tory, najczęściej datowany przez uczonych na XI w. Wedle tradycji samarytańskiej zwój miałby zostać spisany przez potomka Aarona, co z naukowej perspektywy można by uznać za intencjonalną archaizację własnego dziedzictwa. Współcześni Samarytanie cieszą się szacunkiem zarówno władz żydowskich, jak i palestyńskich; posiadają paszporty izraelskie i dowody wydane przez rząd Palestyny. Żyjąc na uboczu czekają na Taheba, nowego proroka Mojżesza końca czasów. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Dlaczego chrześcijaństwo wygrało? Sekret sukcesu Jezusa oczami eksperta
W czasach Jezusa po Palestynie wędrowało wielu charyzmatycznych proroków, ale tylko jeden z nich zmienił bieg historii. Dlaczego to właśnie chrześcijaństwo przetrwało próbę czasu, podczas gdy inne kulty odeszły w zapomnienie? O tym opowiada w wideopodcaście National Geographic Polska historyk prof. Robert Wiśniewski.
Profesor Robert Wiśniewski z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego, ekspert od historii późnego antyku, w rozmowie z National Geographic Polska wskazuje na kilka kluczowych czynników, które złożyły się na historyczny sukces chrześcijaństwa. Choć zaznacza, że nauka nie potrafi w pełni odpowiedzieć na pytanie, dlaczego to akurat ten nurt przetrwał i zdominował świat, wskazuje na konkretne procesy historyczne, społeczne i organizacyjne. Charyzma i osobowość Jezusa Punktem wyjścia była postać samego Jezusa. Naukowiec podkreśla, że jego osobista charyzma była tym, co pierwotnie przyciągnęło do niego ludzi. Jezus był postrzegany przez jemu współczesnych jako charyzmatyczny nauczyciel, a dla wielu także jako cudotwórca. To ten bezpośredni kontakt między nauczycielem a słuchaczami stał się fundamentem ruchu, mimo że początkowo miał on charakter lokalny i ograniczony do Palestyny. Rola Pawła z Tarsu i wyjście w świat Kluczowym momentem w rozwoju chrześcijaństwa była działalność Pawła z Tarsu w pokoleniu po śmierci Jezusa. To Paweł, według profesora, nadał ruchowi nową dynamikę, dążąc do uczynienia z nauk Jezusa „czegoś wielkiego”. Najważniejsze aspekty jego działalności to: ekspansja geograficzna: przeniesienie nauki z prowincjonalnej Palestyny do wielkich, otwartych na świat metropolii wschodniej części basenu Morza Śródziemnego; język grecki: głoszenie nowej wiary w grece, która była wówczas „super językiem” świata rzymskiego (lingua franca). Dzięki temu przesłanie Jezusa stało się zrozumiałe dla wykształconych elit i mieszkańców miast, od Aleksandrii po Rzym. Odpowiedź na potrzeby duchowe epoki Chrześcijaństwo odniosło sukces, ponieważ wpisało się w szersze trendy religijne epoki Cesarstwa Rzymskiego. Profesor Wiśniewski wymienia tu dwa główne aspekty: obietnica zbawienia: silny nacisk na los człowieka po śmierci i indywidualne zbawienie, co w tamtym czasie stawało się coraz bardziej popularne w różnych kultach. relacja z Bogiem: oferowanie bardzo indywidualnego, bezpośredniego kontaktu człowieka z Wszechmogącym. Przewaga organizacyjna – powstanie Kościoła Naukowiec stawia tezę, że chrześcijaństwo mogło wygrać z innymi, podobnymi religiami tamtego okresu dzięki lepszej organizacji. W przeciwieństwie do wielu rozproszonych kultów, chrześcijanie zdołali stworzyć trwałą i silną instytucję, którą nazywamy Kościołem. To właśnie struktura instytucjonalna, hierarchia kleru i wewnętrzna dyscyplina pozwoliły tej religii przetrwać okresy bycia nurtem marginalnym i ostatecznie zdominować przestrzeń publiczną Imperium. W ramach widepodcastu rozmawiamy z prof. Wiśniewskim też między innymi na temat tego, jak wyglądał Jezus, jakie są namacalne dowody na jego istnienie. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Całun Turyński pełen hinduskiego DNA. Nowe odkrycia genetyków komplikują historię relikwii
Czy Całun Turyński ma boskie pochodzenie? Od wieków dzieli ludzkość na wierzących i sceptyków – a teraz konflikt się chyba zaogni. Nowe analizy genetyczne dodają kilka nowych farb na to „religijne płótno”: na całunie zapisano historię podróży przez kontynenty, spotkań z tysiącami ludzi (także Hindusami) i kontakt z roślinami z Nowego Świata. Jak to możliwe?
Relikwia, która według wierzeń miała spowijać ciało Jezusa Chrystusa, mierzy 4,4 metra długości i 1,1 metra szerokości. Chociaż od niemal 500 lat spoczywa w Katedrze Turyńskiej, to wciąż owiana jest tajemnicą. Teraz wiemy jednak więcej: zespół pod kierownictwem Gianniego Barcaccia z Uniwersytetu w Padwie przeanalizował materiał genetyczny zebrany z całunu, a wyniki rzucają nowe światło na pochodzenie tkaniny. Co jest prawdą, a co jest kłamstwem? Ślady z całego świata: od Indii po Amerykę Jednym z najbardziej zaskakujących nowych odkryć zespołu jest obecność ludzkiego DNA – ale nie boskiego pochodzenia, a wywodzącego się z linii indyjskich. Stanowią one 40% zidentyfikowanego materiału. Sugeruje to, że przędza mogła zostać wyprodukowana w Indiach lub że płótno miało kontakt z handlarzami z regionu Doliny Indusu. Okazuje się więc, że – tak jak większość współczesnych tkanin – i Całun Turyński pochodzi z Dalekiego Wschodu. Rośliny z Nowego Świata To jednak nie koniec niespodzianek. Na płótnie zidentyfikowano DNA zdumiewająco szerokiej gamy organizmów roślinnych: marchwi i różnych gatunków pszenicy, które mogły występować na Bliskim Wschodzie, pomidorów, ziemniaków oraz papryki – które pochodzą zza Oceanu Atlantyckiego. Dla mechanizmów datowania kluczowa jest obecność drugiej grupy gatunków: rośliny te sprowadzono do Europy dopiero po odkryciu Ameryki. Oznacza to, że tkanina musiała mieć z nimi kontakt w ciągu ostatnich kilkuset lat, co potwierdza ogromną skalę zanieczyszczenia obiektu. DNA tysiąca rąk Jakiś czas temu naukowy świat obiegły informacje, że Całun Turyński – na podstawie nowo odkrytego średniowiecznego dokumentu – może być całkowicie fałszywy. Wywołało to oczywiście falę dyskusji. Naukowcy chcieli jednak oprzeć się nie na danych historycznych, a na analizie DNA. Po próbach sami badacze przyznali: zidentyfikowanie „oryginalnego” DNA osoby owiniętej w płótno jest dziś praktycznie niemożliwe. Całunu dotykały tysiące osób – od średniowiecznych wiernych, przez ekipy konserwatorskie, aż po zespół badawczy z 1978 roku. Każda z tych osób zostawiła na tkaninie swój genetyczny ślad, tworząc warstwową strukturę materiału biologicznego, której nie da się łatwo rozdzielić. Różnorodność genetyczna i DNA pochodzące od osób z różnych grup etnicznych sugeruje, że relikwia podróżowała szeroko po całym regionie śródziemnomorskim. Spór o wiek: całun pochodzi ze średniowiecza czy ze starożytności? W świecie nauki wciąż żywy jest spór zapoczątkowany badaniem radiowęglowym z 1988 roku. Wskazało ono, że całun powstał w latach 1260–1390, co sugerowałoby jego średniowieczne pochodzenie (płótno po raz pierwszy pojawia się w dokumentach historycznych we Francji w 1354 roku). Anders Götherström z Uniwersytetu w Sztokholmie podkreśla, że choć wyniki DNA są fascynujące, nie dają podstaw, by wątpić w datowanie radiowęglowe. – Wciąż nie widzę powodu, by wątpić, że całun jest francuski i pochodzi z okresu średniowiecza – twierdzi Götherström. Według niego historia tkaniny jako kluczowej relikwii może być ciekawsza niż legendy o jej starożytnym pochodzeniu, które na razie nie znajdują twardego naukowego wsparcia. Dlaczego wciąż nie ma ostatecznej odpowiedzi? Całun Turyński pozostaje najbardziej spornym przedmiotem w historii archeologii. Największa kontrowersja dotyczy mechanizmu powstania obrazu. Mimo prób odtworzenia go przez artystów i naukowców, do dziś nie wiadomo, jak na płótnie powstał negatywowy wizerunek mężczyzny, który nie wykazuje śladów pędzla ani barwników. Sceptycy wskazują na wspomniane datowanie radiowęglowe, podczas gdy zwolennicy autentyczności argumentują, że próbka do badań mogła pochodzić z fragmentu płótna naprawianego przez zakonnice po pożarze w XVI wieku. Innym punktem sporu jest obecność śladów krwi grupy AB oraz pyłków roślin charakterystycznych dla okolic Jerozolimy, co zdaniem niektórych naukowców potwierdza starożytną metrykę obiektu. Sprzeczne dowody – genetyczne ślady z Indii i Ameryki, średniowieczne datowanie i unikatowa technika obrazowania – sprawiają, że Całun Turyński pozostaje zagadką na styku nauki, historii i metafizyki. Źródła: New Scientist, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tak pachniały modlitwy dwa tysiące lat temu. „Życie religijne mieszkańców Pompejów staje się namacalne”
Religijne życie Pompejów kryło się nie tylko w świątyniach, ale również w zaciszu domowym. Właśnie tam w niewielkich kapliczkach spalano mieszanki, których skład udało się dziś częściowo odtworzyć dzięki badaniom popiołu. Jeden ze składników palonej mieszanki zaskoczył archeologów.
Popiół z wulkanu Wezuwiusz zniszczył dwa tysiące lat temu tętniące życiem rzymskie Pompeje, ale jednocześnie zakonserwował domostwa dla współczesnych archeologów. Dzięki temu naukowcy mogli zajrzeć do wnętrza domowych kadzielnic. Wewnątrz tych naczynek umieszczano substancje wydzielające intensywny zapach i dym. Były niezbędne do codziennych modlitw skierowanych do rzymskich bogów, by uzyskać ich przychylność. Z najnowszych badań wynika, że kadzidła pachniały egzotyką sprowadzaną z najdalszych zakątków świata. Zapomniane rytuały w cieniu wulkanu Rzymianie byli narodem niezwykle religijnym. W każdym domu znajdował się mały ołtarz, przy którym składano ofiary dla bóstw opiekuńczych. Do tej pory nasza wiedza o tych obrzędach przypominała układanie puzzli bez patrzenia na obrazek na pudełku. – Starożytne źródła literackie i przedstawienia wizualne pokazują, że Rzymianie palili substancje aromatyczne, takie jak kadzidło, a także różne rośliny i zioła na swoich ołtarzach jako ofiary dla bogów – mówi główny autor nowych badań, dr Johannes Eber z Uniwersytetu w Zurychu. Popiół z kadzielnic jest niezwykle delikatny i rzadko zachowuje się przez wieki w nienaruszonym stanie. Jednak katastrofa z 79 roku n.e. stworzyła wyjątkową kapsułę czasu. Pod grubą warstwą wulkanicznego pyłu w Pompejach i okolicach zachowały się kadzielnice z ich oryginalną zawartością. Śledztwo w mikroskali Zespół naukowców pod kierownictwem dr. Ebera postanowił zbadać to, co na pierwszy rzut oka wyglądało jak zwykły brud w postaci osadu. Badacze wzięli pod lupę pozostałości z dwóch antycznych kadzielnic. Wyniki opublikowano właśnie na łamach „Antiquity”. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/03/Figure-2FINAL-4d26772.jpeg" width="1594" height="1099" alt="Jedna z badanych kadzielnic zawierała pozostałości po spaleniu. Krawędź jest ozdobiona trzema postaciami kobiecymi, prawdopodobnie przedstawiającymi zmarłeosoby czczone po śmierci" title="Jedna z badanych kadzielnic zawierała pozostałości po spaleniu. Krawędź jest ozdobiona trzema postaciami kobiecymi, prawdopodobnie przedstawiającymi zmarłeosoby czczone po śmierci" /> Jedna z nich pochodziła z domowej kapliczki w Boscoreale, willi położonej nieopodal Pompejów i była ozdobiona wizerunkami kobiet, prawdopodobnie zmarłych przodkiń. Naukowcy użyli zaawansowanych metod chemicznych i mikroskopowych w poszukiwaniu pozostałości organicznych. Dzięki temu mogli zidentyfikować substancje, które spłonęły tysiące lat temu. Wino i kadzidło. Tak oddawano cześć bogom Wyniki analiz okazały się dla archeologów zaskakujące. W popiele odkryto pierwsze fizyczne dowody na to, że Rzymianie palili w kadzielnicach produkty z winogron, najprawdopodobniej wino oraz drogocenne kadzidło. – Połączenie zaawansowanych metod analizy chemicznej i mikroskopowej sprawia, że ​​codzienne życie religijne mieszkańców Pompejów staje się namacalne – uważa współautor analizy, dr Philipp W. Stockhammer z LMU w Monachium. To połączenie często pojawiało się w rzymskiej literaturze jako kluczowy element obrzędów religijnych i pogrzebowych, ale nigdy wcześniej nie znaleziono go w formie fizycznej. Globalna wioska przed wiekami Największe zdziwienie przyniosła jednak analiza samej żywicy. Większość kadzidła używanego w Cesarstwie Rzymskim pochodziła z południowej Arabii. Tymczasem próbki z Pompejów miały zupełnie inne pochodzenie. Wszystko wskazuje na to, że żywicę sprowadzono z Indii lub Afryki Subsaharyjskiej. Była to żywica elemi pozyskiwania z drzewa Canarium. Jej zapach był balsamiczny i intensywny, co dla Rzymian stanowiło dowód na luksus oraz prestiż odprawianego rytuału. Dodatek wina do kadzidła podczas rytuału zwanego praefatio nadawał dymowi słodkawy, lekko sfermentowany aromat. Lokalne też ważne W popiołach analizowanych kadzielnic odkryto również pozostałości po lokalnych ziołach i drzewach. Do egzotycznej bazy dodawano powszechnie dostępne rośliny – wawrzyn (laur) i dąb. Wawrzyn dodawał dymowi ostrego, przyprawowego zapachu, natomiast dąb był tradycyjnym paliwem ofiar rzymskich. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Gdzie anioł ukazał się Maryi? Archeolodzy badają dwa miejsca Zwiastowania Pańskiego
Gdzie dokładnie miało miejsce Zwiastowanie Pańskie? Archeolodzy biblijni od dawna poszukują dowodów na lokalizację, w której Dziewica Maryja dowiedziała się, że pocznie dziecko. Oto czego udało im się dowiedzieć.
