Najrzadsza papuga świata powraca. Tylu piskląt nie było od pół wieku
Krytycznie zagrożona, nielotna papuga kakapo z Nowej Zelandii, zbliża się do najlepszego sezonu lęgowego od 1977 roku. Naukowcy nie kryją ekscytacji – to największy sukces w historii ochrony tego gatunku.
Kakapo – jedyna na świecie nielotna papuga i jeden z najrzadszych gatunków ptaków na świecie – będzie miała najlepszy sezon lęgowy od 1977 roku. Według szacunków Nowozelandzkiego Departamentu Ochrony Przyrody (DOC) oraz Programu Odbudowy Kakapo, aż 84 samice w wieku rozrodczym mogą przystąpić do lęgów w tym sezonie. Jego początek rozpoczyna się w grudniu. Byłby to bezprecedensowy wynik, najlepszy w całej historii monitoringu tego krytycznie zagrożonego gatunku. Co sprawiło, że kakapo wraca do lęgów? Kakapo są niezwykłe nie tylko dlatego, że należą do najrzadszych zwierząt świata. Są też nielotami, najcięższymi papugami na świecie i prowadzą nocny tryb życia. Dlaczego ich najlepsze lęgi szykują się właśnie teraz? Kluczowym czynnikiem jest wyjątkowy urodzaj owocóq drzew rimu (Dacrydium cupressinum). To gatunek iglastego drzewa, należący do rodzaju obłuszynów. Rośnie tylko w Nowej Zelandii. Owoce te są podstawą diety kakapo w okresie lęgowym. Są też naturalnym sygnałem inicjującym okres godowy papug. A w tym roku zaobserwowano wyjątkowo dużo zawiązków owoców. W 2026 wykluje się najwięcej piskląt Ostatni udany sezon lęgowy miał miejsce w 2022 roku, kiedy wykluło się 57 piskląt. Na początku programu ochrony, w 1995 roku, kakapo były na skraju wyginięcia. Żyło wtedy tylko 51 osobników, w tym zaledwie 20 samic. Dziś globalna populacja liczy około 237–240 ptaków. To wielki sukces, ale nie można jeszcze ogłosić pełnego zwycięstwa: gatunkowi nadal zagraża niska różnorodność genetyczna, podatność na choroby oraz nieregularny cykl rozrodczy. Wciąż znaczenie ma dosłownie każde pisklę. Sezon godowy kakapo Kakapo rozpoczynają gody w okolicach Bożego Narodzenia, z kulminacją w styczniu. Samce zbierają się na tokowiskach i wydają charakterystyczne, niskie buczące dźwięki, które przyciągają samice. Po wyborze partnera samice samodzielnie wysiadują jaja i wychowują młode. Jaja składane są w lutym i marcu, a pisklęta wykluwają się po około miesiącu. Kakapo dożywają sędziwego wieku, nawet 60 lat. To najwięcej wśród wszystkich papug. Wyzwania dla dalszej ochrony Równolegle do programu ochrony, prowadzone są intensywne badania naukowe nad kakapo. Naukowcy chcą poznać m.in. skład ich mikrobioty jelitowej, wpływ diety i antybiotyków na ich zdrowie, a także wpływ zmian klimatycznych na owocowanie rimu. Dużym wyzwaniem będzie znalezienie dla rosnącej populacji papug nowych siedlisk. Wolne od drapieżników wyspy, na których żyją, zbliżają się do granic pojemności. Mimo to eksperci podkreślają, że kakapo są jednym z nielicznych krytycznie zagrożonych gatunków, których los udało się odwrócić. A sezon 2025/26 daje wyjątkową nadzieję na dalszą odbudowę populacji. Źródła: Bird Guides, University of Auckland Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ucieczka flaminga z brytyjskiego zoo stała się sensacją. We Francji rozpoczął nowe życie na wolności
Na początku listopada z rezerwatu przyrody w Kornwalii uciekł młody flaming. Mimo że Frankie miała przycięte pióra na jednym skrzydle, co teoretycznie uniemożliwiało jej długi lot, pokonała ponad 200 kilometrów i dotarła aż do Francji, gdzie rozpoczęła życie w nowym środowisku.
