Libia zachwyca przyrodą i ujmuje gościnnością. To nieodkryta perła Orientu
Ogromne zjawiskowe wydmy, słone jeziora, które unoszą cię na powierzchni, wspaniałe formacje skalne. Libia to perła wciąż czekająca na odkrycie.
Spis treści: Kraina diun U Tuaregów Perła pustyni Antyczne korzenie Libia – informacje praktyczne Wrzucone na Facebooka zdjęcie pokazujące, jak leżąc na wodzie, czytam książkę, robi furorę. – To Morze Martwe? – ktoś dopytuje. – Gdzie tam, jezioro Gaberoun, w Libii, na środku Sahary – wyjaśniam. Tutaj też są mocno zasolone jeziora pozwalające na samoistne utrzymanie się na powierzchni. Mało tego, w stosunku do swojego słynnego konkurenta libijskie jeziora w okolicach miasta Ubari są dużo ładniejsze i praktycznie bez ludzi. Wciśnięte między żółte, a o zachodzie słońca pomarańczowe wydmy zaskakują barwą wody: granatową, błękitną albo turkusową, zależnie od pory dnia. Niestety, z ponad 40 jezior już tylko w kilku jest woda. Reszta powysychała. Żyjący w tym regionie Tuaregowie na określenie piaszczystych gór mają dziesiątki nazw. Te z ostrym niczym nóż grzbietem to sif, a to, co nazywamy morzem wydm, to idehan. Tak wielkich diun jak te tutaj nigdy wcześniej nie widziałam. Mam zaufanie do naszych kierowców, jednak kiedy maksymalnie rozpędzeni podjeżdżamy pod szczyt, za którym nie wiadomo, co jest, odruchowo zamykam oczy. Na szczęście „synowie pustyni” doskonale znają teren – poza sporadycznym zakopywaniem się w sypkim piachu i przegrzewaniem się chłodnic nic złego się nie dzieje. O spalaniu paliwa nikt w tym kraju nie myśli – Libia to w kategorii: „wydobycie ropy naftowej”, prawdziwy potentat. Nic dziwnego, że litr paliwa kosztuje tutaj równowartość 15 groszy, co oznacza, że za 8 zł mamy pełny bak (53 litry). Dużo droższa jest woda – za równowartość 1 jej litra można kupić 6 litrów paliwa! Kraina diun Efektem wojny domowej, której apogeum było zabicie w 2011 r. rządzącego krajem przez 42 lata pułkownika Muammara Kaddafiego, był m.in. upadek turystyki. Przybysze z zagranicy bali się tu przyjeżdżać, było wiele obostrzeń. Ostatnio to się trochę zmienia, ale obcokrajowcy nadal wzbudzają tu sensację, a jednocześnie wybuchy szczerej radości. Co chwila słyszymy pełne sympatii: salam alejkum („pokój z tobą”) albo merhaba („cześć”, „dzień dobry”). Niewiele już jest krajów, które turystę witają z takim entuzjazmem. I to od razu wprowadza nas w dobry nastrój. Nie przeszkadza nam nawet kiepska libijska infrastruktura. Odbudowa hoteli czy choćby kempingów trochę czasu zapewne zajmie. Zresztą nie ma problemu – rozstawiane ad hoc obozy i tak są najlepsze. Cały sprzęt biwakowy mamy ze sobą na samochodach, podobnie jak drewno na ognisko, bo nie zawsze można liczyć na chrust, a jakoś trzeba gotować. Bywają też miejsca, takie jak Wadi Meggedet, gdzie będąc pod wrażeniem otaczającego mnie krajobrazu odpuszczam sobie namiot, wynoszę materac na najwyższą wydmę i zasypiam pod niebem z tysiącami gwiazd. Noc jest zimna (na pustyni duże różnice temperatur to norma), ale co tam, nagrodą jest zjawiskowy wschód słońca podziwiany wprost ze śpiwora. Niedługo później, już po śniadaniu, wraz z grupą wyruszam na kilka godzin w rozciągający się na olbrzymiej przestrzeni las kamiennych iglic wysokich na 20 m i przybierających najprzeróżniejsze kształty. Uruchamiamy wyobraźnię – w jednym miejscu widzimy zaklętego w kamień wielkiego smoka, w innym basztę zamieszkaną przez tajemnicze dżiny. Dobrze, że przezornie wbiliśmy w telefony GPS-ową pozycję naszego obozu, bo łatwo zabłądzić, a zapytać o drogę nie ma kogo. Cóż, łatwiej tu o spotkanie z pustynnym lisem niż z innym człowiekiem. Skorpiony też oczywiście są, chociaż zimową porą, nie lubiąc zimna, na ogół hibernują. – Tylko niektóre z nich stanowią śmiertelne zagrożenie – mówi przewodnik. – Najgorsze są te małe. Jest tu jeden taki, co jak użądli, to ma się kwadrans na podanie surowicy albo nie żyjesz – tłumaczy. A jak z wężami? – Też się zdarzają, choć same z siebie nie atakują. Na marginesie – wąż przechodzący przez drogę to w tuareskiej tradycji zwiastun szczęścia. U Tuaregów Najlepszy czas na opowieści jest zwykle wieczorem, kiedy siedzimy przy ognisku, podgryzamy przypominający podpłomyki, świeżo wypieczony beduiński chleb i popijamy podawaną w małych szklaneczkach tradycyjną herbatę. W rzeczywistości to importowana z Chin „grin szaj”, ale wyróżnia ją sposób parzenia, z odpowiednim nalewaniem z imbryków – tak by wytworzyć odpowiednią piankę. Nasi tuarescy opiekunowie przyznają, że coraz mniej spośród ich grona wiedzie tradycyjny pustynny żywot, choć karawany jeszcze sporadycznie się w Libii zdarzają. Większość z nich przenosi się do miast, do łatwiejszego, cywilizowanego życia. A zamiast hodować wielbłądy coraz częściej stają za konsolami maszyn wydobywających ropę. Jednak kiedy czas im pozwala, wracają na pustynię i z dumą wiążą sobie na głowie tradycyjny turban, czyli tagelmust. Co ciekawe, u Tuaregów (którzy nie są Arabami) jedynie mężczyźni zasłaniają swoje głowy, a często też twarze. Ich kobiety tego nie robią, same też wybierają sobie mężów i podejmują kluczowe dla rodziny decyzje. Zupełnie inaczej jest u Arabów, którzy w Libii stanowią 86% społeczeństwa. Obecne władze (w kraju są teraz dwa rządy, jeden ma siedzibę w Trypolisie, drugi w Bengazi) ograniczają kobietom wiele praw. Libijki znów mają nakaz powrotu do tradycyjnych strojów i zasłaniania włosów hidżabem. Niewykluczone, że wprowadzony zostanie też zakaz samodzielnych podróży kobiet. Pojawił się nawet pomysł utworzenia pilnującej moralności policji. Perła pustyni W ramach podróży po Saharze odwiedzamy znajdujące się wzdłuż granicy z Algierią góry, czyli Acacus. Nie przekraczają 1500 m, ale wysokość nie jest tu istotna. Natura stworzyła w tej okolicy niezwykłe naturalne łuki, z których jeden uwieczniono na banknocie o nominale 50 dinarów. Są też miejsca, gdzie można zobaczyć wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO malowidła naskalne – najstarsze z nich mają 12 tys. lat. Najbardziej podoba mi się prehistoryczny słonik wyglądający niczym postać z kreskówki Disneya, a także scenka z żyrafami – świadectwo, że tu, gdzie teraz jest pustynia, dawno temu była obfitująca w wiele gatunków zwierząt i roślin zielona sawanna. Odwiedzamy też położone u stóp gór miasteczko Ghat. Zaczynamy od kawy. Kultura picia czarnego naparu to akurat pozytywna pozostałość po czasach kolonialnych (Libia była włoską kolonią w latach 1912–1947, a niepodległość ogłosiła w 1951 r.). Dobrą espresso, latte czy cappuccino można w Libii dostać za równowartość 2,5 zł praktycznie wszędzie. Z podkręconą energią idziemy oglądać miejscową medynę, czyli lokalną starówkę. Spacer po zupełnie pustych uliczkach skłania do rozmyślań, jak to miejsce wyglądało w czasach, gdy Ghat był popularnym punktem postojowym na szlaku karawan. Prawdziwą stolicą karawanowego handlu był jednak Ghadamis, miasto, do którego z Ghat jest w linii prostej raptem 570 km, ale ze względu na pola naftowe (teren wymagający specjalnych zezwoleń) nasza trasa wydłuża się do 1430 km. Po drodze zahaczamy o Germę z ruinami starożytnej Garamy, stolicy świetnie zorganizowanego ludu Garamantów (wspominał o nich w zapiskach z V w. p.n.e. słynny Herodot), i dziwnymi piramidami, które stanowiły grobowce ich notabli. A gdy wreszcie, po trzech dniach jazdy, docieramy do Ghadamis, szybko zdajemy sobie sprawę, dlaczego tutejsza medyna określana jest Perłą Pustyni i stanowi kolejne libijskie miejsce wpisane na listę UNESCO. Labirynt wąskich uliczek, w których kilka razy się gubimy, dawniej stanowił teren, w którym spotkać można było przeważnie mężczyzn. Dla kobiet zarezerwowane były... dachy. W specjalny sposób połączone ze sobą pozwalały na szybkie przedostawanie się do domów koleżanek czy kuzynek. Na dachach organizowano kobiece bazarki, no a dzięki temu, że były to też dobre punkty obserwacyjne, to kobiety pierwsze wiedziały, kiedy do miasta zbliża się jakaś karawana. Czym handlowano? Kupcy przybywający z północy przywozili ceramikę, szklaną biżuterię, papier (potrzebowano go do spisywania tekstów religijnych), podczas gdy ci z południa – m.in. kość słoniową, złoto, strusie pióra, a także niewolników. Ale to dawne czasy. Ja w Ghadamis kupuję pyszne daktyle i oliwki. Lokalne! A to ważne! W związku z niewystarczającą produkcją krajową w libijskich sklepach dominują towary z Tunezji, Egiptu czy Turcji. Antyczne korzenie Na zakończenie naszej libijskiej przygody lecimy do położonej na wybrzeżu Morza Śródziemnego stolicy – Trypolisu. Jej nazwa oznacza tętniące życiem już 2,7 tys. lat temu Trzy Miasta (w starogreckim „Treis Póleis”). Tu, gdzie teraz jest Trypolis, była Oea, nieco na zachód znajduje się Sabratha, a z kolei na wschód – Leptis Magna. O ich dawnej świetności świadczą ruiny – w obecnym Trypolisie szczątkowe, ale w pozostałych dwóch miastach naprawdę imponujące. Historia tych miejsc sięga czasów fenickich (VII w. p.n.e.). Potem byli tu Grecy, jednak większość antycznych budowli, jakie się tu zachowały, to czasy rzymskie (I–V w.). Największe wrażenie robią świetnie zachowane teatry z turkusowym morzem w tle. Dzięki świetnie opowiadającym miejscowym przewodnikom przenosimy się w wyobraźni w czasy sprzed prawie 2 tys. lat – poznajemy tajniki handlu, spotkań na agorze, odwiedzamy antyczne łaźnie, a nawet świetnie zorganizowane… toalety. Warto wiedzieć, że Leptis Magna to miejsce, z którego pochodził rzymski cesarz Septymiusz Sewer (ur. w 145 r., zm. 211). Z kolei Sabratha przeszła do historii dzięki procesowi popularnego w II w. filozofa Apulejusza. Miał pecha – po tym jak poślubił dużo starszą od siebie bogatą wdowę, rodzina kobiety zarzuciła mu, że posiadł ją przy wykorzystaniu... magicznych mocy. Sprawa toczyła się przez 10 lat, aż w końcu, po mowie obronnej trwającej ponoć 4 dni (!), mężczyznę uniewinniono. Oczywiście współczesny Trypolis też wart jest uwagi. Z liczącej 7,3 mln populacji kraju w stolicy mieszka ok. 1,3 mln ludzi. Główny plac, dawniej zwany Włoskim, potem zaś Zielonym (za czasów Kaddafiego zielona była też flaga Libii, a filozofię polityczną wodza określała opublikowana w 1975 r. „Zielona książka”), to obecnie plac Męczenników. A więc tych wszystkich, którzy stracili życie, walcząc z reżimem Kaddafiego. To tutaj schodzą się główne ulice miasta, tu też znajduje się Assai Al-Hamra, czyli Czerwona Twierdza, dobry punkt widokowy na okolicę (z jednego z balkonów lubił przemawiać Mussolini). Kontrastująca z nowoczesnym bulwarem dzielnica to z kolei urokliwa starówka – tworzą ją uliczki z kolorowo pomalowanymi kamienicami, galerie, sklepiki, fotogeniczne podwórka. Choć są tu też i bardzo wiekowe obiekty, jak np. wybudowany w 165 r. Łuk Marka Aureliusza. Wyjeżdżam z Libii z niedosytem. Wiem już, że to niezwykle ciekawy kraj, ale ze względu na olbrzymie terytorium (5,6 razy większe od Polski) za jednym razem zwiedzić się go nie da. Równocześnie to kraj naprawdę fantastycznych, gościnnych ludzi. I choćby dlatego trzeba będzie tu wrócić. Libia – informacje praktyczne Dojazd Z Warszawy do Trypolisu dolecimy za 2,3 tys. zł liniami Turkish Airlines (z przesiadką w Stambule). W wyszukiwarkę należy wpisać nie Trypolis, ale Mitiga (MJI), bo tak nazywa się stołeczna dzielnica, w której znajduje się lotnisko. Można też polecieć do Tunezji, np. lotem czarterowym na Dżerbę, skąd do granicy z Libią jest 2,5 godz. jazdy samochodem. Wiza i waluta Wiza dla obywateli Polski jest konieczna. Mając zaproszenie, można ją otrzymać w Ambasadzie Libii w Warszawie, jej koszt to 260 zł. Dinar libijski; 1,47 LYD = 1 PLN. Transport Miasta na wybrzeżu są dobrze skomunikowane ze sobą – kursują tam tanie autobusy i mikrobusy. Gorzej jest z transportem w rejonach saharyjskich, gdzie działają zbiorowe taksówki, ale jeżdżą rzadko. Na długich dystansach lepiej korzystać z samolotów – bilet na trwający prawie 1,5 godz. lot między Ubari i Trypolisem to koszt ok. 560 zł. Przy eksplorowaniu Sahary niezbędne jest auto z napędem na 4 koła. I to najlepiej nie jedno – może pomóc, gdy się zakopiemy w piachu. Organizacja wyjazdu Dużym problemem w samodzielnym podróżowaniu cudzoziemców po Libii są niejasne przepisy. Musimy liczyć się z częstymi kontrolami dokumentów. Przez to wyjazd poza Trypolis czasem jest wręcz niemożliwy. Najlepiej zdać się na miejscowe biura turystyczne organizujące zwiedzanie w obstawie występujących po cywilnemu ludzi z odpowiednich służb. Źródło: archiwum NG
Drapieżnik z miną niewiniątka. Oto kot pustynny
Kot pustynny przypomina potulnego mruczka, ale należy podkreślić, że z domowymi kuzynami łączy go tylko przynależność do tej samej rodziny. To wyspecjalizowany drapieżnik, przystosowany przez naturę do życia i zdobywania pożywienia w najbardziej niegościnnym środowisku. Jak wygląda kot pustynny? Gdzie występuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Jeden z najmniejszych dzikich kotów Mieszkaniec pustyni Niewybredny drapieżnik Nocny marek z jednym małym wyjątkiem Wydaje się, że ssaki nie są stworzone do życia na pustyni. To częściowo prawda. Większość gatunków, reprezentujących tę gromadę, nie przetrwa w tak gorącym klimacie, gdzie dostęp do pożywienia i wody jest niezwykle skąpy. Są jednak gatunki wyspecjalizowane, które świetnie odnajdują się w pustynnym klimacie. O wielbłądach słyszał chyba każdy, a o fenku – małym psowatym z wielkimi uszami – na pewno większość. Na tej liście znajduje się także sporo gryzoni, surykatka szara i wiele innych zwierząt. Jednym z nich jest kot pustynny. Jeden z najmniejszych dzikich kotów Kot pustynny, znany też jako kot arabski, jest niewielkim przedstawicielem swojej rodziny. Wielkością jest zbliżony do niedużego kota domowego. Osiąga od 39 do 52 cm długości. Samce są nieco masywniejsze od samic. Osobniki męskie ważą od 2,1 do 3,4 kg, podczas gdy u samic dolną granicą jest wartość 1,4 kg, a górną – 3,1 kg. Uszy są jego najcharakterystyczniejszą cechą Tak jak u fenka, uszy tych zwierząt są duże i szpiczaste i wyraźnie odznaczają się na niedużej głowie. U kota pustynnego są one nieco pochylone (to prawdopodobnie chroni je przed piaskiem), co sprawia, że głowa wygląda na bardziej płaską niż u udomowionego odpowiednika. Na bokach widoczne są bokobrody. Umaszczenie koresponduje ze środowiskiem Sierść w części grzbietowej ma umaszczenie od jasnożółtego do szarego, dzięki czemu zwierzę niezwykle skutecznie kamufluje się na tle piasku. Na brodzie i klatce piersiowej futro jest białe. Na długim ogonie i krótkich kończynach pojawiają się ciemnobrązowe lub czarne pasy, a w kącikach oczu – cienkie ciemnoczerwone kreski. Mieszkaniec pustyni Zasięg kota pustynnego ogranicza się do Afryki i Azji. Podgatunek nominatywny, Felis margarita margarita, żyje w Algierii, Nigrze (na wyżynie Aïr), na półwyspie Synaj i Półwyspie Arabskim. Felis magarita harrisoni występuje wyłącznie na Półwyspie Arabskim, Felis margarita scheffeli – w Pakistanie, natomiast Felis margarita thinobia – w Turkmenistanie i Uzbekistanie. Zwierzęta te preferują suche siedliska, przede wszystkim pustynie. Doskonale odnajdują się na Saharze, pustyni Nushki, Kara-kum i Kyzył-kum. Niewielkiego drapieżnika można spotkać też na porośniętych niską, skąpą roślinnością równinach i w skalistych dolinach. Jak kot pustynny przystosował się do trudnego środowiska? Żeby przetrwać w tak niegościnnym klimacie, zwierzęta te musiały wykształcić szereg mechanizmów, umożliwiających życie w miejscach, gdzie w ciągu dnia temperatura osiąga wartości powyżej 50 stopni Celsjusza, a nocą spada poniżej zera. Po pierwsze, krótkie i grube futro. W ciągu dnia izoluje od nieznośnego upału, a nocą zapewnia dobrą ochronę przed chłodem. Po drugie, łapy. Na spodzie stóp, pomiędzy palcami, u kota pustynnego wyraźnie odznacza się ciemne futro, które skutecznie chroni delikatne ciało przed rozgrzanym piaskiem i skałami i ułatwia poruszanie się po niestabilnym, sypkim terenie. Po trzecie, umaszczenie. Sierść kota pustynnego świetnie komponuje się z piaskiem, zapewniając w ten sposób skuteczny kamuflaż. Po czwarte, zmysły. Przedstawiciele tego gatunku mają świetnie rozwinięty słuch i węch, dzięki czemu mogą namierzyć nawet ofiarę, która znajduje się pod ziemią. Nie bez znaczenia są też naturalne umiejętności. Te drapieżniki nie są dobrymi wspinaczami. Nie są też mistrzami skoków. Potrafią za to świetnie kopać, dzięki czemu łatwo pozyskują zdobycz i sprawnie budują jamy, które za dnia zapewniają ochronę przed upałem. Niewybredny drapieżnik Ci piękni mięsożercy są typowymi oportunistami. Chętnie polują na drobne ssaki, jak zające, myszoskoczki i lemingi. Potrafią złowić ptaka, a gdy brakuje większej zdobyczy, zadowolą się owadami i pajęczakami. Nie gardzą też gadami. Jaszczurki są dla nich łatwą zdobyczą, ale tego malca stać na o wiele więcej. Koty pustynne nie okazują respektu nawet jadowitym wężom. Nie chodzi o to, że potrafią obronić się przed niebezpiecznym gadem. Atakują pierwsze i nie okazują przy tym strachu ani zawahania. Pierwszy cios zadają krótkimi, za to ostrymi jak brzytwa pazurami przednich łap. Resztę załatwiają ostre zęby. Nocny marek z jednym małym wyjątkiem Większość przedstawicieli tego gatunku prowadzi nocny tryb życia. W ciągu dnia chronią się w jamach, a nocą, wychodzą na łowy. Wyjątkiem są osobniki zamieszkujące Pakistan. Tamtejszy podgatunek wykazuje aktywność nocną wyłącznie latem, natomiast zimą opuszcza schronienie o świcie i zmierzchu. Kot pustynny jest samotnikiem Ci mieszkańcy pustyni niemal przez cały rok prowadzą samotniczy tryb życia. W pary łączą się wyłącznie w okresie godowym. Ruja u samicy trwa około 5 dni. Okres rozrodczy jest uzależniony od obszaru występowania. Na Saharze rozpoczyna się w styczniu, a kończy w kwietniu. W Pakistanie trwa od września do października natomiast w Turkmenistanie – w kwietniu. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Nie wytrzymują nawet kaktusy i grzechotniki. Arizona pokazuje, co zmiany klimatu robią pustyniom
Arizona się gotuje. Temperatury na pustyni osiągają tam takie wartości, że giną nawet gatunki przystosowane do ekstremalnych warunków.
