Pod Amazonią odkryto ślady zaginionej cywilizacji. Mogła liczyć nawet 3 miliony ludzi
Pod gęstym zielonym dywanem Amazonii lasery odkryły świat, którego nie miało prawa tam być: dziesiątki tysięcy budowli i ślady cywilizacji liczącej kilka milionów mieszkańców. Brzmi jak film przygodowy? Tymczasem to wyniki prac badaczy opublikowane właśnie na łamach naukowego czasopisma.
Przez dziesięciolecia dominował pogląd, że Amazonia przed przybyciem Europejczyków w XVI wieku była niemal bezludną, dziewiczą puszczą. Panujące w niej surowe warunki środowiskowe uniemożliwiać miały rozwój dużych społeczności. W ostatnich dekadach ten mit powoli się kruszył. Na przykład w brazylijskim stanie Acre w 1977 roku zlokalizowano monumentalne konstrukcje ziemne z głębokimi rowami. W 2024 roku na podstawie zobrazowań satelitarnych udało się namierzyć w Amazonii około 1300 struktur na obszarze 134 000 km² z czasów prekolumbijskich. Przypisano je do cywilizacji Aquiry istniejącej 2500 lat temu. Satelita to początek Okazało się, że zdjęcia satelitarne wcale nie są doskonałe i sporo im umyka. Kluczowe bowiem okazało się zastosowanie technologii LiDAR (Lotniczego skanowania laserowego), która dzięki wiązkom lasera potrafi spenetrować gęste korony drzew i stworzyć precyzyjny model ukształtowania terenu. W 2024 roku naukowcy przeprowadzili loty nad obszarem ponad 4400 km² w stanach Acre i Amazonas w Brazylii. Wyniki były spektakularne: na terenach, gdzie zdjęcia satelitarne pokazywały tylko 30 struktur, LiDAR ujawnił ich aż 156! A to oznacza, że rzeczywista liczba monumentów na zalesionych obszarach jest pięciokrotnie wyższa. Te budowle ziemne, określane mianem geoglifów, składają się rowów mających od 9 do 13 metrów szerokości i sięgających do 5 metrów głębokości, a towarzyszą im nasypy ziemne usytuowane zazwyczaj po zewnętrznej stronie rowu. „Rozmiary geoglifów [...] wahają się zazwyczaj między 0,35 a 14 hektarów. Niemniej jednak największy znany geoglif ma blisko 50 hektarów” – piszą naukowcy na łamach „Nature”. To czubek góry lodowej Dzięki ekstrapolacji danych z LiDAR-u naukowcy oszacowali, że w samej południowo-zachodniej Amazonii może znajdować się od 24 000 do 30 000 ziemnych budowli na blisko 200 tys. km kwadratowych. Dla porównania jest to teren o powierzchni dwóch trzecich obszaru Polski! Na tym terenie zlokalizowano budowle ziemne, nasypy, drogi i trakty oraz centra ceremonialne. Pochodziły też z późniejszych okresów, sprzed około tysiąca lat. Miliony mieszkańców w sercu dżungli Najbardziej przemawiają do wyobraźni są nowe dane demograficzne. Naukowcy szacują, że u szczytu potęgi cywilizacji Aquiry (lata 100–300 n.e.) region ten zamieszkiwało od 1,25 do nawet 3 milionów ludzi. W samym centrum gęstość zaludnienia mogła sięgać od 13 do 32 osób na kilometr kwadratowy, co jest wynikiem znacznie wyższym niż obecne zaludnienie stanu Acre. Tak duża populacja wymagała zaawansowanej organizacji pracy, znajomości matematyki oraz geometrii, by wznosić i utrzymywać monumentalne centra ceremonialne. Leśny urbanizm i rytualne centra Te ziemne struktury Amazonii, mimo że sprawiają wrażenie założeń obronnych, nie były nimi. Pełniły funkcje publiczne, polityczne i religijne. Naukowcy opisują to zjawisko jako urbanizm leśny lub urbanizm o niskiej gęstości. Centra te służyły jako miejsca spotkań rozproszonych grup, podobnie jak późniejsze inkaskie place targowe. Społeczności te uprawiały kukurydzę, dynię i fasolę, a także sadziły drzewa, takie jak orzesznica brazylijska czy palmy, które do dziś dominują w składzie gatunkowym tamtejszych lasów. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Amazonka skrywa więcej niż myślisz. Ta rzeka wciąż zaskakuje naukowców
Amazonka to jedna z najbardziej fascynujących rzek świata, znana nie tylko ze swojej ogromnej długości, ale również z bogactwa przyrody, która ją otacza. Jej wody i otaczające ją lasy deszczowe kryją tysiące gatunków roślin i zwierząt, z których wiele nie występuje nigdzie indziej na Ziemi. Rzeka ta od wieków fascynuje podróżników i badaczy i jest bezsprzecznym symbolem dzikiej przyrody Ameryki Południowej.
Spis treści: Amazonka – położenie geograficzne i krajobrazy Amazonka – rzeka w liczbach Dopływy Amazonki Roślinność Amazonki Tysiące gatunków zwierząt, każdy warty uwagi Więcej niż tylko rzeka Określenie dokładnego źródła Amazonki od dziesięcioleci budzi dyskusje. Najczęściej przyjmuje się, że rzeka rozpoczyna się w peruwiańskich Andach, jednak wskazanie jednego „najbardziej właściwego” potoku nie jest proste. Za potencjalne źródła uznawane są przede wszystkim Apacheta i Carhuasanta, dwa wysokogórskie strumienie. Amazonka – położenie geograficzne i krajobrazy W latach 90. XX wieku polski podróżnik Jacek Pałkiewicz wskazał potok Apacheta jako początek Amazonki. Z kolei badania hydrometryczne czeskich naukowców pokazały, że Carhuasanta może mieć większe znaczenie hydrologiczne. Spór nie został ostatecznie rozstrzygnięty, co wynika z naturalnych zmian przepływu wody i trudności w prowadzeniu długoletnich pomiarów w tak niedostępnym terenie. Przebieg rzeki od Andów po Atlantyk Od źródeł położonych na wysokości około 5170 m n.p.m. Amazonka kieruje się na wschód, przecinając trzy kraje: Peru, Kolumbię i Brazylię. W górnym biegu dominuje gwałtowny nurt i wąskie wąwozy charakterystyczne dla rzek wysokogórskich. Dopiero po wejściu w rozległą Nizinę Amazonki rzeka zwalnia, zaczyna intensywnie meandrować i tworzyć system rozlewisk o skali niespotykanej nigdzie indziej na świecie. Warto również wspomnieć, że rzeka Amazonka pełni kluczową rolę w lokalnym klimacie. Jej masy wodne oraz lasy deszczowe wpływają na opady i temperaturę w całym regionie, a także pomagają w regulacji globalnego obiegu wody. Amazonka – rzeka w liczbach Amazonka to rekordowa rzeka pod względem przepływu wody, ale również jedna z najdłuższych na świecie. W zależności od przyjętego źródła, długość Amazonki wynosi od około 6400 km do ponad 7000 km. Na uwagę zasługuje również jej szerokość. Rzeka jest najbardziej rozległa w dolnym biegu rzeki. W tych rejonach szerokość Amazonki sięga nawet do 100 km. Amazonka jest niezwykle potężna pod względem objętości wody. Średni przepływ wynosi około 209 tys. m³/s, co stanowi około 20% całkowitego dopływu wód słodkich do oceanów na całym świecie. Na mapie kontynentu Amazonka tworzy rozległy, jasny „korytarz” wodny. Jej system dopływów jest tak rozbudowany, że obejmuje niemal całą północną część kontynentu, co sprawia, że dorzecze Amazonki ma około 7 mln km² i jest największe na świecie. Dopływy Amazonki Amazonka nie byłaby tym, czym jest, bez swoich licznych dopływów. System rzeczny obejmuje setki mniejszych i większych rzek, które wpływają do głównego nurtu Amazonki, dostarczając jej wodę z ogromnych obszarów dorzecza. Wśród najważniejszych dopływów można wymienić takie rzeki jak Madeira, Rio Negro, Tapajós czy Xingu. Każdy z tych dopływów wnosi swoje unikatowe właściwości – od wody mętnej, pełnej osadów po wody ciemne, niemal czarne, bogate w humus. Dzięki temu Amazonka tworzy niezwykle złożony ekosystem wodny. Jej dopływy są nie tylko drogami transportowymi dla lokalnych społeczności, ale także miejscem życia niezliczonych gatunków ryb, gadów i ptaków. Roślinność Amazonki Rzeka Amazonka płynie przez jedno z najbogatszych florystycznie miejsc na Ziemi. Lasy deszczowe, które ją otaczają, są domem dla dziesiątek tysięcy gatunków roślin – od ogromnych drzew kapokowych, po drobne epifity i rośliny wodne. W wielu miejscach woda rzeki wlewa się w rozległe rozlewiska i bagna, tworząc idealne środowisko dla roślinności przybrzeżnej. Na brzegach Amazonki rosną m.in. palmy, liany, paprocie i bambusy, które tworzą nieprzeniknioną zieloną ścianę. Niektóre gatunki mają znaczenie gospodarcze i kulturowe dla mieszkańców regionu – od roślin jadalnych, po surowce wykorzystywane w medycynie naturalnej. Fascynująca jest także roślinność wodna, w tym znane wodne lilie, których liście potrafią osiągać średnicę nawet dwóch metrów. Dzięki tak bogatej roślinności Amazonka i jej okolice pełnią rolę naturalnego filtra i magazynu dwutlenku węgla, mają więc niebagatelne znaczenie dla klimatu globalnego. Warto przy tym pamiętać, że zmiany w środowisku rzeki, w tym wylesianie, mają bezpośredni wpływ na zdrowie całego ekosystemu. Tysiące gatunków zwierząt, każdy warty uwagi Amazonka to prawdziwe zoo na otwartej wodzie i lądzie. Jej rozlewiska i lasy są siedliskiem dla niezliczonych gatunków ryb, ptaków, ssaków, gadów i płazów. W wodach Amazonki żyją m.in. piranie, słynne delfiny rzeczne czy gigantyczne sumy, które potrafią osiągać kilka metrów długości. Na brzegach rzeki i w lasach spotkamy kapibary, jaguary, leniwce, małpy i niezliczone gatunki ptaków amazońskich, w tym tukany i papugi. Unikatowy świat zwierząt jest tu niezwykle wrażliwy – zmiany klimatu i działalność człowieka mogą prowadzić do utraty siedlisk i gatunków. Niektóre miejsca rzeki pozostają niemal nietknięte przez człowieka, przypominając dziką Amazonkę sprzed wieków. Zdarza się też, że rzeka odsłania niezwykłe tajemnice – jak w przypadku odsłonięcia ponad 100 skalnych rzeźb, będących dowodem na długą i fascynującą historię regionu. Więcej niż tylko rzeka Nie sposób mówić o Amazonce, nie wspominając o całym regionie Amazonii. To miejsce, gdzie życie toczy się w rytmie rzeki, a ekosystemy są ze sobą nierozerwalnie powiązane. Amazonka, jej dopływy, lasy i fauna tworzą złożoną sieć życia, którą naukowcy wciąż poznają. Ochrona tego regionu jest dziś priorytetem dla ekologów i władz państw regionu, a każde działanie człowieka może mieć dalekosiężne konsekwencje – nie tylko lokalnie, ale i globalnie. W ostatnich latach coraz więcej państw wprowadza programy ograniczające wylesianie oraz kontrolujące działalność wydobywczą, która często narusza naturalne korytarze wodne. Jednocześnie rośnie liczba projektów wspierających lokalne społeczności, bo to właśnie one najskuteczniej strzegą tych terenów przed degradacją. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Szwedzka miłość do kawy niszczy środowisko bardziej niż wołowina. Co się dzieje w Skandynawii?
Szwedzi przoduja w konsumpcji kawy na świecie. Średnio każdy z nich zużywa nawet 9 kg ziaren rocznie, co daje 3 kawy dziennie… to ponad trzykrotność tego, co pije przeciętny Polak. Wynika to ze skandynawskiej kultury fika, czyli rytualnej przerwy na kawę i przekąskę. Jednak raport WWF donosi, że ma ona większy wpływ na środowisko niż jedzenie wołowiny.
