Na pustyni Gobi odkryto skamieniałość nieznanego ssaka z czasów dinozaurów
Był wielkości myszy, żył na terenie dzisiejszej Mongolii w młodszej epoce kredy około 100-66 milionów lat temu. Po bliższym zbadaniu okazało się, że należał do zupełnie nieznanego rodzaju ssaków.
Spis treści Ravjaa ishiii – nowy, nieznany ssak Pustynia Gobi to raj dla paleontologów Kiedy pojawiły się pierwsze ssaki? Międzynarodowy zespół paleontologów z Mongolii i Japonii znalazł na pustyni Gobi skamieniałość wczesnego ssaka. Niewielkie zwierzę żyło w okresie kredy, kiedy w środowisku dominowały gady – mniejsze i większe dinozaury. Po bliższym zbadaniu okazało się, że ssak to nie tylko nieznany gatunek. Należy też do zupełnie nowego rzędu w klasyfikacji biologicznej. O nowym odkryciu poinformowano na łamach polskiego czasopisma naukowego „Acta Palaeontologica Polonica”. Ravjaa ishiii – nowy, nieznany ssak Zespół naukowców z Japonii i Mongolii ogłosił odkrycie nowego gatunku ssaka z okresu późnej kredy, na pustyni Gobi w Mongolii. Nowo opisany gatunek nazwano Ravjaa ishiii, na cześć Dulduityna Danzanravjaa, mongolskiego mnicha buddyjskiego z XIX wieku, oraz Kenichiego Ishiiego, byłego dyrektora Hayashibara Museum of Natural Sciences, który był motorem współpracy badawczej między Japonią a Mongolią. Mały ssak został zidentyfikowany na podstawie centymetrowego fragmentu żuchwy znalezionego podczas ekspedycji w 2019 roku. Pierwsze badania sugerowały, że Ravjaa ishiii należy do rodziny Zhelestidae, grupy ssaków znanych już z okresu kredy. Jednak jego wyjątkowo zbudowane zęby trzonowe i charakterystyczny kształt żuchwy skłoniły badaczy do ustanowienia całkiem nowego rzędu ssaków, choć bliskiego Zhelestidae. Odkrycie sugeruje, że ten rząd ssaków zamieszkiwał nie tylko obszary przybrzeżne, jak wcześniej sądzono, ale także tereny w głębi lądów. Miejsce, w którym dokonano odkrycia, datowane jest na okres kredy, czyli 100-66 mln lat temu. Wtedy to na lądach zaczęły dominować rośliny okrytonasienne. Solidna budowa zębów Ravjaa ishiii przypomina uzębienie współczesnych ssaków odżywiających się nasionami i owocami. Wygląda więc na to, że już w tamtym czasie ssaki wykorzystywały zasoby dostarczane przez kwitnące rośliny. Pustynia Gobi to raj dla paleontologów Nowego ssaka znaleziono w formacjach Djadokhta oraz Baruungoyot na pustyni Gobi w Mongolii. To jedne z najważniejszych naukowo osadów geologicznych z okresu kredy na świecie. Formacja Djadokhta słynie z doskonale zachowanych skamieniałości dinozaurów z rodzajów protoceratops i welociraptor. Formacja Baruungoyot, nieco młodsza i znajdująca się na południowy zachód od Djadokhta, to podobne środowisko pustynne, dodatkowo z osadami fluwialnymi (rzecznymi). Znaleziono tam m.in. pozostałości teropodów (dinozaurów dwunożnych), jaszczurek oraz ssaków. Obie formacje są ważnymi stanowiskami paleontologicznymi i prawdziwą mekką dla paleontologów badających okres kredy. Kiedy pojawiły się pierwsze ssaki? Pierwsze ssaki pojawiły się około 225 milionów lat temu, w okresie triasu, w erze mezozoicznej. Wyewoluowały z grupy ssakokształtnych gadów zwanych cynodontami. To zwierzęta, które miały już wiele cech przypominających ssaki, takich jak zróżnicowane zęby, sierść zamiast łusek i przypuszczalnie były stałocieplne. Wczesne ssaki były niewielkie, przypominały dzisiejsze ryjówki i prowadziły głównie nocny tryb życia, co pomogło im przetrwać w świecie zdominowanym przez dinozaury. Ich rozwój był początkowo powolny, ale z czasem przystosowały się do różnych środowisk. Dopiero po wielkim wymieraniu kredowym, około 66 milionów lat temu, ssaki zaczęły gwałtownie różnicować się i zajmować nowe nisze ekologiczne, co doprowadziło do powstania ogromnej różnorodności form, jaką znamy dzisiaj. Źródło: iScience, Acta Palaeontologica Polonica Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jak postawić pierwsze kroki na pustyni, poczuć jej piękno i... nie dać się zabić
Po pustyni można jeździć quadem, biegać albo po prostu ją podziwiać, pijąc herbatę. Zawsze jednak jest to wielkie przeżycie.
Spis treści: Krok 1. Herbata na pustyni Krok 2. Przygoda Krok 3. Noc na pustyni Krok 4. Wyzwanie pod kontrolą Krok 5. Wyprawa i trekking Wyposażenie na pustynię Niemal każdy, kto otarł się o bezbrzeżne piaski, pytany o to, po co zapuszczać się na tak niegościnne pustkowia, odpowie – ponieważ istnieją, są wyzwaniem, są piękne i niebezpieczne zarazem. Jaką lekcję dają pustynie podróżnikom? – Najcenniejsza lekcja to pokora, ale muszę przyznać, że akurat w tej kwestii szybko zapominam, o co chodzi. Dlatego wracam i znów się uczę – mówi Mateusz Waligóra. Przeszedł samotnie Gobi i dokonał trawersu największej solnej pustyni świata – Salar de Uyuni w Boliwii – wraz z grupą podróżników. Krok 1. Herbata na pustyni Od czego zacząć przygodę z pustyniami? Najlepiej od małego odcisku stopy na piasku, a w zasadzie niewinnego flirtu. Jazda samochodem terenowym lub quadem po pustyni, potem biwak pod gwiazdami obok zacisznej wydmy. Obserwowanie zachodu słońca, ognisko, picie miętowej herbaty to popularny sposób spędzania wolnego czasu mieszkańców krajów Afryki Subsaharyjskiej i Półwyspu Arabskiego. Jeśli masz znajomych z Egiptu, Tunezji czy Maroka, w Zjednoczonych Emiratach Arabskich, którzy chcą zabrać cię na taki pustynny wypad – nie wahaj się ani chwili. Poznasz pustynię i część ich kultury. Czy warto skorzystać z komercyjnych wypadów czterokołowcami po pustyni na wakacjach w Egipcie? Wszystko zależy, jak podejdziesz do tematu i czy przymkniesz oko na komercyjne elementy. Po pierwsze, wybierz niezbyt liczną grupę i nie daj sobie wcisnąć zdezelowanego quada. Najwartościowszy będzie sam przejazd po pustyni. Nie szalej, bo czasem dochodzi do wypadków na wywrotnych czterokołowcach, kiedy pędzi się na złamanie karku bez kasku. Poproś przewodnika wcześniej, żeby zaplanował kilka postojów przy ciekawych wydmach czy skałach. Wioska Beduinów, do której dotrzesz, będzie zapewne specjalnie przygotowaną wersją dla turystów. Poczęstunek, kramy z pamiątkami i rękodziełem, warsztaty, sklep z ziołami, ustawione namioty z wielbłądziej wełny będą tylko przedstawieniem. Beduini chronią swoją prywatność, a ich prawdziwa wioska znajduje się zwykle kilka kilometrów dalej. Do tej zaaranżowanej dla przybyszów z zewnątrz przyjeżdżają jak do pracy. Miej tego świadomość. Pustynia dookoła będzie jednak prawdziwa i ją warto chłonąć wszystkimi zmysłami. Zerknij na TripAdvisor, która z lokalnych agencji organizujących wypady na pustynię ma aktualnie pozytywne opinie, bo zmieniają się one jak temperatura za dnia i w nocy na pustyni. Krok 2. Przygoda Czy jadąc quadem, można odkryć ślady historii na pustyni? Na południowym Synaju udało mi się zapuścić w bardziej dzikie rejony. Ruszyliśmy na kilku czterokołowcach z lokalnym przewodnikiem i grupą znajomych. Jechałem przez wąwozy, hamady, czyli pustynie składające się z kamieni, i po wydmach. Wtem przede mną ukazały się ruiny wioski. – Tu nic nie ma ciekawego – przekonywał egipski przewodnik. Nalegałem, żeby zobaczyć porzuconą osadę. Domy były zrujnowane i częściowo zasypane przez piasek. Okazało się, że były to pozostałości izraelskiej kolonii założonej w latach 70. XX w. po wojnie sześciodniowej. Wtedy Izrael władał tymi terenami przez 13 lat, przesiedlając na Synaj ok. 5 tys. osadników. Największe wrażenie zrobiło jednak kino pod gołym niebem. Rzędy krzeseł znanych ze starych kin stały pośrodku piasków. Jakby wyświetlano niemy film w pustej sali, a w miejscu ekranu była… no właśnie, pustynia. Krok 3. Noc na pustyni Jeśli zachwyciły cię filmy „Czerwona Planeta”, „Lawrence z Arabii” i chcesz poczuć się jak na Marsie – rusz na jordańską pustynię Wadi Rum. W jednej z części „Gwiezdnych wojen” ta pustynia ze swoimi czerwonymi piaskami i skałami posłużyła za plener do zdjęć z planety Jedha – miejsca mocy. Na mapie niezwykłych pustyń na świecie znajduje się w czołówce. Do tego łatwo dostać się na Wadi Rum z Polski dzięki tanim połączeniom lotniczym do Ammanu i na izraelskie lotnisko Owda blisko granicy z Jordanią. – Wadi Rum jest urozmaicona. Poza czerwonymi wydmami zobaczyłem niesamowite formacje skalne, głębokie wąwozy, a nawet źródła czystej wody i naskalne rysunki sprzed wieków – mówi Mariusz Barwiński, podróżnik i fotografik. Po obszarze pustyni Wadi Rum turyści mogą się poruszać w zorganizowanych grupach pod opieką lokalnych przewodników. Stąd najlepiej wszystko załatwić przed wyjazdem. Oferta jest ogromna, bo między czerwonymi skałami i piaskami znajduje się ponad 40 kampów o różnym standardzie. – Najczęściej wybiera się opcję całodniową z noclegiem. My skorzystaliśmy z oferty przewodnika Khaleda i z czystym sumieniem możemy go polecić. Mieliśmy całodzienny objazd po najciekawszych widokowo zakamarkach pustyni, wyżywienie i zakwaterowanie – mówi Mariusz Barwiński, autor bloga cartrip.pl. Na jordańskiej pustyni Wadi Rum można się też powspinać. – Ogrom piaskowców daje niesamowite wspinaczkowe możliwości dla osób preferujących tylko i wyłącznie wspinaczkę klasyczną (tradową). Na tamtejszych ścianach to prawdziwa górska przygoda – mówi Kamil Gabarski, podróżnik i alpinista z Wrocławia. Przed wylotem do Jordanii warto wykupić Jordan Pass – połączenie wizy, karty zniżkowej i biletów wstępu do głównych turystycznych atrakcji w Jordanii. Szczególnie opłaca się wykupienie jej przy planowanej wizycie w Petrze, ponieważ jest jednocześnie biletem wstępu. Krok 4. Wyzwanie pod kontrolą Bezpieczniejszą formą zmierzenia się z pustynią w turystyczno-sportowym stylu, niż samotny trekking, może być udział w jednym z wyścigów Racing The Planet. Do pokonania ok. 250 km po chłodnej i wietrznej Gobi, Atakamie – najsuchszej pustyni świata, lub po afrykańskiej pustyni Namib z jej wielkimi wydmami. To wyzwanie dla tych, którzy mają na swoim koncie wieloetapowe wyprawy trekkingowe lub w nogach kilka maratonów, a chcieliby poczuć smak pustyni. Z rozmów z Polakami, którzy jako pierwsi w naszym kraju pokonali cztery pustynie w jednym roku w ramach cyklu 4Desert (Andrzej Gondek, Daniel Lewczuk i Marek Wikiera), wynika, że nie trzeba być herosem. Ważniejsza od ciała jest psychika i zdeterminowanie, żeby osiągnąć cel. Zmagania zorganizowano niby dla biegaczy, ale osoby, które od początku tylko idą szybkim marszem, meldują się na mecie niekoniecznie ostatnie. Co najbardziej przeszkadza na trasie? Wszyscy zgodnie potwierdzają: plecak. Musi być ultralekki, ale zarazem wygodny. Organizator zapewnia wodę na punktach kontrolnych, opiekę medyczną i nocleg bez specjalnych wygód. Nikt nie zabiera dodatkowej pary butów, ale muszą być one solidne, o mocnej podeszwie, specjalne do biegania górskiego. Oprócz etapów po piachu i wydmach sporo odcinków poprowadzono szutrowymi drogami, wyschniętymi korytami rzek czy malowniczymi wąwozami. No tak, a czwarta pustynia? Nie ma na niej piasku i wielbłądów, są za to pingwiny. Trasę poprowadzono na Antarktydzie, ale to już inna historia z krainy pustki i lodu. Krok 5. Wyprawa i trekking Wielbłąd może zmagazynować w swoim garbie do 50 kg tłuszczu (nie wody!) i wytrzymać bez picia – maszerując po pustyni – ponad osiem dni. Człowiek w tych samych warunkach przetrwa bez wody tylko dwa – maksymalnie trzy dni przy mocnym organizmie. Nie można zapominać, że pustynie są skrajnie niebezpieczne. Solidny zapas wody i ochrona ciała przez szczelne zakrycie go przed promieniami słońca to podstawa. – Mierzenie się z pustyniami nie ma najmniejszego sensu, bo z góry skazani jesteśmy na porażkę. Warto zmierzyć się ze sobą, a pustynię uczynić jedynie tłem dla tej walki. Niemniej jednak zdaję sobie sprawę, że nie jest to rozwiązanie, w którym odnajdą się wszyscy. Z tego też powodu nigdy nie zachwalam celowo wędrówek przez pustynię – mówi Mateusz Waligóra. Podkreśla, że podczas trekkingu na pustyniach wszystko na długo przed wyprawą musi być jak najlepiej sprawdzone. Najbardziej kluczowe elementy ekwipunku muszą być zdublowane. To, co w cywilizacji jest tylko małą usterką, na pustyni może oznaczać katastrofę, łącznie z utratą zdrowia. Dla jednych wyzwaniem będzie przebiegnięcie 250 km po pustyni, a dla innych samotne pokonanie Gobi. Dla początkujących przeżyciem będzie już 5 km trekkingu lub nocleg w beduińskim namiocie. Każdy ma swoją pustynię. Wyposażenie na pustynię To ci się przyda na pustyni: czapka typu kepi chroniąca kark; okulary dobrej klasy ze szkłami kategorii 4 i bocznymi osłonami; odzież z filtrem UV 50, przewiewna, ale zakrywająca ciało; lekki, ale ciepły śpiwór (w nocy może być w okolicach zera); buty z osłonami przylegającymi do łydki, zapobiegającymi dostawaniu się piasku. Źródło: archiwum NG.
Czym charakteryzują się pustynie i półpustynie?
Na naszej planecie nie pozostało już wiele miejsc niezamieszkanych przez człowieka. Jednymi z ostatnich prawdziwie dzikich obszarów są pustynie i półpustynie, choć należy podkreślić, że w niektórych częściach świata, cywilizacja wkradła się także na te niesprzyjające tereny. Nic dziwnego. Jesteśmy gatunkiem, który potrafi przystosować się do środowiska, w którym przychodzi mu żyć, a obecne zdobycze techniki skutecznie rozwiązują większość problemów, które kiedyś sprawiały, że poza nielicznymi oazami, obszary pustynne pozostawały praktycznie niezamieszkane. Czym różni się pustynia od półpustyni? Gdzie na świecie występują te obszary? Jakie zwierzęta żyją w tym środowisku? Poniżej odpowiadamy na każde z tych pytań.