Jako przykłady zmian klimatu zwykle wymienia się topniejące lodowce, rozmarzającą wieczną zmarzlinę czy zanikanie srogich zim. Nie znaczy to jednak, że te regiony naszej planety, które od zawsze były bardzo gorące, nie podlegają globalnemu ociepleniu. Dotyczy to także pustyń i żyjących tam roślin i zwierząt. Mimo ich doskonałego przystosowania do wysokich temperatur, wciąż może stać się dla nich zbyt ciepło. Najlepszym przykładem tego procesu jest to, co właśnie dzieje się w Arizonie (USA). Grzechotniki się gotują, jelenie szukają pomocy człowieka W 2023 roku odnotowano tam coś, co zszokowało nawet badaczy: dwa grzechotniki zginęły we własnych norach, dosłownie ugotowane przez ekstremalne temperatury. Te gady, doskonale przystosowane do życia w wysokich temperaturach, padły ofiarą długiej fali upałów sięgających ponad 43°C, która zamieniła ich schronienia w piekarniki. To symboliczny przykład, jak szybko zmieniający się klimat prześciga zdolności adaptacyjne. Zmiany klimatyczne sprawiają, że fale upałów są dłuższe, opady deszczu rzadsze, a pożary coraz bardziej nieprzewidywalne. Cierpi na tym wiele gatunków w USA. Niektóre, jak zagrożona wyginięciem sosnowiórka czerwona (podgatunek wiewiórki), występująca tylko w okolicach szczytu Mount Graham, niemal całkowicie utraciły swoje siedliska. Jeden pożar w 2017 roku omal nie zabił całej jej populacji. Inne, np. oceloty, migrują na północ w poszukiwaniu chłodniejszych terenów i wody, narażając się po drodze na śmierć na drogach czy przeszkody w postaci granic między państwami. Z kolei widłoróg amerykański – podgatunek antylopy charakterystyczny dla Arizony – musi polegać na wodopojach budowanych przez ludzi, bo naturalne źródła wody wysychają. To samo dotyczy mulaków czarno- i białoogonowych (gatunki jelenia), muflonów kanadyjskich i łosi. Widać więc, że coraz więcej zamieszkujących pustynię zwierząt staje się zależnych od człowieka. Temperatury zagrażają słynnym kaktusom saguaro Także symbol Arizony i pustyni Sonora, czyli kaktusy saguaro (karnegia olbrzymia), walczy o przetrwanie. W temperaturach przekraczających 38 st. C. rośliny mają problem z fotosyntezą , co uniemożliwia im prawidłowe funkcjonowanie. A teraz takie temperatury na pustyni Sonoma potrafią utrzymywać się przez całą dobę, i to długo. Nawet w ogrodzie botanicznym Desert Botanical Garden w Phoenix, pod stałą opieką ekspertów, notuje się coraz większą śmiertelność pustynnych roślin. Konserwatorzy przyrody próbują działać, ale tempo zmian klimatycznych przewyższa ich możliwości. Upały są tak ekstremalne, że nawet pustynia zaczyna się poddawać. Źródło: Vice Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
„Byłam zachwycona, gdy wjechałam na tę trasę” – Velo Pustynia to nowy hit Małopolski
Morze piasku, zieleni i masa niespodzianek za każdym zakrętem – tak w kilku słowach można by opisać niezwykłą trasę rowerową w Polsce. Szlak Velo Pustynia niedawno został otwarty, a już robi furorę. Postanowiłam sprawdzić, czy rowerowa wycieczka wokół Pustyni Błędowskiej rzeczywiście jest tak zachwycająca, jak opisują turyści w mediach społecznościowych.
„Polska Sahara” sama w sobie jest wyjątkowym obszarem przyrodniczym, która co roku – zwłaszcza w okresie letnim – przyciąga tłumy. Jedna z głównych atrakcji turystycznych Małopolski i województwa śląskiego stała się również perełką dla turystów. Wszystko przez ścieżkę pieszo-rowerową wokół Pustyni Błędowskiej, która pozwala odkryć najciekawsze zakamarki tego rejonu. Jedyna taka trasa w Polsce kusi turystów Podróż po jednej z najpopularnieszych tras rowerowych w Polsce rozpoczęłam w niewielkiej miejscowości przy lotnisku w Pyrzowicach, jadąc dalej przez: Siewierz, Chruszczobród, Wiesiółkę, Niegowonice, Chechło. Trasa wiodła głównie przez spokojne miejscowości i mało ruchliwe drogi, co jest sporym atutem dla posiadaczy rowerów górskich. W pewnym momencie krajobraz gwałtownie się zmienia. Pod stopami pojawia się płaska jak stół ścieżka, morze piasku, nietypowej roślinności i tabliczka informacyjna. Wówczas wiadomo już, że znaleźliśmy się na słynnym szlaku Velo Pustynia. To jedyna taka ścieżka pieszo-rowerowa w Polsce, częściowo poprowadzona na skraju pustyni i otaczających ją kompleksów leśnych. „Podróż i spacer to nie tylko możliwość dotarcia do odległych zakątków pustyni, ale także obcowanie z naturą i możliwość podziwiania niezwykłości wyjątkowego krajobrazu” – czytam na tabliczce znajdującej się nieopodal trasy. Jednym z głównych atutów ścieżki jest fakt, że umożliwia bezpośrednią komunikację między słynnymi punktami widokowymi – „Róża Wiatrów”, „Czubatka w Kluczach” i „Dąbrówka” w Chechle. Sporą atrakcją jest również przejazd po ścieżce na palach nad doliną rzeki Biała Przemsza. Raj dla rowerzystów? Jest jedno „ale” Trasą rowerową jedzie się bardzo przyjemnie, niezależnie od rodzaju opon w rowerze. Ścieżka jest płaska, pozbawiona dziur i wybojów, jednocześnie dość wąska. Bardzo dobrze komponuje się z otaczającym krajobrazem. Trasa ma około 20 km długości, jednak trudno oszacować, ile zajmie przejazd pełnej pętli – po drodze jest sporo atrakcji, przy których warto się zatrzymać. Jedną z nich jest „Róża Wiatrów”, punkt startowy dla większości wycieczek turystycznych m.in. trasy rowerowej Velo Przemsza i Velo Pustynia. Niezwykły kompleks altan i pomostów to coś, czego nie sposób ominąć. To wygodna przestrzeń do odpoczynku czy zorganizowania pikniku oraz baza wypadowa dla spacerów w głąb pustyni. Odbywają się tam również imprezy kulturalne, wydarzenia sportowe i nie tylko. W pobliżu znajduje się płatny parking, mała gastronomia, a także wypożyczalnie rowerowe. Wieczorami „Róża Wiatrów” przyciąga przede wszystkim miłośników zachwycających zachodów słońca. Widoki jak z bajki, ale weekendy pełne tłumów – co mówią turyści? Jednym z najciekawszych punktów trasy jest również ścieżka na palach. Przebiega nad malowniczą doliną rzeki Biała Przemsza. Trasa o długości ok 400 m z dwoma tarasami widokowymi łączy dwie części Pustyni Błędowskiej. Miejscami drewniana droga biegnie nawet 3 m nad poziomem terenu, zapewniając niesamowite wrażenia i możliwość podziwiania bioróżnorodności tego terenu. Mimo wyjątkowych widoków i niespodzianek na trasie Velo Pustynia ma też pewne wady. Ścieżka jest dość wąska, tymczasem w słoneczne weekendy przeżywa prawdziwe oblężenie turystyczne. Tłumy rowerzystów i spacerowiczów rozlewają się zarówno na trasie, jak i na parkingach czy przy restauracjach. Dla niektórych jest to spory minus. – Byłam zachwycona, jak wjechałam na ścieżkę, widoki są naprawdę nie z tej ziemi. Ale cała magia znika w tym tłoku. Momentami rowerem naprawdę trudno się przecisnąć. Z wielką chęcią tu wrócę, ale na pewno nie w niedzielę, prędzej w tygodniu – mówi mi na trasie pani Aneta. Podobnego zdania jest pan Arek z Katowic. – Idealna trasa na rower z dziećmi, jest płasko, równo, super. Minusem jest fakt, że w weekendy przy słonecznej pogodzie zjeżdża się tu mnóstwo ludzi, czasem bardzo trudno się przecisnąć – twierdzi. Z kolei pani Edycie z Małopolski tłumy nie przeszkadzają. – Trasa i okolica przepiękna, chyba jedyne takie miejsce w Polsce, to nic dziwnego, że jest dużo osób. Spodziewałam się tego, zero zaskoczenia. Dla mnie to i tak taki mój mały „rowerowy raj” – mówi. Źródło: National Geographic Traveler
Oko Sahary przecina pustynię koncentrycznymi kręgami. Skąd wzięła się ta niezwykła formacja?
Oko Sahary, jedna z najbardziej tajemniczych struktur geologicznych, rozpościera swe koncentryczne kręgi na największej pustyni na Ziemi, w miejscu, gdzie warunki są najmniej gościnne i przyjazne. Na przestrzeni lat powstało wiele tez na temat pochodzenia tej niezwykłej formacji. Czym jest Oko Sahary? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Tajemnicze „oko” na Saharze Oko Sahary to ślad po uderzeniu meteorytu? Atlantyda znajdowała się na Saharze? Czym właściwie jest Oko Sahary? Choć miejscowa ludność najprawdopodobniej od setek lat jest świadoma istnienia tego fenomenu geologicznego, to świat zwrócił uwagę na Oko Sahary dopiero, gdy człowiek wyruszył na podbój kosmosu. Tajemnicza struktura od dawna fascynuje naukowców i opinię publiczną, a duże zainteresowanie tylko podsyca spekulacje na temat jej pochodzenia. Na przestrzeni lat powstało kilka prawdopodobnych tez, wyjaśniających powstanie niezwykłej formacji, a obok nich wyrosły też opowieści ocierające się o fantastykę. Tajemnicze „oko” na Saharze Oko Sahary (znane też jako Oko Afryki), a właściwie – Kalb ar-Riszat, to struktura geologiczna na Saharze, oddalona o około 25 km na północny wschód od miasta Wadan, w północno-zachodniej Mauretanii. Rozpościera się na obszarze płaskowyżu Adrar, którego krajobraz kształtują suche doliny i ruchome wydmy. Monumentalny twór osiąga około 40 km średnicy. Skąd wzięła się jego niezwykła nazwa? Ta jest zasługą charakterystycznego ukształtowania tworzących go skał. Układają się one w ogromną kopułę skalną, którą przecinają koncentrycznie rozchodzące się kręgi. Od punktu orientacyjnego do przedmiotu badań Nie jest prawdą, że Oko Sahary odkryli pierwsi astronauci. Ludzie od dawna są świadomi istnienia formacji skalnych w północno-zachodniej Mauretanii. Najprawdopodobniej już wczesne koczownicze ludy Afryki używały jej jako punktu orientacyjnego podczas swoich wędrówek. Jednak przed pierwszymi załogowymi lotami w kosmos, nie przyciągała uwagi naukowców. Powód? Prozaiczny – formacja Kalb ar-Riszat jest zbyt rozległa, by można było ją poznać z poziomu gruntu. Nawet obserwacje lotnicze nie umożliwiały pełnego zobrazowania tej struktury. Dopiero zmiana perspektywy obserwacji na orbitalną pozwoliła zrozumieć, że pod wieloma względami jest to twór niezwykły. Pierwsze naukowe opisy Oka Sahary powstały już w latach 30. i 40. XX wieku, jednak jeszcze przez wiele lat ta struktura pozostawała tylko „lokalną ciekawostką”. Zmieniło się to dopiero w 1965 roku, kiedy podczas misji Gemini 4 astronauci Edward White i James McDivitt wykonali spektakularne fotografie tej formacji. Zdjęcia obiegły cały świat i nagle Oko Sahary stało się przedmiotem badań międzynarodowej społeczności naukowej. Widziany z orbity, ten niezwykły twór przypomina wielką tarczę strzelniczą lub ogromne oko. Właśnie to skłoniło badaczy do zainteresowania się geologicznym pochodzeniem Kalb ar-Riszat. Oko Sahary to ślad po uderzeniu meteorytu? Naukowcy zwrócili uwagę na symetryczny, okrągły kształt, podniesiony obwód zewnętrzny i nieco zapadnięte centrum struktury. Te cechy zdawały się jednoznacznie sugerować, że tajemnicze Oko Sahary to w praktyce nic innego, jak kolosalny krater uderzeniowy – ślad po kontakcie meteorytu z powierzchnią naszej planety. Pogląd ten był lansowany przez dość długi czas, ale późniejsze badania geologiczne stanowczo obaliły tezę o kraterze uderzeniowym. Za jej odrzuceniem przemawiało kilka kluczowych kwestii. Po pierwsze, badacze zwrócili uwagę na brak centralnego szczytu. W miejscach noszących rozległe ślady kosmicznego uderzenia najczęściej występuje złożona struktura wypiętrzenia, która powstaje w następstwie sprężystego odbicia skały po ogromnej sile uderzenia. Po drugie, w obszarze Oka Sahary nie ujawniono rozległej brekcji, czyli okruchowca zbudowanego ze scementowanych fragmentów innych skał. Co prawda występuje tam pewna brekcja krzemionkowa, ale ta ma przede wszystkim pochodzenie hydrotermalne. Naukowcy nie mają wątpliwości, że nie jest to skała powstająca w następstwie działania ekstremalnego ciśnienia, które powstaje w trakcie uderzenia meteorytu. Po trzecie, w strukturze na Saharze nie stwierdzono rozległego stopienia uderzeniowego, które byłoby następstwem działania ogromnego ciepła, uwolnionego pod wpływem intensywnego oddziaływania energii kinetycznej. Po czwarte, w obszarze Oka Sahary stwierdzono obecność skał magmowych i ich specyficznych układów strukturalnych. To z kolei wskazało na wewnętrzne pochodzenie magmowe Atlantyda znajdowała się na Saharze? Gdy mowa o rzeczach i zjawiskach tajemniczych, czyli nie do końca poznanych, od razu pojawiają się fantastyczne tezy na ich temat. To zaskakujące, ale niektóre osoby do dziś wierzą, że Oko Sahary jest pozostałością po Atlantydzie, czyli zamieszkałym przez rozwiniętą cywilizację mitycznym mieście, które w swoich dialogach opisał Platon. Zwolennicy tej tezy powołują się na zaskakującą zbieżność koncentrycznych kształtów ze starożytnymi opisami. Zupełnie nie biorą pod uwagę współczesnego poglądu, według którego Platon użył opowieści o Atlantydzie jako narzędzia literackiego, dzięki któremu wyraził swoje idee polityczne i filozoficzne. Nauka odrzuca istnienie Atlantydy, a geologia nie dostarcza żadnych dowodów, że Oko Sahary jest czymkolwiek innym, niż tylko (a właściwie aż) naturalną strukturą. Co więcej, badania archeologiczne nie ujawniły w tym obszarze żadnych struktur, które mogłyby być tworem rąk ludzkich. Czym właściwie jest Oko Sahary? Nie jest kraterem uderzeniowym ani pozostałością po starożytnym mieście. Czym zatem jest ta formacja? Obecnie dominuje mocno poparty pogląd, według którego Kalb ar-Riszat jest głęboko zerodowaną kopułą geologiczną, wypiętrzoną antykliną, która swój charakterystyczny wygląd zawdzięcza interakcji między działającymi na znacznej głębokości siłami magmowymi a długotrwałą erozją powierzchniową. Proces formowania tej struktury najprawdopodobniej rozpoczął się w okresie kredy, kiedy ogromna masa stopionej skały uległa wypchnięciu spod skorupy ziemskiej. Pod wpływem działania ogromnego ciśnienia powierzchniowego nastąpiło wypiętrzenie pierwotnie płaskich skał osadowych, przez co powstała rozległa kopuła. W ciągu milionów lat naturalne czynniki poddawały ją erozji, w wyniku czego powstały charakterystyczne koncentryczne pierścienie. Tak naprawdę naukowcy wiedzieli o tym od dawna Należy podkreślić, że podobną teorię w 1948 roku przedstawił geograf Jacques Richard-Molard. Opierając się na naukowej intuicji, założył, że struktura ta jest wynikiem wypiętrzenia lakolitowego. Nie miał jednak żadnych konkretnych dowodów na poparcie swoich obserwacji, dlatego przez wiele lat dominowały inne poglądy w tym temacie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Pustynie lodowe to najbardziej niegościnne miejsca na Ziemi. Panuje tam ekstremalny klimat
Pustynie lodowe to miejsca, gdzie srogi klimat jest skrajnie nieprzyjazny człowiekowi. Temperatury osiągają tam tak niską wartość, że nie sposób zmierzyć ich tradycyjnym termometrem rtęciowym. Roślinność praktycznie tam nie występuje, a uboga fauna ogranicza się tylko do nielicznych gatunków drapieżników. Gdzie występują pustynie lodowe? Jak wygląda życie na tych obszarach? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Lodowe piekło na Ziemi Pustynie lodowe to najsurowsze miejsca na Ziemi Ekstremalne warunki klimatyczne ukształtowały unikatowe środowisko Są miejsca na Ziemi, gdzie temperatura nigdy nie osiąga dodatnich wartości, a w zasięgu wzroku znajduje się tylko wszechobecna pokrywa lodowa. Gdzie siła wiatru wykracza poza górną wartość skali Beauforta, a skąpe opady mają wyłącznie postać śniegu. Gdzie jedynymi ludźmi są naukowcy, badający te skrajnie nieprzyjazne miejsca. To właśnie pustynie lodowe. Lodowe piekło na Ziemi Mówiąc o pustyni lodowej, na myśli trzeba mieć unikatową formę biomu pustynnego, która kształtuje się w strefie podbiegunowej, w warunkach ekstremalnego klimatu polarnego. To obszar praktycznie pozbawiony pokrywy roślinnej, pokryty lądolodem o grubości nawet kilku kilometrów. Pustynie lodowe swoim zasięgiem obejmują dwa obszary ziemskie: Arktykę i Antarktydę. Pustynia lodowa Arktyki Na półkuli północnej obszar pustyni lodowej rozciąga się na najbardziej wysuniętych na północ częściach Kanady, Stanów Zjednoczonych, Grenlandii, Islandii, Finlandii, Szwecji, Rosji i Norwegii. Obejmuje także pokryty lodem Ocean Arktyczny. Powszechnie występuje tam wieczna zmarzlina (obszar, którego temperatura utrzymuje się poniżej 0 stopni Celsjusza przez co najmniej dwa lata), a sezonowo pojawia się także pokrywa śnieżna. Pustynia lodowa Antarktydy Na półkuli południowej, ekstremalnie niegościnna pustynia lodowa pokrywa prawie cały obszar Antarktydy i część pokrytego lodem Oceanu Południowego. Pokrywa lodowa zajmuje około 98% powierzchni kontynentu. W najgrubszym punkcie osiąga około 4,9 km grubości. Tamtejsze ekosystemy lądowe są znacznie mniej zróżnicowane niż występujące na półkuli północnej. Wynika to z faktu, że w przeciwieństwie do Arktyki, Antarktyda rozciąga się niemal koncentrycznie wokół bieguna południowego i nie ma geograficznego połączenia lądowego z żadnym kontynentem. Pustynie lodowe to najsurowsze miejsca na Ziemi Klimat pustyń lodowych należy do najbardziej ekstremalnych na naszej planecie. Obszary te są klasyfikowane jako klimat czapy lodowej. Temperatura powietrza nigdy nie przekracza tam zera stopni Celsjusza. Mało tego, nigdy nawet nie zbliża się do tej wartości. Temperatury na pustyniach lodowych Gdy panuje dzień polarny, termometr wskazuje średnio 20 stopni Celsjusza poniżej zera. W trakcie nocy polarnej, temperatura osiąga poziom nawet minus 80 stopni Celsjusza. Tak ekstremalnie niską wartość można zmierzyć wyłącznie sprzętem laboratoryjnym. Zwykły termometr rtęciowy kończy pomiary na około minus 39 stopniach Celsjusza, gdy rtęć staje się ciałem stałym. W tym miejscu warto wspomnieć o rekordach zimna zarejestrowanych na pustyniach lodowych. 21 lipca 1983 roku aparatura na stacji antarktycznej Wostok wskazała wartość 89,6 stopnia Celsjusza poniżej zera. To jednak jeszcze nie wszystko, na co stać naturę. Pomiary satelitarne wykonywana w latach 2004–2016 udowodniły, że temperatura na lodowej wyżynie Antarktydy może osiągać wartość minus 98 stopni Celsjusza. Opady na pustyniach lodowych Skąpe opady są jedną z cech definiujących pustynię. Średnia roczna dla Sahary wynosi zaledwie 76 mm rocznie. Na niektórych obszarach pustyń lodowych opady są jeszcze skąpsze. Na północy powietrze jest ekstremalnie suche. Przekłada się to na wartość 500 mm rocznie. Gorzej pod tym względem jest na południu, gdzie średnia roczna opadów nie przekracza 200 mm i zmniejsza się w głąb lądu. Na wewnętrznym płaskowyżu polarnym, średnia roczna wynosi około 50 mm. Na samym biegunie wartość ta spada do około 2 mm. Oczywiście mówimy tu o opadach w postaci śniegu, przełożonych na ekwiwalent wody w stanie ciekłym Wiatry na pustyniach polarnych Nie tylko skrajnie niskie temperatury i skąpe opady czynią te obszary skrajnie ekstremalnymi. Wymieniając cechy tamtejszego klimatu, nie można zapomnieć o silnym wietrze. Zdarza się, że na Antarktydzie wieje z prędkością około 200 km/godz. O tym, jak ekstremalna jest to siła, niech świadczy fakt, że najniższy stopień w skali Beauforta, oznaczający huragan, zaczyna się od 117 km/godz. Ekstremalne warunki klimatyczne ukształtowały unikatowe środowisko Mroźne warunki, ekstremalnie silny wiatr, brak wody w stanie ciekłym, miesiące całkowitej ciemności – na tak niegościnnym obszarze praktycznie nie występuje życie roślinne. Tylko nieliczne gatunki przystosowały się do życia w tym środowisku. Brak szaty roślinnej przekłada się na skąpą faunę, w której nie występują gatunki roślinożerne. Roślinność na Antarktydzie Na południu, gdzie środowisko jest jałowe, a tylko nieliczne obszary są wolne od lodu, występują jedynie dwie formy roślin kwitnących – śmiałek antarktyczny i kolobant. Śmiałek antarktyczny rośnie w pobliżu kolonii pingwinów, gdzie dostępność składników odżywczych jest największa. Z kolei kolobant porasta skaliste obszary przybrzeżne, tworząc niewielkie poduszkowate skupiska. Jeżeli mowa o roślinach nienaczyniowych, występuje tam około 100 gatunków mchów i do 30 gatunków wątrobowców. Występują tam również glony śnieżne i ponad 300 gatunków porostów. Roślinność na Arktyce Północna pustynia lodowa charakteryzuje się większą bioróżnorodnością. Na szatę roślinną składają się nie tylko mchy i porosty, ale także krzewy, trawy i rośliny kwitnące. Nawet w wysokiej Arktyce sporadycznie pojawiają się maki, karłowate wierzby i poduszki skalnic. Świat zwierzęcy pustyń lodowych Fauna pustyń lodowych jest równie wyspecjalizowana jak flora. Poza bakteriami, na jałowym lądzie Antarktydy mogą przetrwać jedynie niektóre pingwiny i foki, ale jako że ich pożywienie pochodzi z oceanu, stanowią część ekosystemu morskiego. Znacznie bogatsza jest fauna Arktyki. Na północy można spotkać znacznie więcej ssaków. W tym miejscu należy wymienić gatunki takie jak niedźwiedź polarny czy lis polarny. Elementem tamtejszego krajobrazu jest także sowa śnieżna. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Atakama zasypana śniegiem. Astronomowie przecierają oczy ze zdumienia
W miejscu, gdzie roczne opady liczy się w milimetrach, spadł... śnieg. Naukowcy pracujący w obserwatorium ALMA nie mogli uwierzyć własnym oczom. Na pustyni Atakama zrobiło się biało, a to bardzo rzadki widok w tych regionach.
