Połowie przypadków demencji można zapobiec. Zidentyfikowano 14 czynników ryzyka zespołu otępiennego
Co zrobić, by zapobiec demencji albo przynajmniej opóźnić jej nadejście? Naukowcy rozbudowali listę czynników ryzyka, które sprzyjają rozwinięciu się zespołu otępiennego. Jest ich 14 i odpowiadają za połowę przypadków demencji rozpoznawanych na świecie.
W tym artykule: Nowe czynniki ryzyka demencji Co powoduje zespół otępienny? Jak zapobiegać demencji? Żyjemy coraz dłużej. Jednak dodatkowe lata życia, które zyskujemy, wiążą się z ryzykiem pojawiania się schorzeń charakterystycznych dla późnego wieku. Jednym z nich jest demencja, zwana też zespołem otępiennym. Demencja dotyka głównie ludzi po 65. roku życia, częściej kobiety niż mężczyzn. Szacuje się, że do 2050 roku liczba osób z demencją potroi się. W połowie XXI wieku na świecie będzie żyło 153 mln ludzi zmagających się z utratą funkcji poznawczych. Tradycyjnie pojawienie się demencji wiązano z wiekiem oraz czynnikami genetycznymi. To oznaczało, że przypadłość uważano za w dużym stopniu niezależną od naszego trybu życia. Jednak to się zmienia. W dużym raporcie opublikowanym właśnie w czasopiśmie „Lancet” naukowcy wymieniają aż 14 czynników ryzyka demencji, na które mamy wpływ. Odpowiadają one za prawie 50 proc. przypadków demencji na świecie. Nowe czynniki ryzyka demencji Raport został przygotowany przez 27 ekspertów zajmujących się zespołem otępiennym. Wnioski z niego są optymistyczne. Naukowcy twierdzą, że już w młodym wieku pojawiają się czynniki ryzyka demencji, których możemy uniknąć. Dowodzą, że nie jesteśmy skazani na demencję, co więcej – nigdy nie jest za wcześnie ani za późno, by spróbować zmniejszyć niebezpieczeństwo zapadnięcia na zespół otępienny. Poprzednią listę czynników ryzyka zespół ekspertów „Lancetu” przygotował w 2020 r. Wówczas znajdowało się na niej 12 pozycji, odpowiadających za 36 proc. przypadków demencji na świecie. W tym roku zostały do niej dodane dwie kolejne. Są to wysoki poziom cholesterolu w średnim wieku – powoduje 7 proc. wszystkich przypadków zespołu otępiennego – oraz nieleczona utrata wzroku w późnym wieku (2 proc.). Co powoduje zespół otępienny? Jak wygląda cała lista? Eksperci podzielili ją na grupy związane z wiekiem. Do każdego czynnika przypisali liczbę oznaczającą procent przypadków demencji, za które odpowiada. Wczesne lata życia: niski poziom edukacji (5 proc.) Średni wiek: utrata słuchu (7 proc.) wysoki poziom cholesterolu LDL (7 proc.) depresja (3 proc.) urazy mózgu (3 proc.) nieaktywność fizyczna (2 proc.) cukrzyca (2 proc.) palenie papierosów (2 proc.) nadciśnienie (2 proc.) nadmierne spożycie alkoholu (1 proc.) otyłość (1 proc.) Starszy wiek: samotność, izolacja społeczna (5 proc.) zanieczyszczenie powietrza (3 proc.) utrata wzroku (2 proc.) Graj i śpiewaj, twój mózg to lubi. Na starość będzie lepiej działał Granie na pianinie czy też aktywne uczestnictwo w chórze to doskonałe sposoby na to, aby mózg lepiej funkcjonował w późniejszym wieku. Naukowcy dowodzą, że muzyka odmładza naszą głowę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/graj-i-spiewaj-twoj-mozg-to-lubi-na-starosc-bedzie-lepiej-funkcjonowal-fot-tommaso-lizzul-shutterstock-067515c.jpg" width="938" height="626" alt="Graj i śpiewaj, twój mózg to lubi. Na starość będzie lepiej funkcjonował / fot. Tommaso Lizzul/Shutterstock" title="Graj i śpiewaj, twój mózg to lubi. Na starość będzie lepiej funkcjonował / fot. Tommaso Lizzul/Shutterstock" /> Jak zapobiegać demencji? „Nasze ustalenia dają nadzieję” – napisali autorzy raportu. „Potencjał zapobiegania [demencji – przyp.red] jest duży i ogólnie rzecz biorąc, teoretycznie prawie połowie przypadków można by zapobiec poprzez wyeliminowanie tych 14 czynników ryzyka” – dodali. Eksperci przygotowali również rekomendacje. Podpowiadają one, na co powinniśmy zwrócić uwagę, jeśli chcemy zminimalizować ryzyko demencji. – Zdrowy tryb życia obejmuje wysiłek fizyczny, rzucenie palenia, unikanie alkoholu, ale również aktywność poznawczą w średnim wieku wykraczającą poza formalną edukację – powiedziała „Guardianowi” prof. Gill Livingston, główna autorka raportu. – To wszystko może nie tylko zmniejszyć ryzyko pojawienia się demencji, ale także opóźnić wystąpienie jej objawów. Inne zalecenia obejmują upowszechnienie korzystania z aparatów słuchowych, regularne badanie poziomu cholesterolu oraz wzroku. Co oznacza, że poza zmianami w trybie życia, jakie możemy wprowadzić indywidualnie, ważne jest również zajęcie się czynnikami ryzyka demencji na poziomie publicznych systemów służby zdrowia. Źródła: Lancet, Guardian Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
71 dni bez jedzenia na australijskiej pustyni. Nikt nie przypuszczał, że ta podróż będzie preludium do koszmaru
Ricky Megee był zwykłym zjadaczem chleba z niezbyt chlubną przeszłością. Do odległego o 5 tys. km miasta udał się, bo chciał zarobić trochę grosza.
Jeśli musisz gasić pragnienie własnym moczem, namawiam, żebyś najpierw go schłodził. Uryna nie jest szczególnie smaczna – radzi Ricky Megee. I naprawdę wie, co mówi. Facet, który przez ponad dwa miesiące jadł głównie pijawki, komary, mrówki i jaszczurki, z pewnością nie jest szczególnie wybredny. Zanim przeszedł na surwiwalową dietę, ważył ponad sto kilogramów. Na zdjęciu zrobionym po powrocie z pustkowia wygląda jak kościotrup. Wystają mu wszystkie żebra, uśmiecha się z rezygnacją, trudno uciec przed skojarzeniem z obrazami z czasów wielkiego głodu. Dorosły mężczyzna, mierzący 183 cm wzrostu, jeszcze niedawno potężny i silny, waży tu 45 kg. Stracone nadzieje Kiedy praktykanci z jednej z farm znaleźli ten chodzący szkielet, nikt nie mógł uwierzyć w to, co widzi. Był kwiecień 2006 r. i zbyt wczesna pora dnia, żeby pić albo być przepracowanym. Ale ten człowiek istniał naprawdę. Miał jasne włosy, zmierzwiony zarost, spaloną słońcem skórę i zupełnie nie wyglądał na swoje 35 lat. Praktykanci byli pierwszymi ludźmi, których Ricky Megee zobaczył po dziesięciu tygodniach na australijskim odludziu. Po kilku minutach szczęśliwy i wyluzowany jechał już w kierunku szpitala. I to właściwie jedyny pewnik w tej historii. Ricky Megee został szczęśliwie ocalony. Reszta tej opowieści ciągle owiana jest mgłą tajemnicy. Ricky John Megee urodził się w 1970 r. w rolniczym regionie Gippsland w stanie Wiktoria, w Australii. Jego dzieciństwo było szczęśliwe, przynajmniej do czasu. Wraz z rodzicami mieszkał na farmie, a tato był jego największym bohaterem. Wszystko się zmieniło, gdy rodzina przeniosła się ze wsi na przedmieścia Mel­bourne. Ojciec nie potrafił poradzić sobie z szarą rzeczywistością, coraz więcej pił, dom wypełnił się awanturami. Po roku pan Megee wyprowadził się i wkrótce popełnił samobójstwo. Matka powiedziała Ricky’emu, że jego tato zginął potrącony przez samochód, jednak podpita babcia bez ogródek wyjaśniła chłopcu, co naprawdę zaszło. Tego dnia Ricky stał się dorosły. Po odejściu ojca w domu zaczęło brakować pieniędzy. Matka pracowała w fabryce. Żeby podreperować rodzinny budżet, Ricky rozwoził rano gazety. Czasami podbierał spod domów chleb albo butelkę mleka, które o świcie przywozili dostawcy. Wtedy mógł się najeść. Dla sióstr kradł w miejscowym sklepiku ciastka. W ten sposób sprawiał im radość. Miał 13 lat i musiał stawić czoła wielu problemom. Wejście w dorosłość zaczęło się od pierwszej miłości. Ricky Megee to przystojny mężczyzna. Dobrze zbudowany, z ładnym uśmiechem, sympatyczny. Wybrał piękną dziewczynę z bogatej rodziny, która nie przepracowała jeszcze ani jednego dnia. On pracował jako elektryk, sprzedawał dywany, łowił krewetki, ona myślała o fryzjerze i ewentualnych dzieciach. Wzięli ślub i po trzech miesiącach rozstali się w spokoju. Panowanie nad złością Trudno dziś powiedzieć, jakim człowiekiem był wtedy Ricky Megee. Greg McLean, dziennikarz, który pomógł mu napisać biografię, twierdzi, że to człowiek, na którym zawsze można polegać, facet, przy którym niczego nie trzeba się bać. Być może, ale niektórzy bali się samego Megee. Ricky przeskakiwał z pracy do pracy. Otworzył małą firmę zajmującą się pielęgnowaniem ogrodów, rzucił ją dla komiwojażerstwa, dorabiał jako ochroniarz w nocnych klubach. Wkrótce zatrudnił się jako niezależny windykator długów. – Byłem wielki i silny i nikt nie mógł mi wcisnąć żadnego gówna. Choć nikogo nie zabiłem ani nie okaleczyłem, istnieją pewne metody, którymi musiałem się posługiwać. Uważano mnie za skutecznego i jeśli trzeba było komuś po prostu zabrać kluczyki do jego nowego BMW, żeby zechciał uregulować dług, nie wahałem się – wspomina. W tzw. pewnych kręgach nasz bohater zaczął być znany i poważany. Potrafił odzyskać pieniądze od każdego i zaczął zwracać uwagę. W końcu federalni złożyli mu propozycję nie do odrzucenia: będzie pracował dla policji i szpiegował swoich mocodawców. Megee wiedział, że nie ma wyjścia. Spakował manatki i uciekł do Perth. Tu znowu wpakował się w kłopoty. Pijany pojechał z kolegą w miasto. W parku wdali się w bójkę z sześcioma napastnikami. Dali im prawdziwy wycisk, a na dodatek kolega zabrał jednemu z nich buty. Policja nie dała wiary zeznaniom Ricky’ego i jego kumpla. Megee poszedł siedzieć i całkiem chwalił sobie więzienne życie. Za kratkami został kucharzem. Jego życiowy priorytet, jedzenie, został zaspokojony. W więzieniu odbył też „Kurs panowania nad złością”. Patrząc na telewizyjne wywiady, których do dziś udziela, trudno zrozumieć, że był mu potrzebny. Megee wygląda naprawdę na spokojnego i wyluzowanego człowieka. Ale dziś ma już po czterdziestce. Żywcem pochowany Gdyby nie Sarah, jak pisze Ricky Megee: ta „szalona suka”, nigdy nie zdobyłby sławy jako surwiwalowiec. Poznali się w Brisbane, szybko zakochali i równie szybko znienawidzili. Sarah wyjechała do Port Hedland i pewnego dnia, jak gdyby nigdy nic, zadzwoniła, że czeka tam mnóstwo pracy. Megee długo się nie zastanawiał. Nie miał wiele do spakowania. Ciuchy, narzędzia, jedzenie i wodę wrzucił do swego mitsubishi challengera z napędem na cztery koła. Miał do przejechania 5 tys. km. W Port Hedland znalazł pracę, ale w drodze obiecał pomóc koledze. I wtedy właśnie, na trasie z Kalkarindji, na Buntine Highway, spotkał trzech mężczyzn, którym zabrakło paliwa. Siedzieli po prostu na brzegu drogi. Ricky zawsze przestrzegał pewnych środków ostrożności. Woził ze sobą maczetę, nie otwierał okien samochodu, gdy podchodził ktoś obcy. Gdy równocześnie pojawiały się dwie osoby, po prostu odjeżdżał, nie oglądając się za siebie. Ci trzej byli Aborygenami, ledwo mówili po angielsku. Jeden z nich musiał dostać się do miasta, bo zabrakło im paliwa. Ricky się zgodził. Jechali, prawie nie rozmawiając, popijając jedynie napoje z samochodowej lodówki. Tu nasz bohater zrobił odstępstwo od reguł. Zawsze sam otwierał puszkę, tym razem pozwolił, żeby pasażer korzystał z przenośnej lodówki. Po którymś z kolei napoju zaczął czuć się dziwnie. Potem urwał mu się film. Ricky po prostu obudził się w swoim samochodzie, na miejscu pasażera, zupełnie sam. Z bólem głowy, oszołomiony, jakby pod wpływem narkotyku. – Jestem pewien, że ten mężczyzna coś mi wrzucił do puszki. Czytałem potem, że Aborygeni znają takie środki – pisze w swojej książce. Nie został okradziony, zdarzyło się jednak coś jeszcze bardziej dziwnego. Nieoczekiwanie pojawił się jego pasażer i szybko wsiadł na tylne siedzenie. Ricky ruszył, a obcy wściekle miotając pięściami, usiłował obezwładnić kierowcę. Megee pamięta tyle, że budził się, zasypiał, jakby był przez cały czas oszołomiony, w końcu znalazł się w czymś w rodzaju obozowiska. Byli tam wszyscy mężczyźni, których widział wcześniej na drodze, i jakaś para. Mieli broń, ale nie mieli odwagi, żeby go zabić. Nawet między nimi nie było jedności. Czasami któryś z nich przynosił mu wodę, ale nie pozwalał mówić o tym innym. Nie wie, ile dni z nimi spędził. Wszystko było jak sen. Pewnego ranka porywacze po prostu