Dlaczego ramadan to najważniejszy miesiąc dla wyznawców islamu?
W trakcie ramadanu muzułmanie umacniają swoją wiarę w Allaha poprzez post, bezinteresowną postawę oraz modlitwę. To czas pobożności i autorefleksji.
W tym artykule: Kiedy wypada ramadan? Skąd pochodzi tradycja ramadanu? Jak obchodzony jest ramadan? Pięć filarów islamu Co roku muzułmanie z całego świata oczekują aż na niebie pojawi się półksiężyc w kształcie sierpa. Oznacza to, że oficjalnie rozpoczyna się pierwszy dzień ramadanu, dziewiątego miesiąca według kalendarza muzułmańskiego. To najważniejsze święto islamu. Kiedy wypada ramadan? Dzień, w którym rozpoczyna się ramadan zmienia się co roku. Wszystko dlatego, że kalendarz islamski oblicza się na podstawie faz Księżyca. Początek i koniec najważniejszego miesiąca muzułmanów określa specjalna komisja obserwacji Srebrnego Globu w Arabii Saudyjskiej. Niekiedy jest to bardzo trudne zadanie, ponieważ w tym okresie sierp Księżyca widać jedynie przez 20 minut. W przypadku, kiedy nie jest widoczny gołym okiem z powodu zachmurzenia, komisja dokonuje obliczeń, aby przewidzieć, czy może być już widzialny na niebie. W 2024 roku ramadan przypada od niedzieli 10 marca do poniedziałku 7 kwietnia. Skąd pochodzi tradycja ramadanu? Ramadan jest jednym z dwunastu miesięcy muzułmańskiego kalendarza, który był również częścią kalendarzy starożytnych Arabów. Nazwa pochodzi od arabskiego słowa „ar-ramad”, co oznacza upał. Muzułmanie wierzą, że w 610 roku anioł Gabriel ukazał się prorokowi Mahometowi i przekazał mu Koran, świętą księgę islamu. Islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna ochrona zdrowia mogłaby się wiele nauczyć Już ponad tysiąc lat temu islamscy medycy leczyli ludzi, a nie choroby. Współczesna medycyna nadal mogłaby się od nich wiele nauczyć. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/1000-lat-temu-islamska-medycyna-byla-niezwykle-skuteczna-wspolczesna-sluzba-zdrowia-moglaby-sie-wiele-nauczyc-b7d7b4a.png" width="700" height="700" alt="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" title="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" /> Wyznawcy wierzą, że to objawienie, czyli Lajlat al-Kadr (Noc Siły lub Noc Przeznaczenia) wydarzyło się właśnie w trakcie ramadanu. W tym miesiącu wierni poszczą, aby upamiętnić objawienie Koranu. Święta księga islamu składa się ze 114 rozdziałów i uważa się, że są to słowa, które bezpośrednio wypowiedział sam Allah. Hadisy, czyli zapisy tradycji dotyczącej czynów i wypowiedzi Mahometa, są swoistym uzupełnieniem Koranu. Jak obchodzony jest ramadan? Podczas ramadanu muzułmanie pragną osiągnąć duchowy rozwój i chcą umocnić swoją więź z Allahem. W tym celu modlą się, recytują Koran i w ciągu tego miesiąca starają się zmienić swoje zachowanie na lepsze i bardziej moralne. Próbują powstrzymać się od interesownych działań, plotek, kłamstw lub walki. Przez cały miesiąc od wschodu aż do zachodu słońca muzułmanie mają obowiązek przestrzegać ścisłego postu. W tym czasie nie można spożywać żadnych pokarmów, pić napojów i uprawiać seksu. Zwolnione z postu są osoby chore, kobiety w ciąży i w trakcie miesiączki, podróżujący i starsi. Jeżeli muzułmanin opuści jakiś dzień postu, musi go odrobić w inny dzień roku. W trakcie ramadanu posiłki są dla muzułmanów okazją do spotkania z innymi członkami rodziny lub znajomymi, którzy również na chwilę przerywają post. Śniadanie, czyli suhur odbywa się przed świtem, ok. czwartej rano, przed pierwszą modlitwą dnia, zwaną fadżr. Kolację, czyli iftar, można rozpocząć po zakończonej modlitwie maghrib, po zachodzie słońca. Zwykle po godz. 21:30. Według Koranu, Mahomet przerywał swój post, jedząc daktyle i pijąc wodę. Dlatego wierni, idąc za przykładem proroka, również spożywają te owoce i piją ten napój zarówno w suhur, jak i w iftar. Daktyle są bardzo popularne na Bliskim Wschodzie. Są bogate w składniki odżywcze, lekkostrawne i dostarczają organizmowi cukier, który jest bardzo potrzebny po długim dniu poszczenia. Po ostatnim dniu ramadanu muzułmanie świętują jego zakończenie. Nadchodzi Id al-Fitr, czyli Święto Przerwania Postu. Rozpoczyna go wspólna modlitwa o świcie. W trakcie uroczystości muzułmanie spotykają się, pozdrawiają słowami "id mubarak", składają sobie życzenia, jedzą, modlą się, obdarowują prezentami i wspominają zmarłych krewnych. W niektórych miastach odbywają się również karnawały i duże spotkania modlitewne. Bez względu na to, co wierni zaplanowali sobie na tegoroczny okres ramadanu, duch tej wielowiekowej tradycji pozostanie niezmienny, tak samo jak i czas refleksji i pobożności. Pięć filarów islamu Oto wytyczne, które mają fundamentalne znaczenie dla życia wyznawców islamu: Sekrety muzułmańskiej alkowy. Kiedyś islam był bardziej liberalny niż chrześcijaństwo Jeszcze w XIX w. Europejczycy widzieli islam jako rozwiązłą religię, która pozwala muzułmanom baraszkować w haremie z licznymi żonami i nałożnicami. Obecnie sytuacja jest dokładnie odwro... Saum: post od świtu do zmierzchu podczas ramadanu; Szahada: Wyznanie wiary „Nie ma boga prócz Allaha, a Mahomet jest jego prorokiem”; Zakat: obowiązkowy podatek, jałmużna na cele charytatywne; Salah: modlitwa pięć razy dziennie; Hadżdż: pielgrzymka do świątyni Al-Kaba w Mekce przynajmniej raz w życiu (jeśli to możliwe). Opracowanie: Jakub Rybski
Ramadan w Dubaju. Jak się go obchodzi i jakie atrakcje czekają na mieszkańców i przyjezdnych?
Ramadan to najświętszy miesiąc w roku dla muzułmanów na całym świecie. Jest czasem refleksji, wzmożonej duchowości, pielęgnowania więzi rodzinnych i wielu uroczystości. Obchodzi się go również w Dubaju. Miasto przygotowało z tej okazji szereg wydarzeń skierowanych zarówno do muzułmanów, jak i wyznawców innych religii.
W tym artykule: Czym jest Ramadan? Jak obchodzi się Ramadan? Godziny otwarcia podczas Ramadanu Gdzie zjeść tradycyjny iftar? Atrakcje i wydarzenia podczas Ramadanu Rozrywka dla całej rodziny Zasady etykiety podczas Ramadanu Id al-Fitr w Dubaju Ramadan to wyjątkowy czas na wizytę w Dubaju. Miasto wygląda i „zachowuje się” w tym czasie inaczej niż w innych miesiącach. Mieszkańcy i turyści mogą wziąć udział w tradycyjnych iftarach, podczas których muzułmanie przełamują razem post nad pysznymi potrawami z całego świata. Ponadto w całym Dubaju odbywają się rozmaite wydarzenia kulturalne, np. występy muzyczne, które dają wgląd w bogate dziedzictwo regionu. Również na rodziny z dziećmi czeka wiele atrakcji, które uczynią ten czas niezapomnianym. Czym jest Ramadan? Ramadan jest dziewiątym miesiącem muzułmańskiego kalendarza księżycowego. W tym roku ma się rozpocząć 22 marca, a zakończyć – 21 kwietnia. Jego daty zmieniają się z roku na rok zgodnie z muzułmańskim kalendarzem opartym na fazach księżyca. Dokładny dzień początku i końca Ramadanu ogłasza się wraz z pojawieniem się półksiężyca. To najświętszy czas w roku dla muzułmanów na całym świecie – upamiętnia bowiem objawienie prorokowi Mahometowi pierwszych wersetów Koranu. Respektują go muzułmanie na całym świecie i obchodzą ten święty miesiąc poprzez post, modlitwę, jałmużnę i spędzanie czasu z bliskimi. Jak obchodzi się Ramadan? Bardzo ważnym elementem Ramadanu jest codzienny post, podczas którego wyznawcy w ciągu dnia powstrzymują się od wszelkiego jedzenia i picia. Rozpoczyna się on śniadaniem przed wschodem słońca, zwanym suhurem, a kończy iftarem po zachodzie słońca. Te posiłki to jeden z najlepszych sposobów na świętowanie pomyślnego miesiąca wraz z przyjaciółmi i rodziną. Szczególnie iftar sprzyja spotkaniom towarzyskim i wspólnym delektowaniem się znakomitym jedzeniem. Podczas Ramadanu na pierwszy plan wysuwa się poczucie duchowości, biznes nieco zwalnia, a w centrum uwagi znajdują się relacje rodzinne. Niemuzułmanie mają natomiast niepowtarzalna okazję, aby dowiedzieć się więcej o islamie, jego tradycjach oraz o tym, jak namawia on do empatii, współczucia, miłosierdzia i duchowości. Godziny otwarcia podczas Ramadanu Tradycyjnie podczas Ramadanu sklepy i restauracje są w ciągu dnia pozamykane, ale Dubaj jest w pełni otwarty. Godziny otwarcia centrów handlowych i lokali gastronomicznych są nawet wydłużone, aby zaspokoić potrzeby tych, którzy chcą spotkać się z rodziną i przyjaciółmi po całodniowym poście. Turyści chcący doświadczyć słynnych weekendowych brunchów w Dubaju lub odwiedzić różne popularne miejsca w mieście, nadal mają taką możliwość. Meczet Jumeirah jest w tym czasie otwarty również dla niemuzułmanów. Mogą oni np. obejrzeć wudu, czyli ablucję i oczyszczanie poprzedzające modlitwę, oraz wejść do środka meczetu, aby dowiedzieć się wszystkiego o islamie i kulturze Emiratów. Gdzie zjeść tradycyjny iftar? Address Beach Resort oferuje bogaty wybór tradycyjnych dań kuchni arabskiej i międzynarodowej, w tym różnorodne przystawki, dania główne i desery. Jadalnia jest bogato urządzona w tradycyjnym stylu charakterystycznym dla Ramadanu, tworząc ciepłą i przyjazną atmosferę. Częścią tego iftaru są również stanowiska do gotowania na żywo oraz menu z orzeźwiającymi napojami, np. świeżymi sokami i tradycyjnymi napojami ramadanowymi. Kto ma ochotę doświadczyć wykwintnego iftaru, powinien udać się do stylowego Armani Hotel Dubai położonego w słynnym Burj Khalifa. Hotelowa sala balowa jest przekształcana w wielką jadalnię z eleganckimi nakryciami stołu, luksusowym wystrojem i rozrywką na żywo. Bufet obejmuje dużo tradycyjnych dań arabskich, takich jak zupy, sałatki, grillowane mięsa i owoce morza, a także dania kuchni międzynarodowej. Goście mogą delektować się pożywnymi i smacznymi potrawami, a także orzeźwiającymi napojami i arabską kawą. Punktem kulminacyjnym iftaru jest stanowisko z deserami, oferujące kuszące bliskowschodnie słodycze i ciasta. Iftar w Dubai Opera, jednym z najbardziej kultowych centrów kultury w mieście, to wyjątkowe doznanie kulinarne. Eleganckie wnętrza stanowią wspaniałe tło dla kolacji, który składa się z tradycyjnego arabskiego bufetu uzupełnionego o nowoczesne akcenty. Iftar w Dubai Opera obejmuje również występy rozrywkowe na żywo z tradycyjną muzyką arabską i układami tanecznymi, co tworzy niezwykłą świąteczną atmosferę. Dzięki wyjątkowej scenerii, pysznemu jedzeniu i znakomitej rozrywce iftar w Dubai Opera to naprawdę niezapomniany sposób na świętowanie Ramadanu. Turyści, którzy chcą zdobyć wiedzę na temat tradycji i zwyczajów Zjednoczonych Emiratów Arabskich, powinni odwiedzić Sheikh Mohammed Center for Cultural Understanding (SMCCU), które znajduje się w historycznej dzielnicy Al. Fahidi. Centrum zostało stworzone w celu wypełnienia luki w wiedzy i umożliwienia lepszego zrozumienia kultury Emiratów i islamu. Zwiedzający centrum mogą skorzystać z szeregu atrakcji, od degustacji tradycyjnej kuchni po dyskusje z mieszkańcami na temat życia w Dubaju. Podczas Ramadanu odbywają się specjalne sesje iftar, podczas których można się przekonać, czym Ramadan jest dla muzułmanów i dlaczego całodniowy post najlepiej przerwać za pomocą daktyli. Pracownicy SMCCU oprowadzą po meczecie i wyjaśnią, jak i dlaczego modlą się muzułmanie. Atrakcje i wydarzenia podczas Ramadanu The Ramadan Night Market w Dubaju to popularny coroczny targ, na którym w trakcie Ramadanu można zrobić zakupy i zjeść posiłek. Znajduje się tam wiele straganów sprzedających różnorodne produkty, w tym odzież, akcesoria, dekoracje do domu i tradycyjne prezenty na Ramadan. Stoiska serwujące gotowe dania oferują szeroki wybór dań kuchni arabskiej i