Spis treści: Pustynia Atakama pod śniegiem Gdzie na Atakamie pada śnieg? Zmiany klimatu a pustynie Wystarczyło kilka dni upałów nad Polską, żeby wiele osób zatęskniło za deszczem i temperaturami dalekimi od 30 stopni Celsjusza. Tymczasem na drugiej półkuli, w miejscu uznawanym za najbardziej suche na świecie, spadł właśnie śnieg. Mimo że teraz panuje tam kalendarzowa zima, opady śniegu to bardzo rzadkie zjawisko. Pustynia Atakama pod śniegiem Pustynia Atakama rozciąga się w północnym Chile, wzdłuż wybrzeża Oceanu Spokojnego. Średnie roczne opady wynoszą tam zaledwie 1–2 mm. W niektórych miejscach przez wiele lat nie pada wcale. Wilgoć pojawia się tam wyłącznie w postaci gęstej, przyziemnej mgły, która w ograniczonym stopniu zasila lokalne ekosystemy. Główną przyczyną skrajnej suchości jest połączenie zimnego Prądu Peruwiańskiego oraz pasatów, które uniemożliwiają napływ wilgotnego powietrza. Mimo skrajnej suchości Atakama nie jest najgorętszym miejscem na świecie. Temperatury są tu umiarkowane, a dzięki sąsiedztwu Pacyfiku noce bywają chłodne. Ostatnio poprószył tam nawet śnieg. Pod koniec czerwca astronomowie pracujący w Obserwatorium ALMA zaobserwowali, że skalista powierzchnia Atakamy (nierzadko porównywana do Marsa) została przykryta cienką warstwą białego puchu. Mimo skrajnie suchych warunków, w najwyżej położonych partiach pustyni, powyżej 5000 m n.p.m., sporadycznie pada śnieg. Najczęściej w lutym, podczas tzw. zimy Altiplano, oraz w chłodniejszych miesiącach południowej zimy – czerwcu i lipcu. Gdzie na Atakamie pada śnieg? Jednym z takich wysokogórskich miejsc jest płaskowyż Chajnantor. To tam znajdują się anteny radioteleskopu ALMA. W całym regionie przez rok może spaść od 20 do nawet 80 centymetrów śniegu. Jednak znacznie niżej, na wysokości około 2900 metrów, gdzie mieści się główny ośrodek operacyjny ALMA, śnieg pada ekstremalnie rzadko. Ostatni taki przypadek zanotowano 12 lat temu. Pod koniec czerwca 2025 roku doszło jednak do wyjątkowego wydarzenia. Śnieg pokrył nie tylko wysokie partie płaskowyżu, ale także niżej położone obszary pustyni. Zdjęcia satelitarne z misji Copernicus Sentinel-2 ukazały biały puch rozciągający się zarówno po chilijskiej stronie pustyni Atakama, jak i w Argentynie. Dla naukowców z ALMA była to ogromna niespodzianka. – NIESAMOWITE! Pustynia Atakama w Chile, najsuchsza na świecie, jest ZAŚNIEŻONA! – czytamy w social mediach obserwatorium. Zmiany klimatu a pustynie Ekstremalne warunki pogodowe doprowadziły do czasowego wstrzymania pracy radioteleskopów. Po tym, jak odczuwalna temperatura spadła do -28 stopni Celsjusza, urządzenia automatycznie przeszły w „tryb przetrwania”. To zabezpiecza je przed silnym wiatrem poprzez mechaniczne przestawienie ich w odpowiednim kierunku. Po ustaniu opadów astronomowie wrócili do pracy. Paradoksalnie właśnie po śnieżycy panują najlepsze warunki do obserwacji. Zimne, suche powietrze minimalizuje zakłócenia w pomiarach fal radiowych. Klimatolog Raúl Cordero z Uniwersytetu w Santiago zaznacza, że coraz więcej modeli przewiduje częstsze występowanie opadów – nawet w tak suchych regionach jak Atakama. Wraz z rosnącymi temperaturami i zmianami w cyrkulacji atmosferycznej, pustynie mogą doświadczać coraz bardziej nietypowych warunków pogodowych, w tym właśnie śniegu. Źródło: ALMA Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Egipt, jakiego nie pokazują przewodniki. Tylko wtajemniczeni wiedzą o tych oazach
Kiedy większość turystów pędzi do piramid i kurortów nad Morzem Czerwonym, prawdziwi odkrywcy skręcają w bok – prosto w pustynię. Tam, gdzie kończą się mapy, zaczyna się inny Egipt: dziki, nieujarzmiony i zaskakująco piękny.
Spis treści: Fajum Oaza Sziwa Oaza Baharijja Charga Dachla Farafra Egipt to nie tylko piramidy w Gizie, Kair czy kurorty nad Morzem Czerwonym. To także kraj, którego 90% stanowią pustynie. Mało kto zagląda w tę ogromną, dziką przestrzeń. Na zachodzie kraju rozciąga się Pustynia Zachodnia. Łączy się z Libią i ciągnie się dalej. Od czasów Aleksandra Wielkiego odkrywcy zapuszczali się tu, by poznać nieskażoną naturę i unikatową kulturę oaz. Ich odosobnienie sprawiło, że wciąż pozostają dzikie i autentyczne. Egipskie oazy to kapsuły czasu. Można tu znaleźć złote mumie, rzymskie ruiny, gorące źródła i niezwykłe formacje skalne. Każda oaza ma swój własny charakter. Fajum Fajum wciąż pozostaje mało znany, choć leży tylko godzinę drogi od Kairu. Nazwa regionu może być znajoma dzięki słynnym Portretom fajumskim – malowanym maskom mumii, które dziś można zobaczyć w muzeach, takich jak Luwr czy British Museum. W samym Fajum zostały tylko dwa, wystawione w Muzeum Kom Aushim. Jednak to natura jest największą atrakcją tego miejsca. Prehistoryczne Jezioro Karun przyciąga liczne ptaki, w tym flamingi. Z kolei tajemnicze Jezioro Magii – tak ukryte, że nie znajdziesz go na mapach – przyciąga tych, którzy chcą popływać lub zrobić wyjątkowe zdjęcia. Tafla jeziora odbija niebo, tworząc niesamowity widok na Drogę Mleczną. Jezioro leży na terenie Wadi Al-Hitan, czyli Doliny Wielorybów – wpisanego na listę UNESCO rezerwatu sprzed 40 milionów lat. To największe na świecie cmentarzysko pradawnych wielorybów. Oaza Sziwa Jeszcze w latach 80. XX wieku do oazy Sziwa można było dotrzeć tylko na wielbłądzie. Dziś podróż z Kairu trwa około 12 godzin, ale to nie zniechęca tych, którzy szukają spokoju i tajemniczej atmosfery. Oaza leży zaledwie 48 km od granicy z Libią. W starożytności przybywali tu pielgrzymi, by zasięgnąć rady Wyroczni Amona. Ruiny świątyni na wzgórzu wciąż robią wrażenie. Warto też zobaczyć średniowieczną twierdzę Shali zbudowaną z gliny oraz Górę Umarłych – skałę z setkami grobowców wykutych w kamieniu. Największą atrakcją Sziwy są jednak solne jeziora. Ich intensywnie niebieska woda wygląda jak płynny kryształ, a białe brzegi błyszczą w słońcu. Można tu popływać lub po prostu unosić się na wodzie. Niektóre jeziora są ogromne, inne ledwie mieszczą jedną osobę. Oaza Baharijja To najłatwiej dostępna oaza Pustyni Zachodniej. Leży blisko Kairu i przyciąga turystów zabytkami, gorącymi źródłami i niezwykłym krajobrazem. Legenda głosi, że Aleksander Wielki po wizycie w Sziwie kazał zbudować świątynię także w Baharijji. Jej ruiny można dziś zwiedzać. Jeszcze większe wrażenie robi Dolina Złotych Mumii, gdzie odkryto setki mumii pokrytych złotem. Część z nich jest wystawiona w lokalnym muzeum. Najbardziej niezwykłe miejsce w Baharijji to Czarna Pustynia. To teren wygasłych wulkanów pokryty czarnymi skałami. Przypomina krajobraz z Marsa. Przejażdżka terenówką przez ten obszar to obowiązkowy punkt wycieczki. Po niej warto odpocząć w jednym z kilkuset naturalnych źródeł albo dawnych rzymskich studni. Charga Charga bywa nazywana „małą Italią” starożytnego Egiptu. Rzymianie podbili ją, bo była ważnym punktem na handlowym szlaku. Ślady ich obecności przetrwały do dziś. Najbardziej imponuje twierdza El-Deir. To ogromna budowla, która wciąż stoi niemal nietknięta, mimo upływu wieków. Jej mury pokryte są inskrypcjami. Ślady zostawili to po sobie zarówno starożytni podróżni, jak i brytyjscy żołnierze z czasów I wojny światowej. Na północy oazy leży góra Gebel al-Teir. Można tam zobaczyć prehistoryczne rysunki naskalne i napisy w koptyjskim alfabecie. Najciekawszym miejscem dla miłośników historii chrześcijaństwa jest nekropolia El Bagawat. To jedno z najlepiej zachowanych starożytnych cmentarzysk chrześcijańskich. W ceglastych grobach zachowały się kolorowe malowidła z biblijnymi scenami i greckimi napisami. Dachla Dachla, co po arabsku znaczy „wnętrze”, jest jeszcze spokojniejsza niż sąsiednia Charga. Swój rozkwit przeżywała w czasach grecko-rzymskich. Najlepiej zachowanym zabytkiem z tego okresu jest świątynia Deir el-Hagar. Przypomina słynny Karnak w Luksorze. Wioska Al-Qasr kryje kolejną niespodziankę: pod jej powierzchnią znajdują się ruiny rzymskiej osady. Dziś to sieć opuszczonych glinianych domów i wąskich uliczek, które tworzą niezwykły labirynt historii. Choć Charga ma więcej ruin, Dachla słynie z gorących źródeł. Jest ich tu ponad 600. Woda wypływa z głębokich warstw ziemi i ma właściwości lecznicze. Kąpiel w takim źródle, z widokiem na wapienne klify, to świetny sposób na relaks. Farafra Farafra to najbardziej odosobniona oaza w Egipcie. Prowadzi do niej droga przez Białą Pustynię. Śnieżnobiały piasek przypomina tu śnieg albo piankę, a wapienne skały wyglądają jak gigantyczne grzyby lub bezy. Choć podróż jest wymagająca, warto ją podjąć. Około 50 km od oazy znajdują się pozostałości neolitycznych wiosek. Można tam zobaczyć fundamenty dawnych chat oraz jaskinie z malowidłami starszymi niż piramidy. Są tam też odciśnięte dłonie ludzi, którzy żyli tu tysiące lat temu. Źródło: National Geographic Autorka: Miranda Mullings
Archeolodzy odkryli afrykańskie figurki w Izraelu. Skąd się tam wzięły?
To naprawdę rzadkie odkrycie. Na pustyni Negew w Izraelu archeolodzy odkryli w grobach figurki ukazujące mieszkańców Afryki. Znaleziska pochodzą sprzed 1500 lat, gdy miejsce to było tyglem kulturowym.