zniknęli. Obudził się w dole, z piaskiem na twarzy. Poruszył palcami u nogi, żeby przekonać się, że nie ma butów. Nad sobą widział dingo szykujące się do obiadu. Z trudem się podniósł, szukając w głowie odpowiedzi na cisnące się pytanie: co, do diabła, tu robi? Miał przecież samochód, dlaczego go nie widzi? Podniósł kamień, żeby przegonić psy. Powoli wstał i zaczął iść. Swoich oprawców uważa za tchórzy. Mieli szansę go zabić. Jeden włożył mu nawet do ust broń, ale nie pociągnął za spust. Zostawili go na śmierć na pustyni, a może po prostu myśleli, że już nie żyje? Pełen nadziei, a może niedowierzania, Ricky wspiął się na najwyższe drzewo, żeby zobaczyć ciągnący się po horyzont jałowy krajobraz. Nie miał pojęcia, gdzie jest, choć przypuszczał, że może to być skrawek Wielkiej Pustyni Piaszczystej . – Jedyną rzeczą, która działa na moją korzyść, jest to, że nazywam się Ricky Megee i że potrafię znieść więcej niż inni – pocieszał się. W młodości przeszedł przecież naprawdę sporo. Słońce wznosiło się coraz wyżej i wyżej, a dookoła nie było nawet kropli wody. A tak bardzo chciało się pić. Ricky wpadł na najprostszy z możliwych pomysł. Będzie pił własny mocz. Spróbował. Był ciepły i ohydny i ta opcja nie wchodziła w rachubę. Ale temperatura powietrza przekraczała już 40 stopni. Musiał pić. Usiłował lizać skałę, ale na niewiele się to zdało. Trzeba było więc powrócić do pomysłu z uryną. Megee zdjął spodnie i po prostu nasikał na bieliznę. Potem wykręcając materiał, powoli pił. Obrzydliwe, ale zamierzał przeżyć i choć był to pierwszy dzień, liczył, że będzie ostatnim. Przecież ktoś znajdzie jego porzucony samochód? Przecież Sarah wie, że ma wrócić. Bóg daje wodę Był koniec pory deszczowej, gorący i duszny, noc jednak okazała się wyjątkowo zimna. Kolejne dni nie przynosiły zmian. Nigdzie nie było żadnej drogi. Pojawiły się natomiast chmury deszczowe i na trzeci dzień Ricky znalazł wodę. Sezonowy strumień wypełnił lej w ziemi, tworząc rodzaj niewielkiego stawu, przy którym Megee założył obóz. Zupełnie na serio zaczął rozmyślać o Bogu. Lepiej w niego mocniej wierzyć – postanowił, choć przecież wierzył od dawna. Do kościoła chodził jednak rzadko. Głównie z okazji ślubów i pogrzebów. Jeśli ta chwila nie była odpowiednia do modlitwy, to znaczy, że nie będzie już lepszej. Ta woda to był znak. Znak od Niego. A to znaczyło, że On chce, żeby Megee przeżył. Instynkt podpowiadał, że trzeba tu zostać. Nad wielką kałużą spędził kolejne siedem tygodni. Pustynia, na której się znalazł, ma ponad 2,5 tys. km², w normalnych warunkach jej przejście zajęłoby około tygodnia. Ale w jego sytuacji odejście od wody było zbyt ryzykowne. Spał i odpoczywał w cieniu drzewa. Żywił się owadami, konikami polnymi, gąsienicami, mrówkami, osami, czasami trafiała się jaszczurka albo żaba, które po zabiciu nadziewał na kij i suszył przez kilka godzin na palącym słońcu. Próbował różnych roślin, kierując się intuicją. Te, które dobrze smakowały, jadł, niesmaczne wypluwał. Kanapki z trawy, rzodkiew świrzepa, liście powoju, lilie wodne, malutkie melony – to podstawowe składniki jego pustynnej diety. Próbował również zjeść karalucha, ale nie smakował jakoś szczególnie. – Każde przebudzenie było niespodzianką, że ciągle żyję. Zastanawiałem się, ile człowiek może znieść, zanim umrze. Ale wierzę w karmę. Widać tak musiało być – opowiadał Ricky Megee w jednym z telewizyjnych wywiadów. – Każdego roku w tej części Australii ginie około 300 osób. Być może ja przeżyłem po to, aby ostrzec innych. Powiedzieć im, co tu się zdarza. Choć to nie zabrzmi dobrze, mówiłem ludziom: nie pomagajcie innym w tej części Australii, to może być niebezpieczne. Czasami traciłem nadzieję, żegnałem się w myślach z bliskimi, płakałem i czekałem na śmierć. Poddawałem się. Każdego dnia, kiedy przed zapadnięciem zmroku wyruszałem na poszukiwanie jedzenia, słyszałem, jak porywy wiatru do złudzenia przypominają dźwięk nadjeżdżającego samochodu, ale ten się nie pojawiał. Ricky zbudował sobie kryjówkę, rodzaj szałasu z gałęzi i kijków. Podczas ostatnich tygodni znalazł schronienie pod skrzydłami starego, przewróconego wiatraka i w jamie, którą sam wykopał. Na dodatek stało się również dokładnie to, co Ricky mógł widzieć w filmie Cast Away z Tomem Hanksem. Rzucony na bezludną wyspę bohater sam musi pozbyć się chorego zęba. Bez znieczulenia. Jeden z poranków również przyniósł Australijczykowi przykrą niespodziankę. Ricky poczuł, że na dziąśle ma ogromną, bolącą zgorzel. Jedna część twarzy była sparaliżowana. Megee przypuszczał, że mógł ukąsić go pająk, i uznał, że umrze, jeżeli nie pozbędzie się zęba. Na kamieniu naostrzył kluczyki do samochodu i dwukrotnie mdlejąc z bólu, przeprowadził operację resekcji bolącego zęba. Jej szczegóły, które wraz z Gregiem McLeanem opisał w książce Pozostawiony na śmierć, mogą przyprawić o torsje. Nikt, kto kiedykolwiek siedział na fotelu dentystycznym, nie chce sobie wyobrazić, co oznacza usuwanie zainfekowanego zęba bez znieczulenia. Już za to Ricky’emu należy się medal. Każdy dzień się liczy – W dniu, kiedy zostałem uratowany, usłyszałem odgłos jakby podobny do wiatru – opowiada Ricky. – Ale ten dźwięk był inny, zmieniał się gwałtownie. Wtedy dotarło do mnie, że to nie może być wiatr. Wydostałem się z dziury, w której mieszkałem, byłem jednak tak słaby, że upadłem. I wtedy ujrzałem samochód, który zatrzymał się sto metrów przede mną. Jadący nim ludzie myśleli, że jestem duchem. Tak po 71 dniach Ricky Megee powrócił do świata żywych. Do świata, w którym nikt nie chciał uwierzyć w jego opowieść. Po pierwsze nikomu nie wydawało się możliwe, żeby przeżyć tak długo na australijskiej pustyni. Po drugie nikt nie wierzył w to, że można stracić 60 kg masy ciała i nadal żyć. – Po tygodniach głodowania jadłem niemal przez 24 godziny na dobę. Nie mogłem się powstrzymać. Sprawiło to, że szybko przybrałem na wadze, ale nie spowodowało to regeneracji tkanki mięśniowej, więc wyglądałem jak balon. Uratowała mnie dopiero ścisła dieta, która jednak nie wpływała pozytywnie na moje samopoczucie. Powrót do normalnego stanu, kiedy mogłem samodzielnie chodzić po mieście czy podnosić cięższe przedmioty, zajął mi ponad sześć miesięcy – wspomina nasz bohater. Wraz z nową partnerką osiadł w Dubaju, marząc o wyjeździe do Afryki i pomocy potrzebującym. Swoją historię sprzedał telewizji, napisał też książkę. – Od chwili powrotu mniej oglądam się na potrzeby materialne – mówi. – Nie zależy mi na zdobywaniu pieniędzy, jak kiedyś. Dotąd chciałem tylko korzystać z otaczającego świata, teraz odczuwam potrzebę dawania czegoś od siebie innym. Cieszę się każdym dniem.
Seks, ryzyko, sława i śmierć. Ta himalaistka do dziś wzbudza wiele kontrowersji
Seksapilem, bezczelnością, siłą woli graniczącą z pychą – Francuzka Chantal Mauduit w drodze na szczyty ośmiotysięczników pomagała sobie każdym sposobem. Wzbudzała pożądanie lub niechęć, mało kogo pozostawiając obojętnym. Jednak gdy przyszło jej umrzeć w obozie na zboczu Dhaulagiri, przez osiem dni nikt jej losem się nie zainteresował. Zawsze robiła, co chciała, bez oglądania się na innych – być może dlatego w chwili jej śmierci nikt nie oglądał się na nią.
Francuzka Chantal Mauduit we wspinaczce bez wątpienia osiągnęła bardzo wiele i to w krótkim czasie. Zaczęła z wysokiego „C”, bo jej pierwszym ośmiotysięcznikiem był budzący grozę szczyt K2 nazywany „zabójcą wspinaczy”. Zdobyła go w 1992 r., mając zaledwie 28 lat. W ciągu następnych pięciu lat weszła na Sziszapangmę, Czo Oju, Lhotse (jako pierwsza kobieta), Manaslu i Gaszerbrum II. Nie używała przy tym tlenu, co w światku himalaistów jest dużym wyczynem i nobilitacją. Przede wszystkim wniosła jednak w najwyższe góry coś, czego do tej pory tam nie było lub o czym głośno nie mówiono. Seks i dobrą zabawę. Gdzie ona jest Chantal […] zwyczajnie kochała góry. Chciała się tylko wspinać, a wszyscy ci kolesie obrzucający ją błotem tak naprawdę mieli na nią ochotę – cytuje słynnego przewodnika i himalaistę Dana Mazura autorka kapitalnej książki Okrutny szczyt. Kobiety na K2 Jennifer Jordan. Owszem, wykorzystywała swe ciało do wpływania na mężczyzn, ale czemu miałaby tego nie robić? – pytał retorycznie Mazur. 15 maja 1998 r. włoski wspinacz Franco Brunello stawiał sobie zgoła inne pytanie dotyczące Mauduit. – Gdzie ona jest? – zastanawiał się coraz bardziej zdenerwowany. 7 maja, czyli ponad tydzień wcześniej, widział Francuzkę i jej przewodnika Ang Tsheringa po raz ostatni. Oboje dotarli wtedy do obozu II położonego na wysokości 6600 m n.p.m. na zboczu Dhaulagiri. Włoch zamienił z nią kilka słów, po czym Francuzka i Szerpa zniknęli w swoim namiocie. Potem rozpętała się burza, Włosi następnego dnia zeszli do bazy, tak samo jak ekipy hiszpańska, słoweńska, nowozelandzka i wspinacze z grupy amerykańsko-fińskiej. Nikt nie zwrócił uwagi ani na namiot Mauduit, ani nie zajrzał do niego, ani nie zaprzątał sobie głowy, co ona porabia. Zawsze podkreślała, że jest niezależna, więc pewnie teraz też robiła coś po swojemu, nikogo o tym nie informując. Jednak gdy 14 maja burza ucichła, Włosi wrócili do obozu II. Znaleźli namiot Mauduit solidnie przysypany śniegiem. Brunello odsunął minimalnie zamek i zajrzał do środka, lecz niczego nie zauważył. Amerykańscy wspinacze z Edem Viestursem (z którym Mauduit przelotnie była związana kilka lat wcześniej) sprawdzili, czy może Francuzka nie poszła wyżej i nie założyła obozu III. Nie było jednak po niej śladu. W tej sytuacji 15 maja postanowili odsłonić jej namiot. Franco Brunello kopał, aż mógł otworzyć wejście. Chantal Mauduit leżała w śpiworze. Martwa. Błąd w sztuce? Mauduit miała spokojny wyraz twarzy, ale jej szczęka wyglądała według Brunello na złamaną przez kawał lodu uderzającego z zewnątrz namiotu. Brunello pomyślał, że zginęła trafiona w głowę przez lodowy odłam i musiała umrzeć natychmiast – opisuje ten moment słynna Elizabeth Hawley, która od kilkudziesięciu lat prowadzi kronikę Himalajów. Brunello nie znalazł jednak śladów na ciele Szerpy, dlatego pomyślał, że Tshering się udusił. W rzeczywistości oboje mogli się udusić. Jednakże rodzina Mauduit we Francji, gdzie przetransportowano jej ciało, doniosła, że miała złamane kręgi szyjne, prawdopodobnie pod wpływem ciężaru śniegu – pisze Hawley. Zdaniem rodziny Chantal Mauduit zginęła przez małą lawinę lub uderzenie oberwanego lodu, które trafiły w jej namiot. Tę ostatnią wersję Hawley wpisała do prowadzonej przez siebie bazy danych. Jednak okoliczności śmierci wywołały zupełnie inną lawinę – oskarżeń o nieodpowiedzialność pod adresem Mauduit. Krytycy wskazywali, że Brunello, gdy 14 maja odnalazł obóz II, nie zauważył żadnych śladów lawiny, a namiot Mauduit był przygnieciony śniegiem pochodzącym z opadów, i to tylko z jednej strony. Dalej – Ang Tshering nie miał widocznych urazów i według Brunello raczej się udusił. A jeśli on się udusił, to może i Francuzka także, a uraz kręgów powstał pod ciężarem opadającego śniegu? Może po uruchomieniu maszynki do gotowania nie dopilnowali ognia i zatruli się gazem? Albo płomień pochłonął resztki rozrzedzonego tlenu w szczelnie zamkniętym namiocie i oboje wspinacze się udusili? Jednym słowem – zginęli przez własną nieuwagę, bo Chantal Mauduit wcale nie była taką wybitną himalaistką. Po prostu wykorzystywała innych i miała szczęście, aż się jej w końcu noga powinęła. Na pytania o przyczyny śmierci Francuzki ciężko było znaleźć odpowiedzi w 1998 r. i do dziś nic się nie zmieniło. Jednak to, że się wtedy w ogóle one pojawiły, samo w sobie było niecodzienne. O zmarłych mówi się przecież raczej dobrze lub wcale, w ryzykownym sporcie wspinaczkowym śmierć to częste wydarzenie i wspinacze wiedzą, jak ją uszanować. Tym razem pojawiła się fala – jak się to dziś mówi – hejtu. Czy był on uzasadniony? W namiocie na zboczu Dhaulagiri zginął przecież też Ang Tshering, przewodnik z 30-letnim doświadczeniem. Czy on także zapomniał o pilnowaniu płomienia