Dokładnie dziewięć miesięcy przed Bożym Narodzeniem chrześcijanie obchodzą uroczystość Zwiastowania Pańskiego. Upamiętniają w ten sposób dzień, w którym – zgodnie z ich wierzeniami – anioł ukazał się dziewicy o imieniu Maryja i ogłosił, że w cudowny sposób poczęła Jezusa. Badacze Biblii datują te wydarzenia na około 6 rok p.n.e. – Zwiastowanie ukazuje chrześcijanom, że narodziny Jezusa są częścią boskiego planu, a on sam jest jednocześnie człowiekiem – narodzonym z niewiasty – jak i istotą boską – wyjaśnia Joan E. Taylor, profesor emerytowana z King’s College London i autorka książki „Boy Jesus: Growing up Judean in Turbulent Times”. – Mimo ogromnego znaczenia Zwiastowania dla wiary, wczesnochrześcijańskie teksty podają niewiele konkretnych szczegółów na temat miejsca, w którym doszło do tego wydarzenia – zauważa James D. Tabor, emerytowany profesor religioznawstwa i początków chrześcijaństwa na University of North Carolina w Charlotte, autor książki „The Lost Mary: Rediscovering the Mother of Jesus”. Jednak pielgrzymi od pokoleń odwiedzają w Nazarecie dwa różne miejsca, które uznają za scenę Zwiastowania: jaskinię, w której Maryja miała mieszkać, oraz studnię, z której najprawdopodobniej korzystała. Archeolodzy biblijni badali te lokalizacje, licząc na odnalezienie śladów pochodzących z czasów Zwiastowania, co mogłoby potwierdzić, że Maryja rzeczywiście mogła tam przebywać. Wykopaliska pozwoliły lepiej zrozumieć starożytny Nazaret, sposoby, w jaki pierwsi chrześcijanie czcili Maryję oraz duchowe doświadczenia dawnych pielgrzymów – choć nie przyniosły ostatecznej odpowiedzi na pytanie o dokładne miejsce samego Zwiastowania. Lokalizacja Zwiastowania w Ewangelii według św. Łukasza W Nowym Testamencie znajdują się cztery Ewangelie, jednak historia Zwiastowania Maryi pojawia się tylko w jednej z nich: Ewangelii według św. Łukasza. Badacze uważają, że została ona spisana pod koniec I wieku n.e., czyli kilkadziesiąt lat po opisywanych wydarzeniach. Zgodnie z jej treścią „anioł Gabriel został posłany przez Boga do miasta w Galilei, zwanego Nazaret”, gdzie ukazał się Maryi i obwieścił jej boskie przeznaczenie. Nazaret, położony w północnym Izraelu niedaleko Jeziora Galilejskiego, istnieje do dziś – to jedno z największych palestyńskich miast arabskich w kraju. Jego historia sięga jednak starożytności, kiedy to Ewangelie wskazały go jako rodzinne miasto Jezusa. W tamtym czasie Nazaret znajdował się pod panowaniem Cesarstwa Rzymskiego. – Starożytna wioska była położona na dolnych zboczach, na zachód i powyżej od wadi (doliny) – wyjaśnia archeolożka Yardenna Alexandre z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności (IAA). – Domy wznoszono bezpośrednio na dość stromym podłożu skalnym. Podczas gdy dzisiejszy Nazaret liczy około 80 000 mieszkańców, starożytna osada – jak podkreśla prof. James D. Tabor – była małą wioską rolniczą o skromnej zabudowie. Było to miejsce, w którym rodziny żyły w bliskim sąsiedztwie, a codzienne życie kręciło się wokół prac domowych, rolnictwa i wspólnych zasobów, takich jak studnie i źródła. Wraz z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa wierni zaczęli odbywać pielgrzymki do miejsc świętych, w tym do Nazaretu. Wyprawy te prowadziły ich do punktów związanych z Jezusem, jego rodziną i działalnością, co miało umacniać ich duchowość i pozwalać na wykroczenie poza świat materialny. Na miejscu wierni modlili się, przyjmowali błogosławieństwa, zostawiali dary oraz zabierali ze sobą pamiątki i przedmioty kultu. Prof. Joan E. Taylor zauważa, że pielgrzymki do Nazaretu rozpoczęły się na dobre w IV wieku i obejmowały jaskinię oraz studnię, które do dziś są kojarzone z Maryją. Jednak archeolog Kenneth Dark, autor książki „Archaeology of Jesus’ Nazareth” i profesor w St. Edmund’s College na Uniwersytecie w Cambridge, podkreśla, że nie sposób dokładnie ustalić, dlaczego to właśnie te dwa miejsca stały się obiektem czci. – Nie wiemy dokładnie, co mówiono pierwszym pielgrzymom ani kto przekazywał im te informacje. Bazylika Zwiastowania w Nazarecie i jaskinia związana z Maryją Jedną z pierwszych osób, które opisały to miejsce, była Egeria – pątniczka z Hiszpanii, której listy z podróży do Ziemi Świętej wspominają o wizycie w Nazarecie około 383 roku n.e. Pisała ona, że Maryja miała mieszkać w „dużej i bardzo wspaniałej grocie”, nad którą wzniesiono ołtarz. Ołtarz ten był prawdopodobnie jedną z wielu budowli sakralnych wznoszonych kolejno w miejscu, które pielgrzymi uznawali za scenę Zwiastowania. Na przestrzeni wieków powstawały tam kolejne świątynie – były budowane i niszczone w okresie bizantyjskim oraz krzyżowców, a następnie ponownie wznoszone i rozbudowywane. W 1954 roku wyburzono stary budynek kościoła, aby zrobić miejsce pod budowę dzisiejszej Bazyliki Zwiastowania. Rozbiórka ta dała badaczom rzadką okazję do przeprowadzenia wykopalisk w obrębie jej fundamentów. W latach 1955–1966 Bellarmino Bagatti, włoski archeolog i franciszkański kapłan odkrył groty, jamy i tunele, które dawni mieszkańcy Nazaretu wykorzystywali jako magazyny, warsztaty, a nawet pomieszczenia mieszkalne. Odkrycia te jedynie utwierdziły pielgrzymów w przekonaniu, że Maryja mieszkała w tej grocie lub w jej bezpośrednim sąsiedztwie. Prof. Kenneth Dark zauważa, że podobne instalacje w pobliskich stanowiskach służyły jako kryjówki podczas powstania żydowskiego około 70 roku n.e., kiedy to Judejczycy zbuntowali się przeciwko cesarskiemu Rzymowi w walce o niepodległość. Skoro groty te musiały istnieć jeszcze przed wybuchem rebelii, to według prof. Kennetha Darka ich datowanie pokrywa się z czasem opisanym w historii o Zwiastowaniu. – Z punktu widzenia archeologii nie ma nic, co pozwoliłoby zaprzeczyć, że Grota Zwiastowania jest tą samą jaskinią, o której mówi Biblia – stwierdza badacz, zaznaczając jednocześnie, że nie ma też twardych dowodów, które mogłyby to jednoznacznie potwierdzić. Wykopaliska potwierdziły również, że chrześcijańscy pielgrzymi przybywali do groty co najmniej od późnego okresu rzymskiego, kiedy to Nazaret odwiedziła Egeria. Prof. Dark wskazuje na dowody istnienia „kunsztownie zdobionego kościoła” z V wieku, znajdującego się pod fundamentami dzisiejszej Bazyliki Zwiastowania. Badania ujawniły także lampy ukryte pod mozaikową posadzką budowli, co sugeruje, że pątnicy nawiedzali grotę na długo przed wzniesieniem rzymskich konstrukcji z późniejszego okresu. Czy Zwiastowanie mogło mieć miejsce przy studni? Niespełna kilometr od Bazyliki Zwiastowania znajduje się prawosławna cerkiew św. Gabriela. Wzniesiono ją w pobliżu studni, gdzie – według innej wersji opowieści o Zwiastowaniu – anioł po raz pierwszy nawiązał kontakt z Maryją. Opowieść ta pochodzi z Protoewangelii Jakuba – pochodzącej z II wieku ewangelii apokryficznej, która cieszyła się ogromną popularnością, wywierała wielki wpływ i została przetłumaczona na co najmniej dziewięć języków. Tekst skupia się na narodzinach, życiu oraz wiecznym dziewictwie Maryi. Według tekstu Maryja „wzięła dzban i wyszła, aby napełnić go wodą”, zanim usłyszała głos: „Bądź pozdrowiona, pełna łaski, Pan z Tobą, błogosławiona jesteś między niewiastami!”. Zaniepokojona Maryja wróciła do domu, gdzie powitał ją anioł i oznajmił, że narodzi Jezusa. Prof. Joan E. Taylor zauważa, że w samym tekście nie ma mowy o tym, by działo się to w Nazarecie. Niemniej jednak do IV wieku studnię zaczęto utożsamiać z tą wioską, a pielgrzymi przypisali miejsce akcji z Protoewangelii do punktu zwanego „Źródłem Maryi”. W latach 1997–1998 archeolożka Yardenna Alexandre wraz ze swoim zespołem przeprowadziła wykopaliska w obrębie „Źródła Maryi”. Wśród ich odkryć znalazły się monety z wizerunkami króla Heroda i cesarza Klaudiusza oraz lampa, której forma sugeruje, że ówcześni mieszkańcy Nazaretu byli Żydami. Prace zespołu badawczego zweryfikowały również, że studnia była użytkowana w czasach Zwiastowania. – Pozostałości z późnego okresu hellenistycznego i wczesnego okresu rzymskiego wskazują, że źródło służyło wiosce w tych właśnie epokach – wyjaśnia Yardenna Alexandre. Prof. James D. Tabor dodaje, że studnia była miejscem codziennych spotkań, do którego kobiety przychodziły czerpać wodę. W małej wiosce, takiej jak Nazaret, stanowiłaby ona jedną z centralnych przestrzeni społecznych. Pogłębione zrozumienie świata Maryi Z perspektywy historycznej i archeologicznej badacze twierdzą, że żadne z tych miejsc nie jest mniej lub bardziej prawdopodobne od drugiego. Oba wykazują ślady aktywności z czasów, w których miało dojść do Zwiastowania. Niektórzy naukowcy uważają jednak, że próba precyzyjnego wskazania miejsca tego wydarzenia jest skupianiem się na niewłaściwym pytaniu. – Archeologia nie może potwierdzić, że Zwiastowanie miało miejsce, ani zweryfikować nadprzyrodzonych aspektów tej historii – wyjaśnia prof. James D. Tabor. – To, co może zrobić, to zrekonstruować środowisko historyczne, w którym narodziła się ta tradycja. Źródło: National Geographic
Archeolodzy odkryli wyjątkowy grób sprzed 10 500 lat. Obok była czaszka tura na palu
W torfowisku archeolodzy odkryli jeden z najstarszych pochówków ciałopalnych Europy Północnej. Spalone szczątki człowieka przeleżały tam ponad 10 tysięcy lat. Badaczy zaskoczył jednak niezwykły element rytuału pogrzebowego. Przy grobie znajdowała się czaszka tura wbita na drewniany pal. Oto jak wyglądał rytuał pogrzebowy.