Opiekunowie z Paradise Park w Kornwalii nie spodziewali się, że czteromiesięczna Frankie podejmie próbę ucieczki, która wbrew wszelkim przewidywaniom zakończy się sukcesem. Ptaka trzymano w otoczonym murem ogrodzie, a przycięcie piór miało uniemożliwić mu samodzielny lot. Mimo to 2 listopada młody flaming wzbił się w powietrze, przekraczając granice własnych możliwości. Zdumienie pracowników ogrodu szybko przerodziło się w niedowierzanie, gdy kolejne doniesienia o obserwacjach Frankie zaczęły napływać z francuskiej Bretanii. Jej niezwykła podróż stała się jednym z najbardziej zaskakujących i symbolicznych zwierzęcych „ucieczek” ostatnich lat. Ucieczka framinga. Jak Frankie pokonała około 200 km? Frankie opuściła Paradise Park 2 listopada, w chwili gdy wietrzna aura nad Kornwalią sprzyjała niekontrolowanym podmuchom. Zdaniem kuratora ogrodu, Davida Woolcocka, to właśnie wiatr mógł stać się impulsem do ucieczki: „Podejrzewamy, że podczas ćwiczeń została porwana przez podmuch, który wyniósł ją ponad ogrodzenie. A potem ruszyła w drogę”. Młody flaming, mimo przycięcia piór na jednym skrzydle, zdołał wzbić się na tyle wysoko, by kontynuować lot w kierunku otwartego morza. To wyjątkowe zachowanie zaskoczyło opiekunów, ponieważ zabieg przycinania piór zwykle uniemożliwia ptakom dłuższy lot, choć – jak zauważył Woolcock – „nie zawsze uniemożliwia im wzbicie się w powietrze”. Gdy okazało się, że Frankie opuściła teren rezerwatu, rozpoczęto poszukiwania w pobliskich zatokach. Szybko stało się jasne, że flaming nie zatrzymał się w okolicy – kolejne zgłoszenia zaczęły napływać już z północnej Francji. Zaobserwowano ją w Bretanii, co oznacza, że pokonała ponad 160 kilometrów nad morzem, wykorzystując sprzyjające, stabilne wiatry. Pracownicy parku, początkowo zrozpaczeni jej zniknięciem, ostatecznie przyznali, że ulga przeważyła nad obawami. – Wykazała się odpornością i umiejętnościami, które mogą pomóc jej przetrwać w dziczy – mówił Woolcock, podkreślając, że flamingi potrafią pokonywać ogromne dystanse i są znacznie bardziej wytrzymałe, niż przypuszcza wielu opiekunów. Kwestia sprowadzenia Frankie do Kornwalii okazała się problematyczna z powodów weterynaryjnych. Jeśli zostałaby złapana we Francji, musiałaby przejść pełne badania i kwarantannę w lokalnej placówce, co – ze względu na panujące ryzyko ptasiej grypy – mogłoby wykluczyć jej szybki powrót. – Mało prawdopodobne, by ktokolwiek wziął odpowiedzialność za przetrzymywanie flaminga, który miał kontakt z dzikimi ptakami – przyznał Woolcock. Tymczasem obserwacje z Francji dowodzą, że Frankie radzi sobie nadzwyczaj dobrze – żeruje regularnie i zachowuje pełnię sił. Pracownicy parku uznali więc, że najbezpieczniej będzie pozwolić jej pozostać w nowym środowisku, w którym (jak dotąd) świetnie sobie radzi. Czy Bretania to dobre miejsce dla flamingów? Eksperci oceniają szanse Frankie Choć obecność flaminga w północnej Francji może wydawać się zaskakująca, tamtejsze wybrzeże oferuje warunki sprzyjające przetrwaniu nawet w miesiącach zimowych. Bretania należy bowiem do regionów, w których regularnie obserwuje się zimujące populacje ptaków brodzących, a rozległe płycizny Plage de Keremma zapewniają stały dostęp do drobnych bezkręgowców, czyli kluczowego pokarmu flamingów. Łagodniejszy niż w głębi kontynentu klimat Oceanu Atlantyckiego ogranicza ryzyko zamarzania lagun, dzięki czemu ptaki żerują tam przez cały