Spis treści: Rzadkie surowce i afrykańska tożsamość Co mówią nam figurki? Stanowisko archeologiczne Tel Malḥata w dolinie Arad, na którym dokonano odkrycia, datowane jest na VI wiek. Był to zatem okres rzymsko-bizantyjski. Wówczas w tym rejonie pustyni Negew pojawiali się kupcy z południowej Arabii, Indii i Afryki. Teraz naukowcy natknęli się na spore cmentarzysko, które ukazuje kosmopolityczny charakter Tel Malḥata. Rzadkie surowce i afrykańska tożsamość W grobach kobiet i dzieci znaleziono pięć maleńkich figurek. Wśród nich były takie ukazujące postaci o charakterystycznych rysach twarzy. Artefakty wykonano z surowców organicznych. – Znalezienie afrykańskich figurek w lokalnych grobach chrześcijańskich jest rzadkim odkryciem, które pogłębia nasze zrozumienie różnorodności kulturowej w tym regionie około 1500 lat temu – informują badacze. Wyjątkowe znaleziska opisano w czasopiśmie „Israel Antiquities Authority's ʼAtiqot”. Badania prowadziła dr Noé D. Michaela z Izraelskiej Służby Starożytności i Uniwersytetu w Kolonii. Co mówią nam figurki? Zabytki wykonano z kości i drewna hebanowego – rzadkiego surowca pochodzącego z południowych Indii i Sri Lanki. Ukazują zarówno kobiety jak i mężczyzn o wyraźnych afrykańskich rysach twarzy. Figurki były osobistymi przedmiotami, noszonymi zapewne na szyi, o czym świadczą przewiercone otwory. – Wydaje się, że ich celem była nie tylko dekoracja. Były to także intymne przedmioty osobiste, niosące ze sobą historię tożsamości, tradycji i pamięci – przekonują archeolodzy. Jest to też dowód na obecność w tej części Lewantu imigrantów z terenu Afryki w VI wieku. Starannie umieszczone w grobach obok kobiet i dzieci, figurki były wyjątkowo dobrze zachowane. Według badaczy „możliwe jest, że figurki przedstawiają przodków, a tym samym odzwierciedlają tradycje przekazywane z pokolenia na pokolenie, nawet po przyjęciu religii chrześcijańskiej”. W grobach znaleziono też wyroby szklane i kamienne. Były tam także alabastrowa biżuteria oraz bransoletki z brązu. Z analizy pochówków wynika, że złożono tam chrześcijan. Źródło: Izraelska Służba Starożytności Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
To niezwykłe, ale częste zjawisko. Łatwo można zaobserwować je także w Polsce
Fatamorgana to jeden z najbardziej intrygujących przykładów na to, jak natura potrafi igrać z naszymi zmysłami. W określonych warunkach pogodowych, obserwator może doświadczyć niezwykle sugestywnego złudzenia obecności obiektów tam, gdzie w rzeczywistości ich nie ma. Jak powstaje fatamorgana? Co to takiego? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Kluczowym czynnikiem jest różnica temperatur Fatamorgana niejedno ma imię Woda na drodze lub na pustyni? Statek unoszący się nad wodą? To tylko iluzja Nie taka niezwykła, jak można przypuszczać Nazwa tego zjawiska wywodzi się z legend arturiańskich. Morgana Le Fay była przyrodnią siostrą króla Artura i potężną czarodziejką. Dysponowała licznymi talentami, w tym mocą wywoływania złudzeń optycznych. Podobno żeglarze, którzy płynęli przez Cieśninę Mesyńską wierzyli, że miraże, których doświadczają, są wywoływane właśnie przez nią. Trzeba przyznać, że iluzje optyczne bywają niezwykle sugestywne i często wydają się rzeczywistymi obiektami. Zapewniamy jednak, że nie ma w tym żadnej magii, ani białej, ani czarnej. Kluczowym czynnikiem jest różnica temperatur Fatamorgana, nazywana też mirażem, to nic innego, jak rezultat ugięcia promieni światła w optycznie niejednorodnych ośrodkach. W następstwie tego procesu powstaje pozorny obraz odległego obiektu. Mówimy tu zatem o zjawisku optycznym, wywołanym różnymi współczynnikami załamania światła w warstwach powietrza o różnej temperaturze, a co za tym idzie – także różnej gęstości. W ciepły, słoneczny dzień, podłoża osiągają znacznie wyższą temperaturę niż znajdujące się nad nimi powietrze. W konsekwencji tego, oddają one ciepło do warstw powietrza. Przy czym należy podkreślić, że te nagrzewają się nierównomiernie. Warstwy niższe są cieplejsze, natomiast wyższe – chłodniejsze. Jak powstaje fatamorgana? Wraz ze zmianą temperatury powietrza, następuje zmiana jego właściwości optycznych. W tym konkretnym przypadku, kluczową rolę odgrywa współczynnik załamania. W niejednorodnym ośrodku występuje pewien rozkład rozchodzenia się fali. Zakrzywiony bieg promieni świetlnych sprawia, że światło od odległego obiektu może docierać do obserwatora więcej niż jedną drogą. Na granicy warstw powietrza dochodzi do załamania, w następstwie czego powstaje iluzja optyczna, nazywana obrazem pozornym. Fatamorgana niejedno ma imię O biegu promieni świetlnych decyduje rozkład współczynnika załamania. W zależności od rozkładu temperatury, pozorny obraz dalekiego planu może powstawać pod lub nad obiektem rzeczywistym. Ze względu na położenie owego dodatkowego obrazu, fatamorgany można podzielić na: górne – powstają, gdy współczynnik załamania maleje z wysokością, dolne – powstają, gdy współczynnik załamania rośnie z wysokością. Fatamorgana górna Gdy wyższa warstwa powietrza jest cieplejsza niż dolna, znajdująca się tuż nad powierzchnią, promienie światła ulegają załamaniu ku górze. To sprawia, że widziany przez obserwatora obraz obiektu znajduje się nad jego faktycznym położeniem. W momencie wystąpienia mirażu górnego, dochodzi do przeskalowania obrazu w pionie. Przez to, pozorne obiekty wydają się być o wiele większe niż rzeczywiste, a przez to – także znacznie bliższe. Fatamorgana dolna Miraż dolny jest zjawiskiem odwrotnym. Gdy warstwa powietrza nad podłożem jest cieplejsza niż wyższa, promienie światła uginają się do dołu. Powstaje pozorny obraz, który znajduje się pod obiektem rzeczywistym. Woda na drodze lub na pustyni? Statek unoszący się nad wodą? To tylko iluzja Jak to wygląda w praktyce? Fatamorgana górna najczęściej powstaje nad powierzchnią mórz lub jezior. Wówczas można zaobserwować duże fale, czasami przypominające tsunami. W rzeczywistości znajdują się one w znacznej odległości od obserwatora i wcale nie są tak wielkie, jak się wydaje. Czasami żeglarze doświadczają iluzji statku unoszącego się nad powierzchnią wody, innym razem widzą miasta lub wyspy w miejscu, w którym nie powinno ich być. Fatamorgana dolna jest zjawiskiem częstszym niż górna. Powstaje nad silnie nagrzanym podłożem, np. nad piaskiem czy asfaltową szosą. Obserwator może odnieść wrażenie, że widzi przed sobą rozlaną wodę lub zbiornik wodny, w którym odbijają się chmury i obiekty sąsiadujące, jak drzewa czy nadjeżdżające z naprzeciwka samochody. Tymczasem to nic innego, jak niebo odbite na styku warstw powietrza, cieplejszej i chłodniejszej. Nie taka niezwykła, jak można przypuszczać Istnieje wiele niezwykłych zjawisk optycznych, ale wiele z nich obserwuje się stosunkowo rzadko. Przykładem niech będzie biała tęcza, która powstaje wyłącznie przy mglistej pogodzie, gdy słońce oświetla zawieszony w powietrzu aerozol pod określonym kątem. Fatamorgana jest znacznie powszechniejsza. Wbrew pozorom, nie trzeba maszerować rozległą, gorącą pustynią czy płynąć bezkresnym oceanem, by doświadczyć niezwykle sugestywnej iluzji optycznej. Jak wspomnieliśmy wcześniej, kluczowym czynnikiem jest różnica temperatur w poszczególnych warstwach powietrza. Zatem, jeżeli dzień jest słoneczny, istnieje duże prawdopodobieństwo zaobserwowania fatamorgany. Najlepiej, jeżeli zostanie spełniony dodatkowy warunek – brak wiatru. Wówczas rozkład współczynnika załamania pozostaje stabilny. Gdzie można zaobserwować fatamorganę? Z powyższego wynika, że to intrygujące zjawisko nie jest wyłączną domeną dużych pustyń, jak Sahara, Gobi czy Atakama. To prawda. Miraż dolny można zaobserwować także na Pustyni Błędowskiej, ale nie tylko. Jesteśmy przekonani, że tej sugestywnej iluzji doświadczył niemal każdy kierowca, który w upalny dzień jechał prostym odcinkiem szerokiej szosy. Mało tego, latem, gdy wiatr nie wieje, a wilgotność powietrza utrzymuje się na niskim poziomie, wystarczy przyjrzeć się dachom zaparkowanych samochodów, by odnieść wrażenie, że są pokryte wodą. To samo dotyczy miraży górnych. Najefektowniejsze występują w obszarze Cieśniny Mesyńskiej, gdzie wody są dość spokojne, a ruch statków – duży. Tam najłatwiej zaobserwować „latające” okręty. Zdarza się jednak, że wspaniałe iluzje obserwują także osoby wypoczywające na polskim wybrzeżu. W 2022 roku na Bałtyku pojawiły się ogromne fale. Można było odnieść wrażenie, że nadciąga tsunami. W rzeczywistości fale były niewielkie i znacznie oddalone od brzegu. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Huacachina to jedna z największych atrakcji Peru. Czym przyciąga turystów?
Huacachina należy do najchętniej zwiedzanych atrakcji w Peru. Niemal każdy, kto odwiedza ten piękny kraj, chce na własne oczy zobaczyć mały zielono-niebieski punkcik, zlokalizowany pośród wysokich na niemal sto metrów piaszczystych wydm. Czym ta niewielka peruwiańska wioska przyciąga turystów? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Oaza pośrodku pustyni? Prawie Skąd na pustyni wzięło się jezioro? Jak spędzić czas w Huacachinie? Oaza Huacachina jest łatwo dostępna Można długo wymieniać atrakcje Peru, a i tak pominie się wiele ważnych punktów. Położone wysoko w Andach Machu Picchu, stolica inkaskiego imperium Cuzco i inne prekolumbijskie miasta, zachwycający księżycowym krajobrazem kanion Colca, wspaniałe jezioro Titicaca i inne cuda natury – lista jest naprawdę długa. Znajduje się na niej także Huacachina. Do niewielkiej wioski każdego roku dociera ponad 200 tysięcy turystów. To imponujący wynik, tym bardziej, że mówimy tu o osadzie, w której mieszka niewiele ponad 100 osób. Co magicznego ma w sobie Huacachina? Podróżnych przyciąga tam przede wszystkim niezwykła lokalizacja tego miejsca. Oaza pośrodku pustyni? Prawie W polu widzenia rozpościerają się tylko piaszczyste wydmy, a pośród nich – zupełnie niepasujące do tego krajobrazu palmy i naturalne jezioro, wokół którego wyrosła niewielka wioska. To właśnie Huacachina, osada w południowo-zachodniej części Peru. Laguna rozlewa się wśród piasków Pustyni Przybrzeżnej, w pobliżu miejsca, w którym graniczy z pustynią Atakama. Nie ulega wątpliwości, że Huacachina to miejsce niezwykłe, jednak musimy nieco odczarować tę atrakcję. Obraz uchwycony obiektywem aparatu sugeruje, że oaza znajduje się na zupełnym odludziu, z dala od cywilizacji. Jawi się jako jedyna bezpieczna przystań na bezkresnym, złowrogim morzu piasku. Nic bardziej mylnego. W rzeczywistości od 200-tysięcznego miasta Ica, byłej hiszpańskiej kolonii, jest oddalona o zaledwie kilka kilometrów. Skąd na pustyni wzięło się jezioro? Według peruwiańskiej legendy, pewnego dnia piękna inkaska księżniczka przygotowywała się do kąpieli, gdy zauważyła podkradającego się do niej myśliwego. Rzuciła się do ucieczki, pozostawiając wszystko, łącznie z cennym lustrem, które zmieniło się w jezioro, a fałdy jej szat – w wydmy. Piękna kobieta do dziś ma mieszkać w wodach laguny jako syrenka. Inna wersja głosi, jezioro powstało z łez tej samej księżniczki. Kobieta zakochała się w młodym wojowniku. Gdy ten zginął w bitwie, wylewała trawiący ją żal, aż powstała piękna laguna. Piękne opowieści, jednak faktyczna geneza oazy Huacachina nie ma z nimi nic wspólnego. Jezioro powstało w następstwie naturalnego wycieku z podziemnych warstw wodonośnych. Gdy laguna zaczęła wzbudzać zainteresowanie, wyrosła wokół niej infrastruktura turystyczna. Ot, cała historia. Kiedy oaza Huacachina stała się celem turystów? W latach 60. XX wieku do oazy zaczęli ściągać majętni Peruwiańczycy. Wierzono wówczas w uzdrawiającą moc tego miejsca. Tamtejsza woda miała leczyć reumatyzm, astmę, zapalenie oskrzeli i wiele innych schorzeń. Wówczas zaczęły powstawać tam hotele, mające zapewnić zamożnym gościom wszelkie możliwe wygody. Dziś raczej niewielu miejscowych pokłada wiarę w uzdrawiającą moc wody i błota z Huacachiny, ale cała infrastruktura pozostała. Mało tego, rozrosła się i zaczęła przyjmować zagranicznych turystów, którzy zakochali się w atmosferze tego miejsca. Laguna zanika, ale nie traci na popularności Sama laguna od 2000 roku ulega degradacji. W następstwie spadku wydajności naturalnego źródła, nadmiernej eksploatacji obszaru i obniżeniu warstwy wodonośnej, poziom wody w lagunie uległ obniżeniu do około 150 cm, a lustro oddaliło się od brzegu o około 800 cm. Mimo to, zainteresowanie Huacachiną nie spada. Każdego roku wioska przyjmuje około 200 tys. przyjezdnych. Jak spędzić czas w Huacachinie? Mimo że osada jest niewielka, na miejscu działa kilka urokliwych hoteli w stylu rustykalnym. Są restauracje i sklepy, jest też SPA i... niewiele więcej. W tym miejscu można postawić pytanie: po co na siłę szukać dodatkowych atrakcji, skoro na miejscu jest naturalne jezioro? Przecież kąpiel w lagunie rozlewającej się wśród wysokich wydm musi być przeżyciem jedynym w swoim rodzaju. Niestety, musimy rozczarować wszystkich, którzy mają ochotę zanurzyć się w orzeźwiającej wodzie. Jej stan jest na tyle kiepski, że w Huacachinie obowiązuje zakaz pływania, a jego złamanie może przyczynić się do wystąpienia chorób skóry i układu pokarmowego. W tym kontekście lepiej nie zawierzać opowieścią o leczniczych właściwościach wody z jeziora. Nic straconego, bo w oazie nikomu nie grozi nuda, a atrakcji wcale nie trzeba szukać. Po wejściu do wioski, turystów od razu „atakują” sprzedawcy. Niektórzy oferują przekąski i napoje, inni magnesy na lodówkę i inne pamiątki. Wśród nich są też tzw. naganiacze, którzy zachęcają do skorzystania z tamtejszych punktów usługowych. Jakich? Tych jest całkiem sporo, a każdy ma coś ciekawego do zaoferowania. Sandboarding, czyli pustynna odmiana snowboardingu Działają tam między innymi wypożyczalnie desek do szusowania po piasku. Tamtejsze wydmy są naprawdę wysokie. Niektóre osiągają niemal 100 metrów, więc dobra zabawa jest gwarantowana. Oczywiście początkujący zaczynają na niższych górkach i na pewno zaliczą kilka wywrotek, zanim opanują sztukę utrzymania równowagi na desce, ale to dość bezpieczna aktywność, na pewno bezpieczniejsza od sportów zimowych. Przejażdżka buggy Możliwość odbycia przejażdżki samochodem terenowym, przystosowanym do poruszania się w warunkach pustynnych, jest jedną z największych atrakcji tego miejsca. W rękach doświadczonego kierowcy, lekka maszyna mknąca po wydmach z zawrotną prędkością zapewnia emocje porównywalne do tych, które towarzyszą przejażdżce w wagoniku rollercoastera. To atrakcja idealna dla wszystkich, którzy lubią poczuć adrenalinę. Samochody mkną w górę i w dół, ślizgają się, odrywają koła od ziemi, a wszystkiemu temu towarzyszą pióropusze piasku wyrzucanego spod kół. Rowery wodne Wcześniej wspomnieliśmy, że w Huacachinie obowiązuje zakaz pływania. Nic jednak nie stoi na przeszkodzie przed wypożyczeniem roweru wodnego. Samo jezioro nie jest zbyt okazałe, ale chętnych, by wypłynąć na jego spokojną taflę, nie brakuje. Spacer po pustyni Każda z wymienionych atrakcji kosztuje, a ceny są proporcjonalnie wysokie do popularności, jaką cieszy się Huacachina. Na szczęście nie za wszystko trzeba tam płacić. Atrakcją samą w sobie jest możliwość przespacerowania się po pustyni. Oczywiście żar leje się tam z nieba, a każdy krok stawiany w piasku wiąże się z niemałym wysiłkiem. Atmosfera jest jednak niesamowita. To coś zupełnie innego niż spacer po niewielkiej Pustyni Błędowskiej czy Siedleckiej. Wytrwałym i odpornym na upał polecamy zdobyć jedną z tamtejszych wydm. Z każdej rozpościera się niesamowity widok, a oaza widziana z góry nabiera jeszcze większego uroku. Oaza Huacachina jest łatwo dostępna Jak dostać się do Huacachiny? To naprawdę łatwe. Wystarczy: dotrzeć do najbliższego miasta, tam złapać taksówkę, alternatywnie z miasta do oazy można dojść pieszo. Najbliższym miastem jest Ica. Nie należy ono do najciekawszych miejsc w Peru. Atrakcji jest tam jak na lekarstwo, ale ma jedną niepodważalną zaletę – jest nieporównywalnie tańsze od oazy. Ica jako baza wypadowa Pokój w hotelu kosztuje tam o wiele mniej, podobnie jak posiłki w restauracjach. Chcąc spędzić na pustyni więcej niż jeden dzień, warto rozważyć to miejsce jako bazę wypadową. Tym bardziej, że Ica od Huacachiny jest oddalona o zaledwie kilka kilometrów. Nocleg w oazie Co otrzymają ci, którzy zdecydują się zapłacić więcej na miejscu? Przede wszystkim niepowtarzalną pustynną atmosferę. Widok Słońca zachodzącego i wschodzącego za wydmami robi niesamowite wrażenie i na długo pozostaje w pamięci. Jak dostać się do Huacachiny? Do oazy prowadzi utwardzona droga, więc każdy, kto przemieszcza się wypożyczonym samochodem, dotrze tam bez problemu. Niezmotoryzowani łatwo złapią taksówkę. Nie ma też żadnych przeciwwskazań, by dotrzeć na miejsce pieszo. Warto jednak zaplanować godzinę powrotu. Wieczorem na pustyni wieje chłodny wiatr, który dodatkowo przenosi ziarenka piasku. Dzienne ciuchy nie sprawdzą się po zachodzie słońca, więc warto mieć w plecaku coś cieplejszego, zasłaniającego ręce i nogi. W przeciwnym wypadku, oazę najlepiej opuścić jeszcze przed zachodem słońca. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Na pustyniach Namibii, Omanu i Arabii Saudyjskiej znaleziono ślady po nieznanym mikroorganizmie. Żył w marmurze
Równoległe rowki, które przecinają kawałki skał, nie powstały na skutek procesów geologicznych. Pozostawił je tajemniczy organizm, którego nie zna nauka. Nie wiadomo, czy wciąż żyje, czy też wymarł miliony lat temu.
W tym artykule: Co znaleziono w kawałkach marmuru Fenomen, za którym może stać nieznane życie Czy nieznany mikroorganizm jeszcze istnieje? Cees Passchier jest geologiem z Uniwersytetu Johannesa Gutenberga w Moguncji. Od 25 lat prowadzi badania terenowe w Namibii. Interesują go najstarsze formacje skalne, aż z okresu prekambryjskiego. Czyli od 4,5 mld do 542 mln lat temu. – Analizujemy strukturę skał, aby dowiedzieć się, jak kontynenty utworzyły superkontynent Gondwanę – wyjaśnia Passchier. Było to ok. 500 do 600 milionów lat temu. W tamtym szczególnym okresie powstawały również ziemskie zasoby marmuru – z osadów węglanowych, które formowały się w prehistorycznych oceanach, a następnie pod wpływem temperatury i ciśnienia przeobrażały w cenną skałę metamorficzną. Właśnie w czasie badania marmuru naukowiec wraz z zespołem zauważył coś nietypowego. – Dostrzegliśmy dziwne struktury w marmurze, które nie były efektem zjawisk geologicznych – wspomina geolog. Co znaleziono w kawałkach skał Zamiast wygładzonych na skutek erozji powierzchni naukowcy spostrzegli w marmurze niewielkie kanaliki. Miały tylko pół milimetra szerokości, za to aż do trzech centymetrów długości. Były ustawione równolegle jeden obok drugiego, tworząc pasma długości nawet trzech metrów. Na krawędziach marmuru odkładał się kalcyt. Po raz pierwszy prof. Passchier zauważył ten fenomen 15 lat temu w Namibii. Następnie na skały z takimi samymi kanalikami natknął się w Omanie i Arabii Saudyjskiej. W Omanie znajdowały się w wapieniu, natomiast na pustyniach Arabii Saudyjskiej – w marmurze, tak samo jak w Namibii. Passchier zainteresował sprawą innych badaczy, m.in. Trudy Wassenaar, szefową instytutu Molecular Microbiology and Genomics Consultants. Wspólnie doszli do wniosku, że kanaliki musiał utworzyć jakiś nieznany nauce mikroorganizm. Fenomen, za którym może stać nieznane życie Co ciekawe, niewielkie rowki nie były puste. Wypełniał je proszek, który okazał się czystym węglanem wapnia. Naukowcy podejrzewają, że ten proszek to pozostałość po poszukiwaniu przez nieznaną formę życia potrzebnych jej do funkcjonowania pierwiastków. Niestety, nie znaleziono nic poza nim. Wiek kanalików został oszacowany na milion–dwa miliony lat. To za długo, by w skałach zachowały się ślady DNA albo jakichkolwiek białek. Jak mówi Passchier, nietypowe struktury powstały nie na pustyni, ale w znacznie wilgotniejszym klimacie. Za ich uformowaniem stały najprawdopodobniej tzw. endolity – organizmy, które żyją wewnątrz skalnych porów. Mogą to być bakterie, grzyby, porosty czy archeony. Często występują na pustyniach, a energię i środki odżywcze czerpią właśnie ze skał. Czy nieznany mikroorganizm jeszcze istnieje? – To, co jest tak ekscytujące w naszym odkryciu, to fakt, że nie wiemy, jaki to endolityczny mikroorganizm – przyznaje Cees Passchier. Możliwe, że to zupełnie nieznana forma życia. Nie jest pewne, czy wymarła, czy też to jeden z żyjących gatunków, o którego istnieniu jeszcze nie wiemy. Co jest pewne? Passchier stwierdził, że organizmy te musiały radzić sobie bez światła, ponieważ kanaliki znajdują się głęboko w skałach. Naukowiec ma nadzieję, że specjaliści od organizmów endolitycznych w przyszłości przyjrzą się odkrytemu przez niego zjawisku. – Ta forma życia może być ważna dla globalnego obiegu węgla – zauważa badacz. Nie jest wykluczone, że miała wpływ na bilans węglowy planety, tak ważny dla przyszłości ziemskiego klimatu. Źródła: Geomicrobiology Journal, phys.org Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”.