Kawa w Szwecji leje się litrami. W Sztokholmie na każdym kroku znajdziemy przytulną knajpkę zapraszającą ciepłym światłem, z której unosi się charakterystyczny zapach cynamonu i palonych ziaren. Okazuje się, że miłość Skandynawów do kawy wywiera ogromny, negatywny wpływ na lasy Amazonii, który do tej pory był pomijany. Szwedzi piją ogromne ilości kawy Mieszkańcy Sztokholmu słyną ze swojej kultury fika – przerw na kawę z ciastkiem, która jest ważnym elementem codziennego życia. Za tą sympatyczną tradycją kryje się jednak wyzwanie środowiskowe, bo większość kawy pochodzi z plantacji w Ameryce Południowej, gdzie ekspansja upraw stanowi jedno z największych zagrożeń dla ekosystemów leśnych. A Szwedzi wypijają dużo kawy. Tradycja ich przerwy kawowej wywodzi się ze szwedzkiej kultury pracy rolniczej – tamtejsi rolnicy mieli wyznaczone godziny, w których mogli odpoczywać od obowiązków, a wspólne celebrowanie tych przerw doprowadziło fikę do jej dzisiejszej formy. W spożyciu kawy Szwedów wyprzedzają jednak… inne skandynawskie nacje, np. Finlandia, gdzie spożycie wynosi 12 kg na osobę (przypomnijmy, że w Szwecji jest to około 8–9 kg). To jednak dane ze Szwecji pozwalają nam poznać dokładny wpływ spożycia kawy na środowisko. To także bardziej ludny kraj, więc ich sumaryczny wpływ jest większy. Kawa największym zagrożeniem dla Amazonii według raportu WWF Nowy raport WWF opracowany we współpracy z Chalmers University of Technology oraz Stockholm Environment Insitute ujawnił niepokojące dane: szwedzka konsupcja kawy wyprzedziła import wołowiny jako główny czynnik wpływający na wylesianie Amazonii. Dokument „Amazon Footprint Report 2025” został opublikowany w związku ze szczytem klimatycznym COP30 i prezentuje najdokładniejszą do tej pory analizę przyczyń niszczenia lasów tropikalnych. W raporcie podkreślono, że chociaż głównym czynnikiem wylesiania w regionie Amazonii jest lokalna hodowla bydła i uprawa soi, w przypadku Szwecji prym wiedzie importowana kawa. Jej konsumpcja przyczynia się do wycinki nawet 331 hektarów lasów deszczowych rocznie, podczas gdy wołowiny – 236 hektarów. Kawa każdego roku usuwa lasy o powierzchni 463 boisk piłkarskich. Według prof, Martina Perssona, jednego z autorów raportu, do tej pory większość uwagi skupiała się na produkcji soi i mięsa na wylesianie, a kawa stała się ukrytym czynnikiem zniszczeń i umknęła uwadze badaczy. W latach 2018–2022 Amazonia straciła łącznie 8,6 mln hektarów lasów deszczowych – obszar większy niż terytorium Austrii. Chociaż globalnie największym czynnikiem wylesiania nadal pozostaje ekspansja pastwisk pod hodowlę bydła, to w krajach rozwiniętych (a takim jest przecież Szwecja) spożycie kawy jest głównym czynnikiem wpływającym na niszczenie „Zielonych Płuc Ziemi”. Czy należy zrezygnować z picia kawy? Z raportu wynikałoby, że osoby, którym zależy na losie planety, powinny zrezygnować z picia kawy – tak jak wiele z nich rezygnuje z jedzenia wołowiny. Sytuacja może być jednak nieco prostsza i nie wymusza odmawiania sobie czegokolwiek. Przełomową zmianą w ochronie lasów deszczowych ma być unijne rozporządzenie EUDR, które wejdzie w życie 30 grudnia 2025. Nowe prawo wprowadza obowiązek dla producentów i importerów, by dowieść, że sprowadzane do Unii Europejskiej produkty nie przyczyniły się do wylesiania ani degradacji lasów. Co istotne, rozporządzenie obejmuje nie tylko kawę i wołowinę, ale także soję, kakao, olej palmowy, drewno oraz kauczuk. Każdy podmiot w łańcuchu dostaw będzie musiał udokumentować pochodzenie surowców i zapewnić, że są one „deforestation-free”. Dla konsumentów oznacza to, że już niebawem zakupy w UE staną się bardziej przejrzyste i bezpieczne dla środowiska. Jaką kawę wybrać? To kolejny certyfikat, który pomoże wybierać taką kawę, którą będzie można cieszyć się bez wyrzutów sumienia. Na razie konsumenci mogą postawić na produkty oznaczone „Rainforest Alliance”, czyli certyfikatem przyznawanym plantacjom spełniającym rygorystyczne normy ochrony środowiska oraz społecznej odpowiedzialności. Warto szukać go na opakowaniach kawy i upewnić się, na jakich ziarnach pracuje nasza ulubiona kawiarnia. Źródło: WWF, The Guardian Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Amazonia – największy las deszczowy świata i jego tajemnice
Amazonia to więcej niż tylko bujna dżungla. To system naczyń połączonych, od którego zależy los globalnego klimatu, lokalnych społeczności i tysięcy gatunków, które nie występują nigdzie indziej na świecie. Przez wieki pozostawała niemal nietknięta, ale dziś staje się areną dramatycznych zmian – zarówno naturalnych, jak i wywołanych działalnością człowieka. Jakie tajemnice wciąż skrywa i dlaczego przyszłość Amazonii to sprawa, która dotyczy nas wszystkich?
Spis treści: Gdzie leży Amazonia? Klimat Amazonii Ekosystem Amazonii – piętrowa dżungla Zwierzęta niezwykłego świata Rośliny Amazonii Amazonia – ciekawostki, które zadziwiają Zagrożenia dla Amazonii i jej przyszłość Amazonia to jedno z najbardziej fascynujących i jednocześnie najbardziej zagrożonych miejsc na Ziemi. W tym zielonym sercu naszej planety wciąż odkrywa się nieznane gatunki roślin i zwierząt, ale działalność człowieka sprawia, że ten unikalny ekosystem coraz szybciej znika. Dowiedz się, dlaczego Amazonia ma znaczenie nie tylko dla lokalnych społeczności, lecz także dla całego świata. id="1"Gdzie leży Amazonia? Amazonia to rozległy region geograficzny położony w dorzeczu Amazonki. Jest ulokowana na terenie dziewięciu krajów Ameryki Południowej: Brazylii, Peru, Kolumbii, Wenezueli, Ekwadoru, Boliwii, Gujany, Surinamu i Gujany Francuskiej. To obszar o ogromnym znaczeniu dla klimatu, bioróżnorodności i cywilizacji całego świata. Obejmuje aż 7 milionów km², z czego około 5,5 miliona km² porasta las deszczowy – tzw. selwa. Większość amazońskiego lasu deszczowego leży na terytorium Brazylii (około 60% tej zielonej krainy). Amazonia nie bez powodu bywa nazywana zielonymi płucami Ziemi. To właśnie ten region odpowiada za produkcję znaczącej części tlenu oraz pochłanianie ogromnych ilości dwutlenku węgla, co czyni go kluczowym regulatorem globalnego klimatu. Klimat Amazonii Amazonia znajduje się w strefie klimatu równikowego wilgotnego, charakteryzującego się wysoką temperaturą przez cały rok i obfitymi opadami deszczu. Średnie roczne temperatury wahają się między 24 a 27°C. Nie występują tu klasyczne pory roku – zamiast tego klimat kształtują naprzemiennie suchsze i bardziej wilgotne miesiące, zależne od lokalizacji w obrębie dorzecza Amazonki. Największe nasilenie opadów przypada zazwyczaj na miesiące od grudnia do maja. Stała wilgotność powietrza i wysoka temperatura tworzą idealne warunki dla bujnej roślinności i ogromnej różnorodności biologicznej. Klimat Amazonii ma też znaczenie globalne – wpływa na obieg wody i temperaturę w skali całej planety. Zakłócenia w jego funkcjonowaniu, np. przez wylesianie lub zmiany klimatu, mogą mieć skutki odczuwalne także poza Ameryką Południową – m.in. w postaci susz, powodzi czy zmian w cyrkulacji atmosferycznej. Ekosystem Amazonii – piętrowa dżungla Lasy Amazonii tworzą wyjątkowy, piętrowy ekosystem. Najwyższe partie zajmują korony drzew sięgających nawet 60 metrów. W ich obrębie żyją duże ptaki (takie jak harpia wielka) i owady zdolne do życia na znacznych wysokościach. Niżej rozciąga się warstwa średnich drzew, gdzie dominują liany, epifity (np. orchidee i bromelie) oraz setki gatunków ptaków i ssaków. Najniższe piętro – poszycie – to królestwo owadów, grzybów i detrytusów. Dociera tu mniej niż 1% światła słonecznego, dlatego roślinność jest skąpa, a życie opiera się głównie na rozkładzie materii organicznej. Całość stanowi jeden z najbardziej złożonych i stabilnych systemów ekologicznych na świecie. Zwierzęta niezwykłego świata Amazonia to prawdziwy raj dla miłośników przyrody. Występuje tu ponad 400 gatunków ssaków, około 1300 gatunków ptaków, blisko 400 gatunków gadów oraz tysiące bezkręgowców. Zwierzęta, które zamieszkują Amazonię to bardzo szeroki temat, ale warto wspomnieć kilka jej najbardziej znanych przedstawicieli: jaguara, kapibarę, małpy (w tym charakterystyczną tamarynę cesarską), leniwce, barwne amazońskie ptaki (w tym tukany i papugi). Oprócz tego Amazonia jest domem dla niezliczonych gatunków owadów, w tym motyli, termitów i mrówek, których kolonie liczą nawet milion osobników. Niedawno w Amazonii odkryto przepiękną żabę w niebieskie paski. id="3"Rośliny Amazonii Roślinność Amazonii zachwyca różnorodnością. Lasy te są domem dla dziesiątek tysięcy gatunków roślin naczyniowych, z których wiele występuje tylko w tym regionie. W zależności od piętra lasu rośliny przybierają różne formy – od potężnych drzew górujących nad sklepieniem po epifity zwisające z gałęzi i drobne paprocie pokrywające ściółkę. Najsłynniejsze rośliny Amazonii to drzewo kapokowe, liczne gatunki palm, wiktoria amazońska czy kauczukowiec brazylijski. Rośliny Amazonii wykorzystywane są w tradycyjnej medycynie i stanowią źródło badań nad lekami. Szacuje się, że mniej niż 10% z nich zostało dokładnie przebadanych pod kątem właściwości farmakologicznych. Amazonia – ciekawostki, które zadziwiają Amazonia kryje w sobie wiele tajemnic. Oto kilka fascynujących faktów: Niektóre rdzenne plemiona Amazonii nie miały dotąd kontaktu z cywilizacją. Żyją według dawnych zasad, korzystając z darów lasu i kierując się rytmem natury. Amazonka ma ponad 1100 dopływów. Las produkuje własne deszcze – dzięki transpiracji roślin i parowaniu wody powstaje unikalny mikroklimat. Gleba Amazonii jest uboga w składniki odżywcze – roślinność utrzymuje się dzięki zamkniętemu obiegowi materii organicznej. Liczba pożarów w Amazonii w 2019 roku wzrosła aż o 84% w porównaniu z rokiem poprzednim. To skutek wypalania lasów pod pastwiska i uprawy. Zagrożenia dla Amazonii i jej przyszłość Choć Amazonia wydaje się wieczna i niezniszczalna, jest dziś jednym z najbardziej zagrożonych ekosystemów świata. Wycinka drzew, wypalanie lasów, wydobywanie surowców i zmiany klimatyczne prowadzą do degradacji tego unikalnego środowiska. Susze, jak ta z 2005 roku, pokazują, że las nie jest odporny na ekstremalne zmiany pogodowe – według naukowców, może zapaść się ekologicznie, prowadząc do nieodwracalnej przemiany Amazonii w sawannę. WWF ostrzega, że punkt krytyczny może zostać osiągnięty już w najbliższych dekadach, jeśli tempo deforestacji nie zostanie zahamowane. Amazonia to jedno z najważniejszych miejsc na Ziemi – zarówno pod względem przyrodniczym, jak i klimatycznym. Jej ogrom, różnorodność biologiczna oraz znaczenie dla planety są trudne do przecenienia. To kluczowy regulator klimatu całej planety. Nieoceniony dostawca tlenu, który dodatkowo pochłania olbrzymie ilości CO₂. Zniszczenie Amazonii miałoby dramatyczne skutki globalne: zmniejszenie bioróżnorodności, wzrost temperatur, załamanie się ekosystemów i niedobory wody. Dlatego obrona Amazonii to obowiązek nie tylko Brazylii czy krajów regionu, ale całej społeczności międzynarodowej. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Przepiękna trująca żaba w niebieskie paski odkryta w głębi puszczy amazońskiej
W głębi brazylijskiej Amazonii po raz pierwszy od dekady odkryto nowy gatunek żaby. Należy do rodziny drzewołazowatych i wytwarza sile toksyny. Trucizn z tych żab używają rdzenni mieszkańcy do wyrobu zatrutych strzał. Nowa żabka jest wyjątkowo kolorowa: jej ciało pokrywają niebiesko-brązowe pasy, a brzuch ma w kropki.
Spis treści Nowa trująca piękność z Amazonii Kolorowe żaby i zatrute strzały Naukowcy z Instituto Nacional de Pesquisas da Amazônia we współpracy z Narodowym Muzeum Republiki Czeskiej odkryli nowy gatunek żaby w brazylijskiej Amazonii. Nowa żabka, nazwana Ranitomeya aetherea, wyróżnia się pięknymi, niebieskimi liniami biegnącymi wzdłuż ciała oraz miedzianymi nogami z brązowymi plamkami. To pierwsze od dekady odkrycie nowego gatunku w rodzaju Ranitomeya. Nowa trująca piękność z Amazonii Odkrycia dokonano w wyjątkowo trudno dostępnym rejonie lasów Amazonii: dorzeczu rzeki Juruá. Zespół badawczy dotarł tam samolotem, następnie odbył 10-godzinną podróż łodzią, a na końcu pieszą wędrówkę przez dżunglę z pomocą lokalnych przewodników. W rejonie porośniętym palmami zaobserwowano nieznany wcześniej gatunek żaby. Zebrano kilka okazów, w tym kijanki, które przewieziono do laboratorium. Dorzecze rzeki Juruá w Brazylii to trudny do badania region o ogromnej, lecz słabo poznanej bioróżnorodności. Analiza DNA potwierdziła, że jest to nowy gatunek z rodzaju Ranitomeya. Nowa żaba jest maleńka: osiąga długość około 15 mm, wydaje też unikatowe dla swojego gatunku odgłosy. Pierwsze obserwacje wskazują, że wykazuje aktywność głównie wczesnym rankiem i późnym popołudniem, choć podczas opadów deszczu zmienia swoje zwyczaje. Często ukrywa się pod opadłymi liśćmi palmowymi. Dotychczas zaobserwowano ją tylko na jednym, niewielkim obszarze dżungli. Nowy gatunek został opisany na podstawie danych morfologicznych, morfometrycznych, nagrań głosów godowych, cech kijanek oraz analizy genetycznej. Wszystkie zastosowane metody potwierdziły, że jest to nowy gatunek. Kolorowe żaby i zatrute strzały Drzewołazowate, do których należy mała piękność, to fascynująca rodzina płazów bezogoniastych. Są jednymi z najbardziej kolorowych zwierząt lądowych. Większość z nich nie przekracza półtora centymetra długości, a jednak są zwierzątkami bardzo niebezpiecznymi. Intensywne odcienie żółci, czerwieni, błękitu i zieleni to barwy ostrzegawcze: skóra drzewołazowatych wydziela silne toksyny. Niektóre gatunki są tak trujące, że rdzenni mieszkańcy Amazonii wykorzystywali ich toksyny do zatruwania strzał. Rodzina składa się z około 200 gatunków, podzielonych na kilka rodzajów, m.in. Dendrobates, Ranitomeya, Phyllobates i Oophaga. Większość z nich prowadzi dzienny tryb życia i wykazuje dużą aktywność. Mimo niewielkich rozmiarów te kolorowe żabki wykazują złożone zachowania społeczne i rozrodcze. Opiekują się jajami i kijankami, przenosząc je często do niewielkich zbiorników wodnych, takich jak kałuże w liściach bromelii. Źródło: PLoS ONE Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nawet ponad 10 tys. nieznanych stanowisk archeologicznych czeka na odkrycie w Amazonii
Geoglify, czyli olbrzymie znaki widoczne tylko z lotu ptaka, świątynie, stawy i inne wodne instalacje. Z najnowszych badań naukowców wynika, że ponad 10 tys. stanowisk archeologicznych czeka na swoich odkrywców w Amazonii w Ameryce Południowej.