W tym artykule: Pustynie i półpustynie - czym się różnią? Występowanie pustyń i półpustyń Zwierzęta pustyń i półpustyń Pustynie i półpustynie - przyroda Istnieje wiele obszarów przyrodniczych o skąpej szacie roślinnej. Tundra niemal w całości pokryta jest mchem i porostami. Sawanna i stepy wykazują nieco większe zróżnicowanie w obszarze flory, jednak wciąż pozostają terenami bezleśnymi. Przekłada się to na wyjątkowo surowy krajobraz, jednak to nic w porównaniu z widokami charakterystycznymi dla półpustyń i pustyń. Pustynie i półpustynie - czym się różnią? W ujęciu biologicznym, pustynia jest obszarem pozbawionym zwartej szaty roślinnej. Nieliczna roślinność (występująca w niewielkich kępkach), na którą składają się suchorośla, sukulenty i rośliny efemeryczne, pokrywa do 10 proc. powierzchni tych terenów. W ujęciu klimatycznym, pustynie są obszarami, na których występują wyjątkowo skąpe opady atmosferyczne. W wielu miejscach nie przekraczają 100 mm rocznie, a na świecie są też obszary, gdzie opady zdarzają się raz na kilka lat. Mówiąc o pustyniach, większość osób ma na myśli ogromne tereny piaszczyste, gdzie temperatura powietrza w ciągu dnia nierzadko przekracza 50 stopni Celsjusza. To skojarzenie jest jak najbardziej słuszne, jednak trzeba zaznaczyć, że wyłącznie w odniesieniu do pustyń gorących. Nie można bowiem nie wspomnieć, że niektóre pustynie mają charakter umiarkowany lub wręcz zimny. Przykładem jest tu choćby Gobi - pustynia leżąca na terenie południowej Mongolii i północnych Chin. O ile w okresie letnim panuje tam wysoka (bo przekraczająca 40 stopni Celsjusza) temperatura, to zimą jej wartość spada poniżej -40 stopni Celsjusza. Pustynie należy dzielić nie tylko ze względu na panujący klimat, ale także na charakter podłoża. W tym ujęciu wyróżnia się: pustynie piaszczyste (obszar piaszczysty z licznymi wydmami), pustynie ilaste-gliniaste (ich charakterystycznym elementem są szczeliny wysychania), pustynie skalne i kamieniste (ich powierzchnia pokryta jest skalną skorupą lub materiałem skalnym), pustynie żwirowe (pokryte obtoczonym materiałem skalnym), pustynie sołonczakowe (pokryte warstwą pyłu wymieszanego z solą). Kolejna charakterystyczna cecha pustyń to całkowity brak stałej sieci rzecznej. Występują tam jedynie rzeki okresowe i epizodyczne. W niektórych miejscach płyną też rzeki tranzytowe, czyli takie, których źródło znajduje się poza obszarem pustynnym. Jeziora są nieliczne i w większości przypadków - słone. Nawet na pustyni zdarzają się jednak miejsca, gdzie wody podziemne znajdują się na tyle blisko powierzchni, że korzenie roślin są w stanie sięgnąć ich zwierciadła. Mowa o oazach, gdzie wypływające wody podziemne tworzą zbiorniki wodne. Półpustynie są obszarami podobnymi do pustyń. Skąpa roślinność, pozbawiona zwartego charakteru, zajmuje od 10 do 50 proc. ich powierzchni - więcej niż w przypadku pustyń, bo występują tam większe opady atmosferyczne. Podobnie jak na pustyni, występują tam suchorośla, sukulenty i rośliny efemeryczne, z tą różnicą, że rozrzedzona pokrywa roślinna jest tam nieco bujniejsza. Półpustynie najczęściej występują w strefach brzeżnych pustyń i stanowią obszar rozgraniczający je od stepów. Jako formacja pośrednia, płynnie przechodzi w kolejne strefy. Występowanie pustyń i półpustyń Największe obszary pustyń znajdują się w strefie klimatu zwrotnikowego. Do takich zaliczają się: pustynie Afryki Północnej (w tym Sahara), pustynie Afryki Południowej (Kalahari i Namib), pustynie Afryki Wschodniej (zlokalizowane w Somalii, Kenii i Erytrei), pustynie Azji Zachodniej (Wielka Pustynia Słona, Mały i Wielki Nefu, Pustynia Syryjska, Pustynia Lota, Thar, Negev), pustynie Australii (Pustynia Simpsona, Mała i Wielka Pustynia Piaszczysta, Pustynia Gibsona). Nieco mniejsze pustynie znajdują się w Peru, Chile i na północy Meksyku. Pustynie zimne są natomiast zlokalizowane na zachodzie USA (Wielka Pustynia Słona) i w Azji Środkowej (Gobi, Takla Makan, Kyzył-kum i Kara-kum). O ile półpustynie najczęściej stanowią strefę obrzeżną pustyń, to w niektórych miejscach występują jako oddzielne obszary. Należy tu wskazać na Patagonię, północno-wschodnią część Brazylii, a w Europie - na Hiszpanię i Sycylię. Zwierzęta pustyń i półpustyń Klimat pustyń nie sprzyja rozwojowi wielu gatunków zwierząt. Brak wody, znikoma wilgotność powietrza, znaczne nasłonecznienie i towarzysząca temu wysoka temperatura, którą cechują znaczne wahania, skąpa szata roślinna przekładająca się na brak pożywienia i naturalnych schronień - to główne czynniki odpowiadające za niewielką liczbę gatunków pustynnych. Najliczniej występują tam bezkręgowce - skorpiony, szarańczaki, termity i mrówki. Nielicznie występują tam także ślimaki. Dla krajobrazu pustynnego charakterystyczne są też gady - węże (m.in. grzechotnik, i tajpan pustynny), jaszczurki (m.in. legwany, agamy, warany i gekony) i żółwie). Grupę kręgowców reprezentują też ssaki, choć nie tak licznie jak gady. Najliczniej występują gryzonie i kopytne, w tym wielbłądy, gazele i antylopy. Spotykane są też ssaki drapieżne, jak fenek czy hiena. Wśród ptaków należy wymienić przede wszystkim sępy. Inne gatunki, jak kuropatewka pustynna, stepówki i białorzytki, występują przede wszystkim na półpustyniach. Pustynie i półpustynie - przyroda Roślinność pustyń i półpustyń jest skąpa gatunkowo. Ogranicza się do suchorośli i sukulentów, takich jak kaktusy, opuncje i agawy. Na pustyniach i półpustyniach występują tez gatunki efemeryczne, które rozwijają się i rozmnażają wyłącznie po występujących sporadycznie opadach.
Ta pustynia to jedno z najtrudniejszych miejsc do życia. A jednak są ludzie, którzy ją zamieszkują
Jedno z najtrudniejszych środowisk do życia, a jednocześnie miejsce, gdzie od wieków żyją ludzie. Front walki z pustynnieniem, które może stać się dla najludniejszego kraju świata prawdziwym problemem.
Tekst Donovan Webster Tu mieszkają duchy. Tak przynajmniej mówią Chińczycy. Uważają, że opuszczoną w XIV wieku i otoczoną murami twierdzę zwaną Khara Khoto, czyli Czarnym Miastem, zamieszkują demony i duchy. Rozumiem dlaczego. Otaczające mnie Khara Khoto to budząca zgrozę kupa piasku, która częściowo pokrywa wysokie na około 9 m mury. Kryją one ruiny tętniącego dawniej życiem królestwa. Pozostają tylko zniszczone i wypłowiałe budynki z błota, które popękały dawno temu, porozrzucane wybielone kości o niemożliwym do określenia wieku oraz porozbijane gliniane garnki i miski. Piasek skrywa również granitowe kamienie młyńskie o średnicy 90 cm, ich powierzchnie zarysowane liniami sprzed siedmiu wieków. Promienie zachodzącego październikowego słońca rysują brutalną i krwawą legendę Czarnego Miasta w piasku u moich stóp. Był rok 1372, a mongolski król Khara Bator, którego poddani chronili się za murami miasta zajętego przez Złotą Ordę Czyngisa-Chana w 1226 roku, widział koniec panowania Mongolii w Azji. Za murami zbierały się armie wschodzącej w Chinach dynastii Ming i postanowiły wykorzystać otaczającą pustynię jako najbardziej śmiercionośną broń. Przekierowując płynącą tuż obok fortecy Czarną Rzekę, źródło wody dla miasta, Chińczycy pozbawili Khara Khoto wody dla ogrodów i studni. Potem po prostu czekali. Gdy pragnienie Czarnego Miasta stało się zabójcze, Khara Bator zdał sobie sprawę ze swojego losu. Zaślepiony wściekłością, zamordował swoją rodzinę, a następnie skierował miecz ku sobie. Po jego samobójstwie, żołnierze Khara Batora trwali na próżno wewnątrz twierdzy Khara Khoto, słabnąc pod słońcem. Gdy żołnierze Ming w końcu zaatakowali - mordując pozostałych Mongołów jak zwierzęta, pozostawiając ciała niepochowane i garnizon splądrowany - ślady masakry pokrywały piasek tak gęsto, że zrodziły się z nich współczesne duchy. Oddalając się od centrum otoczonego murami miasta, wspinam się na wydmę wewnątrz fortyfikacji Khara Khoto, aby stanąć na murach. Na zachodzie słońce opiera się o linię horyzontu. Odwiedzający miasto tego dnia turyści już wyjechali, wystraszeni duchów i godzinnej jazdy po dzikiej pustyni do hoteli w mieście. A ja? Zostaję. W nocy będę przechadzał się po grubych na 3,7 m murach zewnętrznych - o długości do 412 m - i spał pod chmurką. Będę słuchał opowieści Wanga Zegonga, 70-letniego strażnika w Khara Khoto, który od kwietnia do grudnia śpi w płóciennym namiocie rozbitym za tymi murami. Doświadczył poczynań duchów: ognisk bez źródła ognia, palących się godzinami i wznoszących na wysokość 3 m na tle nocnego nieba; latającego światła, które pojawia się po północy i kiedyś wyprowadziło go wiele kilometrów w głąb pustyni, zostawiło zagubionego, a gdy wołał o pomoc, wróciło i pokierowało go z powrotem do obozu przez spowijające wszystko ciemności. – To moja ulubiona historia – zaczyna, jedząc miskę makaronu instant. – Pewnej nocy usłyszałem dwie zderzające się raz po razie kłody, za moim namiotem. Bum! Bum! Bum!Więc wstałem, wyszedłem z namiotu, a tam leżały obok siebie na piasku, dokładnie tam, skąd dochodził hałas, dwie duże kłody. Były z mojego stosu drewna opałowego, który jest po drugiej stronie namiotu. Ja ich nie przeniosłem. Nie było ich tam, gdy poszedłem spać, ale teraz leżały na ziemi. Jeśli są tu duchy, chcę je poznać. Podczas moich podróży spotkałem wiele rzeczy prawie nawiedzonych: instytucje i sposoby życia porzucone przez Chiny, które w równym stopniu czczą swoją przeszłość i głodne spoglądają przyszłości. Ale rzeczywiste duchy? Dlatego po obiedzie z Wangiem Zegongiem łapię czołówkę i wracam do środka murów Khara Khoto. Tu siedzę i czekam na duchy. W ciemnościach nade mną chyli się ku zachodowi jasny punkt, Wenus, a gwiazdozbiory pojawiają się na niebie. W nocy wzmaga się zimny jesienny wiatr, uderzający w narożniki ruin. Duchy jednak nie pojawiają się. Jestem sam i siedzę w ciemności wewnątrz murów ruin miasta, rozmyślając nad niekończącym się tańcem ludzkości po tych piaskach, czasie, wydarzeniach i deszczu. Bezwodne miejsce Pustynia Gobi to nie największa na świecie pustynia (to Sahara), ani najsuchsza (Atakama), ani też ta z najbardziej zróżnicowanym życiem (Namib). Jest jednak wysuniętą najbardziej na północ pustynią na Ziemi, a zarazem najmniej zaludnionym środowiskiem poza biegunami. Jednocześnie jest jednym z najdłużej zamieszkanych miejsc na Ziemi. Leży na granicy Chin i Mongolii, zajmuje 1,3 mln kilometrów kwadratowych, czyli powierzchnię prawie dwukrotnie większą niż Teksas. Otrzymuje mniej niż 7,6 centymetra deszczu każdego roku. Gobi to mongolskie słowo, które oznacza „bezwodne miejsce”, ale dla geologów ma nieco bardziej konkretne znaczenie. Dla nich Gobi to skrót dla „pustyni żwirowej”, a w sercu tej kamienistej, smaganej wiatrem pustyni na północy Chin, znajduje się płaskowyż Alashan - miejsce tak odległe i słabo zamieszkane, że praktycznie nie figuruje w długiej historii Państwa Środka. Dziś pozostaje rzadko odwiedzane ze względu na swój status - poligonu do testowania rakiet dla chińskiej armii. We wrześniu i październiku 2000, dzięki dobrej woli Chińskiej Akademii Nauk i podlegającego jej Instytutu Badań Pustyni w Lanzhou, fotograf George Steinmetz i ja otrzymaliśmy bezprecedensowy dostęp do Alashan. Przez osiem tygodni eksploracji na wielbłądach, pieszo, koleją i drogami, szukaliśmy śladów ludzi na powierzchni pustyni. Gobi rozszerza się i kurczy, pozwalając ludziom wprowadzić cywilizację do jej wnętrza w bardziej wilgotnych okresach, ale tylko po to, by ich wypędzić, gdy pustynia znowu się rozrasta. Jednak przez te wszystkie cykle zaradni mongolscy pasterze, potomkowie Czyngis-chana, mocno trzymali się twardej ziemi. I właśnie jednym z naszych celów było poznanie pozostałości kultury mongolskiej wewnątrz Chin. Dziś pustynia się rozprzestrzenia, co jest jednym z największych problemów dla 1,4 mld obywateli Chin, więc chcieliśmy poznać na przykładzie Alashan, jak cała Gobi kradnie tysiące hektarów ziemi uprawnej co roku. Idziemy jednak dalej i zaczynamy od środka Alashan. Powiedziano nam, że tam znajdziemy największe wydmy na świecie: piaskowe góry wzrastające często na ponad 360 m. Wiele z nich jest oddzielonych dolinami z jeziorami zasilanymi ze źródeł. Ta strefa megawydm o powierzchni 44 tysięcy kilometrów kwadratowych - Badain Jaran - czasami nazywana Cudownymi Jeziorami, nie ma odpowiednika na całym świecie. Tylko jedna grupa z Zachodu wjechała tam w ostatnich latach, ekspedycja z 1995 roku kierowana przez niemieckich geologów Dietera Jäkela i Jürgena Hofmanna. Po tygodniu podróży samolotem i samochodami z napędem na cztery koła, docieramy do leżącego na końcu drogi miasteczka Yabrai Yanchang, gdzie zabieramy naszych 20 dwugarbnych wielbłądów - baktrianów i pięć koni. – Tam, gdzie zmierzamy, będziemy potrzebować tych wielbłądów – mówi nasz przewodnik, Yue Jirigele, z uśmiechem, który odsłania złoty ząb. Yue ma 46 lat, dwa metry wzrostu oraz opaloną i wysmaganą wiatrem twarz. Jest mongolskim pasterzem i byłym burmistrzem tego obszaru. Prosi nas byśmy korzystali z jego przydomka - Lao Ji. Dzieli się z nami słodkim, twardym chlebem i mówi nam, że żyje pośród wielkich wydm około 32 kilometry dalej. Ma pięcioro dzieci w wieku od 8 do 22 lat. Jak wszystkie dzieci w tym odosobnionym miejscu, po osiągnięciu w wieku szkolnego uczą się w placówkach z internatem poza Badain Jaran i wracają do domu każdego lata. Najlepsi uczniowie spośród nich mają wtedy możliwość kontynuować naukę po dziewiątej klasie, ale poza Gobi. Lao Ji z dumą dodaje, że jego najstarsza córka studiuje w Pekinie angielski. Czy on sam opuścił wydmy na czas nauki? Pytam, gdy idziemy. – Nie – mówi Lao Ji. – Nowe zasady kształcenia w tej części Chin rozpoczęły się z pokoleniem moich dzieci. Byłem szkolony w domu, w ger (jurcie po mongolsku), ale niewystarczająco. Myślę, że to dobrze, że moje dzieci zdobywają wykształcenie. Moja żona i ja tęsknimy za nimi, ale edukacja to przyszłość... – i wskazując na swoje zwierzęta juczne dodaje – Nie to. Świat rozległych, piaskowych gór Przez dwa dni brniemy naprzód, prowadząc nasze załadowane wielbłądy po żółtych wydmach, które powoli, niemal niezauważalnie, wznoszą się wyżej. Rozbijamy obóz w pobliżu paru jezior, słonych ze względu na chlorki ługowane z piasku, których stężenie pozostaje wysokie ze względu na odparowywanie. Trzeciego dnia, niosąc manierkę wody pobranej już za Badain Jorain, wspiąłem się i zszedłem z kilku wydm wysokich na 250 - 300 metrów. Chodzenie po piasku nigdy nie jest łatwe, ale wspinanie się na strome zbocza wykańcza. Pot szczypie oczy i wsiąka w koszulę. Potem, gdy stoję trzeciego dnia na szczycie wydmy, odwracam się, by zobaczyć nasze postępy i widzę, że wkroczyliśmy w świat rozległych piaskowych gór. Są jak bezdrzewny Tyrol i mienią się tuzinami odcieni mocno nasyconej żółci pod krystalicznie czystym błękitnym niebem. Na przełęczy stoi ze mną Dong Zhibao, jeden z dwóch doktorantów biorących udział w ekspedycji Instytutu Badań nad Pustyniami. Ten przyjazny i beztroski 35-letni geomorfolog chce studiować te wysokie na 360 metrów wydmy i opublikować artykuł na temat swoich ustaleń. – To, co widzimy tutaj, te mega wydmy, są wynikiem działania bardzo specyficznych czynników – tłumaczy Dong – takich, które można spotkać tylko tutaj." Dong sięga w dół i podnosi garść czystego żółtego piasku. – Ziarenka piasku tutaj są grube i bardzo jednorodne pod względem wielkości – kontynuuje. – Dzięki temu tworzą się między nimi przestrzenie, w których zatrzymuje się woda, a to pozwala roślinom rosnąć. Z czasem korzenie roślin stabilizują piasek. Każda roślina pomaga związać wydmę, a naniesiony przez wiatr piasek i nowe wydmy pokrywają szczyty istniejących mega wydm. Wtedy te nowe są utrzymywane na miejscu przez rośliny pod nimi, a ostatnią warstwę zaczyna ponownie porastać roślinność. Mega wydmy są jak łoże z rzepów, z kolejnymi warstwami narastającymi przez miliony lat. – W głębi każdej mega wydmy – mówi Dong – może się kryć wydma mająca od 4 do 40 milionów lat, choć dokładny wiek nie został jeszcze ustalony. Jednak niezależnie od wieku podstawy mega wydmy, wierzchnia warstwa, czyli najnowsza część, może mieć tylko rok. To złożony proces. Warstwa nakłada się na warstwę, a ta na kolejną warstwę, co wymaga czasu oraz mieszanki piasku i deszczu charakterystycznej dla tego obszaru. Po południu trzeciego dnia wchodzimy na przełęcz między mega wydmami, a u naszych stóp rozciąga się dolina w kształcie misy. Na północnym krańcu doliny leży małe jezioro porośnięte wokół intensywnie zielonymi trawami i trzcinami, samo tak nasycone uwielbiającymi sól bakteriami, że ma barwę cynobru, jakże trafnie zwanego również chińską czerwienią. Zbocza wydm przemierzają owce i kozy, jedzące rosnące tam bylice. W pobliżu jeziora pasą się wielbłądy i parę koni. Z kolei na drugim końcu jeziora stoi parę samotnych kwadratowych domów. Schodzimy z trudem w dół wydmy, zaskakując panią, która mieszka w dolinie. Lao Ji mówi nam, że ma ona na imię Diudiu i 72 lata. Urodziła się niedaleko stąd, w pół-koczowniczej mongolskiej rodzinie. Nie miała dzieci, a jej mąż zmarł w 1974 roku, pozostawiając ją jako ostatnią z jej rodziny. Diudiu zaczyna przygotowania do przyjęcia gości, wykazując się gościnnością charakterystyczną dla całego Badain Jaran. Wchodzi do domu, napełnia czajnik wodą z małego zbiornika, a następnie wychodzi na zewnątrz do lustrzanego kolektora słonecznego wielkości anteny satelitarnej. Pośrodku kolektora, w miejscu gdzie skupione zostaną promienie słońca, Diudiu wkłada czajnik do żelaznego zatrzasku, a potem obraca kolektor w stronę popołudniowego słońca. Po kilku sekundach czajnik dymi. Po trzech minutach woda w nim wściekle się gotuje. – Sprzedawałam sierść z moich wielbłądów i wełnę z owiec, aby to kupić – mówi, obracając lustrzaną powierzchnię naczynia od słońca, aby zdjąć czajnik. – Dzięki temu nie muszę palić ogniska cały dzień. Diudiu zaprasza mnie do domu. Tylną ścianę zajmuje szeroka ziemna platforma do spania i