międzynarodowej. Można je zjeść przy akompaniamencie tradycyjnej muzyki i podziwiając występy taneczne. Na The Ramadan Night Market w Dubaju mieszkańcy i turyści mają możliwość poznania wyjątkowych zwyczajów ramadanowych, jednocześnie ciesząc się zakupami i pysznym jedzeniem w wesołym i tętniącym życiem otoczeniu. Podczas Ramadanu centra handlowe w Dubaju oferują miłośnikom shoppingu wyjątkowe doświadczenia zakupowe. Większość centrów handlowych, w tym Dubai Mall, Dubai Hills Mall i Mall of the Emirates, ma wtedy wydłużone godziny pracy, aż do późnej nocy. Dzięki temu klienci mogą spokojnie zrobić zakupy po przerwaniu postu. Centra handlowe są udekorowane w ramadanowym stylu, strefy gastronomiczne oferują różnorodne tradycyjne dania arabskie, a także dania kuchni międzynarodowej. Z okazji Ramadanu centra handlowe przygotowują również rozrywkę na żywo z tradycyjną muzyką i występami tanecznymi. Muzeum Etihad podczas Ramadanu zapewnia odwiedzającym wyjątkowe przeżycia kulturalne. Muzeum jest poświęcone historii Zjednoczonych Emiratów Arabskich i oferuje interaktywne wystawy oraz pokazy multimedialne. W świętym miesiącu w muzeum przygotowało również specjalne wydarzenia i zajęcia, które celebrują kulturę i tradycje Emiratów. Hai Ramadan to ekscytujące wydarzenie, które odbywa się w Expo City Dubai podczas Ramadanu. W jego skład wchodzą działania i doświadczenia, które celebrują ducha Ramadanu, np. występy na żywo i wystawy. Można tu też skosztować różnorodnych tradycyjnych potraw arabskich (kuchni emirackiej, libańskiej i marokańskiej), a także deserów. Częścią wydarzenia jest również tętniący życiem targ, na którym odwiedzający mogą kupić prezenty i pamiątki związane z Ramadanem. Hai Ramadan to także rozrywka na żywo, a także wystawy kulturalne prezentujące bogate dziedzictwo Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Rozrywka dla całej rodziny Aya Universe to położona w samym sercu Dubaju przestrzeń, która zapewnia oszałamiające i wciągające doświadczenie. Znajdujące się tu atrakcje i instalacje są idealne dla tych, którzy chcą zanurzyć się w m.in. w cyfrowych pokazach gwiazd i kwitnących ogrodów. The Dubai International Financial Centre's (DIFC) M2L Market powinni odwiedzić wszyscy, którzy szukają podczas Ramadanu autentycznych przeżyć. Usytuowany w samym środku dzielnicy finansowej targ oferuje szeroki wybór tradycyjnych arabskich potraw, słodyczy i napojów, które są idealne i na iftar, i na suhur. Oprócz stoisk z jedzeniem, rozstawione są tam też stragany sprzedające lokalne rękodzieło, pamiątki i prezenty. Na rynku odbywają się również tradycyjne zajęcia związane z Ramadanem, np. sztuka henny i pokazy sokolnictwa. M2L Market wyróżnia skupienie się na zrównoważonym rozwoju i odpowiedzialności za środowisko – jego twórcom zależy na ograniczaniu ilości odpadów i promowaniu praktyk przyjaznych dla środowiska. Global Village Dubai jest podczas Ramadanu popularnym celem wizyt zarówno wśród turystów, jak i mieszkańców. Za pomocą pawilonów reprezentujących kraje i regiony to wielokulturowe centrum festiwalowe łączy ze sobą rozmaite kultury świata. Global Village przygotowuje w tym okresie dla odwiedzających różnorodne zajęcia i wydarzenia, które celebrują tradycje i kulturę Zjednoczonych Emiratów Arabskich i całego świata arabskiego. Należą do nich tradycyjne iftary, występy kulturalne na żywo i zajęcia religijne, takie jak recytacje Koranu i wykłady. W centrum znajdują się również sklepy, w których można kupić wszystko, od lokalnego rękodzieła po międzynarodowe marki. Wild Paint House w Dubaju to fantastyczne miejsce dla rodzin szukających w czasie Ramadanu zabawy i kreatywnych zajęć. Zlokalizowana w Al Quoz atrakcja pod dachem jest idealna dla dzieci i dorosłych w każdym wieku i pozwalaim uwolnić swoją kreatywność i wyrazić siebie poprzez sztukę. W Wild Paint House odbywają się różnorodne zajęcia, m.in. lekcje malowania i warsztaty garncarskie, co stanowi fantastyczny sposób na spędzenie czasu z rodziną. The Dubai Aquarium and Underwater Zoo jest popularnym kierunkiem wycieczek wśród turystów i mieszkańców, również podczas Ramadanu. To kryte akwarium jest domem dla ponad 140 gatunków morskich stworzeń, a podwodne zoo uzupełnione jest o interaktywne eksponaty i doświadczenia, które pozwalają zwiedzającym zbliżyć się do fascynujących morskich stworzeń. Zasady etykiety podczas Ramadanu Z szacunku dla tego ważnego czasu dla muzułmanów, goście przybywający do Dubaju podczas Ramadanu powinni przestrzegać etykiety. Istotne jest np. unikanie jedzenia i picia, jeśli przebywa się w pobliżu osób poszczących oraz skromny i nierzucający się w oczy ubiór. I już nie zasada, ale dobra rada: podczas Ramadanu warto jak najlepiej wykorzystać wieczory i wydłużone godziny otwarcia rozmaitych atrakcji i centrów handlowych. Id al-Fitr w Dubaju Ramadan wieńczy Id al-Fitr, czyli Święto Przerwania Postu. W tym roku ma wypaść 21 kwietnia. Ten dzień najłatwiej uczcić po prostu składając mieszkańcom miasta życzenia „Eid Mubarak”, co oznacza „Błogosławiony Eid”. Można też przyłączyć się do mieszkańców i wziąć udział w obchodach tego ważnego islamskiego święta. Tego dnia rodziny zwykle rozpoczynają dzień od wczesnej pobudki i porannych modlitw w domu lub w pobliskim meczecie. Następnie w porze lunchu odbywa się uczta z przyjaciółmi i rodziną, podczas której wszyscy wspólnie rozmyślają nad kończącym się Ramadanem. Wtedy zazwyczaj wręcza się dzieciom prezenty pieniężne i przekazuje darowizny na rzecz potrzebujących. Podczas gdy większość świętujących spędza Id al-Fitr w domu lub u przyjaciół i rodziny, na mieście organizowane są tętniące życiem uroczystości, ekscytujące zajęcia, tradycyjne tańce, muzyka na żywo i specjalne pokazy.
Świat bez śmieci -jak pozbyć się góry odpadów?
Świat bez odpadów wydaje się czymś niemożliwym. Ale wizja gospodarki o obiegu zamkniętym – takiej, w której oszczędnie wykorzystujemy zasoby, a materiały przetwarzamy w nieskończoność – jest inspirująca zarówno dla firm, jak i ekologów. Czy możemy ja zrealizować? Czy stać nas na to, żeby tego nie robić? Czujemy się źle, gdy wyrzucamy rzeczy, które nie powinny trafić do śmieci (np. przeterminowane jedzenie), lub gdy niepotrzebnie marnujemy energie (np. zostawiając włączone światło). To poczucie winy jest w nas głęboko zakorzenione; przysłowie „nie marnuj, a nie będziesz w potrzebie” sięga początków XVI w. Niestety marnujemy, i to zarówno na duża, jak i mała skale. Rezultatem jest szokujący fakt: dwie trzecie minerałów, paliw kopalnych i innych surowców, które wydobywamy z ziemi, a następnie przekształcamy w produkty, staje się odpadem. Plastikowe śmieci spłynęły do rzek i oceanów, podobnie jak azotany i fosforany wypłukiwane z nawożonych pól. Jedna trzecia żywności zgniła, choć Amazonia była wylesiana, by wyprodukować jeszcze więcej żywności – pisze w artykule Świat bez śmieci Robert Kuźni. A największy problem będący efektem marnotrawstwa? Klimat zmieniający się na skutek spalania paliw kopalnych i rozpraszania odpadów – dwutlenku węgla – do atmosfery. A gdybyśmy mogli odzyskać te odpady i zamienić je w coś innego? Ta koncepcja, zwana gospodarka cyrkulacyjna, nie jest nowa. Ekolodzy postulują postawę ograniczania, ponownego wykorzystania i recyklingu już od lat 70 XX w. W Prato we Włoszech stare wełniane swetry od pokoleń są zamieniane we włókna, z których tka się nowe ubrania. Przez dziesięciolecia miedz była odzyskiwana z przetapianych dzwonów i posagów; dziś bardziej prawdopodobne jest, że będzie pochodzić z komórek. Wysłaliśmy naszego autora Roberta Kunziga i fotografa Luce Locatellego, aby sprawdzili, gdzie rozwija się nowa gospodarka cyrkulacyjna. Znaleźli wiele miejsc. W Nowym Jorku grzyby są podstawa produkcji biodegradowalnych opakowań. W Londynie naukowcy na odpadach z browaru hodują owady, które staja się pasza dla zwierząt. W kuchniach hotelowych na świecie szefowie redukują odpady za pomocą inteligentnych pojemników na śmieci. Może się wydawać, że idea świata bez śmieci jest zbyt śmiała. Tak, ale w dobrym tego słowa znaczeniu, powiedział mi Kunzig.. – Przypomina zdanie z filmu Diner, który uwielbiam: Jeśli nie masz dobrych snów, masz koszmary. Gospodarka cyrkulacyjna to sen, który musimy spróbować urzeczywistnić. Redaktor Naczelna Agnieszka Franus
Pamięć ludzka bywa krótka. Przecież to my, Polacy, jesteśmy jednym z najbardziej doświadczonych w uchodźstwie narodów w Europie. Ostatnie 250 lat naszej historii to przede wszystkim historia ucieczek przed prześladowaniami po powstaniach, rozbiorach, wojnach i wielu politycznych zawieruchach. Emigrowaliśmy do Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Niemiec, Skandynawii, Ameryki Południowej, Afryki... Tylko do Iranu w czasie II wojny światowej trafiło 116 tys. Polaków, w tym 20 tys. dzieci. Przyjęto ich tam serdecznie. Potem ta grupa rozproszyła się po świecie, a tworzący nią rodacy dotarli do RPA, Indii, Meksyku, a nawet Nowej Zelandii. Ich relacje z tamtych wydarzeń są wstrząsające – strach, głód, przemoc, okrucieństwo, bo takie są realia życia uchodźcy. Ale mimo wielu trudności doświadczyliśmy wielkiego wsparcia od innych narodów. Obecnie Europa stoi przed historycznym wyzwaniem. Zmienia się na naszych oczach za sprawą uchodźców z Syrii, Pakistanu, Iraku czy Afganistanu. Toczymy dyskusje, co zrobić z ludźmi tak różnymi od nas pod względem wyznawanej religii, kultury, tradycji. Tym debatom towarzyszą skrajne emocje – od entuzjazmu, empatii i zrozumienia potrzeby niesienia pomocy po niechęć, strach, a nawet otwartą wrogość. Patrzymy na to jak na zjawisko, jak na problem. Jakbyśmy zapomnieli, że kiedyś to my potrzebowaliśmy wsparcia, że działania ekstremistycznych jednostek nie mogą wpływać na opinię o wszystkich uchodźcach czekających u bram Europy. Że za większością z tych ludzi stoją wstrząsające historie. Przecież nikt z nas nie chciałby żyć w kraju ogarniętym konfliktem, gdzie dzieci nie mają przyszłości. A uchodźca to człowiek, który musi uciekać ze swojego domu w obawie o życie. Europa zmieni się tak czy inaczej, czy tego chcemy, czy nie. Ale to, jak się zmieni, w dużej mierze zależy od każdego z nas.
30 Nowa Europa Największą część fali uchodźców, jaka w 2015 r. stanęła u wrót Europy, przyjęły Niemcy. Jak to znoszą? Tekst Robert Kunzig Zdjęcia Robin Hammond 64 Tułaczka do Nowej Zelandii W czasie II wojny światowej z ZSRR z armią Andersa wyprowadzono tysiące polskich sierot. Publikujemy fragmenty ich wspomnień. Tekst Paweł Cywiński 72 Jankeska fala W stosunkach Kuba – USA nastała odwilż. Czy wyspa udźwignie związany z tym ociepleniem najazd? Tekst Cynthia Gorney Zdjęcia David Guttenfelder 86 Życie duchowe starożytnych Greków Olimpijskich bogów, z ich przywarami i słabostkami, od ludzi odróżniała tylko nieśmiertelność. Można więc było liczyć, że dadzą się uprosić. Tekst Caroline Alexander Zdjęcia Vincent J. Musi i David Coventry 104 Wilki morskie Wbrew pozorom artykuł poświęcony jest czworonożnym drapieżnikom, tyle że... na morskiej diecie. Tekst Susan McGrath Zdjęcia Paul Nicklen 120 Śnieżne małpy Kąpiące się w gorących źródłach, wśród śniegu – małpy w takich okolicznościach można zobaczyć tylko w Japonii. Tekst i zdjęcia Jasper Doest
Mijamy glinianą twierdzę jak z Baśni 1001 i nocy. Przed nami punkt kontrolny. Tu nie wiesz, kto kryje się pod mundurem – urzędnik, talib czy rozbójnik. Ubrany w szary uniform dzieciak lustruje mój paszport, trzymając go do góry nogami.