rok. To właśnie specyfika tego środowiska sprawiła, że Frankie mogła szybko odnaleźć się w nowym otoczeniu. Decyzja o pozostawieniu jej na wolności wynikała z oceny, że naturalne warunki w Bretanii mogą zapewnić jej większe bezpieczeństwo niż próby transportu do Kornwalii. Kurator ogrodu, David Woolcock, podkreślił, że przypadki flamingów żyjących przez lata na europejskich wybrzeżach są dobrze udokumentowane, również w okresach zimowych. – Istnieją doniesienia o ptakach, które doskonale adaptowały się do podobnych środowisk i radziły sobie tam przez wiele lat – zaznaczył. W połączeniu z brakiem oznak wyczerpania u Frankie oraz ryzykiem związanym z potencjalną ekspozycją na ptasią grypę, pracownicy uznali, że jej pozostanie w Bretanii jest rozwiązaniem najbezpieczniejszym zarówno dla niej, jak i dla innych ptaków w Paradise Park. Obserwacje z Francji wskazują, że młoda samica korzysta z zasobnych żerowisk, a jej kondycja sugeruje, że ma realne szanse, by przejść przez zimę bez uszczerbku. Źródła: The Guardian, BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Rajski ptak pomógł stworzyć najciemniejszą tkaninę świata. Jest dowodem na to, że czarny jest zawsze w modzie
Ozdobnik wspaniały – czy to nie nazwa godna najlepszego projektanta? Ten rajski ptak z terenów Nowej Gwinei pomógł stworzyć najciemniejszą tkaninę świata: a właściwie pomógł sposób, w jaki powstają jego ciemne pióra. Do mody – i przemysłu – przebojem wchodzi wprost inspirowany naturą kolor ultraczarny.
Odkrycie naukowców z Uniwersytetu Cornella otwiera nowy rozdział w dziedzinie tekstyliów. Dzięki inspiracji wyjątkową strukturą piór ozdobnika wspaniałego opracowali idealnie ultraczarną tkaninę o niespotykanej dotąd głębi i wyjątkowych właściwościach pochłaniania światła. To może zmienić nie tylko modę, ale także technologie solarne czy optykę. A wszystko to przez rajskiego ptaka! Wyjątkowa struktura piór ozdobnika wspaniałego Niektóre rajskie ptaki – a w szczególności ozdobnik wspaniały (Ptiloris magnificus) – stały się przedmiotem intensywnych badań ze względu na swoją intensywną, ekstremalnie rzadką w naturze, absolutnie czarną barwę piór. Wynika ona nie tylko z obecności pigmentu – melaniny – ale przede wszystkim z zaawansowanej, wielopoziomowej struktury mikroskopijnych rozgałęzień na piórach. Ich hierarchiczna budowa pozwala na wielokrotnie odbicia światła wewnątrz pióra i niemal całkowite pochłanianie fotonów. Efekt ten wykorzystują także niektóre gatunki motyli czy ryb głębinowych. Dzięki temu udaje im się uzyskać tzw. „ultraczerń”, która zdaje się pochłaniać wzrok. Jak stworzyć ultraczarną tkaninę? Bez obaw – przy stworzeniu absolutnie czarnego materiału nie ucierpiało żadne zwierzę. Budowa ich piór jedynie zainspirowała naukowców do opracowania procesu uzyskiwania tkaniny. Jak to działa? Na początku białą dzianinę z wełny merynosów barwiono polidopaminą – syntetycznym odpowiednikiem melaniny – która, wnikając głęboko w strukturę włókien, gwarantowała trwałość efektu. Tkanina została następnie poddana obróbce plazmowej w komorze próżniowej, gdzie na powierzchni włókien powstały nanofibryle – mikroskopijne, kolczaste struktury, które znacznie zwiększają powierzchnię zdolną do pochłaniania światła. Zastosowanie najciemniejszej tkaniny świata w modzie i technologii Efekt ultraczerni, uzyskany w wyniku inspiracji rajskim ptakiem, to nowe możliwości nie tylko dla świata