siedzenia. Pozostałe są wyłożone drewnianymi półkami i szafkami; pudełka na nich pełne są ryżu i suszonego mięsa, a w koszach znaleźć można parę ziemniaków i kilka dzikich cebul, ale też dodatkowe ubrania. W rogu stos złożonych koców czeka na zimę. W dachu jest z kolei otwór na komin brzuchatego mongolskiego pieca Diudiu, który teraz stoi na zewnątrz, gdzie odbywa się gotowanie w lecie. Gospodyni wrzuca suszone liście herbaty do gorącej wody w czajniku, a następnie wyciąga miseczki i miskę cukru kamiennego. – Podejdź i napij się – mówi, pokazując mi bym usiadł. Diudiu ma 1,2 m wzrostu i ubiera się jak większość we współczesnych Chinach: luźne spodnie i kurtka zapinana z przodu na guziki, oba z niebieskiej bawełny. Czarne włosy przykryła chustą, a jej ciemne oczy są bystre i żywe. Ma szeroką mongolską twarz, z dużymi i płaskimi kośćmi policzkowymi, którą żywioły i czas zmieniły w mapę zmarszczek. Wskazuję gniazdo jaskółki przyczepione nad drzwiami, po wewnętrznej stronie przedniej ściany. Diudiu uśmiecha się. – Lubię mieć ptaki w domu – mówi. – Są dobrym towarzystwem. Podczas kilku następnych dni spędzonych z Diudiu przekonam się, że niczego jej nie brakuje. Choć zimą słupek rtęci potrafi spaść naprawdę nisko, nawet do minus 34 stopni Celsjusza, Diudiu jest przygotowana i ma doświadczenie. Koło domu znajduje się wysoka na 1,2 metra zagroda owiec i kóz, ze ścianami ze zwilżonego i uformowanego w cegły wielbłądziego łajna. W zimie cegły te, które palą się gorąco, ogrzewają dom i dają ogień do gotowania. Diudiu każdej zimy zjada również cztery lub pięć owiec. Zamraża to, co w danym momencie niepotrzebne, wieszając tuszę w zacienionym miejscu na dworze. Mieć wszystko Po około godzinie od naszego przyjazdu, Diudiu wychodzi na zewnątrz. Rozpala swój piec i gotuje garnek ryżu. W woku smaży ziemniaki i dzikie cebule. Potem wchodzi do domu, otwiera jeden z dwóch dużych ceramicznych dzbanów i zanurza małą (0,2 l) plastikową butelkę na wodę. – Wino ryżowe – tłumaczy. – Chcecie trochę? Diudiu wyszukuje szklanki wielkości naparstka i polewa wino. Na szczęście szklanki są małe, bo wino jest mocne i wchodzi tak łatwo jak nafta. Jak tłumaczy, jeden z dzbanów jest w pełni sfermentowany. W drugim proces trwa, więc zawsze jest zapas wina. – Wypijam jedną taką butelkę dziennie – stwierdza. – To moja rozrywka. Diudiu wychodzi na zewnątrz i sprawdza ryż. Zaczyna zapadać noc. Pojawiają się pierwsze gwiazdy. Podnosi garnek z jedzeniem i zanosi do domu, by położyć na swoim małym stoliku. – Widzicie? Mam wszystko – mówi. – Nie rozumiem świata zewnętrznego. Znam jedzenie, picie, opiekowanie się zwierzętami. To robili moi rodzice. I ich rodzice. Dzisiaj młodzi ludzie, którzy opuszczą Badain Jaran, nigdy nie wracają. Nie mam im tego za złe. Dawny styl życia opartego na pasterstwie zbliża się ku końcowi. Praca w miastach to przyszłość. Ale ja będę tu żyć aż do śmierci. W ciągu dwóch tygodni spędzonych w Badain Jaran spotkam wiele samotnych mężczyzn i kobiet, większość z nich pasterzy w wieku od 60 do 70 lat. To starzejąca się populacja, żyjąca w zgodzie z tradycją starszą niż imperium Czyngis-Chana. Mijam jednak tyle samo opuszczonych obozowisk, co tych jeszcze zaludnionych. Podczas mojej wizyty spotkam tylko dwie osoby młodsze niż 46-letni Lao Ji. Jedna to 36-letni urzędnik państwowy i operator radiowy w małej placówce leżącej niedaleko osamotnionego centrum pustyni; mówi z utęsknieniem o wyjeździe, jak człowiek umierający z pragnienia mówiłby o wodzie. Druga młoda osoba to trzyletnie dziecko, nieoczekiwana pociecha rodziny pasterskiej w średnim wieku. Jest jeszcze zbyt młode na wyjazd do szkoły „na zewnątrz”. Wygląda na to, że młodzież z Alashan po rozpoczęciu nauki nie wraca już do domu. Zgadzają się z tym wszyscy moi rozmówcy: wśród tych bezlitosnych wydm i dolin nie ma przyszłości. Jednak, podczas gdy ludzie z Badain Jaran pracują i marzą o ucieczce z pustyni, chińscy naukowcy głowią się nad tym, jak zahamować stały jej rozrost. Według badań Instytutu ds. badań pustyń, degradacja ziemi kosztuje ten kraj 6,7 mld dolarów rocznie i odciska swoje piętno na życiu 400 milionów ludzi. Według aktualnych szacunków co roku 2 461 kilometrów kwadratowych ziemi ulega pustynnieniu — to o 58 procent więcej niż w latach pięćdziesiątych XX wieku — a większość z tych terenów wcześniej służyło uprawom i wypasaniu zwierząt. W kraju z ponad miliardem mieszkańców, z których wszyscy mają odpowiednią ilość pożywienia, ale wielu potrzebuje lepszej jego jakości, takie ogromne straty mogą mieć katastrofalne skutki. – Większość pustynnienia to efekt rosnącej populacji ludzkiej – mówi Wang Tao, p.o. dyrektora instytutu. – Wzrost zaludnienia w pewnym miejscu powoduje stopniowy wzrost obciążenia ziemi w wyniku działalności rolniczej, budownictwa, budowy dróg i innej działalności ludzkiej. Dodaj do tego rosnące zużycie wody i nieznaczne zmiany w większych systemach pogodowych, a wyczerpywanie składników odżywczych i pustynnienie szybko urastają do rangi problemów wymagających wielkiej uwagi. Od 1956 roku, Instytut prowadzi w małym mieście Shapotou, pół dnia jazdy od swoich laboratoriów i biur w Lanzhou, stację badawczą leżącą wzdłuż Żółtej Rzeki, około 400 km na południowy wschód od wydm Badain Jaran. Tam naukowcy i odwiedzający ich koledzy prowadzą eksperymenty nad różnymi sposobami powstrzymania wysuszania oraz erozji przez wiatr i wodę. Pracują także nad nowymi roślinami uprawnymi przystosowanymi do pustynnego środowiska, szukają sposobów na to, by zachować zasobność gleb w Chinach i poza nimi, a także korzystają z tunelu aerodynamicznego i komputerów wspomagających skanowanie optyczne, pozwalających na badanie ruchów przewiewanego piasku. Kilka dni po opuszczeniu wydm Badain Jaran i smutnym pożegnaniu z Lao Ji oraz jego wielbłądzią karawaną, odwiedzam ją z geomorfologiem Dongiem Zhibao. Sama stacja obejmuje trochę ponad 2,6 km² stromo nachylonej wydmy ciągnącej się wzdłuż północnego brzegu Żółtej Rzeki. Dziś stacja to pochylona działka w jednym z najbardziej chyba spektakularnych miejsc na całym świecie. Na południowy zachód, po drugiej stronie rzeki, skaliste szczyty Wyżyny Tybetańskiej wzbijają się na tle bezchmurnego nieba, a tuż za północną granicą kompleksu, za linią kolejową otoczoną roślinnością, rozpościerają się wydmy Pustyni Tengger, kolejnej części Alashan. Jak wzmocnić wydmy Po chińsku shapotou oznacza „strome zbocze wydmy” i, jak mówi Deng, początkowo stacja badawcza została ustanowiona tutaj tymczasowo w celu badania niebezpiecznych interakcji pustyni z linią kolejową. Wydmy zakrywały tory, zatrzymując pociągi i handel. Jednak naukowcy znaleźli niedrogie rozwiązanie w ciągu kilku tygodni. Ułożyli siatki ze słomy w szachownice o wymiarach 0,8 na 0,8 m wzdłuż linii kolejowych. Potem wbijali słomę w piach tak, by łodygi wystawały od 10 do 15 centymetrów nad ziemię, tworząc niski parawan. To spowalnia ruch ziaren piasku w pobliżu torów kolejowych, dzięki czemu rośliny mogą zdobyć przyczółek i wzmocnić wydmy. Ze względu na jej sukces w powstrzymaniu pustyni w tym miejscu, chiński rząd postanowił uczynić z tymczasowej bazy stałą lokalizację. Od tego czasu nawiązała współpracę z Organizacją Narodów Zjednoczonych i krajami tak różnymi jak Japonia i Izrael, w celu badania erozji i pustynnienia. W laboratoriach, szklarniach, ogródkach i strefach testowania erozji, 19 pracowników pełnoetatowych i falanga odwiedzających naukowców popychają badania pustyni naprzód. – Mamy tu dużo roboty – mówi Dong, gdy mijamy szklarnie z uprawami nowych odmian hybrydowych melonów do sadzenia w suchych glebach. Przed nami długi na półtora kilometra „ogród ponownego wprowadzenia”, gdzie stacja bada odmiany drzew, krzewów i całorocznych traw pod kątem ich zdolności do przetrwania na pustyni. Dong zatrzymuje się, by dotknąć liści wysokiej na trzy metry topoli europejskiej. – Roślinność jest chyba najlepszym i najtańszym sposobem na kontrolowanie ruchów wydmy i erozji wiatrowej – mówi – ale musisz zobaczyć, które rośliny mogą przetrwać w których środowiskach. Spójrz na te topole. Są odporne na wiatr, słone gleby i słone wody gruntowe. To sprawia, że ​​doskonale nadają się do sadzenia na pustyniach i jako parawany. Pomimo, że ogród początkowo założono na piaszczystej pustyni, gleba to teraz gliniasty pył wskutek stosowania pełnej mułu wody z Żółtej Rzeki do nawadniania. Woda może i wsiąka w ziemię lub odparowuje, ale muł pozostaje. – To miejsce jest dowodem na to, że można uczynić pustyni ogród – zauważa Dong – ale jesteśmy ostrożni. Badamy i zatwierdzamy wiele różnych odmian roślin i traw. Jeśli zatwierdzisz do użycia tylko kilka gatunków, istnieje ryzyko wystąpienia zaraz lub pasożytów, które mogłyby zniszczyć wszystko i znów zwrócić żyzną ziemię pustyni. Różnorodność biologiczna zabezpiecza przed tym. Idziemy dalej. Duża winnica i sad pokrywają zbocze zamknięte ceglanymi ścianami stacji. Na zachodzie są eksperymentalne pola ryżowe. – Uprawa ryżu na pustyni nie jest zalecana. Marnuje się za wiele wody – mówi Dong. Na niektórych czarnych piaszczystych wzgórzach testowane są nowe środki na bazie ropy naftowej do utrwalania piasku. – To wciąż zbyt drogie do ogólnego stosowania – tłumaczy – ale też niezbyt przyjazne dla środowiska. Przed nami, za stalowym ogrodzeniem zwieńczonym drutem kolczastym, znajduje się Centrum Nawadniania Kroplowego. To wspólny projekt chińsko-izraelski, w ramach którego opracowano oszczędny system nawadniania kroplowego za pomocą węży z niewielkimi, rozmieszczonymi co około metr, otworami do nawadniania owoców i warzyw przystosowanych do życia na pustyni. Kiedy przekraczamy bramę, kurator ośrodka, Zhao Jinlong, sześćdziesięciolatek w zakurzonych ubraniach ogrodnika wychodzi nam na spotkanie. Inne ogrody może i wydawały się bujne, ale bledną w porównaniu z owocami i warzywami tutaj: arbuzami, jabłkami, zielonymi cebulami, ogórkami, kukurydzami, ostrymi paprykami, melonami miodowymi, paprykami, rzodkiewkami, marchewkami, kapustami, soją, gruszkami, pomidorami, kabaczkami, szpinakiem, kolendrą. – Włączam system nawodnienia na trzy i pół godziny dziennie – mówi Zhao – a dzięki sadzeniu nasion tuż pod perforacją węży, oszczędzamy 90 procent wody zużywanej każdego dnia. Zwykłe nawadnianie, z kanałami i rowami, jest bardzo nieefektywne. Odparowanie. Odpływ. Duży procent wody do nawadniania nigdy nie dociera do celu. System nawadniania kropelkowego centrum wykorzystuje 3028 litrów dziennie, oszczędzając 27 255 litrów. Jak tłumaczy Zhao, nawadnianie konwencjonalne czyni również grunty podatnymi na erozję. – Dlatego, choć wymaga większych nakładów początkowych, nawadnianie kropelkowe to zdecydowanie mniej kosztowny sposób prowadzenia gospodarstwa w perspektywie długoterminowej – stwierdza. Dong schyla się i zrywa kilka pomidorów z pobliskiego krzewu. Podaje mi jednego. Jest mokry i pełen pomidorowego aromatu, znacznie smaczniejszy i bardziej treściwy niż pomidory, które kupuję w Stanach Zjednoczonych. – Ponieważ nawadnianie kropelkowe jest tak równomierne, jakość produktów jest bardzo wysoka – mówi. – Z czasem te techniki zostaną wdrożone w suchych regionach Chin i poza nimi. Dong odchodzi w bok i zrywa dojrzałe jabłka z nawadnianego kropelkowo drzewa. – Proszę – mówi, wręczając mi duże, czerwone, błyszczące jabłko, gdy ja właśnie kończę pomidora. – Jesz przyszłość. Trzy dni lądem Aby zobaczyć być może najbardziej pustynny obszar Chin, Steinmetz i ja udajemy się na północ do suchego miasta Ejin Qi, zaraz przy granicy z Mongolią, w pobliżu brzegów dwóch suchych jezior. Według Donga i Qiao Maoyuana, dyrektora ds. zasobów wodnych Ejin Qi, obszar ten otrzymuje około 3,8 centymetra opadów na rok, a parowanie zachodzi w tempie około 380 centymetrów na rok. – Jak widać – mówi Dong – ten obszar pustyni ma znaczne problemy związane z wodą. Dotarcie do Ejin Qi to wymagająca 644-kilometrowa wyprawa lądem: trzy dni po suchych pustynnych dolinach i przez dzikie górskie przełęcze. W przeciwieństwie do pustyń Badain Jaran i Tengger na południe od nas, północna część Alashan została owiana przez nieustające wiatry ze stepów na północy, które pozostawiły wszędzie odsłonięte skały. Nie ma tu dużo wody, więc nie mieszka tu wielu pasterzy. Choć potrzeba było wielu godzin jazdy, mamy szczęście i znajdujemy jedno samotne obozowisko dziennie. Dopiero, gdy znajdujemy się 80 km od Ejin Qi ponownie pojawiają się wydmy, jak wielkie poduszki z piasku. Tutaj piasek zakrywa drogi, a także pożera linie telefoniczne i elektryczne, gdy wieje na południe od pustyń Mongolii w kierunku mega wydm w Badain Jaran. Ejin Qi okazuje się miastem z 14 000 mieszkańców, tętniącym życiem, nowym i pełnym młodych ludzi. Są świeżo ułożone chodniki i schludne sklepy. Jest praca w budownictwie, naprawie silników, produkcji i sprzedaży towarów oraz odzieży. W kawiarniach, restauracjach i kinach zdaje się, że nie ma osoby bez telefonu komórkowego. Ejin Qi zawsze było otoczone przez pustynię, ale z powodu suszy w ostatnich latach przychody z rolnictwa tak spadły, że przywódcy postawili na kapitalistyczne podejście, łakomie patrząc na nową, opartą na turystyce gospodarkę. Nasza wizyta zbiega się w czasie z pierwszym festiwalem dziedzictwa kulturowego tego obszaru, imprezie turystycznej na cześć rodzimych Mongołów, którzy jako pierwsi osiedlili się w tej okolicy, a teraz są mniejszością w wyniku zalewu największej chińskiej grupy etnicznej - Han. Czterodniowe uroczystości są widowiskowe, barwne i dobrze zorganizowane, z tradycyjnymi mongolskimi tańcami, pokazami mongolskich zapasów, jeździectwa i łucznictwa. Jest jedzenie: szaszłyki baranie smażone nad rozżarzonymi piecykami. Jest picie: gorąca herbata i cola, mocne wino ryżowe i zawsze obecne wysokie zielone butelki ciepłego chińskiego piwa. Śpiewane są pieśni, w dźwięcznych i ostro ciętych tonach języka mongolskiego, zwykle o wytrzymałości mongolskiego gatunku konia. Często towarzyszą im zespoły taneczne mongolskich mężczyzn i kobiet ubranych w tradycyjne czerwone szaty przewiązane w pasie czerwonymi szarfami. Wszystkie uroczystości odbywają się w pawilonie pod wysokimi, złotolistnymi topolami. Mi festiwal się podoba, ale mieszkańcy są wręcz zachwyceni jego wpływem na miasto. Hotele i restauracje są pełne, a zarówno tubylcy jak i turyści, pochłonięci zabawą, wydają pieniądze swobodnie. Jak na ironię, jedynymi w Ejin Qi, którzy nie uczestniczą w imprezie, są ostatni pozostali na tym obszarze rolnicy: Mongołowie, których pola są wystarczająco blisko do podziemnych źródeł wody, by możliwe było nawadnianie upraw ze studni. Na jednej z farm w pobliżu pawilonu, pośrodku zacienionego zagajnika topoli, 37-letnia Mongołka o imieniu De Qiqige, jej mąż i 17-letni syn mieszkają w gerze, w którym się urodziła. Ubrana w szare spodnie i biały sweter, zaprasza Donga, Steinmetza i mnie do środka na filiżankę herbaty. Choć mają tradycyjny mongolski dom, Lao Ji nie rozpoznałby go jako taki w Badain Jaran. Podłączony do anteny satelitarnej telewizor wisi na jednej ze ścian i pokazuje film z Jackie'm Chanem. W kuchni jest kuchenka gazowa i urządzenia AGD. – Dziś żyjemy pomiędzy dwoma światami – mówi De Qiqige. – Uwielbiam wiele z nowoczesnych rzeczy, ale niektórych przyniesionych przez nowych mieszkańców, nie lubię. Zupełnie. Tłumaczy nam, że susza w tej części Alashanu rozpoczęła się w 1982 roku. – Na wcześniejszych odcinkach odwracali bieg rzek do celów nawadniania, aż pewnego dnia po prostu nie było więcej wody w rzece. Wyschła. De Qiqige popija herbatę. Jak tłumaczy, od czasów jej dzieciństwa trawy zniknęły. Ich ziemia nie jest w stanie utrzymać 300 owiec i kóz jak kiedyś. Teraz mają tylko 200 zwierząt, a urzędnicy sugerowali jej rodzinie zmniejszenie stada do 100 lub mniej. – Rząd mówi również o przeniesieniu nas. Z dala od miejsca, gdzie mój ojciec mieszkał całe życie, od miejsca, gdzie ja się urodziłam. Nie mam problemu z ludźmi mieszkającymi w górę rzeki, którzy wzięli wodę. Woda trafia do nich przede mną. Starają się, by ich farma była jak najlepsza. Ale moja ziemia umiera. Rzeka jest sucha. Zwierzęta są słabe. Wkrótce znikniemy. Zupełnie jak Khara Khoto, znikniemy, wpierw osłabieni pragnieniem. Pokażę ci. Pustynnienie De Qiqige odkłada herbatę i opuszcza ger. Zaczyna wspinać się na wzgórze za domem; pyliste zbocze wzgórza tworzy kłęby pod jej butami. Dochodzimy do szczytu wzgórza. Przed nami, mały ciągnik przesuwa pył po równie pylistym polu. Ledwo widzę maszynę przez piaszczyste chmury. – To mój mąż – wyjaśnia De Qiqige. – Przygotowuje ziemię na przyszły rok. Kopiemy nową studnię w środku pola, aby je nawodnić. Pochłonie to wszystkie nasze oszczędności. Jeśli plony w przyszłym roku będą słabe, możemy stracić wszystko. Mąż De Qiqige nie będzie mówił. Tłumaczy nam, że jest zbyt zajęty. Ale czuję rozpacz; widzę ją w jego oczach. Dociera do mnie też, że widzę rzeczywistość statystyk Instytutu Badań Pustyni: 400 milionów Chińczyków dotkniętych przez pustynnienie każdego roku, 2461 kilometrów kwadratowych straconego gruntu. – Więc to jest pustynnienie? – pytam Donga. Tak jak zrobił to w Badain Jaran, Dong zatrzymuje się i sięga w dół. Podnosi garść pyłu i przepuszcza go przez palce. – Tak, dokładnie – mówi. – Brak składników odżywczych. Nic nie wiąże ziemi, więc zmienia się ona w pustynię. Bardzo źle. Przed nami, po drugiej stronie pola, widać suche koryto rzeki. Idziemy w kierunku jej brzegu, a tam patrzymy na to, gdzie powinna być woda. Wzdłuż linii brzegowej rosną drzewa, ich liście czerwone i złote, u szczytu jesiennych kolorów. Zbliżam się do stromego brzegu, który opada prawie 4 metry ku dnu suchej rzeki. – Proszę bardzo – stwierdza De Qiqige. – Stajemy się Khara Khoto. Tam, gdzie powinny pływać ryby, przebiega po piasku 15 cm jaszczurka w tym samym jasnobrązowym kolorze jak suche dno. Zatrzymuje się, zwija ogon w ciasną pętlę, a następnie ucieka pod płaski kamień.