Welwiczja to jedna z najniezwyklejszych roślin. Potrafi przetrwać w wyjątkowo niegościnnym środowisku
Welwiczja to jedna z najniezwyklejszych, a przy tym najdziwniejszych roślin świata. Nie boi się upływającego czasu. Nie straszny jest jej brak wody czy palący żar. Może przetrwać w najbardziej niekorzystnych warunkach, jakie potrafimy sobie wyobrazić. Nic dziwnego, że jest obecna na Ziemi od czasów prehistorycznych. Jak wygląda welwiczja przedziwna? W czym tkwi sekret jej odporności? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Jak wygląda welwiczja? Gdzie rośnie welwiczja? Jak welwiczja przedziwna może przetrwać na pustyni? Ciekawostki o welwiczji przedziwnej Welwiczja przedziwna jest w królestwie roślin tym, czym w królestwie zwierząt jest prakolczatka górska – gatunkiem reliktowym, żywą skamieniałością, „ślepą uliczką” ewolucji. Była na Ziemi, gdy przemierzali ją majestatyczni praprzodkowie współczesnych trąbowców. Była światkiem narodzin rodzaju Homo i prehistorycznych wędrówek ludzkości. Przetrwała masowe wymieranie gatunków. Sam Karol Darwin nazwał ją „odpowiedzią roślin na dziobaka”. Taki organizm teoretycznie nie powinien istnieć. A jednak ta osobliwość afrykańskiej flory istnieje naprawdę. Sekretem sukcesu tej niezwykłej rośliny jest jej sprytna strategia przetrwania. Jak wygląda welwiczja? Welwiczja przedziwna (Welwitschia mirabilis), zwana też osobliwą, to roślina reprezentująca monotypową rodzinę welwiczjowatych (Welwitschiaceae), w obrębie monotypowego rodzaju welwiczia (Welwitschia). Cechuje ją niezwykle oryginalny pokrój, któremu zawdzięcza swoją nazwę gatunkową. Welwiczja jest rośliną dwupienną o krótkiej, nierozgałęzionej łodydze i palowym systemie korzeniowym. Można powiedzieć, że składa się z części naziemnej i podziemnej. Na powierzchni rosną tylko liście i kwiaty. Pień niemal w całości skrywa się pod powierzchnią. Pień welwiczji Gruby i krótki pień osiąga do 120 cm średnicy i do 50 cm wysokości. Łodyga rozrasta się wraz z postępującym wiekiem rośliny. Początkowo dość cienka, finalnie przyjmuje postać upodabniającą ją do spiłowanego pnia o szerokości ok. 100 cm. Co ciekawe, pędy rozrodcze wyrastają przy nasadzie liści, ale nie z ich pachwiny (kąta), tak jak u innych roślin. Pojawiają się nad nim. Liście welwiczji Liście tej niezwykłej rośliny mogą osiągać ogromne rozmiary. U niektórych okazów mierzą nawet 6 metrów! Przyrastają u nasady, a z czasem stają się coraz bardziej poskręcane i postrzępione. Dość szybko zaczynają pękać wzdłużnie, tworząc charakterystyczne pasy. To sprawia, że obserwując welwiczję, można odnieść wrażenie, że roślina wydaje wiele skórzastych liści, które tworzą charakterystyczną suchą kępę. Nic bardziej mylnego. Z pnia wyrastają tylko dwa. Kwiaty welwiczji Przypominamy, że mówimy tu o roślinie dwupiennej, zatem kwiaty męskie i żeńskie występują na osobnych roślinach. Rozgałęzione, przypominające szyszki kwiatostany wyrastają nad kątami liści. Męskie wytwarzają czerwony pyłek, który za pośrednictwem owadów (i prawdopodobnie wiatru) jest przenoszony na kwiaty żeńskie. Gdzie rośnie welwiczja? Welwiczja przedziwna jest rośliną pustynną. To afrykański endemit, który upodobał sobie kamieniste równiny. Rośnie wzdłuż wybrzeża Atlantyku, w północnej Namibii i południowej Angoli. Doskonale odnajduje się na gorącej pustyni Namib, będącej najstarszym tego typu obszarem na Ziemi. Jak welwiczja przedziwna może przetrwać na pustyni? Zdaniem naukowców, welwiczja przedziwna rosła już w prehistorii. W jaki sposób mogła przetrwać tak długo w tym niegościnnym środowisku? Sekretem sukcesu tej niezwykłej rośliny są szczególne cechy, dzięki którym może odżywiać się i rozmnażać nawet w tak wymagających warunkach. Zacznijmy od jej budowy. Na działanie palących promieni słonecznych i innych niekorzystnych czynników jest wystawione tylko to, co musi znajdować się na powierzchni: liście i kwiaty. Łodyga w większej części rośnie pod powierzchnią, gdzie nie jest narażona na wpływ czynników zewnętrznych. Ale skąd welwiczja pobiera wodę, skoro na pustyni Namib nie ma jej ani na powierzchni, ani pod powierzchnią? Jej źródłem jest dla rośliny poranna rosa, która powstaje w pod wpływem różnicy temperatur. Biologia welwiczji przedziwnej Welwiczja pochłania ją przy pomocy aparatów szparkowych, które znajdują się po obu stronach liści. Na jednym centymetrze kwadratowym powierzchni jest ich około 20 tysięcy. Podobnie jak pozostałe rośliny pustynne, Welwitschia mirabilis przeprowadza fotosyntezę CAM (Crassulacean Acid Metabolism). W nocy i we wczesnych godzinach porannych aparaty szparkowe pozostają otwarte. Gdy następuje ich zamknięcie, dwutlenek węgla jest zużywany na przemiany biochemiczne, odbywające się w obecności światła. Roślina magazynuje węgiel w formie kwasu jabłkowego. To wszystko wiąże się z dużym wydatkiem energetycznym i nie pozostaje bez wpływu na tempo wzrostu. Rocznie pień welwiczji przyrasta o ok. 1 mm. Nie stanowi to jednak dużego problemu, bo w swoim środowisku W. mirabilis nie ma dużej konkurencji. Rozmnażanie welwiczji przedziwnej W procesie rozmnażania tej niezwykłej rośliny uczestniczy Probergrothius sexpunctatus, owad z rodzaju Probergrothius, który przypomina nieco występującego w Polsce czerwca. Wabi go słodki nektar, który wytwarzają kwiaty obu płci. Naukowcy zaobserwowali jednak, że niektóre okazy dzielą ogromne odległości, niemożliwe do pokonania przez niewielkiego pluskwiaka. To może sugerować, że zapylaczami welwiczji są także szerszenie. Nie można też wykluczyć, że pyłek jest przenoszony przez pustynny wiatr. Nasiona dojrzewają w trzech okresach: kwiecień/maj, lipiec/sierpień i grudzień. Po dziewięciu miesiącach od zapylenia ruszają w dalszą drogę, niesione przez wiatr. Kiełkowanie rozpoczyna się, gdy zapanują odpowiednie warunki. Kwitnienie welwiczji przedziwnej przypada na okres od listopada do stycznia i wymaga temperatury przekraczającej 38 stopni Celsjusza. Odporność na wysokie temperatury i wilgotność To wszystko nie miałoby dużego znaczenia, gdyby roślina nie wykazywała odporności na pustynne warunki. Dowiedziono, że welwiczja przedziwna może bez problemu przetrwać temperaturę sięgającą kilkudziesięciu stopni Celsjusza... w cieniu. Jej nasiona przez 45 minut wytrzymują temperaturę 80 stopni Celsjusza. Skoro są tak odporne na palący żar, to pewnie nie służy im wilgoć, prawda? Otóż nie. Badania naukowe dowiodły, że warunkach w warunkach wysokiej wilgotności, przy temperaturach na poziomie 20, 16 i 5,5 stopnia Celsjusza, mogą przetrwać dwa lata. Ciekawostki o welwiczji przedziwnej Na koniec zostawiliśmy kilka interesujących informacji o tej niezwykłej roślinie. Welwiczja przedziwna ma swoje miejsce w godle Namibii, w którym symbolizuje przetrwanie za wszelką cenę. Jest też patronką reprezentacji tego kraju w rugby. Liście welwiczji przedziwnej należą do najdłużej żyjących. Roślina nigdy ich nie zrzuca. Zdaniem naukowców, nasiona welwiczji zachowują zdolność kiełkowania przez około dwa tysiące lat. W Polsce tę niezwykłą roślinę można podziwiać w Ogrodzie Botanicznym w Poznaniu i we Wrocławiu. Przez długi czas okaz hodowany w stolicy Wielkopolski był jedynym kwitnącym, ale teraz zyskał konkurenta. Sadzonka posadzona w marcu 2023 roku w szklarni Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Wrocławskiego zakwitła w czerwcu 2024 roku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Na środku pustyni powstaje megamiasto. Będzie nową stolicą kraju
Niedaleko Kairu, na samej pustyni, powstaje gigantyczne miasto, które stanie się nową siedzibą władz. Futurystyczny projekt ma odciążyć przeludnioną stolicę i być symbolem rozwoju Egiptu.
W tym artykule: Nowa stolica Egiptu powstaje na środku pustyni Dlaczego Egipt buduje nową stolicę? Egipcjanie jak Indonezyjczycy Pustynia wydaje się jednym z najmniej sprzyjających miejsc do życia dla człowieka. Mimo to historie Dubaju czy Rijadu pokazują, że nawet na terenach pozornie niegościnnych można stworzyć tętniące życiem metropolie. Egipcjanie także podjęli się tego wyzwania i rozpoczęli budowę nowoczesnego miasta w surowym i wymagającym środowisku. Jak będzie wyglądać nowa stolica kraju nad Nilem? Nowa stolica Egiptu powstaje na środku pustyni Nowa Stolica Administracyjna – bo pod taką nazwą funkcjonuje obecnie miasto mające odciążyć obecną stolicę Egiptu – powstaje na pustyni, ok. 45 kilometrów na wschód od Kairu. Megamiasto ma zajmować powierzchnię 700 kilometrów kwadratowych (o prawie 200 km kw. więcej niż Warszawa) oraz zostać podzielone na 25 dzielnic usługowych i 21 dzielnic mieszkalnych. Szacuje się, że futurystyczna metropolia pomieści od 6 do 7 milionów ludzi. Według Khaleda Abbasa, przewodniczącego Stolicy Administracyjnej ds. Rozwoju Miast (ACUD), państwowej firmy specjalnie powołanej do nadzorowania budowy supermiasta, na początku roku nową stolicę zamieszkiwało zaledwie 1,5 tysiąca osób. Do końca 2024 roku liczba ta ma wzrosnąć do 10 tysięcy. Na razie NSA przyciąga głównie urzędników państwowych i ich rodziny, którzy jako pierwsi zamieszkali w nowoczesnych budynkach powstałych w ramach pierwszego etapu rozwoju miasta. Oprócz przestrzeni mieszkalnych wzniesiono tu również imponujące obiekty, takie jak najwyższy w Afryce, 70-piętrowy wieżowiec, największą na Bliskim Wschodzie katedrę czy ogromny meczet. Nie sposób pominąć także monumentalnego kompleksu wojskowego o chwytliwej nazwie Octagon. Co ciekawe, zajmowany przez niego obszar przewyższa Pentagon w Waszyngtonie aż siedmiokrotnie. Ponadto na mapie miasta znajdziemy również „Zieloną Rzekę”, a więc ciągnący się wzdłuż kanału (zasilanego wodą z Nilu) park o długości 10 km. Przypomnijmy, że pierwotnie projekt, którego wartość szacowano na blisko 60 miliardów dolarów, miał zostać ukończony do 2021 roku. Jego realizację znacząco opóźniła jednak pandemia COVID-19. Dlaczego Egipt buduje nową stolicę? O tym, że Egipt planuje przenieść swoją stolicę mówiło się już w 2015 roku. Głównym powodem była zbyt duża populacja Kairu i związane z tym problemy infrastrukturalne. – Mamy świadomość, że obecna liczba mieszkańców Kairu podwoi się w ciągu najbliższych czterdziestu lat – zaznaczał ówczesny minister budownictwa mieszkaniowego, Mustafa el-Madbuli. Ludność egipskiej stolicy z roku na rok nieustannie rośnie. Na przełomie lat 90. i 2000. oscylowała na poziomie 13 milionów. W 2018 r. po raz pierwszy przekroczyła 20 mln, a dziś wynosi ponad 22 mln. Dla porównania Tokio, czyli największe miasto świata, aktualnie zamieszkuje 37 mln osób. Egipcjanie jak Indonezyjczycy Egipt nie jest jedynym krajem, który postanowił zmienić stolicę. Niedawno na podobny krok zdecydowała się Indonezja, przenosząc w sierpniu 2024 r. swoje centrum administracyjne z Dżakarty do Nusantary na wyspie Borneo. Decyzję tę wymusiło zagrożenie zatopienia znacznej części miasta z powodu podnoszenia się poziomu wód oraz narastające problemy z przeludnieniem i zanieczyszczeniem środowiska. W przeszłości z potrzebą przeniesienia stolicy zmierzyła się także Brazylia. W 1955 r. prezydent Juscelino Kubitschek zainicjował realizację XVIII-wiecznego planu, zakładającego utworzenie nowego centrum administracyjnego w głębi kraju. Dzięki tym działaniom, 21 kwietnia 1960 roku, Brasília oficjalnie została stolicą Brazylii, zastępując tym samym Rio de Janeiro. Źródła: sukces.rp.pl; geekweek.interia.pl; National Geographic Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Pustynia Namib to najstarsza pustynia na Ziemi. Jest też jedną z najsuchszych i najciemniejszych
Gdzie znajduje się najstarsza pustynia na Ziemi? W Afryce, a konkretnie w Namibii. To pustynia Namib.
Spis treści: Namib – najstarsza pustynia na Ziemi Krajobraz pustyni Namib Oryks i martwe bagno Pustynia Namib – podstawowe informacje Ciekawostki o najstarszej pustyni na Ziemi Pomarańczowy, żółty, czerwony, rdzawy, purpurowy, karmazynowy. Przesuwające się słońce barwi wydmy na dziesiątki odcieni. Ten odbywający się każdego dnia spektakl hipnotyzuje. Namib to najstarsza pustyniana Ziemi. Może mieć nawet 80 mln lat. Jest też, obok południowoamerykańskiej pustyni Atakama, jednym z najsuchszych miejsc na świecie. Smagane wiatrem diuny przesuwają się, zmieniają kształt, formują od nowa. Najwyższe osiągają grubo powyżej 300 m. Wspinaczka na ich szczyt daje możliwość spojrzenia po horyzont, zmierzenia się z pustką. Namib – najstarsza pustynia na Ziemi Nazwa tej pustyni (Namib) w języku plemienia Nama oznacza „miejsce, w którym nic nie ma”. W rzeczywistości jednak wciąż coś tu się dzieje. Oko natrafia na feerię barw. Śledzi tropy zostawione przez pustynne zwierzęta – gekony, żmije karłowate, kameleony, jaszczurki. Znajduje welwiczję, mało atrakcyjną roślinę, która wydaje się jednak nieśmiertelna. Najstarsze jej okazy mają ponad 2,5 tys. lat. Krajobrazu nie burzą nitki asfaltu, słupy wysokiego napięcia, domy. Prędzej niż człowieka spotyka się tu strusie przebiegające przed maską auta, oryksy pędzące po piachu lub dzikie świnie, których wysuszone mięso służyło za prowiant dla wędrowców już setki lat temu. Z kolei na okolicznej sawannie zobaczymy żyrafy, zebry, słonie, antylopy gnu, nosorożce. Nie przypadkiem Namibia była pierwszym krajem na świecie, który wpisał obowiązek ochrony zwierząt do konstytucji. Krajobraz pustyni Namib Ziarenka piasku na pustyni Namib są delikatne, rdzawe i okrągłe. Kiedy biorę je do ręki, mam ciary na plecach. Może dlatego, że właśnie stoję, a raczej grzęznę, w najstarszej pustyni na Ziemi? A może dlatego, że to właśnie z piachem trafiały do Oceanu Atlantyckiego wszystkie diamenty, jakie posiada Namibia? Wychodzę na wschód słońca, zapadając się w wydmę o nazwie Dune 45 jak w mąkę. Dune 45, czyli słynna wydma 45, zachwyca turystów swoim ogromem, kolorem i kształtem. Uważa się, że to najczęściej fotografowane miejsce w całym kraju. Warto się obudzić wcześniej i zacząć stawiać pierwsze kroki niemalże w ciemności. Podobno jeśli ma się przy sobie magnes, ziarenka piasku przykleją się do niego jak do rzepu. Bo kolor wydm pustyni Namib pochodzi od wysokiej zawartości rudy żelaza. Dlatego pustynia w świetle wschodzącego i zachodzącego słońca jest rdzawo-pomarańczowa, zmienia kolory w zależności od pory dnia i światła. Gdy się nagrzewa, kładę się na niej, a dokładniej na jej fragmencie o nazwie Big Mama. I dostaję najlepszy masaż, o jakim mogłabym marzyć. Ciepły, delikatny, przeszywający. Pustynia zmusza ludzi do refleksji, do przemyśleń o mocy natury, o czasie i przemijaniu. Tu można na chwilę się zatrzymać, poczuć, czym jest odosobnienie. Oryks i martwe bagno Schodząc z wydmy wpadam na oryksa, jedną z popularniejszych antylop Namibii. Sprytną, dostosowaną do warunków pustynnych. Może nie pić nawet przez kilka dni i ma się całkiem nieźle. Wydaje się zaskoczona tym bliskim spotkaniem nie mniej niż ja. Zatrzymuje się dwa metry ode mnie i patrzy mi przenikliwie w oczy. Ale to ona decyduje o dystansie. A ja, patrząc na jej rogi i nozdrza, wcale nie zamierzam go skracać. Choć oryks należy do rodziny wołowatych, zwierząt o dość spokojnym charakterze. W południe robi się naprawdę gorąco, ale koniecznie jeszcze chcę dotrzeć do martwego bagna. Dead Vlei to miejsce jak z innej planety albo surrealistycznych obrazów z kikutami poczerniałych drzew. Spokojnie mogłyby stanowić kadry filmu z lordem Vaderem w roli głównej. Ich historia ma swój początek tysiąc lat temu, kiedy w pustynię wdarł się inny żywioł – rzeka Tsauchab, która dała życie drzewom akacjowym. Wody nie dały jednak rady wydmom, które odcięły im całkowicie dopływ. Z czasem drzewa uschły w afrykańskim słońcu, którego akurat doświadczam, i niemalże skamieniały. Stoją do dziś, niczym świadkowie opowieści o przegranej walce, a może po prostu o prawach natury. Pustynia Namib – podstawowe informacje Położenie: Afryka Południowo-Zachodnia. Pustynia znajduje się na terenie Angoli, Namibii i RPA. Ciągnie się na długości półtora tysiąca kilometrów wzdłuż wybrzeża Oceanu Atlantyckiego. Ma powierzchnię ok. 130 tys. km kw. Powstała prawdopodobnie 70–80 mln lat temu, kiedy na Ziemi żyły jeszcze dinozaury. Dzięki temu zasługuje na miano najstarszej pustyni na Ziemi. Namib to ważne miejsce na światowej mapie wydobycia wolframu, soli i diamentów. Ciekawostki o najstarszej pustyni na Ziemi Pustynia zawdzięcza swoje istnienie sąsiedztwu chłodnego prądu morskiego. Jest to płynący od Antarktydy wzdłuż części zachodniego wybrzeża Afryki Prąd Benguelski. Największe wydmy pustyni Namib znajdują się w okolicy okresowo płynącej rzeki Kuseib, która dzieli pustynię na pół. Rozciąga się tam równina Sossusvlei otoczona górami piasku osiągającymi 350 metrów – uchodzącymi za najwyższe na świecie. 1,4 mln lat temu dawni przodkowie człowieka zamieszkiwali tereny pustyni Namib. Pozostawili po sobie dziesiątki pradziejowych narzędzi. Obszar pustyni Namib wzdłuż koryta efemerycznej rzeki Tsondab był kiedyś miejscem tętniącym życiem. Na pustyni Namib powstają tajemnicze puste kręgi między trawami. Za powstawaniem kręgów stoi samoorganizacja roślin. W Namibii jest aż 300 słonecznych dni w roku. Latem (kiedy u nas zima) wypada pora deszczowa, zimą – pora sucha. Zima w Namibii to temperatury w granicach 20–25°C w ciągu dnia i nawet kilka stopni w nocy. W ciągu dnia temperatura piasku na pustyni może wynosić nawet 80 st. C. Na pustyni Namib warto zostać na noc w Sesriem Camp, by zobaczyć wspaniały wschód słońca z wydm. Na terenie kempingu znajdują się prysznice, jest prąd oraz sklepik i restauracja. Namibia to najmniej zanieczyszczone sztucznym światłem miejsce na Ziemi. Nad pustynią gwiazdy świecą najjaśniej. Źródło: archiwum NG.