i wentylacji namiotu? Można tylko spekulować, ale przy takim doświadczeniu błąd, chociaż możliwy, wydaje się mało prawdopodobny. Natomiast kwestia, czy Chantal Mauduit była ideałem himalaisty, już taka oczywista nie jest. Nie da się zaprzeczyć, że weszła na pięć ośmiotysięczników bez tlenu. Zaczęła przy tym od ultratrudnego K2, zostając czwartą w historii kobietą, która tego w ogóle dokonała. Można jednak zaryzykować stwierdzenie, że Chantal Mauduit była himalaistką, z którą w fascynujący sposób można było spędzić czas w bazie, ale razem się wspinać – już niekoniecznie. Paralotnią z Huascaránu Mauduit urodziła się u podnóża Alp, więc ze sportami zimowymi była za pan brat od małego. Z nart szybko przeskoczyła do wspinaczki lodowej – była jedną z pierwszych, o ile nie pierwszą kobietą wspinającą się lepiej od wielu mężczyzn. Równocześnie będąc po uszy naładowana seksapilem, owijała sobie męskie towarzystwo wokół palca. Francuski Narodowy Związek Alpinizmu włączył ją do kadry, stąd już było blisko do gór najwyższych, a Chantal Mauduit w ten świat dosłownie wleciała. W Andach po wejściu na Huascarán, najwyższą górę Peru (6768 m), zleciała z niej na paralotni, bo i ten sport zdarzyło się jej uprawiać. Jak relacjonuje Jennifer Jordan – Francuzka wylądowała obok grupy wspinaczy, robiąc na nich takie wrażenie, że jeden z nich zaproponował jej udział w wyprawie na Mount Everest. Pojechała w 1991 r. i chociaż na szczyt nie weszła, postanowiła od tej pory zdobywać ośmiotysięczniki – bez tlenu, bo dobrze znosiła przebywanie na dużych wysokościach. I taki scenariusz miał się powtarzać: do osobistego sukcesu dzięki wrażeniu robionemu na mężczyznach. Tego samego roku pojechała znów, wywołując w bazie bijatyki między mężczyznami rywalizującymi o jej względy. Ona wybrała jednak Amerykanina Thora Kiesera – po prostu pakując mu się do namiotu z butelką alkoholu w ręku. Kieser w książce Jordan przyznaje, że miała niezaspokojony temperament. Ale rok później, gdy pojechała na wyprawę na K2, Kieser był już dla niej historią – teraz jej wybrankiem został znany wspinacz Ed Viesturs, który z inną sławą Scottem Fischerem oraz... nadal zakochanym w niej Thorem Kieserem szturmował groźny szczyt. Przeniosła się zwyczajnie do obozu Eda, kiedy jej grupa szwajcarskich wspinaczy zrezygnowała z ataku. Mauduit nie brała udziału w przygotowaniach drogi, poręczowaniu. 28 lipca po prostu wyszła za grupą atakującą i podłączyła się do nich. Kieser przetorował większość drogi w kopnym śniegu i niewiele przed szczytem odpuścił. Przetartym szlakiem Mauduit doszła na wierzchołek K2 razem z Rosjaninem Aleksiejem Nikiforowem. Ale schodząc, była już w fatalnej kondycji, zmarznięta i niemal ślepa, bo jej oczy zostały porażone przez promienie słońca odbijające się od śniegu. Rosjanin sprowadził ją do obozu IV i zostawił, stamtąd samotnie pociągnął ją ledwo żywy Kieser. Na ratunek wyszli Viesturs i Fischer, a później także Dan Mazur z jeszcze jednym wspinaczem i tak udało się pięciu mężczyznom uratować życie Mauduit. Jej wejście okrzyknięto sukcesem, ale już wtedy pojawiły się głosy krytyki – że żaden facet nie otrzymałby takiej pomocy. Mężczyźnie nie pozwolono by też obijać się przy poręczowaniu i prowadzeniu drogi. Jennifer Jordan zauważa także, że Francuzka w relacjach bagatelizowała otrzymaną pomoc i w ogóle pominęła w podziękowaniach Thora Kiesera. Worek ziemniaków Chantal Mauduit zawsze powtarzała, że wspina się w stylu „alpejskim” – czyli z minimalną ilością sprzętu, potrzebną jedynie do szybkiego wejścia i zejścia na szczyt. Nie używała tlenu, więc nie potrzebowała butli. Ale równocześnie nosiła minimalistyczny plecak i unikała jak ognia wynoszenia zapasów do wyższych obozów. W 1994 r. wybrała się po raz kolejny na Mount Everest razem z komercyjną wyprawą (uczestnicy płacą za udział, wykupując usługi przewodników). Gdy poproszono ją o wyniesienie osobistego sprzętu, odpowiedziała, że skoro jest klientką, to ładunek ma wynieść ktoś za nią. Tak, Chantal, jesteś klientką, ale nawet klienci muszą nieść własny zapas wody i osobiste rzeczy, nieprawdaż? Chyba nie chcesz, żeby podczas twojego wejścia ktoś niósł twoją szczoteczkę do zębów, mylę się? – miał odpowiedzieć zirytowany przewodnik. Wyprawa musiała skapitulować wobec złej pogody, ale stosunek Mauduit do dyscypliny wspinaczkowej pozostał stałym zarzutem wobec sławnej Francuzki. W 1993 r. Mauduit zdobyła Czo Oju i Sziszapangmę – ale „na lewo”, bo nie miała odpowiednich zezwoleń. Po prostu po nieudanej próbie wejścia na Mount Everest przeniosła się pod kolejne szczyty i weszła na nie, mając gdzieś lokalne przepisy. Zostały na nią nałożone kary finansowe, które tylko sprowokowały ją do ostrzejszych publicznych wypowiedzi o nepalskiej i tybetańskiej biurokracji. Tak samo, jak za nic miała lokalne przepisy, tak samo lekceważyła kulturę tubylców. W muzułmańskim Pakistanie, gdzie kobiety wychodzą z domu owinięte w burki, chodziła w obcisłych legginsach, ściągając na siebie oburzenie krajowców. Wzbudzała też swoim swobodnym zachowaniem wobec kolegów wspinaczy niezdrowe pożądanie u Pakistańczyków. Ci ostatni posuwali się nawet do prób gwałtu, ale Mauduit zawsze udawało się uniknąć molestujących ją agresorów. Nie zmieniła jednak ani sposobu ubierania, ani zachowania. Wciąż uważała, że to właśnie otoczenie ma się do niej dostosować, nie ona do otoczenia. Obozy bazowe poszczególnych wypraw traktowała zresztą jak kluby, w których wieczorami i nocami można urządzać znakomite zabawy, z tańcami, pijaństwem i wszelkimi uciechami. W oczach pakistańskich oficerów łącznikowych była, delikatnie mówiąc, „kobietą lekkich obyczajów”. W 1995 r. znów ruszyła na Mount Everest, jak zwykle bez użycia tlenu, z Robem Hallem – tym samym, który rok później zginie na Evereście w tragicznej wyprawie opisanej przez Jona Krakauera w książce Wszystko za Everest. Hall musiał zawrócić Chantal Mauduit, ratować ją tlenem, aż wreszcie znosić za nogi i pod pachy z innymi wspinaczami, którzy ruszyli na pomoc (znów pojawił się Ed Viesturs). Ale w obozie IV Francuzka błyskawicznie doszła do siebie i sama wróciła do bazy. Hall skomentował potem tę akcję słowami o „niesieniu worka ziemniaków” i był wyraźnie zły na Mauduit. Z wizytą u dalajlamy Ta historia i reakcja Halla pozwalają sądzić, że wspinacze mieli Mauduit za złe nie tyle fakt, że było ją trzeba ratować, ale to, że nie dbała o zwiększenie bezpieczeństwa przez odpowiednie przygotowanie czy to sprzętowe, czy kondycyjne. Thor Kieser, z którego Jennifer Jordan wydobyła najbardziej intymne wspomnienia, powiedział wprost: Chantal nie dbała o siebie. Nie wyleczyła przed wyprawą poważnej kontuzji kolana, piła w trakcie wypraw ogromne ilości alkoholu, przerzucała na innych obowiązki przygotowania dróg wspinaczkowych. Narażała siebie, ale narażała też innych. Czy jednak była wyrachowaną kobietą pozbawioną empatii? Z pewnością nie! Była mocno poruszona ubóstwem Nepalu i biedą tamtejszych dzieci – do tego stopnia, że zajęła się ich wspieraniem przez własną organizację charytatywną. Jej zaangażowanie dostrzegł sam dalajlama i przyjął ją na osobistej audiencji. W 2001 r. w Katmandu otwarto szkołę jej imienia. Miała cięty język i poczucie humoru. Podczas pobytu w Paryżu wdrapała się bez zabezpieczenia na szczyt katedry Notre Dame, wieszając na niej flagę Tybetu. Jakiś czas później taki sam numer wycięła w bazylice Sacré- Cœur – weszła w nocy, wspinając się po elementach budowli. Ostatnią wyprawę na Dhaulagiri nazwała „Wyprawą słonecznikową” i pomalowała namiot w kwiatki. Jaka więc była Chantal? Żadne określenie używane przez jej przyjaciół czy wrogów nie będzie trafne. Nie mogła być wyrachowana, skoro miała być nieodpowiedzialna. Nie można jej nazwać złym wspinaczem, bo pięciu ośmiotysięczników bez tlenu zły wspinacz nie zdobędzie. Nie była też profesjonalnym himalaistą, bo jej podejście do przygotowań sprzętu czy drogi zakrawało na farsę i zwiększało ryzyko. Niszczyła mężczyzn i doprowadzała ich do białej gorączki, ale równocześnie miała serce, którym pokochała nepalskie dzieci.
Marzyciel oskarżony o szaleństwo. Joshua Slocum - pierwszy człowiek, który samotnie opłynął świat
Samotny rejs dookoła świata był pod koniec XIX w. uważany za szaleństwo. Tym większe, że śmiałek w osobie Joshuy Slocuma nie umiał pływać wpław. A jednak, to, co wówczas uważano za niemożliwe, stało się dzięki niemu faktem.
Żegluje dla przyjemności. A jeśli okrąży świat, zostanie nowym Magellanem. Wiedziałem, że żaden inny statek nie odbył w podobny sposób podróży dookoła świata. Byłem jednak ubawiony kategorycznym twierdzeniem rzeczoznawców, że to niemożliwe, stwierdza. Amerykański żeglarz Joshua Slocum wypływa z Bostonu 24 kwietnia 1895 r. Samotnie i bez pożegnania. Nie szuka sławy podróżnika. Ma 51 lat i właśnie wkroczył w egzystencjalną smugę cienia. Na swoim jachcie Spray długości 11 m i szerokości 4 m czuje się u siebie. Zanim jednak łódź do połowu ostryg stała się nowoczesnym jachtem, przeszła generalny remont. Prowadząc odbudowę żebro za żebrem, nowe na miejsce starego i klepka za klepką, zmieniłem pierwotne wymiary, relacjonował. Przygotowania do wielkiej podróży trwały trzy lata. Kapitan całe życie pływał na dużych żaglowcach. To jego fach. Urodził się w 1844 r. w Nowej Szkocji, nadmorskiej prowincji wschodniej Kanady, tam dorastał w kontakcie z dziką przyrodą. Jako 20-latek Joshua otrzymał obywatelstwo amerykańskie. Trzydzieści lat później pod flagą USA chce przepłynąć świat. Nikogo się nie radzę, gdyż uważam, że mam prawo mieć własne zdanie w sprawach morza. Zresztą szybko przekonałem się, że i najlepsi marynarze mogą żeglować gorzej niż ja sam jeden, twierdzi pewny siebie. Skąd taka siła w tym człowieku? Kim jest nowy Magellan? Kluczem do zagadki jego osobowości jest historia miłosna. Kiedy miał 26 lat, Slocum rezydował w Sydney. Pewnego dnia zakochał się bez pamięci. Dwa tygodnie po pierwszej randce Virginia Walker została jego żoną. Młoda para wyjechała do Azji. Ona była przy mężu na Pacyfiku, w Hongkongu, później w Buenos Aires. Cieszyła się, gdy on został kapitanem i współwłaścicielem Northern Light, jednego z najpiękniejszych żaglowców końca XIX w. Niestety szczęście się skończyło. Virginia umarła nagle na serce, w wieku zaledwie 34 lat. Polowanie na rekiny Pierwsze tygodnie żeglugi przez Atlantyk są wyjątkowo pomyślne dla samotnika. Spray pod pełnymi żaglami idzie gładko. Pokonuje rekordowe 150 mil morskich na dobę. Kapitan sprawdza w nocy żagle i jeśli łódź trzyma kurs, wraca do łóżka. Rano ogląda mapy. Pod koniec sierpnia dobija do wybrzeży Europy. Stamtąd ma zamiar płynąć wzdłuż wybrzeży zachodniej Afryki, odbić przez Atlantyk do Ameryki Południowej, przepłynąć nad Australią i dalej przez Ocean Indyjski, Afrykę – wrócić do domu. Trasa może mieć nawet 75 tys. km. Najbardziej obawia się wieloryba, który z łatwością może przewrócić jacht do góry dnem. Kapitan, król mórz i oceanów, nie potrafi pływać. Nigdy tego nie ukrywał. Gdy tylko jest w wodzie i traci grunt pod nogami, zaczyna tonąć. Wspomina o problemach z nauką pływania, ale się nie tłumaczy. Musi uważać. Każdy wypad za burtę to śmiertelne niebezpieczeństwo. Nie może się poślizgnąć, wywrócić. Nie może beztrosko wyskoczyć z żaglówki, aby wykąpać się w oceanie. Ma zamiłowanie do broni. Karabin to jego narzędzie przetrwania. Nie mam skłonności do odbierania życia zwierzętom, lecz kiedy na horyzoncie pojawia się rekin, sympatie moje ulatują. Przyznaję się, że strzelając to tych bestii, odczuwam zadowolenie jak przy polowaniu na tygrysy, bo w rzeczywistości są to tygrysy morza, wyznaje. W podróż dookoła świata zabiera kilogramy ostrej amunicji. Mając broń, nie boi się żadnych kontaktów międzyludzkich. Kilka strzałów wystarczy, aby wystraszyć wroga. Zbliżali się z szybkością wiatru i z ich ruchów zrozumiałem, że mają zadać mi ostateczny cios. Lecz nagle statek ich niosący zbyt dużo żagli stanął