"W życiu jest czas na wędrówkę, ale trzeba uważać, by podróż nie stała się ucieczką" - ten wywiad powinien przeczytać KAŻDY podróżnik
"Muszę się przyznać do zachłanności. Żaden upał, żadne zmęczenie, ból kręgosłupa, przepuklina, leje po bombach, nawet obecność min nie były w stanie powstrzymać mnie w wędrowaniu" – mówi Andrzej Strumiłło, artysta i podróżnik.
MAGDALENA STOPA: Zwiedził Pan prawie całą Azję – przemierzył Mongolię, z plecakiem i bronią przeszedł niemal tysiąc kilometrów syberyjskiej tajgi, ma Pan za sobą Himalaje, a dziś mieszka w Maćkowej Rudzie, małej wsi na Suwalszczyęnie. Co Pana sprowadziło pod litewską granicę? ANDRZERJ STRUMIŁŁO: Chyba pamięć genetyczna. Przez lata towarzyszył mi kompleks repatrianta, człowieka, który jadąc do Drugiej Ojczyzny, zostawił Pierwszą. Przyszedłem na świat w Wilnie. Moja rodzina była, jak to się mówi, wysadzona z siodła. Dziadek miał ziemię pod Mińskiem. Gdy wybuchła rewolucja, musiał uciekać. Przyjechał na Nowogródczyznę, zbudował dom, wykarczował las, założył sad. Rozpoczynał życie od początku, mając przeszło 60 lat. Jako mały chłopiec pracowałem przy nim z siekierą. Matka – Kazimiera Jurszanówna – pochodziła z zaścianka Sudany nad Żejmianą, sąsiadującego z Zułowem Piłsudskich. Ojciec – Rafał Strumiłło-Pietraszkiewicz, budował linie telefoniczne Wileńskiej Dyrekcji Poczt i Telegrafów. Często zabierał mnie ze sobą. Wędrowaliśmy furmanką, mieszkaliśmy w namiocie, co parę dni zmienialiśmy miejsce biwakowania. Wojna zabrała mi ojca, który zmarł na katordze w Kotłasie, mając 46 lat. Znowu trzeba było opuścić dom.Z Nowogródka do Lublina jechaliśmy wagonem towarowym przez miesiąc. Potem już zawsze czułem się wędrowcem. A dziś z Maćkowej Rudy mam do Wilna dwa razy bliżej niż do Warszawy. Rozumiem, że jazda do Lublina była pierwszą wielką podróżą w Pana życiu. A druga? Do Chin. W Pekinie miałem swą pierwszą wystawę w ramach wymiany kulturalnej. Był rok 1954. Na doświadczenia awangardy Władysława Strzemińskiego, u którego uczyłem się w Łodzi, i kolorystów z krakowskiej ASP, gdzie kończyłem studia, nałożyły się kaligrafia, symbol, lapidarny skrót, tajemnica tysiącletnich warstw rozcieranego na kamieniu tuszu. To mnie zafascynowało. Po 1956 roku podjąłem współpracę z Polską Izbą Handlową, dla której projektowałem pawilony wystawiennicze. Dzięki temu w tamtych trudnych latach mogłem podróżować. Muszę się przyznać do zachłanności. Żaden upał, żadne zmęczenie, ból kręgosłupa, przepuklina, leje po bombach, nawet obecność min nie były w stanie powstrzymać mnie w wędrówce. Nepal, Indie, Japonia, Tajlandia, wojenny Wietnam, Mongolia, Chiny, Syria, Turcja, Syberia i Kaukaz. Przemierzałem te kraje wielokrotnie. Rysowałem, fotografowałem, pisałem. Pański dom pełen jest orientalnych dzieł sztuki. Zgromadził Pan również kolekcję dla Muzeum Etnograficznego w Krakowie oraz warszawskiego Muzeum Azji i Pacyfiku.​Lubi Pan piękne przedmioty? Ciągle tak. Przywiozłem bardzo wiele dzieł sztuki, ale też zdobycze niewymierne materialnie. Na Wschodzie wszystko było inne: doznania zmysłowe, gesty, drogi myślenia. Interesowały mnie doświadczenia religijno-filozoficzne. Chciałem zobaczyć, jak wyglądają one u innych, obdarzonych dziedzictwem starszym niż nasze. Przed wojną byłem ministrantem w najpiękniejszym kościele Wilna, u św. Piotra i Pawła na Antokolu. W podróżach poznałem wiele religii, w szczególności buddyzm i taoizm. Im bardziej otwarty jest model wiary, tym bardziej jest mi bliski. Bardzo interesowały mnie tradycje sztuki i kanony piękna wyrosłe z ducha Azji. Wiele z tego przeniknęło do mojej twórczości. Z czasem, a były to dziesięciolecia, zdałem sobie sprawę, że Azja uczyniła mnie innym człowiekiem. Ostro widzę niedostatki swoje i ludzi, ale zrobiłem się bardzo ostrożny w potępianiu, w sądach i ocenach innych. Mimo tych fascynacji pozostał Pan Europejczykiem. Oczywiście. Podziwiam wschodnią sztukę, fascynuje mnie filozofia, ale nigdy nie stanę się Hindusem czy Chińczykiem. Całkowite przejęcie mentalności Wschodu jest niemożliwe, musiałbym jeść ryż od urodzenia i żyć pod tym palącym słońcem wiele tysięcy lat. Pozostałem Europejczykiem, pełnym wątpliwości, wierzącym jednak w tablice Mojżeszowe. Wiele rzeczy Pana zachwycało. A czy było coś, co budziło sprzeciw? Fałszywie pojęte poczucie wolności, które zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie usprawiedliwia obojętność wobec nieszczęścia bliźniego. W Indiach leży na ulicy człowiek, ma spękane wargi, muchy wchodzą mu do ust. Wokół setki ludzi, toczy się życie. Pytam: dlaczego się nim nie zaopiekujecie? I słyszę: on wybrał taki los, to jego karma, nie możemy tego przerwać, to byłoby naruszenie jego wolności. Podobnie jest w Ameryce. Tam też leżą ludzie na ulicach i też w imię wolności pozostawia się ich samym sobie. Po azjatyckich pustyniach, górach i klasztorach trafił Pan na Manhattan. Jak to się stało? Wygrałem konkurs – byłem pracownikiem ONZ, kierownikiem placówki Graphic Presentation Unit przygotowującej informacje, wydawnictwa i reklamę na potrzeby tej organizacji. To była gigantyczna praca, w wielkim stresie, zawsze na ostatnią chwilę. Kierowałem dużym zespołem, w ciągu dwóch lat wykonałem 3600 zamówień dla ONZ, UNESCO, FAO, UNICEF. Na Manhattanie mogłem skonfrontować doświadczenia z podróży po Azji ze światem koncentracji kapitału, energii, dynamicznych procesów. Obserwowałem społeczeństwo doskonałej organizacji, wielkiej wydajności i nieograniczonej konsumpcji. Raz zadałem sobie absurdalny trud – zrobiłem wycieczkę po sklepach i policzyłem wszystkie oferowane modele szczoteczek do zębów. W ciągu jednego dnia doszedłem do 120. Czy to nie szaleństwo? A jednak Nowy Jork mnie fascynował, poznałem tam ciekawych ludzi, zrobiłem 11 tysięcy zdjęć. Jednak dziś nie żyje Pan w centrum amerykańskiego świata, lecz na polskiej prowincji, w drewnianym domu i zimą pali drewnem z własnego lasu. Nie miałem ciągot do emigracji. Zrezygnowałem z wysokiej pensji, możliwości awansu i emerytury, którą mógłbym otrzymywać już za trzy lata. Nie zamieszkałem w Meksyku lub w Górach Niedźwiedzich, wzorem mego ucznia Mrożka lub kolegi Fangora. Był rok 1984. W dojrzałym wieku postanowiłem, że wrócę na wieś, na granicę Polski i Litwy. Osiadłem, bo już nogi bolą mnie od wędrówki. Krążyłem po całym świecie, na starość jednak chciałem wrócić do miejsc, w których czułbym klimat dzieciństwa. Kupiłem ziemię i zrujnowany dom, który wyremontowałem i powiększyłem. Został Pan rolnikiem? To jeden z wielu moich zawodów. Mam 40 ha ziemi. Prawie połowę zalesiłem, posadziłem 30 tysięcy drzew. Drugą połowę uprawiam rolniczo: 5 ha łąk i pastwisk i 15 ha ziem ornych. Nie używam sztucznych nawozów. Mam ogród i sad na własne potrzeby. Zdarza się, że w ogrodzie wykopuję kamienne groty i noże łowców reniferów – ludzie w tym miejscu mieszkali już 8 tysięcy lat temu. Hoduję też konie arabskie. Dziś jest ich osiem i cztery tegoroczne źrebaki. Jakie będą kolejne podróże? Nie planuję już podróży. W życiu jest czas na wędrówkę, ale trzeba uważać, by podróż nie stała się ucieczką. Są ludzie gotowi uciekać i uciekać bez końca. Świadomie zderzyłem dwie wielkie cywilizacje: starej Azji i nowej Ameryki i postanowiłem już nigdzie więcej nie jechać. Dzisiaj czuję się jak naładowany akumulator. Nie szukam nowych wrażeń, chciałbym raczej przetworzyć dotychczasowe. Chcę pracować, uporządkować swoje doświadczenia, wydać dzienniki, które prowadzę od 25 lat, i Księgę Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zainicjowana została jeszcze za życia Miłosza, przez niego, Venclovę i mnie. Z radością oczekuję na dzień następny, mam nieodparte wrażenie, że najciekawsze jest jeszcze przede mną. Za niczym Pan nie tęskni? Czasami tęsknię. Pustynia Gobi, Himalaje. Olbrzymia przestrzeń, światło, wielka cisza. Zapach ziół rosnących na pustyni. W Himalajach skały, ich niezwykłe formy, lodowce. Satysfakcja, którą daje pokonanie własnej słabości. Brakuje mi też samotnej morskiej podróży. Po wojnie zacząłem budować jacht, którym miałem zamiar opłynąć przynajmniej Europę, jeśli nie świat. Ale wówczas morze zostało zamknięte i to młodzieńcze marzenie nigdy się nie spełniło. Najwyraźniej nie można zrealizować wszystkiego, tak jak nie można zgłębić całej prawdy. Prof. Andrzej Strumiłło maluje, zajmuje się grafiką, rzeźbą, rysunkiem, fotografią, wykonuje ilustracje, projektuje książki, scenografie. Pisze książki o przyrodzie i kulturze (m.in. Nepalu) oraz wiersze. Zainicjował i od roku jest komisarzem wigierskich spotkań „Sztuka i Środowisko”. Ich plonem - prócz wystaw i książek - były m.in. programy dla Wigierskiego, Suwalskiego i Mazurskiego Parku Krajobrazowego, a później dla Wigierskiego Parku Narodowego oraz fundacji Zielone Płuca Polski. Został wyróżniony wieloma nagrodami państwowymi. Mieszka w Maćkowej Rudzie nad rzeką Czarną Hańczą na Suwalszczyźnie.
Groty Tysiąca Buddów: "Ich znaczenia nie da się przecenić"
Niezwykła skarbnica sztuki stworzonej w oazie na Jedwabnym Szlaku fascynuje badaczy i turystów.