W tym artykule: LiDAR, czyli laserem w poszukiwaniu zabytków Laser wykrył nieznane stanowiska archeologiczne Sztuczna inteligencja i modelowanie na pomoc archeologii Amazonia jest regionem o powierzchni ponad 6 mln km2 w północnej części Ameryki Południowej, między Andami a Oceanem Atlantyckim. Słynie z olbrzymich obszarów lasów równikowych i mieszanych. Amazonia zajmuje część Brazylii, Boliwii, Peru, Ekwadoru, Kolumbii i Wenezueli. Z uwagi na to, że Amazonia porośnięta jest gęstą roślinnością, obszar ten jest słabo rozpoznany przez archeologów. W ostatnich latach pomocna jest zaawansowana technologia. LiDAR, czyli laserem w poszukiwaniu zabytków Międzynarodowy zespół naukowców postanowił odpowiedzieć na pytanie, ile jeszcze można spodziewać się nieodkrytych stanowisk archeologicznych na terenie Amazonii. Ludzie mieszkają w Ameryce Południowej od 12 tys. lat, dlatego z pewnością pozostawili po sobie ślady po swojej działalności. Swoje wnioski badacze opublikowali w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Science”. W tym celu wykorzystali metodę teledetekcyjną. Było nią lotnicze skanowanie laserowe (ALS). Technika ta umożliwia precyzyjne poznanie ukształtowanie terenu dzięki urządzeniu LiDAR podczepionemu do samolotu. Co ważne w przypadku Amazonii, która jest gęsto porośnięta drzewami, system ten umożliwia odfiltrowanie pokrywy roślinnej. W ten sposób archeolodzy uzyskują dostęp do planu ukształtowania terenu skrytego pod spodem. Dodatkowo ALS jest w stanie wychwycić nawet niewielkie różnice w wysokości i w ten sposób pomóc w zlokalizowaniu nawet bardzo zniszczonych struktur wykonanych ręką człowieka. W tym starożytnych domostw, grobowców lub większych struktur – na przykład pozostałości po stawach. Metodę tę z powodzeniem stosowano już w Ameryce Południowej i w innych częściach świata, również w Polsce. Laser wykrył nieznane stanowiska archeologiczne Naukowcy zeskanowali laserowo z lotu ptaka tylko niewielki skrawek Amazonii – nieco ponad 5 tys. km2. Dane z badania LiDAR-em objęły jedynie 0,08% całkowitej powierzchni Amazonii. Tylko na tym obszarze wykryto ponad 20 nieznanych stanowisk archeologicznych. Wśród nich były ufortyfikowane osady, konstrukcje obronne i świątynie ceremonialne oraz geoglify. Na skanowanie większej powierzchni nie mogli sobie pozwolić, bo wymagałoby to wielu tygodni lotów samolotem. Na jakiej podstawie więc uznali, że na odkrycie czeka nas nawet ponad 10 tys. stanowisk archeologicznych? Nowe badania wykazały, że znaczna część Amazonii już nigdy się nie zregeneruje. Co czeka „płuca Ziemi”? Naukowcy odkryli, że zniszczenia dużej części obszarów Amazonii, które są spowodowane wylesianiem i wypalaniem, osiągnęły punkt krytyczny. Oznacza to, że te lasy mogą się już nigdy ni... Sztuczna inteligencja i modelowanie na pomoc archeologii Naukowcy zastosowali statystyki przestrzenne do modelowania predykcyjnego. Oznacza to, że komputer oszacował na podstawie dostępnych danych, ile nieznanych stanowisk archeologicznych może nadal znajdować się na obszarze Amazonii. Wyniki modelowania robią wrażenie. Zdaniem naukowców, do odkrycia pozostaje od 10 272 do 23 648 dużych prekolumbijskich struktur, szczególnie w południowo-zachodniej Amazonii. Mowa zatem tylko o miejscach, które pochodzą z czasów przed przybyciem do Nowego Świata Europejczyków w XVI wieku. Badacze przyjrzeli się też związkowi przekształcenia terenu przez ludzi z udomowionymi gatunkami drzew. Odkryli istotny związek między nimi. Oznacza to, że aktywne praktyki gospodarki leśnej rdzennych prekolumbijskich mieszkańców Ameryki Południowej od dawna kształtują środowisko i wpłynęły na współczesne lasy Amazonii. „Lasy Amazonii wyraźnie zasługują na ochronę nie tylko ze względu na ich wartość ekologiczną i środowiskową, ale także ze względu na ich wysoką wartość archeologiczną, społeczną i biokulturową, która może nauczyć współczesne społeczeństwo, jak w sposób zrównoważony zarządzać swoimi zasobami naturalnymi” – piszą autorzy artykułu naukowego. Źródło: Science. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nie tylko Amazonia ginie. Tracimy coraz więcej lasów na całym świecie, także przez górnictwo
Nowe badania wykazały, że górnictwo ma bardzo duży wpływ na wycinkę lasów. Naukowcy ostrzegają, że ta dziedzina przemysłu w pośredni sposób zagraża bioróżnorodności i ekosystemom w niektórych regionach świata.
W tym artykule: W ciągu ostatnich lat wydobycie surowców przyczyniło się do znacznej wycinki lasów Dlaczego wydobycie ma negatywny wpływ na ekosystemy? Potrzebna jest zmiana kursu polityki przemysłowej Ostatnie badania w większości skupiały się na problemie Amazonii. I słusznie, ponieważ od lat trwa tam największa w historii wycinka drzew. Zaledwie kilka dni temu naukowcy informowali o tym, że „płuca Ziemi” znalazły się w punkcie krytycznym, a znaczna ich część już nigdy się nie zregeneruje. Eksperci jasno podkreślają: „na wielu obszarach lasy amazońskie zamieniają się w sawannę”. Okazuje się jednak, że problem wylesiania jest znacznie szerszy i dotyczy lasów również w innych częściach świata. W ciągu ostatnich lat wydobycie surowców przyczyniło się do znacznej wycinki lasów Zespół naukowców z Austrii, Australii i Wielkiej Brytanii przeprowadził ostatnio badania, które miały na celu zbadanie stanu lasów tropikalnych. Badacze zwrócili szczególną uwagę na obszary, na których odbywa się wydobycie surowców, m.in. węgla. Uczeni odkryli, że w latach 2000–2019 ok. 3262 km2 lasów tropikalnych zniknęło z powierzchni Ziemi. To obszar ponad dwa razy większy niż Puszcza Białowieska. Naukowcy w swojej pracy skupili się na 26 krajach. Na podstawie analizy zdjęć satelitarnych stwierdzili, że aż ok. 80% wycinki miało miejsce tylko w czterech państwach: Indonezji, Brazylii, Ghanie, Surinamie. Najgorsza sytuacja jest jednak w Indonezji. Kraj ten odpowiada za 58,2% wycinki drzew spowodowanej działalnością wydobywczą, a w szczególności górnictwem. Autorzy badania zwracają uwagę, że w ciągu ostatnich 20 lat globalna działalność wydobywcza rozwijała się w zatrważającym tempie. Obecnie kopalnie na całym świecie wydobywają dwa razy więcej surowców niż w roku 2000. Dlaczego wydobycie ma negatywny wpływ na ekosystemy? Ekspansja przemysłowa, popyt na surowce i bijące rekordy wydobycie ma bardzo duży wpływ na środowisko. Naukowcy podkreślają, że w regionach wydobywczych dochodzi do degradacji gruntów, powstawania ogromnych zwałowisk odpadów oraz zanieczyszczenia wód. To zaś negatywnie wpływa na bioróżnorodność oraz wyjątkowe ekosystemy. Nowe badania wykazały, że znaczna część Amazonii już nigdy się nie zregeneruje. Co czeka „płuca Ziemi”? Naukowcy odkryli, że zniszczenia dużej części obszarów Amazonii, które są spowodowane wylesianiem i wypalaniem, osiągnęły punkt krytyczny. Oznacza to, że te lasy mogą się już nigdy ni... W badaniach można dostrzec również pewne pozytywne tendencje. W ostatnich latach wycinka drzew w niektórych krajach spowodowana górnictwem spadła. W samej Indonezji odnotowano mniejszym poziom wylesiania, chociaż wydobycie węgla z roku na rok wzrasta. Potrzebna jest zmiana kursu polityki przemysłowej – Od 2015 roku w Indonezji widzimy delikatny spadek poziomu deforestacji. To dobry znak, ale również należy podkreślić, że wciąż mamy wiele do zrobienia w zakresie planowania wykorzystywania gruntów. Wydobycie surowców nie powinno iść w parze z niszczeniem lasów ani naruszaniem przestrzeni zamieszkanych przez społeczności rdzennych mieszkańców – piszą naukowcy w swojej pracy, która ukazała się na łamach czasopisma naukowego „PNAS”. W krajach takich, jak Indonezja lub Brazylia, w których od lat nieustannie trwa wycinka lasów, zmiana jest bardzo trudna, ale nie niemożliwa. Niestety, dużą rolę w ekologii i dbaniu o przyrodę odgrywa polityka. W celu zabezpieczenia regionów leśnych potrzebna jest radykalne odwrócenie kierunków ekonomicznych wewnątrz danego państwa oraz redefinicja tego, co politycy czasem nazywają „umacnianiem gospodarki”. Niestety, często dzieje się to kosztem dobra wspólnego ludzkości, którym są lasy. – W obliczu rosnącego zapotrzebowania na minerały, które wykorzystywane są w szeroko rozumianej technologii, polityka światowych rządów powinna uwzględniać zarówno bezpośrednie, jak i pośrednie skutki wydobycia – podsumowuje Anthony Bebbington, profesor geografii na Clark University i jeden z autorów badania. To bardzo ważne, jeśli chcemy ochronić lasy tropikalne. Źródło: PNAS
Badania wykazały, że znaczna część Amazonii już nigdy się nie zregeneruje. Co czeka „płuca Ziemi”?
Naukowcy odkryli, że zniszczenia dużej części obszarów Amazonii, które są spowodowane wylesianiem i wypalaniem, osiągnęły punkt krytyczny. Oznacza to, że te lasy mogą się już nigdy nie odbudować. Co teraz?