Na początku kwietnia nie mam już wątpliwości, że pusztuńscy urzędnicy wodzą mnie za nos, odsyłając od urzędu do urzędu. – Po co pan jedzie do Afganistanu? – pyta jeden z nich. – A w ogóle to dlaczego ci Jankesi tam siedzą? Sami przeprowadzili zamachy 11 września, a teraz nas zabijają, uważając każdego brodatego mężczyznę za terrorystę i taliba – powtarza codziennie jak mantrę. Pierwszy raz próbuję się dostać do Kabulu w 2009 r. Mam napisać reportaż o naszych żołnierzach służących w prowincji Ghazni. Chcę zobaczyć na własne oczy, co się dzieje, kiedy w górach Afganistanu topnieje śnieg, a talibowie zaczynają dawać do wiwatu. Czekam w Peszawarze w Pakistanie, w sławnym niegdyś mieście, w którym CIA i KGB rywalizowały ze sobą o przebieg sowiecko-afgańskiej wojny. Teraz miasto jest całkowicie opuszczone przez Europejczyków. Od tygodnia dobijam się do Ministerstwa Przełęczy Chajber w Północno- Zachodniej Prowincji Granicznej Pakistanu. Planuję przez przełęcz dojechać autobusem do Kabulu. W okolicy robi się coraz bardziej niebezpiecznie. Na terytoriach plemiennych – gdzie często nie sięga oficjalna władza – trwa akurat kolejna operacja armii pakistańskiej przeciw „rebeliantom”, którzy swobodnie przechodzą granicę afgańsko- pakistańską. Parę dni wcześniej prezydent USA nazwał te tereny „najbardziej niebezpiecznym miejscem na świecie”. Postanawiam dostać się do Kabulu małym samolotem Peshawar International Airways. Lata raz w tygodniu, w sobotę. Jestem wściekły, bo 40-minutowa przeprawa starym wrakiem kosztuje 300 dolarów. Podróż lądem – 20 dolarów. W Kabulu ma na mnie czekać Ahmed Khan, wuj Hamida – chłopaka, którego poznałem w Peszawarze. Prowadzi tam jedną z niewielu kawiarenek internetowych. Samolocik ledwo przelatuje nad ośnieżonymi jeszcze szczytami. – Jak długo jedzie się do Bagramu? – już po wylądowaniu w Kabulu pytam Khana. Mężczyzna prosi, by zwracać się do niego Honoré. Tak ponoć nazwała go w latach 70. Francuzka, z którą jakoby wziął prysznic w kabulskim hotelu dla hipisów. – Jeśli jest duży ruch, to 90 minut – odpowiada, zaciągając się papierosem z haszyszem. – A jak nie ma, to jakieś półtorej godziny – mówi Honoré, afgański Tadżyk, z typową dla miejscowych precyzją dotyczącą czasu i przestrzeni. Czuję podniecenie i niepokój jednocześnie – w kraju trwa wojna i króluje bandytyzm. W drodze do Bagramu, gdzie znajduje się największa w kraju baza wojsk ISAF (International Security Assistance Force), przejeżdżamy przez Kabul. Po Peszawarze stolica Afganistanu wydaje mi się miejscowym Las Vegas. Co drugi mężczyzna nie ma brody, widać też kobiety z makijażem. Na ulicy od czasu do czasu pojawia się jakiś Europejczyk. Poranek pachnie baranim sadłem: przesycony nim tłusty dym unosi się nad szaszłykarniami i czajchanami. Kierowcy zamiatają Chicken Street, gdzie kiedyś sprzedawano kurczaki. Młodzi chłopcy wyładowują bryły lodu przywiezione z gór Hindukuszu. Kobiety, ubrane w czarne bądź błękitne burki, a niekiedy w dżinsy, przechadzają się, omijając z gracją kałuże. Generatory burczą, zasilając telewizory z bollywoodzkimi hitami i afgańskimi telenowelami, a także wyciskarki soku z marchwi i sprzęt muzyczny. Złoci młodzieńcy zaciągają się dymem z przywiezionych z Iranu fajek wodnych. Z palarni dobiegają latynoskie rytmy. Jenifer Lopez śpiewa o miłości. Miasto, w którym prawie nie pojawiają się patrole ISAF, nie przypomina stolicy kraju w czasie wojny. Nikt nie wie, ilu Kabul ma mieszkańców. Jedni mówią, że trzy, inni – że może pięć milionów. Przed wojną liczył półtora miliona ludzi. Od paru lat trwa budowlany boom: uchodźcy z Iranu i Pakistanu nie chcą wracać do prowincji zniszczonych wojną. Na zapylonych ulicach krążą ich wybiedzone dzieci, licząc na zarobek. Tych małych żebraków ma być ponoć w stolicy 60 tys. Machają puszkami z dymem spandi – rodzajem aromatycznych ziół przynoszących szczęście. Kierowcy rzucają im parę groszy i jadą dalej. Kiedy po kilku tygodniach wracam od naszych żołnierzy w Ghazni do Kabulu, czuję nagłą wolność. Nie jestem zamknięty w bazie lub transporterze, nie noszę hełmu i kamizelki kuloodpornej. Postanawiam zobaczyć to, co się uda, w północnej, spokojniejszej części kraju. Wielkiego pola manewru nie mam. Zaczyna się wiosna, a wraz z nią talibowie budzą się z drzemki, bo ciężko mówić o śnie. Mogę dotrzeć tylko do kilku miejsc nie ogarniętych talibską partyzantką. Wybieram Bamian. To ta mieścina przypomniała światu o Afganistanie w 2001 r., kiedy talibowie pakistańscy wysadzili znajdujący się tam największy na świecie posąg Buddy, wykuty w skale w VI w. Do Bamjanu mam jechać z Attayallahem, bratem Ahmeda Khana i ojcem Hamida, tego chłopca z kawiarenki internetowej z Peszawaru. Na samego Ahmeda nie mam co liczyć. Bez przerwy jest upalony haszyszem i opium. Attayallah, mój towarzysz, tłumacz i przewodnik imał się w swoim 58-letnim życiu różnych zajęć (tak naprawdę, jak większość starszych Afgańczyków, nie wie, ile ma lat). Przed sowiecką inwazją prowadził w Kabulu hotel dla hipisów zmierzających do Indii. To w nim nauczył się dobrze angielskiego. Polubił też Anglese – jak określa się wszystkich niewiernych – i zrozumiał, że nie są takim wcieleniem zła, jak to przedstawiał wioskowy mułła. Attayallah handlował też dywanami i woził – jak mówi – setki kilogramów haszyszu do RFN i Szwajcarii. W czasie wojny ukrywał mudżahedinów. Chciał być przewodnikiem dziennikarzy. W latach 80. dowoził ich do doliny Pandższeru, do komendanta Ahmeda Szaha Massuda, który odpierał kolejne ataki Armii Czerwonej. Kiedy Sowieci się wynieśli, a Kabul padł pod naporem talibów, stojący z islamem i mułłami na bakier Attayallah uciekł do pakistańskiego, bratniego Peszawaru. – Komuniści i talibowie pokrzyżowali mi życiowe plany – powtarza przynajmniej raz dziennie. Nie przestaje marzyć o guest housie dla turystów i tabunach dziennikarzy. No i czasem, „już coraz rzadziej”, o kobietach. Attayallah radzi mi włożyć plecak do worka po zbożu i szczelnie go zawiązać. Inaczej utonie w warstwie wiejskiego kurzu. Jest 7.30. Czekamy na postoju minibusów na północy miasta. Już w busie mój tłumacz spotyka znajomego z Bamjanu. Ten błaga nas, byśmy nikomu nie mówili, że go widzieliśmy w Kabulu. Jest nauczycielem w opłacanej przez Duńczyków szkole w Bamianie. Zarabia jak na tutejsze realia sporo, bo 300 dolarów. Zrobił sobie wagary jak uczniak, żeby zobaczyć stolicę. Asfalt kończy się godzinę jazdy za Kabulem, tam też przestaje działać moja komórka. Jak się okazuje, wbrew zapewnieniom Attayallaha, będziemy jechać 12, a nie sześć godzin. Kierowca nie zgadza się na krótszą trasę przez prowincję Wardak, gdzie na przełęczy w górach siedzą talibowie. Poza tym przełęcz zasypał świeży śnieg. Droga fatalna, dziura na dziurze, ogromne kałuże, błoto, a co jakiś czas wezbrany górski potok. Kamienie na zboczach dolin pozaznaczano białą farbą. To znak, że stoki są rozminowane. Saperzy nadal pracują w skwarze. Na zielonych poletkach kobieciny pielą pszenicę. Brodaci starcy siedzą leniwie na przyzbach sklepów i domostw, spoglądając spod turbanów na nasz busik. W środku samochodu trwa gorąca dyskusja. Na przednim siedzeniu spoczywa dwudziestoletni talib. Twierdzi, że Kabul jest zepsutym miastem, gdzie kobiety chodzą z odsłoniętymi twarzami. Że miasto, które nie szanuje Koranu, spotka zasłużona kara Najwyższego. Dziarski Attayallah wierzga nogami i krzyczy do młodzieniaszka, żeby kiedyś poleciał do Indii, to zobaczy prawdziwą wolność i doceni piękno odsłoniętego kobiecego oblicza. Talib wysiada, a kierowca puszcza na cały regulator zawodzącą muzykę. Toniemy w pyle, w zębach trzeszczy piasek, zamykamy okna. Mijamy starą glinianą twierdzę jak z Baśni 1001 i nocy. Pośrodku kolejnej doliny zatrzymuje nas ANP (Afghan National Army). Tu nigdy nie wiadomo, kto kryje się pod mundurem – rządowy funkcjonariusz, talib czy przebrany rozbójnik. Dzieciak w szarym mundurze sprawdza bagaże pasażerów. Długo lustruje mój paszport, trzymając go do góry nogami. Wpatruje się w starą irańską wizę. Nauczyciel puszcza do mnie oko i uśmiecha się pod wąsem. Na polach przed Bamianem straszą wraki rosyjskich bojowych wozów piechoty (BWP), na drodze stoi porzucony przez talibów T-72 z napisem „Omar”. Wjeżdżamy do stolicy szyickich Hazarów, których wyjątkowo tępili zarówno afgańscy komuniści, Rosjanie, jak i talibowie. Ci ostatni – zanim opanowali region w 1998 r. – chcąc zniszczyć sprzeciwiających się im Hazarów, odcięli okolicę od świata i przez dwa lata morzyli ją głodem. Hazarowie uciekli w góry i pochowali się w jaskiniach. Złote posągi spoglądają na wszystkie strony – pisał w VII w. chiński mnich Huan Zang – a ich szlachetne ornamenty zachwycają oczy swą niezwykłą jasnością Zanga pewnie zdruzgotałaby wiadomość, że po gigantycznych posągach Buddy pozostały wklęsłości w skalnym masywie widocznym z każdego miejsca w Bamianie. Mniejszy miał 38 m wysokości, większy – 55. Trwały spokojnie przez 1600 lat. Były perłą Afganistanu i bodaj największą atrakcją turystyczną kraju. Kiedy przywódcą talibów mułła Omar, powołując się na zakaz przedstawiania postaci Boga w Koranie, wydał rozkaz wysadzenia i ostrzelania posągow z czołgów, miał powiedzieć, że jedynie „niszczy kamienie”. – Talibowie, którzy wykonywali rozkaz, przyszli z Pakistanu – mówi mi Gul, młody Hazar z biura informacji turystycznej w Bamianie. – Afgańczycy, nawet talibowie, nie zrobiliby tego. Teraz talibowie rosną w siłę w Pakistanie. Jaką mamy pewność, że znowu nie przyjdą? Jest coraz gorzej: w 2005 r. odwiedziło to miejsce 8 tys. turystów, w ostatnich dwóch latach – stu. Po wygnaniu talibów z okolicy prezydent Afganistanu Hamid Karzaj obiecywał postawić nowe posągi. UNESCO rozważało rekonstrukcję figur z ocalałych fragmentów, co kosztowałoby 30–50 mln dolarów – sporo jak na okolicę pozbawioną elektryczności i bieżącej wody. Na razie w dziurze po wielkim posągu stoją rusztowania, a w budynku pod nim schowano szczątki posągu. Ale Budda będzie musiał jeszcze długo czekać. I nie tyle na pieniądze, ile na czasy, kiedy zniknie zagrożenie ze strony ludzi, dla których afgańska perła jest tylko martwym kamieniem. Każdy obcy wjeżdżający do doliny Pandższeru, musi się zameldować na posterunku. Tadżyccy policjanci zatrzymują samochody. Jeden z nich wychyla się z okienka i pyta kierowcę, skąd jestem. – Franse – odpowiada szofer w dari (pewnie ostatnio wiózł Francuza), a Tadżyk zapisuje numery wozu. Na ścianach posterunku wiszą kilimy z Ahmedem Szahem Massudem. Bohater sowiecko-afgańskiej wojny zginął w 2001 r., zabity przez agentów bin Ladena, ale Afgańczycy wciąż kupują jego fotografie, aby przykleić je na szybie auta lub postawić w oknie. Po obu stronach drogi rdzewieją sowieckie czołgi, BWP i wyrzutnie katiusz. W latach 80. zniszczyli je mudżahedini Massuda, kiedy Armia Czerwona aż sześciokrotnie bezskutecznie szturmowała dolinę. Im głębiej w nią wjeżdżamy, tym robi się bardziej zielono. Za wiszącym mostem, nad tarasowymi polami wyłania się pierwsza tadżycka wioska. Mężczyźni w czapkach pakolkach i tradycyjnym ubraniu szalwari kamiz siedzą przed glinianymi chatami, żując zmielony tytoń nawar. Kobiety znoszą na głowach chrust na opał. Widać podział obowiązków – założenie jest takie, że mężczyzna przestanie się obijać, kiedy przyjdzie mu bronić domu. Robotnicy w odblaskowych kamizelkach kładą nowy asfalt – jedyna w Pandższerze porządna droga prowadzi do budowanego mauzoleum Massuda. Powstaje ono w najwyższym miejscu doliny, na skale otoczonej szczytami Hindukuszu. Co roku 9 września, w rocznicę śmierci partyzanta, zjeżdżają tu tysiące jego wielbicieli i przedstawiciele władz. Na marmurowym grobie leżą świeże kwiaty, przed wejściem stoi jeden z byłych mudżahedinow Lwa Pandższeru – ubrany w wypłowiały kamuflaż, gładzi siwiejącą brodę i z ciekawością mi się przygląda. Kilka miesięcy później wracam do Afganistanu jako korespondent przed wyborami prezydenckimi. W Kabulu zamachy, ofiary śmiertelne i dziesiątki rannych. Codziennie! Rano rozmawiam z rannymi w szpitalu wojskowym, kursuję z amerykańskim lekarzem po obozach uchodźców, a po południu idę do MSW przedłużyć wizę. Pułkownik Faez patrzy na wypełnione dokumenty i zwraca się do mnie czystym rosyjskim i łamanym polskim: Prisażywajties Towariszcz Miellier, Jak się ma Pan? Jest bardzo zadowolony, „bo może porozmawiać po rosyjsku z człowiekiem urodzonym w kraju przyjaznym ZSRR”. Opowiada, jak to Rosjanie dbali o Afganistan, że mieli koncepcję na wyciągnięcie kraju ze średniowiecznego zacofania. Później rozpływa się we wspomnieniach policyjnej szkoły we Lwowie, którą ukończył tuż przed sowiecką inwazją. W jego gabinecie wiszą portrety dwóch osób, którym dziś salutuje, a dekadę temu udusiłby pewnie w kabulskich kazamatach MSW. Jeden przedstawia Hamida Karzaja – obecnego prezydenta, którego większość Afgańczyków uważa za marionetkę Amerykanów. Drugi pokazuje Massuda – afgańskiego bohatera i patriotę. Między portretami zdjęcie Kaaby w Mekce i muzułmańskie oko Proroka, które ma odstraszać demony i czuwać nad szczęściem. To ciekawe elementy w gabinecie człowieka uczonego w komunistycznej szkole milicji, że religia to opium dla ludu. Cała ta sytuacja wydaje mi się absurdalna: w kraju rządzą Amerykanie i ich koalicjanci zamknięci w bazach. „Ich” ludźmi są dziś byli komuniści. Największy sojusznik USA w regionie – Pakistan – przymyka oko na tysiące swoich wychowanków talibów, którzy z obozów szkoleniowych na jego terytorium wędrują przez nieszczelną granicę na wojnę z Waszyngtonem – sojusznikiem Islamabadu. Co więcej, talibowie strzelają do Amerykanów z broni, którą sprzedaje im afgańska policja. Zaczyna się ramadan. Wszyscy są lekko poirytowani postem. Jako przyjaciel, wdzięczny za pomoc „o każdej porze dnia i nocy”, zamawiam w restauracji kolację (to take out) dla wszystkich mężczyzn z rodziny Khan na godz. 18.50, po ostatnim wieczornym wezwaniu muezzina do modlitwy. Poszczę razem z nimi. Ledwo to wytrzymuję. W zapylonym Afganie przez cały dzień nie piję nawet wody. Siedzimy na 300-letnich dywanach i słuchamy pięknej sufickiej muzyki o „miłości do życia i Boga” z telefonu komórkowego. Palimy mazar, najlepszy afgański haszysz. Popiół nie spada, dopóki się nie dopali do samego filtra jointa, którego roluje się, jak mówią Afgańczycy, w „śrubkę” – co może trwać godzinę... – Nie boj się o dywany – śmieją się ze mnie, bo co chwilę patrzę pod nogi – nawet żar im nie straszny, przetrwały 300 lat! – Dobrej nocy, bracia! – mówię i wychodzę po 23.00, czując, że nie mam aż takiej tolerancji na mazara jak „chłopaki”. Docieram do hotelu i włączam czarno-biały telewizor. „Czego się Wasza Miłość napije?” – słyszę słowa z polskiego fi lmu, co mnie zupełnie szokuje. Ku mojemu zdziwieniu giermek Kacper nalewa trunek pułkownikowi Dowgirdowi. Czuję błogość, ale jednocześnie jestem zmęczony zamachami, rakietami, ramadanem. Gapię się w telewizor z myślą, że nieprędko zawitają turyści do kraju, nad którym bezustannie gromadzą się czarne chmury. Po północy na miasto znowu sypią się rakiety. Co 20 minut otwieram okno i patrzę, gdzie spadły. PS Dwa miesiące później sklep Attayallaha z dywanami, gdzie się codziennie spotykaliśmy, położony naprzeciw ambasady Indii, wyleciał w powietrze. Było 88 rannych i około 20 zabitych. Khanowie przebywali w tym czasie na wsi. A.M.