Tereny podmokłe są skarbnicą wiedzy dla archeologów. W bagnach, jeziorach i wrzosowiskach doskonale zachowują się zabytki organiczne, ale też szczątki zwierząt i ludzi. W Polsce w świetnym stanie zachowały się relikty ufortyfikowanej osady w Biskupinie. Jej rekonstrukcja do dziś cieszy się wielkim powodzeniem wśród turystów. Kapsuła czasu w bagnie Duvenseer Moor w Szlezwiku-Holsztynie w północnych Niemczech to dla archeologów miejsce absolutnie wyjątkowe. Przed tysiącami lat znajdowało się tutaj tętniące życiem jezioro. Na jego brzegu obozowali ludzie. Dziś jest to rozległe torfowisko, które dzięki specyficznym beztlenowym warunkom doskonale konserwuje materię organiczną. Drewno, kości i rośliny, które w innych miejscach dawno zmieniłyby się w pył, tutaj przetrwały w niemal nienaruszonym stanie. Dzięki badaniom prowadzonym przez Leibniz-Zentrum für Archäologie (LEIZA) możemy dziś zajrzeć w głąb wczesnego mezolitu, czyli okresu sprzed około 10 500 do 11 000 lat. To czas, gdy po ustąpieniu lodowca przyroda i ludzie na nowo zaczęli rozprzestrzeniać się w północnej Europie. Bardzo stara kremacja W Duvenseer Moor archeolodzy odkryli grób ciałopalny sprzed około 10 500 lat. Z tak odległego okresu znanych jest zaledwie kilka podobnych pochówków, w których złożono kości poddane działaniu wysokiej temperatury. Nieco młodszy ciałopalny pochówek znaleziono w Polsce w Mszanie. Archeolodzy zlokalizowali tam groby, w których ciała (m.in. młodej kobiety i dziecka) umieszczano w konstrukcjach przypominających trumny z kory, a następnie spalano je bezpośrednio w jamie grobowej przed jej zasypaniem. Choć kości były przepalone jedynie częściowo, wyraźna warstwa czarnego popiołu dowodzi celowego użycia ognia, co czyni to znalezisko jedną z najstarszych znanych praktyk tego typu w regionie. Wróćmy do Niemiec. Pod warstwą torfu archeolodzy odkryli fragmenty spalonego ludzkiego szkieletu przemieszane z resztkami stosu pogrzebowego. Co niezwykle istotne, pochówek ten nie został od razu zasypany ziemią. Analizy sugerują, że grób pozostawał otwarty i widoczny dla społeczności przez dłuższy czas. Zagadka wbitego pala Największa sensacja przyszła jednak latem 2025 roku podczas prac prowadzonych ze studentami. Tuż obok wspomnianego grobu, archeolodzy natrafili na kompletną czaszkę tura. W przeciwieństwie do typowych znalezisk z tamtego okresu, kości te nie nosiły żadnych śladów po obróbce rzeźniczej, co wyklucza, że zwierzę zostało po prostu zjedzone. Czaszka była niezwykle krucha, dlatego wydobyto ją w nienaruszonym bloku ziemi. Dopiero zaawansowana tomografia komputerowa wykonana w Instytucie Fraunhofera ujawniła sekret ukryty w środku: przez otwór potyliczny czaszki wbity był sosnowy pal. To dowód na celowe i precyzyjne działanie – ktoś nabił łeb potężnego zwierzęcia na drewniane drzewce, które później się złamało i utknęło wewnątrz. Strażnicy z zaświatów Odkrycie to jest bezpośrednim dowodem na istnienie złożonych wierzeń u wczesnych łowców z północy. Archeolodzy, w tym kierujący projektem dr Harald Lübke z LEIZA, przypuszczają, że grób ciałopalny mógł być otoczony całym wieńcem takich totemów. – Jedno jest jednak już jasne. (…) Jest to jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych wczesnego mezolitu w Europie Północnej, które dostarcza nam unikatowego wglądu w życie, śmierć i systemy wierzeń sprzed ponad 10 500 lat – ocenia znaczenie stanowiska dr Lübke. Święta przestrzeń w pradziejach Już wcześniej w pobliżu znaleziono pal z drewna topoli wbity w podłoże. Taka aranżacja przestrzeni sugeruje animistyczny obraz świata, w którym zwierzęta posiadały duszę i mogły pełnić rolę opiekunów zmarłych lub strażników sacrum. Tur, jako jedno z najsilniejszych zwierząt ówczesnych puszcz, idealnie nadawał się na potężnego strażnika. Podobne rytuały, gdzie zmarli są eksponowani na platformach lub otaczani symbolami zwierzęcymi, znamy z nowszych badań nad ludami Syberii czy Ameryki Północnej. Teraz wiemy, że nad brzegiem jeziora Duvensee identyczna magia działała już ponad 10 tysięcy lat temu. Źródło: LEIZA, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ann Lee stworzyła własną religię. Była „jedną z najwcześniejszych feministek”
Do polskich kin zawitał „Testament Ann Lee”, który już zdobył uznanie krytyków. W roli głównej wystąpiła Amanda Seyfried, a jej kreacja przyniosła aktorce nominację do Złotego Globa. Co szczególnie interesujące, historia przedstawiona w filmie nie jest fikcją, a scenariusz oparto na losach prawdziwej kobiety z XVIII wieku, której życie i działalność religijna wzbudzały zarówno zachwyt, jak i kontrowersje. Kim była Ann Lee i dlaczego jej postać do dziś budzi tak duże zainteresowanie?
Ann Lee przez swoich wyznawców była uznawana za żeńską manifestację Boga i duchową przywódczynię wspólnoty religijnej. Jej droga do tej roli była jednak pełna dramatycznych doświadczeń. Dorastała w ubogiej rodzinie w Anglii, a w młodości zmagała się z trudnymi warunkami życia i osobistymi tragediami, które ukształtowały jej poglądy religijne. Z czasem zaczęła głosić idee duchowej czystości i wspólnotowego życia, stając się założycielką protestanckiego ruchu religijnego znanego jako szejkerzy albo szejkersi. Co sprawiło, że jej nauki zdobyły tak wielu zwolenników i jak doszło do powstania tej niezwykłej wspólnoty? Kim była Ann Lee? Trudne dzieciństwo i początki jej religijnych przekonań Ann Lee przyszła na świat w 1736 roku w Manchesterze jako drugie z ośmiorga dzieci kowala Johna Leesa. Dorastała w bardzo skromnych warunkach – cała rodzina mieszkała w niewielkim mieszkaniu należącym do dziadków, a codzienność klasy robotniczej w XVIII-wiecznej Anglii była naznaczona ubóstwem i ciężką pracą. Lee nie otrzymała formalnego wykształcenia i jako młoda dziewczyna pracowała m.in. w fabryce tekstyliów. Już w dzieciństwie wyróżniała się jednak głęboką religijnością oraz silnym przekonaniem o konieczności moralnej czystości. Wczesne doświadczenia rodzinne odegrały istotną rolę w kształtowaniu jej poglądów. W ciasnym domu była świadkiem życia intymnego rodziców, co – według wielu biografów – wywołało u niej trwałą niechęć do seksualności. Mimo to w 1762 roku wyszła za mąż za kowala Abrahama Standerina. Małżeństwo okazało się jednak dla niej niezwykle trudne – Lee urodziła czworo dzieci, które zmarły w niemowlęctwie. Kolejne osobiste tragedie umocniły ją w przekonaniu, że życie w czystości i celibacie jest drogą do duchowego zbawienia. W tym samym czasie Lee zaczęła coraz intensywniej angażować się w działalność religijną. W wieku około 22 lat dołączyła do wspólnoty Wardley Society – niewielkiej protestanckiej grupy znanej z ekstatycznych modlitw, śpiewów i tańców podczas nabożeństw. Członkowie tej wspólnoty, nazywani później „Shaking Quakers”, wierzyli m.in. w równość kobiet i mężczyzn oraz możliwość bezpośredniego doświadczenia działania Boga. Lee szybko stała się jedną z najbardziej charyzmatycznych postaci wśród wiernych. Jej radykalne poglądy – zwłaszcza nawoływanie do celibatu i odrzucenia tradycyjnego małżeństwa – budziły jednak kontrowersje i doprowadziły do konfliktów z władzami religijnymi. W 1770 roku została nawet uwięziona w Manchesterze za zakłócanie nabożeństw. To właśnie podczas pobytu w więzieniu, jak później twierdziła, doznała duchowego objawienia, które utwierdziło ją w przekonaniu, że celibat powinien stać się fundamentem nowego ruchu religijnego. Dlaczego Ann Lee wyjechała do Ameryki? Powstanie ruchu szejkerów W 1774 roku Ann Lee wraz z niewielką grupą zwolenników opuściła Anglię i wyruszyła statkiem z Liverpoolu do Nowego Jorku. Wśród towarzyszy podróży znaleźli się m.in. jej brat William Lee oraz mąż Abraham Standerin, choć ich relacja wkrótce się rozpadła. Po przybyciu do USA wspólnota zaczęła budować nowe życie w zupełnie innych warunkach społecznych i religijnych. Kilka lat później wyznawcy Lee osiedlili się w Niskayunie w stanie Nowy Jork, niedaleko Albany, gdzie powstała pierwsza trwała osada ruchu znanego dziś jako szejkerzy. Ann Lee szybko stała się centralną postacią tej wspólnoty i duchową przywódczynią, a jej wyznawcy zaczęli nazywać ją „Matką Anną”. Nauki głoszone przez Lee były w XVIII wieku wyjątkowo radykalne. Jednym z najważniejszych filarów jej doktryny był całkowity celibat – uważała ona, że seksualność jest źródłem grzechu, a życie w czystości pozwala osiągnąć duchową doskonałość. Szejkerzy odrzucali również tradycyjny model małżeństwa i własności prywatnej, a ich wspólnoty funkcjonowały w sposób niemal monastyczny. Jednocześnie Lee propagowała idee niezwykle nowatorskie jak na swoje czasy, zwłaszcza przekonanie o pełnej równości kobiet i mężczyzn. W strukturach szejkerskich kobiety mogły pełnić funkcje przywódcze, co w XVIII wieku było rzadkością w świecie religijnym. Wyznawcy wierzyli też, że drugie przyjście Chrystusa ma charakter duchowy i może objawić się w postaci kobiety – dla wielu z nich właśnie Ann Lee była taką manifestacją. Wspólnoty szejkersów wyróżniały się także charakterystycznymi nabożeństwami. Podczas modlitw wierni śpiewali, tańczyli i wykonywali rytmiczne ruchy ciała, które – według nich – oczyszczały człowieka z grzechu. Od tych praktyk wzięła się potoczna nazwa grupy: „Shaking Quakers”, czyli „drżący kwakrzy”, z czasem skrócona do „Shakers”. Członkowie wspólnoty starali się tworzyć społeczeństwo wolne od przemocy i konfliktów, dlatego zdecydowanie sprzeciwiali się wojnie. To właśnie pacyfizm stał się jednym z powodów licznych napięć z otoczeniem w czasie amerykańskiej walki o niepodległość. Lee została nawet aresztowana pod zarzutem sprzyjania Brytyjczykom, gdy odmówiła złożenia przysięgi lojalności władzom stanu Nowy Jork. Niektórzy historycy twierdzą też, że była ona jedną z pierwszych orędowniczek feminizmu. – Powiedziałabym, że Lee była jedną z najwcześniejszych feministek – dodała reżyserka Mona Fastvold. Mimo prześladowań ruch stopniowo się rozwijał. Lee i jej współpracownicy podróżowali po Nowej Anglii, głosząc kazania i przyciągając nowych wyznawców. Po jej śmierci w 1784 roku wspólnoty szejkersów zaczęły powstawać w różnych częściach Stanów Zjednoczonych. W połowie XIX wieku ruch osiągnął szczyt popularności – istniało około 20 osad, a liczba członków sięgała ok. 6 tysięcy. Szejkerzy zasłynęli wówczas także z wysokiej etyki pracy, rozwiniętego rzemiosła i licznych wynalazków, a ich wspólnoty stały się miejscem schronienia dla sierot, osób starszych czy kobiet uciekających przed przemocą. Choć dziś ruch niemal zanikł (znani są trzej członkowie), idee propagowane przez Ann Lee – zwłaszcza równość płci, życie wspólnotowe i pacyfizm – wciąż uznawane są przez historyków za niezwykle nowatorskie jak na realia XVIII wieku. Źródła: BBC, Elle Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tajemnicze bractwo miało pojawić się w Europie na początku XVII wieku. Do dziś nie wiadomo, czy istniało naprawdę
W drugiej dekadzie XVII wieku w Niemczech ukazały się trzy manifesty, które szybko zyskały rozgłos w Europie. Opowiadały o Ojcu Bracie C.R.C. oraz założonym przez niego tajnym bractwie, które ma zreformować ludzkość poprzez naukę „zbudowaną na ezoterycznych prawdach starożytnej przeszłości”. Tak narodzili się różokrzyżowcy – zakon tak tajny, że do dziś niewiele o nim wiadomo. Łącznie z tym, czy faktycznie istniał.