Stosy ludzkich szkieletów na piasku były jak drogowskazy. Xuanzangowi – podróżującemu Jedwabnym Szlakiem w roku 629 n.e. buddyjskiemu mnichowi – bielejące kości przypominały o niebezpieczeństwach czyhających na drodze. Burze piaskowe na pustyni u zachodnich granic chińskiego cesarstwa sprawiły, że mnich błądził i znalazł się na skraju wyczerpania. Upał wywoływał halucynacje, dręcząc go obrazami wojsk na wydmach w oddali. Jeszcze bardziej bał się jednak band rozbójników, którzy napadali na karawany. Na zachód, na dwory Persji i krajów śródziemnomorskich, wieziono jedwab, herbatę i ceramikę; na wschód, do Czangan – jednego z największych miast świata – jechały złoto, klejnoty i konie. Xuanzanga, jak pisał w swoim dzienniku podróży, na duchu podtrzymywało coś, co także wędrowało Jedwabnym Szlakiem – buddyzm. Tą samą drogą napływały inne religie – manicheizm, chrześcijaństwo, zaratusztrianizm, a później islam. Ale żadna nie wywarła tak głębokiego wpływu na Chiny jak buddyzm, który w ciągu trzech stuleci po Chrystusie rozprzestrzeniał się poza granice Indii. A fundamentem tego sukcesu były teksty, które Xuanzang przywiózł z Indii, by przez 20 lat studiować je i tłumaczyć. Pod koniec swej trwającej 16 lat podróży mnich zatrzymał się w Dunhuang, kwitnącej oazie na Jedwabnym Szlaku. Źródło: Flickr/emperornie Około 20 km na południowy wschód od Dunhuang spośród rzeźbionych przez wiatr wydm wyłania się łuk urwiska, które opada ponad 30 m ku korytu rzeki porośniętemu rzędami topoli. W połowie VII w. n.e. w półtorakilometrowej długości skalnym klifie wykuto setki grot. Tu przychodzili pielgrzymi, by pomodlić się o bezpieczny przejazd przez pustynię Takla Makan albo – tak jak Xuanzang – podziękować za szczęśliwą podróż. We wnętrzu – zamiast monochromatycznej martwoty pustyni – feeria barw i ruch. Na ścianach jaśniały tysiące Buddów, we wszelkich kolorach, w szatach lśniących złotem. Apsary (boginki) i niebiańscy grajkowie w zwiewnych, błękitnych sukniach z lapis lazuli płynęli przez sufity grot. Obok subtelnych obrazów nirwany widniały bardziej przyziemne, dobrze znane każdemu z podróżujących Jedwabnym Szlakiem szczegóły: długonosi kupcy ze środkowej Azji w wielkich kapeluszach; zasuszeni hinduscy mnisi w białych szatach; chińscy chłopi pracujący na roli. W najstarszej spośród datowanych grot, powstałej w 538 r., Xuanzang mógł znów zobaczyć bandytów ze szlaku, tyle że tym razem w zupełnie innej sytuacji – zbóje zostali pojmani, oślepieni i nawróceni na buddyzm. Gdy Xuanzang przejeżdżał przez Dunhuang, nie mógł przewidzieć, że jego przekłady buddyjskich sutr będą inspirować artystów z Mogao przez wieki. Nie mógł też wiedzieć, że ponad 1200 lat później jego dzieło doprowadzi do ponownego odkrycia i splądrowania grot. Mógł jedynie zauważyć, że z każdym pociągnięciem pędzla w tych ciemnych pieczarach, w których pracowali artyści o różnym etnicznym pochodzeniu, buddyjska wiara ulegała przeobrażeniu. Cieniutka warstewka olśniewających fresków pokrywa ściany grot wykutych między IV a XIV w. n.e. Przetrwały wojny i grabieże, działanie natury i zaniedbanie ze strony ludzi. Klif, przez wieki na pół zagrzebany w piasku, jest obecnie uznawany za jedną z największych skarbnic buddyjskiej sztuki. Freski, rzeźby i rękopisy umożliwiają wgląd w wielokulturowe społeczeństwo, które przez tysiąc lat kwitło na szlaku łączącym Wschód z Zachodem. Chińczycy nazywają te groty „Mogaoku”, czyli „niezrównanej piękności”. Spośród 800 wyciosanych w skalnej ścianie pomieszczeń 492 pokrywają przepiękne freski o łącznej powierzchni ponad 46 tys. m˛. To 40 razy więcej niż w Kaplicy Sykstyńskiej. Wnętrza zdobi też ponad 2000 rzeźb. A jeszcze niewiele ponad sto lat temu, do czasu pojawienia się poszukiwaczy skarbów, w jednej z komór spoczywały dziesiątki tysięcy starożytnych manuskryptów. Bez względu na to, czy wybierali dłuższą, północną drogę, czy też bardziej uciążliwe, południowe przejście, wszyscy wędrowcy musieli trafić do Dunhuang. Karawany przywoziły do miasta egzotyczne towary, pachnące dalekimi krajami. Jednak najcenniejszym dobrem, które dostarczały, były idee – artystyczne i religijne. Nic dziwnego, że artyści z Mogao ilustrując je, nasycili freski różnorodnymi cudzoziemskimi elementami – od pigmentów po metafizykę. – Groty są wehikułem czasu dla Jedwabnego Szlaku – mówi Fan Jinshi, dyrektor Akademii Dunhuang, która nadzoruje badania, prace konserwatorskie i ruch turystyczny w Mogao. Żwawa, 71-letnia archeolog pracuje w tym miejscu od 47 lat, odkąd w 1963 r. przyjechała tu jako absolwentka Uniwersytetu Pekińskiego. Mówi, że większość pozostałych obiektów archeologicznych na Jedwabnym Szlaku została pochłonięta przez pustynię lub zniszczona przez kolejne imperia. Ale groty Mogao przetrwały niemal nietknięte: – Ich znaczenia nie da się przecenić – twierdzi Fan. Freski zawsze były wrażliwe na wietrzenie, a od kilku lat są także obiektem połączonego ataku sił natury i fali turystów. Aby zachować Mogao, Fan zwerbowała do pomocy specjalistów z różnych krajów Azji, Europy i z USA. Ta międzynarodowa współpraca jest godną kontynuacją wspaniałej historii grot. Na początku była wizja światła. Pewnego wieczoru w 366 r. n.e. wędrowny mnich o imieniu Yuezun ujrzał tysiąc złotych Buddów świecących na ścianie urwiska. Natchniony tym obrazem, wydrążył w skale celę do medytacji. Za nim wkrótce podążyli inni. Pierwsze groty nie były większe od trumny. Niebawem monastyczne społeczności zaczęły kuć większe, na zbiorowe obrzędy. Zdobiono je wizerunkami Buddy. To od tych najwcześniejszych pochodzi nazwa Groty Tysiąca Buddów. Jeden ze szczytowych okresów rozwoju sztuki w Mogao przypada na siódme i ósme stulecie, gdy Chiny były państwem potężnym i otwartym. Jedwabny Szlak tętnił życiem, a Dunhuang podlegało władzy chińskiej stolicy. W okresie panowania dynastii Tang artyści pokrywali całe ściany grot drobiazgowymi scenami z buddyjskich legend w zdecydowanie chińskim stylu. Te fantastyczne obrazy odtwarzały rzeczywistość poprzez naturalistycznie oddane kolor i ruch. Później Państwo Środka zaczęło się zamykać, żeby w XIV w., w okresie dynastii Ming, całkowicie odciąć się od świata zewnętrznego. – W przeciwieństwie do wyznawców buddyzmu w Indiach Chińczycy chcieli znać wszystkie szczegóły życia wiecznego – mówi Zhao Shengliang, historyk sztuki z Akademii Dunhuang. – Feeria barw i ruch służyły ukazaniu pielgrzymom piękna raju zwanego Czystą Krainą i przekonanie ich, że istnieje ona naprawdę. Od czasu do czasu Dunhuang doświadczało bardziej ziemskiego zamętu. Mimo że miasto podbijały konkurujące ze sobą chińskie dynastie, miejscowe rody arystokratyczne i obce imperia (w latach 781–847 Tybet), w Mogao wciąż tworzono sztukę. Zamiast zacierać ślady po poprzednikach, kolejni władcy finansowali nowe groty i ozdabiali je własnymi wizerunkami w pobożnych pozach. Przez wieki rzędy bogatych fundatorów u podstawy większości fresków przybierały coraz pokaźniejsze rozmiary, aż w końcu zaczęły przyćmiewać postaci świętych. W 695 r. cesarzowa Wu Zetian zleciła wykonanie największej rzeźby w obrębie kompleksu, 35-metrowego posągu siedzącego Buddy. U schyłku X w. Jedwabny Szlak zaczął tracić znaczenie. Co prawda kuto jeszcze i malowano kolejne groty (np. w 1267 r., w okresie panowania Mongołów, powstała sala z erotycznymi tantrycznymi freskami), niemniej w miarę jak odkrywano nowe drogi morskie i budowano szybsze statki, lądowe karawany zaczęły znikać. Ponadto Chiny utraciły kontrolę nad długimi odcinkami Jedwabnego Szlaku, a swój marsz przez góry Azji Środkowej rozpoczął islam. Na początku XI w. kilka spośród tzw. zachodnich prowincji (współczesny Xinjiang na dalekim zachodzie Chin) przeszło na islam. W Mogao buddyjscy mnisi złożyli dziesiątki tysięcy rękopisów i malowideł w bocznej komorze przylegającej do jednej z większych grot. Czy mnisi obawiali się inwazji islamu? Nie mamy pewności. Jedno nie ulega wątpliwości: komora znana obecnie jako Grota nr 17 albo Grota Biblioteczna została zapieczętowana, a wejście do niej zamurowano i zamaskowano freskami. Sekretny schowek pozostawał zamknięty przez 900 lat. Ukośna szrama wyżłobiona przed wiekami przez gnany wiatrem piasek wciąż widoczna jest na zewnętrznej ścianie Groty 17. Do końca XIX w., gdy taoistyczny kapłan Wang Yuanlu sam się mianował strażnikiem świątyń, wiele opuszczonych pieczar zasypał piasek. W 1900 r., gdy robotnicy uprzątnęli wydmę, Wang odnalazł ukryte drzwi prowadzące do małej groty wypełnionej zwojami. W nadziei pozyskania dotacji wręczył kilka manuskryptów miejscowym notablom. Ale otrzymał tylko nakaz zapieczętowania zawartości groty. Dopiero następne spotkanie z Zachodem przyniosło ujawnienie sekretów groty i zaalarmowało chińskich patriotów. Na początku 1907 r. do Dunhuang dotarł Aurel Stein, węgierski naukowiec pracujący dla brytyjskiego rządu i British Museum, który w drodze przez pustynię Takla Makan kierował się opisami sporządzonymi w VII w. przez Xuanzanga. Wang nie pozwalał cudzoziemcowi obejrzeć zwojów z Groty Bibliotecznej, aż usłyszał, że Stein też jest wielbicielem Xuanzanga. Okazało się, że wiele z rękopisów to wykonane przez Xuanzanga przekłady buddyjskich sutr. Stein całymi dniami zjednywał sobie zaufanie Wanga, a nocami wynosił zwoje z groty. W końcu opuścił Dunhuang z 24 skrzyniami rękopisów i pięcioma innymi, wyładowanymi malowidłami i artefaktami. Był to jeden z najbogatszych zbiorów, jakie udało się zdobyć w całej historii archeologii. Steina kosztował on zaledwie 130 funtów szterlingów. Za ten wyczyn zyskał w Anglii tytuł szlachecki, a w Chinach – fatalną opinię. Kolekcja Steina ukazywała wielokulturowy świat, o wiele bogatszy, niż można było sobie wyobrazić. W tekstach zidentyfikowano niemal tuzin języków, w tym: sanskryt, turecki, tybetański, a nawet judeoperski. Wiele ksiąg skopiowano na używanym papierze. Umowa kupna- sprzedaży niewolników, raport z porwania dziecka, a nawet przeprosiny za zachowanie w stanie nietrzeźwym pozwalały wejrzeć w codzienne życie na Jedwabnym Szlaku. Jednym z najcenniejszych obiektów była Diamentowa sutra – pięciometrowej długości zwój wydrukowany za pomocą drewnianych klocków w roku 868, niemal sześć wieków przed Biblią Gutenberga. Niebawem śladami Steina podążyli inni: Francuzi, Rosjanie, Chińczycy i Japończycy. W 1924 r. do grot przybył amerykański historyk sztuki Langdon Warner, poszukiwacz przygód, który mógł być pierwowzorem postaci Indiany Jonesa. Ich piękno oczarowało go. Jak później pisał: Nic tylko wzdychać z zachwytu. Nie przeszkodziło mu to jednak w przyłączeniu się do dewastacji pieczar. Wyrąbał ze ścian tuzin fragmentów fresków i zabrał z Groty 328 wspaniały posąg klęczącego na jednym kolanie bodhisattwy z epoki Tang. Wprawdzie dzieła te znajdują się pod fachową opieką Muzeum Sztuki przy Uniwersytecie Harvarda, lecz okaleczone freski i puste miejsce po posągu to przykry widok. Niektórzy przedstawiciele chińskich władz, śladem Egipcjan i Greków, domagają się zwrotu artefaktów z Mogao. Tymczasem zagraniczni kustosze argumentują, że ich muzea ocaliły wspomniane skarby. Gdyby bowiem nie trafiły do ich placówek, zapewne zostałyby zniszczone w czasie wojen i rewolucji, które przetoczyły się przez Chiny w XX w. Fan Jinshi nie zamierzała zostać strażniczką grot. W 1963 r., gdy jako 23-letnia dziewczyna z Szanghaju zgłosiła się do Akademii Dunhuang, nie myślała, że wytrzyma na tej placówce przez rok, a co dopiero całe życie. Źle znosiła miejscowe jedzenie i brak bieżącej wody. Potem przyszła rewolucja kulturalna roku 1966, kiedy to reżim Mao niszczył świątynie, zabytki kultury i obce symbole w całych Chinach. Groty Mogao stanowiły naturalny cel. W placówce Fan też wrzało. Pracownicy podzielili się na rewolucyjne odłamy, które spędzały czas na wzajemnym oskarżaniu się i przesłuchiwaniu. Ale mimo konfliktów wszyscy zgodzili się co do jednego: groty Mogao powinny pozostać nietknięte. – Zabiliśmy gwoździami wejścia – wspomina Fan. Niemal pół wieku później Fan siedząc w swoim gabinecie dyrektora Akademii Dunhuang, wskazuje widoczny za oknem klif. – Groty są niszczone przez: piasek, wodę, sadzę, sól, owady, światło słoneczne i turystów. Aby powstrzymać inwazję piasku, który kiedyś zasypał część grot, amerykański Getty Conservation Institute ustawił pochyłe płoty na wydmach powyżej urwiska. Dzięki temu prędkość wiatru zmalała o połowę, zaś piasku było o 60 proc. mniej. Dziś w tym samym celu sieje się tam pustynne trawy. W 2006 r. liczba turystów odwiedzających Mogao przekroczyła pół miliona. A wilgoć ich oddechów może uszkodzić freski szybciej niż cokolwiek innego. Obecnie ruch turystyczny ograniczono do 40 grot, z których 10 rotacyjnie udostępnianych jest zwiedzającym. Akademia rozpoczęła też wieloletni program digitalizacji wszystkich 492 obiektów. Marzeniem Fan jest stworzenie trójwymiarowych obrazów grot – nie w Mogao, lecz w centrum turystycznym, które ma powstać w odległości 24 km. – Dzięki temu zachowamy je na zawsze – mówi Fan. tekst: Brook Larmer, 2010
"Zawsze będziesz tam wracał." Mateusz Waligóra znów rusza na pustynię, tym razem to Gobi
Mateusz Waligóra opowiedział nam o swoich planach przed wyruszeniem w morderczą drogę przez pustynię Gobi oraz zdobył się na kilka bardzo osobistych zwierzeń.