Pakistańskie szosy są czymś w rodzaju narodowego teatru. Tłumy ludzi, niemal wyłącznie mężczyzn, siedzą w kucki na poboczach, niczym widzowie przybyli na walkę kogutów, i obserwują wszystko, co przejeżdża. Wystarczy zatrzymać się po drodze na kubek herbaty, a można usłyszeć różne rzeczy. Ludzie mówią o powszechnej niesprawiedliwości. Opowiadają o tych, którzy tracą ziemię, życie, honor. Łatwo pomyśleć, że przesadzają. Ale zawsze spotka się tu kogoś, dzięki komu zaczynasz wierzyć. Szesnastolatka o imieniu Nadżma mówi monotonnym głosem. Po tym, co zaszło, trudno orzec, czy kiedykolwiek będzie znowu mówić w sposób naturalny. W jej nosie nadal tkwi cieniutki kolczyk oznaczający dziewictwo. Oczy ma teraz mętne i bez wyrazu. Dziewczyna siedzi obok matki na łóżku, na którym doszło do incydentu, i stara się nie płakać.
Spis treści – wrzesień 2007 Hatszepsut. W patriarchalnym społeczeństwie została kobietą faraonem, a władzę chciała przekazać kolejnej kobiecie, swej córce. Życie oceanu. W latach 50. Towarzystwo National Geographic wspierało badania mórz, w tym wyprawy J. Cousteau. Oceaniczne kresy. W Indonezji powstaje strefa ochrony raf koralowych, wyjątkowej w skali globu skarbnicy bioróżnorodności. Dusza Pakistanu. Wyznawcy fundamentalistycznego islamu próbują przejąć władzę w Pakistanie. Ich szanse wciąż rosną. Ciała z bagien. Uczeni sięgnęli po nowoczesną technikę, licząc że zrozumieją przesłanie ciał „zabalsamowanych” przez mokradła. Odliczanie trwa. W 79 r. n.e. Wezuwiusz pogrzebał Pompeje. Kolejna erupcja wulkanu może być jeszcze potężniejsza. Biedronki. Mało kto sobie uświadamia, że budzące sielskie skojarzenia biedronki to w istocie... żarłoczne drapieżniki. Tylko dla prenumeratorów: Korona kontynentu. Transgraniczny Park Waterton-Glacier może stracić lodowce, ale i tak pozostanie krainą przyrodniczych cudów.
Już na lotnisku zderzamy się z wielkimi pieniędzmi. Pełno tu biznesmenów w świetnie skrojonych garniturach najlepszych marek, Arabów w nieskazitelnie białych, tradycyjnych strojach, ze złotymi sygnetami na palcach.
Na stopach mają zazwyczaj klapki, co trochę kłóci się z europejskim poczuciem elegancji, ale tu wydaje się być czymś jak najbardziej normalnym. Lotnisko oferuje marhabę – usługę polegającą na przywitaniu pasażera i przeprowadzeniu go z bagażem przez halę do taksówki, z pominięciem kolejek do odprawy paszportowej. Można więc od razu, za pieniądze (od 21 USD), poczuć się jak VIP. Przed lotniskiem naszą uwagę przykuwają rollsroyce’y, hummery, porsche, najnowsze modele mercedesów i audi. Upewniamy się, że jesteśmy w jednym z najbogatszych miast świata. Bogactwo aż kłuje w oczy i tylko gorące powietrze, które uderza po wyjściu z klimatyzowanego budynku, przypomina, że znajdujemy się na pustyni. Mieszkamy przy Dżumajra (Jumeirah) Beach, w jednym z wielu hoteli mających plażę, baseny, restauracje i spa. Śniadanie jest iście międzynarodowe: od jajek w każdej postaci, po sushi, mleko wielbłądzie, humus i szampan. Przy stolikach siedzi trochę biznesmenów, ale większość to turyści. Słychać angielski, rosyjski, francuski, włoski. Dubajj stał się modnym miejscem na spędzanie wakacji. W sezonie rezerwacje trzeba robić z parotygodniowym wyprzedzeniem! Piasek na plaży jest wysterylizowany przez słońce, morze ma łagodne dno, a przezroczysta woda jest tak ciepła, że przy zanurzeniu prawie nie czuć różnicy temperatur. Na niebie nie widać ani jednej chmury i można by to miejsce nazwać rajem dla turystów, ale takich lubiących... cywilizację. Wzdłuż plaży za rzędem hoteli wznosi się betonowa dżungla – drapacze chmur, każdy po 30–40 kondygnacji, a w nich tysiące luksusowych apartamentów. Patrzę na te setki pięter, tysiące okien, miliony zainwestowanych dolarów i czuję, że ogrom tego przedsięwzięcia poraża mnie. A to przecież tylko jedno z wielu osiedli powstających w tym mieście. Z naszej plaży widać Palmę Dżumajra, pierwszą sztuczną wyspę w kształcie palmy usypaną na morzu i już okrzykniętą kolejnym cudem świata. Na 17 odnogach-liściach i otaczających je wyspach buduje się 1 500 willi, 2 500 apartamentów, 32 hotele, centra handlowe, parki wodne – jednym słowem całe miasto. To najmniejsza z trzech wysp-palm powstająca u wybrzeży Dubajju. Druga, o 40 proc. większa, to Dżabal Ali, jej budowa ma zostać ukończona w połowie 2008 r. Z morza już wyłania się kolejna – Da’ira – która ma być 10-krotnie większa od Dżumajry. To nie wszystko. Pomiędzy nimi wyrasta następny kompleks nazwany The World (Świat), a to dlatego, że wysepki oglądane z góry będą przypominały mapę świata. Zastanawiam się, czy znajdzie się tylu chętnych na zamieszkanie w apartamentach w kraju co prawda tolerancyjnym wobec przyjezdnych, ale jednak bardzo islamskim, gdzie nie-Emiratczycy nie mają żadnego wpływu na to, co się dzieje. W Dubajju nie ma wyborów, rządy sprawują szejkowie, a najwyższe stanowiska w państwie są obsadzone przez członków rodziny szejka Mohammeda. Po południu zabiera nas z hotelu znajoma Brazylijka. Lesiane to prawdziwa ekspatka – jej mąż pracuje w dużym koncernie i jest „przerzucany” w różne części świata: na Kubę, do Londynu, Kamerunu, Szanghaju. Teraz mieszkają w Dubajju. Dzielę się z nią pierwszymi wrażeniami. Uśmiecha się i mówi, że choć trudno w to uwierzyć, jeszcze pięć lat wcześniej wokół mojego hotelu była pustynia, a teraz rośnie las domów. Rozważa z mężem kupienie apartamentu w tym rejonie – to ponoć świetna inwestycja. W ogóle w Dubajju ciągle mówi się o pieniądzach i zyskach, nawet nad hotelowym basenem słychać rozmowy biznesmenów – co chwila padają pięcio- lub sześciocyfrowe liczby. Jedziemy do centrum handlowego Mall of the Emirates. Termometr na zewnątrz samochodu wskazuje 35oC, jest listopad. Latem temperatura dochodzi do 48oC. W Mall of the Emirates mieszczą się sklepy sieciowe znane z Europy, tyle że obok nazw angielskich śmieszą arabskie „robaczki”, przypominające, gdzie naprawdę się znajdujemy. Centrum jest tak duże, że łatwo się w nim zgubić, ale też dać ogarnąć szałowi zakupów. Dzięki strefie bezpodatkowej ceny wielu artykułów są naprawdę atrakcyjne, poza tym jest absolutnie wszystko, od elektroniki po kosmetyki. Dubajj ma niemal 50 centrów handlowych! Docieramy do głównej atrakcji – sztucznego stoku narciarskiego znajdującego się przy Mall of the Emirates, otwartego w 2005 r. Ma kształt litery L, długość 400 m, szerokość 80 m, a różnica wysokości wynosi 85 m. Przez szybę widać ludzi w kombinezonach jeżdżących na nartach! Jest prawdziwy wyciąg krzesełkowy, a w połowie góry „schronisko”, gdzie można się ogrzać przy filiżance gorącej czekolady. Wszystko to wygląda tak surrealistycznie, że patrzymy z niedowierzaniem. Oczywiście nie możemy „odpuścić” takiej atrakcji. Za dwie godziny z wypożyczeniem nart, butów i kombinezonu zapłaciliśmy 150 dirhamów (ok. 32 euro) od osoby. Już po kilkudziesięciu minutach spędzonych w tej ogromnej lodówce cieszę się, że kupiliśmy czapki i rękawiczki. Uszy robią się czerwone i pod koniec jesteśmy przemarznięci, jakbyśmy jeździli w prawdziwych górach. Ruszamy na zwiedzanie starego Dubajju, czyli tzw. Creek (kanał). Jedziemy Drogą Szejka Za’ida, główną arterią prowadzącą do centrum, mijając drapacze chmur, cudeńka współczesnej architektury ze szkła, metalu i betonu. Wiele z nich ozdabiają loga światowych koncernów. Wieżowce pozostają za nami, pojawiają się niskie budynki. W okolicy Creek życie płynie jak dawniej. Kanał to tak naprawdę długa na 14 km zatoka morska stanowiąca naturalny port. Na jej brzegach powstały pierwsze osady – na wschodnim Da’ira, na zachodnim Burdż Dubajj. To one są kolebką miasta. Zwiedzamy Muzeum Dubajskie i dom szejka Saida, dziadka obecnie panującego szejka Mohammeda. Dom jest zbudowany w starym arabskim stylu – z „wietrznymi” wieżami, które łapią podmuchy wiatru i dają trochę ochłody. Oglądamy zdjęcia sprzed 50 lat. Aż trudno uwierzyć, jak bardzo się to miejsce zmieniło. Przez kanał przeprawiamy się małą barką zwaną abra. Mijane kafejki wabią zapachem kawy i miejscowych przypraw. Tutejszy souk, czyli bazar, pozostaje nieczuły na nowoczesność i nie poddaje się zmianom. Handlarze siedzą w sklepikach, towar jest wyłożony na ulicy jak kiedyś, wzdłuż alejek stoją worki z przyprawami. Rozpoznaję: imbir, majeranek, liście laurowe, cynamon, ale są i takie, których nie znam. Sprzedawcy zagadują po rosyjsku, angielsku, a nawet po polsku. Nie do wiary, jak szybko wychwytują obce słowa. Na rynku złota wzrok przyciągają wystawy z wymyślną biżuterią. Nowoczesność wchodzi tu tylnymi drzwiami, w sklepach działa klimatyzacja, sprzedawcy noszą garnitury i krawaty. Między witrynami snują się zmęczeni upałem turyści z Europy. Łatwo ich rozpoznać wśród osób o ciemniejszej karnacji z Indii, Pakistanu czy Filipin. To dzięki nim – głównej sile roboczej – Dubajj tak szybko się rozwija. Rodowici Dubajjczycy, noszący się na biało, stanowią tylko ok. 15 proc. mieszkańców. Największą grupą narodowościową są Hindusi (43 proc.), dlatego hindu (ale też urdu) jest tak samo popularne jak arabski. Zastanawiamy się, kiedy natkniemy się na Polaków – bo przecież nasi są wszędzie. Rodaków spotykamy nazajutrz podczas zwiedzania meczetu Dżumajra. Są z Warszawy, przyjechali tak jak my na wakacje. Razem słuchamy przewodnika opowiadającego o pięciu filarach islamu i zwyczajach arabskich. Decydujemy się też na safari po pustyni (50 USD), nieodzowny punkt programu każdego turysty przyjeżdżającego do Emiratów Arabskich. Oferta biur podróży jest podobna: wyprawa jeepami po wydmach, jazda na snowboardzie, przejażdżka na wielbłądach, beduińska kolacja z pokazem tańca brzucha. Można też ozdobić dłonie henną (zwyczaj tutejszych kobiet), zrobić sobie zdjęcie z sokołem i zapalić fajkę wodną. Osoby żądne mocniejszych wrażeń zapewne skusi buggy drive – jazda skuterami po wydmach (66 USD za 30 min). Atrakcją kolejnego dnia jest kolacja zarezerwowana za pośrednictwem biura podróży (ok. 200 USD na os.) w cudzie architektury, jakim jest hotel Burdż al-Arab, wizytówka Dubajju. Zbudowany na sztucznej wyspie, przypomina wydęty żagiel. Wznosi się na wysokość 321 m, co czyni go najwyższym hotelem na świecie. Jego zewnętrzna fasada jest wykonana z teflonu i pokryta włóknem szklanym, które w dzień oślepia bielą, zaś wieczorem, podświetlone reflektorami, mieni się kolorami tęczy. Nowoczesne, pełne przepychu wnętrza przywodzą na myśl arabskie haremy. W głównym holu po bokach stoją dwa olbrzymie akwaria, pomiędzy nie została wkomponowana kaskadowa fontanna. Szkoda, że nie wolno fotografować wnętrz. Mieszczą się tu butiki najdroższych firm świata, można kupić biżuterię, perfumy, złotego rollexa. Goście są