Spis treści: Między teologią a okultyzmem Róża Lutra Tajne bractwo mędrców i alchemików Bracia Różanego Krzyża Różokrzyżowcy dzisiaj Mieli być bardziej tajemniczy niż iluminaci, bardziej wpływowi niż masoni i potężniejsi niż templariusze. Różokrzyżowcy, bractwo łączące protestantyzm z ezoteryką, kabałą i alchemią miało, według legend, mieć korzenie w nauce i kulcie starożytnego Egiptu. Jednak wiele wskazuje na to, że narodziło się z końcem pierwszej dekady XVII wieku w umyśle młodego adepta nauk przyrodniczych protestanckiego Uniwersytetu w Tybindze. Między teologią a okultyzmem Johann Valentin Andreae, znany też jako Johannes Valentinus Andreae lub Johannes Valentinus Andreä urodził się 17 sierpnia 1586 roku w Herrenbergu jako jedno z siedmiorga dzieci tamtejszego pastora. Mając 18 lat rozpoczął studia na Uniwersytecie w Tybindze, gdzie poza przyrodą studiował też matematykę i teologię. To właśnie jemu przypisuje się autorstwo opublikowanej w drugiej dekadzie XVII wieku serii anonimowych tekstów, znanych powszechnie jako manifesty różokrzyżowe. Te pisma, w tym „Fama Fraternitatis” (1614), „Confessio Fraternitatis” (1615) oraz „Alchemiczne zaślubiny Christiana Rosenkreutza roku 1459” (1616), położyły fundament pod ruch różokrzyżowy. Wprowadziły one ideę „Bractwa Różanego Krzyża” – mistycznej wspólnoty oddanej poszukiwaniu wiedzy, uzdrawianiu i duchowemu samodoskonaleniu. Kontrowersyjny, a przez niektórych historyków uznawany za nieistniejącego, założyciel bractwa, Christian Rosenkreuz, symbolizuje swoim życiem drogę poszukiwacza ku tzw. iluminacji, co opisano w „Famie”. Rosenkreuz miał urodzić się w 1378 i żyć 106 lat. Wiedzę miał zdobyć na Bliskim Wschodzie u różnych mistrzów, co sugeruje możliwy związek z mistyką islamską lub sufizmem, który wpłynął na szereg zachodnich tradycji ezoterycznych. Według niektórych późniejszych pism Rosenkreuz miał być jedynym ocalałym dzieckiem z rodziny katarów lub albigensów – ruchu religijnego działającego w XI–XIII wieku w południowej Francji i w północnych Włoszech, skierowanego przeciwko ustrojowi feudalnemu i hierarchii kościelnej. Oczywiście to wszystko jest czystą fabułą. Nie istnieją żadne historyczne dane potwierdzające istnienie takiej osoby. Róża Lutra Skąd więc nazwa? Prawdopodobnie od Róży Lutra, symbolu reformacji protestanckiej, zaprojektowanego i opisanego przez Marcina Lutra. Róża Lutra jest emblemat większości Kościołów ewangelickich obrządku augsburskiego. Są też tacy, którzy odnoszą nazwę różokrzyżowców do templariuszy, a konkretnie do ich portugalskiej siedziby, w której na sklepieniu widnieją róże w centrum krzyża. Obietnica duchowej przemiany w czasach wielkich zawirowań sprawiła, że manifesty różokrzyżowe wpłynęły na wiele osób poszukujących wiedzy ezoterycznej. Siedemnastowieczni filozofowie okultystyczni, tacy jak Michael Maier, Robert Fludd i Thomas Vaughan, zainteresowali się różokrzyżowym światopoglądem. W dziele „Silentium Post Clamores” (1617) Michael Maier opisał różokrzyżowstwo jako wywodzące się z „pierwotnej tradycji”, mówiąc: „Nasze początki są egipskie, bramińskie, pochodzą z misteriów Eleusis i Samotraki, od magów Persji, pitagorejczyków i Arabów”. Również na terenach polskich manifesty wywarły znaczny wpływ intelektualny. Gdański drukarz Andreas Hünefeld opublikował „Fama Fraternitatis” w zaledwie rok po pierwszym wydaniu dokonanym w Kassel. Przywołuje się też Michała Sędziwoja, cenionego w całej Europie alchemika i lekarza. Większość współczesnych mu ludzi nie miała wątpliwości, że posiadł on mistrzostwo w dziedzinie transmutacji i zdołał wyprodukować nie tylko złoto, ale też kamień filozofów. Dzieło Sędziwoja „Novum Lumen Chimicum” nawet dzisiaj uznaje się za badawczy projekt, który wyznaczył granicę między alchemią i współczesną nauką. Tajne bractwo mędrców i alchemików Trzy manifesty różokrzyżowców wzbudziły poruszenie w całej Europie, ponieważ ogłosiły istnienie tajnego bractwa alchemików i mędrców, przygotowujących się do przemiany sztuk i nauk oraz religijnego, politycznego i intelektualnego krajobrazu Europy. W tamtym okresie kontynent pustoszyły wojny polityczne i religijne. Protestanckie Niderlandy walczyły o niepodległość z katolicką Hiszpanią, wybuchła wojna trzydziestoletnia, która pochłonęła miliony ofiar. Niepokoje na tle religijnym przewalają się przez całą Europę. Manifesty Różokrzyżowców trafiły na podatny grunt. Dzieła wznawiano wielokrotnie, ukazywały się też liczne broszury komentujące je. Między 1614 a 1620 rokiem opublikowano około 400 rękopisów i książek omawiających dokumenty różokrzyżowe. W 1622 roku na murach Paryża w ciągu kilku dni pojawiły się dwa tajemnicze plakaty. Pierwszy głosił: „My, Delegaci Wyższego Kolegium Różanego Krzyża, przebywamy, widzialnie i niewidzialnie, w tym mieście (…)”, a drugi kończył się słowami: „Myśli związane z prawdziwym pragnieniem poszukującego doprowadzą nas do niego, a jego do nas.” Bracia Różanego Krzyża Temat podjęli najważniejsi myśliciele epoki. Jednym z nich był Michael Maier (1568–1622) z Niemiec, mianowany Pfalzgrafem (hrabią palatynem) przez Rudolfa II, cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego, króla Węgier i króla Czech. Był też jednym z najważniejszych obrońców różokrzyżowców, wyraźnie przekazując szczegóły dotyczące „Braci Różanego Krzyża” w swoich pismach. Maier stanowczo twierdził, że Bracia istnieli, by rozwijać natchnione sztuki i nauki, w tym alchemię. Łącząc styl bezpośredni i zawoalowany, przekazywali dziewięć etapów inwolucyjno-ewolucyjnej transmutacji potrójnego ciała człowieka, potrójnej duszy i potrójnego ducha, obok innej wiedzy ezoterycznej związanej ze „Ścieżką Inicjacji”. W broszurze z 1618 roku „Pia et Utilissima Admonitio de Fratribus Rosae Crucis” Henrichus Neuhusius napisał, że różokrzyżowcy wyruszyli na Wschód z powodu niestabilności Europy wywołanej początkiem wojny trzydziestoletniej. W 1710 roku Sigmund Richter, założyciel tajnego stowarzyszenia Złotego i Różanego Krzyża, również sugerował, że różokrzyżowcy migrowali na wschód. Różokrzyżowcy dzisiaj Idea bractwa różokrzyżowców była na tyle silna, że przez wieki wiele organizacji silnie do niej nawiązywało, często mając się za jedynych i najwierniejszych wyznawców. Grupy te zwykle dzieli się na trzy nurty: ezoteryczno-chrześcijański, przekazujący wewnętrzne nauki chrześcijaństwa, masoński, związany z lożami i symboliczną drogą wtajemniczenia, inicjacyjny, działający poprzez system stopni, jak Golden Dawn czy AMORC. Do pierwszej grupy należy m.in. Rosicrucian Fellowship (1909), które uczy o duchowym rozwoju człowieka, przygotowaniu ludzkości na nową epokę i działalności wyższych adeptów skupionych wokół postaci Christiana Rosenkreuza. W Rosji po 1905 roku pojawiły się podobne ruchy, lecz zostały zlikwidowane do lat 30. XX w. Natomiast w ruchu masońskim pojawia się przekonanie, że idee zakonu obecne są już w „Boskiej Komedii” Dantego. Obok nich funkcjonowały inne organizacje chrześcijańskie i masońskie, takie jak Centro de Estudios Rosacruz, Lectorium Rosicrucianum czy Societas Rosicruciana, a także struktury inicjacyjne pokroju AMORC. Część z tych grup twierdzi, że zachowuje historyczną ciągłość z dawnym zakonem, inne mówią raczej o duchowym pokrewieństwie z „niewidzialnym bractwem”. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Grecy podczas starożytnych rytuałów pili ten psychodeliczny napój. „Antyczne LSD” przygotowywano ze sporyszu
W samym sercu starożytnej Grecji, w cieniu świątyni Eleusis, tysiące pielgrzymów zbierało się co roku na misteriach eleuzyjskich – jednym z najciekawszych religijnych rytuałów antycznego świata. Zanim przekroczono progi świątyni Demeter, każdy przechodził wielodniowy post i oczyszczenie. Wszyscy czekali na kulminacyjny moment: wspólne wypicie kykeonu. Wyglądał niepozornie – ot, woda z jęczmieniem i miętą – ale jego działanie zapierało dech.
Wyobraź sobie starożytną grecką noc, podczas której filozofowie, artyści i władcy zjeżdżali się do niewielkiego miasteczka Eleusis. Każdy z nich wiedział, że za chwilę przeżyje coś, co odmieni jego postrzeganie świata. Czekał ich rytuał misteriów eleuzyjskich (według niektórych źródeł odprawianych przez niemal 2000 lat), których centrum stanowił tajemniczy napój kykeon, mający prowadzić ku mistycznym wizjom. Współcześnie bywa nazywanym „antycznym LSD”, który przyrządzały miejscowe kapłanki. Czym był „magiczny napój” i kto go przyrządzał? Kapłanki z Eleusis były strażniczkami jednej z największych tajemnic starożytności. To one, w noc poprzedzającą kulminację misteriów, szykowały „magiczny napój” dla setek inicjowanych. Według zachowanych przekazów kykeon składał się z wody, jęczmienia i mięty, lecz coraz więcej naukowców podejrzewa, że w tej mieszance kryło się coś więcej – sporysz, czyli grzyb wywołujący potężne zmiany świadomości. Podczas misteriów uczestnicy po długim poście spożywali kykeon. Wielu z nich opisywało potem wizje światła, spotkania z boginią Demeter i poczucie całkowitego odrodzenia. Tajemnicza receptura była przekazywana ustnie, a za złamanie milczenia groziła kara śmierci – to tylko podsycało aurę sekretnych rytuałów. Sporysz – trujący grzyb czy psychodeliczny klucz do świadomości? Przez wieki ten sekret antyku był przykryty pyłem dziejów. Dopiero współczesne badania rzucają nowe światło na tajemnicę kapłanek z Eleusis. Sporysz (Claviceps purpurea) pasożytuje na zbożach, a spożycie jego surowej postaci może prowadzić do zatrucia, halucynacji, a nawet śmierci. Jednak, jak udowodnili naukowcy z Uniwesytetu w Atenach, po odpowiednim przetworzeniu – czyli gotowaniu w ługu przez kilka godzin – toksyczność znika, a pozostają substancje psychoaktywne pokrewne LSD: LSA oraz izo-LSA. Kapłanki mogły więc posiadać niezwykłą wiedzę botaniczno-chemiczną, pozwalającą przekształcić trujący grzyb w „napój bogów”, umożliwiający uczestnikom wejście w mistyczny kontakt z bóstwami. Psychodelia w służbie religii Co się działo po spożyciu kykeonu? Uczestnicy relacjonowali ekstazę, wizje światła, poczucie śmierci i odrodzenia. Rytuał miał pomagać przezwyciężyć lęk przed śmiercią i dać przedsmak życia wiecznego. Kykeon stawał się więc nie tylko środkiem doświadczania boskości, lecz także narzędziem duchowej transformacji i zjednoczenia wspólnoty inicjowanych. Miał ugruntować ich przekonania religijne. Relacje o tych wizjach przeniknęły do filozofii Platona i literatury, stając się inspiracją dla całej kultury greckiej. Misteria eleuzyjskie pozostawiły ślad w historii religii jako jeden z najwcześniejszych i najbardziej wyrafinowanych przykładów użycia psychodelików w praktyce duchowej. Czy znamy wszystkie tajemnice misteriów eleuzyjskich? Chociaż badania archeochemiczne są coraz bardziej dokładne, to do dziś nie odnaleziono niepodważalnych pozostałości psychoaktywnych substancji w naczyniach z Eleusis. Jednak zarówno teksty starożytnych autorów, jak i wyniki współczesnych eksperymentów przekonują, że „antyczne LSD” mogło być rzeczywistością, a nie tylko legendą. Misteria eleuzyjskie fascynują naukowców, religioznawców i antropologów do dziś, stanowiąc klucz do zrozumienia korzeni duchowości i roli substancji zmieniających świadomość w historii europejskiej cywilizacji. Współczesna nauka coraz śmielej przyznaje, że sekrety Eleusis to nie tylko opowieść o dawnych boginiach i rytuałach, ale także o granicach poznania, alchemii natury i odwiecznym pragnieniu przekroczenia ludzkich ograniczeń. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zyskała miano „polskiej Jerozolimy”. Święta przestrzeń rozciąga się na całe wzgórza
W sercu Małopolski, na styku Beskidu Makowskiego i Pogórza Wielickiego, rozpościera się przestrzeń, która od ponad czterech stuleci definiuje duchową tożsamość regionu i narodu – Kalwaria Zebrzydowska. Klasztor, będący symbolem tego miasta, to coś więcej niż sanktuarium. Mówimy tu o monumentalnym założeniu przestrzennym, w którym architektura, topografia i wiara tworzą nierozerwalną całość. Wpisanie tego kompleksu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1999 roku było jedynie formalnym potwierdzeniem jego wyjątkowej uniwersalnej wartości, opartej na kryteriach integralności, autentyczności i historycznej ciągłości tradycji pielgrzymkowej.