Archeolodzy odkryli narzędzia sprzed 1,4 mln lat. W jednym z najbardziej niegościnnych zakątków świata
W czasie pieszej ekspedycji po pustyni Namib w Afryce dwóch archeologów odkryło dziesiątki pradziejowych narzędzi. Część z nich wykonali dawni przodkowie człowieka nawet 1,4 miliona lat temu.
Spis treści: Autem terenowym po pustyni Namib? Nie, dziękuję! Wędrówka wzdłuż rzeki, której nie ma Bogactwo odkryć archeologicznych na afrykańskiej pustyni O Saharze – pustyni rozciągającej się z zachodu na wschód w północnej Afryce – słyszał każdy. A o pustyni Namib? Położona jest wzdłuż wybrzeża Namibii w południowo-zachodniej Afryce. Mówi się o niej jako o jednym z najbardziej suchych miejsc na Ziemi i jednocześnie – najbardziej niegościnnym. Miejsce to stało się celem nietypowych badań dwóch archeologów: prof. Dominica Stratforda z Uniwersytetu Witwatersrand w Republice Południowej Afryki i dr. George’a Leadera z The College of New Jersey w USA. Wspólnie wybrali się na wielokilometrową wędrówkę w poszukiwaniu śladów po dawnej aktywności ludzi. Autem terenowym po pustyni Namib? Nie, dziękuję! Archeolodzy początkowo rozważali wykorzystanie samochodu do swoich badań. Rekonesanse archeologiczne tego typu określa się mianem surveyów. Oba jednak stwierdzili, że więcej danych uda się im uzyskać w czasie pieszej eskapady. – Bardzo łatwo jest pojechać na stanowisko archeologiczne i tak naprawdę nie poczuć ducha tego miejsca. Ale kiedy docierasz tam na własnych nogach, jesteś otoczony wydmami, śpisz tam i doświadczasz jednej lud dwóch burz piaskowych, zaczynasz zadawać pytania. Dlaczego dokonałeś takich wyborów? A także dlaczego te homininy, które były tam tysiące lat temu, również dokonywały takich wyborów? – mówi prof. Dominic Stratford. Badacze nie byli jednak zdani tylko na siebie. Gdyby coś poszło nie tak, mieli urządzenia satelitarne monitorujące ich trasę. Helikopter w namibijskim mieście Walvis Bay był dostępny, gdyby zaszła potrzeba ewakuacji lub pilnej pomocy. Wędrówka wzdłuż rzeki, której nie ma Klimat nieustannie się zmienia. Teraz co prawda wpływają na niego w dużej części ludzie, to dziesiątki tysięcy czy miliony lat temu odpowiadała za to tylko natura. Dlatego na przykład obszar pustyni Namib był kiedyś miejscem tętniącym życiem. Jak znaleźć jego pozostałości wśród piachów pustyni? Trasa wędrówki archeologów wiodła wzdłuż koryta efemerycznej rzeki Tsondab. Dziś nie jest jasny jej całkowity przebieg i długość. Sporadycznie jej koryto zapełnia się na niektórych odcinkach. Naukowcy pobierali próbki osadów z tego dawnego cieku wodnego. Okazało się, że w tym miejscu niegdyś przebywały słonie i antylopy. Ale udało się też odkryć zabytki, czyli świadectwa pobytu człowieka. Chociaż nie tylko. Bogactwo odkryć archeologicznych na afrykańskiej pustyni W trakcie swojej wyprawy archeolodzy odkryli ponad 40 nowych stanowisk archeologicznych, które rozciągały się prawie na całej długości trasy. A ta miała około 160 km! Wiodła od wschodniej krawędzi pustyni z okolic miasta Solitaire do Oceanu Atlantyckiego. – Wszędzie były artefakty, a niektóre z nich były dość oszałamiające – mówi prof. Stratford. Niektóre z tych narzędzi mogą mieć 1,4 miliona lat. Wykonano je na długo przed pojawieniem się współczesnych ludzi. Nowsze narzędzia mogą jednak mieć od 200 tys. do około 30 tysięcy lat. Badacze wrócili do cywilizacji z mnóstwem danych i pytań. Zastanowiło ich przede wszystkim to, dlaczego ludzie i homininy zapuszczali się na obszary, które przez długą cześć pradziejów bywały niegościnne. – Ludzie twierdzą, że pustynia Namib jest najstarszą pustynią i była taka przez wiele milionów lat. W rzeczywistości w swojej historii bardzo się zmieniała – podkreśla prof. Stratford. I zauważa, że bywały okresy wilgotniejsze. W przyszłości Stratford i Leader chcą wrócić do Namibii, aby bliżej przyjrzeć się odkrytym stanowiskom archeologicznym. A nawet – być może – przeprowadzić wykopaliska. Chociaż będzie to z pewnością wyzwaniem, bo w niektóre miejsca trudno dojechać jest nawet samochodem terenowym. Źródło: University of the Witwatersrand. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jak postawić pierwsze kroki na pustyni, poczuć jej piękno i... nie dać się zabić
Po pustyni można jeździć quadem, biegać albo po prostu ją podziwiać, pijąc herbatę. Zawsze jednak jest to wielkie przeżycie.
Spis treści: Krok 1. Herbata na pustyni Krok 2. Przygoda Krok 3. Noc na pustyni Krok 4. Wyzwanie pod kontrolą Krok 5. Wyprawa i trekking Wyposażenie na pustynię Niemal każdy, kto otarł się o bezbrzeżne piaski, pytany o to, po co zapuszczać się na tak niegościnne pustkowia, odpowie – ponieważ istnieją, są wyzwaniem, są piękne i niebezpieczne zarazem. Jaką lekcję dają pustynie podróżnikom? – Najcenniejsza lekcja to pokora, ale muszę przyznać, że akurat w tej kwestii szybko zapominam, o co chodzi. Dlatego wracam i znów się uczę – mówi Mateusz Waligóra. Przeszedł samotnie Gobi i dokonał trawersu największej solnej pustyni świata – Salar de Uyuni w Boliwii – wraz z grupą podróżników. Krok 1. Herbata na pustyni Od czego zacząć przygodę z pustyniami? Najlepiej od małego odcisku stopy na piasku, a w zasadzie niewinnego flirtu. Jazda samochodem terenowym lub quadem po pustyni, potem biwak pod gwiazdami obok zacisznej wydmy. Obserwowanie zachodu słońca, ognisko, picie miętowej herbaty to popularny sposób spędzania wolnego czasu mieszkańców krajów Afryki Subsaharyjskiej i Półwyspu Arabskiego. Jeśli masz znajomych z Egiptu, Tunezji czy Maroka, w Zjednoczonych Emiratach Arabskich, którzy chcą zabrać cię na taki pustynny wypad – nie wahaj się ani chwili. Poznasz pustynię i część ich kultury. Czy warto skorzystać z komercyjnych wypadów czterokołowcami po pustyni na wakacjach w Egipcie? Wszystko zależy, jak podejdziesz do tematu i czy przymkniesz oko na komercyjne elementy. Po pierwsze, wybierz niezbyt liczną grupę i nie daj sobie wcisnąć zdezelowanego quada. Najwartościowszy będzie sam przejazd po pustyni. Nie szalej, bo czasem dochodzi do wypadków na wywrotnych czterokołowcach, kiedy pędzi się na złamanie karku bez kasku. Poproś przewodnika wcześniej, żeby zaplanował kilka postojów przy ciekawych wydmach czy skałach. Wioska Beduinów, do której dotrzesz, będzie zapewne specjalnie przygotowaną wersją dla turystów. Poczęstunek, kramy z pamiątkami i rękodziełem, warsztaty, sklep z ziołami, ustawione namioty z wielbłądziej wełny będą tylko przedstawieniem. Beduini chronią swoją prywatność, a ich prawdziwa wioska znajduje się zwykle kilka kilometrów dalej. Do tej zaaranżowanej dla przybyszów z zewnątrz przyjeżdżają jak do pracy. Miej tego świadomość. Pustynia dookoła będzie jednak prawdziwa i ją warto chłonąć wszystkimi zmysłami. Zerknij na TripAdvisor, która z lokalnych agencji organizujących wypady na pustynię ma aktualnie pozytywne opinie, bo zmieniają się one jak temperatura za dnia i w nocy na pustyni. Krok 2. Przygoda Czy jadąc quadem, można odkryć ślady historii na pustyni? Na południowym Synaju udało mi się zapuścić w bardziej dzikie rejony. Ruszyliśmy na kilku czterokołowcach z lokalnym przewodnikiem i grupą znajomych. Jechałem przez wąwozy, hamady, czyli pustynie składające się z kamieni, i po wydmach. Wtem przede mną ukazały się ruiny wioski. – Tu nic nie ma ciekawego – przekonywał egipski przewodnik. Nalegałem, żeby zobaczyć porzuconą osadę. Domy były zrujnowane i częściowo zasypane przez piasek. Okazało się, że były to pozostałości izraelskiej kolonii założonej w latach 70. XX w. po wojnie sześciodniowej. Wtedy Izrael władał tymi terenami przez 13 lat, przesiedlając na Synaj ok. 5 tys. osadników. Największe wrażenie zrobiło jednak kino pod gołym niebem. Rzędy krzeseł znanych ze starych kin stały pośrodku piasków. Jakby wyświetlano niemy film w pustej sali, a w miejscu ekranu była… no właśnie, pustynia. Krok 3. Noc na pustyni Jeśli zachwyciły cię filmy „Czerwona Planeta”, „Lawrence z Arabii” i chcesz poczuć się jak na Marsie – rusz na jordańską pustynię Wadi Rum. W jednej z części „Gwiezdnych wojen” ta pustynia ze swoimi czerwonymi piaskami i skałami posłużyła za plener do zdjęć z planety Jedha – miejsca mocy. Na mapie niezwykłych pustyń na świecie znajduje się w czołówce. Do tego łatwo dostać się na Wadi Rum z Polski dzięki tanim połączeniom lotniczym do Ammanu i na izraelskie lotnisko Owda blisko granicy z Jordanią. – Wadi Rum jest urozmaicona. Poza czerwonymi wydmami zobaczyłem niesamowite formacje skalne, głębokie wąwozy, a nawet źródła czystej wody i naskalne rysunki sprzed wieków – mówi Mariusz Barwiński, podróżnik i fotografik. Po obszarze pustyni Wadi Rum turyści mogą się poruszać w zorganizowanych grupach pod opieką lokalnych przewodników. Stąd najlepiej wszystko załatwić przed wyjazdem. Oferta jest ogromna, bo między czerwonymi skałami i piaskami znajduje się ponad 40 kampów o różnym standardzie. – Najczęściej wybiera się opcję całodniową z noclegiem. My skorzystaliśmy z oferty przewodnika Khaleda i z czystym sumieniem możemy go polecić. Mieliśmy całodzienny objazd po najciekawszych widokowo zakamarkach pustyni, wyżywienie i zakwaterowanie – mówi Mariusz Barwiński, autor bloga cartrip.pl. Na jordańskiej pustyni Wadi Rum można się też powspinać. – Ogrom piaskowców daje niesamowite wspinaczkowe możliwości dla osób preferujących tylko i wyłącznie wspinaczkę klasyczną (tradową). Na tamtejszych ścianach to prawdziwa górska przygoda – mówi Kamil Gabarski, podróżnik i alpinista z Wrocławia. Przed wylotem do Jordanii warto wykupić Jordan Pass – połączenie wizy, karty zniżkowej i biletów wstępu do głównych turystycznych atrakcji w Jordanii. Szczególnie opłaca się wykupienie jej przy planowanej wizycie w Petrze, ponieważ jest jednocześnie biletem wstępu. Krok 4. Wyzwanie pod kontrolą Bezpieczniejszą formą zmierzenia się z pustynią w turystyczno-sportowym stylu, niż samotny trekking, może być udział w jednym z wyścigów Racing The Planet. Do pokonania ok. 250 km po chłodnej i wietrznej Gobi, Atakamie – najsuchszej pustyni świata, lub po afrykańskiej pustyni Namib z jej wielkimi wydmami. To wyzwanie dla tych, którzy mają na swoim koncie wieloetapowe wyprawy trekkingowe lub w nogach kilka maratonów, a chcieliby poczuć smak pustyni. Z rozmów z Polakami, którzy jako pierwsi w naszym kraju pokonali cztery pustynie w jednym roku w ramach cyklu 4Desert (Andrzej Gondek, Daniel Lewczuk i Marek Wikiera), wynika, że nie trzeba być herosem. Ważniejsza od ciała jest psychika i zdeterminowanie, żeby osiągnąć cel. Zmagania zorganizowano niby dla biegaczy, ale osoby, które od początku tylko idą szybkim marszem, meldują się na mecie niekoniecznie ostatnie. Co najbardziej przeszkadza na trasie? Wszyscy zgodnie potwierdzają: plecak. Musi być ultralekki, ale zarazem wygodny. Organizator zapewnia wodę na punktach kontrolnych, opiekę medyczną i nocleg bez specjalnych wygód. Nikt nie zabiera dodatkowej pary butów, ale muszą być one solidne, o mocnej podeszwie, specjalne do biegania górskiego. Oprócz etapów po piachu i wydmach sporo odcinków poprowadzono szutrowymi drogami, wyschniętymi korytami rzek czy malowniczymi wąwozami. No tak, a czwarta pustynia? Nie ma na niej piasku i wielbłądów, są za to pingwiny. Trasę poprowadzono na Antarktydzie, ale to już inna historia z krainy pustki i lodu. Krok 5. Wyprawa i trekking Wielbłąd może zmagazynować w swoim garbie do 50 kg tłuszczu (nie wody!) i wytrzymać bez picia – maszerując po pustyni – ponad osiem dni. Człowiek w tych samych warunkach przetrwa bez wody tylko dwa – maksymalnie trzy dni przy mocnym organizmie. Nie można zapominać, że pustynie są skrajnie niebezpieczne. Solidny zapas wody i ochrona ciała przez szczelne zakrycie go przed promieniami słońca to podstawa. – Mierzenie się z pustyniami nie ma najmniejszego sensu, bo z góry skazani jesteśmy na porażkę. Warto zmierzyć się ze sobą, a pustynię uczynić jedynie tłem dla tej walki. Niemniej jednak zdaję sobie sprawę, że nie jest to rozwiązanie, w którym odnajdą się wszyscy. Z tego też powodu nigdy nie zachwalam celowo wędrówek przez pustynię – mówi Mateusz Waligóra. Podkreśla, że podczas trekkingu na pustyniach wszystko na długo przed wyprawą musi być jak najlepiej sprawdzone. Najbardziej kluczowe elementy ekwipunku muszą być zdublowane. To, co w cywilizacji jest tylko małą usterką, na pustyni może oznaczać katastrofę, łącznie z utratą zdrowia. Dla jednych wyzwaniem będzie przebiegnięcie 250 km po pustyni, a dla innych samotne pokonanie Gobi. Dla początkujących przeżyciem będzie już 5 km trekkingu lub nocleg w beduińskim namiocie. Każdy ma swoją pustynię. Wyposażenie na pustynię To ci się przyda na pustyni: czapka typu kepi chroniąca kark; okulary dobrej klasy ze szkłami kategorii 4 i bocznymi osłonami; odzież z filtrem UV 50, przewiewna, ale zakrywająca ciało; lekki, ale ciepły śpiwór (w nocy może być w okolicach zera); buty z osłonami przylegającymi do łydki, zapobiegającymi dostawaniu się piasku. Źródło: archiwum NG.