odbierani z lotniska białym rolls-royce’em. Burdż al-Arab jest tak luksusowy, że reklamuje się go jako pierwszy 7-gwiazdkowy hotel na świecie. Nic dziwnego – obsługa jest na każde zawołanie 24 godziny na dobę i spełnia każdą zachciankę gości. Serwują tu dania wszystkich kuchni świata, a rano dostarczają świeże gazety z każdego zakątka kuli ziemskiej. Ten luksus nie jest jednak przeznaczony dla marnego zjadacza chleba, średnio apartament kosztuje 3 100 dolarów za noc (najdroższy nawet 15 tys. USD), a mimo to chętnych ponoć nie brakuje. Rezerwację trzeba robić z trzymiesięcznym wyprzedzeniem! Przed każdą wzmianką imienia panującego obecnie w Dubajju szejka pojawia się tytuł „Jego Wysokość”. Potem jest wymieniane pełne imię i wszystkie funkcje: „Jego Wysokość Szejk Mohammed bin Rashid al Maktoum, wiceprezydent i premier Zjednoczonych Emiratów Arabskich”. Traktowanie go w mediach z taką czcią wydaje się trochę śmieszne i sztuczne, ale myślę, że cała rodzina Al Maktoum zasłużyła na takie poważanie. To dzięki wizji szejka Rashida bin Saeed Al Maktoum, ojca obecnie panującego władcy, Dubajj jest bogatym, kosmopolitycznym, nowoczesnym miastem o jednym z najwyższych na świecie dochodów na głowę mieszkańca (31 tys. USD w 2005 r.; do 2015 r. ma sięgnąć 44 tys. USD). Tu stać państwo na budowę klimatyzowanych przystanków autobusowych (w planach ma ich być 500, każdy na 14 osób) i udostępnienie mieszkańcom darmowych rozmów z telefonów stacjonarnych. Szejk Rashid jeszcze przed odkryciem złóż ropy wiedział, że miasto może wykorzystać swoje położenie geograficzne i stać się głównym ośrodkiem reeksportu między Wschodem a Zachodem, między Azją a Afryką i Europą. Utworzył więc strefę wolnego handlu, gdzie wszyscy zagraniczni przedsiębiorcy są zwolnieni z podatków, również od dochodów osobistych. Rozbudował też port – nazwany jego imieniem. Po odkryciu ropy naftowej w 1966 r. petrodolary zostały zainwestowane właśnie w infrastrukturę potrzebną do rozwoju handlu. Dziś dochody Dubajju pochodzące z ropy stanowią mniej niż 10 proc. Nawet jeśli wyschną źródła tego paliwa, miasto nadal będzie tętniło życiem. Szejk Mohammed dostrzegł bowiem następną „żyłę złota”, jaką jest turystyka. Dubajj ma wszystko, co potrzebne do jej rozwoju: morze, piaszczyste plaże, słońce, niezbyt długi lot z Europy (ok. 5,5 godz.) i niedużą różnicę czasu – 3 godziny w stosunku do naszego. To atuty, ale szejk Mohammed zdał sobie sprawę, że są... niewystarczające. Jedziemy do znajomych na przedmieścia Dubajju. Wyjeżdżamy z betonowej dżungli i nagle znajdujemy się na pustyni. Kierowca pokazuje nam, gdzie zbudowano tor Formuły 1. – A tu będzie Dubajland, największy park rozrywki na świecie, dwa razy większy niż Disneyland na Florydzie – mówi, kiwając głową z podziwem i dumą. Na horyzoncie majaczy szkielet wielkiego roller- coastera, a może ogromnego dinozaura? Patrzymy z ciekawością. Powstaną tu także: park wodny, kolejny sztuczny stok narciarski, kompleks sportowy ze stadionami olimpijskimi, hotele, spa, sklepy i The Mall of Arabia, największe na świecie centrum handlowe o powierzchni niemal 1 mln m2 z parkingiem na 10 tys. samochodów. To nie koniec! W planach jest Falcon City of Wonders – miasteczko z replikami 7 cudów świata, największe zoo oraz park dinozaurów z muzeum historii naturalnej. I to ma być właśnie główny magnes, który przyciągnie do Dubajju turystów. Inwestorzy liczą na 15 mln osób rocznie. Pierwsza faza projektu ma być ukończona do 2010 r., a całość do 2018. Teraz nie dziwi fakt, że Emirates Airlines są najszybciej rozwijającą się linią na świecie, która co miesiąc odbiera nowy samolot. Bo przecież te miliony turystów trzeba będzie jakoś przywieźć! Patrzę na otaczającą nas pustynię i staram się to wszystko sobie wyobrazić. Plany przygniatają rozmachem, a może nawet bezczelnością. Dubajj chce pobić wszystkie rekordy. To również w tym mieście powstaje najwyższy budynek na świecie – Burdż Dubajj. Co prawda oficjalnie jego wysokość nie została podana, ale mówi się o 818 m (obecny rekordzista – Taipei na Tajwanie – ma 509 m). Jedziemy za miasto i trafiamy na godziny szczytu. Na drogach wyjazdowych z centrum panuje ogromny ruch. Nie wystarczają cztery pasy w jedną stronę. Na poboczu tworzy się piąty pas, każdy chce dojechać jak najszybciej. Autokar wiozący robotników z budowy zjeżdża w boczną drogę i się zatrzymuje. Wysiada z niego kierowca, rozkłada przed autobusem prostokątny dywanik, klęka i zaczyna się modlić. Nie mogę uwierzyć. Nagle czas się zatrzymał. W autokarze wszyscy czekają ze stoickim spokojem. Dookoła piasek, na horyzoncie majaczą zarysy wieżowców wzbijających się odważnie w niebo. Nad widnokręgiem widać czerwoną łunę. Przypominam sobie, że to czas na Maghrib, modlitwę po zachodzie słońca, jedną z pięciu, jakie w ciągu dnia powinien odmówić pobożny muzułmanin. I już wiem, co mnie tak urzeka w Dubajju. To przemieszanie się niewyobrażalnie wielkich pieniędzy z głęboką tradycją i religijnością. To świat trochę dla nas bajkowy, obcy, nie do końca zrozumiały, ale może przez to tak fascynujący i pociągający. No to w drogę Jeden z siedmiu Zjednoczonych Emiratów Arabskich (drugi co do wielkości i obok Abu Zabi najbardziej znany), a jednocześnie główne miasto w tym emiracie. Powierzchnia: 4,1 tys. km2 wraz ze sztucznymi wyspami na Zatoce Perskiej. Ludność: 1,5 mln. Rodowici Dubajjczycy tylko 15 proc., reszta to ludność napływowa: z Indii (43 proc.), Pakistanu (13 proc.), innych krajów arabskich (12 proc.), Bangladeszu (7 proc.). Język: arabski, ale bez problemu porozumiemy się po angielsku. Waluta: dirham (Dh lub AED), 1 Dh = ok. 0,70 zł. Od lutego 2002 r. wartość dirhama jest oficjalnie połączona z kursem USD. Najlepiej między październikiem i grudniem oraz marcem i majem, gdy panują temperatury 20–35°C. Najgoręcej jest od czerwca do sierpnia (ok. 40°C). Wizę turystyczną należy załatwić przez hotel, w którym zrobiło się rezerwację, lub przez biuro podróży. Jeżeli rezerwujemy hotel sami, musimy się upewnić, że jego obsługa załatwi nam wizę (niektóre hotele odmawiają i kierują do agencji turystycznych). Do hotelu trzeba przesłać skan strony ze zdjęciem z paszportu i wypełniony formularz wizowy. Z hotelu otrzymujemy promesę, na podstawie której na lotnisku dostajemy wizę. Jej koszt to 40 euro plus opłata za formalności naliczana przez hotel wg uznania. Na wydanie wizy/promesy trzeba czekać ok. 5–7 dni roboczych. Nie ma bezpośrednich połączeń z Warszawy, trzeba lecieć z przesiadką w jednym z europejskich miast (Londyn, Amsterdam, Paryż, Frankfurt, Wiedeń). Warto sprawdzić ofertę Emirates Airlines, BA, KLM, Lufthansy czy Al-italii. Ceny biletów z Warszawy zaczynają się od ok. 1 900 zł, a z głównych portów europejskich od ok. 400 euro. Po mieście najłatwiej poruszać się taksówkami. Opłata początkowa wynosi 3 Dh plus 1,43 Dh za każdy kilometr. Przy kursie z lotniska opłata początkowa 16 Dh. Autobusy, zazwyczaj klimatyzowane, są najtańszym środkiem transportu. Bilet kosztuje 2–5 Dh, kupuje się go u kierowcy. Dubaj ma ok. 420 hoteli, jest więc w czym wybierać. Najlepszą lokalizację mają 4- i 5-gwiazdkowe, znajdujące się w Dżumajra Beach: Jumeirah Beach Hotel, Le Royal Meridien, Ritz Carlton, Hilton Jumeirah, Oasis Beach Hotel oraz Burdż al-Arab (7-gwiazdkowy). Mają własne plaże, od centrum dzieli je 15–20 min jazdy samochodem. Ceny wahają się od 750 do 1 500 zł za dwójkę, ale poza sezonem spadają nawet o połowę, np. w marcu noc w Jumeirah Beach Hotel kosztowała 1 570 zł, w lipcu wynosi 720 zł. W okolicach kanału (dzielnice Burdż i Da’ira) można znaleźć tańsze hotele 3- i 2-gwiazdkowe, np. Saint George Hotel Dubai 3* – ok. 200 USD za dwójkę. www.dubaihotels.ae Dobre restauracje zazwyczaj są przy hotelach, ponieważ mają one koncesje na podawanie alkoholu, np. Al Mahara – w Burdż al-Arab (specjalność ryby i owoce morza), Al Khayal – w Jumeirah Beach Hotel (kuchnia libańska), Blue Elephant – w Al Bustan Rotana Hotel (specjalność kuchnia tajska). Na ulicy królują smaki Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Popularne są restauracje libańskie serwujące kebab, grillowanego kurczaka (shish tawooq) lub jagnięcinę (kofta), do tego humus i tabbouleh (sałatka z natki pietruszki, pomidorów, mięty i pszenicy). Warto spróbować wielbłądziego mleka (dostępne w każdym supermarkecie), daktyli i arabskiej kawy gahwa przyrządzanej z kardamonem i odrobiną szafranu. W czasie ramadanu zabrania się (także turystom ) jedzenia i picia napojów w miejscach publicznych od wschodu do zachodu słońca. W ciągu dnia czynne są tylko restauracje hotelowe. Niemuzułmanie nie mogą wchodzić do meczetów. Wyjątek stanowi meczet Dżumeirah udostępniany turystom do zwiedzania w soboty, niedziele, wtorki oraz czwartki o 10.00 (wstęp płatny: 10 Dh). www.cultures.ae Dniem wolnym od pracy jest piątek. Od 1 września 2006 r. weekend to piątek i sobota (nie pracuje sektor rządowy i szkoły). Muzeum Dubajskie mieści się w starym forcie z ok. 1800 r. Czynne sob.–czw. w godz. 8.30––20.30, pt. w godz. 14.30–19.30. Bilet kosztuje 3 Dh. Można się zaszczepić przeciw żółtaczce A, durowi brzusznemu, błonicy, tężcowi i polio (ale nie są wymagane) - www.szczepienia.pl Za obiad w przeciętnej restauracji zapłacimy ok. 50 Dh, w lepszej dwukrotnie więcej. Kawa w Starbucks kosztuje 10–12 Dh, woda (250 ml) 2–5 Dh, pizza z colą w Pizza Hut ok. 30 Dh. Wejście na plażę to wydatek ok. 5 Dh, przejazd abrą przez kanał 1 Dh w jedną stronę, wynajęcie abry na 30 min – 60 Dh. Trzydaniowa kolacja w Burdż al-Arab rezerwowana przez biuro kosztuje 495 Dh/os. W cenę jest wliczony transport do i z hotelu oraz oprowadzenie po jego wnętrzach, nie są uwzględnione napoje. Trzeba doliczyć soft drinki (np. cola ok. 20 Dh). Alkohole są drogie (wino ok. 100–150 Dh/os.). Najważniejsze święta w 2008 r. 30 lipca – Leilat al-Meiraj – Wniebowstąpienie Proroka. 2 października – Eid al-Fitr – koniec ramadanu. 2 grudnia – Dzień Niepodległości 9 grudnia – Eid al-Adha – Święto Ofiar. 29 grudnia – Al-Hijra – Muzułmański Nowy Rok. Atrakcyjne są ceny elektroniki, dywanów, złota, markowej odzieży, kosmetyków. Warto spojrzeć na beduińskie wyroby ze srebra, noże, biżuterię, dzbanki oraz szale z pashmina – krótkiej, bardzo miękkiej wełny kóz tybetańskich. Ambasada RP w Abu Zabi, Delma Street (róg Karama Str.), P.O. Box 2334, Abu Dhabi, Zjednoczone Emiraty Arabskie, tel. (009712) 44 65 200, www.abuzabi.polemb.net www.dubai.ae www.dubaitourism.ae www.skidubai.com www.marhabaservices.com
Czego tam szukać? Kolonialnej architektury Casablanki, suków Marrakeszu, cedrowych lasów, targu wielbłądów w Kulmim, ruchomych wydm koło Marzuka....