Spis treści: Polska Jerozolima Dróżki Kalwaryjskie Serce kultu maryjnego Sanktuarium Pasyjno-Maryjne w Kalwarii Zebrzydowskiej jest jednym z najwybitniejszych osiągnięć sakralnych w Europie. Jego wartość wynika z genialnego połączenia wizji fundacyjnej Mikołaja Zebrzydowskiego, talentu manierystycznych i barokowych architektów i naturalnej, lecz celowo przetworzonej topografii Beskidu. Ewolucja sanktuarium od kultu pasyjnego do pełnego kultu pasyjno-maryjnego, ugruntowana poprzez cud krwawych łez Matki Bożej, stworzyła unikatowe miejsce, w którym pielgrzymi mogą przeżywać tajemnice zbawienia w komplementarny sposób. Polska Jerozolima Historia sanktuarium kalwaryjskiego jest ściśle powiązana z ambicjami i głęboką religijnością jednego z najważniejszych rodów arystokratycznych XVII-wiecznej Rzeczypospolitej – Zebrzydowskich. Inicjatorem i wielkim fundatorem kompleksu był Mikołaj Zebrzydowski, wojewoda krakowski i starosta generalny krakowski. Jego motywacja do stworzenia Kalwarii, nazwanej później „polską Jerozolimą”, miała podłoże zarówno osobiste, jak i szerszy kontekst kontrreformacji, dążącej do umocnienia wiary poprzez wizualne i zmysłowe doświadczenie tajemnic religijnych. Legenda o trzech krzyżach W 1600 roku starosta krakowski ufundował niewielki kościół pw. Ukrzyżowania Jezusa Chrystusa. Obiekt powstał według modelu jerozolimskich kaplic, przywiezionego z Ziemi Świętej w 1599 roku przez Hieronima Strzałę. Według legendy działanie to było podyktowane niezwykłą wizją, którą miała doznać jego żona, Dorota. Szlachcianka, modląc się w komnacie lanckorońskiego zamku, miała ujrzeć trzy płonące krzyże nad zalesioną górą. Gdy opowiedziała o tym mężowi, ten zadecydował o wzniesieniu kościoła w miejscu niezwykłej wizji. W zamierzaniu Zebrzydowskiego miejsce to miało służyć prywatnej modlitwie. Wojewoda postanowił jednak wybudować kaplicę Grobu Chrystusa i niewielki klasztor. Akt fundacyjny Akt Fundacyjny, wydany w Krakowie 1 grudnia 1602 roku, formalnie ustanowił przeznaczenie terenu. Zebrzydowski przekazał wzgórze, przyszły klasztor i kościół pod opiekę zakonu bernardynów. Wybór Zebrzydowskiego miał wymiar symboliczny – bernardyni byli związani z opieką nad miejscami świętymi w Jerozolimie, co umacniało ideę Kalwarii jako jej wiernej kopii. Zebrzydowski zobowiązał się do budowy kościoła wzorowanego na kaplicach Męki Pańskiej w Jerozolimie, kaplicy Grobu Pańskiego i szeregu kaplic Drogi Krzyżowej, które miały służyć pobożności i refleksji. Architektoniczny mariaż Architektura Kalwarii Zebrzydowskiej jest wyjątkową syntezą późnego manieryzmu i wczesnego baroku, która rozwijała się dynamicznie przez cały XVII wiek. Za kluczowe projekty odpowiadali wybitni artyści. Początkowy projekt kościoła i klasztoru, realizowany w latach 1604–1609, został stworzony przez włoskiego architekta Jana Marię Bernardoniego i flamandzkiego architekta i złotnika Pawła Baudartha. Konsekracja pierwszego kościoła nastąpiła 4 października 1609 roku. Baudarth kontynuował prace, projektując pierwsze kaplice Drogi Krzyżowej w latach 1609–1617, w tym kluczowe obiekty jak Ratusz Piłata, Grób Pana Jezusa, Ogrójec czy Pałac Heroda. Wzory dla tych obiektów, w tym model dla samego kościoła, były sprowadzane bezpośrednio z Jerozolimy. Wybór Bernardoniego i Baudartha, specjalizujących się w estetyce kontrreformacyjnej, był kluczowy. Ich zadaniem było stworzenie dokładnej, ale jednocześnie artystycznie przetworzonej kopii Jerozolimy. Wierność topograficzna i architektoniczna miała potęgować poczucie autentycznego przeżywania Męki, co stanowiło centralny element barokowego kultu. Ciągłość dzieła Po śmierci Mikołaja Zebrzydowskiego jego dzieło było kontynuowane przez kolejnych członków rodu, którzy wprowadzili nowe akcenty w architekturze i kulcie. Jan Zebrzydowski, syn Mikołaja, kontynuował budowę po 1620 roku. Uzupełnił Dróżki Pasyjne o pięć kolejnych kaplic (Bramę Wschodnią, Kaplicę na Cedronie, Cyrenejczyka, Weronikę i Pierwszy Upadek pana Jezusa). Co ważne, to on zainicjował kult maryjny, budując osiem kaplic dedykowanych kontemplacji tajemnic życia Maryi, które stały się zalążkiem Dróżek Matki Bożej. Kolejnym kluczowym fundatorem był Michał Zebrzydowski, który rozbudował kompleks klasztorny, dodając drugi krużganek od strony północnej. Jego największym wkładem było ufundowanie kaplicy Matki Bożej Kalwaryjskiej, do dziś uznawanej za jeden z najpiękniejszych obiektów barokowych w Kalwarii. Ostatnim wielkim mecenasem była Magdalena Czartoryska, której fundacja pozwoliła na monumentalną rozbudowę kościoła, przekształcając go w dzisiejszą bazylikę. Dodano długą i szeroką nawę, a przede wszystkim imponującą fasadę z dwiema wieżami, ukończoną w 1702 roku, już po śmierci fundatorki. Dróżki Kalwaryjskie Kalwaria Zebrzydowska jest słynna przede wszystkim ze względu na swój kompleks dróżkowy, który stanowi wyjątkowy w skali światowej system ścieżek pielgrzymkowych, łączących kontemplację Męki Pańskiej i Boleści Matki Bożej. Praktyka pielgrzymowania dróżkami rozwijała się od połowy XVII wieku. Dróżki Pana Jezusa Dróżki Pana Jezusa, czyli rozszerzona Droga Krzyżowa, składają się z 28 stacji rozmieszczonych w 24 obiektach. Trasy te, wplecione w naturalny krajobraz Beskidu, mają długość przekraczającą 8 km. Unikatowe połączenie architektury i natury miało służyć jako fizyczne i duchowe doświadczenie. Długi czas przejścia (z modlitwami zajmuje około 5 godzin) i wymagający zalesiony teren czynią z Kalwarii Zebrzydowskiej przestrzeń przeznaczoną do głębokiej, często połączonej z fizycznym trudem, kontemplacji. Dostępna jest również krótsza opcja – Rzymska Droga Krzyżowa, która rozpoczyna się przy kaplicy „U Piłata” i może być pokonana w około 2 godziny. To spore udogodnienie dla grup lub osób z ograniczonym czasem. Dróżki Matki Bożej Kult maryjny, który zyskał na znaczeniu dzięki fundacjom Jana i Michała Zebrzydowskich i pojawieniu się cudownego obrazu, jest realizowany poprzez Dróżki Matki Bożej. Ścieżki te składają się z 24 stacji, zgrupowanych w 11 obiektach, z czego 10 jest współdzielonych ze stacjami Dróżek Pana Jezusa. Dróżki Matki Bożej są podzielone na trzy części: Boleści (cierpienia), Zaśnięcia (śmierć) i Wniebowzięcia (triumf). Kult maryjny kulminuje w uroczystościach Zaśnięcia i Pogrzebu Najświętszej Maryi Panny, które odbywają się na Dróżkach w sierpniu. Serce kultu maryjnego Wśród licznych zabytków Kalwarii Zebrzydowskiej, szczególne miejsce zajmuje cudowny wizerunek Matki Bożej Kalwaryjskiej, znajdujący się w barokowej Kaplicy Matki Bożej. Cud krwawych łez Obraz jest olejnym wizerunkiem Matki Bożej z Dzieciątkiem, powstałym prawdopodobnie na początku XVII wieku. Kluczowym momentem dla historii kultu, który przyczynił się do gwałtownego wzrostu znaczenia sanktuarium, był cud, do którego miało dojść 3 maja 1641 roku. W tym dniu obraz, będący własnością Stanisława Paszkowskiego, miał zapłakać krwawymi łzami. W obliczu cudu, wezwani księża apelowali do Paszkowskiego, by przekazał wizerunek do kościoła. Według XVII-wiecznej kroniki, Paszkowski, choć początkowo skłonny ofiarować obraz do Marcyporęby, został w drodze w tajemniczy sposób ciągnięty za rękę i prowadzony przez lasy, aż nagle ukazała mu się słynna świątynia kalwaryjska. Ten nadprzyrodzony epizod, opisany przez kronikarza jako dziwny wypadek, został zinterpretowany jako bezpośrednia interwencja Boga, który sam wybrał Kalwarię Zebrzydowską. Obraz trafił do sanktuarium w 1641 roku. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tajemnice boga piorunów w wierzeniach dawnych Słowian
Perun zajmuje w badaniach nad religią dawnych Słowian miejsce szczególne, choć jednocześnie niejednoznaczne. Jako bóg gromu i piorunów pojawia się jedynie w informacjach źródłowych pochodzących z Rusi. Jego postać bywa interpretowana zarówno jako lokalny wariant boga gromowładnego, jak i element szerszego, indoeuropejskiego dziedzictwa kulturowego. To właśnie ta niepewność sprawia, że Perun pozostaje jedną z najchętniej dyskutowanych figur słowiańskiego panteonu.
Spis treści: Kontrowersje wokół kultu Peruna Czy Perun był czczony w Polsce? Z kim walczył Perun? Święto Peruna – letnia uroczystość Słowian Perun zajmuje ważne miejsce w badaniach nad religią dawnych Słowian, choć jego wizerunek znany jest głównie z przekazów pośrednich i rekonstrukcji porównawczych. Najczęściej określany jest jako bóg burzy, piorunów i nieba. Symbol Peruna nie funkcjonował w formie jednego, ustalonego znaku. Był to raczej jako zespół wyobrażeń obejmujących piorun, broń miotaną (kamień, topór, strzałę) oraz dąb, który był czczony też jako święte drzewo gromowładcy. Bóg ten wpisuje się w szerszy indoeuropejski wzorzec bóstw gromowładnych, porównywanych z greckim bogiem Zeusem czy Thorem znanym z mitologii nordyckiej. Analogii tych nie należy jednak traktować jako dowodu tożsamości, lecz jako wskazówkę co do wspólnych struktur mitologicznych. Warto podkreślić, że Perun był początkowo bogiem bezpostaciowym. Było tak do roku 980, kiedy to za sprawą Włodzimierza Wielkiego pojawiły się w Kijowie posągi bóstw. Perun ze srebrną głową i złotym wąsem miał zajmować najważniejsze miejsce. Obecny obraz Peruna nie stanowi jednolitej postaci znanej wszystkim Słowianom w identycznej formie, lecz raczej wspólny rdzeń, wokół którego lokalne wierzenia mogły budować własne warianty. Kontrowersje wokół kultu Peruna Wiedza o kulcie Peruna opiera się na nielicznych i niejednorodnych źródłach, głównie z obszaru Rusi Kijowskiej, co sprawia, że jego rzeczywisty zasięg i znaczenie pozostają przedmiotem dyskusji. Brak bezpośrednich przekazów z ziem zachodniosłowiańskich utrudnia jednoznaczne potwierdzenie, czy Perun był bóstwem czczonym powszechnie przez wszystkich Słowian. Część badaczy uważa, że kijowski kult Peruna miał charakter lokalny i mógł powstać pod wpływem tradycji skandynawskich, zwłaszcza kultu Thora, przeniesionego na grunt słowiański przez Waregów. Inni wskazują na indoeuropejskie korzenie boga gromu, widoczne w języku, symbolice pioruna, dębu oraz micie walki z siłami chaosu. Aleksander Gieysztor, autor „Mitologii Słowian” z 1982 roku, zwracał uwagę, że próby ujednolicania tych śladów w jeden spójny obraz mogą prowadzić do uproszczeń. Religijność Słowian miała bowiem charakter lokalny, a różne formy kultu gromowładcy mogły funkcjonować niezależnie od siebie. Z tego powodu Perun pozostaje postacią znaną głównie z hipotez, będąc symbolem złożoności i fragmentaryczności wiedzy o wierzeniach przedchrześcijańskich. Czy Perun był czczony w Polsce? Pytanie o obecność kultu Peruna na ziemiach dzisiejszej Polski pozostaje jednym z bardziej złożonych zagadnień badawczych. Brakuje bezpośrednich źródeł pisanych, które jednoznacznie potwierdzałyby istnienie rozwiniętego kultu tego bóstwa wśród wszystkich grup zamieszkujących te tereny. Jednocześnie istnieją przesłanki pośrednie, takie jak analiza nazw miejscowych, porównań językowych czy analogii kulturowych, które sugerują, że postać Peruna była znana także na północ od Karpat. Należy jednak pamiętać, że wierzenia Słowian miały charakter silnie lokalny i nie tworzyły jednego, zunifikowanego systemu religijnego. W tym kontekście mówienie o kulcie Peruna w Polsce wymaga precyzyjnego określenia skali i formy. Możliwe, że był on jednym z bóstw znanych części społeczności, ale niekoniecznie zajmował pozycję dominującą. Takie podejście pozwala uniknąć uproszczeń, które często pojawiają się w popularnych narracjach o dawnych religiach. Z kim walczył Perun? Z Perunem często wiązany jest motyw walki z siłami chaosu. W rekonstrukcjach mitologii słowiańskiej jego najczęściej wskazywanym przeciwnikiem jest Weles – postać łączona ze sferą chtoniczną oraz tym, co nieuporządkowane. Konflikt między tymi dwoma bogami bywa interpretowany jako symboliczna opozycja porządku i chaosu, nieba i ziemi. Warto jednak wyraźnie zaznaczyć, że nie zachował się żaden spójny mit narracyjny opisujący takie starcie w formie znanej z mitologii klasycznych. Motyw walki Peruna ma charakter modelu interpretacyjnego, wyprowadzonego z analiz językowych, porównań indoeuropejskich oraz materiału folklorystycznego. W ludowych przekazach przeciwnik boga burzy bywa przedstawiany także w postaci Żmija, co badacze interpretują jako zoomorficzny wariant tej samej sfery chaosu, a niekiedy nawet jako jedno z wcieleń Welesa. Święto Peruna – letnia uroczystość Słowian Święto Peruna rekonstruowane jest jako uroczystość przypadająca na okres letni, związana z czasem burz, intensywnego wzrostu roślin oraz kluczowej fazy cyklu rocznego. Źródła historyczne nie zawierają jednoznacznych opisów przebiegu takiego święta. Zakłada się, że obchody mogły mieć charakter wspólnotowy i obejmować rytuały o funkcji ochronnej oraz oczyszczającej. Burza, ogień i dźwięk mogły pełnić rolę symbolicznych narzędzi przywoływania siły bóstwa, choć są to hipotezy, a nie potwierdzone fakty. Współczesne opisy często wykraczają poza to, co da się obronić źródłowo. Dzisiejsze Święto Peruna, obchodzone 20/21 lipca, jest organizowane przez środowiska rodzimowiercze. Należy postrzegać je jako zjawisko współczesne, inspirowane dawnymi tradycjami, a nie ich bezpośrednią kontynuację. Z punktu widzenia badań historycznych pozostają rekonstrukcją symboliczną, a nie odtwarzaniem pierwotnych rytuałów. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Weles w wierzeniach dawnych Słowian: od Nawi po codzienny dobrobyt
Weles jest jednym z najbardziej złożonych bóstw słowiańskich, a jego funkcje obejmowały zarówno ochronę bydła i dobrobytu, jak i opiekę nad Nawią, światem umarłych. Choć nie zachowały się spójne mity, obecność tego boga w źródłach pisanych i folklorze pozwala zrekonstruować jego rolę w religii dawnych Słowian. Obecność Welesa w obrzędach, przysięgach i ludowych wierzeniach pokazuje, jak istotną rolę pełnił w codziennym życiu społeczności słowiańskich.