W tym artykule: 74% pierwotnych lasów Amazonii przetrwało wylesianie Bardzo zła sytuacja jest w większości krajów, gdzie rosną amazońskie lasy Największym zagrożeniem dla Amazonii jest rolnictwo i... populizm W 2021 roku na łamach National Geographic pisaliśmy o rekordowym poziomie wycinki lasów Amazonii w Brazylii, który od sierpnia 2020 do lipca 2021 osiągnął 22%. Oznacza to, że wycięto ok. 13 235 km2 lasów. Był to najwyższy współczynnik wylesiania od 2006 roku. Pierwsza połowa 2022 roku nie przyniosła żadnej poprawy. Co więcej – 6 miesięcy pokazało, że harwestery i piły nie zwalniały tempa. Od stycznia do czerwca wycięto kolejne 3988 km2 amazońskich lasów. Eksperci zgodnie wskazują winowajcę za te zbrodnie przeciwko przyrodzie. To Jair Bolsonaro, były wojskowy, prawicowy polityk i poprzedni prezydent Brazylii. 74% pierwotnych lasów Amazonii przetrwało wylesianie Międzynarodowy zespół naukowców we współpracy z koordynatorem rdzennych organizacji Amazonii (COICA, ang. Coordinator of Indigenous Organizations of the Amazon River Basin) przeprowadzili obszerne badania na temat skali zniszczeń lasów amazońskich w całym regionie. Wnioski badaczy są porażające. Puszcza znalazła się w punkcie krytycznym, a na wielu obszarach Amazonia zamienia się w sawannę. Amazonia ginie. Wylesianie postępuje najszybciej od 12 lat Utrata amazońskich lasów deszczowych w Brazylii osiągnęła najwyższy poziom od 2008 roku – informuje tamtejsza krajowa agencja kosmiczna INPE. W ciągu roku wycięto i wypalono powierzchnię... – Brazylia i Boliwia odpowiadają za 90% wylesiania i niszczenia Amazonii. W tych dwóch krajach już widać, że lasy zamieniają się w sawannę. Niestety, to już nie jest tylko czarny scenariusz na przyszłość. To rzeczywistość, która jest widoczna w wielu miejscach Ameryki Południowej – informują naukowcy. Bardzo zła sytuacja jest w większości krajów, gdzie rosną amazońskie lasy Uczeni dokładnie przeanalizowali sytuację dziewięciu państw, na obszarze których znajduje się Amazonia. Okazuje się, że tylko na obszarze dwóch krajów sytuacja jest względnie dobra. Chodzi o Surinam i Gujanę Francuską. Co najmniej 50% powierzchni lasów na ich terytorium pozostaje w stanie nienaruszonym. Dlatego organizacje, które reprezentują rdzennych mieszkańców regionu, wzywają światowych przywódców do ochrony Amazonii. Autorzy wskazują, że to duże wyzwanie, ponieważ tylko 74% pierwotnych lasów przetrwało. Eksperci przypominają, że na dużym obszarze, na którym żyje rdzenna ludność, również dochodzi do bezprawnego wylesiania. Życie mieszkańców Amazonii jest regularnie zakłócane, a często dochodzi również do walki o życie i o przetrwanie. Bardzo dobrze pokazywał to ostatni dokument „Terytorium” w reżyserii Alexa Pritza. Największym zagrożeniem dla Amazonii jest rolnictwo i... populizm Autorzy badań wskazują, że przyczyn wylesiania jest kilka. To między innymi górnictwo i wydobycie ropy. Złoża znajdują się na relatywnie dużym obszarze Amazonii. Jednak największym problemem jest rolnictwo. Odpowiada ono za 84% całkowitego wylesiania. Bardzo często dochodzi do konfliktów pomiędzy farmerami a ludnością rdzenną. Rolnicy bardzo nierzadko doprowadzają do niekontrolowanych podpaleń, aby zdobyć grunt (często nielegalnie) pod swoje uprawy. Problem Amazonii to problem strukturalny i wielowarstwowy. Dlatego, aby go rozwiązać, potrzebna jest współpraca na bardzo szeroką skalę. Przypomnijmy, że kiedy Jair Bolsonaro objął urząd prezydenta Brazylii w 2019 roku, jako prawicowy polityk zapowiadał sukces w walce z wycinką drzew. Podawał liczby, dane i daty. Fakty natomiast są takie, że od początku jego kadencji wycinka Amazonii zaczęła nabierać szybkiego i rekordowego tempa. Prezydent Brazylii przy każdej możliwej okazji przypominał, jak ważne jest wzmocnienie krajowej gospodarki, ale ten wzrost był kosztem eksploatacji lasów deszczowych. Populizm polityczny i utrzymanie przy władzy zdawały się ważniejsze od ekologii, „zielonych płuc Ziemi” i przyszłości naszej planety. Niestety, taka postawa widoczna jest dziś w wielu krajach na świecie. Źródło: RAISG Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Zmarł najsamotniejszy człowiek świata. Ostatni członek odizolowanego plemienia nie miał z nikim kontaktu od 26 lat
Mężczyzna zwany „Człowiekiem z dziury” zmarł w Brazylii. Był jedynym mieszkańcem Rdzennego Terytorium Tanaru w stanie Rondonia. A także ostatnim członkiem plemienia, które zostało wymordowane, zanim ktokolwiek zdołał się czegokolwiek o nim dowiedzieć.
W tym artykule: Nieznane plemię Amazonii Najsamotniejszy człowiek przez 26 lat nie miał z nikim kontaktu Pomnik ludobójstwa Ciało zostało znalezione przed chatą z trzciny. Leżało w hamaku, przykryte piórami papug ara. Wokół nie było śladów przemocy. Mężczyzna znany jako „Człowiek z dziury” (ang. Man of the Hole) zmarł najprawdopodobniej z przyczyn naturalnych. Najwyraźniej spodziewał się, że umrze. Dlatego właśnie udekorował się kolorowymi piórami. Tak twierdzi Marcelo dos Santos, specjalista od rdzennych społeczności, cytowany przez BBC. – Czekał na śmierć – powiedział dos Santos. O tym, że „Człowiek z dziury” nie żyje, poinformował pracownik Funai. To brazylijska agencja rządowa, której zadaniem jest ochroną praw rdzennych mieszkańców Brazylii. Ciało zostało znalezione 23 sierpnia, około 40–50 dni po tym, jak umarł. I 26 lat po tym, jak miał ostatni kontakt z innym żywym człowiekiem. Dlatego uznaje się, że był to najsamotniejszy człowiek na świecie. Nieznane plemię Amazonii Mężczyzna był jedynym żyjącym członkiem nieznanej rdzennej społeczności Amazonii. Jego plemię zamieszkiwało teren w brazylijskim stanie Rondonia, graniczącym z Boliwią. Ziemie, które zajmowało, były bardzo żyzne. Stanowiły więc łakomy kąsek dla farmerów, posiadaczy rancz czy górników. Plemiona izolowane a wycinka Amazonii. Rdzennym ludom grozi śmierć Plemiona izolowane nie mogą czuć się bezpiecznie we własnym domu – dziewiczych lasach. W latach 70. poprzedniego wieku większość krajan „Człowieka z dziury” została brutalnie wymordowana. Na początku lat 90. żyło już tylko siedmiu przedstawicieli tego tajemniczego plemienia. W 1995 r. sześciu z nich zostało zabitych przez nielegalnych górników. Nikt nie poniósł za to nigdy żadnej kary. „Człowiek z dziury” pozostał sam. – Symbolizował zarówno straszliwą przemoc i okrucieństwo, jakiego doświadczyli rdzenni mieszkańcy całego świata w imię kolonizacji i zysku, jak również ich opór – mówi Fiona Watson z Survival International, międzynarodowej organizacji zajmującej się ochroną praw pierwotnych kultur. – Możemy sobie tylko wyobrazić horrory, jakich był w życiu świadkiem. I samotność, jakiej doświadczył, gdy reszta jego ludu została wymordowana – dodaje. Najsamotniejszy człowiek przez 26 lat nie miał z nikim kontaktu Pracownicy Funai w 1996 r. dowiedzieli się, że mężczyzna jako jedyny ze swojego plemienia przeżył. W 1998 r. teren, który zamieszkiwał – 8 tys. hektarów lasu – został objęty ochroną jako Rdzenne Terytorium Tanaru. „Człowiek z dziur” nie chciał mieć nic wspólnego z przedstawicielami naszej cywilizacji. Agenci Funai kilkakrotnie się do niego zbliżali. Jednak mężczyzna nigdy nie zasygnalizował, że potrzebuje pomocy albo pragnie kontaktu. 26 lat życia spędził więc w samotności. Od czasu do czasu pracownicy Funai sprawdzali tylko, jak mu się wiedzie. W 2011 r. został sfilmowany w czasie przypadkowego spotkania w dżungli. Widać na nim, jak rąbie drzewo z pomocą narzędzia przypominającego siekierę. Nie wiadomo, jakim językiem posługiwał się mężczyzna ani do jakiej etnicznej grupy należał. Jednak przez lata udało się poznać niektóre jego zwyczaje. Budował chaty z trzciny i kopał głębokie, trzymetrowe doły. W niektórych umieszczał zaostrzone gałęzie, co wskazywało, że służyły do polowania. Mogły jednak również mieć znaczenie religijne albo służyć za kryjówki. To im właśnie zawdzięczał swój przydomek. W ciągu ponad ćwierćwiecza udało się ustalić, że mężczyzna hodował kukurydzę i maniok. Zbierał także miód i owoce, takie jak papaje i banany. Pomnik ludobójstwa Zgodnie z prawem brazylijskim, by dane terytorium podlegało ochronie jako miejsce zamieszkiwane przez rdzenne społeczności, co kilka lat trzeba dokumentować obecność jego przedstawicieli na danym terenie. Po śmierci „Człowieka z dziury” organizacje zajmujące się prawami pierwszych mieszkańców zaapelowały, aby terytorium Tanaru objęto trwałą ochroną – raz na zawsze. Mogłoby w ten sposób stać się pomnikiem upamiętniającym ludobójstwo dokonywane na rdzennej ludności Amazonii. Do 2064 amazońskie lasy wyschną i staną się jałowe? Czarne prognozy naukowców Amerykański ekspert ostrzega, że do 2064 roku lasy deszczowe Amazonii w Ameryce Południowej zostaną zniszczone na skutek intensywnego wylesiania i długotrwałych susz spowodowanych zmianami kl... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/przedluzajace-sie-i-czestsze-susze-sprawia-ze-las-nie-bedzie-mial-mozliwosci-regeneracji-fot-getty-images-163c749.jpeg" width="938" height="528" alt="Przedlużające się i częstsze susze sprawią, że las nie będzie miał możliwości regeneracji (fot. Getty Images)" title="Przedlużające się i częstsze susze sprawią, że las nie będzie miał możliwości regeneracji (fot. Getty Images)" /> W Brazylii nadal istnieje 240 rdzennych plemion. Ich członkowie ciągle padają ofiarą morderstw popełnianych przez ludzi, którzy chcą zawłaszczyć ich ziemie. Tylko w 2020 r. z tego powodu w Brazylii zginęło 182 osób wywodzących się z pierwotnych społeczności. Źródła: ScienceAlert, BBC. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Rośliny Amazonii – odkryj co stanowi florę dżungli amazońskiej
Amazonia – zielone płuca Ziemi – to najbardziej zróżnicowany gatunkowo biom na naszej planecie. W granicach jej obszaru mieści się więcej niż połowa wszystkich lasów deszczowych, a oprócz tego występują tam także tropikalne łąki, siedliska wydmowe, bagna i lasy palmowe. To wszystko sprawia, że na obszarze Puszczy Amazońskiej trudno jest znaleźć obok siebie dwóch przedstawicieli flory, reprezentujących ten sam gatunek. Jakie drzewa rosną w Amazonii? Poniżej wymieniamy i opisujemy najciekawsze gatunki.