Między oceanem a pustynią - Samolotem rejsowym z Warszawy z przesiadką w Mediolanie (Alitalia) – 1400 zł w dwie strony, z przesiadką w Brukseli (Brusels Airlines) – ok. 1600 zł. - Czarterem z Warszawy do Agadiru (od 1400 zł), w zależności od sezonu. Bilety w biurach podróży. - Na plaży – wczasy pobytowe od 1400 zł (last minute, Agadir), w cenie: samolot, hotel trzygwiazdkowy, śniadania i obiadokolacje. - Wycieczka objazdowa Królewskie Miasta Maroka od 3300 zł/ 8 dni, w cenie: wyżywienie, noclegi, ubezpieczenie. - Tramping z intensywnym zwiedzaniem – ok. 5200 zł/15 dni (warunki jw., bez wyżywienia. http://www.wakacje.pl http://www.mktramping.pl www.tui.pl Na własną rękę w całym kraju można przejechać zaledwie 1700 km, tylko dwie trasy Tanger-Rabat-Casablanca-Marrakesz oraz Casablanca-Rabat-Meknes-Fez-Wadżda. Dobrze funkcjonuje sieć połączeń, choć stan techniczny wielu autokarów nie jest najlepszy; w mieście sprawdzają się niedrogie petit taxi. Między miastami grand taxi – zabierają do 7 pasażerów. Od 1 stycznia 2005 r. do Maroka jeździmy bez wiz. Na granicy możemy zostać poproszeni o okazanie odpowiednich środków finansowych na pobyt (gotówki, kart kredytowych, wyciągu z konta) Hotel – już od 12 zł, camping – od 5 zł (+ 4 zł za samochód), chleb 0,50 zł, litr mleka – 3 zł, pomarańcze, pomidory – 1,1 zł/kg, litr wody mineralnej – 2 zł. Najprzyjemniej odkrywać Maroko wiosną (marzec–maj), lub jesienią (wrzesień–październik). Trzeba unikać wyjazdu na Wielkanoc (najazd Hiszpanów) i w sierpniu (inwazja Francuzów) Ambasada Królestwa Maroka – Warszawa, ul. Starościńska 1, tel. 0-22 8496341. www.moroccoembassy.org.pl http://www.mincom.gov.ma http://www.morocco.com www.tourism-in-morocco.com Należy pamiętać o zakazie wstępu do meczetów dla osób wyznania niemuzułmańskiego (poza meczetem Hassana II w Casablance). W RAMADANIE trzeba powstrzymać się od jedzenia, picia i palenia w miejscach publicznych w ciągu dnia. Radzimy też unikać innych zachowań, które mogłyby urazić wyznawców islamu.
Cały kraj to niezwykle barwna mozaika, gdzie zachwycą nas nie tylko antyczne wykopaliska rzymskie oraz arcydzieła architektury islamu, ale także codzienność życia mieszkańców.
W tym kraju wszystko wydaje się niezwykłe: od kolorów skał, zieleni palmowych gajów wyrastających wśród piasków, architektury bardziej przypominającej baśniową scenerię niż realne budowle, ludzi, którzy wyglądają jak przeniesieni w czasie z jakichś odległych wieków, po rzemiosło, którego fantazja jest w tak kolosalnej sprzeczności z modnym ostatnio w Europie minimalizmem. Maroko to jeden z najdalej na zachód wysuniętych krajów arabskich. Armia proroka Mahometa nazwała go Maghreb, co znaczy ziemia, „gdzie umiera słońce”. Stoję na 200-metrowym wzgórzu na krańcu Afryki i obserwuję, jak fale oceanu wypłukują z plaży rozgrzany słońcem piasek. Portugalczycy 500 lat temu zbudowali tu ufortyfikowaną wioskę – kazbę, dziś został z niej jedynie wysoki, żółtawy mur. I on to sprawia, że choć termometr pokazuje 35oC, są tu Berberowie, wielbłądy i turyści. Ci ostatni, żeby podziwiać jedyny ocalały zabytek Agadiru – tylko on przetrwał trzęsienie ziemi, ci pierwsi, żeby zarabiać. Za pamiątkową fotografię z przystrojonym niczym choinka wielbłądem albo szczerbatym, ale za to spowitym w błękit rdzennym mieszkańcem północnej Afryki trzeba zapłacić. – Bilon jest zły, miss – usłyszałam po tym, jak próbowałam wręczyć honorarium mojemu modelowi. – Daj mi papierowe pieniądze – powiedział. Gdy zasugerowałam, że nie posiadam takowych, w powietrzu zawisła awantura, której echo z pewnością dotarłoby aż do oddalonego o 270 km Marrakeszu. Ze wzgórza kazby zjeżdżamy wąską, krętą drogą wcinającą się w czerwony stok porośnięty wilczomleczami – krzewami przypominającymi kaktusy. Swą nazwę zawdzięczają podobieństwu do mitycznej meduzy. Ona zabijała wzrokiem, wilczomlecz truje mlecznym sokiem zawierającym związki cyjanogenne. Jego żrące właściwości Berberowie wykorzystują do dezynfekcji – tak brzmi oficjalna wersja. Nieoficjalnie może spowodować zapalenie skóry, wrzody, ślepotę. Zastanawiam się, jak mógłby wyglądać Agadir, gdyby urody 50 lat temu nie odebrało mu trzęsienie ziemi. Zamiast intrygującej egzotyki widzę kurort, który niczym nie różni się od innych tego typu ośrodków w basenie Morza Śródziemnego. Przy portowym nabrzeżu cumują setki rybackich kutrów-sardynkowców zbudowanych z drewna eukaliptusowego, które jest wyjątkowo odporne na gnicie. Sardynki, jeden z głównych towarów eksportowych Maroka, łowi się nocą, gdy tysiącami podpływają pod powierzchnię w poszukiwaniu planktonu. Można je kupić za grosze bezpośrednio od rybaków i oddać do przyrządzenia w lokalnej tawernie. Tak robią turyści. Marokańczycy zabierają ryby do domu, by przygotować wieczorną ucztę, przy której zasiądzie cała rodzina. W piątek – dzień święty dla muzułmanów – będzie to prawdopodobnie kuskus, w inne dni – wszystko, na co pozwoli fantazja i umiejętności gospodyni. Jedziemy wzdłuż wybrzeża Atlantyku, które będzie nam towarzyszyło aż do Rabatu. Poszarpane, urwiste ściany Atlasu Wysokiego, którego szczyty osiągają nawet 4 000 m wysokości, przeplatają się z niewielkimi, romantycznymi zatoczkami. Puste plaże zachęcają do biwakowania. Mijamy posiadłości należące do kuwejckiego księcia, króla Arabii Saudyjskiej i brata obecnie panującego w Maroku króla Muhammeda VI. Ekskluzywne rezydencje można poznać po niezwykle zielonej, wypielęgnowanej trawie, kamerach umieszczonych co kilka metrów, uzbrojonej ochronie i zakazie fotografowania. Z czasem zabudowa znika i nie ma już nic poza krajobrazem tak różnym od wszystkiego, co do tej pory widziałam. Skały przybierają niespotykane u nas kolory; czerwony, pomarańczowy i żółty. Ubóstwo roślinności sprawia, że stada kóz mają duży problem ze znalezieniem czegoś do jedzenia. Zdesperowane wdrapują się nawet na kolczaste drzewa arganiowe, by jeść ich listki i owoce. Czasami na sękatych konarach stoi po kilkanaście zwierzaków. Argania to słynące z długowieczności, endemiczne drzewo. Można je spotkać tylko w promieniu 100 km od Agadiru. Jest pod całkowitą ochroną między innymi dlatego, że nikt nie potrafi go rozmnożyć. Z przypominających kształtem oliwki owoców tego drzewa wytłacza się bogaty w witaminy olej. Specjalizują się w tym Berberyjki. Do wyciśnięcia litra oleju potrzeba 30 kg pestek. Lista jego właściwości nie ma końca. Poza wzbogacaniem smaku i aromatu potraw leczy on choroby skóry, poparzenia, poprawia trawienie. Na jego bazie robi się kremy, kosmetyki do pielęgnacji włosów i wiele specyfików medycyny naturalnej. Zatrzymujemy się w As-Suwajra zwanej Mogadorem. Dawniej była to ufortyfikowana portugalska twierdza. Spaceruję po potężnych obronnych murach, a wiatr urywa mi głowę. Tutaj Ridley Scott kręcił sceny do Królestwa niebieskiego. Maroko i jego średniowieczne zabytki to raj dla filmowców. Nawet nie muszą budować sztucznych dekoracji, a świetnie jeżdżący na koniach marokańscy żołnierze są tanimi statystami w historycznych epopejach. Ocean jest tu wyjątkowo niespokojny, miota się i ryczy. Krzyżowcy Scotta nie mieli łatwego zadania, lądując na tutejszej plaży, podobnie jak windsurferzy zmagający się właśnie z wysokimi falami. Na horyzoncie majaczą Wyspy Purpurowe. Ten niezwykle ceniony przez rzymskich cesarzy barwnik (od niego pochodzi nazwa wysp) wydobywano z ciał ślimaków, po których zostały miliony muszli tworzących niezwykłą nekropolię. As-Suwajra była enklawą piratów, w latach 60. XX w. stała się stolicą hippisów (Maroko jest liderem w uprawie konopi indyjskich, z których produkuje się haszysz), dziś tutejsze domy kupują bogaci europejczycy, remontują i zamieniają na hotele. Zagłębiam się w wąskie uliczki mediny, czyli starego miasta. Partery większości kamieniczek zajmują sklepiki. Szczególnie piękna wydaje mi się tu biżuteria. Młody sprzedawca na moją sugestię, że poszukuję czegoś wyjątkowego, unosi wieko skrzyni. W środku skarby. Oryginalna berberyjska biżuteria zrobiona z nieznanych mi kamieni o dziwnych kształtach i kolorach. Resztę czasu przeznaczonego na zwiedzanie spędzam na intensywnym targowaniu się o turkusowy naszyjnik. Doświadczam tego rytuału w całej jego spektakularnej formie. Piję litry herbaty o smaku miętowej pasty do zębów, przebieram się w galabiję i uczę się, jak z 7-metrowego kawałka materiału wykonać perfekcyjny tagilmus, turban zasłaniający twarz. Zjadam też pyszny obiad, zaprzyjaźniam się z połową ulicy, dostaję kilka zaproszeń na kolację i za nic poza biżuterią nie muszę płacić. W ASafi – stolicy marokańskiego fajansu po raz pierwszy spotykam kobiety wyglądające niczym chodzące namioty. Pomimo upału, zgodnie z nakazami religii, mężów lub ojców, duszą się pod kilogramami bezkształtnej tkaniny. Ja spływam potem pod cienką bawełnianą bluzką. Wysiadamy na głównej ulicy miasta, którą z obu stron szczelnie otaczają stragany. Wszędzie piętrzą się gliniane cuda: misy, talerze, filiżanki, garnuszki, dzbanki, dzbanuszki, salaterki, popielniczki, miniaturowe zwierzątka, w setkach wzorów, wielkościach, kolorach. W obliczu takiego bogactwa czuję się bezradna. Chcę coś kupić, ale nie jestem w stanie dokonać wyboru. Talerz zielony czy czerwony, płytki czy głęboki, duży, a może mały? Kręcę się sfrustrowana między gęstniejącym tłumem. Marokańczycy po 17.00 masowo wylegają na ulice, żeby zrobić zakupy, poplotkować. Szybko okazuje się, że to nie ja ich, a oni mnie uważają za atrakcję. Dziesiątki ciekawskich oczu śledzi każdy mój gest. Poddaję się. Rezygnuję z ceramiki i pocieszam się ślimakami w aromatycznym, korzennym sosie. Smakują jak kurze żołądki. Rano opiekunka naszej grupy (jestem na objazdowej wycieczce z biurem podróży) zapowiada niespodziankę. Autobus zatrzymuje się na parkingu, a my wychodzimy wprost na plażę. Al-Walidijja – morska zatoka – jest tym, czego potrzebuje czasami zmęczony podróżnik. Cudownie jest nic nie robić: ściągnąć buty i łazić po ciepłym piasku albo leżeć i słuchać szumu oceanu. Sielankę przerywa mi młody człowiek, który uparł się, że powinnam zrobić zdjęcie z jego krabami. Patrzę na skorupiaki. Żal mi ich, żal też chłopca hipnotyzującego mnie wielkimi brązowymi oczyma. Wyciągam drobne. W Maroku dzieci ciężko pracują. Często same utrzymują swoje rodziny. Portugalczycy zbudowali na marokańskim wybrzeżu kilka fortów, dzięki którym mogli kontrolować tutejszy handel. W Al-Dżadidzie utrzymali się najdłużej. Potężne mury twierdzy otaczała fosa, teraz biegnie tutaj dwupasmowa szosa. Wchodzimy przez bramę na teren mediny. Wygląda na wymarłą, a sklepy i warsztaty na opustoszałe. To jednak złudzenie. Trwa właśnie sjesta, która w Maroku zaczyna się o 11.00, a kończy o 15.00. Po kilku minutach docieramy do cysterny. Tu Portugalczycy gromadzili wodę na wypadek oblężenia. Odnaleziono ją przez przypadek. Pewien Żyd chcąc powiększyć sklep, rozbił ścianę, a z otworu zamiast przestraszonych nietoperzy lub szczurów trysnęła woda. W środku cysterny jest chłodno i przyjemnie. Wpadające przez otwór w suficie światło rozjaśnia mrok i pozwala dostrzec detale – kolumny podtrzymujące sklepienie i deszczówkę, która na podłodze utworzyła gigantyczną kałużę. Potężne mury twierdzy stawiały opór piratom i mudżahedinom. Dziś ten fragment historii przypominają skierowane w ocean armaty. Żałuję, że nie mogę zostać tutaj dłużej. Podobno na tutejszej plaży są najpiękniejsze w Maroku zachody