Spis treści: Między Nawią a dobrobytem – chtoniczny wymiar Welesa Magia, poezja i wiedza tajemna: Weles a wołchwowie Weles i Perun – konflikt w rekonstrukcjach mitologicznych Żmij, smok i postacie zoomorficzne Weles w praktykach ludowych i we współczesnym rodzimowierstwie Weles (Wołos) należy do najciekawszych, ale i najbardziej problematycznych bóstw słowiańskich. Jego imię pojawia się w źródłach wschodniosłowiańskich, przede wszystkim w staroruskim latopisie, „Powieści minionych lat”, gdzie występuje jako bóg, na którego składano przysięgi podczas zawierania traktatów. Już sam ten fakt wskazuje, że nie był to bóg marginalny ani wyłącznie „ludowy”. W opozycji do tego stoi fakt, że Weles nie znalazł się w oficjalnym panteonie średniowiecznego Kijowa ustanowionym przez Włodzimierza Wielkiego w 980 roku, co od dawna rodzi pytania o charakter jego kultu i miejsce w religii przedchrześcijańskiej. W badaniach Weles jawi się jako bóstwo o szerokim zakresie kompetencji. Jego postać jest wiązana z magią, bogactwem, przysięgą, sztuką, zaświatami i światem chtonicznym. Tak rozległy wachlarz funkcji nie musi jednak oznaczać chaosu. Przeciwnie, może świadczyć o tym, że Weles reprezentował sferę „nieuporządkowaną”: obszar poza jasnym porządkiem prawa, wojny i władzy, które zwykle przypisuje się Perunowi. Między Nawią a dobrobytem – chtoniczny wymiar Welesa Jednym z najczęściej przywoływanych aspektów Welesa jest jego związek z zaświatami, określanymi w tradycji słowiańskiej mianem Nawii. W folklorze Weles bywa przedstawiany jako władca krainy umarłych, opiekun dusz oraz strażnik granicy między światem żywych i zmarłych. Motyw ten nie występuje jednak w postaci rozbudowanej narracji mitologicznej, lecz raczej jako zbiór rozproszonych odniesień i późniejszych interpretacji. Równolegle Weles funkcjonuje jako bóg bogactwa i dobrobytu. W źródłach określany jest mianem skotij bog, co tradycyjnie tłumaczono jako „bóg bydła”. Aleksander Brückner, autor „Mitologii słowiańskiej” z 1918 roku zwracał jednak uwagę, że takie rozumienie może być wynikiem nieporozumienia i późniejszego utożsamienia Welesa ze świętym Błażejem, chrześcijańskim patronem bydła. W szerszym ujęciu bydło nie było celem kultu samym w sobie, lecz miernikiem zamożności, stabilności i przetrwania wspólnoty. Połączenie sfery zaświatów z dobrobytem wbrew pozorom nie jest sprzeczne. W wielu tradycjach indoeuropejskich bóstwa chtoniczne pełnią funkcję strażników bogactwa czy urodzaju (doskonałym przykładem jest tu np. grecka bogini Demeter). Weles, jako bóg podziemi, wpisuje się doskonale w ten schemat. Magia, poezja i wiedza tajemna: Weles a wołchwowie Wyjątkową pozycję Welesa podkreśla jego związek z magią i słowem. W „Słowie o wyprawie Igora” legendarny pieśniarz Bojan zostaje nazwany wnukiem Welesowym, co sugeruje szczególną relację boga z poetami, wieszczami i wołchwami. Nie chodzi tu o magię w potocznym, późnym znaczeniu, lecz o wiedzę tajemną, zdolność interpretowania znaków i kontaktu z inną rzeczywistością. Wołchwowie, zwani potocznie guślarzami, funkcjonowali na styku sacrum i profanum, utrzymując poprzez ekstazę wywołaną tańcem i/lub środkami odurzającymi kontakt ze światem nadprzyrodzonym. Jeśli przyjąć, że Weles był ich patronem, wzmacnia to obraz boga stojącego poza oficjalną strukturą władzy, ale jednocześnie posiadającego realny autorytet symboliczny. Weles jest więc bogiem tych, którzy operują znaczeniem, pamięcią i rytuałem. Taki profil dobrze tłumaczy, dlaczego na Rusi przysięgano na Welesa podczas zawierania traktatów. Przysięga miała charakter magiczno-prawny, a jej złamanie miało skutkować ciężką chorobą. Weles i Perun – konflikt w rekonstrukcjach mitologicznych Relacja Welesa z Perunem jest jednym z częściej analizowanych tematów w badaniach nad mitologią słowiańską. W rekonstrukcjach mitologicznych obaj bogowie występują jako przeciwstawne siły. Perun reprezentuje niebo, porządek, prawo i wojenną sprawczość, Weles zaś ziemię, wodę, chaos i sferę chtoniczną. Ich konflikt interpretowany jest jako wariant szerzej rozpowszechnionego w świecie indoeuropejskim schematu walki boga burzy z przeciwnikiem związanym z podziemiem. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że nie zachował się żaden spójny mit opisujący taką walkę wprost. Przekonanie o konflikcie tych bogów opiera się na przekazach folklorystycznych zachowanych po chrystianizacji. Motyw rywalizacji Peruna i Welesa należy więc traktować jako model interpretacyjny, a nie jako pewny element wierzeń wszystkich społeczności słowiańskich. Żmij, smok i postacie zoomorficzne W kontekście konfliktu z Perunem pojawia się kwestia zoomorficznych wcieleń Welesa. W folklorze słowiańskim, a zwłaszcza w tradycjach wschodnich i południowych, przeciwnikiem boga burzy bywa Żmij lub smok – istoty związane z wodą, podziemiem i chaosem. W późniejszych interpretacjach postać ta bywa utożsamiana właśnie z Welesem. Interesujące są również lokalne warianty folklorystyczne, takie jak postać Wołoszyna w Tatrach, interpretowana jako smocze wcielenie Wołosa. Takie utożsamienie nie oznacza jednak, że Weles był „bogiem-smokiem” w sensie dosłownym. Raczej mamy tu do czynienia z symbolicznym językiem, w którym siły chtoniczne przybierają formy zwierzęce, pełzające lub wodne. Podobne motywy występują także w innych tradycjach indoeuropejskich, co wzmacnia hipotezę o wspólnym schemacie symbolicznym. Weles w praktykach ludowych i we współczesnym rodzimowierstwie Po chrystianizacji ziem słowiańskich postać Welesa nie zniknęła całkowicie, lecz uległa przekształceniu. W tradycji wschodniej jego funkcje przejął częściowo święty Mikołaj, który stał się opiekunem bydła, podróżnych i dusz zmarłych. W Czechach i na zachodnich obszarach słowiańskich Weles bywał utożsamiany z diabłem, co znalazło odzwierciedlenie w języku i kaznodziejstwie późnego średniowiecza. W praktykach ludowych echo kultu Welesa przetrwało w obrzędach pasterskich, wierzeniach dotyczących ochrony stad oraz w narracjach o opiekunach zaświatów. Współcześnie Weles powraca jako jedna z centralnych postaci rodzimowierstwa słowiańskiego. Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że współczesne obchody i rytuały mają charakter rekonstrukcyjny, nie nawiązują wprost do najstarszych wierzeń Słowian. Dla badacza i świadomego czytelnika Weles pozostaje przede wszystkim fascynującym przykładem tego, jak fragmentaryczne źródła, folklor i porównania indoeuropejskie pozwalają odtworzyć zarys dawnego świata wyobrażeń – świata, który nie daje się sprowadzić do prostych definicji ani jednoznacznych mitów. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Po 2000 latach otwarto drogę z czasów Jezusa. Historyczny szlak znów dostępny
Po raz pierwszy od blisko dwóch tysięcy lat turyści i pielgrzymi mogą przejść drogą, którą w czasach Drugiej Świątyni przemierzali mieszkańcy starożytnej Jerozolimy. Odkryta i udostępniona w całości tzw. Droga Pielgrzymów w Mieście Dawida (czyli główna arteria prowadząca ku Wzgórzu Świątynnemu) ponownie łączy kluczowe miejsca biblijnej topografii miasta. To właśnie tę trasę, według wielu badaczy, pokonywali wierni udający się do świątyni w czasach Jezusa.
Realizacja projektu stanowi jedno z największych przedsięwzięć archeologicznych prowadzonych w ostatnich latach w Izraelu. Prace wykopaliskowe i konserwatorskie objęły około 600 metrów kamiennej drogi datowanej na I wiek n.e., biegnącej od Sadzawki Siloe w południowej części Miasta Dawida aż w kierunku Wzgórza Świątynnego. Odtworzenie tej osi komunikacyjnej pozwoliło odtworzyć historyczny kręgosłup Jerozolimy z okresu Drugiej Świątyni, kiedy miasto stanowiło religijne i polityczne centrum regionu. Dzięki wieloletnim badaniom archeolodzy odsłonili oryginalną nawierzchnię z dużych wapiennych płyt, system kanalizacyjny oraz liczne artefakty, które rzucają nowe światło na codzienne życie sprzed niemal dwóch tysiącleci. Droga Pielgrzymów w Jerozolimie. 2000 lat pod ziemią Odsłonięta 10 lutego 2026 r. trasa, określana przez archeologów jako tzw. ulica schodkowa, ma około 600 metrów długości i średnio 8 metrów szerokości. Została zbudowana w I wieku n.e. jako reprezentacyjna arteria łącząca Sadzawkę Siloe z rejonem Wzgórza Świątynnego w okresie Drugiej Świątyni (516 r. p.n.e.–70 r. n.e.). Przez stulecia pozostawała jednak całkowicie ukryta pod ziemią. Dopiero ponowne odkrycie Sadzawki Siloe w 2004 roku zapoczątkowało wieloletnie, skomplikowane prace wykopaliskowe prowadzone przez Izraelski Urząd Starożytności pod gęsto zabudowaną, współczesną tkanką miejską wschodniej Jerozolimy. Badania wymagały precyzyjnych działań inżynieryjnych, ponieważ archeolodzy pracowali pod istniejącą infrastrukturą miasta. Efekt okazał się jednak wyjątkowy: kamienna nawierzchnia zachowała się w znakomitym stanie, bez późniejszych przebudów czy ingerencji. Jak podkreślono w oficjalnym komunikacie stanowiska archeologicznego City of David, droga została odkryta „dokładnie taka, jaka była” – nietknięta przez kolejne epoki. Wzdłuż trasy natrafiono na oryginalne płyty chodnikowe, system odprowadzania wody oraz liczne artefakty: monety, kamienne odważniki i przedmioty codziennego użytku. Znaleziska te świadczą o intensywnym ruchu pieszym i handlowym, jaki panował tu w I wieku. Według przedstawicieli projektu była to główna oś komunikacyjna starożytnej Jerozolimy, którą przemierzali mieszkańcy, kupcy i pielgrzymi przybywający z różnych części regionu. Jej nagłe opuszczenie nastąpiło podczas Wielkiego Powstania Żydowskiego w 70 r. n.e., kiedy miasto zostało zniszczone przez wojska rzymskie. Od tamtej pory ulica pozostawała zasypana przez niemal dwa tysiące lat, co paradoksalnie przyczyniło się do jej znakomitego stanu zachowania. Zwiedzanie Drogi Pielgrzymów – trasa, znaczenie i dostęp dla turystów Udostępniona trasa rozpoczyna się w rejonie Miasta Dawida, skąd zwiedzający schodzą w kierunku Sadzawki Siloe, a następnie przechodzą podziemnym odcinkiem starożytnej ulicy, by zakończyć wizytę w Ogrodzie Archeologicznym Davidsona, położonym na południe od Wzgórza Świątynnego. Przejście drogą zajmuje około dwóch godzin i – jak podkreślają organizatorzy – „jest odpowiednie dla rodzin z dziećmi, dorosłych i grup zorganizowanych”. Dostępne są wycieczki z przewodnikiem, ale możliwe jest również zwiedzanie samodzielne. Największą wartością tego doświadczenia jest autentyczność. Odwiedzający po raz pierwszy od około dwóch tysięcy lat mogą dosłownie przejść po kamieniach, po których w I wieku n.e. podążali mieszkańcy i pielgrzymi zmierzający ku świątyni. Jak zaznaczono w oficjalnym komunikacie, miasto można oglądać „bez rekonstrukcji” – poprzez oryginalne pozostałości zachowane w niemal niezmienionej formie. David Be’eri, dyrektor generalny centrum archeologicznego Miasta Dawida, podkreślił symboliczny wymiar projektu: „W okresie Drugiej Świątyni droga łączyła dziesiątki tysięcy pielgrzymów z całego kraju i świata, a dziś ma łączyć miliony gości i turystów”. Jak dodał, przedsięwzięcie ma znaczenie wykraczające poza samą archeologię, ponieważ przywraca do przestrzeni publicznej materialne świadectwo historii Jerozolimy. Przedstawiciele ośrodka zwrócili również uwagę na wymiar religijny trasy. Spacer od Sadzawki Siloe w kierunku Wzgórza Świątynnego ma – jak określono – „głębokie znaczenie” zarówno dla Żydów, jak i chrześcijan. „Żydowskie powiązania z tym obszarem sięgają około czterech tysięcy lat wstecz, a w przypadku chrześcijan około dwóch tysięcy lat” – wskazano, podkreślając ciągłość tradycji i pamięci. W komunikacie zaznaczono także, że choć na świecie istnieją inne starożytne drogi, „niewiele z nich, jeśli w ogóle, ma takie znaczenie jak Droga Pielgrzymów”, której oddziaływanie wykracza daleko poza lokalny kontekst historyczny. Źródła: Fox News, Israel Hayom, City od David Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tu chrześcijanie modlą się w języku Jezusa. „Odbyłem niezwykłą podróż przez Górną Mezopotamię”
Górna Mezopotamia to jeden z nielicznych regionów świata, gdzie chrześcijanie do dziś modlą się w języku Chrystusa. Udałem się w podróż przez Edessę, Aminę i Mardin, która pozwoliła mi poznać Syriaków – wspólnotę stojącą na straży aramejskiej tradycji, wiary i wiedzy starożytnej.