do łopotu i po chwili ustawił się bokiem na grzbiecie wysokiej fali, relacjonuje pierwsze spotkanie z korsarzami w okolicach Wysp Kanaryjskich. Na szczęście tego dnia szaleje burza. Statek piracki łamie maszt i ma kłopoty z nawigacją. Amerykańskiemu żeglarzowi udaje się uciec. Długo jednak nie przestaje się bać. Pamięta, że najgroźniejsi piraci potrafią mordować, aby kraść. Zostaje zmuszony do stosowania przeróżnych trików, żeby tylko zmylić przeciwnika. Wykrzykuje komendy do nieistniejącej załogi. Prowadzi rozmowy z wyimaginowanym sternikiem. Wchodzi jednym wejściem, zmienia szybko ubranie i wychodzi innym. Słowem robi wszystko, by napastnicy mieli wrażenie, że na pokładzie jest więcej niż jedna osoba. Pod koniec XIX w. piractwo nadal jest problemem światowym. I choć kapitan Slocum nie wiezie żadnych cennych towarów, wybiera trasy nieuczęszczane, nie chce płynąć po trasach handlowych i pasażerskich. Kiedy jednak na nie trafia – mija liczne okręty, promy, żaglowce – jest rozczarowany upadkiem obyczajów. W dawnych czasach spotykające się statki opuszczały na powitanie topsle. Dziś ludzie nie mają czasu na rozmowę nawet na oceanie, zaznacza gorzko. Słodyczy podróży dodają delfiny pływające przy burcie. Amerykanin może obserwować kilka zwierząt skaczących nad Sprayem. Jeden delfin zaprzyjaźnia się z nim tak bardzo, że płynie za żaglówką tydzień. Kiedy jednak tuż za burtą pojawiają się żółwie morskie, przebija im pancerz harpunem. Smaży żółwie polędwiczki lub gotuje zupę. Nie narzeka na brak jedzenia. Na Oceanie Indyjskim latające ryby same wpadają na pokład jachtu. Niektóre wprost na rozgrzaną patelnię. Samotny podróżnik zawija po drodze do portów i marin. Dostaje od lokalnych mieszkańców kosze świeżych owoców. Mango, banany, kokosy. Kupuje mięso. Na pokładzie nie brakuje mu nigdy herbaty i kawy. Najchętniej pije kawę ze śmietanką. Lubi truskawki. Zawsze jest zaopatrzony w świeże przyprawy. Nie ma problemu z wodą pitną, której brak zabił wielu płynących przez słone wody. Kiedy najdzie go ochota, pije rum albo dżin. Samotność W podróż zabrał książki. Jego ulubione to Wyspa skarbów i Don Kichot. Kiedy płynie przez Ocean Spokojny, 72 dni w całkowitej samotności, czytanie ratuje go od szaleństwa. Książki dają towarzystwo i angażują wyobraźnię. Podczas samotnych dni znajdowałem się pod władzą uczucia strachu. Tęsknota opuszczała mnie tylko wtedy, gdy morze bywało niespokojne i miałem dużo roboty. Jeżeli miałem za dużo wolnego czasu, czułem się fatalnie, wyznaje. Kiedy przez miesiąc nie widzi człowieka, ogarniają go melancholia i rozpacz. Moja pamięć pracowała z dziwną siłą – rzeczy wielkie i małe, nic nieznaczące i prorocze, cudowne i banalne – przypominały mi się w magicznym korowodzie. Przychodziły mi na myśl zdarzenia z mojego własnego życia, zapomniane od tak dawna, iż zdawały się należeć do poprzedniego istnienia. Słyszałem odgłosy przeszłości – śmiech, płacz, urywki rozmów zasłyszanych we wszystkich zakątkach świata…, wspomina. Wysoki chudy kapitan mówi do siebie, śpiewa i recytuje, aby poradzić sobie z samotnością. Z boku musi to wyglądać komicznie. Ale to obraz tragiczny: człowieka walczącego z widmem szaleństwa. Miewa mdłości, przywidzenia, miraże i halucynacje. Czy nie jest jakimś morskim Don Kichotem? W październiku 1895 r. dociera do Rio de Janeiro. W Brazylii zostaje trzy miesiące, aby wreszcie nacieszyć się towarzystwem ludzi. Pragnie przede wszystkim odreagować i odpocząć po powtórnym przebyciu Atlantyku. Chce również usunąć wszelkie usterki Spraya. Humor mu się poprawia. Prawdopodobnie Kolumb nie czuł się tak szczęśliwy jak ja, gdy 400 lat temu żeglował na swojej „Santa Marii”, zapisuje w dzienniku. Z Brazylii płynie do Buenos Aires, gdzie wspomina żonę. W tym mieście zmarła jego ukochana Virginia. Rajskie wyspy Dopiero na początku 1896 r. kieruje się w stronę przylądka Horn. Morze było rozhukane i zdradziecko się kotłowało. Widziałem teraz jedynie spienione grzbiety fal. Pokazywały swe kły, gdy jacht ślizgał się po ich zboczach. Wiatr wciąż się wzmagał i musiałem wziąć trzeci ref, opisuje warunki. Na Pacyfik przedostaje się przez wzburzone wody Cieśniny Magellana. Szalejące sztormy zmuszają go do ominięcia osławionego i niebezpiecznego przylądka. Ale to nie koniec przygód. W Patagonii, obawiając się napaści potencjalnych złoczyńców, rozsypuje na noc na pokładzie gwoździe. Gdy pod osłoną ciemności bosi złodzieje wchodzą na Spraya, wyją z bólu. Hałas budzi kapitana, który chwyta karabin i strzela w powietrze, mając pewność, że napastnicy nie wrócą. Kiedy wreszcie dopływa do Samoa i Borneo, ma wrażenie, że śni piękny sen. Jeżeli istnieje raj na ziemi, to są nim Wyspy Kokosowe, powtarza Joshua Slocum. Zamieszkuje spontanicznie na rajskich wyspach Oceanu Indyjskiego. Nie zamierza płynąć dalej. Noce i dnie biegną bez trosk. Cały czas jest ciepło, nie trzeba się martwić o jedzenie, odzież, dach nad głową. Pieniądze nie mają wartości. Panują harmonia i lenistwo. Kobiety na Wyspach Kokosowych nie są obciążone robotą, jak ma to miejsce w wielu innych krajach, które widziałem. Mężczyźni potrafią wyrabiać piękne łodzie z drewna. Mają rację, że są tak przywiązani do swojej ojczyzny i boją się jarzma białego człowieka, bo gdy zostaną zaprzęgnięci do pługa, życie ich straci cały urok, zapisuje Slocum w dzienniku. Widzi zagrożenie w postępie nowoczesności. Obawia się, że cywilizacja zabije tradycyjny styl życia. Życie na tych wyspach układa się nadzwyczaj prosto. Mody paryskie nie mają tam najmniejszego wpływu. Każdy ubiera się według własnego gustu. Nie ma też doktora, wszyscy są zupełnie zdrowi, a dzieci bardzo ładne – wymienia zalety wyspiarzy z archipelagu położonego 350 mil od wybrzeży Chile. Być może jego obraz gloryfikujący „szczęśliwego dzikusa”, wzięty z filozofii Jana Jakuba Rousseau, jest zbyt optymistyczny i przesadzony. Joshua Slocum dociera do miejsca, gdzie w XVIII w. był uwięziony Aleksander Selkirk, pierwowzór Robinsona Crusoe. Zwiedza jego pieczarę. Rozmyśla. Ojciec mój był człowiekiem tego rodzaju, że gdyby statek rozbił się na bezludnej wyspie, znalazłby drogę powrotu, o ile by posiadał tylko nóż i odpowiedni kawał drewna, wspomina. Jego ojciec był znawcą okrętów, lecz jako właściciel fermy nie mógł podróżować. Ferma była mu kotwicą u nogi. Niechciana sława Jacht Spray wpływa do Sydney w październiku 1896 r. Joshua odwiedza miejsca, gdzie chodził z Virginią. Miasto pozwala mu oderwać się od morskiej podróży. Podekscytowany przechadza się po zatłoczonych ulicach. W kapitalistycznej Australii brakuje mu jednak pieniędzy. Amerykanin znajduje sposób, aby szybko zarobić dolary. Australijczycy, zachwyceni jego odwagą, namawiają go, aby zaczął przemawiać publicznie. Wkrótce Joshua Slocum prowadzi wykłady i odczyty. Największy z nich odbywa się w monumentalnym gmachu opery. Kapitan ma o czym mówić. Przpłynął sam z Ameryki Północnej. Wypływa z Melbourne z pełną kieszenią i kieruje się w stronę Afryki. Przylądek Dobrej Nadziei jest najdalej wysuniętym w morze punktem, który musi wyminąć. W czasach wielkich odkryć geograficznych portugalscy żeglarze potrzebowali wiele lat, aby w końcu udało im się opłynąć ten przylądek, nazywany Przylądkiem Burz. Slocum sprawnie go omija, potwierdzając, że doskonale opanował sztukę żeglowania. Staje się coraz bardziej sławny. Piszą o nim australijskie, a wkrótce amerykańskie i brytyjskie gazety. W Kapsztadzie pragnie zobaczyć go Henry Stanley, słynny podróżnik brytyjski. Kiedy dochodzi do spotkania, Stanley zaczyna je zdaniem: Co za nadzwyczajny przykład cierpliwości! Na co Slocum odpowiada spokojnie: Cała sztuka polega właśnie na cierpliwości. Podróżnicy rozmawiają o żeglowaniu. Wtedy sława Stanleya jest już wielka, a Slocuma dopiero rośnie. Po trzech latach od wypłynięcia z USA Slocum jest w drodze powrotnej. Coraz bliżej domu. Coraz bliżej zwycięstwa. W kwietniu 1898 r. zwiedza Wyspę św. Heleny, gdzie więziono Napoleona. Podkreśla, że nie ma w sobie nic z cesarza. Bohatera Francuzów nazywa pogardliwie Korsykaninem. Nie zdaje sobie jeszcze sprawy, że wkrótce okrzykną go cesarzem żeglarstwa, a w Europie czeka go sława Bonapartego. Swój rejs kończy w Fairhaven w stanie Massachusetts 3 lipca 1898 r. Kapitan okrążył samotnie świat w trzy lata i dwa miesiące, pokonując ponad 46 tys. mil morskich. Jego dokonanie przysłania trwająca właśnie wojna amerykańsko-hiszpańska, szybko jednak staje się sławny. I tak gdziekolwiek żeglował mój statek, płynęły szczęśliwe dni mojego życia, pisze w ostatnim zdaniu relacji z podróży, którą wyda dwa lata później. Bogato ilustrowana książka Sai­ling Alone Around the World stanie się bestsellerem początku XX w. tłumaczonym na kilkadziesiąt języków. Jako pierwszy dokonał samotnej podróży naokoło świata na niewielkim statku żaglowym. Ten śmiały wyczyn zyskał duży rozgłos. Naśladowali go kolejni żeglarze, pisze Ludwik Szwykowski, tłumacz książki na język polski. Pierwszym Polakiem, który powtórzy wyczyn Amerykanina, będzie Leonid Teliga. Nie jest to bynajmniej dzieło literackie – są to zwykłe, z dnia na dzień spisane notatki. Ale z kart dziennika wyłania się postać autora, to człowiek, który naprawdę gorąco ukochał morze, zaznacza Ludwik Szwykowski, autor pierwszego polskiego podręcznika do żeglarstwa. Po przeczytaniu jego książki miałem wrażenie, że odbyłem cudowną podróż w towarzystwie dobrego i mądrego człowieka, dodaje. Druga podróż Wpływy z książki i odczytów wystarczyły mu na kupno domu na wyspie Martha’s Vineyard niedaleko Bostonu. Joshua Slocum powtarzał jednak, że odwykł od życia szczurów lądowych i chciałby wrócić na szerokie morze. Tęsknił do otwartych przestrzeni i rajskich wysp. Po 10 latach, 14 listopada 1909 r., na legendarnej łódce Spray wyruszył z Nowej Anglii w podróż do Ameryki Południowej. Postanowił eksplorować Amazonkę i Orinoko. Od czasu wypłynięcia nikt go jednak nie widział. W lipcu 1910 r. rodzina poinformowała świat, że kapitan Slocum nie daje znaku życia. Rozpoczęły się poszukiwania zaginionego. Nie odnaleziono go nigdy. Rodzina przez lata miała nadzieję na jego szczęśliwy powrót do domu. Dopiero w 1924 r. oficjalnie uznano, że Joshua Slocum nie żyje. Nie znaleziono jednak dowodów jego śmierci. Sądzono, że tak doświadczony żeglarz nie mógł po prostu się pomylić. Katastrofę przypisywano okolicznościom zewnętrznym. Może Spray zderzył się z parowcem, albo został przewrócony przez wieloryba, czego obawiał się kapitan. Slocum nigdy nie nauczył się pływać i uważał pływanie za bezużyteczne. Tekst: Jerzy Ziemacki
Gdziekolwiek, byle w dzicz. Jak John Muir został ojcem parków narodowych
Marzył o równikowych lasach Amazonii, jednak życie rzuciło go w góry Kalifornii. Dziś Stany Zjednoczone wspominają Johna Muira jako ojca swoich parków narodowych.