Mateusz Waligóra zmierzy się z pustynią po raz drugi. W 2014 roku przemierzył Canning Stock Route w Australii Zachodniej, uznaną za najtrudniejszą drogę świata. Od tego czasu planował powrót na pustynie i tym razem zmierzy się z azjatycką Gobi. Pustynia to żywioł, z którym się walczy, to taki sam żywioł jak morze, szczyty Himalajów czy lodowiec. To ogromne siły, przy których człowiek jest naprawdę malutki. Przejście przez australijską pustynię łatwe nie było, czemu zatem znów? Użyłeś bardzo dobrego porównania, bo powiedziałeś o walce, ale jednocześnie o potężnych żywiołach, z którymi nie da się wygrać. Więc po co walczyć, jeśli nie masz szans? Z tymi żywiołami trzeba się ułożyć. Będąc na pustyni nigdy z nią nie walczę, staram się do niej najlepiej dopasować, zaaklimatyzować i zaakceptować to co mnie spotka. Wyprawa przez Australię była najtrudniejszą w moim życiu, z różnych względów: fizycznych i psychicznych. Pamiętam, że jak ją kończyłem byłem przekonany, że nigdy więcej na pustynię nie wrócę. Kiedy dojechałem do końca szlaku czułem ulgę, że nie będę musiał nigdy wracać do buszu. Ale mija ten czas kiedy ciało odpoczywa, kiedy głowa porządkuje myśli i zdajesz sobie sprawę, że przepadłeś, że zawsze będziesz tam wracał. To uzależnia jak inne żywioły, wędrówki w góry, morze. Myślę, że jest to taki sam narkotyk jak alkohol, nikotyna czy cukier. Wydaje mi się, że uzależniłem się od wędrowania po pustyniach, od tego co daje mi przebywanie na pustyni. Nieprzypadkowo nawiązałem do innych żywiołów, bo pomiędzy podróżami na pustynię miałeś inne wyprawy, realizowałeś różne projekty w zupełnie innych środowiskach. Potrzebujesz i trochę pogrzebać się w śniegu, żeby przewiała Cię pustynia i fajnie by było też podtopić się trochę w morzu? Morza unikam, bo nie umiem pływać (uśmiech). Natomiast wszystkie te miejsca łączy jedna wspólna cecha – nie ma tam ludzi. Dla mnie definicja słowa “pustynia” nie ma wielkiego znaczenia, znacznie większą wartość ma słowo “pustkowie”. Wszystkie te miejsca były pustkowiami, czy to płaskowyż Hardangervidda w Norwegii, Patagonia przejechana na rowerze, chodzenie po zamarzniętej rzece w Himalajach indyjskich czy wędrowanie po inkaskich ścieżkach w Peru. Wszystkie te miejsca są izolowane, bardzo rzadko zamieszkane i króluje tam nieskażona natura. Jesteś człowiekiem z miasta czy z mniejszej miejscowości? Kiedy zaczęła się Twoja ucieczka od cywilizacji? To dosyć skomplikowane, jakby powiedział Facebook (uśmiech). Pierwsze cztery lata życia spędziłem na wsi, w domu bez bieżącej wody. Mieszkałem pod granicą z Republiką Czeską. Następnie przeprowadziłem się do większego miasta, gdzie spędziłem 15 lat. Później wywiało mnie w Tatry, w których chciałem zamieszkać na stałe. Chciałem się w nie wżenić, ale finalnie wżeniłem się we Wrocław. Poznałem przyszłą żonę na kursie przewodników górskich, to miasto stało się moją bazą wypadową. Trudno powiedzieć, czy jestem chłopakiem ze wsi, czy z miasta. Raczej stąd i stąd. Co ciągnie Cię na pustkowia? Potrzeba spokoju od ludzi, cywilizacji, sposób na oczyszczenie głowy? Wszystko to co wymieniłeś, nie ma jednego powodu. Czasem sam zachodzę w głowę czemu to robię i nie mam na to odpowiedzi. Zawsze pozostaje ta odpowiedź “dlaczego nie?” W wywiadach mówisz o tych 20% powodzenia wyprawy. Zawsze byłem słaby z matematyki, ale myślę, że ten szacunek dobrze koresponduje z tym jaka jest szansa na sukces. Cokolwiek ten sukces w przypadku chodzenia po pustyni miałby oznaczać. Wielu ludzi przeszło Gobi, mieszkają na niej plemiona nomadów, które przemierzają ją od wieków. Jednak ze źródeł, do których udało mi się dotrzeć wynika, że nikomu do tej pory nie udało się przejść Gobi samotnie bez dodatkowego wsparcia: zrzutów jedzenia czy towarzyszącego samochodu z zaopatrzeniem. Nie ma to dla mnie najmniejszego znaczenia czy będę pierwszy, drugi czy ostatni. Pojechałbym na Gobi niezależnie od tego i tak będzie z kolejnymi pustyniami. Bo co tak naprawdę zmieni w moim życiu to, że mogę o sobie zrobić notatkę w Wikipedii? Nic. Jeżeli coś się stanie i stwierdzisz “nie tym razem, wracam” - co to oznacza? Czy ktoś Cię stamtąd odbierze, czy możesz tam zostać? Będę miał ze sobą telefon satelitarny, modem satelitarny i tracker. Dzięki temu będzie można monitorować moją pozycję na mapie. Oprócz tego moją wyprawę będzie śledzić organizacja “Global Rescue” zajmują się zabezpieczaniem ekstremalnych wypraw i wyciąganiem z największych tarapatów. W przypadku kłopotów dotarcie do mnie w dowolnym punkcie pustyni Gobi powinno zająć około sześciu godzin. Nie zburzy Twojego poczucia harmonii to, że w różnych zakątkach globu będą tysiące kibiców śledzących Twoją wyprawę? To ogromna presja, ale sam wywieram ją na sobie. Rozmawiając z dziennikarzami dmucham trochę taki przedwyprawowy balon. Jeśli cokolwiek pójdzie nie tak, a na pustyni dużo zależy od szczęścia. Możesz być doskonale przygotowanym, ale w kolejnej studni może nie być wody i to jest koniec. Jeśli coś pójdzie nie tak, to z tego balonu zacznie uchodzić ciche pssssssssss... Jest to olbrzymia presja ale też jestem zawodowym podróżnikiem, to moje źródło utrzymania, praca i kompromis, na który poszedłem wybierając taki rodzaj zawodu. Gdybym kiedyś nie mógł jej wytrzymać nie rozmawiałbym z dziennikarzami i nie dzielił się tą historią – co jest kuszącą propozycją. Myślisz już o kolejnych pustyniach prawda? Myślę, że na wędrowanie po pustyniach mógłbym przeznaczyć resztę życia. Są już jakieś nazwy? Tak oczywiście, ale działam krok po kroku. Jeśli uda się zrealizować wyprawę na Gobi to będę myślał o organizacji kolejnych. To jest też sposób na opanowanie strachu. Jeśli się czegoś boisz to myśl o czymś trudniejszym co może spotkać Cię w przyszłości. Wtedy to, co masz zrobić w najbliższej perspektywie wyda sie po prostu banalne. Dlatego ja też myślę już o kolejnej wyprawie, prawdopodobnie będzie to przejście Australii. Rozmawiał: Błażej Grygiel Wyprawę można śledzić tutaj - www.walkthegobi.com
Ostatnia prosta przed biegaczami z „4 Deserts”. Prosta? Całkiem trudna: 250 km biegu na Antarktydzie. Wylot już dziś
Dwa tygodnie po powrocie z Atakamy Adam Gondek, Marek Wikiera i Daniel Lewczuk ruszają na 250-kilometrowy bieg po Antarktydzie. Polacy po raz pierwszy w historii podjęli to wyzwanie. Są już bardzo blisko finału. Przypomnijmy, cykl 4Deserts jest jednym z najtrudniejszych wyzwań wytrzymałościowych dla człowieka – wynika z raportu CNN. Polega na przebiegnięciu 250 km na każdej pustyni. czyli 1000 km w sumie. Każda pustynia stawia inne wyzwanie: Sahara jest najgorętsza, Gobi - najbardziej wietrzna, Atakama - najbardziej sucha, a Antarktyda najzimniejsza. Polacy do tej pory pokonali 3 pustynie: Gobi, Saharę i Atakamę, przed nimi ostatni bieg - Antarktyda. Dotychczas najtrudniejszym wyzwaniem okazała się Atakama. Jej wysokość Atakama Bieg Atacama Crossing rozpoczęli na 3300 m n.p.m. - Wysokość sprawiała, że byliśmy osłabieni i każdy kilometr pokonywaliśmy, mając wrażenie wysiłku 5 km. – wyjaśniają. W dzień temperatura wynosiła 41 stopni Celsjusza, w nocy spadała do ok. 1 stopnia. Pustynia uchodzi za najbardziej suche miejsce na świecie, NASA prowadzi tam symulacje dla swoich urządzeń, porównując panujące tam warunki do tych na powierzchni Marsa. Kosmos! W biegu Atacama Crossing wzięło udział 162 zawodników. Wśród nich wystartował niewidomy, a najstarszy zawodnik miał 67 lat. Na metę dotarło 127 zawodników. W tym 3 Polaków. Antarktyda - inna od wszystkich Ledwo wrócili z Ameryki i już dziś wylecieli na Antarktydę. - Organizm nie zdążył sie w pełni zregenerować – tłumaczy Daniel. - Wróciłem z zapaleniem ścięgna Achillesa. Rehabilitacja powinna trwać 6 tygodni, a ja wylatuje po dwóch. Ścięgno boli, a znieczulanie lekami, grozi zerwaniem go do końca. Bieg na Antarktydzie będzie inny od poprzednich. Nie będzie można przystanąć, by odpocząć, bo organizm będzie się wychładzał. Trzeba być gotowym na nieoczekiwane zmiany planów. Organizatorzy ostrzegają, że wszystko będzie podyktowane warunkami pogodowymi. Obawy? Są, ale mniejsze niż determinacja, by ukończyć projekt. :) Biegacze najbardziej martwią się o planowanie i strategię. - Bo jak tu rozłożyć siły, jeśli w trakcie dnia organizator dorzuci nam np. 25 km? Jak zaplanować jedzenie, skoro nie wiemy, jaki dystans przed nami – wyjaśnia Daniel. Nie wiadomo, jak ich organizmy zachowają się na statku, wielu "ultrasów" skarży się właśnie na chorobę morską. Dodatkowym motywatorem, choć przykrym, jest dla nich śmierć jednego z członków ekipy – Marcina Żuka, z którym przebiegli 2 z 4 pustyń. - Obiecaliśmy przebiec dla niego 4 Deserts i tak zrobimy – dodają. Co dalej? O kolejnych planach mówią niechętnie. Z uśmiechem, ale bardzo tajemniczo. - Mamy genialny pomysł na projekt na 2015 rok. Ekstremalny, piękny, szalony i cudny w realizacji. Ale nie chcemy stresować naszych żon –śmieje się Daniel. Rozważają UTMB – bieg wzdłuż masywu Mont Blanc, Andrzej myśli o Spartatlonie. A ten szalony projekt – śmieje się Daniel - Nie, na razie nic więcej nie powiem. :)
Skąd wzięły się kredki w plecaku jednego z biegaczy? Ile można zarobić na sprzedaży chusteczek na środku pustyni? Rozmawiamy z 3 śmiałkami, którzy jako pierwsi planują pokonać morderczy wyścig 4 Deserts
Adam Gondek, Marek Wikiera, Daniel Lewczuk pokonali już 2 pustynie: Gobi i Saharę, przed nimi kolejne 2: Atakama i Antarktyda. Każdy bieg to 250 km w trudnych warunkach. Jedni z najtwardszych biegaczy zdradzają sprawdzone sposoby na radzenie sobie z bólem, upałem, pragnieniem. Szczerze, ale zawsze z uśmiechem, opowiadają, jaka atmosfera panuje tam - na pustyni. Ze śmiałkami rozmawiały Anna Szczypczyńska i Hanna Gadomska. NG: Najgorsze już za Wami? A może najbardziej przeraża Was któryś z przyszłych biegów? Daniel Lewczuk: Każda pustynia niesie jakieś wyzwanie. Ja bym się bardziej obawiał Atakamy ze względu na to, że starujemy z 3000 metrów. Nikt z nas nie biegał na tak dużej wysokości. Marek Wikiera: Chyba Gobi do tej pory była najtrudniejsza, bo było strasznie "górzyście". Andrzej Gondek: Dla mnie najtrudniejszy będzie bieg na Antarktydzie. Może nie jest ona tak pofałdowana jak Gobi, trudność polega na tym, że bieg startuje 2 tygodnie po Atakamie. Ledwo przyjedziemy, przepakujemy się i z powrotem w samolot. 30 godzin lotu. Organizm nie będzie w stanie się zregenerować. Można powiedzieć, że to będzie z dnia na dzień bieganie ultramaratonu. NG: Czy to jest tak, że przed drugim startem, kiedy już wiedzieliście na czym to polega, baliście się bardziej niż za pierwszym razem? A.G.: Na początku była niewiadoma. Jak organizm zareaguje, jakie wrażenie wywrze pustynia. Na początku bez przerwy wszystko kontrolowałem: tętno, czy nie mam objawów odwodnienia. Cały czas czułem taki lęk. Teraz obawiam się dwóch rzeczy: tego, że pojawi się jakaś głupia kontuzja oraz tego, bo to jest jednak jakaś rywalizacja, że człowiek się w niej zapomni. D.L.: Jak wybierałem się na Saharę, jechałem w ciężkiej nieświadomości tego, na co się porywam. Ale Gobi pokazała, że bez względu na wiek, na przygotowanie, czy na ambicje, jeden niewłaściwy krok i projekt może się nie udać. Każdemu. NG: Współpracujecie ze sobą? Jaka tam - na pustyni - panuje atmosfera? D.L.: Ja na przykład staram się na tym zarobić. Oferuję chusteczkę za dolara, mokrą za dolara pięćdziesiąt (śmiech). A.G.: To jest inkubator przyjaźni. W specyficznych warunkach, gdy każdy jest zmęczony, gdy łączy nas wspólny cel, relacje postępują szybciej. Na przykład: przyjeżdża jeden zawodnik, który na lotnisku gubi cały bagaż. Nie ma sprzętu, nie ma jedzenia. Staje z tablicą „Nie mam nic” i zaraz ktoś przynosi baton, ktoś torebkę z obiadem, aż udało się skompletować cały plecak. I ten człowiek stanął na starcie. Oczywiście jest rywalizacja, ale taka fair. Jeśli mamy rywalizować to normalnie w biegu, a nie dlatego, że komuś zabrakło dwóch batonów. NG: Pomagacie sobie i pomagacie innym. D.L.: Połowa z nas robi to charytatywnie. Tam są ludzie sukcesu zawodowego, którzy maja również sukcesy w życiu prywatnym i na poziomie sportowym. Mają słynny life balans. Ale oprócz tego, co osiągnęli, chcą się jeszcze dzielić z innymi. Poświęcają na przykład część urlopu, żeby zebrać środki na cele charytatywne. A.G.: Każdy przecież dba, żeby plecak z którym biegnie był jak najlżejszy. Niektórzy odcinali paski od plecaka, żeby zyskać kilka gramów. A tu nagle u kogoś w plecaku znajduje się 5 kompletów kredek. Jeden z biegaczy przygotował te komplety, żeby przebiegając przez wioski, rozdawać je dzieciom. Nie do pomyślenia! NG: Jakich cech wymaga ten sport? A.G.: Przede wszystkim głowy. Psychiki. Dobrej umiejętność planowania. Tak, jak w biznesie. D.L.: Pokory. Brak świadomości, że można dostać w kość, może zgubić. Ta pokora, to jest wiedza, kiedy odpuścić, kiedy przebiec obok zawodnika, a kiedy się zatrzymać i zaoferować pomoc. Cała masa wyborów. NG: Jeśli chodzi o głowę - korzystacie ze wparcia psychologa? D.L.: Sam niedawno zadałem sobie pytanie - czy potrzebny jest nam psycholog. Nie mieliśmy kryzysu pod tytułem „poddaje się”. Owszem, to było trudne, ale do zrobienia. Może mamy ten komfort, że jesteśmy jak zespół, znamy się, rozluźniamy atmosferę. Nie było konieczności, aby po tę pomoc sięgać. A wy jak myślicie, w jakich sytuacjach powinniśmy, zadzwonić do takiego psychologa? A.G.: Motywacji nie brakuje, chęć osiągnięcia mety mamy bardzo dużą. Sztuka polega na tym, żeby wprowadzić się w trans, kiedy głowa jest odcięta od reszty. Bo ciało krzyczy, że boli, jest zmęczone, niedożywione, jest gorąco itd. Biegnąc trzeba zrobić wszystko, żeby te impulsy nie docierały do głowy. Trzeba zająć głowę. NG: Jak ją zająć? A.G.: Trzeba znaleźć własne sposoby, jak na przykład myślenie o rzeczach pozytywnych, o rodzinie. Wizualizowanie, że najbliżsi stoją gdzieś na mecie i czekają. Ja mam metodę wyznaczania celów pośrednich: dobiegnięcie do wydmy, potem drobna nagroda, np. 2 łyki wody. Stosuję też metodę narracji – prowadzę narrację komentatora sportowego. I przez 2 godziny potrafię sobie tak opowiadać głosem Szpakowskiego czy Zimocha. Wyobrażam sobie, że ogląda to moja rodzina. D.L., M.W.: Taki nasz pustynny Szpakowski (śmiech)! NG: Był taki moment, kiedy baliście się, że któryś z was usiądzie i nie pobiegnie dalej? A.G.: Miałem taki moment, jak okazało się, że nie mam już chusteczek higienicznych. Wtedy pojawił się Daniel z chusteczkami za dolara (śmiech). M.W.: Ja na pewnym odcinku źle zaplanowałem trasę, pominąłem jeden punkt kontrolny i okazało się, że przede mną jeszcze 11 kilometrów. To było trudne. A.G.: Tak naprawdę za dużo jest do stracenia. Z czasem tylko rośnie chęć dotarcia do mety. W ogóle nie ma takiego myślenia, żeby zrezygnować. NG: Co jest najtrudniejsze w realizacji tego projektu? A.G.: Przekonanie rodziny. Największy element niepokoju to nasze bezpieczeństwo. D.L.: Rodzina. Ale będąc tam, rozmawiamy o swoich żonach, o tym co zostawiamy. I dzieci ważne. Kiedy tam jesteśmy, wracamy do tych podstawowych wartości, doceniamy je. NG: Dlaczego podjęliście to wyzwanie? D.L.: Andrzej wymyślił taki tytuł książki: „Granice są w nas”. Robimy to po to, żeby sprawdzić, gdzie są te granice. Również, aby uczulać innych, że niektórzy takie ultramaratony muszą pokonywać na co dzień, np. mając chore dziecko. Argumentem był również fakt, że jesteśmy pierwszymi Polakami, którzy próbują zdobyć 4deserts. Plus motywacja wynikająca z naszego wieku. M.W.: Dla mnie to był prezent na 45 urodziny, żeby po latach ciężkiej pracy pobiegać sobie po pustyni (śmiech). A poważnie cel jest taki: mam 10-latka, którego chciałbym zarazić sportem. Udało mi się już przekonać do ruchu starego kumpla. Cieszą mnie takie drobne rzeczy. A.G.: Kiedy 5 lat temu biegałem po lesie Kabackim jakaś „piątkę” czy „dziesiątkę”, nie pomyślałbym, że będę spotykał się z dziećmi, opowiadał o motywacji, o pustyniach, że National Geographic weźmie nas pod swoje skrzydła. NG.: Co dalej? Macie już plany? D.L.: Jak powiedział mój znajomy: maraton - niezdrowy, ultra - niezdrowy, ale zdrowe jest, żeby po ukończeniu biegu mieć w głowie kolejny cel. Już na mecie. NG: Dziękujemy bardzo za rozmowę i powodzenia! Będziemy trzymać kciuki! Ekipa 4Deserts: Każde wsparcie jest bardzo potrzebne. Dziękujemy!
Wyprawa przez drugą co do wielkości pustynię na świecie zbliża się wielkimi krokami
Do jej rozpoczęcia zostały niespełna dwa miesiące, co sprawia, że jest to dobry moment, by przypomnieć, zainteresowanym, na czym polega jej wyjątkowość. Gobi Expedition to samotny przejazd rowerem przez drugą co do wielkości pustynię świata, trasa wyniesie około 2500km, w trakcie których będę zdany tylko na siebie, czyli własne umiejętności, na szczęście i na to, co będzie na mnie czekało na miejscu. Start zaplanowany jest na miejscowość Ałtaj, która leży na wysokości ok 2200m. n.p.m., trasa powiedzie m.in. przez góry Ałtaju Gobijskiego z których zjadę na pustynię a zakończenie podróży będzie miało miejsce w miejscowości Saynshand, które leży na 952 m. n.p.m. Tyle informacji o samym przejeździe. Jest to kolejna moja akcja dla Opolskiego Hospicjum „Betania”, którego jestem wolontariuszem. Tym przejazdem chciałbym zebrać środki na rzecz hospicjum, które w całości zasilą kasę placówki. W poprzedniej akcji (Wyprawa Wisła 2013/2014) łącznie udało mi się zebrać 2039 zł, za które zostały zakupione materace przeciwodleżynowe. W tym roku zwiększam poziom wyzwania, w myśl tego, że ciągle trzeba się rozwijać zamierzam dzięki Waszej pomocy zebrać większą sumę od poprzedniej, tym samym dowodząc, że przygotowania się opłaciły i warto jest pomagać. Kilka słów o Gobi: - Pustynia żwirowa ma ponad 1610 km długości z południowego zachodu na północny wschód i ponad 800 km z północy na południe; ma ponad 2 miliony km² powierzchni.. - średnia temperatura wynosi w styczniu -20°C, w lipcu 16°C, -Suche powietrze powoduje, że przy -20 stopniach dłonie pozostają ciepłe bez rękawiczek, -lotnisko w Ułan Bator ma pas startowy kończący się u podnóża góry. Zatem samoloty mogą lądować tylko z jednego kierunku, i też w tym kierunku startować. - w Mongolii gęstość zaludnienia wynosi 1,7 osób/km2., główna religią jest Buddyzm tybetański. Mam nadzieję, że nabyte doświadczenie z poprzednich wypraw pozwoli mi w wykonaniu mojego planu w 100% bez konieczności uruchomienia planów awaryjnych. ;) A po całym miesiącu spędzonym w Azji wrócę do Polski i opowiem Wam o tym, co widziałem, co przeżyłem i dlaczego było warto! Czas na przygotowania spędziłem solidnie, więc jestem w pełni świadom swoich mocnych stron, a te słabe starałem się zniwelować. Łukasz Kraka-Ćwikliński Gobi Expedition – lipiec 2014.