Spis treści: Kim są Syriacy? Wizyta w Sanliurfie Pechowa Antiochia Eksodus wiernych Góra sługów Boga Tłumacze, naukowcy i rzemieślnicy Dziedzictwo górnej Mezopotamii Jak przystało na kolebkę cywilizacji, Mezopotamia czyli ziemia między rzekami, jest uznawana za ojczyznę wielu starożytnych ludów. Między Eufratem a Tygrysem, bo o tych rzekach mowa, powstawały pierwsze miasta czy też formy pisma klinowego, a same rzeki miały też nawadniać biblijny Eden. Jednym z języków użytych do opisu dziejów stworzenia w oryginale był aramejski, który podobnie jak hebrajski czy arabski, jest językiem semickim. Na początku I tysiąclecia p.n.e język ten rozpowszechnił się po całym Bliskim Wschodzie, gdzie pełnił rolę zbliżoną do tej, którą łacina spełniała w średniowieczu. Język syriacki jest dialektem języka aramejskiego, którego standaryzacja miała miejsce w okolicach miasta Edessa (dzisiejsza Sanliurfa lub Urfa w Turcji). Dziś język ten jest używany podczas liturgii w kościołach wschodnich, w tym przede wszystkim w kościołach syriackich. Kim są Syriacy? Syriacy to termin pochodzący nie od nazwy współczesnego państwa Syria, ale od starożytnego imperium Asyrii, w Mezopotamii, które ostatecznie podbili Babilończycy. Babilon jak wszystkie imperia również w pewnym momencie padł, a ostatnia dynastia sprawująca w nim władzę nazywana jest m. in. dynastią chaldejską. Najwybitniejszym władcą z tej dynastii był Nabuchonodozor II, który miał doprowadzić swoje państwo do szczytu potęgi oraz rozkwitu cywilizacyjnego. Za jego czasów miały powstać na przykład Wiszące ogrody Semiramidy, jeden z siedmiu cudów świata, a dla Żydów jest on sprawcą niewoli babilońskiej i zniszczenia Jerozolimy. W ten sposób Syriacy, Asyryjczycy, Babilończycy oraz Chaldejczycy to słowa określające de facto jedną językową społeczność. Dzisiaj terminy te są związane przede wszystkim z podziałem religijnym. Konkretnie chodzi tu o różne liturgie w chrześcijaństwie wschodnim, które w Mezopotamii funkcjonuje niemal od początków swojego istnienia. Upraszczając odrobinę ten nieco skomplikowany podział można powiedzieć, że terminy Syriacy oraz Asyryjczycy odnoszą się głównie do członków tzw. Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego. Babilończycy czy też Chaldejczycy to dzisiaj określenia wyznawców tej gałęzi, która pozostaje w unii ze stolicą apostolską w Watykanie. Wizyta w Sanliurfie Jest wiele powodów, aby odwiedzić Sanliurfę, święte miasto Anatolii, gdzie ustandaryzowano język syriacki. Tutaj też rozpoczyna się moja podróż. Dla Syriaków jest to stolica założonego przez nich, pierwszego chrześcijańskiego państwa – Orsoena – z którym wiąże się historia najstarszego wizerunku Jezusa. Władający tutaj na początku naszej ery król Abgar V Czarny miał wysłać do Chrystusa list z prośbą o pomoc po tym jak zachorował na trąd. Cudotwórca z Galilei niestety nie mógł przybyć osobiście, ale przesłał królowi tkaninę, na której odcisnął swoją twarz. Grecki termin Mandilion oznacza ręcznik lub chustę i tak też dziś nazywa się ten mityczny prezent dla króla Edessy, który oczywiście miał wyleczyć Abgara i skłonić go tym samym do przyjęcia nowej religii. Dostarczycielem tkaniny oraz propagatorem chrześcijaństwa w Orsoenie był Tadeusz z Edessy (aram. Mar Addai ‏ܡܪܝ ܐܕܝ‎), jeden z uczniów Jezusa, który uznawany jest za pierwszego patriarchę kościołów wschodu. Dzisiaj w Urfie jest już tylko jeden kościół syriacki, ale są też miejsca kultu, które były kościołami wcześniej. Kościół Piotra i Pawła postawiono w dzisiejszej formie w połowie XIX wieku na fundamentach świątyni z VI wieku. Był używany przez Syriaków do 1924 roku kiedy miały miejsce masowe migracje tej społeczności. Po przejściu przez bramę kompleksu kościelnego można odczuć, że wyszło się z islamskiej Urfy i rozpoczęło spacer po antycznej, chrześcijańskiej Edessie. Przechodząc bowiem przez spokojne podwórce z sadzawkami i drzewami oliwnymi, czułem się jak w świętym mieście. Liczne obejścia czy schodki prowadzące na różne poziomy budynków przypominają bowiem nieco pustynne klasztory czy też kościelne kompleksy w centrum Jerozolimy. Pechowa Antiochia Dla wszystkich chrześcijan wschodu najważniejszym miastem była zawsze Antiochia (dzisiejszy Hatay/Antakya w Turcji). To tutaj użyto pierwszy raz terminu „chrześcijanie" aby określić przyjmujące nową wiarę wspólnoty. Pierwszym misjonarzem był tu św. Piotr, który uznawany jest też za pierwszego patriarchę miasta. Antiochia zajmuje tym samym pierwsze miejsce na liście świętych miast dla Syriaków. Jest to jednak dziś wymiar symboliczny i występuje ono tylko w tytulaturze najważniejszych dygnitarzy kościelnych. Samo miasto cierpiało wiele razy w wyniku kataklizmów i z czasem znikały tam święte miejsca. Ostatnie trzęsienie ziemi w 2023 roku zrównało je niemal z ziemią. Eksodus wiernych W wyniku różnic doktrynalnych czy też osobistych sporów ze sprawującymi władzę instytucjami patriarchowie kościołów syriackich musieli bardzo szybko szukać nowych siedzib a mnisi bardziej przyjaznych warunków dla egzystencji. Naturalnym kierunkiem wydawała się dla nich północ a konkretniej Górna Mezopotamia. Miastem, które stało się nową siedzibą patriarchy, wokół której powstawać zaczęły liczne klasztory oraz związane z nimi instytucje edukacyjne, była Amida (dzisiejszy Diyarbakir w Turcji). Dla Syriaków to „brama”, przez którą chrześcijaństwo wprowadzono do Mezopotamii czy też „most”, którym przekroczyło ono rzekę Tygrys. Amida jest po Jerozolimie, Antiochii i Edessie kolejnym miastem skąd promieniowała nowa religia i gdzie zaczęły powstawać chrześcijańskie świątynie. Moja wizyta nie mogła rozpocząć się nigdzie indziej niż w dawnej syriackiej katedrze św. Tomasza, która dzisiaj jest głównym meczetem miasta. Ulu Camii, bo tak dziś nazywa się meczet, na początku miało być to miejscem kultu pogańskiego. Po podboju Anatolii przez muzułmanów rozpoczęto stopniowo przekształcanie budynku na meczet już w VII wieku. Tym samym ta starożytna świątynia jest dziś najstarszym meczetem w Anatolii i uznawana jest za piąte najświętsze miejsce w Islamie. Największe wrażenie zrobiła na mnie architektura całego kompleksu z licznymi antycznymi dekoracjami. Rzymskie kolumny, kapitele czy fryzy przełamują swoimi błyszczącymi barwami bazaltowy kolor murów. W tej świątyni nakładają się z lekkością nowe warstwy kolejnych kultur i wierzeń. Góra sługów Boga Mardin leży 80 km na południowy wschód od Diyarbakir. Swoim oryginalnym, tarasowym położeniem na zboczach góry oraz średniowieczną architekturą przyciąga dziś coraz więcej podróżników. Udałem się jednak kilka kilometrów na wschód od miasta, gdzie znajdziemy klasztor Mor Hananyo, zwany też Klasztor Szafranowy lub potocznie „Mekka Asyryjczyków”. Ten starożytny kompleks na przestrzeni tysiącleci pełnił rożne funkcje religijno-militarne. Najważniejszą z nich jest to, że przez 639 lat był oficjalną siedzibą patriarchy Antiochii, czyli głowy Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego. W obrębie szafranowo-żółtych murów klasztoru po raz kolejny znalazłem pozostałości niemal wszystkich okresów jego historii. Trony oraz grobowce patriarchów zdobią kościoły otaczające rajski ogród w dziedzińcu klasztoru, a krypta najstarszej kaplicy to dawny ołtarz asyryjskiej świątyni boga słońca - Szamasza. Mor Hananyo jest też najbardziej na zachód wysuniętym klasztorem w obrębie Tur Abdin (syr. Góra sługów Boga ܛܘܪ ܥܒܕܝܢ). Jest to właściwie wapienny płaskowyż w południowo-wschodniej Turcji, który w starożytności zamieszkiwać mieli Aramejczycy, a od początków istnienia kościołów syriackich mnisi tychże mieli kultywować tu swoje tradycje. Tłumacze, naukowcy i rzemieślnicy Religia jest niewątpliwie dzisiaj najistotniejszą cechą odróżniającą Syriaków od innych lokalnych społeczności w regionie. Od samego początku ich interakcji z nowymi, dominującymi Mezopotamię siłami militarnymi, w tym przede wszystkim z muzułmanami, stworzyli Syriacy dla siebie pewien profil społeczny. Postanowili zrezygnować z ubiegania się o funkcje polityczne i oprócz religii oddawać się handlowi, nauce i rzemiośle. Już w starożytnym Rzymie terminem Chaldejczycy określano naukowców, zwłaszcza astronomów. Najważniejszą z naszej perspektywy działalnością Syriaków było tłumaczenie. Zgodnie z lokalną tradycją chrześcijanie z Mezopotamii mieli pomóc Mahometowi i jego zwolennikom w ucieczce z Mekki do Medyny. Na takim fundamencie współpracy mieli dosłownie rozbudowywać wzajemne zrozumienie. Dla Syriaków rzeczą normalną była wielojęzyczność a arabski był językiem handlu. W ten sposób Syriacy dla Arabów tłumaczyli starożytnych filozofów i naukowców, a przy okazji chronili starożytne pisma przed zniszczeniem w swoich klasztorach. Dzięki temu sporo antycznych tekstów dotrwało do naszych czasów w przekładach syriackich a sami Syriacy zapisali się na kartach historii jako strażnicy wiedzy starożytnej. Opowieści o funkcjach, które Syriacy od tysiącleci spełniają w regionie posłuchałem w Żywym Muzeum Mardinu. Można tu oprócz nich posłuchać też tradycyjnej muzyki oraz zobaczyć syriackich rzemieślników w pracy. Dziedzictwo górnej Mezopotamii Mezopotamia to jedno z najbardziej pobudzających wyobraźnię miejsc na świecie. Wśród mozaiki jej społeczności Syriacy zajmują wyjątkowe miejsce. Pomimo hekatomb wyniszczających tradycje i kultury Bliskiego Wschodu, w tym najcięższych doświadczeń z XX wieku, Syriacy przechodzą dziś swego rodzaju renesans. Górna Mezopotamia, będąca w pewnym sensie kolebką ich kultury, jest idealnym miejscem do zapoznania się z tą fascynującą społecznością. Źródło: National Geographic Polska
Inkaskie mumie dzieci przebadano w klinice. Odkryto brutalną historię rytuału
Zamrożone inkaskie mumie dzieci od lat fascynują naukowców, ale dopiero teraz udało się zajrzeć do ich wnętrza bez naruszania ciał. Zespół kierowany przez dr Dagmarę Sochę z Uniwersytetu Warszawskiego wykorzystał tomografię komputerową. Wyniki badań podważają niektóre dotychczasowe wyobrażenia o enigmatycznym religijnym rytuale capacocha.
Spis treści: Pierwszy taki przypadek Wymuszona mumifikacja? Cios w głowę i walka z chorobami Z zamrażalnika do… kliniki Czym był rytuał capacocha? Najnowszy artykuł opublikowany w „Journal of Archaeological Science: Reports” przedstawia przełomowe wyniki badań czterech zamarzniętych mumii dzieci odkrytych na wulkanach Ampato i Sara Sara w Peru. Zespół naukowców, kierowany przez dr Dagmarę Sochę z Uniwersytetu Warszawskiego po raz pierwszy zastosował tomografię komputerową (CT), by nieinwazyjnie zbadać ofiary inkaskiego rytuału capacocha. Pierwszy taki przypadek Najbardziej sensacyjne okazało się ustalenie dotyczące mumii określanej „Ampato 4”. Tomograf dał wgląd w jej wnętrzności. Okazało się, że brakowało części kości, a te, które zostały, były przemieszczone. Zamiast organów wewnętrznych, w jamie brzusznej znajdowały się kamienie oraz fragmenty tkanin. Takie działania świadczą o tym, że była to celowa mumifikacja. To pierwszy znany przypadek celowej mumifikacji ofiary capacocha. Wymuszona mumifikacja? Dlaczego Inkowie wykonali mumifikację? Naukowcy przypuszczają, że dziewczynka zginęła w innym miejscu i została pochowana, a jej ciało po jakimś czasie zostało odkopane i spreparowane, by mogło przetrwać długą podróż. Mogło to mieć związek z przesiedleniami grup etnicznych. Przesiedleńcy zabierali ze sobą mumie przodków, by oswoić nowy, obcy krajobraz. „Ampato 4” mogła pełnić podobną rolę – stała się wiecznym strażnikiem góry i symbolem pamięci wspólnoty. Cios w głowę i walka z chorobami Wyniki badań pozostałych mumii są również wstrząsające i pokazują brutalną stronę rytuału. Wszystkie badane dzieci zginęły w wyniku silnego uderzenia w głowę. U ośmioletniej dziewczynki tomograf wykazał krwiak śródmózgowy. Z kolei słynna „Dama z Ampato”, o której rekonstrukcji twarzy pisaliśmy jakiś czas temu, miała liczne obrażenia czaszki, klatki piersiowej i miednicy. Te urazy powstały w chwili śmierci, co sugeruje rytualną przemoc. Badania wykazały jednak coś jeszcze: ofiary nie zawsze były idealnie zdrowe. Jedna z dziewczynek cierpiała na chorobę Chagasa. To pasożytnicza infekcja doprowadziła u niej do patologicznego powiększenia przełyku. Jej przełyk osiągał prawie 2 cm średnicy, co u dziecka jest ogromną anomalią. Z kolei w jej płucach odkryto zwapnienia, które mogły być śladem po infekcjach. To przeczy przekazom kronikarzy, że ofiary musiały być fizycznie doskonałe. Z zamrażalnika do… kliniki Skanowanie mumii było sporym wyzwaniem dla archeologów. – Niestety, tomograf jest dużym urządzeniem, więc musieliśmy przetransportować mumie do kliniki. Wybraliśmy klinikę zlokalizowaną 5 minut jazdy od muzeum. Badania wykonywaliśmy w niedzielę wcześnie rano, kiedy ruch na ulicach jest najmniejszy, a klinika była zamknięta dla pacjentów – wspomina dr Socha. Mumie były przewożone pojedynczo do kliniki w specjalnych mobilnych lodówkach. Wyjmowane były tylko na czas badania, które trwało od 10 do 15 minut i potem wracały do muzeum, a na ich miejsce naukowcy przywozili kolejne. Czym był rytuał capacocha? Capacocha była jednym z najważniejszych rytuałów w Imperium Inkaskim, podczas którego dzieci i młode kobiety składano w ofierze najważniejszym bóstwom. W latach 90. XX wieku Johan Reinhard odkrył na szczytach peruwiańskich wulkanów zamarznięte mumie wraz z bogatym wyposażeniem grobowym, które trafiły tam podczas takiej ceremonii. To właśnie te mumie przebadała dr Socha. Imperium Inków było największym państwem Ameryki Południowej. Ich religia opierała się na dominacji nad świętym krajobrazem, a góry uważano za siedziby bóstw. Aby przebłagać bogów lub uczcić ważne wydarzenia, odprawiano rytuał capacocha. Według inkaskich wierzeń dzieci były pośrednikami między bogami i ludźmi. Inkowie wybierali swoje ofiary do rytuału capacocha spośród najważniejszych rodów. Czasami jasno określano powód złożenia ofiary – na przykład by zakończyła się jakaś klęska żywiołowa. Dzieci nie składano w ofierze od razu. Zdarzało się, że pielgrzymowano z nimi po imperium nawet kilka miesięcy. Przyszłość mumii Dr Socha kontynuuje badania mumii. – We współpracy z naukowcami z Uniwersytetu Wiedeńskiego pobraliśmy próbki genetyczne, które w najbliższych miesiącach mają trafić do Europy. Próbki pobierane są w sposób nieinwazyjny, co też jest istotne biorąc pod uwagę ich stan zachowania. Rozwijamy też badania o datowanie radiowęglowe we współpracy z Politechniką Śląską i badania metali we współpracy z Politechniką Wrocławską – wskazuje badaczka. Ale dr Socha chce też wrócić w teren. W 2024 otrzymała grant Narodowego Centrum Nauki, w ramach którego przeprowadziła już wykopaliska na szczycie wulkanu Nokarane (5 800 m n.p.m.) Źródła: Journal of Archaeological Science: Reports, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli starożytną kultową dzielnicę miasta Nida. Skrywa się pod współczesną metropolią
Podczas budowy szkoły we Frankfurcie odkryto ruiny, które cofnęły archeologów w czasie o blisko 2000 lat. W starożytnym mieście Nida natrafiono na dzielnicę świątynną. Badacze znaleźli setki artefaktów, a nawet ślady rytualnych ofiar z ludzi. To odkrycie może zmienić sposób, w jaki postrzegamy rzymską obecność w Germanii.