Choć jeszcze bez słynnych tramwajów i mostu Golden Gate, w 1868 r. San Francisco było tętniącą życiem metropolią. Dwadzieścia lat gorączki złota zamieniło niewielką mieścinę w serce zachodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych. Sklepy, banki, hotele rosły jak grzyby po deszczu. A więc hałas, smród i duchota. To nie było miejsce dla kogoś lubiącego ciszę i kontakt z naturą. Raczej symbol poskromienia tej natury. Od samego spacerowania ulicami San Francisco Johna Muira musiała boleć głowa. Miał tylko 30 lat, ale w ulicznym zgiełku czuł się pewnie dużo starzej. Desperacko wodził wzrokiem po przechodniach, szukał w ich oczach zrozumienia, ale widział tylko obojętność. Dopiero co przyjechał, a już chciał uciekać. Zapytał kogoś, którędy najlepiej wyjechać z miasta. „Ale dokąd?” – usłyszał w odpowiedzi. „Gdziekolwiek, byleby w dzicz” – odparł. A potem było jak u Dantego. Zbiegł z piekła cywilizacji do miejsca, które okazało się dla niego rajem. Na wschodnim krańcu Kalifornii znalazł góry Sierra Nevada. Ponad 600 km długości z północy na południe, z masą czterotysięczników i doliną Yosemite, majestatyczną twierdzą wyrzeźbioną miliony lat temu przez lodowiec. W niebo strzelały gigantyczne sekwoje, pod nogami falował kwietny dywan. Powietrze było z kolei tak słodkie, że oddychać powinny nim anioły. To wszystko słowa Muira. Bo kiedy już kalifornijskie pasmo na dobre skradło jego serce, spod palców co rusz wypuszczał podobnie soczyste zdania, akapity, całe książki. A wszystko w imię ochrony przyrody. Prawdę jednak mówiąc, zarówno dolina Yosemite, jak i w ogóle Kalifornia miały być tylko przystankiem w dłuższej podróży. Odkąd bowiem pamiętał, był w drodze do Ameryki Południowej. Pieszo i drogą morską wędrował śladami Aleksandra Humboldta – o wiek starszego badacza wielu dziedzin, prekursora ekologii, człowieka, który odkrył ten kontynent dla europejskiej nauki. Tak bardzo chcę być Hum­boldtem – pisał Muir. Na szczęście dla Ameryki – tej północnej – pozostał jednak sobą. Botaniczny dezerter Urodził się w 1838 r. w Dunbarze, w południowo-wschodniej Szkocji. Spędził dzieciństwo, włócząc się po dzikim wybrzeżu, bo w domu panował rodzicielski zamordyzm. Jego ojciec był mocno wierzącym człowiekiem, byłym prezbiteriańskim pastorem, który chciał ustami całej rodziny wymodlić sobie zbawienie. Dzieci (John był trzecim z ośmiorga) uczyły się na pamięć obu testamentów, a gdy były bite, to w imię wypędzenia z nich diabła. Ramy narodowego Kościoła Szkocji szybko okazały się dla pobożnego ojca zbyt pojemne. Gdy John miał 11 lat, rodzina przeniosła się na amerykańską prowincję stanu Wisconsin. Tam Daniel Muir chciał układać się z Opatrznością na swoich, jeszcze bardziej surowych zasadach moralnych. Nastoletni syn spędzał całe dnie, pracując w polu, a wieczorami się modlił. Gdy skończył 15 lat, ojciec zmusił go do wydrążenia studni w piaskowcu, na którym stało gospodarstwo. Chłopak miał tylko wiadro i świeczkę. Dyndał na linie i kopał przez kilka miesięcy. Wodę znalazł 27 m pod ziemią. Nie można się dziwić, że gdy tylko osiągnął dorosłość, wyszedł z domu. Trafił na Uniwersytet Stanowy Wisconsin w Madison, gdzie studiował przez kilka lat. Do reszty pochłaniała go botanika. Ta wspaniała lekcja oczarowała mnie, pełen entuzjazmu w podskokach poleciałem do lasu i na łąki – wspominał jeden z wykładów w terenie. Zamiast dyplomu dostał jednak wezwanie do wojska. Wojna secesyjna zbierała już żniwo, stan Wisconsin miał wydelegować do walki 40 tys. mężczyzn. Studenci rwali się do broni, ale nie on. W marcu 1864 r. uciekł na północ, do Kanady. Dwa lata włóczył się po tamtejszych bezdrożach, niejako kontynuując studia we własnym zakresie. Łaził po dzikich ostępach, zbierał okazy roślin, suszył je, a jego zielnik stawał się coraz grubszy. W miarę potrzeb chwytał się dorywczych prac. Tam, gdzie się zatrzymywał, przezywano go „botanicznym”. Gdy wybrzmiały ostatnie salwy armatnie po południowej stronie granicy, wrócił do domu. Tylko jednak po to, by utrwalić swój kanadyjski tryb życia, w którym tak zasmakował. Potrzeba zarobku pchnęła go w stronę Indianapolis, dużego węzła kolejowego i skupiska fabryk, na dodatek położonego w sercu rozległych liściastych lasów, których jeszcze nie widział. Niewiele jednak brakowało, by poza stolicą stanu Indiana nie zobaczył już w życiu nic więcej. Podczas pracy w fabryce części kolejowych z ręki wyślizgnęło mu się ostre narzędzie do cięcia skórzanych pasków. Trafiło w oko. Kiedy w bólu zakrył je ręką, poczuł tylko spływający po palcach płyn. Zapanowała ciemność. I to całkowita, bo kilka godzin później Muir stracił widzenie również w drugim oku. Sześć tygodni leżał w ciemnościach z zabandażowaną głową, podczas gdy znajomi czytali mu książki. Nie dawano mu wielkich nadziei na poprawę. Miał już nigdy nie zobaczyć lasu, drzewa czy nawet jednego liścia. Ale mijały tygodnie, a wizja stopniowo zaczęła się rozjaśniać. Najpierw zobaczył rozmazane kształty mebli w pokoju, potem ludzi, którzy go odwiedzali. Znów widział litery, wyszedł na spacer. Gdy całkiem wydobrzał, postanowił nie tracić więcej czasu. Ameryka Południowa czekała. Kalifornia zamiast Amazonii 45 dni wędrował z Indianapolis na Florydę, gdzie planował się zaokrętować. Nie miał nic poza ubraniem, dziennikiem przytroczonym do paska i torbą przerzuconą przez ramię. Unikał miast, wolał spać pod gołym niebem. Przeszedł Indianę, Kentucky, Georgię i Florydę i już gotował się do dalszej drogi przez morze, ale na finiszu powaliła go malaria. Po jakimś czasie popłynął na Kubę, ale tam ataki gorączki ostatecznie zmusiły go do odwrotu. Wymyślił sobie, że zdrowie podreperuje w słonecznej Kalifornii. Płynął tam przez Nowy Jork i Panamę, gdzie wreszcie rzucił okiem na równikowe lasy, o których tak marzył, choć okazję miał tylko z okna pociągu. A potem, w marcu 1868 r., zszedł na ląd w San Francisco. I od razu uciekł. W wielkiej Dolinie Kalifornijskiej są tylko dwie pory roku – wiosna i lato. Wiosna rozpoczyna się wraz z pierwszymi ulewami, co zwykle ma miejsce w listopadzie. Przez kilka miesięcy wspaniała roślinność jest w rozkwicie, a potem, pod koniec maja, umiera, usycha, kruszeje, jakby wszystkie te rośliny ktoś upiekł. To wtedy rozleniwione, ospałe stada zwierząt hodowlanych zapędzane są na chłodne, zielone łąki gór Sierra Nevada – tak brzmią pierwsze zdania najsłynniejszego z dzieł Muira, dziennika My First Summer in the Sierra (wydanego wiele lat później). Te zwierzęta nie pojawiły się przypadkiem – by mieć na życie, podjął pracę pasterza. Opiekując się stadem owiec, od maja do września pędził je coraz wyżej w miarę topnienia śniegów w kolejnych partiach gór. Następne wpisy w jego dzienniku są studium popadania w młodzieńczy, bezkrytyczny zachwyt dziewiczą naturą. Zaczął z grubej rury: Zdało mi się wtedy, że Sierra nie powinny nazywać się Nevada czy Śnieżnymi Górami, ale po prostu Górami Światła. Nieziemsko najpiękniejsze pasmo, jakie kiedykolwiek widziałem. 25 sierpnia pisał: Chłód jak co dzień o poranku szybko przeszedł w zwyczajny stonowany gorąc i jasność. Wieczorem zachodni wiatr ochłodził się i wysłał nas do ogniska. Żaden z kwietnych dywanów górskich hal nie może równać się z tą polodowcową łąką. Pszczół i motyli jest tu bez liku. Są i ptaki – nie wykazują żadnych oznak chęci odlotu na zimę, choć pewnie już myślą o mrozach. Co do mnie, chciałbym tu zostać całą zimę. Jeszcze lepiej całe życie, a nawet całą wieczność. Na potwierdzenie szczerości tych intencji mamy zdjęcie. Jest 1907 r., a więc parę dekad później. Muir przysiadł na granitowej skale gdzieś w górach. Podpiera się na lasce, na pomarszczone czoło cień rzuca kapelusz z rondem. Ale najbardziej bije po oczach przepełniona spokojem twarz. Nie musimy widzieć jego ust, wystarczą roześmiane jak u dwulatka oczy. Tak wygląda człowiek szczęśliwy, spełniony. Bo to pierwsze lato w Sierra Nevada stało się dla Muira większością życia. Wracał do doliny Yosemite, kiedy tylko mógł, na jakiś czas tam nawet zamieszkał. Miał obsesję na punkcie drzew. Wspinał się na nie, na kartach swoich dzienników szkicował ich sylwetki. Kiedy którejś zimy okolicę nawiedziły niszczące wichury, wdrapał się na ogromną daglezję, by poczuć wiatr tak samo, jak czuje go drzewo. Interesował się też geologią. W 1871 r. stwierdził, że dolina powstała w wyniku działalności górskich lodowców, co było w tamtych czasach spostrzeżeniem pionierskim. I prawdziwym. Wycieczka z prezydentem A potem, porzuciwszy życie włóczykija, został dziennikarzem i pisarzem. W 1874 r. na łamach kalifornijskiego magazynu Overland Monthly opublikował swój pierwszy artykuł o Sierra Nevada. Łącznie było ich około 300. I jeszcze 12 książek. Pisał też listy do znajomych, zapraszał ich na wspólne wycieczki, prowadził po górach. Przyjeżdżali i naukowcy z całych Stanów Zjednoczonych. O dolinie Yosemite powoli stawało się głośno, a w parze z tą popularnością szła rozpoznawalność jej samozwańczego ambasadora. Amerykanie pokochali jego poetyckie, tonące w emocjach opisy dzikiej natury, w które wplatał coraz silniejsze ekologiczne przesłanie. Każda kolejna wizyta w dolinie Yosemite utwierdzała go w przekonaniu, że dzieje się coś złego. Że kontynent amerykański rozjeżdża coraz więcej pociągów, że wycina się coraz więcej lasów, że również w dziewiczych dotychczas fragmentach Stanów Zjednoczonych antropopresja jest zbyt duża. Muir odnotowywał znikanie kolejnych gatunków dzikich kwiatów i wycinanie wiekowych sekwoi. Zrozumiał, że krajobrazową perłę uratuje jedynie ustanowienie parku narodowego na wzór najstarszego na świecie Yellowstone w stanie Wyoming. W tym celu założył Sierra Club, istniejący do dziś oddolny ruch ochrony przyrody. Ta misja wybrzmiewała coraz głośniej, m.in. na łamach ogólnokrajowych miesięczników, z Century i The Atlantic na czele. W 1903 r. jeden z jego tekstów trafił w ręce najważniejszego czytelnika w USA – prezydenta Theodore’a Roosevelta, który urzeczony działalnością Muira poprosił go o wspólną wycieczkę. Polityk podzielał jego przyrodnicze pasje, co jednak nie przeszkadzało mu z umiłowaniem polować. Ale w Sierra Nevada obaj nie mieli strzelać do zwierząt, a wędrować i rozmawiać. Chodzili tak cztery dni, a trzy noce biwakowali, m.in. w zagajniku Mariposa w cieniu 500 potężnych sekwoi. Kiedy dopadła ich późnojesienna śnieżyca, Roosevelt grzał się pod 40 kocami. Wreszcie, trzeciej nocy, u stóp wysokiej na ponad kilometr skały El Capitan, Muir wyłożył prezydentowi swoje racje. Trzy lata później dolina Yosemite została wyjęta spod zarządu Kalifornii i przekazana władzom federalnym jako część dużego Parku Narodowego Yosemite. Roosevelt poszedł potem za ciosem, za jego prezydentury powstało jeszcze pięć innych parków oraz 18 narodowych pomników Stanów Zjednoczonych, obszarów o trochę niższym statusie ochronnym. Nie ukrywał, że to Muir stał się inspiracją tych działań, choć akurat to nie ulegało niczyjej wątpliwości. Siwobrody Szkot z Sierra Nevada był dla Amerykanów synonimem walki o dziką przyrodę. Nie tylko w Kalifornii – w latach 70. i 80. XIX w. parokrotnie eksplorował Alaskę, zapuszczając się aż na Aleuty. Ale nawet podczas wypraw na daleką północ nie przestał marzyć o Amazonii. Właściwie nieustannie planował podróż swojego życia, jednak ciągle coś zmuszało go do odłożenia jej na później. Najpierw dolina Yosemite, potem walka o jej ochronę, wreszcie – małżeństwo, dwie córki i inne troski codzienności. Jego żoną została córka polskiego emigranta o pokaźnym majątku. Muir odziedziczył z nią sady i winnice nieopodal San Francisco. Nie radził sobie z gospodarzeniem, a rodzina raczej nie podzielała jego pasji wędrowca. Żona Louisa tylko raz wybrała się do doliny Yosemite. W jego dzienniku zachowała się autoironiczna pamiątka tej wycieczki – rysunek, na którym wbijając drewniany kij między jej łopatki, pcha ją pod górę. Najwyraźniej jednak pogodzili się ze swoimi różnicami, bo małżeństwem byli przez ćwierć wieku. Kiedy w 1905 r. Louisa zmarła, a córki były już odchowane i wydane za mąż, w ósmej dekadzie życia Muir wreszcie na poważnie wziął się do realizacji życiowego planu. Zajęło to kolejnych kilka lat. W 1911 r. wsiadł w Nowym Jorku na pokład parowca do Belém w Brazylii. Popłynął, zobaczył, po czym wrócił w swoje kalifornijskie góry. Wyszedłem tylko na spacer, ale postanowiłem zostać na zewnątrz aż do zmierzchu, podsumował swoje życie. Do grobu wysłało go 24 grudnia 1914 r. zapalenie płuc, ale potem unieśmiertelniła kartografia. Mount Muir, lodowiec Muira, Muir Beach czy autostrada jego imienia to tylko niektóre z bezliku wcieleń. Podobnie jak planetoida 128523 Johnmuir. W kwietniu 2014 r., a więc sto lat po śmierci swojego patrona, mignęła w szkłach ziemskich teleskopów. A potem poleciała w bezkresną dal kosmosu. Tekst: Adam Robiński
Od urzędnika do podróżnika. Historia Ernesta Gilesa to opowieść o ucieczce przed nudą
Urodził się w Anglii, ale los rzucił go do Australii. Tam rozwinął skrywaną pasję. Eksplorował tereny zachodniej Australii, odkrywając m.in. słynne formacje Kata Tjuta i Uluru.