W tym artykule: Klimat w Amazonii Rośliny Amazonii – Bertholletia excelsa Victoria amazonica Rośliny Amazonii – Ceiba pentandra Rośliny Amazonii – Dinizia excelsa Rośliny Amazonii – Heliconia episcopalis Rośliny Amazonii – Orchis Hevea brasiliensis Chelyocarpus ulei Ananas comosus Czy wiesz, że obszar Amazonii jest ponad 20-krotnie większy niż terytorium Polski? Ten niezwykły biom, położony w dorzeczu najdłuższej rzeki świata, rozciąga się w granicach 9 państw: Brazylii, Ekwadoru, Boliwii, Peru, Gujany, Gujany Francuskiej, Surinamu, Kolumbii, Wenezueli. Amazonia zajmuje powierzchnię przekraczającą 7 mln. km2. Aż 5,5 mln. km2. Puszczy Amazońskiej pokrywa las deszczowy. Nie należy zatem dziwić się, że mówimy tu o najbardziej zróżnicowanym biologicznie obszarze na Ziemi. Na kilometr kwadratowy amazońskiego lasu przypada ok. 90 tys. ton żywej biomasy, na którą składają się tysiące gatunków roślin. Do tej pory naukowcy opisali ponad 400 tys. występujących tam gatunków, a nie ulega wątpliwości, że wiele wciąż jeszcze czeka na odkrycie. Klimat w Amazonii Tak duża różnorodność gatunkowa jest zasługą tamtejszego klimatu. W Puszczy Amazońskiej właściwie nie występują pory roku. Panuje tam wilgotny klimat równikowy, dla którego charakterystyczna jest wysoka suma opadów i taka sama średnia wartość rocznych temperatur. Opady atmosferyczne w Amazonii rozkładają się dość równomiernie w ciągu roku, a ich suma zamyka się w przedziale od 2000 do 4000 mm. Częstym zjawiskiem są deszcze zenitalne, czyli powstające w następstwie odparowania wody i skroplenia pary wodnej. Także temperatura, osiągająca średnią wartość 25-28 stopni Celsjusza, jest wyrównana w ujęciu rocznym. Lasy deszczowe Amazonii dzielą się na piętra. Najwyższe tworzą korony wysokich drzew, przerastające o ok. 10 m sklepienie lasu. Panuje tam dość specyficzny klimat (suchy i wietrzny), który jest determinowany przez silne nasłonecznienie. Niższe piętro tworzą zwarte korony niższych drzew, osiągających wysokość do 45 m. Najniższe piętro, czyli podszycie, jest wyjątkowo skąpe pod względem występującej tam flory. Nic dziwnego, bo zwarta struktura wyższych pięter przepuszcza do podszycia zaledwie 1 proc. światła słonecznego. Nieco odmienne warunki panują w obszarach górskich. Jest tam nieco niższa temperatura, a wiatr jest silniejszy. To sprawia, że występujące tam drzewa są niższe, a podszycie – wyraźnie gęstsze. Puszcza Białowieska. Skarb polskiej natury Pobudza wyobraźnię turystów z Europy Zachodniej. Tam pierwotne lasy zostały setki lat temu wycięte i zmienione w pola uprawne. Puszcza Białowieska to dom dla dziesiątek tysięcy gatunków ro... Co rośnie w Amazonii? Przyjrzyjmy się z bliska kilku interesującym gatunkom. Rośliny Amazonii – Bertholletia excelsa Flora Amazonii najbardziej kojarzy się z wielkimi drzewami. Jednym z nich jest Bertholletia excelsa, czyli orzesznica wyniosła. Ten gatunek z rodziny czaszniowatych występuje niemal na całym obszarze Puszczy Amazońskiej, ale najliczniej w Boliwii, Peru i północnych oraz zachodnich stanach Brazylii. Potężne, wiecznie zielone drzewo osiąga do 50 m wysokości. Jego naprzeciwległe liście mają 60 cm długości i 15 cm szerokości. W ujęciu ekonomicznym i społecznym, najcenniejsze są jego owoce. Torebki o kształcie wydłużonym lub kulistym osiągają masę do 2 kg, a w ich zdrewniałej owocni mieści się do 24 nasion, których kształt przypomina segmenty cytrusów. Nasiona, o których mowa, są znane na całym świecie jako orzechy brazylijskie. Pozyskuje się je z dziko rosnących drzew, co jest dla nich największym zagrożeniem, tuż obok degradacji środowiska naturalnego. Intensywna eksploatacja sprawia, że proces naturalnej regeneracji dzikich okazów jest znacząco utrudniony. Victoria amazonica Kolejna niezwykła roślina na naszej liście to Victoria amazonica, czyli wiktoria amazońska (nazywana także wiktorią królewską). Ta bylina z rodziny grzebieniowatych jest jedną z najbardziej charakterystycznych roślin wodnych. Rdzenni mieszkańcy tamtejszych terenów nazywają ją „talerzami wodnymi”. Trzeba przyznać, że to określenie niezwykle trafnie opisuje jej wygląd. Jej pływające liście osiągają średnicę dochodzącą do 400 cm i charakteryzują się ogromną wypornością. Z zewnątrz mają intensywnie zielony kolor, z kolei część spodnia jest czerwona i pokryta kolcami. Ich brzegi są wywinięte. Ten mechanizm chroni je przed zalewaniem i w konsekwencji – przed zaburzeniem wymiany gazowej. Spodnia część każdego liścia jest zaopatrzona w listewki (składające się z napowietrzonej tkanki) układające się w charakterystyczne użebrowanie. Ten element służy wzmocnieniu blaszki liściowej i chroni ją przed uszkodzeniem. Przyglądając się wiktorii amazońskiej, można odnieść wrażenie, że jej liście unoszą się nie na wodzie, a nad wodą. Wynika to z faktu, że pod każdym z nich zbierają się gazy wydzielane przez roślinę, które rzeczywiście unoszą je nieznacznie nad lustrem. Rośliny Amazonii – Ceiba pentandra Następny interesujący gatunek jest przedstawicielem rodziny ślazowatych. Ceiba pentandra, czyli drzewo kapokowe (określane także jako puchowiec pięciopręcikowy) osiąga do 70 m wysokości, a średnica jego pnia to 3 m. Skąd wzięła się ta osobliwa nazwa? Ceiba pentandra rodzi dorodne owoce o kształcie przypominającym stożkową torebkę, które są wypełnione nasionami otoczonymi puchem. Składa się on z celulozy i ligniny. Jest lekki, sprężysty i może długo unosić się na wodzie. Ta właściwość sprawiła, że już w XIX wieku był on wykorzystywany do produkcji kamizelek ratunkowych. Ogromne wrażenie robią nie tylko niezwykłe owoce puchowca pięciopręcikowego, ale także jego pokrój. Potężne drzewo ma rozłożystą koronę, a jego pień, pokryty kolcami, jest zaopatrzony w masywne korzenie podporowe. Już na pierwszy rzut oka nasuwa skojarzenia z drzewami domami przedstawionymi w filmie „Avatar”. Warto jednak podkreślić, że kulturowe znaczenie „kapokowca” nie ogranicza się do czasów współczesnych. Dla Majów było to święte drzewo, a potwierdza to motyw kolców utrwalany na wielu przedmiotach rytualnych i codziennego użytku. Rośliny Amazonii – Dinizia excelsa Roślinność w Amazonii zaskakuje swoją potęgą i monumentalnością. W tym temacie, absolutnym rekordzistą jest Dinizia excelsa – przedstawiciel rodziny bobowatych. Jeszcze nie tak dawno temu sądzono, że ten gatunek może osiągać do 60 metrów wysokości i średnicę pnia wynoszącą 3 metry. W 2019 roku okazało się, że wcześniej odkrytym okazom sporo brakowało do największych. Ekspedycja, której przewodzili Diego Armando da Silva i Eric Goirgens, wyruszyła do północno-wschodniej Amazonii, by przekonać się, czy zdjęcia, które kilka lat wcześniej wykonano techniką lotniczego skanowania laserowego, rzeczywiście przedstawiają faktyczny obraz obszaru w pobliżu rzeki Jari. W rezultacie udało się odszukać 15 ogromnych drzew z gatunku Dinizia excelsa, których wysokość przekraczała 70 m. Rekordowy okaz mierzył 88,5 m, a zmierzony obwód jego pnia wyniósł 5,5 m. Rośliny Amazonii – Heliconia episcopalis Jedną z piękniejszych roślin w Amazonii jest Heliconia episcopalis – przedstawiciel rodziny helikoniowatych. Roślina osiąga do 2 m wysokości, a tym, co wyróżnia ją najbardziej, jest okazały kwiatostan. Składa się z płaskich, wzniesionych kwiatów o pięknej żółto-czerwonej barwie. Heliconia episcopalis jest tak atrakcyjna, że w krajach, w których panuje gorący i wilgotny klimat, hoduje się ją jako roślinę ozdobną. Rośliny Amazonii – Orchis Tę roślinę zna niemal każdy, ale nie wszyscy wiedzą, że ten piękny kwiat występuje w Amazonii. Orchis, czyli storczyk, w amazońskich lasach jest klasyfikowany jako epifit, czyli roślina rosnąca na gałęziach lub pniach drzew, która jednocześnie nie jest pasożytem. Dla niewielkich storczyków, to po prostu kwestia przetrwania – rośliny wspinają się po pniach, by dotrzeć do światła słonecznego, które niemal nie dochodzi do niższych partii lasu. Hevea brasiliensis W kontekście ekonomicznym, jedną z najważniejszych roślin Amazonii jest Hevea brasiliensis, czyli kauczukowiec brazylijski. Z kory 30-metrowego drzewa pozyskiwany jest sok mleczny, który zawiera do 40 proc. naturalnego kauczuku. Rdzenni mieszkańcy lasów deszczowych korzystali z właściwości tej substancji już w dawnych czasach, używając jej do uszczelniania łodzi i naczyń. Wykorzystanie kauczukowca na skalę przemysłową nastąpiło dopiero w XIX wieku. Chelyocarpus ulei Rośliny Amazonii to także palmy. Jednym z gatunków występujących w tamtejszych lasach (głównie w zachodniej części Amazonii) jest Chelyocarpus ulei. Osiąga wysokość do 8 metrów, jednak wypada podkreślić, że wiele okazów nie przekracza jednego metra. Charakteryzuje się rozłożystymi liśćmi w kształcie wachlarza. Ananas comosus Naszą listę zamyka roślina obradzająca w egzotyczne owoce, które są znane i lubiane na całym świecie. Ananas comosus, czyli ananas jadalny, w stanie dzikim rośnie w Brazylii. Osiąga do 150 cm wysokości. Ma długie, sztywne liście z ostrymi zakończeniami i fioletowo-czerwony kwiatostan. Jego owocem jest najczęściej beznasienna jagoda, zrośnięta z mięsistą osią kwiatostanu i przykwiatowymi liśćmi. Warto wiedzieć, że ananas jadalny jest także rośliną leczniczą. Z jej owocostanu łodygi pozyskiwana jest bromelina – mieszanina 5 enzymów proteolitycznych o działaniu przeciwobrzękowym, przeciwzapalnym i antyagregacyjnym. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Amazonia jest w stanie krytycznym. Naukowcy alarmują, że grozi nam katastrofa
Według najnowszych badań lasy deszczowe Amazonii są w coraz gorszym stanie i gwałtownie tracą zdolność do regeneracji. To wszystko przez zmiany klimatu i postępującą wycinkę drzew.
W tym artykule: Już ponad trzy czwarte lasów zaczęło tracić swoje zdolności regeneracji Najgorzej z lasami deszczowymi jest tam, gdzie jest człowiek Działania na rzecz ratowania lasów deszczowych potrzebne są tu i teraz W ostatnich latach wycinka w Amazonii nabrała historycznie niepokojącego tempa Najnowsze badania zostały opublikowane w czasopiśmie naukowym "Nature Climate Change". Naukowcy ostrzegają, że wycinka, która trwa w Amazonii od lat, jak również zmiany klimatu i globalne ocieplenie doprowadziły lasy deszczowe do punktu krytycznego. Już ponad trzy czwarte lasów zaczęło tracić swoje zdolności regeneracji Badacze doszli do zatrważających wniosków. Od początku XXI wieku ponad 75% lasów deszczowych zaczęło tracić swoją odporność i zdolność do regeneracji. Naukowcy zaobserwowali, że najgorzej jest w regionach, w których częstotliwość opadów deszczu jest mniejsza oraz w częściach, w których działalność człowieka jest bardziej odczuwalna. Uczeni alarmują, że wkrótce Amazonia może zamienić się w sawannę. Trwa największa wycinka drzew w brazylijskiej Amazonii W ciągu ostatnich dwunastu miesięcy poziom wycinki Amazonii w Brazylii osiągnął 22 procent. Tak źle nie było od 2006 roku. Autorzy przyznają, że wyniki ich badań są niezwykle niepokojące. Okazuje się, że katastrofa Amazonii, o której ekolodzy informują już od lat, może nastąpić dużo szybciej niż do tej pory sądzono. Naukowcy przeanalizowali dane satelitarne z ostatnich 25 lat. Po raz pierwszy w historii dokładnie zbadali współczynnik odporności lasów deszczowych na niebezpieczne zjawiska pogodowe, takie jak gwałtowne pożary i długotrwałe susze. Najgorzej z lasami deszczowymi jest tam, gdzie jest człowiek Tim Lenton, współautor badania z Uniwersytetu w Exeter napisał, że obszary, które zostały najbardziej dotknięte wycinką lub żywiołami utraciły swoją odporność aż o ok. 50%. – Najgorzej jest tam, gdzie widoczna jest działalność człowieka oraz w miejscach bardziej suchych – stwierdza Lenton. Amazońskie ptaki są coraz mniejsze. To skutek zmian klimatycznych Zmiany klimatyczne postępują, a ludzie coraz bardziej przyczyniają się do globalnego ocieplenia. Są jednak na Ziemi stworzenia, które nie czekają aż człowiek przestanie niszczyć planetę ... Osoby odpowiedzialne za najnowszy raport alarmują, że stan krytyczny Amazonii, z którego nie będzie już odwrotu, może nastąpić już w połowie tego stulecia. To dlatego, że globalne ocieplenie jest coraz bardziej odczuwalne dla ekosystemów. Działania na rzecz ratowania lasów deszczowych potrzebne są tu i teraz Niektórzy światowi przywódcy podejmują decyzje, które mają doprowadzić do zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych. Jednak najnowszy raport IPCC pokazuje, że to nie wystarcza. Nie tylko nie jesteśmy bliżej celu, jakim jest powrót do poziomu dwutlenku węgla w atmosferze sprzed epoki przemysłowej. Niestety, wszystko wskazuje na to, że emisja CO2 w ciągu następnej dekady wzrośnie o 14%. Autorzy zaznaczają, że wyniszczanie Amazonii to suma kilku czynników. Oprócz zmian klimatu i globalnego ocieplenia, to również wycinanie drzew w Puszczy Amazońskiej. Odkąd Jair Bolsonaro objął urząd prezydenta Brazylii w 2019 roku, wycinka lasów deszczowych nabrała historycznie szybkiego tempa. W ostatnich latach wycinka w Amazonii nabrała historycznie niepokojącego tempa Według National Institute for Space Research (INPE) od sierpnia 2020 do lipca 2021 r. wycięto aż 13 235 km2 lasów. To obszar mniej więcej 17 razy większy niż Nowy Jork. Dane zostały wyliczone na podstawie programu satelitarnego PRODES, który służy do monitorowania Amazonii. Plemiona izolowane a wycinka Amazonii. Rdzennym ludom grozi śmierć Plemiona izolowane nie mogą czuć się bezpiecznie we własnym domu – dziewiczych lasach. Bolsonaro w swojej kampanii wyborczej obiecywał, że jednym z jego celów będzie wzmocnienie brazylijskiej gospodarki. Niestety jednym z czynników, które miały ją napędzać miała być eksploatacja Amazonii. Chociaż prezydent Brazylii obiecywał, że do 2030 roku uda mu się zapobiec między innymi nielegalnej wycince drzew, to fakty pokazują coś zupełnie innego. Polityk sam zachęca do wylesiania. Nie bez powodu Amazonia nazywana jest “zielonymi płucami Ziemi”. Jej lasy generują ok. 20% tlenu w ziemskiej atmosferze oraz pochłaniają olbrzymie ilości dwutlenku węgla. Niestety, ostatnie badania pokazują, że 60% dorzecza Amazonii zaczęło już uwalniać o 20% więcej gazów cieplarnianych, niż są zdolne pochłaniać. To oznacza, że w przypadku “śmierci” tych lasów, globalne ocieplenie będzie postępować w tempie, którego jeszcze nigdy było. Źródło: Nature Climate Change
W Amazonii pojawił się nowy środek transportu: łodzie zasilane energią z paneli słonecznych
Tradycyjne łodzie tubylców zamiast silnikami spalinowymi mogą być napędzane energią elektryczną, produkowaną przez panele słoneczne.