słońca. O Casablance – najbardziej romantycznym filmie świata – słyszał chyba każdy. Tak mi się wydawało, dopóki nie spytałam o niego kilku mieszkańców Casablanki. O zgrozo, wszyscy odpowiadali, że nie słyszeli o filmie i nie rozumieją naszej fascynacji tym miastem. Dla nich Casablanca to po prostu najnowocześniejsze i najbogatsze miasto Maroka, stolica biznesu, gdzie każda licząca się firma ma swoje przedstawicielstwo. Marzenia o lepszym życiu przyciągają do tej metropolii o trudnej do ustalenia liczbie mieszkańców (3–5 mln) kolejnych ludzi. Szukają tu szczęścia, a zwykle powiększają i tak gigantyczne slumsy – wylęgarnię islamskiego ekstremizmu. Podjeżdżamy pod najsłynniejszą budowlę tego miasta – meczet króla Hasana II, ojca obecnego monarchy. Minaret tego trzeciego co do wielkości meczetu świata strzela w niebo na wysokość 200 m. Wzniesiono go jako dar narodu dla władcy z okazji jego 60. urodzin. Na prezent musiała się złożyć każda marokańska rodzina, budowa pochłonęła 750 mln dolarów. Marmurową fasadę pokrywa pajęczyna arabesek, czyli misternych geometrycznych lub roślinnych wzorów wyrażających nieskończoną naturę boga. Same zdają się nie posiadać początku ani końca, wypełniają całą przestrzeń. Niestety, nie mogę wejść do środka. W Maroku jedynie wyznawcy Allaha mają do tego prawo. Żeby się tam dostać (właśnie trwa modlitwa), musiałabym z pamięci wyrecytować wersety Koranu. Wieczorem, mimo ostrzeżeń o grożących mi niebezpieczeństwach, idę do mediny w Casablance. Jestem w tym kraju zaledwie kilka dni, a już się uzależniłam... Wciągają mnie wąskie, gwarne, zatłoczone uliczki, fascynuje morze towarów, ciekawią sprzedawcy w każdym momencie gotowi do rozmowy. Większość z nich nigdy nie była poza Marokiem, nie opuściła nawet granic własnego miasta. Casablankę od Rabatu dzieli niecałe 100 km i dzięki dobrym drogom pokonujemy je błyskawicznie. Z Rabatu wieki temu wyruszały armie mudżahedinów na podbój Europy. Sułtan Jakub al-Mansur władający terytorium od Tunezji po Hiszpanię postanowił wybudować tu najwspanialszy meczet świata, przy którym spotkałaby się wracająca z Europy armia. Zmarł, nim ukończono dzieło. Do dziś przetrwała jedynie 40-metrowa wieża Hasana, wzór formy marokańskich minaretów. Na placu, który przed lizbońskim trzęsieniem ziemi z XVIII w. był meczetem, dziś stoi przygnębiający las połamanych kolumn. Mijam go w drodze do mauzoleum króla Hasana II. Za życia nazywano go oświeconym despotą. Gdy podróżował, zamykano dzielnice. Monarcha cudem przeżył kilka zamachów stanu. Mówiono nawet, że jest nieśmiertelny. Jego sarkofag jest zdumiewająco skromy jak na kogoś, kto miał harem złożony z 200 kobiet. Za wysokim murem w kolorze ochry znajduje się nekropolia skrywająca tym razem szczątki wielkich sułtanów z dynastii Merynidów, rządzących Marokiem od XIII do XV w. W bramie Szelli wita nas czarnoskóry muzyk gnawa. Przebrał się specjalnie, żeby zrobić dla nas show. Minutę wcześniej zwyczajnie ubrany sprzedawał bilety. Jego kolorową czapkę zdobią przynoszące szczęście muszle kauri. Zaczyna od rytmicznego walenia w bęben, potem niczym bąk wiruje wokół nas, odsłaniając garnitur niekompletnych zębów. Spektakl kończy się pamiątkowymi zdjęciami i bakszyszem, czyli zwyczajową opłatą. Za bramą otoczył mnie zaczarowany ogród. Powietrze cudownie pachnie różami, oleandrami i jak się później dowiedziałam belladonną, rośliną o magicznych właściwościach. Rzymianki używały jej do rozszerzania źrenic, co nadawało im bardziej uwodzicielski wygląd. Wśród drzew spacerują ibisy białe i gniazdują niemieckie bociany. Dochodzę do ruin meczetu, w którym pochowano Czarnego Sułtana i jego żonę, „nawróconą” na islam Angielkę, oraz ich dziecko. Miejsce spoczynku rodziny wskazują pokruszone kamienne płyty. Ogród skrywa też ruiny rzymskiej osady Sala Colonia z I–IV w. n.e. i cudowne źródełko, wokół którego wylegują się dziesiątki kotów. Bezpłodne kobiety przychodzą tu prosić o dar macierzyństwa. W Rabacie żegnam się z Atlantykiem i wjeżdżam w głąb Maroka. Od tego momentu temperatury będą tylko wzrastać, a przyjemna bryza stanie się nierealnym marzeniem. Ale za to poznam prawdziwe Maroko, z całą jego magią, kolorami i jeszcze bardziej bajkową architekturą. Przede mną Meknes, Fez i Marrakesz – trzy cesarskie miasta. Meknes zwane Wersalem Południa otacza 25-kilometrowy potężny mur wijący się niczym wąż wśród żyznych pól, winnic i sadów owocowych. Dziś miasto jest prowincjonalnym ośrodkiem, ale w XVII w. było stolicą Maroka. Rozkwitło za czasów Mulaja Ismaila – jednego z największych i najbardziej krwawych sułtanów w historii tego kraju. Na początku swojego panowania ściął ku przestrodze 700 niewolników i ich głowami ozdobił mury Fezu. Monarcha nie miał litości dla nikogo, nawet własnych dzieci. Córki dusił, zaś synom za byle przewinienie obcinał kończyny. Sam chyba także nie czuł się bezpiecznie, bo postanowił uczynić z Meknes twierdzę nie do zdobycia, zdolną opierać się ewentualnym wrogom przez lata. Jednocześnie miało to być miejsce pełne ogrodów, pałaców i fontann. Mulaj nie tylko pogardzał ludzkim życiem, ale grabił też pałace swoich poprzedników, zrównywał z ziemią nekropolie, a surowiec wykorzystywał do budowy własnej stolicy. Właśnie wchodzimy do gigantycznych spichlerzy, o ścianach grubości 4 m. Podobno kryją one szkielety niewolników, którzy setkami umierali nie tylko z przemęczenia, wznosząc obiekty ku chwale władcy. Ich bezużyteczne ciała po prostu mieszano z zaprawą. W spichlerzu złożonym z szeregu komnat połączonych korytarzami gromadzono ziarno i rośliny strączkowe. Zapasy miały wyżywić ludność nawet podczas 10-letniego oblężenia, a wystarczyły podobno na 12 miesięcy. Z równie imponujących królewskich stajni po trzęsieniu ziemi pozostały tylko mury porośnięte dzikimi pnączami i krzakami. Niektóre źródła wspominają o 12 tys. koni, które miały tu przebywać. Jednak z obliczeń wynika, że nie było ich więcej niż 1 200, choć to i tak robi wrażenie. Konie miały się tu po królewsku – podziemnym systemem doprowadzano im nawet wodę. Rechotem historii jest jednak fakt, że grób Mulaja Ismaila jest celem pielgrzymów ściągających z całego kraju. Podobno ma on cudowną moc, a na odwiedzających spływa łaska. Ciekawe tylko czyja? Mimo późnej pory decyduję się zobaczyć jeszcze najpiękniejszą i największą bramę Afryki – Bab Mansur. Wznosi się ona naprzeciwko dużego suku, na którym można kupić poukładane w gigantyczne piramidy oliwki i słodycze (podobno najlepsze w Maroku). Bab Mansur wygląda niczym wrota do innego świata. Ma z 10 m wysokości, 3 łuki, podtrzymują ją kolumny wyrwane z Volubilis, rzymskiego miasta, którego zwiedzanie mam w najbliższych planach, i ozdabiają niebiesko-zielone arabeski. Napięty program wycieczki uniemożliwia dłuższy pobyt w jednym miejscu. Opuszczam Meknes ze świadomością, że powinnam tu spędzić co najmniej kilka dni, ale to uczucie towarzyszy mi od początku pobytu w tym kraju. Mkniemy w kierunku Volubilis (obecnie Kasr Firaun), zostawiając za sobą obłok kurzu. Po drodze mijamy jedno z najświętszych miast islamu MAulaj Idris. Dawniej innowiercy nie mieli do niego wstępu, dziś zakaz już nie obowiązuje, ale turyści wciąż nie są tam mile widziani. Z daleka Maulai Idris przypomina kształtem białą śpiącą wielbłądzicę. W VIII w. Berberowie udzielili tu gościny Mulajowi Idrisowi I, prawnukowi proroka Mahometa, który uciekał przed prześladowaniami. Idris nawrócił na islam tutejsze plemiona, poślubił jedną z miejscowych kobiet i został królem. Tym samym przyczynił się do założenia pierwszej arabskiej dynastii w Maroku. Niestety, wysłannicy kalifatu odnaleźli go i otruli. Ród przetrwał dzięki potomkowi, który narodził się po śmierci Idrisa. Volubilis do III w. zamieszkiwali Rzymianie. Ten prężny ośrodek rozwijał się dzięki handlowi oliwą, purpurą, drewnem cedrowym, wieprzowiną i dzikimi zwierzętami: żyrafami, lwami, słoniami, które stąd wysyłano na rzymskie areny. Potem został opuszczony i popadał w zapomnienie. W ruinę przykrytą tonami ziemi zamieniło go jednak w XVIII w. trzęsienie ziemi. Kataklizm przetrwał jedynie łuk triumfalny cesarza Karakall i to on, wystając ponad grunt, zwrócił uwagę dwóch dyplomatów, którzy zwiedzali te tereny. Volubilis odkopano i dziś można je zwiedzać niczym skansen. Jego największą atrakcją są świetnie zachowane mozaiki, które pełnię urody ujawniają po deszczu. Dziś ich misterne wzory są lekko zakurzone, ale i tak jest co podziwiać: Diana w kąpieli, Herkules w trakcie wykonywania swoich słynnych prac, cztery pory roku, które wyobrażają cztery kobiety. Wiosna ma przy uszach kwiaty, lato kłosy we włosach, a jesień winogrona. Co do zimy, to nie jestem pewna jej atrybutów. Domy Rzymian składały się z dwóch części. Publicznej, gdzie przyjmowano gości, i prywatnej przeznaczonej dla domowników. Tylko najbogatsi mieli w rezydencjach mozaiki i oczywiście chwalili się nimi w części publicznej. Interesujące są też miejskie toalety. Nie tylko załatwiano w nich potrzeby fizjologiczne, ale też interesy. Rzymianie jedli i pili bardzo dużo, manifestując zamożność. Potem wymiotowali, robiąc miejsce na nowe potrawy. Tak pewnie narodziła się bulimia. Ze wzgórza, na którym znajdują się ruiny fortu, patrzę przez szpaler bugenwilli na medinę Fezu, najbardziej skomplikowaną milę kwadratową na świecie. Składa się na nią niemal 1 000 pogmatwanych uliczek, dziesiątki tysięcy niewysokich domów, medres, pałaców i meczetów. Żyje tam i pracuje 200 tys. osób. Największa ostoja średniowiecza na świecie oglądana z góry imponuje rozmiarami, lecz nie robi wrażenia. Co innego z bliska. Po przekroczeniu bramy od razu wpadam w labirynt i stwierdzam, że o orientacji nie może być tutaj mowy. Latem temperatura sięga nawet 50oC, więc tam, gdzie to tylko możliwe, wiszą siatki bądź maty odcinające dopływ promieni słonecznych. Zresztą uliczki są tak wąskie, że niczego poza niebem nie widać. Tu trzeba się poddać i zgubić, by później odnaleźć się dzięki uprzejmości jakiegoś fassi, mieszkańca medyny. To niezwykłe, ale ta część Fezu nie zmieniła się od setek lat, bo nie da się tutaj wjechać żadnym budowlanym sprzętem. Przemierzam kolejne uliczki, które stają się coraz węższe i węższe. Czasami muszę się przeciskać bokiem. Ustępuję pierwszeństwa objuczonym osiołkom, jedynemu środkowi transportu mieszczącemu się w tutejszych zaułkach. Mijam setki sklepów z przedmiotami tak pięknymi, że nie mogę od nich oderwać wzroku. W przydomowych warsztatach wyplata się dywany, tka bajecznie kolorowe narzuty i koce, wytwarza lampy z wielbłądziej skóry i ozdabia je henną, rzeźbi i inkrustuje meble, szyje ubrania na maszynach pamiętających czasy naszych prababć. Marokańczycy kochają piękne przedmioty i przedkładają rękodzieło ponad masową produkcję. W Fezie tworzą najwięksi marokańscy artyści. Ich pradziadowie osiedlali się tutaj od IX w. i nieustannie doskonalili swoje umiejętności. W XII w. przybyli tu naukowcy, duchowni, mistycy, czyniąc z Fezu centrum intelektualne Maroka. Lokalny przewodnik prowadzi nas do jakiegoś domu. Okazuje się, że to sklep ze skórzanymi wyrobami. Miły pan podaje nam listki mięty i sugeruje, żebyśmy przytknęli je do nosa. Wąskimi schodkami dostajemy się na taras. Zapach staje się coraz bardziej intensywny. Kulminacja następuje na zewnątrz. Tę woń, choć nie należy do przyjemnych, można znieść, gorzej jest z temperaturą. Czuję się, jakbym była