Ernest Giles był skazany na nudę. Jego konserwatywni rodzice pragnęli, by poświęcił się karierze urzędniczej. Chłopiec urodził w 1835 r. w Bristolu, uczęszczał do elitarnej szkoły Christ’s Hospital w Sussex i kiedy już prawie miał usiąść za biurkiem, los przyniósł nieoczekiwaną zmianę. Rodzice Ernesta otrzymali pracę w Australii. Ta kolonia brytyjska gwałtownie się wówczas rozwijała. Potrzebne były tysiące rąk do pracy, a rząd kolonialny oferował osadnikom o wiele korzystniejsze niż w kraju płace oraz możliwość dzierżawy ziemi. Nowy ląd był życiową szansą dla wielu Brytyjczyków. Podróż na drugą stronę świata była świetną przygodą, a Ernest wcale nie zamierzał wieść tam uporządkowanego życia rodziców. Tym bardziej że w Australii wybuchła akurat gorączka złota. Kto chce zjeść wyprawę? W 1823 r. w stanie Wiktoria zostały odkryte bogate pokłady kruszcu. Prawdziwe szaleństwo zapanowało jednak dopiero niecałe 30 lat później. Do Australii przybywały tysiące osadników liczących na szybkie wzbogacenie się. Ernest również dał się ponieść tej fali. Szczęście mu jednak nie dopisało, mimo że do 1896 r. w Wiktorii wydobyto w sumie ponad 1800 ton złota. Zatrudnił się więc jako… urzędnik pocztowy w Melbourne. Choć posada nie dawała specjalnych szans na karierę, była w jakimś stopniu spełnieniem oczekiwań rodziców. Na poczcie spędził prawie 10 lat, cały czas po cichu pielęgnując zamiłowanie do przygody. Kiedy tylko nadarzyła się okazja, nudny z pozoru urzędnik zatrudnił się przy wytyczaniu pastwisk na zachodzie Nowej Południowej Walii. Taka praca wiązała się z licznymi wyprawami. W australijskim outbacku Ernest nabrał doświadczenia, zmężniał i przyzwyczaił się do trudnych warunków. Jego życie los przestawił na nowe tory. Zauważył go Ferdinand Jakob baron von Mueller i powierzył mu dowództwo wyprawy do środkowej Australii. Celem ekspedycji było poznanie terenów Australii położonych na zachód od transkontynentalnej linii telegraficznej łączącej Darwin z Adelajdą. To był prawdziwy zaszczyt. Ferdinand von Mueller był sławnym fizykiem, geografem oraz przyrodnikiem mianowanym przez australijski rząd na stanowisko głównego botanika stanu Wiktoria. Znano go i powszechnie szanowano. Wyprawa wyruszyła 4 sierpnia 1872 r. z Port Augusta. Oprócz Gilesa wziął w niej udział Samuel Carmichael, który zgodził się pokryć część kosztów w zamian za możliwość wzięcia udziału w wyprawie jako „zastępca dowódcy”, oraz czarny młodzieniec nazywany przez Gilesa Dickiem. Mieli ze sobą 15 koni. Wkrótce do ekipy dołączył aborygeński chłopiec Alec Robinson. O Robinsonie Giles wyrażał się w samych superlatywach: wszystko potrafił, wszędzie był, znał dobrze australijskie odludzia i doskonale nadawał się do życia w prostych obozowych warunkach. Do tego nieźle gotował i potrafił podkuwać konie. Natomiast Dick, którego Giles znał już ze trzy lata, od samego początku sprawiał kłopoty. Chociaż był użyteczny i inteligentny, zaraz gdy wkroczyli na australijskie pustkowia, opanował go paraliżujący strach przed rdzennymi mieszkańcami. Z niepokojem przestrzegał Gilesa: Trzeba się mieć na baczności, opuszczając obóz. Jak tylko się oddalisz, dzikusy cię zjedzą! Podejdą cię, jak pójdziesz do koni, złapią i zjedzą. Najpierw cię zabiją, a potem będą chcieli wyciąć tłuszcz z twoich nerek i zjeść. W końcu lęk przed „dzikimi” obezwładnił go do tego stopnia, że pomimo perswazji i prób zatrzymania siłą, przy pierwszej okazji zawrócił do domu. Czerwony kamyk Ta wyprawa nie należała do łatwych nie tylko przez kłopoty z Dickiem. Plan był wyjątkowo ambitny, Ernest Giles badał praktycznie nieznane pustynne połacie środkowej Australii, przesuwając się w kierunku zachodniego wybrzeża. Niewiele wiadomo było o mieszkających tu Aborygenach. Wysokie, sięgające 40 stopni temperatury i brak wody nie motywowały wędrowców. Udało im się jednak dotrzeć i opisać wielkie słone jezioro w południowo-zachodniej części Terytorium Północnego oraz niezwykłą formację skalną w jego sąsiedztwie. Giles nie przypisał tym odkryciom wielkiej wagi, zresztą w pamiętnikach nie zostawiał zbyt barwnych opisów. To raczej urzędnicze porządkowanie faktów. Spisał więc, że na cześć Ferdynanda von Muellera, organizatora wyprawy, jezioro nazwał Lake Ferdinand (później Mueller przemianował je na Lake Amadeus, oddając tym samym honor królowi Hiszpanii Amadeuszowi I, znanemu patronowi nauki). Niezwykłej formacji skalnej, znanej dziś także jako Kata Tjuta, nadał imię Mount Olga na cześć Olgi Nikołajewny Romanowej, królowej Wirtembergii. Wspomniał również o czerwonej skale wznoszącej się ok. 25 km dalej. To Uluru, świętość Aborygenów. Choć był pierwszym człowiekiem, który ją opisał, światową sławę zyskała dopiero za sprawą innego badacza, Williama Gosse’a. Gosse dotarł tu rok po Erneście Gilesie i nazwał skałę Ayers Rock, honorując głównego sekretarza Australii Południowej. Na Gilesie skały tego regionu nie zrobiły wielkiego wrażenia. W dzienniku zanotował zaledwie kilka zdań, nazywając największą z nich „czerwonym kamykiem”. Mimo tylu odkryć atmosfera w ekipie nie była najlepsza. Ernest naciskał na towarzyszy, żeby spróbować przedrzeć się do zachodniego wybrzeża kontynentu, jednak Carmichael się temu sprzeciwiał. Temperatury były zabójcze, dookoła pustka i brak jakichkolwiek strumieni. Ostatecznie dowódca wyprawy uznał, że czas wracać do domu. Udręki odkrywania A jednak wkrótce znowu ruszył w głąb kontynentu, ponownie dzięki wsparciu Ferdinanda von Muellera. Tym razem celem ekspedycji było odkrycie nowych pastwisk dla owiec. Rząd Australii Południowej zgodził się współfinansować wyprawę badawczą w zamian za przekazanie kopii dziennika wyprawy oraz sporządzonych w jej trakcie map i pomiarów. I choć w ekspedycji nie było nic romantycznego, Giles dumnie nazwał jej członków „Grupą Zachodniej Australii”. Skład ekipy był bardziej profesjonalny niż za pierwszym razem. Ernestowi towarzyszyli: William Henry Tietkens, angielski przyrodnik, późniejszy członek londyńskiego Royal Geographical Society, australijski badacz Alfred Gibson oraz piętnastoletni James „Jimmy” Andrews. Prócz nich w skład ekspedycji weszły 24 konie i dwa psy. Wyruszyli z Ross’s Waterhole nad rzeką Alberga 4 sierpnia 1873 r. Trzy tygodnie później dotarli do masywu Musgrave, który obeszli od zachodu, kierując się na północ, ku Uluru. Cel osiągnęli 14 września. W leżącym na południe od czerwonych skał masywie Tomkinson Rande Giles założył bazę, żeby 16 stycznia następnego roku ruszyć na północ, w kierunku gór Rawlinson Range. Trasa wiodła wzdłuż znanych odkrywcy glinianek z wodą. Jeziorka, jeszcze kilka tygodni wcześniej pełne wody, teraz okazały się tylko zagłębieniami wysuszonej gliny. Chciałbym zaznaczyć, że tysiąc mil po bezdrożach Australii odpowiada przejściu dziesięciu tysięcy mil w jakimkolwiek innym miejscu na kuli ziemskiej… może z wyjątkiem Arktyki i Antarktydy – zanotował Giles. Wyprawa zamieniła się w walkę o życie. Zanim udało im się dotrzeć do strumienia, nazwanego przez Gilesa „Sladen Water”, cztery juczne konie padły z pragnienia. Obecność wody dawała nowe możliwości i pozwalała snuć dalsze plany. Odkrywcy rozbili nad strumieniem nową bazę – Fort McKellar. Tu zamierzali przygotować się do ostatecznego szturmu na zachód.' Jak to jest, że podczas wszystkich ekspedycji ginie tyle ludzi? – zapytał Gibson pewnego dnia. – Nie wiem, Gibson, jak to jest, ale na podróżników czeka wiele niebezpieczeństw, czasem zdarzają się wypadki, czasem atakują dzicy, czasem śmierć jest wynikiem brawury. Niemniej śmierć i tak, wcześniej czy później, spotka każdego z nas – odpowiedział mu Giles. Gibson skwitował to słowami: Tak czy inaczej, nie chciałbym zdechnąć w tym miejscu. 20 kwietnia Giles i Gibson wyruszyli na rekonesans. Pokonując piaszczyste wydmy, natrafili na nieznany łańcuch górski. Ernest nazwał go „Alfred and Marie Range” na cześć, jak zapisał w pamiętniku, Ich Królewskich Wysokości, Księcia i Księżnej Edynburga. Niedługo potem przekonali się, że australijska pustynia nie pozwala sobą rządzić. Jedna z beczek z wodą okazała się pusta. Musiała przeciekać, ale w upale tego nie zauważyli. Nie było wyboru, wzięli część bagaży na swoje wierzchowce, a juczne konie puścili wolno. I tak nie mieli dla nich wody. Same miały większe szanse na powrót do obozowiska. Sytuacja, już i tak trudna, jeszcze się pogorszyła – nieoczekiwanie padł koń, na którym podróżował Gibson. Teraz nie było już szansy na dalszą wędrówkę na zachód. Spójrz, Gibson, sam widzisz, że znaleźliśmy się w sytuacji najpaskudniejszej z możliwych. Pozostał nam tylko jeden koń, co oznacza, że tylko jeden z nas może jechać, drugi musi pozostać na pustyni. I to będę ja. Teraz posłuchaj: jeśli klacz nie dostanie wkrótce wody, umrze. Zatem weź ją, wróć do beczek z wodą, jakie pozostawiliśmy po drodze, i daj jej pić. Pozwól jej odpocząć przez godzinę, dwie i jedź w kierunku Rawlinson Range i dalej naszymi śladami do Fort McKellar. Zostaw mi jedną beczkę wody, resztę zabierz ze sobą. Pamiętaj, moje życie zależy od ciebie, musisz sprowadzić pomoc. Jak dojdziesz do obozu, bierz pana Tietkensa, weźcie świeże konie, tyle wody, ile zdołacie zabrać, i przyjedźcie po mnie tak szybko, jak tylko się da. Ja tymczasem będę próbował iść w waszym kierunku – wspominał potem swoją rozmowę z Gibsonem Ernest. Ich największą nadzieją byli koledzy, którzy czekali w Fort McKellar. Kiedy Gibson odjechał, Giles ruszył w stronę obozu. W jaskrawym słońcu, racjonując wodę i resztki wędzonej koniny, jaka mu pozostała, pokonał 58 km. Z przerażeniem odkrywał, że Gibson zmylił drogę. Ślady, jakie pozostawił, podążały tropem dwóch wypuszczonych wcześniej jucznych koni, czyli donikąd. Miał jeszcze nadzieję, że Gibson odkryje pomyłkę i powróci na właściwą drogę do obozu. Ledwie żywy z wyczerpania, słaniając się na nogach, dźwigał na plecach beczkę z kilkoma łykami wody. Przedzierał się przez gąszcz wysokiej na półtora metra, ostrej jak brzytwa pustynnej trawy spinifex. Wydając niemal ostatnie tchnienie, 1 maja dotarł do Fortu McKellar. Liczył, że zastanie tam Gibsona. Nie było go jednak i nigdy go nie odnaleziono. Tydzień później zrezygnował z pokonania zachodniej pustyni. Nie miał już siły. Dwa miesiące później dowiedział się, że sir John Forrest i Peter Warburton, którzy wyruszyli z zachodniego wybrzeża w kierunku przebiegającej przez środek kontynentu linii Overland Telegraph, podbili teren, którego nie udało mu się przejść. Eksplorator Australii Kolejny rok przyniósł jednak sukces. Giles przemierzył Wielką Pustynię Wiktorii, docierając z południowego wybrzeża na zachodni kraniec kontynentu. Tym razem na wyprawę zabrał wielbłądy. W 1876 r. przeszedł pustynię w odwrotnym kierunku, stając się pierwszym w historii człowiekiem, któremu wyczyn ten udał się dwukrotnie. Na cześć przyjaciela zmarłego w czasie drugiej wyprawy tę największą pustynię Australii Zachodniej nazwał Pustynią Gibsona. I choć nie miał na koncie spektakularnych odkryć, został uznany za jednego z najważniejszych eksploratorów Australii. Jego badania wypełniły niejedną białą plamę na mapie nie do końca poznanego nawet dziś kontynentu. Swoje wyprawy opisał w kilku książkach: Geographic Travels in Central Australia from 1872 to 1874, The Journal of a Forgotten Expedition oraz największym dziele Australia Twice Traversed. Za zasługi dla nauki został odznaczony Orderem Korony Włoch i mianowany honorowym członkiem kilku towarzystw geograficznych w Australii. Otrzymał też złoty medal londyńskiego Royal Geographical Society. Władze Australii Południowej przyznały mu dwukrotny grant w wysokości 250 funtów i prawo bezpłatnej dzierżawy ok. 5 tys. km² terenu w Terytorium Północnym Australii. Jednakże pięć lat później prawo to zostało mu odebrane, gdyż, jak twierdził gubernator prowincji: Doszły mnie słuchy, że ma on skłonność do hazardu, a jego upodobania niewiele mają wspólnego z trzeźwością. W dość purytańskiej Australii tryb życia Gilesa nie był powszechnie akceptowany. Po pięćdziesiątce był zmuszony powrócić do urzędniczego życia. Objął posadę klasyfikatora ziemskiego, a następnie urzędnika w Inspektoracie Górnictwa w Coolgardie. Nadzorując złotonośne pola, nabawił się zapalenia płuc i zmarł w wieku 62 lat. Tekst: Joanna Lamparska, Piotr Kałuża
Swoje życie zamienił w pasję, której podporządkował wszystko i wszystkich. Stanisław Szwarc-Bronikowski na tropie sensu istnienia
Podróżnik i filmowiec. Był kolorowy jak motyl i surowy niczym pruski dżentelmen.