W tym artykule: Projekt „Kara Solar” Samoloty i drogi nie wchodzą w grę To dopiero początek zmian na lepsze „Tapiatpia”, to łódź, której nazwa wywodzi się od mitycznego węgorza elektrycznego występującego w Amazonii, i która jest pierwszym w tym rejonie świata środkiem transportu zasilanego energią pochodzącą ze Słońca. Projekt „Kara Solar” To część projektu „Kara Solar”, który powstał na skutek współpracy pomiędzy Latynoamerykańskim Stowarzyszeniem Rozwoju Alternatywnego (ALDEA) i ekwadorską narodowością Achuar, w celu opracowania nowego systemu transportu dla tej społeczności. Celem jest połączenie dziewięciu oddalonych od siebie grup wywodzących się ze społeczności Achuar poprzez system transportu czerpiący z wiedzy lokalnej ludności i zasilany energią słoneczną. Dwa silniki elektryczne łodzi „Tapiatpia” zasilane są energią słoneczną poprzez panele słoneczne umieszczone na jej dachu. Oprócz tego, nadmiar wytworzonej energii może być magazynowany w specjalnych akumulatorach kwasowo-ołowiowych na rufie canoe. Co istotne, kadłub łodzi został jednak oparty na tradycyjnych kanoe jakimi podróżuje się w tym regionie od niepamiętnych czasów, ponieważ w symulacjach sprawdzały się najlepiej ze wszystkich testowanych konstrukcji. Samoloty i drogi nie wchodzą w grę Najlepszym sposobem na szybkie przemieszczanie się w ekwadorskiej Amazonii jest podróż samolotem. Za równowartość 15$ można kupić bilet na jeden z dwóch lotów odbywających się w tygodniu, obsługiwanych przez państwowe linie lotnicze. Nie jest to jednak środek transportu na którym można polegać, ponieważ wystarczy aby pogoda była zła, albo żeby nie sprzedało się wystarczająco dużo biletów i lot jest odwoływany. Budowa dróg, które miałyby przebiegać przez dziewicze lasy deszczowe nie wchodzi w grę, społeczność Achuarów nie chce słyszeć o ciężkim sprzęcie, który miałby karczować bezcenny las. Poza tym, jak mówi René Canelos, 27-latek z Sharamentsa, jednej z wiosek obsługiwanych przez canoe: „Brak dróg pomaga nam zachować naszą kulturę, mądrość, by nie zapomnieć, czym naprawdę jest kultura Achuar". Budowa dróg w Amazonii zwykle prowadzi do poszukiwań i wydobycia ropy naftowej, co skutkuje dewastacją środowiska naturalnego. "Sąsiedzi ludności Achuar, którzy wpuścili na swoje terytoria koncerny naftowe, nie tylko widzieli, jak zniszczono ich lasy, ale także jak tworzyło to wiele wewnętrznych konfliktów, ponieważ nie wszyscy wiedzieli, jak korzystać z pieniędzy, które napływały" - mówi Felipe Borman, cieśla budujący tradycyjne amazońskie canoe. To dopiero początek zmian na lepsze Możliwość skorzystania z lepszego transportu oznacza dla ludności Achuar również łatwiejszy dostęp do służby zdrowia, ponieważ lekarze i uzdrowiciele mogą podróżować między społecznościami szybko i za darmo. Projekt „Kara Solar” już przyczynił się do poprawy warunków życia lokalnej ludności w lasach deszczowych Ekwadoru, ale na tym korzyści się nie kończą. Społeczności Achuar zajmują się budową zasilanych energią słoneczną łodzi do użytku indywidualnego, a zespół „Kara Solar” planuje rozszerzenie sieci żeglugowej poza terytorium Ekwadoru. Przedstawiciele fundacji są przekonani, że solarne canoe są tylko jednym z nowych narzędzi, które rdzenni mieszkańcy będą wykorzystywać do dzielenia się swoimi wartościami i wiedzą ze światem oraz do walki o lasy deszczowe. Nie mówiąc o tym, że rozwój w rejonie Amazonii nie musi wcale oznaczać wpuszczenia na jej teren międzynarodowych koncernów ani niszczenia środowiska. Lokalna ludność sama wie najlepiej jak zatroszczyć się o siebie. Trzeba jej tylko pomóc w znalezieniu rozwiązań.
Amazońskie lasy deszczowe emitują obecnie więcej CO2 niż pochłaniają
Naukowcy twierdzą, że ograniczenie emisji jest pilniejsze niż kiedykolwiek, ponieważ lasy tropikalne produkują ponad miliard ton dwutlenku węgla rocznie.
W tym artykule: Amazonia emituje więcej gazów cieplarnianych niż pochłania To ostatni moment, by zacząć działać Globalne ocieplenie przyspiesza Amazonia emituje więcej gazów cieplarnianych niż pochłania Amazonia zaczęła obecnie emitować więcej dwutlenku węgla niż jest w stanie wchłonąć. Po raz pierwszy przypuszczenia te zostały potwierdzone przez naukowców. Według badań, ilość emisji za jaką odpowiada Amazonia wynosi około miliard ton dwutlenku węgla rocznie. Większość emisji dwutlenku węgla powodowana jest przez pożary ostatnio coraz częściej szalejące w tym regionie. Wiele z nich jest celowo wzniecanych przez lokalnych rolników w celu oczyszczenia terenu pod produkcję wołowiny i soi. Te towary stanowią dla nich źródło utrzymania, więc walka z tym procederem jest bardzo trudna. Hodowcy ci starają się w ten sposób powiększyć tereny z których mogą czerpać dochód, więc kwestie związane z globalnym ociepleniem, czy nawet ewentualne konsekwencje z którymi mogliby się spotkać ze strony władz (na co z wielu powodów szanse są niewielkie) niewiele ich obchodzą. Oprócz pożarów, również wyższe temperatury i dotkliwe susze oznaczają, że południowo-wschodnia Amazonia stała się źródłem emisji CO2, a nie jego pochłaniaczem. Rosnące drzewa i rośliny pochłonęły około jednej czwartej wszystkich emisji paliw kopalnych od lat sześćdziesiątych, przy czym Amazonia odgrywa w tym główną rolę jako największy las tropikalny na naszej planecie. Utrata zdolności Amazonii do wychwytywania CO2 z atmosfery jest wyraźnym ostrzeżeniem, że ograniczenie emisji z paliw kopalnych jest dziś jeszcze pilniejsze niż kiedykolwiek. W badaniach poziomu CO2 w ciągu ostatniej dekady wykorzystano małe samoloty mogące wznieść się na wysokość do 4500 m nad lasem, co pozwala na uzyskanie bardzo szczegółowych danych. To pozwala uzyskać obraz tego, jak zmienia się cała Amazonia. Poprzednie przypuszczenia wskazujące na to, że Amazonia może stać się źródłem CO2 były oparte albo na danych satelitarnych, które jednak mogą być zniekształcone przez zachmurzenie, które zasłania badany obszar albo na pomiarach naziemnych drzew, które mogą jednak objąć tylko niewielką część tego ogromnego regionu. To ostatni moment, by zacząć działać Badania obejmowały wykonanie 600 tzw. pionowych profili CO2 i tlenku węgla, który jest wytwarzany przez pożary, w czterech miejscach w brazylijskiej Amazonii od 2010 do 2018 roku. Okazało się, że pożary produkują około 1,5 mld ton CO2 rocznie, podczas gdy wzrost lasu usuwa 0,5 mld ton. Pozostawione w atmosferze 1 mld ton odpowiada rocznym emisjom całej Japonii, piątego co do wielkości emitenta gazów cieplarnianych na świecie! Naukowcy alarmują, że odkrycie, iż część Amazonii emituje węgiel nawet jeśli nie dochodzi do pożarów jest szczególnie niepokojące i powinno stanowić impuls do działania. Stwierdzili, że jest to najprawdopodobniej wynik corocznego wylesiania będącego dziełem człowieka i pożarów, które sprawiają, że sąsiednie lasy są bardziej podatne na zagrożenia w następnym roku. Drzewa przyczyniają się do zwiększenia wilgoci i występowania większości deszczów w tym regionie, więc mniej drzew oznacza bardziej dotkliwe susze i fale upałów oraz więcej śmierci drzew i kolejnych pożarów, które wśród martwych, suchych drzew rozprzestrzeniają się z wyjątkową łatwością. „To naprawdę imponujące badanie" - powiedział prof. Simon Lewis z University College London. „Latanie co dwa tygodnie i utrzymywanie spójnych pomiarów laboratoryjnych przez dziewięć lat to niesamowity wyczyn". „Dodatnie sprzężenie zwrotne, gdzie wylesianie i zmiany klimatyczne napędzają uwalnianie węgla z pozostałych lasów, które wzmacniają dodatkowe ocieplenie i większą utratę węgla, jest tym, czego naukowcy obawiali się, że się wydarzy" - powiedział. „Teraz mamy mocne dowody na to, że tak się dzieje". Globalne ocieplenie przyspiesza „Historia z południowo-wschodniej Amazonii jest kolejnym ostrzeżeniem, że ocieplenie klimatu przyspiesza." Prof. Scott Denning, na Colorado State University, powiedział, że kampania badawcza z powietrza była iście heroiczna. „Na południowym wschodzie las nie rośnie już szybciej niż umiera. To bardzo zła wiadomość - posiadanie najbardziej produktywnego pochłaniacza dwutlenku węgla na planecie, który na naszych oczach zmienia się na jego źródło oznacza, że musimy wyeliminować paliwa kopalne szybciej niż myśleliśmy." Badanie satelitarne opublikowane w kwietniu wykazało, że brazylijska Amazonia w ciągu ostatniej dekady uwolniła do atmosfery prawie 20% więcej dwutlenku węgla niż pochłonęła. Badania, które śledziły 300 000 drzew przez 30 lat, opublikowane w 2020 r., wykazały, że lasy tropikalne pobierały mniej CO2 niż wcześniej. Denning powiedział: „Są to uzupełniające się badania z radykalnie różnymi metodami, które prowadzą niestety do bardzo podobnych wniosków". „Najgorsze jest to, że jako ludzkość, nie wykorzystujemy nauki do podejmowania decyzji" - powiedział naukowiec. „Ludzie myślą, że przekształcenie większej ilości ziemi na użytek rolnictwa będzie oznaczało większą produktywność, ale w rzeczywistości tracimy produktywność z powodu negatywnego wpływu na opady deszczu, które z kolei przyczyniają się do osłabienia lasów tropikalnych, a to rujnuje cały ekosystem od którego jesteśmy wszyscy zależni".
Płoną lasy Amazonii. Zielone płuca planety trawi ponad 72 tysiące pożarów
Nie można tego zrzucić na czynniki atmosferyczne, przypadek czy zabłąkaną iskrę - choć tak niedawno jeszcze przekonywał brazylijski minister środowiska. „Większość tych pożarów została rozpalona przez ludzi” - mówi otwarcie Christian Poirier z organizacji Amazon Watch.
Brazylijskie lasy deszczowe nie są suche jak australijski busz i nie wystarczy malutka iskra by je podpalić. W wilgotnym klimacie dżungli ktoś musi się o ogień postarać. Problem w tym, że nie brakuje osób, dla których ten ogień jest wstępem do zysku. Najwidoczniej dłuższa perspektywa uduszenia się smogiem własnej cywilizacji im nie przeszkadza, albo wierzą, że dolary lepiej napędzą ludzki organizm niż tlen. Poirier przekonuje, że pożary są w interesie właścicieli lokalnych rancz i rolników, którzy od lat używają ognia by powiększać swoje hektary użytkowe. Zdjęcie satelitarne Brazylii z zaznaczonymi pożarami w ciągu ostatnich 7 dni. Źródło: NASA Pożary w Brazylii w tym roku są o 84% większe pod względem powierzchni niż w ubiegłym roku – to dane z brazylijskiego Instytutu Badań Kosmicznych (INPE) podlegającemu tamtejszemu Ministerstwu Technologii, Innowacji, Komunikacji i Nauki. Ponad połowa ognia trawi zielone płuca Ziemi (produkują 20% tlenu całej planety), czyli amazońskie lasy deszczowe. CNN cytuje Alberto Setzera z INPE, który mówi, że 99% z tych pożarów jest dziełem ludzkich rąk. View oEmbed on the source website Prezydent Brazylii Jair Bolsonaro przyznał niedawno, że w budżecie nie ma już środków na walkę z ogniem w Amazonii.
Popyt na ropę naftową rujnuje ostatnie połacie dziewiczego lasu.