Fenek pustynny to mistrz adaptacji. Nawet jego uszy pomagają mu przetrwać na pustyni
Fenek pustynny jest prawdziwym mistrzem adaptacji. Dzięki swoim niezwykłym cechom potrafi przeżyć w miejscach, w których większość ssaków nie ma szans na przetrwanie. Jak wygląda fenek pustynny? Gdzie występuje i czym się żywi? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Klasyfikacja fenka Jak wygląda fenek pustynny? Gdzie występuje fenek pustynny? Czym żywi się fenek pustynny? Tryb życia fenka pustynnego Cykl życiowy fenka Przystosowanie do życia na pustyni Niegościnna pustynia nie jest dobrym miejscem do życia. Ekstremalnie wysokie temperatury, deficyt wody, szczątkowa szata roślinna – w tak skrajnie nieprzyjaznych warunkach dobrze odnajdują się gady, niektóre ptaki i bezkręgowce. Jednak tylko nieliczne ssaki przystosowały się do życia w tym trudnym środowisku. Jednym z nich jest fenek. Lis pustynny wygląda niepozornie, ale w praktyce wykazuje niezwykłą odporność na pustynne warunki. Klasyfikacja fenka Fenek pustynny (Vulpes zerda), zwany też lisem pustynnym, to ssak z rodziny psowatych, którą reprezentuje m.in. wilk szary, pampasowiec grzywiasty, jenot azjatycki i szakal złocisty. Wskazując na gatunki występujące w Polsce, małemu fenkowi najbliżej jest do lisa rudego (oba zaliczane są do tego samego rodzaju). Jak wygląda fenek pustynny? Mimo bliskiego pokrewieństwa ze „sprytnym chytrusem”, fenka nie sposób pomylić z lisem pospolitym. W toku przystosowania do życia w środowisku pustynnym, Vulpes zerda wykształcił wiele unikatowych cech, których, dzięki którym można łatwo odróżnić go od innych psowatych. 9 egzotycznych zwierząt, które możesz trzymać w swoim domu! Zaskakujące ciekawostki Egzotyczne zwierzęta wzbudzają niemałą fascynację, u wielu osób na tyle dużą, że decydują się na trzymanie takich okazów w domu. Jakie gatunki egzotyczne można bez przeszkód trzymać ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/9-egzotycznych-zwierzat-ktore-mozesz-trzymac-w-swoim-domu-zaskakujace-ciekawostki-fot-sarah-l-voisin-the-the-washington-post-via-getty-images-4f087b6.jpeg" width="938" height="691" alt="9 egzotycznych zwierząt, które możesz trzymać w swoim domu! Zaskakujące ciekawostki (fot. Sarah L. Voisin/The The Washington Post via Getty Images)" title="9 egzotycznych zwierząt, które możesz trzymać w swoim domu! Zaskakujące ciekawostki (fot. Sarah L. Voisin/The The Washington Post via Getty Images)" /> Rozmiary i masa fenka pustynnego Fenek pustynny jest najmniejszym przedstawicielem swojej rodziny. Dorosły osobnik osiąga od 24 do 40 cm długości. Długość ogona wynosi 20–30 cm, a wysokość w kłębie – 19–21 cm. Samiec waży do 1,5 kg. Samica jest niemal dwukrotnie lżejsza (osiąga do 0,8 kg masy ciała). Ciekawostka: fenek pustynny jest drobny i filigranowy, ale na Saharze jest największym drapieżnym ssakiem. Umaszczenie fenka Sierść lisa pustynnego jest gęsta i miękka. Ubarwienie – typowo pustynne. W części grzbietowej dominuje kolor piaskowy. Część brzuszna jest biaława. Jedynie końcówka ogona fenka jest ciemniejsza. Charakterystyczne uszy fenka Tym, co już na pierwszy rzut oka wyróżnia fenka pustynnego na tle innych psowatych, są jego uszy. Dorastają do 15 centymetrów. Na tle niewielkiego łba i drobnego pyska prezentują się wyjątkowo okazale. Gdzie występuje fenek pustynny? Fenki występują na suchych i pustynnych terenach północnej Afryki i Półwyspu Arabskiego. Najliczniejsze populacje tych ssaków żyją w środkowej części Sahary. Lisy pustynne można też spotkać w północnym Maroku, północnej części Nigerii i Republiki Czadu oraz wzdłuż północnego krańca Morza Czerwonego. Czym żywi się fenek pustynny? Tak jak każdy psowaty, fenek pustynny jest drapieżnikiem. Poluje przede wszystkim na gryzonie, niewielkie gady i ptaki. Plądruje też gniazda i nory w poszukiwaniu jaj. Poza tym gustuje w owadach, zwłaszcza w chrząszczach. Należy podkreślić, że lis pustynny nie jest stuprocentowym zoofagiem. W jego diecie pojawia się też pokarm roślinny. Fenek nie gardzi liśćmi i owocami, zwłaszcza daktylami. Tryb życia fenka pustynnego Vulpes zerda jest aktywny nocą. W ciągu dnia chroni się w wykopanej w piasku norze. Gdy zapada zmierzch, wyrusza na łowy. Aktywność fenka trwa przez całą noc, aż do świtu. Zachowania społeczne Należy podkreślić, że zachowania społeczne są dobrze rozwinięte u fenków pustynnych. Zwierzęta te żyją w gromadach liczących do dziesięciu osobników. Samce i samice tworzą pary, a ich związek może trwać nawet całe życie. Zajmują wspólną norę, a wraz z nimi mieszkają młode z różnych miotów. Zachowania terytorialne Lisy pustynne są łagodnymi zwierzętami, ale trzeba wspomnieć, że wykazują zachowania terytorialne. Swój obszar znaczą odchodami i strzegą go przed innymi zwierzętami, także przed przedstawicielami swojego gatunku. Komunikacja wewnątrzgatunkowa Fenki mają do dyspozycji szeroki repertuar dźwięków. Niektóre ich wokalizacje zawierają skomplikowane sekwencje. Porozumiewają się także poprzez ruchy wykonywane ogonem. W ten sposób lisy pustynne sygnalizują między innymi uległość lub dominację w grupie. Cykl życiowy fenka Naturalne środowiska fenka stwarza wiele wyzwań. Mimo to, zwierzę na wolności dożywa do dwunastu lat. Przy odpowiedniej opiece, w niewoli może przeżyć nawet do dwudziestu lat. Rozmnażanie fenków U lisa pustynnego ruja przypada na okres zimowy. Ciąża trwa krótko, bo zaledwie 50 dni, a młode przychodzą na świat w marcu, kwietniu lub maju. Samica rodzi od 2 do 5 szczeniąt. Na rok przypada tylko jeden miot. Opieka nad szczeniętami Tuż po narodzinach młode są zupełnie bezbronne. Rodzą się ślepe i nie widzą do dwunastego dnia życia. Pokarm stały zaczynają pobierać od trzeciego tygodnia. Za jego dostarczanie odpowiada samiec. Samica karmi je mlekiem do drugiego miesiąca. Rozwój fenków Tuż po narodzinach, fenek mierzy do 10 cm długości, z czego połowę stanowi ogon. Sierść szczeniąt ma srebrno-czarne ubarwienie. Dopiero w drugim tygodniu życia zwierzęcia jej kolor zmienia się na beżowy, a w trzecim miesiącu przybiera ostateczną barwę. Po dwunastym miesiącu lis pustynny osiąga dojrzałość płciową. W czwartym tygodniu życia szczenięta zaczynają poznawać otoczenie poza norą. Nie wychodzą same. Przez cały czas czuwają nad nimi troskliwi rodzice. Mimo że dojrzałość płciową osiągają już w pierwszym roku życia, pozostają w norze do drugiego sezonu rozrodczego. Przystosowanie do życia na pustyni W jaki sposób drobny i pozornie delikatny ssak może przetrwać w niegościnnym środowisku pustynnym? Zdolność do przeżycia w ekstremalnie suchych warunkach fenek zawdzięcza przystosowaniom ewolucyjnym. Uszy jako mechanizm termoregulacji Natura nie bez powodu obdarzyła fenka pustynnego tak dużymi uszami. Poza swoją podstawową funkcją, narząd ten spełnia ważną rolę w procesie termoregulacji. Ich duża powierzchnia sprawia, że przepływająca przez nie krew ulega skutecznemu schłodzeniu. Futro i ogon jako naturalna osłona Sierść fenka, mająca piaskowy kolor, skutecznie kamufluje go w pustynnym krajobrazie. To zapewnia mu skuteczną ochronę przed drapieżnikami i pomaga niepostrzeżenie podkraść się do ofiary. Zmysły zwierząt są niesamowite. Jako postrzegają świat? Ostrość zmysłów oznacza szybkość informacji. Gęste futro zapewnia też skuteczną ochronę przed pustynnymi warunkami. Dobrze izoluje skórę od promieni słonecznych, a nocą chroni przed chłodem. Funkcję ochronną spełnia także ogon. Długi i puszysty, okazuje się niezwykle przydatny podczas snu. Zwierzę owija się nim niczym kołdrą. Łapy przystosowane do chodzenia po piasku Gorące, sypkie podłoże nie ułatwia poruszania, ale łapy fenka są doskonale przystosowane do takich warunków. Są szerokie i zaopatrzone w miękkie poduszki, dzięki czemu lis pustynny nie zapada się w piasku. Dodatkowo w spodniej części są porośnięte sierścią, by chronić delikatne ciało przed gorącem. Nora zapewniająca ochronę przed upałem i drapieżnikami Także nora pomaga fenkowi przetrwać w pustynnym środowisku. Lisy pustynne kopią skomplikowane schronienia z rozbudowanym systemem korytarzy, mierzącymi do kilkudziesięciu metrów. Fenek zawsze zapewnia sobie przynajmniej kilka dróg ewakuacji. To zwiększa jego szanse w przypadku ataku drapieżnika. Główną komorę wykłada liśćmi, piórami i sierścią. To sprawia, że wewnątrz panują stabilne warunki termiczne, a zwierzęta mogą odpoczywać w komfortowym miejscu. Atrybuty łowcy Fenek nie ma silnych szczęk ani ostrych jak brzytwa pazurów. To jednak nie przeszkadza mu w byciu świetnym łowcą. Lis pustynny potrafi godzinami czatować na ofiarę. Gdy wypatrzy zdobycz, dopada ją w mgnieniu oka. Jest niezwykle szybki, skoczny i zwinny, co daje mu istotną przewagę. Dodatkowo natura wyposażyła go w świetnie rozwinięte zmysły. Jak wszystkie psowate, fenek jest obdarzony doskonałym węchem. Oprócz czułego nosa ma do dyspozycji także świetny słuch i tak samo dobry wzrok, który doskonale sprawdza się w warunkach nocnych. Wokół oczu fenka można zauważyć ciemne obwódki. To cecha typowa dla gatunków pustynnych. Ciemna sierść ma za zadanie chronić oczy przed odblaskami słońca. Zwyczaje żywieniowe Fenki pustynne potrafią przetrwać długi czas z dala od wody. Dowodzi tego fakt, że zwierzęta te rzadko zajmują tereny w pobliżu oaz. Jak to możliwe? Znaczną część niezbędnej do życia wody lis pustynny pozyskuje z owoców i zielonych części roślin. Poza tym potrafi regulować swój metabolizm w taki sposób, by zminimalizować jej zużycie. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Lato blisko Polski Średnio każdy Węgier zjada około pół kilograma, choć niektórzy twierdzą, że nawet 2 kg papryki rocznie – chwalił się László, który był moim przewodnikiem po Budapeszcie. Chyba nie ma innego miejsca na świecie, które tak bardzo ceniłoby tę przyprawę. Sprowadzona tu dopiero w XVI w. stała się narodowym dobrem tego kraju. Co ciekawe, dawniej czerwone rożkowe papryki były dostępne tylko dla arystokracji, która używała ich do dekorowania wnętrz swoich rezydencji, a nie w kuchni. Dziś dodaje się je tu do chleba, kiełbasy, ciast, nie wspominając o sztandarowych daniach, jak gulasz czy leczo. Nic więc dziwnego, że z pachnących papryką Węgier przywiozłam walizkę pełną tej przyprawy. Ale mam stamtąd oczywiście znacznie więcej wspomnień – gorące źródła to kolejne bogactwo tego kraju. I jeden z najbardziej genialnych sposobów, by się zrelaksować. A z Warszawy dolecimy tam w zaledwie godzinę. Jeszcze bliżej mamy do naszych południowych sąsiadów: Czechów i Słowaków, którym również poświęcamy to wydanie Travelera. Słowackie Tatry to raj dla miłośników górskich wędrówek, a tamtejsze gorące źródła – wspaniałe ich uzupełnienie. Równie piękny krajobrazowo jest czeski Adrszpach ze skalnymi miastami czy falujące, pokryte winnicami wzgórza Moraw. Czechom zazdroszczę także zamków, których mają ponad tysiąc, czyli najwięcej na metr kwadratowy na świecie. A w wielu z nich, zamienionych na hotele, można przenocować i żal by było z tego nie skorzystać. Agnieszka Franus zastępczyni redaktora naczelnego Spis treści Podróż życia 8 | Uzbekistan Baśniowe miasta, pustynia i gościnni ludzie Planeta Travelera 18 | Wieści ze świata 22 | Kierunek kultura Temat numeru – Lato blisko Polski Słowacja 24 | Bratysława Rowerem, na piechotę i z lotu ptaka 30 | Słowacki Raj Zielonym szlakiem przez wąwozy, doliny i skały 36 | Trnawa Mały Rzym i twierdza naukowców 40 | Słowackie Tatry Wymarzone miejsce na niespieszne wędrówki Czechy 46 | Praga Z dala od turystycznych atrakcji to miasto uwodzi na nowo 52 | Góry Orlickie Kilkanaście zamków, kilkadziesiąt legend 58 | Czeski Raj Skalne miasto jak z filmu fantasy 64 | Pilzno Wykąp się w płynnym złocie 70 | Czechy południowe Mała Kanada, włoski barok, karpie i bizony Węgry 76 | Budapeszt Ekscytujący miks tradycji z nowoczesnością 82 | Balaton Węgierskie morze Polska jest najfajniejsza 88 | Lublin Podziemny labirynt, czarcia łapa i ciasteczko Ordonki 94 | Warmia Rowerowa wyprawa śladami Mikołaja Kopernika Adventure 100 | Test Travelera Nie daj się słońcu. Testujemy ubrania i gadżety na letnie wędrówki.
Prawie cztery metry pod pustynią znaleziono ukryty świat. Co żyje pod Atakamą?
Nawet na najsuchszej pustyni świata może istnieć bujne życie. Ukryty świat bakterii został właśnie znaleziony pod powierzchnią chilijskiej pustyni Atakama.
W tym artykule: Życie w pyle i w soli Ukryty świat pod Atakamą Prehistoryczne bakterie Atakama – najsuchsze miejsce na Ziemi Czy na Marsie może być życie? Czy w warunkach panujących na Czerwonej Planecie przetrwałyby jakiekolwiek mikroorganizmy? Podpowiedzi dostarczają badania prowadzone na Ziemi. A zwłaszcza na ultrasuchej pustyni Atakama, uważanej za ziemską analogię środowisk Marsa. Najnowsze odkrycie potwierdza, że mikroorganizmy na naszej planecie są o wiele bardziej wszędobylskie i wytrzymałe niż można sobie wyobrazić. Zespół naukowców znalazł na Atakamie zupełnie nowy, nieznany dotychczas mikrobiologiczny świat. Co ciekawe, znajduje się nie na powierzchni pustyni, ale głęboko pod nią. Jak donoszą autorzy pracy opublikowanej w „PNAS Nexus”, aż cztery metry w głąb Atakamy żyją kolonie bakterii należące głównie do typu promieniowców. Organizmy te są całkowicie odizolowane od powierzchni. Życie w pyle i w soli Nową biosferę znaleziono w regionie Atakamy zwanym Yungay Valley. Nawet jak na tę pustynię jest to wyjątkowo suche miejsce. Pod sam koniec zeszłego wieku szczegółowo badał je zespół naukowców kierowany przez Christophera P. McKaya z NASA. Przez cztery lata badań deszcz spadł tam tylko raz – i to zaledwie 2,3 mm. Rezultat? – Z powodu trudnych warunków środowiskowych, w których prawie nie występuje wietrzenie chemiczne, erozja i aktywność biologiczna, procesy powstawania gleby różnią się znacznie od obserwowanych w innych regionach planety – piszą autorzy najnowszej pracy. Na Atakamie gromadzi się głównie sól i pył. W glebie zaś akumulują się różne związki soli. Ukryty świat pod Atakamą W takim środowisku są w stanie przetrwać tylko bakterie. I to wyłącznie przystosowane do radzenia sobie w glebie pozbawionej wody, za to bardzo słonej. Już wcześniej było wiadomo, że występują w zewnętrznej warstwie powierzchniowej na Atakamie. Do głębokości 80 cm bakterii było sporo. Należały głównie do typu Fimicutes, radzącego sobie w warunkach beztlenowych. Później jednak w osadach pojawiła się zastanawiająca luka. Między 80 cm a 2 m w glebie praktycznie nie znaleziono żadnych mikroorganizmów. Naukowcy przypuszczają, że stężenie soli w tym rejonie okazało się zbyt wysokie nawet dla najbardziej wytrzymałych ziemskich mikrobów. Głębiej – między 2 a 4 m – znajdowała się strefa przejściowa. W niej właśnie naukowcy natrafili na stabilną biosferę zawierającą kolonie promieniowców. Niezwykłe odkrycie w Peru. Andy skrywały prawie 5000-letni megalityczny ceremonialny plac Naukowcy z Uniwersytetu Wyoming dokonali spektakularnego odkrycia. W Andach odnaleźli prehistoryczny ceremonialny plac, który powstał prawie 5000 lat temu. Kto go wybudował? Prehistoryczne bakterie Skąd się wzięły tak głęboko pod powierzchnią pustyni? Naukowcy przypuszczają, że bakterie skolonizowały osady rzeczne około 19 tys. lat temu. Następnie wraz z nimi osuwały się coraz głębiej – pod playę, czyli spękane dno okresowego bezodpływowego jeziora. Przetrwały na głębokościach, ponieważ potrafiły pozyskiwać wodę ze złóż gipsu, czyli uwodnionego siarczanu wapnia. Minerał ten tworzy się, gdy anhydryt – inny minerał – wchłonie wodę. Proces jest odwracalny w wysokiej temperaturze. Może więc zachodzić w glebach Atakamy. Co ciekawe, złoża gipsu występują również na Marsie. Jeśli więc na Ziemi istnieją bakterie, będące w stanie pozyskiwać z nich wodę, podobny proces mógłby zachodzić na Czerwonej Planecie. Atakama – najsuchsze miejsce na Ziemi Atakama uznawana jest za najsuchsze miejsce na Ziemi. Ilość opadów rocznie nie przekracza 1 mm. Akatama jest też najstarszą pustynią na Ziemi: naukowcy szacują, że jej środek jest supersuchy od 15 mln lat. Jedną z przyczyn kompletnego braku deszczów w tej części Ameryki Południowej jest podwójny cień opadowy. Najsuchsze rejony Atakamy znajdują się pomiędzy dwoma łańcuchami górskimi – Andami a Kordylierą Nadbrzeżną. Skutecznie blokują one masy powietrza niosące wilgoć, jakie napływają zarówno znad Pacyfiku, jak i Atlantyku. Co ciekawe, pustynia ta wcale nie jest bardzo gorąca. Średnie temperatury na niej wynoszą tylko 18 st. C. W połączeniu z suchym klimatem tworzy to jednak wyjątkowo wymagające warunki do życia. Ze ssaków radzą sobie z nimi m.in. liściouch Darwina – gryzoń o nocnym trybie życia – czy nibylis argentyński, zwany też argentyńskim lisem szarym. Źródła: Live Science, PNAS Nexus, Astrobiology. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Pustynia Błędowska wzbudza zachwyt w całej Europie. Kiedyś to miejsce wyglądało zupełnie inaczej
Mówią, że usypał ją sam diabeł. Tak naprawdę Pustynia Błędowska powstała, kiedy wycięto w tym miejscu lasy. To unikatowe miejsce w skali naszego kraju.
W tym artykule: Pustynia Błędowska ma wiele wspomnień Plener filmowy Piasek, który przesypuje między palcami jest drobny, delikatny i suchy. Dawno nie padało. Kiedy przyjeżdżam tu tuż przed wschodem słońca, jest jeszcze zimny z nocy i ma ciemniejszy odcień. W sierpniu, kiedy leżąc na nim, oglądam spadające Perseidy, czuję się tak, jakbym była na końcu świata, a nie godzinę drogi od Krakowa, z którego tu przyjeżdżam. A przyjeżdżam często, bo ponoć na pustyni widać więcej siebie. Kiedy wyłącza się wiele bodźców miejskich, przeszkadzaczy i pozornych zadowalaczy, można, jak ojcowie pustyni, pobyć ze sobą i pomedytować. Dlatego wpisując w nawigację „Róża Wiatrów”, wybieram i dni i godziny nieoczywiste. Pustynia Błędowska ma wiele wspomnień Wchodząc na platformę widokową, której nazwa – Róża Wiatrów – symbolizuje życiową podróż, a także poszukiwanie, długo patrzę przed sobie. W nieznośnie powtarzających się krajobrazach, jak ten złożony z milionów ziaren piasków. Odnajduję większe poczucie bezpieczeństwa i ciągłość, jakiś wymiar nieśmiertelności. Zwłaszcza kiedy uświadamiam sobie, że to, co widzę, miało swój początek w epoce lodowcowej. Wracam wyobraźnią do następujących po sobie zlodowaceń doliny, do której wiatr i woda stopniowo przenosiły piasek i żwir. A potem do czasów, kiedy miejsce porósł żyzny i gęsty las, z czasem wycięty przez człowieka. Wytrzebienie lasów sprawiło, że odsłonił się piasek sprzed trzech milionów lat, co dało początek historii Pustyni Błędowskiej. Więc jeśli uznać, że pustynia pamięta wiele, to pamięta też czasy, kiedy nie była turystyczną atrakcją regionu, nawiedzały ją burze piaskowe. A ci, którzy na niej długo przebywali, jak żołnierze walczący w powstaniu styczniowym, mieli okazje doświadczyć na niej zjawiska fatamorgany. Czym charakteryzują się pustynie i półpustynie? Na naszej planecie nie pozostało już wiele miejsc niezamieszkanych przez człowieka. Jednymi z ostatnich prawdziwie dzikich obszarów są pustynie i półpustynie, choć należy podkreślić, że... Plener filmowy Pustynia Błędowska pamięta też sceny z filmów „Faraon” i „W pustyni i w puszczy”, które właśnie tutaj były kręcone. Zapamiętała, jak na tutejszych piaskach ćwiczyli Niemcy w ramach słynnego oddziału Afrika Korps. Gdyby spojrzeć na Pustynię Błędowską z góry, to zobaczymy rzekę, która ją przecina i dzieli na dość nierówne części. Biała Przemsza, której spokojne wody dotykają piaskowych brzegów, zapewnia pustynnym roślinom wilgoć. Z góry widać też trzy punkty widokowe (Róża Wiatrów, Czubatka, wzgórze Dąbrówka), pustynną roślinność, artyleryjskie działa i resztki schronu wojskowego z okresu II wojny światowej. Polska Sahara rozłożyła się na pograniczu Wyżyny Śląskiej i Wyżyny Olkuskiej. Choć ma niecałe 10 kilometrów długości i 4 szerokości, jest miejscem unikatowym w skali kraju. Warstwa piasku ma ok. 40 m, miejscami nawet 70. Więc jest to dość spora i głęboka piaskownica. Idealna do zwiedzania, spacerowania, obserwowania nieba, ale także do piknikowania. Wyprawa na Pustynię Błędowską to także okazja do obserwacji natury, lasów sosnowych, które ją otaczają, żubrów, saren i łosi, które spotkać można w dolinie Białej Przemszy. Wiosną i latem kwitną tu pięciorniki i kwiaty macierzanki piaskowej. Kto będzie miał szczęście, zobaczy na pustyni mrówkolwa, który zaczaja się na swoje ofiary. A także owada, który przypomina skorpiona. Samiec obcężnicy nadbrzeżnej, bo o nim myślę, gdy jest zdenerwowany, unosi odwłok zakończony szczypcami. Wówczas można go pomylić z pajęczakiem, który wszak nie żyje w Polsce.