"Na tropie sensu istnienia" Słynny obieżyświat, publicysta i filmowiec urodził się w 1917 r. w Górkach koło Klimontowa. Wtedy nazywał się jeszcze Stanisław Szwarc, Bronikowskim został dopiero w czasie II wojny światowej. Jego pokolenie naznaczone zostało tą wojną. Kiedy wybuchła, był studentem Wydziału Prawa Uniwersytetu Warszawskiego i Wyższej Szkoły Dziennikarstwa w Warszawie. Wstąpił do Związku Walki Zbrojnej, dowodził także oddziałem dywersyjnym Armii Krajowej Podobwodu Klimontów. Brał udział w akcji „Burza”, miał wtedy pseudonim „Roman”. Był przystojnym, uwielbianym przez kobiety, brawurowym bohaterem. W Górach Świętokrzyskich, gdzie się ukrywał, panny wspominały, że zawsze spał z bronią i przy otwartym oknie, pod którym czekał koń. Pewnego dnia, osaczony przez Niemców, skoczył z pierwszego piętra na siodło i pocwałował w dal. – Ależ to był mężczyzna – wzdychały po latach mieszkanki okolicznych wsi. W Bronikowskiego przeobraził się z potrzeby. Pewnego dnia dostał zadanie zakupu broni w Kielcach. Ale jak jechać, skoro był poszukiwany przez hitlerowców? Pomysł podsunął mu ojciec Piotra Bronikowskiego, żołnierza, który zginął w czasie wojny. Od tej pory żył na papierach kolegi, jego nazwisko dodał sobie później do swojego nazwiska rodowego. Po 1945 r. cały czas działał w antykomunistycznym podziemiu, w organizacji Wolność i Niezawisłość, rok później został aresztowany i osadzony w areszcie śledczym Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie przy Rakowieckiej. Wyszedł po dwunastu miesiącach, żeby w 1948 r. znowu trafić do więzienia. Uciekł i musiał się ukrywać. Dzięki dokumentom Piotra Bronikowskiego udało mu się przeżyć. Był też Andrzejem Fijałkowskim, to nazwisko jego przyjaciela geodety, a także Justinem Reslingiem. Tym ostatnim stał się w sposób, którego nie powstydziłby się nawet superas wywiadu, czyli Hans Kloss. W pociągu naprzeciwko Stanisława usiadła wyjątkowo atrakcyjna kobieta. Zainteresował się nią i żeby dowiedzieć się, kim jest… ukradł jej dowód osobisty. Piękność okazała się Justiną Resling, kapitanem bezpieki. Trudno, zdarza się, jednak porażkę można spróbować przekuć w sukces. Stanisław, uzdolniony plastycznie i manualnie, zmienił w dokumentach Justinę na Justina i na krótko został Reslingiem. – Kiedy się poznaliśmy, Stanisław zabrał mnie pod ministerstwo sprawiedliwości i opowiedział mi, ile czasu tu przesiedział. Wspominał, jak o piątej nad ranem wyprowadzali na rozwałkę i jeżeli kiedykolwiek spotkał naprawdę wartościowych i inteligentnych ludzi, to właśnie w swojej celi. Wtedy pomyślałam, że jeżeli ten człowiek będzie chciał mieć kiedykolwiek dziecko, to ja mu je urodzę. Takich mężczyzn już nie ma – mówi Joanna Zofia Szwarc-Bronikowska, żona podróżnika. Wielki mimo woli Czy Stanisława, o którym żona mówi najczęściej Piotr albo Szwarc, ciągnęło do podróżowania? Chyba nie do końca. W szkole największą trudność sprawiała mu nauka geografii, nie przepadał też za historią. Miał za to ciekawość świata, która znalazła ujście m.in. w wyjazdach. Po wojnie, nadal ukrywając się pod zmienionym nazwiskiem, pracował w Wojskowej Agencji Fotograficznej. Okres ukrywania się w ogóle był intensywny zawodowo. Bronikowski dorabiał jako ilustrator, fotograf, a nawet jako cieśla. Był współzałożycielem Wiadomości Mazurskich, pierwszego dziennika dla Warmii i Mazur. Tu został nakryty przez bezpiekę i aresztowany. Gdyby nie brawurowa ucieczka z pociągu, przez okno łazienki i skok na nasyp, pewnie nie miałby szans na dalsze, ciekawe życie. Po ucieczce przyszły filmowiec ukrywał się we Wrocławiu. Razem z przyjacielem przemalowywali obrazy Marksa i Engelsa na świętych. Kiedyś Szwarc dał za dużo terpentyny i serce Jezusa – przed chwilą jeszcze komunisty – zaczęło ociekać farbą. I tak stał się cud, bo pielgrzymi byli przekonani, że serce krwawi. Ale to były zabawne czasy tylko w anegdocie. Stanisław sypiał również w ruinach kościołów, przytulały się do niego szczury. Dawały ciepło i ostrzegały o intruzach. Kombatanctwa jednak nie cierpiał. Choć zawsze z humorem opowiadał o przeszłości, to długo jeszcze nosił ze sobą broń ostrą i nóż. Po wielu latach ulubioną finkę podarował przypadkowemu nastolatkowi, który odwoził go na dworzec w Kielcach. Taki był. Działał impulsywnie, nieobliczalnie, czasem dziwacznie. – Niełatwo się z nim żyło – mówi wdowa po podróżniku, a w jej głosie słychać wielką czułość. Zanim Joanna i Stanisław się poznali, Szwarc był już w związku i miał syna Jacka, który urodził się w 1951 r. Kilka lat później zaproszony przez Jana Parandowskiego późniejszy podróżnik wyruszył na swoją pierwszą daleką wyprawę. W tamtych czasach „daleka wyprawa” oznaczała coś zupełnie innego niż dzisiaj. W przypadku Stanisława to była Grecja. Uciekł tam po raz pierwszy od coraz trudniejszej codzienności. Wkrótce kolega „pociągnął mnie” do telewizji – opowiadał potem w jednym z wywiadów. – Nie bardzo mi się tam podobało, gdyż przyszło mi współpracować z krewnymi ówczesnych władz państwowych. Niemniej poznałem tam też wielu wspaniałych i szlachetnych ludzi. Choć na początku tego nie chciano, to zaczęto mnie wypuszczać za granicę. Z podróży do Grecji i Mongolii przywiozłem pierwsze filmy. Później większość swoich wyjazdów organizowałem sobie sam lub korzystałem z pomocy przyjaciół. W czasach, gdy trudno było gdziekolwiek wyjechać, Stanisław Szwarc-Bronikowski otwierał Polakom okno na świat. Pokazywał go w bardzo osobisty sposób, do bohaterów filmów podchodził jak najbliżej można. Równocześnie zachowywał do nich należny dys­tans i szacunek. Widziałem ludność pierwotną w Australii, Nowej Gwinei, w Ameryce Południowej. Tego już nie ma, teraz nawet jak się do nich trafi, to są po europejsku odziani, technikę wprowadzają. Nagle gwałt, przebierają się w pierwotne stroje, bo przyjeżdżają cudzoziemcy z dolarami – wspominał potem w jednym z wywiadów. Do zastanej rzeczywistości podchodził z humorem, często czarnym. W 1965 r. dotarł na Papuę-Nową Gwineę. Formy tradycyjnego savoir-vivre’u Papuasów mogą szokować – notował. Pewien tubylec o imieniu Kaiku obdarowany scyzorykiem dziękował mi z głębokim przejęciem i rewerencją. Słowa jego przełożył speszony nieco misjonarz. „Tak cię lubię, że chętnie zjadłbym twoje genitalia”. Zaskoczony nie pytałem, czy aby na pewno nie po mojej naturalnej śmierci. W czasach, gdy otrzymanie paszportu graniczyło z cudem, Szwarc-Bronikowski wchodził do światów niedostępnych dla innych. Obserwował obrzędy Uraonów w Indiach, łowił motyle i anakondy w amazońskiej puszczy, pływał w fiordach Alaski. – Kiedy pojechał do Ameryki Południowej, nie było go przez rok. Miałam świadomość, że tak wygląda jego praca, a ja byłam jak żona marynarza. Męska rzecz być daleko, a kobieca wiernie czekać. Przywiózł stamtąd 21 km taśmy filmowej, którą potem montowałam wspólnie z Pawłem Żarnochem – wspomina Joanna Szwarc-Bronikowska. Ze Stanisławem zakochali się od pierwszego wejrzenia, Weronika przyszła na świat w 1975 r. W ten sposób spełniło się marzenie Joanny o urodzeniu dziecka „temu mężczyźnie”. Nie wszystko jednak szło według planu. – Pod koniec mojej ciąży Szwarc był w Indiach z synem, robili razem film. Miał tam wypadek i nie pozwolił mi o tym powiedzieć, dopóki nie urodzę. Ale zadzwonili do mnie z Lufthansy z informacją, że mąż będzie transportowany i potrzebne mu są w samolocie trzy siedzenia. – Trzy siedzenia? To on w trumnie wraca? – zapytała żona filmowca. – Okazało się, że jest w ciężkim stanie, w Himalajach spadał 50 m z grani, zatrzymał się na krawędzi i bardzo został sponiewierany. Miał złamaną kość udową z siedmiocentymetrowym przesunięciem. Ja urodziłam, a Stanisława przywieźli do Warszawy. W szpitalu lekarz powiedział mi, że arteriografia się nie udała i mężowi zostały dwie godziny życia. Dwie godziny?! Weroniczka dopiero co przyszła na świat, wszystko nieuregulowane… I wie pani, co mnie utrzymało przy życiu? Opowieść o szamanie. Kilka lat wcześniej telewizja polska zaproponowała, żeby Szwarc zrobił film o rejsie dookoła świata Leonida Teligi. Kiedy Teliga dobił 30 kwietnia 1969 r. do Casablanki, filmowiec przyleciał do niego. Razem udali się na południe, do króla Sererów. Ten zaofiarował Telidze, że powróży mu z ognia. Wielki żeglarz odmówił jednak. Zmagał się z chorobą nowotworową, nie chciał wiedzieć, co go dalej czeka, zaproponował więc koledze, żeby skorzystał z proroctwa. Wróżbita zaczął Stanisławowi przepowiadać przyszłość: Poznasz jeszcze młodą kobietę i będziesz miał z nią dzieci. Podróżnik opowiedział tę historię żonie. Kiedy więc Joanna Szwarc-Bronikowska usłyszała, że mąż zaraz umrze, kurczowo uchwyciła się wróżby sprzed lat. – Mam mu urodzić dzieci, urodziłam dopiero córkę. Nie może umrzeć – mówiła sobie. Lekarze uznali za cud, że Szwarc przeżył. On zaś z właściwą sobie przekorą wyszeptał do żony: – Do tanga poprosiła mnie śmierć, ale ja tę dziwkę przechytrzę. Bez kompromisów Po wypadku przestał podróżować tak daleko. Marzył jeszcze o zrobieniu filmu o górze Athos, autonomicznym okręgu zamieszkiwanym przez prawosławnych mnichów, ale uprzedziła go ekipa z Francji. Szwarc miał już wszystkie pozwolenia, a wtedy nie było o nie łatwo, kiedy okazało się, że Francuzi przywieźli ortodoksyjnym mnichom tzw. świerszczyki. Oburzeni gospodarze przestali na długie lata przyjmować dziennikarzy. – Do tej pory zajmowałam się montażem filmowym, ale po urodzeniu przez mnie córki poprosił, żebym została w domu. Urodził nam się syn Łukasz, dziś montażysta filmowy. Stach zaczął robić filmy o Polsce, głównie o polskich jaskiniach, biżuterii i archeologii. Cykl o jaskiniach został nagrodzony w Barcelonie oraz w La Chapelle i dostaliśmy nawet za to parę groszy. My ciągle mieliśmy długi, bo mąż nie był na etacie. Telewizja dostarczała mu ekipę filmową, ale Szwarca wynagradzała dopiero po jakimś czasie, kiedy film był już skończony. – Robił wyłącznie to, co go interesowało, i nie uważał, że należy się przejmować rachunkami. Zawsze coś można sprzedać i się wypłacić. Brzydził się pieniędzmi, mówił, że każdy idiota potrafi robić pieniądze – śmieje się Weronika Szwarc-Bronikowska. – Nie chodził na kompromisy, miał niesamowity szacunek dla ludzi prostych. Czasem wychodził niespodziewanie ze spotkań z, jak to nazywał, drobnomieszczańskimi osobowościami, bo zdecydowanie go nudziły, czas wolał poświęcić prostemu, przypadkowo spotkanemu hydraulikowi. Nie przywiązywał wagi do medali, którymi go nagradzano, potrafił je oddać innym. Unikał bankietów i wywiadów. Kiedyś robił z nim rozmowę pewien bardzo znany dziennikarz. To był telewizyjny dzień ze Stanisławem Szwarc-Bronikowskim. Nieoczekiwanie tata wrócił do domu już przed południem. Nie będę z baranem rozmawiał – oświadczył nam. Miał poczucie, że najlepsze lata przeżył w więzieniu i nie chciał tracić czasu na sprawy dla niego nieistotne. W domu podporządkowywał sobie otoczenie. Otwarty na cały świat, nie potrafił okazywać uczuć najbliższym. Uważał, że bycie czułym nie jest męskie. To tylko dla kobiet. Joanna Szwarc-Bronikowska przyznaje, że mimo tego pozornego chłodu było dla niej oczywiste, że jest Duszką Stanisława, zaś to, że cała rodzina spędzała ze sobą mnóstwo czasu, miało wartość większą niż wszelkie deklaracje. W oparach absurdu Stanisław Bronisław Szwarc-Bronikowski wymyślił sobie sposób na życie, który przez cały czas nie pozwalał mu zbaczać z raz wybranej ścieżki. Do 1995 r., kiedy zakończył współpracę z telewizją (miał wtedy 78 lat), zrealizował ponad sto filmów popularnonaukowych, potem napisał jeszcze kilka książek. Gdy coś go uwiodło, starał się przekuwać to w profesję. I tak, w okresie fascynacji ogrodem, drzewami i kosmosem, powstała książka o najstarszych drzewach w Polsce. Po wypadku zagłębił się w historię Polski. Interesowały go pradzieje, słowiańskie obrzędy, pogańskie bóstwa. Poświęcił im Testament wieków nagrodzony Nagrodą Historyczną „Klio” w 1997 r. Wszystkie książki podróżnika zdobywały uznanie. Ostatni album pt. Świadkowie naszych dziejów ukazał się w 2000 r. Pewnie tych książek by nie było, gdyby nie najmłodsze dziecko, Łukasz. To on najpierw przepisywał w komputerze ręcznie pisane teksty podróżnika, a potem zmuszał ojca, żeby poznał trochę nowoczesnej technologii. Łukasz często był telefoniczną pierwszą pomocą. Tłumaczył ojcu, gdzie jest klawisz Enter i do czego służy Backspace. – Znajomym chwalił się, że ma w domu kierowcę – sam nie miał prawa jazdy – gosposię, asystentkę i ogrodnika, czyli mnie – śmieje się Joanna Szwarc-Bronikowska. – Mieliśmy wspólne pasje, więc mnóstwo rzeczy robiliśmy razem. Czasem budził mnie o piątej nad ranem, bo nagle postanowił się skonsultować w sprawie jakiegoś tekstu. Wtedy mnie to denerwowało, dzisiaj mi tego brakuje. – On zawsze był bezkompromisowy. Jeśli o czwartej nad ranem wymyślił, że teraz będzie rysować, wchodził do mojego pokoju i zabierał mi kredki. Był uroczy, ale równocześnie egoistyczny, skupiony na własnych potrzebach – dodaje Weronika. Na pracy tak bardzo się koncentrował, że nie zauważał niczego innego. Kiedyś zainteresował go jakiś kwiat w ogrodzie, wyszedł w kalesonach, ciągnąc za sobą małe radyjko, od którego kabel zaplątał mu się przy nogawce. Nehru też chodził w takich gaciach i zobacz, jaką karierę zrobił – uspokajał karcącą go żonę. Czasem miał na nogach tylko jedną skarpetkę. Nie obchodziła go sława, popularność, nie robili wrażenia znani ludzie. Nie miał zresztą pamięci do twarzy. Podczas wernisażu w Kazimierzu nad Wisłą podszedł przywitać się Gustaw Holoubek. Porozmawiali chwilę, a Szwarc pyta potem córkę: Skąd tę gębę znam? O Tyszkiewicz powiedział: Jakaś starsza pani, kiedyś była ładna, ale ma świetną biżuterię. Nie rozpoznawał również Olbrychskiego – kiedy ten wjechał konno na bankiet, uznał jednak, że „smarkacz ma dobry dosiad”. – Tato był chory na alzheimera, jednak całe życie był tak ekstrawagancki, że trudno było dostrzec, kiedy abnegacja zamieniła się w chorobę. Tyle rzeczy nie miało dla niego znaczenia. Był ekscentrykiem – mówi Weronika. Dom Szwarc-Bronikowskich do dzisiaj pełen jest pamiątek przywożonych z podróży. To oryginalne eksponaty, wysmakowane, unikatowe. Weronika chętnie pokazywała znajomym dmuchawę ze strzałkami nasączonymi kurarą albo miecz z Papui-Nowej Gwinei. Tubylec, od którego kupił go filmowiec, wytłumaczył, że to nóż Ndaro – straszliwego ducha i patrona inicjacji nad rzeką Ramu. Miecz, a właściwie potężny sztylet, używany był do bolesnego ranienia dorastających chłopców podczas inicjacji, a także do mordowania jeńców. W 2003 r. Poszukiwacz Sensu Istnienia, jak nazywa go córka, otrzymał nagrodę Super Kolosa za „wędrowanie ku źródłom, ku poznaniu całości, ku syntezie”. W 2008 r. jury konkursu Travelery przyznało mu Grand Prix – doceniło jego wkład w poznanie innych kultur i życie z pasją. Dwa lata później znowu zaprosiła go do tanga „ta przeklęta dziwka”. Tym razem nie odmówił. Przynajmniej ona teraz się nie nudzi. Autor: Joanna Lamparska
Nie było miejsc, do których by się nie wcisnął. Tony Halik - ruchliwy jak diabeł!
W amerykańskiej telewizji uważano go za nieustraszonego. Słynne programy z pieprzem i wanilią w tytule uczyniły go gwiazdą polskiej telewizji.