Zajdziesz w nich na koniec świata. Tylko najpierw sprawdź, jaki model wybrać.
Sandał trekkingowy o podwyższonej twardości jest naprawdę uniwersalny. Bywa nieoceniony chociażby w walce z karaluchami. Przekonałem się o tym w Bangkoku w jednym z hosteli w pobliżu dworca Hua Lamphong. Strzał klapkiem między czułki nie zrobił wrażenia na buszującym po podłodze dorodnym owadzie wielkości telefonu komórkowego. Dopiero cios sandałem w karaczana, zdezorientowanego takim bezpardonowym traktowaniem, zakończył pojedynek z wynikiem 0:1. Dla sandała oczywiście. Etykieta sandałowa Do większości świątyń chrześcijańskich nie wolno wchodzić zbyt roznegliżowanym. A co z sandałami? W praktyce bywa różnie. W Gruzji na przykład, w cerkwi w centrum Tbilisi, ksiądz wskazał mi palcem drzwi. Nie pomogły tłumaczenia, że owszem, mamy trekkingowe sandały, ale też długie spodnie i koszule. Kiedy na migi pokazywałem mu dziewczyny w miniówkach przestępujące właśnie próg, udawał, że ich nie widzi. Już chciałem zapytać: A jakie buty nosił Chrystus? Lakierki? Ale ugryzłem się w język. W świątyniach buddyjskich, hinduistycznych i meczetach sandały także nie są mile widziane. Trzeba zostawić je na zewnątrz i wejść boso. – Boisz się, że ktoś je zwędzi? Nie martw się. Tak jak w świątyni Hanumana w Hampi, w pobliżu czeka jegomość, który za 10 rupii dopilnuje, by nie padły łupem małp – wspomina swój pobyt w Indiach bloger i podróżnik Maciej Klimowicz. W Etiopii na przedmieściach Addis Abeby działa manufaktura soleRebels, która do wyrobu sandałów używa gumy z recyklingu opon. Łączy ją z bawełnianymi dodatkami barwionymi ekologicznie i z kawałkami starych mundurów wojskowych. Sandały i proste buty soleRebels stały się hitem. Przebiły się nawet na rynek amerykański i do sieci amazon.com. Czasami pomysł na sandały przychodzi dzięki obserwacji innych kultur. Amerykanin Ted McDonald przez wiele lat mieszkał z biegającym plemieniem Tarahumara. Zgłębiał ich technikę przemieszczania się na duże odległości i wyrobu sandałów. Obserwacje doprowadziły do założenia firmy Luna Sandals i powstania minimalistycznego obuwia. McDonald uczynił z tego filozofię życia: maksymalnie blisko natury z minimalną ilością pasków na stopach, bo według niego najlepszą technologię możemy podpatrzyć u naszych przodków. W opozycji do filozofii minimalistycznych sandałów Luna Sandals powstają modele z systemami absorpcji wstrząsów. Zaawansowana technologicznie podeszwa odróżnia sandały od klapek za kilka złotych. Np. firma Merrell opatentowała Air Cushion Midsole, czyli sandały z poduszką powietrzną, zapewniającą amortyzację podobną do stosowanej w butach biegowych, i stabilizacją outdoorowych modeli. W izraelskich sanda­łach Source postawiono na wielowarstwową podeszwę i trzy rodzaje gumy odpornej na ścieranie. W sandałach Teva i The North Face międzypodeszwę wykonano z amortyzującej pianki EVA powszechnie stosowanej w butach biegowych. Dodatkowo Teva w modelach z górnej półki umieszcza w pięcie amortyzator wstrząsów Shock Pad. Gwarancję przyczepności do skał, także tych mokrych, zapewniają modele z podeszwą Vibram, znaną z butów wysokogórskich, choć w sandałach jest ona bardziej elastyczna. Syntetyk czy skóra Przy dużej wilgotności sprawdzają się sandały z antybakteryjną powłoką. Miejsce kontaktu sandałów ze stopą producenci pokrywają substancjami chemicznymi uniemożliwiającymi namnażanie się drobnoustrojów. Tym samym zapobiega to powstawaniu nieprzyjemnych zapachów. W wielu modelach chemia działa jednak przez pierwsze miesiące intensywnego noszenia. Z czasem powłoka ochronna się wypłukuje, a sandały trzeba szorować, żeby nie stanowiły zapachowej broni biologicznej masowego rażenia. Na pomysł, jak temu zaradzić, wpadła firma Teva. Do gumy, z której zrobiono podeszwę (np. modele Teva Terra Fi 2, Fi 3, Hurricane), dodano środek Microban Zinc SD, co ogranicza rozwój bakterii. Po całym dniu chodzenia warto sandały mimo wszystko wyszorować – bez obawy o utratę chemii. Wada: sam środek Microban, a tym samym sandały, pachnie jak szpital po dezynfekcji. Zatem może lepsze będą sandały skórzane? Przecież skóra była stosowana od wieków. Owszem, sprawdzi się w suchym klimacie i środowisku, ale zamoczona schnie długo i trudniej utrzymać jej higienę. Poza tym w mokrym terenie stopa ślizga się po skórzanej wyściółce sandałów. Przemoczony skórzany model może też wyślizgnąć się z ręki, a wtedy pojedynek z owadem zakończy się wynikiem 1:0. Dla karalucha. Nasze typy: Niczym amfibia: Owyhee - Keen Ich nazwę wymawia się: oo-aa-hii. Hybryda sandałów i lekkich butów trekkingowych. Można się w nich przeprawiać przez strumienie bez obawy o uszkodzenie palców – to dzięki Toe Protection, czyli „noskom” z przodu. Buty dość dobrze amortyzują dzięki wyjmowanej wkładce z pianki EVA. Siateczka, którą wyłożono ich wnętrze, zapobiega obtarciom i rozwojowi bakterii. Wada: kiedy do środka wpadnie kamyk, nie da się go łatwo wytrzepać – trzeba sandał zdjąć. Cena: 380 zł. www.keen.pl Owyhee - Keen (Fot. Materiały prasowe) Ekologicznie: Loop Hidef - Solerebels Sandały dla kobiet, które stawiają na naturalne materiały, ale też na afrykański dizajn. Podeszwa jest zrobiona z opon przeznaczonych do recyklingu. Elementy kontaktujące się ze stopą wykonano ze skóry pochodzącej z Abisynii, barwionej naturalnymi pigmentami. Całość zaprojektowali lokalni artyści z Etiopii. Sandały nie mają zaawansowanych technologii i systemów amortyzacji, ale kupując je, wspierasz lokalną manufakturę na obrzeżach Addis Abeby. Cena ok. 60 dol. (na amazon.com można kupić nawet o ponad połowę taniej). www.solerebelsfootwear.co Loop Hidef - Solerebels (Fot. Materiały prasowe) Do biegu gotów: Leadville Pacer - Luna Sandals Minimalistyczne sandały inspirowane wyrobami plemienia Tarahumara. Stworzono je do biegania, i to długich dystansów, ale świetnie sprawdzą się jako lekkie sandały wyprawowe. Jak na minimalną ilość pasków zadziwiająco dobrze trzymają się stopy. Paski osadzono w neoprenowej podeszwie grubości 10 mm z „agresywnym” bieżnikiem firmy Vibram. Okazuje się ona bardzo elastyczna i jednocześnie odporna na ścieranie. Wada: płacisz za garść filozofii i samą markę, a nie za technologię. Cena: 80 dol. www.lunasandals.com Leadville Pacer - Luna Sandals (Fot. Materiały prasowe) Na outdoor: Watershot - Columbia Lekkie i szybko schną dzięki syntetycznej skórze. Sprawdzą się raczej w sportach wodnych niż w trekkingu. Za przyczepność odpowiada podeszwa Omni-Grip znana z innych modeli butów Columbia, choć tutaj zmodyfikowano ją do specyfiki sandałów – po prostu jest bardziej elastyczna. Wada: brak powłoki antybakteryjnej. Cena: 159 zł. www.columbiasportswear.pl Watershot - Columbia (Fot. Materiały prasowe) Klapek z sandała: Ganges - Merrell Uniwersalny, dobry także do sportów wodnych. Przyczepność do mokrych powierzchni zapewnia bieżnik Vibram WaterPro Plus – to największy plus tego modelu. Nieźle amortyzują dzięki poduszce powietrznej. Neoprenowy pasek na pięcie można odpiąć – powstanie klapek. Wada: antybakteryjna powłoka na wkładce szybko się ściera przy intensywnym użytkowaniu. Cena: 349 zł. www.merrell.pl Ganges - Merrell (Fot. Materiały prasowe) Antybakteryjne rażenie: Terra Fi 3 - Teva Dobre do trekkingu i wypraw po krajach o wilgotnym klimacie. Przed wstrząsami chroni gruba i masywna podeszwa z amortyzacją (pianka EVA). Do tego w lekko uniesionej pięcie mają wbudowany system amortyzacji Shock Pad. Paski można dopasować zarówno do wąskiej, jak i szerokiej stopy. Największą innowacją jest jednak podeszwa wykonana w całości z gumy wymieszanej z antybakteryjnym środkiem Microban Zinc, który nie wypłukuje się i nie wyciera podczas chodzenia. Wada: z zewnętrznej warstwy taśm po kilku tygodniach użytkowania zaczynają stroszyć się i wystawać włókna. Cena: 399 zł. www.teva.com Terra Fi 3 - Teva (Fot. Materiały prasowe) Technologia rządzi: Gobi - Source Lekkie i wytrzymałe, jedne z najbardziej zaawansowanych technologicznie. Podeszwa składa się z kilku warstw. Dri-Lex stykający się ze skórą utrzymuje właściwą temperaturę. Nylon Hydrofil odciąga pot i wilgoć. Trzy rodzaje gumy na spodzie podeszwy zapewniają przyczepność w suchym i mokrym terenie. Wada: amortyzująca powietrzna kieszonka na pięcie może się przebić w kontakcie z długimi cierniami. Cena 360 zł. sourceoutdoor.com Gobi - Source(Fot. Materiały prasowe) Powrót do tradycji: Coast Ridge Leather - The North Face Paski i wyściółka wykonane z impregnowanej skóry. Paski po zamoczeniu szybko wysychają, bo podszyto je warstwą pianki SBR i szybkoschnącą powłoką z siateczki. Odpinany pasek z tyłu zmienia sandały w klapki. W bieżniku 40 proc. gumy pochodzi z recyklingu. Dobre do długich wędrówek – skóra nie odparza stopy. Wada: trochę cienka podeszwa. Osoby ciężkie potrzebują większej amortyzacji. Cena: 269 zł. eu.thenorthface.com Coast Ridge Leather - The North Face (Fot. Materiały prasowe) Opinie naszych ekspertów: Sandały kontra japonki Maciej Klimowicz – podróżnik i bloger. Pisze na www.skokwbokblog.com Niewiele widoków robi większe wrażenie niż facet w japonkach dźwigający na plecach kilkudziesięciokilowy ładunek na wysokości ponad 4000 m n.p.m. Cóż, o ile nie posiadasz kociej zwinności niczym wysokogórscy tragarze, zapomnij o klapkach. W porze suchej jeszcze dadzą radę, ale gdy nadchodzi monsun, chodzenie po Azji w japonkach potrafi być nie lada wyzwaniem. Zwłaszcza gdy się człowiek zapuści w teren. Zatem – dobre sandały. Od plaż na południu Indii po plaże Filipin i Wietnamu sprawdza się tylko lekkie, odkryte obuwie. Naukowcy mogą sobie wymyślać oddychające techno­tkaniny i tym podobne wynalazki, ale nic tak dobrze nie oddycha jak skóra w zetknięciu z powietrzem. Maciej Klimowicz (Fot. Archiwum prywatne) Czasem boso Beata Pawlikowska – podróżnicza i autorka książek Jeśli sandały, to muszą mieć dwie najważniejsze cechy: 1. bieżnik na podeszwie, żeby się nie ślizgały, 2. paski z wytrzymałej tkaniny, ale żeby szybko schły. Odradzam skórzane sandały, bo w tropikach nasiąkają wilgocią i robią się ciężkie. Z pewnym sentymentem spoglądam na półkę, gdzie stoją sandały, w których przechodziłam wiele tygodni w dżungli. Od kilku lat nie używam jednak sandałów. Zamieniłam je na brazylijskie klapki japonki. Podczas mojej niedawnej wyprawy do Ameryki Południowej przez dwa miesiące chodziłam wyłącznie w nich. Mają nad sandałami taką wyższość, że zajmują w bagażu mniej miejsca, są lżejsze, mniejsze, łatwo je wyczyścić i osuszyć. A kiedy jest ślisko (na przykład na mokrych skałach nad brzegiem Orinoko), zdejmuję klapki i idę boso. Beata Pawlikowska (Fot. Archiwum prywatne) Trekking w sandałach Sylwia Bukowicka, – himalaistka, zdobywczyni Gaszerbrumu II i Cho Oyu Sandały z dobrą podeszwą i stabilizujące stopę dzięki regulowanym paskom są dobrą alternatywą na górskim szlaku dla butów trekkingowych i zmęczonych stóp, pod warunkiem że masz doświadczenie i świadomość zagrożeń, jakie niesie ze sobą nierówny, często kruchy teren. Kiedy zaczynałam chodzić po górach, używałam tylko butów trekkingowych. Uważałam, że tylko one są w stanie zabezpieczyć kostkę przed ewentualnymi kontuzjami. Z czasem sandały stały się moim ulubionym obuwiem, które stosowałam podczas trekkingu, często aż do granicy śniegu. Dawały komfort stopie, a w niżej położonych bazach służyły za „kapcie”. Sylwia Bukowicka (Fot. Archiwum prywatne)
Porucznik kawalerii WP dostał się do niewoli sowieckiej w czasie kampanii wrześniowej. Został uznany za szpiega i skazany na 25 lat przymusowych robót na Syberii. Po wojnie wybrał życie na emigracji w Anglii.