Czy czerwie z „Diuny” mogłyby istnieć? Ich ziemskie odpowiedniki na zawsze zmieniły ekosystem planety
Druga część filmu „Diuna” na podstawie prozy Franka Herberta święci triumfy i zapełnia kina na całym świecie. Ale w tej epickiej, na poły religijnej historii, liczy się nie tylko Lisan Al Gaib i fremeńscy wojownicy. Dosłownie największymi bohaterami opowieści są czerwie pustyni. Czyli gigantyczne piaskowe robaki, które zmieniają ekosystem planety. Podobne stworzenia istnieją naprawdę na Ziemi. Zupełnie jak wilkory i demogorgony z innych słynnych superprodukcji.
W tym artykule: Największe pierścienice mają kilka metrów długości Dżdżownice reagują na dudnienie Robaki z ostrymi zębami Robaki, które zmieniły Ziemię Inne fantastyczne stworzenia Pustynna planeta Arrakis, będąca scenerią „Diuny” powstała w wyobraźni Franka Herberta, gdy jako dziennikarz miał opisać ruchome piaski w Oregonie (USA). Na to wyobrażenie nałożył się kryzys naftowy na Bliskim Wschodzie, do jakiego doszło w latach 70. XX wieku. Chęć kontrolowania surowca czy wysiedlenia miejscowej ludności przypomina to, co w czasie konfliktu działo się w Iraku. Zarówno w powieści, jak i w bazujących na niej filmach, można łatwo dostrzec wiele odniesień do polityki, religii i historii ziemskich wojen o zasoby. Ale czy można tam znaleźć też odniesienia do ziemskiej biologii? Zdaniem Luke’a Parry’ego, profesora paleobiologii na Uniwersytecie w Oxfordzie, czerwie pustyni są tak naprawdę kombinacją kilku ziemskich stworzeń. Największe pierścienice mają kilka metrów długości W rozmowie z „Nature” naukowiec wyjaśnił, że pod piaskami pustyni na Ziemi nie przemieszczają się mierzące po niemal 500 metrów czerwie. Jednak ziemskie życie potrafi tworzyć zwierzęta o bardzo kosmicznym wyglądzie i niezwykłych możliwościach. – Istnieją pierścienice, które osiągają do kilku metrów długości. Eunicida są rodzajem robaków z gromady wieloszczetów. Są dość sękate i mają duże szczęki. Niektóre z nich to drapieżniki, polujące na swe ofiary z zasadzki. Jedzą ośmiornice, kalmary, kręgowce. Ich ciała mogą osiągać nawet trzy metry długości. Istnieją też dżdżownice, które dorastają do naprawdę pokaźnej wielkości. Megascolides osiąga długość dochodzącą do dwóch metrów. Największe z nich pochodzą z Australii – wylicza naukowiec. Dżdżownice reagują na dudnienie Opisane w „Diunie” czerwie żyją głęboko w piaskach planety. Na powierzchnię wywabiają je rytmiczne uderzenia. Fremeni używają do tego urządzenia zwanego dudnikiem. Ale okazuje się, że dudnik działa nie tylko robaki z Arrakis. – Uderzanie o podłoże jest powszechnie wykorzystywane przez ptaki chcące wywabić dżdżownice. Tę sztukę do perfekcji opanowały mewy. Niestety, nie sądzę, by próbowały ujeżdżać tak zwabione na powierzchnię piaskowe robaki – mówi prof. Parry. Robaki z ostrymi zębami A co z ogromnymi szczękami wyposażonymi w tysiące ostrych zębów? – Istnieją robaki wyposażone w ogromną liczbę zębów. Zwane są niezmogowcami (Priapulida). To gatunki, które drążyły nory już we wczesnym kambrze. Ich zęby, zwane skalidami, umieszczone są na trąbce. Służą – dosłownie – do przegryzania się przez podłoże. Inne robaki, np. Alitta mają zęby do łapania zdobyczy. Alitta virens może mieć nawet 90 cm długości. Również niektóre pijawki mają zęby – wylicza badacz. Niestety, żaden z powyższych robaków nie produkuje substancji psychoaktywnej określanej w powieści jako melanż lub przyprawa. Za to, podobnie jak czerwie na Arrakis, mają moc zmieniania ekosystemu planety. Robaki, które zmieniły Ziemię – Żyjące w osadach oceanicznych ziemskie robaki na zawsze zmieniły ekosystem morski. Stanowiły nieodłączną część tzw. eksplozji kambryjskiej, która dokonała najgłębszych zmian na naszej planecie. Przed pojawieniem się robaków dno morskie było pokryte tak zwanymi matami mikrobiologicznymi. Było to środowisko beztlenowe. Ale niektóre zwierzęta przybrały wydłużony kształt ciała, pozwalający im poruszać się w mule w trzech wymiarach. Dzięki ich przekopywaniu się przez osady do mułu dostarczany był tlen, co pozwoliło na rozwój bardziej złożonych organizmów – wyjaśnia prof. Parry. Inne fantastyczne stworzenia Ale nie tylko Frank Herbert w swojej twórczości posiłkował się ziemską historią. Wilkor, wyjątkowo inteligentny i ogromny wilk z „Gry o tron” George’a R.R. Martina to wymarły rodzaj olbrzymiego drapieżnika epoki lodowcowej. Jest odległym kuzynem współczesnych wilków. Natomiast demogorgon z popularnego serialu „Stranger Things” nawiązuje do robaka morskiego zwanego bobbit. To stworzenie mierzy około metra długości i żyje w morskim mule. Zakopane i niewidoczne, czeka na swoją nieświadomą niebezpieczeństwa ofiarę. Po ataku wciąga ją w piasek za pomocą ostrych zębów. Natomiast w serialu „Star Trek Discovery” pojawiają się niesporczaki. Tym razem nawet nie trzeba było ich specjalnie zmieniać – poza tym, że w filmie są ogromne. Za to scenarzyści przypisali im umiejętność nawigowania po kosmicznej grzybni, łączącej różne rejony czasoprzestrzeni. Badania wykazały, że niesporczaki, zwane misiami wodnymi są naprawdę wyjątkowymi, wręcz kosmicznymi stworzeniami, zdolnymi przetrwać nawet ekspozycję na próżnię. Jednak ich zdolności nawigacyjne pozostają w sferze fiction. Źródło: Nature. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Gdzie była kręcona „Diuna”? Nie wszystkie miejsca znajdują się daleko od Polski
Gdzie była kręcona „Diuna”? To pytanie zadaje sobie pewnie niejedna osoba po seansie kontynuacji kinowego hitu. Spieszymy z odpowiedziami. Niektóre miejsca są znane widzom jeszcze z pierwszej części, ale nie wszystkie.
W tym artykule: Gdzie była kręcona „Diuna”? Jakie sceny z „Diuny” nagrywano w Europie? Turystyka śladami miejsc znanych z kultowych filmów i seriali prężnie rozwija się na całym świecie. Również w Polsce. Na naszym podwórku za flagowy przykład podaje się Sandomierz wypromowany przez Ojca Mateusza. Inne popularne kierunki turystyczno-filmowe w Europie to np. Wielka Brytania, gdzie króluje Harry Potter. Wielu kinomanów podróżuje też np. do stolicy z Włoch z zamiarem odtworzenia scen z filmu „Rzymskie wakacje”. Do listy miejsc kojarzonych z filmowymi kadrami dołączają te znane z „Diuny”. To dość oczywiste. Charakterystyczne krajobrazy odgrywają jedną z kluczowych ról fenomenu, jakim jest zekranizowana powieść Franka Herberta. Gdzie ich szukać? Gdzie była kręcona „Diuna”? Jordania Jordania pojawiała się już w pierwszej części „Diuny”. W trakcie kręcenia drugiej ekipa filmowa wróciła do kraju słynącego z miasta wykutego w skale. Denis Villeneuve i jego zespół znaleźli tam nowe lokacje, np. wąwóz Al-Siq w pobliżu przejścia granicznego Wadi Araba. Widzowie po raz kolejny widzą też (mniej lub bardziej świadomie) malowniczą dolinę Wadi Rum ze skałami z piaskowca i granitu. To właśnie Dolina Księżyca była tłem dla walki Fremenów z Harkonnenami. Zjednoczone Emiraty Arabskie Podczas zdjęć do pierwszej części filmu Villeneuve wraz z całą obsadą i ekipą spędzili pięć dni na pustyni w Abu Zabi. W trakcie nagrywania sequela wrócili tam już na prawie 4 tygodnie. Ujęcia kręcono wśród rozległych wydm Liwy, z których niektóre mają ponad 200 metrów wysokości. Miejsce to znajduje się na skraju Rub' Al Khali, największego na świecie odcinka nieprzerwanej pustyni. Oaza Liwa jest oddalona od Dubaju o około cztery godziny jazdy autem. Reżyser nie ukrywa, że lokacja posłużyła mu nie tylko jako naturalna scenografia, ale też inspiracja dla kolejnych scen. Jakie sceny z „Diuny” nagrywano w Europie? Gdzie była kręcona „Diuna”? Okazuje się, że twórców urzekły nie tylko plenery na Bliskim Wschodzie. Parę scen powstawało również w Europie. Reżyser wybrał jednak mało oczywiste miejsca, co jest dość zrozumiałe. W końcu krajobrazy opisywane w książce nieszczególnie odpowiadają temu, jak wygląda obecnie Stary Kontynent. Włochy Miłośnicy Włoch, a w szczególności arcydzieł włoskiej architektury minionego wieku, mogą kojarzyć miejsce, w którym kręcono sceny z księżniczką Irulan i wielebną matką Mohiam. To spektakularny grobowiec rodziny Briona w Altivole na północy kraju. Zaprojektował go wenecki architekt Carlo Scarpa w latach 1968–1978. W rzeczywistości nie jest to jednak do końca wolno stojący pomnik, a dobudowa w kształcie litery L o powierzchni 2000 m2 do sąsiedniego cmentarza miejskiego. Co ciekawe, „Diuna” to pierwszy film, jaki pozwolono kręcić w tym miejscu. Rodzina pochowanych zawsze odmawiała ekipom, jednak tym razem zrobiła wyjątek. Zaważył fakt, że są fanami zarówno książkowej serii, jak i pierwszej części filmowej sagi w reżyserii Denisa Villeneuve. Węgry Włochy to niejedyny europejski kraj, do którego zawitała ekipa filmowa. Zendaya i spółka gościli też w Budapeszcie, choć nie widać tego na ekranie. A to dlatego, że wiele scen bitew i akcji w obu częściach „Diuny” kręcono tam nie w plenerach, a w pomieszczeniach Origo Studios. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Rzadkie znalezisko z Izraela. Archeolodzy odkryli monetę z czasów powstania Żydów przeciwko Rzymianom
W jaskini na terenie Pustyni Judzkiej w Izraelu archeolodzy znaleźli rzadką monetę. Pochodzi z czasów ostatniego w starożytności zrywu narodowego Żydów – powstania Bar Kochby z II wieku naszej ery.
W tym artykule: Wykopaliska na Pustyni Judzkiej Kim był Eleazar? Monet było i jest więcej Każdy może dołączyć do badań Zryw, który trwał od 132 do 135 roku n.e. skierowany był przeciwko zwierzchnictwu Cesarstwa Rzymskiego. Była to reakcja na zarządzenia cesarza Hadriana, między innymi budowy świątyni poświęconej rzymskiemu bogowi, Jowiszowi Kapitolińskiemu, w miejscu dawnej Świątyni Jerozolimskiej. Na czele powstańców stanął Szymon bar Kochba. Na początku zrywu buntownikom udało się zdobyć Jerozolimę. Wówczas lider zrywu kazał wybić nową monetę, która upamiętniała to zdarzenie i jednocześnie wyznaczała rozpoczęcie nowej ery. Powstanie zakończyło się porażką Żydów. Po upadku ostatniej twierdzy, Betar, Rzymianie rozpoczęli krwawe represje. W wyniku walk miało zginąć nawet kilkaset tysięcy Żydów. Wykopaliska na Pustyni Judzkiej Izraelska Służba Starożytności ogłosiła właśnie intrygujące znaleziska z tego okresu, dokonane w jaskini na obszarze Pustyni Judzkiej w rejonie rezerwatu przyrody Mazuq Ha-he'teqim. Najcenniejsza jest moneta, na której znajduje się wybite na awersie imię „Eleazar kapłan” w starożytnym hebrajskim alfabecie. Na rewersie z kolei widoczna jest kiść winogron otoczona tekstem „Rok Pierwszy Odkupienia Izraela”, również zapisanym w starożytnym alfabecie hebrajskim. Oznacza to, że pieniądz pochodzi ze 132 roku naszej ery, bo wówczas rozpoczął się zryw. Kim był Eleazar? Archeolodzy i historycy zaczęli się zastanawiać, kim był Eleazar, którego imię widnieje na monecie. Wskazują na kilka możliwości. Być może był to rabin Eleazar Hamod'ai, rabin z czasów rabina Akiwy, uczeń rabina Yohanana ben Zakai. Rabin Eleazar Hamod'ai odegrał znaczącą religijną rolę w czasie powstania Bar Kochby. Mieszkał w mieście Beitar – miejscu, w którym znajdowała się kwatera główna powstania. Talmud podaje, że zmarł w Bejtarze, prawdopodobnie podczas zrywu. Eleazara z monety nie należy mylić z postacią biblijną o tym samym imieniu, występującą w Starym Testamencie. Był to arcykapłan, syn Aarona i Eliszeby, arcykapłan. Ten Eleazar zmarł w tym samym czasie, co Jozue. Pochowano go w mieście Gabata. Monet było i jest więcej Monetę Eleazara odkryto wraz z trzema innymi monetami z czasów rewolty. Na nich widniało imię „Symeon”. Być może jest to nawiązanie do imienia lidera powstania, Szymona Bar Kochby. Izraelska Służba Starożytności intensyfikuje w ostatnim czasie badania jaskiń na Pustyni Judzkiej we współpracy z Ministerstwem Dziedzictwa i Biurem Archeologicznym Administracji Wojskowej Judei i Samarii. Robi to w obawie przed poszukiwaczami skarbów, którzy wyszukują cenne metalowe zabytki. Od 2017 roku działa specjalna komórka w Izraelskiej Służbie Starożytności, której celem jest dotarcie do cennych zabytków przed rabusiami. Do tej pory udało się na przykład odkryć fragmenty zwoju Dwunastu Mniejszych Proroków, rzymskie żelazne miecze, z których jeden wciąż był w pochwie oraz najwcześniejszy kompletnie zachowany kosz na świecie. Każdy może dołączyć do badań W marcu rozpoczyna się kolejny sezon poszukiwań. – Zapraszamy społeczność do przyłączenia się do nas w siódmym sezonie wykopalisk na pustyni. Możecie pomóc ocalić znaleziska archeologiczne na Pustyni Judzkiej, zagrożone kradzieżą – mówi Eli Escusido, dyrektor Izraelskiej Służby Starożytności. Tym razem celem są jaskinie Murabba'at wzdłuż Nahal Darga. – Wykopaliska na Pustyni Judzkiej nie przestają nas zadziwiać i mamy nadzieję, że w tym sezonie również będziemy mogli zgłosić ważne znaleziska – dodaje Escusido. Wykopaliska rozpoczną się 11 marca 2024 r. i potrwają dziesięć dni. Źródło: Israel Antiquities Authority. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Odkryto sekret tajemniczej wydmy gwiaździstej na Saharze. Powstała w niespodziewany sposób
Wielka wydma gwiaździsta w Maroku formowała się przez kilkanaście tysięcy lat. Jednak jej czubek jest o wiele młodszy niż sądzono. Naukowcy odkryli też, że wydma przesuwa się o kilkadziesiąt centymetrów rocznie.
W tym artykule: Jak powstają wydmy gwiaździste? Szybki wzrost wydmy gwiaździstej Jak się ustala wiek wydmy? Wydmy gwiaździste a geologia Wydmy gwiaździste to jeden z naturalnych cudów świata. Są ogromne, masywne i imponujące. Oglądane z ziemi wyglądają jak piramidy. Gdyby zaś spojrzeć na nie z powietrza, przypominałyby gwiazdy. Zawdzięczają to ramionom odchodzącym od wspólnego wierzchołka. Jak powstają te niezwykłe struktury? By odpowiedzieć na to pytanie, naukowcy z Aberystwyth University oraz University of London wybrali się do południowo-wschodniego Maroka. Tam zbadali jedną z najpiękniejszych wydm gwiaździstych świata. To Lala Lallia, znajdująca się w części Sahary znanej jako Erg Chebbi. W artykule opublikowanym w czasopiśmie „Scientific Reports” badacze opisują efekty tej wyprawy. Sprytne badanie wykazało, że podstawa wydmy Lala Lallii ma 13 tys. lat. Jednak jej górna część uformowała się stosunkowo niedawno. Potężna piaskowa góra urosła zaledwie w tysiąc lat. Jak powstają wydmy gwiaździste? Wiejące na pustyniach wiatry nieustannie przenoszą piasek. Jeśli na ich drodze pojawią się przeszkody – np. kamienie – piasek zaczyna się na nich gromadzić. Z czasem powstaje całe wzniesienie, czyli wydma. Wydmy mają różne kształty, w zależności od kierunku wiatru. Wydmy gwiaździste są jednymi z najbardziej skomplikowanych. Powstają tam, gdzie wiatry wieją z różnych stron. W takim wypadku usypują rozległe struktury o złożonym kształcie. Największa wydma gwiaździsta świata najprawdopodobniej znajduje się w Chinach na pustyni Badain Jaran. Ma 300 m wysokości. Piaszczyste góry istnieją też na Marsie i Tytanie. Badana przez Brytyjczyków Lala Lallia ma 700 metrów szerokości i 100 wysokości. Jej nazwa, pochodząca z języków berberyjskich, oznacza „najwyższy święty punkt”. Szybki wzrost wydmy gwiaździstej Naukowcy ustalili, że podstawa tej wydmy uformowała się ok. 13 tys. lat temu. Później wydma powoli rosła, aż ok. 9 tys. lat temu zatrzymała się. Wówczas na Saharze było bardziej wilgotno niż obecnie. Naukowcy znaleźli pozostałości starych korzeni. Wskazuje to, że Lala Lallię ustabilizowała roślinność. Aż przez 8 tys. lat wydma się nie zmieniała. Jednak ok. tysiąc lat temu znów zaczęła rosnąć. I to bardzo szybko, usypywana przez piasek nawiewany jednocześnie z przeciwnych kierunków: południowego zachodu i północnego wschodu. Był to efekt zmian klimatu. Naukowcy odkryli też, że wydma cały czas jest w ruchu. Wiatr ze wschodu powolutku pcha ją na zachód. Lala Lallia przesuwa się w tempie 50 cm rocznie. Fizycy sprawdzili, jak "komunikują się" wydmy. Czeka nas zderzenie? Na lądzie lub pod wodą wydmy zwykle występują w skupiskach, bardzo rzadko pojedynczo. Fizycy z BP Institute for Multiphase Flow University of Cambridge obserwując przemieszczanie się mas pias... Jak się ustala wiek wydmy? Skąd to wszystko wiadomo? Piasek powstał miliony lat temu. Jego wiek nie wyjaśnia, kiedy uformował wydmę. Jednak okazuje się, że da się z niego wyczytać co innego: kiedy ostatni raz wystawiony był na światło słoneczne. Naukowcy opracowali specjalną technikę datowania wydmowego piasku. Wymagała ona wydobycia próbek z wnętrza wydmy tak, by nie padło na nie światło. Zrobiono to z pomocą zwykłych rur. Później próbki trafiły do laboratorium osłoniętego przed światłem słonecznym. Tam, mierząc wypromieniowywaną energię, udało się określić, kiedy raz ostatni raz na piasek widział słońce. W ten sposób badacze mogli określić wiek różnych części wydmy. Wydmy gwiaździste a geologia Dla geologów wydmy gwiaździste kryją pewien sekret. Dotychczas naukowcy nie znajdowali zbyt wiele ich śladów w zapisie geologicznym. Ta tajemnicza nieobecność stanowiła wielką zagadkę. Autorzy najnowszej pracy uważają, że ją rozwiązali. Badanie Lala Lallii pozwoliło im opracować zestaw cech wydm gwiaździstych, które pozwolą je zidentyfikować podczas badań geologicznych. – Dzięki temu geolodzy będą po prostu lepiej wiedzieli, czego szukać – mówi prof. Charlie Bristow, główny autor pracy. Źródła: Guardian, phys.org, Scientific Reports.