Stek był olbrzymi i soczysty. Gauczo odkrawał kawałek ogromnym nożem i pochłaniał ze smakiem. – Tam to musi być życie – pomyślał zaraz po wojnie Halik, gdy na ulicy Southampton zobaczył plakat reklamujący Argentynę. Zrozumiał, że to jego nowe miejsce. Popłynie tam w 1948 r. wraz z poślubioną we Francji Pierrette Andrée Courtin. Zanim stanie się gwiazdą polskiej telewizji, spędzi prawie trzy dekady w Ameryce Łacińskiej. Odyseja jak paszport Urodził się w 1921 r. w Toruniu, wychował w Żabinach – to wioska w okolicy Działdowa. Od dziecka marzył o podróżach. Aby dotrzeć za ocean, raz nawet uciekł ze szkoły, a matka jechała wytargać go za uszy aż do Gdyni. W płockiej „Małachowiance” zachował się zapis wspomnień gimnazjalnych kolegów Halika: Był niezwykły, wrażliwy i ruchliwy jak diabeł, trudno go było zatrzymać w jednym miejscu. Stale siedział nad atlasem, nad mapami, przy pomocy czerwonych nitek i szpilek wyznaczał sobie trasy przyszłych podróży. Gdy opowiadał, co zamierza, śmieliśmy się z niepoprawnego, jak nam się wtedy wydawało, marzyciela. Zupełnie niesłusznie. Nie miał szczególnego nabożeństwa do nauki, ale geografię kochał bez granic, interesował się fotografią i już wtedy miał sporo zdjęć z Płocka i okolic. Języki wkuwał bardzo pilnie, był bardzo dobry z francuskiego, angielskiego uczył się sam. Widziałem u niego nawet samouczek portugalskiego i bardzo stary, pisany gotykiem, podręcznik i słownik niemieckiego. Miał też poematy Homera po grecku i po polsku, Odyseję nosił przy sobie jak paszport. Podczas wojny wstąpił do francuskiej partyzantki. Walczył w okolicach Cognac. Tam poznał Pierrette. Po ślubie przenieśli się do Szkocji, gdzie Halik pod koniec wojny służył w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Halik jak Asterix Po przeprowadzce do Argentyny został pilotem niewielkiego pasażerskiego samolotu. Kursował na trasie Buenos Aires–Mendoza. Po latach w telewizji będzie żartować [Pieprz i wanilia, Przekładaniec argentyński, TVP]: Tu się spać chce, więc jak to zrobić? Więc ja sobie taką firaneczkę zrobiłem, zasłaniałem się tą firaneczką od reszty, wyciągałem to na siedem tysięcy, usypiałem moich pasażerów, bo tlenu nie było, przecież myśmy latali bez tlenu, wszyscy sobie drzemali, ja też sobie drzemałem i jak samolot w dół, to ja go troszeczkę podciągałem, taki automatyczny pilot spania. Latał, filmował dla argentyńskiej kroniki filmowej i podróżował. Motocyklem po pampie, żaglówką po Paranie. W pierwszym własnym domu Halikowie zamieszkali w 1953 r., w Merlo, na przedmieściach Buenos. Na początku lat 60. na stronach francuskiego pisma komicznego Pilote ukazał się komiks o Halikach. Pismo w roku 1959 wymyślili René Goscinny i Alberto Aleandro Uderzo. Na jego łamach urodził się Asterix. Po Asteriksie czas na Halików. Komiks zaczynał się tak: Nazywam się Pierrette Halik. Mój mąż jest dziennikarzem, a także wspaniałym fotografem i znakomitym filmowcem. Zresztą może już o nim słyszeliście? Nazywa się Tony Halik. W skrócie: w brazylijskim Mato Grosso wpada na niego indiański wojownik, zamierza się, Halik się potyka, upuszcza kamerę, tamten mu ją depcze. Tony jest od niego słabszy, ale zna zasady walki i rąbie mu w łeb po warszawsku... Do Brazylii Halikowie przybyli w czerwcu 1955 r. W Mato Grosso spędzili pół roku. Indianie przyjęli Halika do swojego szczepu. Nadali mu imię Ony. Reportaże z tej podróży publikował w ukazującym się w Buenos Aires czasopiśmie dla myśliwych Diana. Jego zdjęcie trafiło na pierwszą stronę: stoi na nim ze strzelbą i upolowaną zwierzyną przerzuconą przez plecy. Sześć lat po podróży wydawca Diany zebrał reportaże z Brazylii i wydał w książce pod tytułem 200 dias de Mato Grosso (200 dni w Mato Grosso). Imię jak Indianin Antonio Halikowi, bo takim imieniem posługiwał się w Ameryce Łacińskiej, sława w Argentynie nie wystarczała. Po każdej podróży wysyłał kopertę zdjęć do amerykańskiego magazynu Life. W końcu zaczął z nim współpracować. Kolejną podróż wymyślił przypadkiem, podczas świętowania powrotu z Mato Grosso. – Tony, dokąd teraz się wybierasz? – zapytał kolega z Life’a. – Na Alaskę, zaczerpnąć świeżego powietrza – Halik odpowiedział żartem, bo żar lał się z nieba. W podróż wyruszyli w 1957 r. dżipem ika z Ziemi Ognistej, południowego krańca Ameryki Południowej, na północny kraniec Ameryki Północnej. Po drodze Pierrette zaszła w ciążę. Syn przyszedł na świat na początku 1959 r. w amerykańskim stanie Connecticut. Na imię dostał Ozana, jak Indianin, który uratował w Mato Grosso Halikowi życie. Był piękny, przynajmniej tak mi się wydawało. Po wstępnych zabiegach został przeniesiony na salę z klimatyzowanym powietrzem. Przez chwilę jego łóżeczko stało przy oknie o grubych szybach, by umożliwić reporterom filmowanie i fotografowanie. Rozpoczynało się życie obieżyświata, głośnego dzięki podróżom rodziców – wspominał Tony Halik w książce Moja wielka przygoda. Ozana ma dziś 57 lat, mieszka w Hampton, w Wirginii. W sąsiednim Norfolk produkuje i reżyseruje programy reality show. – Ojciec w kółko powtarzał: „Tylko nie rób tego co ja”. No a ja właśnie robię: telewizja, żeglowanie, góry, przygoda – mówi Ozana Halik. Halikowie wrócili z eskapady po ponad czterech latach podróży, w 1961 r. Ich syn po raz pierwszy próg swojego rodzinnego domu w Merlo przekroczył dopiero w wieku dwóch lat. Dawni sąsiedzi wspominają, że był „dzikim” dzieckiem: wspinał się na drzewa, bawił ze zwierzętami i żywił surową wołowiną. Z wyliczeń Halików wynika, że przebyli dżipem 182 624 km. Ozana jak Tony 1 czerwca 1959 r. na okładce hiszpańskojęzycznej edycji Life’a znalazł portret Marilyn Monroe, a powyżej zapowiedź głównego tekstu: Fabuloso viaje panamericano: 14 paginas de bellas fotos. Czternastostronicowy fotoreportaż Halika z jego podróży na Alaskę. W archiwum Life’a odnajdują się też inne fotoreportaże Halika – fotografuje El Cordobésa, słynnego z tego, że korridę przemienia w spektakl teatralny, wręcz pokaz akrobacji, i gwiazdy meksykańskiego kina: Maríę Félix, Maria Moreno „Cantinflasa”, Dolores del Río… Niewielu fanów Pieprzu i wanilii, którzy pamiętają około 60-letniego Halika, zdaje sobie sprawę, że lata wcześniej uważano go za jednego z najbardziej przebojowych reporterów słynnej telewizji NBC. To NBC zaproponowało mu przeprowadzkę do Meksyku, gdzie Halik wzniósł na przedmieściu stolicy wymarzoną hacjendę w stylu kolonialnym. Zabudowania znajdują się na trzech kondygnacjach, które spływają wraz z wąwozem. Najwyżej – na poziomie ulicy Desierto de los Leones – są: mur, brama, dzwonnica i garaż na dwa samochody. Poniżej niewielkie wykafelkowane podwórko – pełno tu kaktusów, tropikalnych roślin, kwiatów w donicach i mała fontanna. W sypialni, pomiędzy tamburynowymi sklepieniami, długa szyba wzdłuż łóżka. Antonio, zasypiając, oglądał gwiazdy. W połowie lat 60. NBC wysłała go na wywiad z Fidelem Castro. Pierrette i Ozanę zabrał do Acapulco na festiwal filmowy. Był tam nawet John Wayne, ale malec Ozana zachwycał się Adamem Westem – w końcu spotkał swojego idola „Batmana”. – Chcesz zobaczyć kamerę? – pyta Ozana, gdy odwiedzam go w Hampton. Julie, jego żona, już ją taszczy, a on się denerwuje, bo znowu chwyciła ją za obiektyw. Kamera Tony’ego! Frezzi-Cordless LW-16. Duża i ciężka, z okrągłymi kasetami na taśmy filmowe i wielką jak pięść drwala osłoną na obiektyw. Tony używa jej przez lata, widać ją w czołówce Tam, gdzie pieprz rośnie, Ozana stoi tam za ojcem, nagrywa dźwięk. Daje mi potrzymać. Ostrożnie, nie za obiektyw! Ojciec by się wściekł! Trzymam w ręku rzecz, która zarejestrowała kawał historii: masakrę na Tlatelolco, igrzyska w Meksyku, podróż poślubną Kissingera... Oddaję kamerę, Ozana układa ją sobie na ramieniu, przykłada oko do wizjera, reguluje ostrość, przymyka usta, moment skupienia... Boże, przez chwilę wygląda zupełnie jak Tony! Halik jak Kapuściński Był w tamtym czasie cenionym korespondentem w Meksyku. – Inteligentny, szybko orientuje się w realiach meksykańskiej polityki – opowiada Enrique Mendoza, sekretarz ówczesnego ministra Luisa Echeverríi, późniejszego prezydenta Meksyku. „Spectacular” – tak określa Halika Carlos Ferreyra Carrasco, korespondent wojenny, były szef kilku prestiżowych redakcji w Meksyku. W jego oczach Halik urasta dziś niemal do rangi dziennikarskiego herosa, nieraz straceńca, który nie ma hamulców, pozwala sobie na ekstremalne wyczyny, byle tylko zdobyć fascynujący materiał dla NBC. I przytacza kilka mrożących krew w żyłach historii: Halik spada w helikopterze, który miał awarię, i filmuje katastrofę; Halik wchodzi w tłum panamskich demonstrantów, do których strzelają marines; Halik z kamerą bierze udział w masakrze dokonanej przez Los Halcones na ulicach Meksyku... – Rana na jego głowie była szokująca – zapamiętał Ferreyra. Obandażowana głowa Halika utkwiła też w pamięci rezydującego akurat w Meksyku Ryszarda Kapuścińskiego – zapamiętał ją jako symbol postawy reportera, który nie boi się ryzykować i idzie wszędzie tam, gdzie dzieje się coś burzliwego. Kapuściński uważał, że Halik miał wszystkie cechy rasowego reportera: życzliwość do ludzi, ciekawość świata, dziennikarską pracowitość [Tony Halik opisuje świat, Studio Filmowe Kalejdoskop, 1998]. – Dwóch wielkich reporterów, którzy w Meksyku zdobyli wielkie poważanie – mówi Carlos Ferreyra Carrasco. – Ryszard dyskretny, trzymał się z dala od fleszy, pełen skromności, zawsze nieco z dala od nas, pozostałych korespondentów. Antonio: ciągle radosny i towarzyski, ekstrawertyczny, uczestniczył we wszystkich przedsięwzięciach Stowarzyszenia Korespondentów Zagranicznych, którego zawsze był ważnym członkiem. Żadnej okazji nie przepuścił. Wszyscy go znali, mnóstwo osób zapraszał do siebie na steki i oglądanie filmów. Oficjeli, ludzi rządu, znajomych miał wszędzie. Wszyscy w NBC uważali go za nieustraszonego. Nie było miejsc, do których Halik by się nie wcisnął – pamięta William Wheatley, były szef Halika w nowojorskiej redakcji. – Trudno mi sobie wyobrazić go śpiącego. Kiedy niby miałby spać, przecież wciąż był w ruchu i w pracy – zastanawia się Mauro Jiménez Lazcano, rzecznik prezydenta Echeverríi. Według niego Halikowi, jak żadnemu zagranicznemu dziennikarzowi, udało się dotrzeć do duszy Meksykanów, pojąć ich charakter i sposób bycia. Nie tylko ludzi z wyższych sfer. Jeszcze bardziej tych z prowincji, żyjących w górach, w dziczy, nad morzem i nad rzekami. Świetnie czuł się pomiędzy nimi, a oni dobrze czuli się z nim. W 1972 r. zrelacjonował w Polsce wizytę prezydenta Richarda Nixona. Przy okazji odwiedził redakcję Telewizji Polskiej. Ostry jak pieprz Odtąd Ryszard Badowski pokazywał filmy Halika w swoim Klubie sześciu kontynentów. Między innymi w cyklach: 180 000 km przygód czy Ostatni wolni Indianie. W 1974 r. Halik poznał w Meksyku Elżbietę Dzikowską. Dwa lata później przeprowadził się do niej do Polski. Mieszkał w Warszawie, ale wciąż jeździł po świecie, filmował dla NBC. Obsługiwał wizyty Jana Pawła II i prezydenta USA Jimmy’ego Cartera w Meksyku, pojechał do Ameryki Środkowej filmować końcówkę konfliktu hondurasko-salwadorskiego, igrzyska olimpijskie w Moskwie... W latach 1982–1983 Telewizja Polska wyemitowała 20 odcinków z cyklu Tam, gdzie pieprz rośnie. Polacy przecierali oczy ze zdumienia. Niektórzy po raz pierwszy w życiu zobaczyli życie nad rzeką Orinoko, obrzędy plemion południowoamerykańskich, Wielki Kanion, rezerwat plemienia Nawaho, dżunglę w Salwadorze… Program osiągnął 41 proc. widowni i 54 proc. ocen bardzo dobrych – rekord popularności i uznania wśród programów oświatowych. Każdy odcinek oglądało 6–8 mln telewidzów. W listopadzie 1984 r. ruszył nowy cykl Tam, gdzie rośnie wanilia. Swoją nazwę wziął od pierwszego programu – o stanie Veracruz w Meksyku, stolicy uprawy wanilii. Do Badowskiego i Halika na wizji dołączyła Elżbieta Dzikowska, która już wcześniej brała udział w realizacji Pieprzu. Cykl trwał dwa lata, a w 1986 r. ruszył następny, najdłuższy i najbardziej znany, Pieprz i wanilia. Po latach w czasopiśmie Sukces Elżbieta Dzikowska przyznała: Mąż kocha akcję, zwierzęta, Indian. Ja z kolei zajmuję się przyrodą, kulturą, sztuką. W naszej serii telewizyjnej „Pieprz i wanilia”, która ma już 21 lat, Tony „szaleje”, opowiada, ma dar nawiązywania kontaktu z widzami. Ja natomiast jestem „skromną myszką”, która szpera po źródłach, sprawdza różne rzeczy [...] Mąż zawsze mówi, że on jest „pieprzem”, a ja „słodką wanilią”. Ostatnie odcinki Pieprzu i wanilii Elżbieta Dzikowska przygotowywała sama. Tony Halik dosiadał się do niej, gdy włączali kamerę. Zmarł w 1998 r. Słynny jak Tony Gawędzę z Ozaną. Jego żaglówka „Halipeño” kołysze się na Oceanie Atlantyckim w okolicach Wirginii. Przyznaje, że długo nie wierzył, że jego ojciec jest w Polsce tak znany. W 1986 r. po raz pierwszy odwiedził jego ojczyznę. Brakowało miejsc w pociągu, ludzie tłoczyli się na korytarzach, siedzieli na walizkach. I wtedy jego żona Julie zażartowała, że może warto sprawdzić, jak słynny jest Tony Halik. No i się zaczęło. Jeden przedział opustoszał, wszyscy z niego wyszli i zrobili miejsce Halikom. Na korytarzu robiło się coraz większe zamieszanie. Ludzie schodzili się z całego pociągu. Przyklejali twarze do szyby, a Julie i Ozana czuli się jak ryby w akwarium. Potem Tony Halik pokazał im w telewizji swój show, a Julie i Ozana zrozumieli: w kraju, gdzie na ulicach szarzyzna, prowadzący się śmieje, gestykuluje i pokazuje Polakom kolorowy i różnorodny świat, jakiego nigdy nie widzieli. Mirosław Wlekły Zdjęcia pochodzą z archiwum Elżbiety Dzikowskiej, Marka Skorupskiego/Forum, East News, Getty Images, Shutterstock, Forum.
Okrzyknięto go nowym Robinsonem Crusoe! Twierdzi, że dryfował na oceanie ponad rok
Poławiacza rekinów z Salwadoru odnaleziono po drugiej stronie Pacyfiku. Skąd się tam wziął? Co stało się z jego towarzyszem? Czy to możliwe, że przetrwał kilkanaście miesięcy na oceanie? Szukamy odpowiedzi.