Imię i nazwisko: Sławomir Rawicz Urodzony/zmarł: 01.09.1915 r./05.04.2004 r. W wydanej tam książce opisał niezwykłą historię swojej ucieczki z łagru i wyczerpującego marszu przez cały kontynent. Książka stała się na Zachodzie bestsellerem i przyniosła autorowi rozgłos. Po ponad pięćdziesięciu latach okazało sie, że Rawicz zebrał laury niezasłużenie. Zanim Sławomir Rawicz stał się jednym z więźniów moskiewskiej Łubianki – brudnym, wychudzonym i przytrzymującym ręką opadające portki pozbawione paska – spędził wiele miesięcy w areszcie w Mińsku i Charkowie przesłuchiwany przez specjalistów z NKWD. Zatrzymali go 19 listopada 1939 r. w Pińsku, jego rodzinnym mieście, podczas powitalnego przyjęcia, które urządziła mu matka – Rosjanka. Po ukończeniu podchorążówki w Brześciu pomagał jej w gospodarstwie, dopóki nie rozpoczęła się wojna. Płynnie mówił po rosyjsku, i to miało być jednym z dowodów świadczących, że szpiegował na niekorzyść Związku Sowieckiego. Z Łubianki droga więźniów wiodła na Syberię. Razem z innymi wrogami mocarstwa Rawicz został zagnany do bydlęcego wagonu, który zapieczętowano i skierowano na wschód. Po miesiącu jazdy pociąg zatrzymał się na stacji w Irkucku. Skończył się jeden straszny etap podróży, a zaczynał następny, jeszcze gorszy. Ponad 5 tys. skutych łańcuchami więźniów wyruszyło przez śnieżne pustkowia w kierunku obozu nr 303 ukrytego w tajdze. Cel został osiągnięty na początku lutego 1941 r. – Podziwiałem sam siebie i mimo straszliwego fizycznego wyczerpania byłem prawie szczęśliwy. Skończył się wysiłek dwóch miesięcy w drodze. Cokolwiek nas czekało, dzień jutrzejszy nie mógł być gorszy – napisał w swojej książce Długi marsz. Od pierwszych dni w obozie myślał o ucieczce. Miał 25 lat i nie chciał reszty życia spędzić w sowieckiej niewoli. Marsz ku wolności okazał się gorszy niż wszystkie wcześniejsze doświadczenia. Marzec 1941 r. Rawicz zgłasza się do pracy przy produkcji nart dla żołnierzy Armii Czerwonej. Nie zna się na ich profesjonalnym wyrobie, ale dla dodatkowej porcji chleba jest gotów zaryzykować. Zostaje zatrudniony do wyparzania i wyginania czubków nart. Warunki życia ma teraz niemal komfortowe – pracuje w cieple pieca, a jego racja chleba wynosi 1 kg dziennie, czyli ponad dwukrotnie więcej niż normalna. Więzień zaczyna się zastanawiać, jak i gdzie zacząć przechowywać nadmiar jedzenia. Nie ma jeszcze przygotowanego żadnego planu ucieczki, ale myśl o niej nie daje mu spokoju. Początek kwietnia Rawicz znajduje sześć osób gotowych uciec z nim z obozu. Są to: dwaj Polacy – Makowski i Paluchowicz, obaj zawodowi wojskowi, potężnie zbudowany Kolemenos – przed wojną właściciel gospodarstwa rolnego na Łotwie, zamknięty i małomówny Litwin Marcinkovas, Amerykanin Smith, którego wszyscy szybko uznają za głównego doradcę wyprawy, i wesoły Jugosłowianin Zaro – jego żarty będą rozweselać resztę w najtrudniejszych chwilach. Trwają gorączkowe przygotowania, by pod nieobecność komendanta obozu wprowadzić w życie śmiały plan. W warsztacie narciarskim Rawicz suszy chleb na suchary, robi nóż z kawałka złamanej piły i dorabia stylisko do siekiery. Jej ostrze dostał od żony komendanta w zamian za nareperowanie radia. Kradną też Rosjanom skóry jenotów, gronostajów i lisów, by potajemnie uszyć z nich ciepłe ubrania. W Niedzielę Palmową są gotowi, czekają tylko na odpowiednią pogodę. Środa, 9 kwietnia 1941 r. Ołowiane chmury zasypują ziemię śniegiem. Wczesnym popołudniem więźniowie podejmują decyzję: Dzisiaj! Szczegółowy plan jest ustalany w drodze do latryny, by nie wzbudzać podejrzeń u pozostałych mieszkańców baraku. Gdy wreszcie zapada nocna cisza przerywana jedynie donośnym chrapaniem, siedmiu mężczyzn opuszcza ostrożnie barak. Największym zagrożeniem jest wieża strażnicza. Na szczęście gęsty śnieg ogranicza widoczność do 20 m. Z nerwami napiętymi do granic szaleństwa zbiedzy pokonują kolejne przeszkody na ich drodze – zasieki, fosę, palisady, korytarz, po którym krążą patrole z psami. Kiedy ostatnia osoba ląduje w głębokim śniegu po drugiej stronie wysokiego ogrodzenia, rozpoczyna się szaleńczy bieg do skraju tajgi. By zmylić pościg, uciekinierzy kierują się na południe, a nie na wschód, w stronę Kamczatki. Zatrzymują się dopiero następnego dnia, gdy nikt nie jest już w stanie zrobić kroku. Jak zaszczute zwierzęta wsłuchują się w odgłosy niesione przez silny wiatr, ale słyszą jedynie szum drzew. Ok. 18 kwietnia Uciekinierzy widzą przed sobą rozlaną na szerokość kilometra, skutą lodem Lenę. Przez tę potężną syberyjską rzekę - pierwszy cel, jaki sobie wyznaczyli - postanawiają przeprawić się o świcie, bo za dnia są zbyt widoczni. Rozpalają pierwsze od chwili ucieczki ognisko i odpoczywają po trudach ostatnich dni. Choć dziennie pokonują ok. 50 km, nie mogą jeszcze czuć się bezpieczni. Maj Po niebie ciągną klucze gęsi, pojawiają się młode pączki, nadchodzi krótka syberyjska wiosna. Rzeki ciągle jednak są zamarznięte, a ziemię przykrywa śnieg. Rawicz i jego towarzysze wytrwale maszerują na południe, stale zachowując ostrożność. Wprawdzie nie idą już tylko pod osłoną nocy, jak to czynili na początku, ale unikają spotkań z ludźmi. Gdy muszą przekroczyć uczęszczaną drogę, wysyłają zwiad. Jeśli widzą w oddali budynki, zdwajają czujność. Zapach wody wyczuwają na długo przed tym, zanim ukazuje się im Bajkał. Wszyscy są w świetnych humorach – przeszli kolejny etap wyprawy. Zadowolenie mąci jedynie świadomość, że zapasy jedzenia są na wyczerpaniu. Nad Bajkałem ma miejsce dziwne zdarzenie. W zaroślach widzą jakieś stworzenie, zwierzę lub człowieka, które usiłuje się przed nimi schować. Na widok zbliżających się siedmiu brudnych zarośniętych mężczyzn stworzenie zaczyna łkać. To dziewczyna, Polka. Zbiegła z kołchozu, do którego została zesłana do pracy. Krystyna ma 17 lat. Grupa uciekinierów, teraz już ośmioosobowa, idzie wzdłuż wschodniego brzegu Bajkału, trzymając się z daleka od rybackich wiosek. Pod koniec maja przekraczają rzekę Bargusin wpadającą do jeziora w połowie jego długości. Wszyscy cierpią z powodu głodu i ran tworzących się na stopach podczas długotrwałego marszu. Na szczęście zaszli już na tyle daleko na południe, że w dzień nie dokucza im zimno – otacza ich zieleń, kwitną sady, śpiewają ptaki. Po wielu miesiącach spędzonych w syberyjskiej tajdze to niezwykła odmiana. Początek czerwca Pod osłoną nocy w jednej z wiosek Rawicz i Kolemenos wyprowadzają z obory prosiaka. To pierwszy rabunek na drodze wygłodniałych więźniów. Objedzeni po długotrwałym przymusowym poście cierpią na bolesne skurcze żołądków. Od pewnego czasu znowu poruszają się nocą, bo okolice stały się gęściej zaludnione, poza tym trwają prace polowe. Zbliżają się już do granicy rosyjsko-mongolskiej. Jednak pokonanie tej bariery nie wydaje im się tak niebezpieczne jak przekroczenie linii kolei transsyberyjskiej, zapewne dobrze patrolowanej. Już z daleka słyszą huk często przejeżdżających pociągów. Tory przechodzą o zmierzchu. Biegną ile sił w nogach, gdy nagle któryś z nich krzyczy: Kryć się! Widzą zbliżające się światła, a chwilę później ukryci w trawie patrzą na mijający ich pociąg osobowy. Gdyby spóźnili się kilkanaście sekund, nie uniknęliby obławy. Drugi tydzień czerwca Osiem osób tańczy radośnie pod czerwonym słupem z godłem ZSRR i gwiazdą, klepie się po plecach, ciągnie za brody i podaje sobie ręce. Uciekinierzy bez problemów przekraczają granicę, niosąc na plecach po kilkanaście kilogramów młodych ziemniaków ukradzionych z pola kilka godzin wcześniej. Mają za sobą dwa tysiące kilometrów. Ile przed sobą? Są mniej więcej w jednej trzeciej drogi. A dokąd właściwie idą? Dotąd kierowali się tylko jedną myślą – byle uciec z obozu. Rozmowa z dwójką Buriatów, nieoczekiwanie spotkanych jeszcze przed granicą, i wypowiedziane przez nich słowo „Lhasa” poddaje Rawiczowi i jego towarzyszom nową myśl – pójdą przez Tybet do Indii. W Mongolii byłych więźniów opuszcza wreszcie ciągły strach przed schwytaniem. Nie wystawiają już nocnych straży i przestają unikać miejscowej ludności. Gdy jest taka możliwość, zarabiają na żywność pracą, np. młócąc zboże lub zbierając chrust. Najcenniejszym prezentem od miejscowych jest jednak nie jedzenie, lecz sól. Rawiczowi smak soli śni się po nocach. Dziennie pokonują teraz ok. 30 km, w najgorętszych godzinach odpoczywają. Właściwie cała podróż przez Mongolię polega na forsownym marszu w upale od jednej rzeki do drugiej. Woda gasi pragnienie, koi poranione stopy i spalone słońcem ciało, pozwala też odświeżyć nieco ubrania. Wszyscy są nieprawdopodobnie zawszeni, od wielu miesięcy nie używają przecież mydła. Drugi miesiąc w Mongolii – To nic, Sławek, głupstwo, tylko się potknęłam – mówi Krystyna do Rawicza po tym, jak się nieoczekiwanie przewróciła. Od sześciu dni grupa idzie przez piaszczyste pagórki pustyni Gobi. Drobny pył pokrywa twarze i brody, osiada na spękanych wargach i wciska się do zaczerwienionych od słońca oczu. Teraz już każdemu co jakiś czas załamują się kolana i pada na piasek. Gdyby wiedzieli, że z pustyni żywa wyjdzie tylko szóstka z nich, może by zawrócili. Siódmego dnia dostrzegają wśród monotonnego krajobrazu jakąś ciemną plamę. Po dwóch godzinach marszu plama przybiera realny kształt – cudem trafi li na oazę. Zmywają z siebie kurz dopiero wtedy, jak woda zapełnia ich puste żołądki. Po długich dyskusjach podejmują trudną decyzję – po odpoczynku opuszczą oazę i pójdą dalej na południe. Cztery dni później – Piekło nie może być gorętsze od tej przeklętej pustyni – mówi Makowski. Cała ósemka znów jest w tym samym fatalnym położeniu co przed natrafieniem na oazę. Właściwie nawet w gorszym, bo wcześniej ratowały ich suszone ryby, a teraz nie mają już nic do jedzenia. Grozi im śmierć z pragnienia i głodu. Pierwsza umiera Krystyna, po niej Makowski. Oboje zostają złożeni w grobach wykopanych w piasku. Z kijów, którymi podpierali się w czasie marszu, Kolemenos robi im krzyże. Reszta, która pozostała przy życiu, idzie na południe, zataczając się i śniąc o wodzie, chłodnych jeziorkach i bystrych strumieniach. Wszyscy z niepokojem patrzą na swoje nogi, wypatrując zwiastuna śmierci – potwornej opuchlizny kostek i łydek, jakie pojawiły się u Krystyny i Makowskiego na krótko przed zgonem. Po kilku dniach trafiają na bagnisty rów i jak obłąkani zaczynają ssać błoto, by po chwili je wypluć. Kawałek dalej odnajdują kałuże brunatnej wody, która przywraca życie w zmęczone, odwodnione ciała. Później zaczyna się polowanie na węże – jedyne zwierzęta, jakie uciekinierzy spotykają na tej niegościnnej ziemi. Gady będą stanowiły podstawę ich wyżywienia, a tłuszcz z pieczonego mięsa stanie się balsamem na spuchnięte usta, powieki i poranione stopy. Minie dziesięć długich dni, zanim Rawicz i jego towarzysze wkroczą na skalisty grunt i znajdą wodę. Pokonają pustynię Gobi, ale czeka ich jeszcze przeprawa przez najwyższe góry świata. One także wezmą należną im daninę. Październik Sześciu wędrowców wytrwale maszeruje na południe przez płaskowyż tybetański. Starają się pokonywać 30 km w ciągu doby, ale zdarza się im odpoczywać całymi dniami. Sprzyja temu gościnność miejscowej ludności. Mogą liczyć na posiłek i nocleg, a także zaopatrzenie w żywność wystarczającą – przy oszczędnym gospodarowaniu – na kilka dni. Koniec listopada Kilka dni po opuszczeniu brzegów jakiegoś wielkiego jeziora uciekinierzy wchodzą do doliny, w której znajdują jaskinię. Nie bez kłopotów rozpalają ognisko, które będzie ich ogrzewało przez noc. O mglistym poranku wszyscy wstają, z trudem rozprostowując obolałe kości. Wszyscy – z wyjątkiem skulonego na ziemi Marcinkovasa. Zaro potrząsa nim, ale bez rezultatu. Wygląda, jakby wypoczywał, i tak jest w rzeczywistości – tyle że to odpoczynek wieczny. Czy był wyczerpany bardziej niż inni, ale tego po sobie nie okazywał? Czy nie wytrzymało serce? Zamknięty w sobie cichy Litwin zostaje złożony w skalnej szczelinie i przykryty kamieniami. Pięciu wstrząśniętych mężczyzn żegna się z nim i ciężkim krokiem rusza w dalszą drogę. Ilu dojdzie do celu? 24 grudnia Mroźny wigilijny wieczór zbiegowie spędzają przy jasno płonącym ognisku. Paluchowicz odśpiewuje dwie zwrotki polskiej kolędy i milknie. Przed nimi rysują się szczyty Himalajów, za sobą zostawili przyjazną tybetańską wioskę, w której wcześniej się dowiedzieli, jaki jest dzień miesiąca. Jej mieszkańcy radzili dziwnym obszarpanym wędrowcom, by ominęli groźne o tej porze góry i poszli do Lhasy, a dopiero stamtąd z jakąś karawaną udali się do Indii. W następnych tygodniach uciekinierzy działają niczym roboty. Wewnętrzna potrzeba parcia przed siebie jest silniejsza od wszystkiego, staje się obsesją. Wystarczyło, by rankiem ktoś powiedział: „wyruszamy”, a już wszyscy jak automaty zbierali się i ruszali naprzód – napisał Rawicz w Długim marszu. Zwątpienie i rozpacz ogarniają go zwykle nocą. Jest pewien, że inni też przeżywają podobne chwile, ale nigdy nie zwierzają się sobie z momentów załamania. Pokonują teraz Himalaje. Nieraz wspinają się godzinami, wbijając palce w skałę, by nagle zobaczyć pionową ścianę zagradzającą im dalszą drogę. Są śmiertelnie znużeni, posępni i głodni. Koniec marca 1942 r. Od Indii odgradza wędrowców łańcuch potężnych i niedostępnych gór. Musimy się zdobyć jeszcze na ten jeden, końcowy wysiłek – mówią sobie – a potem droga do kraju, w którym znajdziemy cywilizację, wolność, odpoczynek fizyczny i spokój duchowy, będzie otwarta. Za jedną pokonaną górą wyłania się następna, doprowadzając mężczyzn do rozpaczy. Mają przy sobie tylko kawałek konopnej liny i druciane pętle do asekuracji oraz siekierę i nóż. Tragedia wydaje się tylko kwestią czasu. Podczas jednego zejścia wachmistrz Paluchowicz, idący jako pierwszy, wydaje krótki okrzyk i znika za pochyłością. Z góry nie widać, że jest to brzeg wąskiej przepaści. Mężczyźni nie mogą uwierzyć, że nieszczęście przyszło tak nagle. Rzucają kamienie, by sprawdzić, jak daleko jest do dna, ale nie dociera do nich nawet echo. Wśród skał pojawia się krzyż zrobiony z kostura przez Kolemenosa. Kilka dni później czterech uciekinierów zostawia za sobą ośnieżone szczyty. Jest ciepło, śpiewają ptaki, ale oni z trudem posuwają się do przodu. Nie jedli od ośmiu dni, wyglądają jak chodzące szkielety. Gdy widzą w oddali maszerujący oddział żołnierzy, nie mają siły krzyczeć ani machać rękami. Kiedy wojskowi podchodzą, Smith opowiada im coś po angielsku. Po chwili odwraca się do swoich towarzyszy i mówi z uśmiechem: – Panowie, jesteśmy bezpieczni. W 1956 r. Rawicz opublikował w Anglii książkę Długi marsz, w której opisał historię swojej ucieczki z sowieckiego obozu i wyczerpujący marsz do Indii. Książka wywołała prawdziwe trzęsienie ziemi. W prasie pojawiały się liczne recenzje, wychwalające „sensacyjną, niemal nieprawdopodobną epicką opowieść o męstwie i wytrwałości”, „wspaniałą książkę o wierze, nadziei i odwadze” czy „znakomitą przygodową opowieść, która stanie się klasykiem gatunku”. Przetłumaczono ją na 25 języków i sprzedano w liczbie prawie pół miliona egzemplarzy. W 2006 r. historia zainspirowała francuskiego eksplorera Cyrila Delafosse-Guiramanda do wyruszenia na piechotę z Syberii do Indii „szlakiem Rawicza”. Kiedy wędrowiec był w Mongolii, dowiedział się, że Rawicz… nigdy tej drogi nie przeszedł. Bo oprócz sensacji książka wywołała też kontrowersje, zwłaszcza wątek z parą yeti napotkaną w Himalajach. Zastanawiano się również, czy ktokolwiek mógłby dokonać tak nadludzkiego wysiłku – przejść na piechotę ok. 6 500 km – i czy historia nie została po prostu wymyślona. W 2006 r., 50 lat po ukazaniu się Długiego marszu, grupa dziennikarzy BBC zaczęła szukać dowodów świadczących o tym, że Rawicz rzeczywiście brał udział w opisanym przez siebie marszu. Pierwsze dokumenty przyszły z Białorusi, ale nie mówiły nic o uwięzieniu albo ucieczce Polaka. Później z Londynu dotarły cenniejsze informacje: Rawicz wstąpił do polskiego wojska jeszcze w Rosji, a nie – jak napisał w książce – dopiero w Anglii. Jednak najważniejsze tropy znajdowały się w polskich i rosyjskich archiwach. Wśród nich był odręczny życiorys Rawicza zawierający informację, że w 1942 r. wyszedł on z sowieckiego łagru, korzystając z ogólnej amnestii dla Polaków. A więc zmyślił całą historię? Otóż nie. Dziennikarze BBC dotarli do brytyjskiego oficera, który w czasie wojny służył w Indiach. W 1942 r. przesłuchiwał w Kalkucie czterech wycieńczonych mężczyzn, którzy twierdzili, że uciekli z Syberii. Ich nazwisk, niestety, nie pamiętał. Tu trop się urywał. Wiosną 2009 r. brytyjski dziennikarz zamieścił w prasie historię 87-letniego weterana Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, Witolda Glińskiego, który zbiegł z syberyjskiego łagru do Indii – przez Gobi, Tybet i Himalaje. Towarzyszyli mu: Amerykanin, Ukrainiec Bat’ko, Jugosławianin Zaro i trzech Polaków. W lutym 1941 r. podkopali się pod ogrodzeniem i uciekli w czasie zamieci. Gliński miał ciepłe ubrania, które dostał od żony komendanta obozu w zamian za naprawienie radia. Szli po 20 godz. dziennie, jedli korzonki, grzyby i węże, zarabiali na żywność pracą na roli. Na pustyni Gobi zlizywali rosę z kamieni i dzięki temu przetrwali. Do celu dotarło tylko czterech – w styczniu 1942 r. na skrajnie wyczerpanych mężczyzn natrafi ł wojskowy patrol Gurkhów. Zbieżność szczegółów z historią opisaną w Długim marszu nie może być przypadkowa. Zagadką pozostaje, gdzie Rawicz zapoznał się z losami Glińskiego. Ten ostatni przypuszcza, że mogło to nastąpić w czasie wojny w polskiej ambasadzie w Londynie. Dlaczego wcześniej nie zdemaskował plagiatu popełnionego przez Rawicza, skoro o nim wiedział? Gliński stwierdził, że swojej historii nie opowiedział nawet żonie, bo chciał zapomnieć o wojnie. Teraz uznał, że pora ujawnić prawdę. Na podstawie: Sławomir Rawicz długi marsz, Wydawnictwo Gord, Gdańsk 2007; news.bbc.co.uk; www.mirror.co.uk