Podczas budowy nowej Römerstadtschule archeolodzy badali teren o powierzchni ponad 4,5 tysiąca metrów kwadratowych. Znajdowały się na nim relikty Nidy – niezwykłej osady na mapie rzymskiego świata. Powstała jako baza wojskowa około 70 roku n.e., ale szybko stała się tętniącym życiem centrum gospodarczym i kulturowym. Można pokusić się na stwierdzenie, że był rzymski odpowiednik dzisiejszego Nowego Jorku na dzikim pograniczu Germanii. Odkrycie bezprecedensowe Lokalizacja rzymskiego miasta Nida była znana badaczom już od dziesięcioleci dzięki wcześniejszym pracom archeologicznym. Prawdziwym novum jest jednak odkrycie ogromnej dzielnicy kultowej. Według badaczy wyjątkowość odkrycia polega na tym, że w starożytnej Nidzie to kompleks świątynny, a nie typowe forum, stanowił centrum rzymskiej metropolii. – Centralna dzielnica kultowa Nidy stanowi odkrycie archeologiczne o niemal bezprecedensowym znaczeniu w Europie – komentuje dr Ina Hartwig, komisarz miasta Frankfurt ds. kultury i nauki. Entuzjazmu nie kryje również Marcus Gwechenberger, radny ds. planowania i mieszkalnictwa. – Nowo odkryta dzielnica kultowa rzymskiego miasta Nida należy do najważniejszych odkryć archeologicznych we Frankfurcie w ostatnich latach – ocenił. Wykopaliska w tym miejscu prowadzili naukowcy z Muzeum Archeologicznego we Frankfurcie, Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie i Uniwersytetu w Bazylei. Jak wyglądała dzielnica kultowa? W ramach tego kwartału miasta zlokalizowano jedenaście kamiennych budowli wzniesionych w kilku fazach. Układ budynków jest bardzo nietypowy i nie ma odpowiedników w germańskich ani galijskich prowincjach Cesarstwa Rzymskiego. Wiemy, że te konstrukcje były piękne, bo zebrano ponad 5000 fragmentów malowanego tynku ściennego, wraz z brązowymi okuciami z drzwi i okien. Jamy pełne darów dla bogów Ciekawostką jest też odkrycie 70 szybów i 10 płytszych jam, do których wrzucano przedmioty w czasie rytuałów. Znaleziono w nich liczne naczynia ceramiczne oraz duże ilości szczątków roślinnych i zwierzęcych, w tym ryb i ptaków. Znaleziska te interpretuje się jako pozostałości rytualnych posiłków i ofiar składanych bogom. Wśród darów dla bogów znalezionych na tym stanowisku archeologicznym były też rzymskie monety (odkryto ich ćwierć tysiąca) i fibule, czyli zapinki do szat. Najbardziej wstrząsającym wynikiem badań są ślady wskazujące na możliwe ofiary z ludzi. Jest to zjawisko całkowicie wyjątkowe w rzymskich prowincjach. Dom bogów, ale jakich? Na podstawie znalezionych inskrypcji i dowodów ikonograficznych można pokusić się o próbę wskazania, komu składano tutaj cześć dwa tysiące lat temu. Było to co najmniej kilkoro bogów, w tym Jowisz, czyli naczelne bóstwo rzymskie, ale też Merkury Alatheus, Diana, Apollo oraz mniej znana nam Epona, celtycko-rzymska bogini płodności. Taka „boska konstelacja” sugeruje, że miejsce to funkcjonowało jako sanktuarium o znaczeniu regionalnym, w którym czczono obok siebie wiele bóstw. Dzielnica kultowa została założona na początku II wieku n.e. Inskrypcja dedykacyjna datowana na 9 września 246 r. n.e., potwierdza, że ​​sanktuarium było użytkowane co najmniej do połowy III wieku n.e. Źródło: Goethe University Frankfurt Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Watykan może stracić tytuł najmniejszego państwa. Na mapie Europy ma pojawić się nowy mikrokraj
Władze Albanii dążą do powołania najmłodszego kraju świata o wielkości zaledwie 10 hektarów. Zapowiadane mikropaństwo zakonu bektaszytów ma posiadać własną administrację, paszporty, a nawet służby wywiadowcze.
Spis treści: W Europie ma powstać „Muzułmański Watykan” Kim są bektaszyci? Najmłodszy kraj świata W ostatnim czasie wiele mówi się o zmianach na mapie Europy. Nie tak dawno media donosiły, że do renegocjowania swoich granic zmuszone są Szwajcaria i Włochy. Powód? Topnienie alpejskich lodowców wywołane zmianami klimatycznymi. Z kolei na początku 2024 r. głośno było o planowanej zmianie nazwy Walii na „Cymru”. – Walia to nazwa narzucona Cymru i zasadniczo wcale nie jest walijskim słowem. Świat wie o Walii ze względu na jej powiązania z Anglią od 1282 r. Mało kto słyszał o Cymru lub zdaje sobie sprawę, że mamy swój własny, unikatowy język i kulturę, która całkowicie różni się od innych krajów w Wielkiej Brytanii – przekonywali pomysłodawcy inicjatywy. Nadal realna wydaje się wizja powstania na Starym Kontynencie nowego kraju, wielkości zaledwie ¼ Watykanu. Zapowiadane mikropaństwo ma być muzułmańską odpowiedzią na Stolicę Apostolską. W Europie ma powstać „Muzułmański Watykan” Położony w sercu Rzymu Watykan jest obecnie najmniejszym państwem świata. Niewykluczone jednak, że wkrótce się to zmieni. Według zapowiedzi Edi Rama, premiera Albanii, na terytorium Tirany powstanie nowy, wzorowany na Stolicy Piotrowej kraj o powierzchni 10 hektarów, czyli cztery raz mniejsze niż Państwo Kościelne. Tamtejsze władze planują przekształcić islamski zakon bektaszytów w suwerenne państwo, z własną administracją, paszportami, a nawet służbami wywiadowczymi. Jego głównym zadaniem, jak podkreśla szef albańskiego rządu, będzie promocja wartości pokoju, tolerancji i współistnienie ludzi różnych wyznań. – Celem nowego państwa jest promowanie tolerancyjnej wersji islamu, z której Albania jest dumna. Albania, niewielki kraj na Bałkanach Zachodnich, uratowała żydowskich uchodźców przed nazistami w czasie II wojny światowej i udzieliła schronienia Afgańczykom po dojściu talibów do władzy w 2021 roku – zaznaczył premier Edi Rama. Kim są bektaszyci? Przywódcą Suwerennego Państwa Zakonu Bektaszytów miałby zostać obecny duchowy przywódca zakonu, derwisz Baba Mondi. Historia bractwa sięga XIII wieku. Jego założycielem był Hadżdżi Bektasz Wali z Niszapuru, ale to Balım Sultan w XIV w. nadał bractwu bektaszijja ostateczny kształt. Przez dekady centrum życia zakonnego bektaszytów znajdowało się w Turcji. Wszystko uległo zmianie w 1925 roku, gdy dawne Imperium Osmańskie zarządziło likwidację wszystkich bractw sufickich, a cała działalność zakonników przeniosła się na Bałkany – do Albanii, Kosowa i Macedonii Północnej. – Jako jedyni na świecie mówimy prawdę o islamie i nie mieszamy jej z polityką – podkreśla Baba Mondi w wywiadzie dla „The New York Times”. Wyraża jednocześnie nadzieję, że największe mocarstwa świata, jak Stany Zjednoczone, nie staną na przeszkodzie i uznają suwerenność jego państwa. Bektaszyci stanowią około 10% społeczności muzułmańskiej w Albanii. Zarówno szyici, jak i sunnici uważają wyznawców bektaszijji za heretyków. Najmłodszy kraj świata Jeśli zakon bektaszytów z Tirany faktycznie ogłosi suwerenność, założone przez nich państwo będzie nie tylko najmniejszym, ale, rzecz jasna, także najmłodszym krajem globu. Obecnie to miano należy do położonego we wschodniej części Afryki Sudanu Południowego, który na mapie świata pojawił się w lipcu 2011 roku. W przeprowadzonym ponad dekadę temu referendum ponad 98% upoważnionych do głosowania opowiedziało się za podziałem Sudanu na dwie części. W Europie natomiast prym wiodą byłe republiki jugosłowiańskie – Kosowo, Serbia i Czarnogóra. Pierwsza z nich niepodległość, wciąż kwestionowaną przez wiele mocarstw, ogłosiła w 2008 r. Kolejne odpowiednio – w 2006 i 2007 r. Dodajmy, że za najmłodszy azjatycki kraj uznawany jest Timor Wschodni na wyspie Timor, który od 2002 r. cieszy się niezależnością. Źródło: rp.pl, geekweek.interia.pl, National Geographic Polska. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
„To nie jest chwilowa moda, to jest trend”. Kim są polscy rodzimowiercy?
Współczesna Polska to nie tylko strzeliste wieże kościołów, ale też płonące w lasach ogniska i dawni bogowie. Profesor Piotr Grochowski z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu wyruszył w teren, by zbadać świat współczesnych wyznawców słowiańskich bóstw. Ten temat porusza najnowszy odcinek wideopodcastu National Geographic Polska.
Rodzimowierców, czyli wyznawców religii nawiązującej do wierzeń dawnych Słowian, mieszka w Polsce zaledwie kilka tysięcy. Ale jest o nich coraz głośniej w mediach i wzbudzają spore zainteresowanie. Co o nich wiemy? Odpowiedź na to pytanie daje nauka. „Nasza wiedza o religii przedchrześcijańskich Słowian jest dość ułomna” Naszym gościem i ekspertem w tym zakresie jest dr hab. Piotr Grochowski, folklorysta, etnolog z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W ubiegłym roku ukazała się jego książka „Polskie rodzimowierstwo” (nakładem Wydawnictwa UMK), która jest efektem jego badań wśród rodzimowierców, zwanych też czasem współczesnymi poganami. Korzenie ukryte w mroku historii Rodzimowierstwo to religia, która próbuje wskrzesić to, w co wierzyli nasi przodkowie przed przyjęciem chrześcijaństwa. Zadanie to przypomina jednak układanie ogromnych puzzli, z których większość elementów bezpowrotnie zaginęła. Jak zauważa badacz: brakuje nam bowiem tekstów samych Słowian sprzed 966 roku, czyli chrztu Polski. Naukowcy muszą rekonstruować ten świat, korzystając z archeologii, językoznawstwa i zapisków dawnych kronikarzy. Rodzimowiercy nie mają swojej Biblii ani Koranu. Zamiast tego studiują opracowania naukowe, traktując je jako ważną część swoich wierzeń. Ich świętą księgą jest natura, obserwacja natury, życie zgodnie z cyklem przyrody. Ogień, las i święta księga natury Podstawą tej wiary nie są mury świątyń, lecz bezpośredni kontakt z przyrodą. Rodzimowiercy modlą się głównie na zewnątrz, na łonie natury. Centralnym punktem każdego obrzędu jest święty ogień. – Ogień jest uważany za rodzaj pośrednika pomiędzy ludźmi a bogami – opowiada prof. Grochowski. Kim są polscy rodzimowiercy? Według prof. Grochowskiego ludzie poszukują czegoś własnego w zalewie kultury angloamerykańskiej. Szukają odpowiedzi na pytanie „kim jesteśmy?” i znajdują ją w słowiańskich korzeniach. Drogi do rodzimowierstwa są różne: od fascynacji historią, przez miłość do natury, aż po popkulturę, taką jak świat „Wiedźmina”. – Rodzimowierstwo jest urozmaicone zarówno pod względem stricte religijnym, ale też pod względem społecznym. Poglądy społeczno-polityczne jego wyznawców też są bardzo mocno zróżnicowane – zauważa ekspert. Wszystkie Tajemnice Słowian Tym odcinkiem rozpoczynamy nowy cykl National Geographic Polska zatytułowany Wszystkie Tajemnice Słowian, w którym będziemy rozmawiali na różne tematy dotyczące Słowiańszczyzny. Przyjrzymy się między innymi pochodzeniu Słowian czy słowiańskiej kuchni. Kolejne odcinki będą ukazywały się w następnych tygodniach. Wideo z rozmową z dr. hab. Piotrem Grochowskim można obejrzeć bezpośrednio w tym artykule, a także na naszym kanale YouTube i w serwisieSpotify. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.