na przedmieściach piekła. Żar leje się z nieba, a białe mury oślepiają. W dole krzątają się ludzie, co jakiś czas zanurzając partię świeżych skór w kadziach z moczem i barwnikami. Znajduję się w słynnych feskich garbarniach, gdzie technologia pracy nie zmieniła się od średniowiecza. Wieczorem znów jestem w medinie, tym razem po to, by zjeść kolację i poznać marokański folklor. Dom, nijaki na zewnątrz, w środku przypomina pałac. Siedzę w sali bogato ozdobionej stiukami, kobiercami i mozaiką. Muzycy, tancerka brzucha, a nawet podbrzusza wirują po sali, zapraszając gości do wspólnej zabawy. W jednym z przedstawień zostaję czwartą żoną atrakcyjnego żydowskiego turysty. Gdy na stole pojawiają się słodycze, żałuję, że to koniec. Pocieszam się tym, że wkrótce zobaczę Marrakesz, najpiękniejsze miasto Maroka, oczko w głowie króla Muhammeda VI. Zanim jednak to nastąpi, spędzam dzień w autobusie. Właściwie byłby on stracony, gdyby nie postój w lesie cedrowym rosnącym na wysokości 1 200–1 400 m. Wdycham przesycone olejkami eterycznymi powietrze i patrzę na 60-metrowe giganty. Cedry są tak cenne, że wycinać można tylko martwe drzewa. W lesie żyją makaki. Siedzą na gałęziach lub biegają i w ogóle nie boją się turystów. Od godziny wypatruję charakterystycznego obrazka – palm wyrastających zza czerwonego muru, w którego tle majaczą potężne góry. Marrakesz to baśniowa metropolia znana z pięknych ogrodów, doskonałej kuchni, niezawodnej pogody i atmosfery wiecznej zabawy. To ostatnie zapewne nie spodobałoby się srogiemu emirowi Jusufowi ibn Taszfin, który w XI w. pokonał Atlas Wysoki i ze swoim wojskiem znalazł się w różowo-złotej dolinie. Przybył z misją niesienia nowej wiary i tu postanowił zbudować warowny zakon. Brakowało tylko wody. Zadbał o to sprowadzony z Bagdadu genialny inżynier, który zaprojektował system kanałów sprowadzających wodę z Atlasu. Dzięki niej Marrakesz tonie w kwiatach. Każda zamożniejsza rodzina ma ogród, w którym rosną: figi, palmy, róże, jaśminy. W islamie ziemskie ogrody dają przedsmak wiecznego życia w raju. Przy meczecie Kutubijja, najwyższym i najstarszym w marrakeskiej medinie, zaczepiają mnie przedziwnie ubrani sprzedawcy wody. Nie radzę jej jednak kupować – pochodzi zapewne z pobliskiej fontanny. Pełnią oni funkcje reprezentacyjne i zarabiają na swoim wizerunku, utrwalanym przez turystów. Minaret meczetu Kutubijja, bliźniaczo podobny do wieży Hassana w Rabacie, ma 70 m wysokości i jest świetnym punktem orientacyjnym dla przyjezdnych. Wystarczy przedrzeć się przez wiecznie zakorkowaną ulicę, by stanąć na najsłynniejszym placu Maroka – Dżamaa al-Fna. Jest potwornie gorąco. Po chwili uciekam do hotelu, a na plac wracam około 19.00. Cóż za zmiana! Z sennej atmosfery nic nie pozostało. Panuje taki tłok, jakby nagle wszyscy mieszkańcy postanowili udać się na zakupy w jedno miejsce. Tłum gęstnieje, o 20.00 osiąga apogeum. Tak jest codziennie przez cały rok. Otaczają mnie: zaklinacze węży, fakirzy, wróżbici, akrobaci, połykacze ognia, wszelkiej maści muzycy i tancerze, sprzedawcy afrodyzjaków, kurzych łap, zajęczych ogonów i innych preparatów wykorzystywanych do odprawiania tajemnych rytuałów. Czuję się jak na festiwalu teatrów ulicznych, z tym że tutaj wszyscy aktorzy postanowili występować jednocześnie. W przenośnych restauracjach można kupić: krewetki, ślimaki, coś, co przypomina smażone wołowe oczy i bardziej tradycyjne dania. W uliczkach odchodzących od placu znajduje się tradycyjny suk, gdzie można nabyć wszystkie wytwarzane w Marrakeszu towary. Postanawiam zafundować sobie hennę. Negocjuję cenę, wybieram wzór, a po dwóch minutach moja ręka przypomina dzieło sztuki. Jeszcze przez najbliższe dwa tygodnie będzie mi przypominało, że wakacje spędziłam w kraju o niezwykłym bogactwie oferowanych wrażeń.
W Tajlandii od razu rzuca się w oczy uśmiech i beztroska mieszkańców. Z uśmiechem witają cię w hotelu lub biurze, z uśmiechem targuje się bazarowy sprzedawca, uśmiecha się policjant, a nawet jeśli ktoś coś przeskrobie – też się śmieje. Bezustanny festiwal uśmiechu!
Nic zatem dziwnego, że Tajowie gotowi są świętować każdego dnia. Można spierać się, które z ich niezwykle licznych świąt i festiwali jest najważniejsze, ale na pewno najmocniejszych wrażeń dostarcza Nowy Rok. Tak, ale który? Tradycyjna i wciąż stosowana rachuba czasu liczy się od urodzin Buddy, a więc niedługo – w kwietniu 2007 – zacznie się tutaj rok 2550. Oczywiście, Nowy Rok na modłę zachodnią jest też obchodzony, a w noc sylwestrową niebo nad Bangkokiem tak samo pełne jest sztucznych ogni jak w Europie czy USA. Ale na tym nie koniec: bardzo ważny jest chiński Nowy Rok, święto ruchome, przypadające zwykle na przełomie stycznia i lutego. Obchodzą go jednak wszyscy, bo chińska tradycja i kultura cieszą się tu poważaniem. Przez ulice miast przewijają się wtedy długaśne smoki i pochody z lampionami, a dobiegający zewsząd huk petard ma odstraszyć złe demony. Co więcej – prawie 10 proc. ludności Tajlandii to muzułmanie i dla nich w marcu nadchodzi rok 1428, ale nie świętują tego dnia szczególnie, huczniej obchodzą początek i koniec postu – Ramadanu. No i wreszcie są w Tajlandii liczne tzw. plemiona górskie, wyznające różne religie, nawet animizm. W tej liczbie Meosi, znani niegdyś z uprawy maku na opium, ale też z dzielnej walki z komunistami w Wietnamie, do czego wykorzystywali ich Amerykanie, by później – tak jak innych tamtejszych sojuszników – tchórzliwie porzucić. Dla nich Nowy Rok przypada w pierwszym tygodniu grudnia, gdy tłumnie schodzą się z gór, aby popić taniej gorzały i tańczyć w korowodach. Tajski Nowy Rok – zwany Songkhran – to święto wody. O tej porze powinny zacząć się monsunowe deszcze. Od tego zależą plony, więc o deszcz modlą się wierni w świątyniach. Jednocześnie jest to święto rodzinne, jak u nas na Boże Narodzenie – kto może, powinien zasiąść przy stole z rodzicami i rodzeństwem. W tym okresie pustoszeją biura i fabryki, zapełniają się za to szosy i lotniska. Przed kilku laty miałam wraz z mężem okazję spędzić Songkhran na zapadłej prowincji, w okolicach Chumpon, gdzie zwykle nie docierają „farangi”. Co można robić w święto wody? To oczywiste: wyobraźcie sobie śmigus-dyngus, powiedzmy, gdzieś na Podhalu, ale zwielokrotniony: tylko wychyliłam głowę z ok- na, już zostałam oblana wodą. Ledwie wyjechaliśmy samochodem na drogę, już Songkhran pokazuje coraz bardziej agresywne oblicze. Na odkrytych furgonetkach pędzą przez miasteczka i wsie grupy młodzieży wyposażone w wodne strzelby. Dla motocyklisty celna struga może być zabójcza: traci równowagę i wali się do rowu. Niech no jednak zbliżą się do siebie furgonetki z przeciwnych końców wsi, a już wybucha bitwa. Prócz wody chłopaki mają torebki z talkiem, którymi celują w przednią szybę; wysmarowana na biało staje się nieprzejrzysta, wroga furgonetka musi się zatrzymać, załoga zostaje zlana do suchej nitki. Liczba zabitych w wypadkach drogowych w okresie Songkhranu przekracza 400 osób, a rannych 30 tys.! GRZECHY POPŁYNĄ DO MORZA Gdy kończy się okres deszczowy, przychodzi przyjemniejsza, chłodniejsza pora sucha, a wraz z nią też związane z następstwem pór roku, poruszające święto Loy Krathong przypadające na pełnię księżyca w połowie listopada. Je również mieliśmy okazję spędzić wśród zwyczajnych ludzi na północ od Bang-koku, w okolicach Saraburi. Zbliżamy się do rzeki i widzę, że rozlał się po niej ogień. Co się stało? Woda niesie tysiące światełek puszczanych przez zgromadzonych nad brzegami ludzi. Czyżby coś w rodzaju świętojańskich wianków? Z pozoru tak, tym bardziej że Loy Krathong poświęcone jest nie Buddzie, ale pradawnej hinduskiej bogini wody. Tak jak nasze wianki są pogańskim świętem rozpoczynającego się lata, tak tutaj też czci się początek przyjemniejszej pory roku. W rodzinie moich znajomych już na długo przed świętem trójka dzieci przygotowywała kratongi – okrągłe łódeczki w kształcie kwiatu lotosu. Pływalność zapewnia krążek z pnia bananowca. Wokół misterna konstrukcja z bananowych liści, w środku kilka kwiatów układających się w szpiczasty czubek charakterystyczny dla lotosu. Jest on świętym kwiatem, składa go się w ofierze Buddzie, ale nie nadaje się do układania bukietów, bo szybko więdnie z braku wody. Wieże świątynne, zwane prangami albo chedi, też wzięły swój kształt od niego. Skąd więc jego świętość, skoro wyrasta w brudnej i bagnistej wodzie? – Wyrasta z brudu, ale nie jest ubrudzony – mówi mi mnich buddyjski w jednej ze świątyń. – Dlatego jest symbolem dla nas wszystkich. Pokazuje, jak żyć na tym padole. Na tym kończą się podobieństwa. Lik, nasz znajomy, każe nam włożyć do każdej łódeczki-lotosu po pieniążku, zapalić kadzidełka i świeczkę. Przed puszczeniem na wodę trzeba przeprosić Boga za grzechy minionego roku i wypowiedzieć najskrytsze życzenie. – Wierzymy, że łódeczki zabierają w niepamięć nasze grzechy – mówi Lik. – Dlatego prócz pieniążka wkładamy tam własny włos. On symbolizuje odchodzące dziś w niepamięć zło. Jak w waszej religii dokonuje się oczyszczenia z grzechów? Przecież to człowiekowi potrzebne. Boże, jak ja mam im opowiedzieć o spowiedzi? U KRÓLA NA URODZINACH Szczególne miejsce wśród tajskich świąt i festiwali zajmują te związane z rodziną królewską. Król – szczególnie panujący dziś jako Rama IX, dobiegający osiemdziesiątki Bumibol – cieszy się ogromnym szacunkiem narodu. Dlatego najważniejszym świętem państwowym są królewskie urodziny przypadające 5 grudnia. Dostępnym dla wszystkich elementem uroczystości jest barwna parada gwardii królewskiej: kurtki żółte, czerwone, zielone, niebieskie, białe lub granatowe w zależności od formacji, i olbrzymie czarne czapy z piór. W tym okresie w okolicy pałacu i budynków rządowych drzewa, parkany i murki oplecione są milionami lampek. Ale chyba najpiękniejszym miejscem były ogrody w czasie nocnego przyjęcia z okazji królewskich urodzin. Do tej bajecznej scenerii idealnie pasowały fraki panów i długie suknie dam. Mniej hucznie obchodzone są urodziny królowej (12 sierpnia), dzień dynastii Chakri (6 kwietnia) i dzień koronacji obecnego króla (5 maja). Uroczystością, która pokazuje, jak bardzo zwykli ludzie wierzą w nadprzyrodzoną moc panujących, jest prastare święto Pługa, obchodzone w początku maja, w okresie zasiewów ryżu. W Bangkoku, na błoniach Sanam Luang, w obecności rodziny królewskiej – prowadzony przez mnichów zaprzęg białych wołów zaoruje kawałek pola, a w skiby rzucane jest pobłogosławione ziarno. Z zachowania wołów wyprowadzane są potem wróżby co do pogody i urodzaju. Trzeba zobaczyć, jak po zakończeniu uroczystości tłum rzuca się na poletko, aby wyskubać z ziemi choć jedno święte ziarenko: ludzie wierzą, że domieszanie go do własnego ryżu gwarantuje znakomite plony. Widowiskowe są też dwie uroczystości buddyjskie: dzień Makha Bucha, przypadający w lutową pełnię księżyca, oraz Visakha Bucha w dzień pełni majowej. W obu dniach po zmierzchu odbywają się modły w świątyniach i procesje przy świecach; drugi z tych dni to najważniejsze święto upamiętniające narodziny, oświecenie i śmierć Buddy. Z kolei w lipcowej pełni w dzień po święcie Asana Bucha, upamiętniającym pierwsze kazanie Buddy, młodzi chłopcy są z muzyką odprowadzani do świątyń, by rozpocząć trzymiesięczny staż klasztorny, przez który powinien przejść każdy mężczyzna. Jest pełnia pory deszczowej, ryż rośnie, czas więc na religijną kontemplację.