Scott Wallace wraz z zespołem fotografów odbył podróż do serca Amazonii, gdzie koncerny naftowe zagrażają ostatnim dzikim lasom. Z liści nadal kapie po nocnej ulewie, ale Andrés Link zarzuca na ramiona plecak z zaopatrzeniem na cały dzień i wyrusza w wilgotny chłód poranka. Dopiero świta, ale las już tętni odgłosami życia – gardłowymi krzykami wyjców, stukoczącym ra-ta-ta-ta-ta dzięciołów, piskami uganiających się po gałęziach małpek sajmiri. Z oddali dobiega dziwny zawodzący jęk, to narastający, to cichnący. – Słuchaj! – Link nastawia uszu i chwyta mnie za rękę. – To titi. Słyszysz? Śpiewają w duecie. Naśladuje wysoki, rytmiczny krzyk jednej z małp, potem drugiej. Dopiero teraz zaczynam rozróżniać poszczególne głosy. Ten radosny rejwach jest tłem dźwiękowym codziennej porannej drogi Linka do pracy przez obszar o największej chyba na ziemi bioróżnorodności. Link jest prymatologiem, pracuje na peruwiańskim Uniwersytecie Andyjskim i prowadzi badania małp z gatunku czepiak belzebub, a teraz udaje się do naturalnej lizawki solnej odległej o pół godziny marszu, gdzie te małpy chętnie się gromadzą. Stacja naukowa Tiputini, zwana w skrócie TBS (Tiputini Biodiversity Station), prowadzona przez Uniwersytet św. Franciszka w Quito, obejmuje 650 ha dziewiczej puszczy na skraju Parku Narodowego Yasuní chroniącego 9,8 tys. km2 naturalnych wilgotnych lasów równikowych we wschodnim Ekwadorze. – Można tu spędzić całe życie i być zaskakiwanym codziennie – mówi Link. W lasach wokół TBS żyje 10 gatunków małp, a liczba gatunków ptaków, nietoperzy i żab jest większa niż gdziekolwiek indziej w Ameryce Południowej. Na hektar tutejszego lasu przypada więcej gatunków owadów niż na USA i Kanadę razem wzięte. To bogactwo zawdzięcza Yasuní swemu położeniu. Przez park przebiega równik i granica między Andami a Niziną Amazonki, zatem nakładają się tu na siebie zbiorowiska roślinne i zwierzęce o niezrównanym bogactwie gatunkowym. W Yasuní niemal codziennie padają obfite deszcze; praktycznie nie ma pór roku. Nieustannie jest słonecznie, ciepło i wilgotno. Ta część Amazonii to terytorium dwóch plemion indiańskich: Keczua i Huaorani. Huaorani zetknęli się po raz pierwszy pokojowo z białymi (protestanckimi misjonarzami) w latach 50. XX w. Dziś większość grup tego plemienia para się handlem, a nawet obsługą ruchu turystycznego. Podobnie jest z ich dawnym przeciwnikiem – plemieniem Keczua. Dwie grupy Huaorani odmówiły jednak kontaktu ze światem zewnętrznym. Ich członkowie wywędrowali w wyżynne lasy w ustanowionej przez władze tzw. Strefie Nietykalnej – Zona Intangible. Tak się składa, że strefa (zachodząca na południowe sektory parku Yasuní) nie obejmuje całości tradycyjnego terytorium plemienia. Wojownicy Huaorani atakują osadników i drwali zarówno wewnątrz tej strefy, jak i poza nią. Ostatnie incydenty wydarzyły się całkiem niedawno, w 2009 r. Yasuní ma jeszcze jeden skarb, ukryty pod ziemią, niosący zagrożenie dla bogactwa życia na powierzchni: złoża ropy naftowej szacowane na setki milionów baryłek. Pięć koncesyjnych działek, na których zezwolono na wydobywanie ropy, znajduje się w północnej części parku. Dla ubogiego państwa pokusa zarobienia na ropie jest nieodparta. Już dziś ropa przynosi Ekwadorowi połowę dochodów z eksportu. Prezydent państwa Rafael Correa zaproponował w 2007 r., że zostawi pod ziemią ropę w północno-wschodnim narożniku parku Yasuní, w tzw. bloku Ishpingo-Tambococha-Tiputini (ITT), której zasoby są szacowane na 850 mln baryłek. Za ochronę dziewiczej przyrody i niedopuszczenie do emisji do atmosfery milionów ton węgla (ze spalenia tej ropy) Correa zażądał od społeczności międzynarodowej rekompensaty finansowej – 3,6 mld dolarów, co odpowiada połowie dochodów, jakie Ekwador otrzymałby ze sprzedaży tej ropy po cenach z roku 2007. Inicjatywa Yasuní-ITT w Ekwadorze zdobyła duże poparcie, ale społeczność międzynarodowa odpowiedziała na nią bez entuzjazmu. Do połowy 2012 r. zadeklarowano ledwie 200 mln dolarów. Reakcją Correi była seria gniewnych ultimatów uznanych za próbę szantażu. Inicjatywa znalazła się w impasie. Andrés Link dociera do wejścia do jaskini na dnie stromego jaru. To jest właśnie lizawka, do której zmierzał. Dziś jednak nie ma przy niej małp. – Nie schodzą, jeśli jest tak pochmurno. Boją się jaguarów i harpii (dużych drapieżnych ptaków) – mówi, zerkając w górę na korony drzew i mlecznobiałe niebo. Wieczorem, po powrocie do laboratorium TBS, siadamy na tarasie z dyrektorem stacji Kellym Swingiem. – Czujemy presję. Nafciarze są już na tyle blisko, że naprawdę się niepokoimy – mówi, patrząc na ciemniejący las. Najbliższe szyby naftowe znajdują się zaledwie 13 km na północny wschód, na obszarze, gdzie koncesję uzyskało państwowe przedsiębiorstwo Petroamazonas. W lesie słychać szum agregatów prądotwórczych, a przelatujące nisko śmigłowce płoszą zwierzęta. Płonący gaz odbija się łuną na nocnym niebie, psując zapierający dech widok z platformy obserwacyjnej stacji, umieszczonej na wysokości 36 m nad ziemią w konarach wyniosłego drzewa kapokowego. Zdaniem dyrektora losy Inicjatywy Yasuní-ITT nie będą miały bezpośredniego wpływu na fragmenty lasu w sąsiedztwie stacji TBS. Ale można się obawiać, że klęska inicjatywy będzie ciężkim ciosem dla działań na rzecz ochrony przyrody i wywoła falę wyrębów lasu pod szyby naftowe w południowej połowie obszaru Yasuní, a być może nawet w Strefie Nietykalnej. Władze Ekwadoru zapewniają, że wydobycie odbywa się z zachowaniem wymogów ochrony środowiska. Dyrektor Swing wskazuje jednak choćby na fakt, że w płomieniach gazowych pochodni giną miliony owadów, w tym bezlik nieznanych jeszcze nauce. Jego zdaniem wokół poręb, na których stoją szyby naftowe, ginie 90 proc. wszystkich gatunków roślin i zwierząt. - Trzeba zadać pytanie: czy to jest do przyjęcia? Kilka dni później dołączam do ekipy biologów z organizacji Wildlife Conservation Society.W siąpiącym deszczu udajemy się łodzią w dół rzeki Tiputini. Na brzegu rosną drzewa z rodzaju Cecropia. Rzeka zatacza tu łuk i stanowi północną granicę parku narodowego. Gałęzie ogromnych drzew kapokowych oblepione są gniazdami kacykowców. Nagle za zakrętem dostrzegliśmy zacumowaną barkę motorową. Na zrytym gąsienicami brzegu uwijali się robotnicy w wysokich butach ubabranych w czerwonym błocie. Podobna rana widoczna była na przeciwległym brzegu, szeroka i czerwona jak krew. Można było odnieść wrażenie, że budowana właśnie droga przeskoczyła rzekę w czarodziejski sposób i sama z siebie wkroczyła do parku. Podnoszę aparat fotograficzny, ale jeden z dwóch żołnierzy z barki krzyczy: – Zdjęć nie wolno! Oficjele w granatowych kombinezonach prowadzą nas przez błocko. Nie odzywają się. Wchodzimy na pokład barki. Tam wysoki, opasły mężczyzna wita nas z ciepłym uśmiechem: – Jestem jednym z tych złoczyńców – mówi po angielsku, jeszcze nim się przedstawi. 56-letni Robin Draper jest równie zaskoczony naszym nagłym pojawieniem się, jak my widokiem budowy. – Pracujemy już od paru tygodni i po raz pierwszy ktoś tu przypłynął – wyjaśnia. Draper pochodzi z Sacramento w Kalifornii, wiele lat pracował na polu naftowym na Alasce. Barka „Alicja” to jego własność, a on ma kontrakt z Petroamazonas. Państwowa firma wkracza cichcem, ale pełną parą na fragment puszczy określanej jako Blok 31. A jeszcze parę lat temu działacze ochrony przyrody cieszyli się, że zdołali powstrzymać budowę tej samej drogi przez inny koncern naftowy, Petrobas. Dziś 14,5-kilometrowa trasa na południe z Napo do rzeki Tiputini jest skończona. Co więcej, spychacze wtargnęły już głęboko w las po drugiej stronie rzeki. Draper twierdzi, że firma robi, co może, by zminimalizować wpływ na środowisko. Jednym z przykładów jest użycie barki „Alicja”. – Nie będzie się konstruować mostu – mówi nam nad filiżanką kawy w sterówce barki. – Barka będzie służyć jako prom. Draper określa stosowane metody budowy drogi jako „całkowicie nowe”. Robotnicy układają w lesie i na mokradłach pasy syntetycznej włókniny, którą potem będzie można zwinąć i zabrać. W rozmowach z miejscowymi wynajmowanymi do pracy jego ekwadorscy koledzy nazywają taką drogę sendero ecológico, „ścieżką ekologiczną”. – Chodzi o to, że kiedyś taki pas drogowy wróci do natury. Ale sam Draper nie jest do tego przekonany. – Intencje może mają dobre, ale moim zdaniem w ogóle nie powinno nas tu być – mówi. Gdy znów płyniemy naszą łódką, pytam Galo Zapatę, jednego z biologów z WCS, jakie konsekwencje będzie miała jego zdaniem nowa droga – Jestem przekonany, że firma będzie się starała zmniejszać skutki przez ograniczanie dostępu do niej. Ale to nie powstrzyma grup Keczua i Huaorani przed osiedlaniem się przy drodze. Były tego przykłady. Gdy w latach 90. zbudowano w Yasuní drogę Maxus, próbowano zabronić dostępu do niej osobom postronnym, ale Indianie mieszkający w parku przenieśli osady w jej pobliże i zaczęli się utrzymywać z kłusownictwa. – Pojawi się tu dużo ludzi i popyt na dziczyznę. A to źle wróży dużym ptakom i ssakom. Historia się powtórzy. W miarę jak posuwamy się w dół rzeki, krajobraz się zmienia: pofałdowana wyżyna przechodzi w podmokłą równinę porośniętą palmami açaí. Nasze GPS-y wskazują, że znaleźliśmy się na obszarze bloku ITT. Przybijamy do brzegu pod ręcznie wypisaną tablicą z nazwą miejscowości. To Yana Yaku, wioska Indian Keczua. Spod niskiej strzechy chaty wyłania się przywódca César Alvarado. Opowiada nam o czasach dzieciństwa, gdy pojawili się tu nafciarze. Pierwsi przybyli śmigłowcem. Potem przypłynęły barki, które przywiozły prefabrykowane domy dla robotników i maszyny. – Robotnicy byli życzliwi. Częstowali jedzeniem. Bosy, ubrany w luźny dres Alvarado ma dziś 49 lat. Prowadzi nas błotnistą ścieżką wśród byle jak skleconych chat osady Yana Yaku. Chce nam pokazać, po co przyjechali tu kiedyś robotnicy i co po nich zostało. Wychodzimy na cienistą przesiekę i widzimy coś zdumiewającego. Wygląda jak jakaś rzeźba, abstrakcyjny krucyfiks zmontowany z rur, zaworów, kolanek. Wznosi się na 4–5 m, jest pordzewiały, porośnięty mchem. Jak jakiś zapomniany posąg bóstwa z filmu Spielberga. Ale wcale zapomniany nie jest. To główna oś, wokół której kręci się cały problem Yasuní-ITT: zatkany otwór wiertniczy złoża Tiputini. To właśnie dzięki temu odwiertowi i innym podobnym władze wiedzą, że Blok ITT kryje pod ziemią ponad 20 proc. zasobów naftowych Ekwadoru, jakieś 850 mln baryłek ropy. – A jeśli robotnicy wrócą, co wtedy? – pytam Alvarada. – Czy nie macie nic przeciw temu, by pompowali ropę spod waszej ziemi? – Naszej społeczności potrzebna jest opieka zdrowotna i oświata – mówi. – Dlatego jeśli będą dbali o przyrodę, nie będziemy się sprzeciwiać wydobyciu. Większość Huaorani jednak nie widzi przyszłości tak obiecująco. Rankiem wyruszam z tubylczymi przewodnikami z miasteczka Coca w podróż ciężarówką na południe tzw. drogą Auków. Zbudował ją w latach 70. koncern Texaco do transportu sprzętu, dokładnie przez środek terytorium Indian Huaorani. Jedziemy w stronę mostu na rzece Shiripuno, bramy do Strefy Nietykalnej, w której żyją – w dobrowolnej izolacji od cywilizacji – co najmniej dwie grupy Huaorani: Taromenane i Tagaeri. Słyszałem, że Indianie odmawiający kontaktu z cywilizacją pokazali się niedawno poza Strefą Nietykalną, na obszarach, gdzie eksploatacja ropy idzie pełną parą. Po chwili lawirujemy wśród plątaniny gruntowych dróg obsługujących wyrastające jak grzyby po deszczu szyby naftowe i przepompownie. Zarzuca nas na jakiejś serpentynie i po chwili stajemy przed ścianą lasu, bo droga kończy się definitywnie. Po prawej stoi nowa wieża wiertnicza za ogrodzeniem z siatki. Na bramie tablica oznajmiająca, że jest to odwiert Nantu E. Po lewej stronie, w lesie, zbita grupka chat: Yawepare, osada Indian Huaorani. Wyskakujemy z ciężarówki i od razu dopadają nas ujadające psy. Muskularny mężczyzna w szortach i przyciasnym T-shircie pyta, co nas sprowadza. Oddycha z ulgą, gdy okazuje się, że nie jesteśmy nafciarzami. Proponuje rozmowę w wioskowej świetlicy – krytej strzechą wiacie bez ścian. Nazywa się Nenquimo Nihua i odbywa dwuletnią kadencję jako wódz osady. – To niebezpieczna okolica – ostrzega. Gdy parę miesięcy temu przybyli nafciarze, powstała napięta sytuacja. Mieszkańcy wioski niepokoją się, że rumor wywołany przez ciężkie pojazdy i maszyny sprowokuje akty gwałtu ze strony grup wędrujących po okolicznych lasach i odmawiających kontaktu z cywilizacją. Ci ludzie mogą się obawiać, że zabiera się im tereny łowieckie. – Jeśli zostaną wyparci z lasu, zaczną się konflikty. Nie chcielibyśmy tego – mówi. Nihua wyznaje, że wśród puszczańskich koczowników są członkowie jego rodziny. – Moja teściowa ma tam brata – mówi. Opowiada, że dwudziestokilkuosobowa grupa pojawiła się tu trzy tygodnie temu. Ojciec Nihui wstał w nocy, bo zbudziło go szczekanie psów, i wyszedł sprawdzić, co się dzieje. W świetle latarki zobaczył w świetlicy nagich wojowników z dzidami i dmuchawkami do strzał. Wyglądało na to, że zamierzają pod strzechą spędzić noc. Z walącym sercem ojciec wrócił do swojej chaty, nie odzywając się ani słowem. – Chcieli wypocząć – mówi Nihua. Nazajutrz nie było po nich śladu. Mimo związków rodzinnych z koczownikami wielu osiadłych Huaorani boi się napaści ze strony Taromenane lub Tagaeri. Ale równocześnie koczownicze rody są źródłem dumy, jako symbol plemiennego oporu i ostoja tradycji przodków. Nihua mówi, że on i członkowie jego rodziny zostawiają w lesie siekiery i maczety dla krewnych. Uprawiają ogródki warzywne, żeby tamci mieli co jeść, i organizują uzbrojone patrole, które mają strzec przed intruzami mogącymi zaszkodzić koczownikom. – Nasze stanowisko jest twarde – mówi Nihua, prężąc pierś. – Żadnych więcej wierceń. Żadnych nowych osadników. Żadnego wyrębu. Niedaleko miejsca, gdzie Droga Auków się kończy, zatrzymujemy się przy chwiejnym moście i przeładowujemy nasz sprzęt na łódkę, którą popłyniemy w głąb Strefy Nietykalnej. Ponieważ obcym wolno tu przebywać wyłącznie na zaproszenie kogoś z ludu Huaorani, odbywam tę podróż w towarzystwie przewodnika Otoba Baihui, członka plemienia. Jest niewysoki, ma szerokie bary, 36 lat i chętnie się uśmiecha. Opowiada, że kiedyś pracował w firmie nafciarskiej, ale rzucił to. – Dużo zanieczyszczeń – mówi łamaną hiszpańszczyzną. – Widziałem wiele martwych zwierząt. Nie mogłem na to patrzeć. Obecnie prowadzi firmę ekoturystyczną – wozi poszukiwaczy przygód do swoich pobratymców w głębi strefy wyłączonej. Po dwóch dniach docieramy do celu – wioski Bameno. Cementowe budynki i drewniane chaty otaczają trawiaste lądowisko. Znajdujemy tu Penti Baihuę, kuzyna Otoba, wodza wioski pogrążonego w dyskusji z gromadką mieszkańców. Skory do uśmiechu, bez butów i koszuli, przerywa rozmowę, by nas serdecznie powitać. – ITT to tylko kawałek Yasuní – mówi, gdy pytam go o opinię na temat Inicjatywy ITT. Niepokoi go to, że Huaorani nie mają oficjalnie uznanych przez władze praw do ziem leżących wewnątrz Strefy Nietykalnej. – Jeśli nie będziemy mieli na tę ziemię papierów, wydrą nam ją po kawałku – mówi. – Nie wiemy, jakie są plany rządu w odniesieniu do naszego terytorium. Penti prowadzi nas do wiejskiej świetlicy na końcu osady. Chce nas przedstawić wujowi, starcowi imieniem Kemperi. Jest jednym z ostatnich „jaguarowych szamanów” Huaorani i otacza go powszechny szacunek ze względu na umiejętność porozumiewania się z duchami puszczy. Jest ubrany w szorty i granatowy T-shirt, długie siwe pasma otaczają szeroką, uśmiechniętą twarz, w której błyskają nieskazitelnie białe zęby. Nie wie, ile ma lat, ale był już dorosły, gdy dołączył do drużyny wojowników, która zwabiła w zasadzkę i zabiła kilkunastu pracowników koncernu Shell w latach 40. XX w. Z rąk wojowników zginęło wtedy 12 nafciarzy. W następstwie koncern wyniósł się ze wschodniego Ekwadoru. Dopiero po nawróceniu Auków przez misjonarzy wznowiono tu prace wydobywcze. Ilu ludzi Kemperi z towarzyszami zabili tamtego dnia? Mężczyzna liczy na palcach. Pięciu, może sześciu. Choć mowa o dramatycznych wydarzeniach, opowiada z uśmiechem wiarusa wspominającego młodość spędzoną na wojnie. A dzisiaj? Gdyby dzisiaj zjawili się ludzie w kaskach i kombinezonach? – Jeśli wrócą, zabijemy ich – mówi. – Postąpimy tak, jak nas uczyli ojcowie i dziadowie. Po trzech tygodniach podróżowania po Yasuní ruszam do Quito, stolicy kraju leżącej wysoko w Andach. Mam szansę porozmawiać osobiście z prezydentem Correą o jego kulejącej Inicjatywie Yasuní-ITT. Wartownicy stoją na baczność, gdy idę kolumnadą kolonialnego Palacio de Carondelet, siedziby prezydenta Ekwadoru. Wystrój wnętrza jest bogaty – inkrustowane złotem meble, wytłaczane kotary. Prezydent Correa, charyzmatyczny 49-latek, przechodzi od razu do rzeczy. Propozycja jest nadal aktualna. – Od początku mówiliśmy, że jeśli nie otrzymamy wsparcia, będziemy musieli zabrać się za wydobycie ropy. Oczywiście z maksymalnym poszanowaniem interesów środowiskowych i społecznych – mówi. – Ekwador to biedny kraj. Nie wszystkie dzieci chodzą do szkół. Potrzebna jest nam opieka zdrowotna, godziwe warunki mieszkaniowe. Wielu rzeczy nam brakuje. Krajowi przysłuży się eksploatacja zasobów naturalnych. Zdajemy sobie też sprawę z odpowiedzialności za walkę z globalnym ociepleniem, którego główną przyczyną jest spalanie paliw kopalnych. I to jest właśnie ten dylemat. Gdy rozmowa dobiega końca, w głosie Correi słychać, że decyzja jest już podjęta. – Potwierdzam, że zamierzamy korzystać z naszych bogactw naturalnych, tak jak inne państwa świata – oświadcza. – Nie możemy być żebrakami siedzącymi na worku złota. Dodaje jednak, że ma zamiar rozważyć propozycję nazywaną w Ekwadorze Planem B, czyli przeprowadzenie w kraju referendum na temat wydobycia ropy w ITT. Scott Wallace, 2013
Są nazywani najwaleczniejszym plemieniem Amazonii. Huaorani
Od dekad bronią się przed atakiem najgroźniejszego przeciwnika – zachodniej cywilizacji
Nocą amazońska puszcza nie śpi. W całkowitej ciemności lasu rozbrzmiewa dudniąca mieszanka dźwięków: monotonny koncert cykad, chrzęst pękających gałęzi, gwałtowny pisk małp titi, trzepot skrzydeł ptaków, bzyczenie owadów. Z tysiącami odgłosów zlewa się gardłowy śpiew miñe – szamana plemienia Huaorani. Miñe to „syn jaguara”, najpotężniejszego zwierzęcia według wierzeń tego liczącego 1,5 tys. osób ludu. Od wieków zamieszkują serce tropikalnej puszczy na terenie Ekwadoru. Rytmiczne zaśpiewy wprowadzają szamana w trans, w trakcie którego podróżuje na ramieniu dzikiego kota przez świat przodków. Duch jaguara jest niespokojny. Nigdy wcześniej Huaorani nie byli w takim niebezpieczeństwie. – Przez 20 lat dokumentowałem ich życie – opowiada fotograf Pete Oxford. – Kiedy dotarłem do ich osady, byłem pierwszym białym człowiekiem, jakiego widzieli. Dziś wielu nosi T-shirty i pracuje w mieście. Zmiany są ogromne. Niegdyś Huaorani wierzyli, że cały świat jest puszczą. Do lat 50. XX w. żyli w całkowitej izolacji w niedostępnych zakamarkach Amazonii. Obecnie mieszkają w okolicznych miejscowościach i zajmują się handlem. Kiedyś to koczownicze plemię przemieszczało się w poszukiwaniu żywności, a cały dobytek myśliwi przenosili na własnych barkach. Przy polowaniach używali tradycyjnych dmuchawek na strzały z drzewa kapokowego. Teraz część posługuje się strzelbami, a łupy nierzadko transportują samochodami. Niegdyś Huaorani swobodnie wędrowali na terenie liczącego prawie 10 tys. km² Parku Narodowego Yasuni. Dziś mają do dyspozycji jedną trzecią tego obszaru. A przez środek ich terytorium przebiega droga. Od zawsze Huaorani bronili swoich terenów – przed czarami i obcymi. Dziś walczą ostatkiem sił o przetrwanie kilkuwiekowych tradycji i samej dżungli. Punktem zwrotnym był rok 1937. Wtedy na zamieszkiwanych przez nich terenach odkryto złoża ropy naftowej. Ich wielkość oszacowano na 900 mln baryłek, co sprawiło, że wydobycie czarnego złota okazało się priorytetem ekwadorskiego rządu. Wśród ogromnych drzew amazońskiej puszczy wyrosły szyby naftowe i przepompownie. – Huaorani to lud wojowników – tłumaczy Oxford. – Obrona terytorium jest elementem ich tradycji. Ale teraz są bezradni. Część wycofała się w głębsze rejony lasu i nie chce mieć kontaktu z cywilizacją. Inni obserwują, jak degraduje się ich środowisko. – Swoją pracą próbuję zatrzymać ten proces. Między innymi dlatego stworzyłem album fotograficzny The spirit of Huaorani. Pokazuję w nim ludzką stronę tych amazońskich wojowników i co stracimy, jeśli nie powstrzymamy dalszej destrukcji – opowiada Oxford, który obronę Huaorani traktuje jako osobistą misję. Mówi, że przebywanie z nimi to dla niego czysta przyjemność. Szczególnie że znani są oni z bardzo dużego poczucia humoru. Podobno wybuchają śmiechem przy każdej możliwej okazji. Ważne, by nie przekształcił się on w przyszłości w śmiech przez łzy. Warto wiedzieć: Pete Oxford Wraz z żoną Reneé Bish podróżował po całym świecie, fotografując rdzennych mieszkańców i przyrodę. Ich zdjęcia były publikowane między innymi w National Geographic, BBC Wildlife, Geo, Smithsonian i Nature. Pete Oxford jest jednym z założycieli International League of Conservation Photographers (www.ilcp.com) i zgodnie z misją organizacji przez fotografie próbuje zwiększać świadomość ekologiczną i szacunek dla rdzennych kultur.
Piaski Amazonki: "Wydaje nam się, że problem nas nie dotyczy, bo jesteśmy daleko, ale to nieprawda"
Tropikalna puszcza w dorzeczu Amazonki jest kluczowym elementem światowego ekosystemu. Tymczasem dwie susze stulecia w ostatnim dziesięcioleciu zniszczyły już około jednej trzeciej tego obszaru
Tysiące martwych ryb pokrytych robakami unoszą się w wąskim nurcie rzeki. Wokół roznosi się potworny smród gnijących zwierząt i roślin, a brudna woda faluje monotonnie przy brzegu, który niegdyś był środkiem koryta największej rzeki świata – Amazonki. Podróż w kierunku Lago Rei, jednego z obszarów najbardziej dotkniętych przez suszę stulecia w 2005 r., przypomina wędrówkę przez cmentarzysko. Ten teren zamieszkuje około 2,5 mln gatunków owadów i zwierząt. A raczej zamieszkiwało: kolejna susza stulecia przyszła zaledwie 6 lat później, a teren Lago Rei rozciągający się na 12 tys. ha i zasilający ponad 40 mniejszych jezior znowu prawie zupełnie wysechł, przynosząc tragiczne konsekwencje dla środowiska. – Miejscami Amazonka wyglądała raczej jak Sahara – opowiada fotograf Daniel Beltrá, który w 2005 r. dokumentował tragiczne skutki suszy. – Jeździłem na tamte tereny wielokrotnie, ale czegoś takiego na pewno się nie spodziewałem. Susza w największej rzece świata – to przerażające. ​ Puszcza amazońska rozciąga się na obszarze 7 mln km2 i jest największym lasem tropikalnym na ziemi. Miliony drzew, które wchłaniają masy dwutlenku węgla z atmosfery, mają wpływ na klimat na całej planecie. W niedostępnej gęstwinie żyje prawie jedna trzecia gatunków zwierząt i roślin: to teren o największej bioróżnorodności na świecie. Puszcza to również dom dla setek odizolowanych od siebie rdzennych społeczności, których życie jest uzależnione od dóbr pozyskiwanych z lasu. – Ludzie są bardzo zaniepokojeni – opowiada Daniel Beltrá. – Wraz z rzeką znikają łowiska, zamiera handel, usycha roślinność. W czasie suszy po prostu brakuje żywności. A gdy nadchodzi pora deszczowa, opady są ekstremalne i mieszkańcy muszą się zmagać ze skutkami powodzi. Równowaga lasów tropikalnych została poważnie zachwiana. W ciągu ostatnich dziesięcioleci z powodu globalnego ocieplenia i systematycznej wycinki lasów katastrofalne w skutkach susze zdarzają się coraz częściej, a ich konsekwencje mogą być odczuwalne we wszystkich zakątkach planety. – Wydaje nam się, że problem nas nie dotyczy, bo jesteśmy daleko, ale to nieprawda – mówi Daniel Beltrá. – Wszystkie działania w obrębie ekosystemu są ze sobą powiązane: wycinanie lasów z huraganem Sandy, a susza w dorzeczu Amazonki z topniejącymi lodowcami. Mam nadzieję, że moje zdjęcia robione z powietrza ukazują skalę problemu i będą inspirować do działania. Wszyscy jesteśmy odpowiedzialni za naszą przyszłość. A nie wygląda ona dobrze. Najwyższy czas, żeby zacząć poważnie o tym myśleć. I działać. Zanim będzie za późno. Warto wiedzieć: Daniel Beltrá – z wykształcenia biolog i technik leśnictwa, z pasji i zawodu fotograf. Tematem przewodnim jego zdjęć jest piękno i kruchość natury, a misją – pokazanie skali przeobrażeń środowiska naturalnego spowodowanych działalnością człowieka. Seria zdjęć dokumentująca skutki suszy w Amazonii została wyróżniona III miejscem w kategorii „Przyroda” w konkursie World Press Photo w 2006 r. Wiktoria Michalkiewicz