mody, ale także branży technologicznej. Jego zastosowanie na wybiegach jest jasne: ultraczarne ubrania, dzięki głębi swojego koloru, przyciągają wzrok. Co więcej, według naukowców ich technologia pozwala zachować wyjątkową barwę nawet po zużyciu materiału, a ultraczarny nie traci na wyjątkowości nawet obserwowany pod kątem (w odwrotności do ozdobnika wspaniałego: ptak ten widziany pod kątem zdaje się być błyszczący). W branżach technologicznych takie materiały mogą znaleźć zastosowanie m.in. w panelach słonecznych (gdzie maksymalne pochłanianie światła przekłada się na większą efektywność), kamerach, teleskopach czy systemach maskujących (takich jak termoregulujące kamuflaże) dla wojska i przemysłu. Ograniczenia ultraczarnych materiałów Osiągnięcie naukowców z Uniwersytetu Cornella otwiera co prawda wiele nowych możliwości – wiedzą to sami badacze, którzy już opatentowali swój wynalazek – ale istnieją także pewne ograniczenia. Proces produkcji wymaga specjalistycznej aparatury do obróbki plazmowej, co na razie ogranicza masową dostępność materiału. Jednak wraz z rozwojem technologii można spodziewać się stopniowego obniżania kosztów i popularyzacji innowacyjnych ultraczarnych tkanin. Podobno czarny jest zawsze w modzie, więc kto wie? Źródła: Nature Communications, Cornell University Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Od karmnika po spacer – tymi trzema sposobami, pomożesz ptakom przetrwać zimę
Zimowe akcje obywatelskie dla ptaków zyskują w Polsce coraz większą popularność. Sprawdź, gdzie i jak możesz pomóc skrzydlatym sąsiadom – niezależnie od tego, ile masz doświadczenia!
Spis treści: Akcja Karmnik – zimowe badania ptaków przy karmnikach Poznaj ptaki zimą – spacery ornitologiczne z OTOP Ptasia Godzinka – międzynarodowe liczenie ptaków w zimie Weekend z ptakami – dołącz do spacerów MTO! Zimowa edukacja przyrodnicza w Polsce zyskuje coraz większą popularność. Coraz częściej pojawiają się inicjatywy związane z ochroną ptaków – od obrączkowania w ramach Akcji Karmnik, po zimowe spacery ornitologiczne. Działania te przyciągają nie tylko młodych ludzi, lecz także wszystkich miłośników ornitologii. Dołącz i odkryj, jakie ptaki możesz spotkać w swojej okolicy właśnie zimą. Akcja Karmnik – zimowe badania ptaków przy karmnikach Akcja Karmnik to ogólnopolski projekt ornitologiczny, którego głównym celem jest naukowe badanie ptaków zimujących w Polsce poprzez ich odławianie i obrączkowanie. W ramach akcji ornitolodzy, wykorzystując specjalistyczne sieci, łapią ptaki przylatujące do karmników. Następnie są one ważone, mierzone i obrączkowane, po czym wypuszczane na wolność. Dzięki temu zbierany jest cenny materiał naukowy pozwalający lepiej poznać biologię migracji, przeżywalność ptaków oraz wpływ warunków atmosferycznych na ich kondycję. Akcja Karmnik to doskonała okazja, by z bliska przyjrzeć się ptakom żyjącym w naszym sąsiedztwie i poszerzyć wiedzę ornitologiczną, np. w zakresie rozpoznawania gatunków czy prawidłowego dokarmiania. Wydarzenie trwa od początku grudnia do marca. Udział jest bezpłatny i otwarty dla wszystkich chętnych. Można zaprosić znajomych, a nawet całą rodzinę – to świetny sposób na wspólne spędzenie czasu, także przy okazji Mikołajek. Odławianie rozpoczyna się zazwyczaj ok. godziny 7:00–7:30 i trwa do ok. 12:00. Organizatorzy podkreślają, że można dołączyć w dowolnym momencie i zostać tak długo, jak się chce. Szczegóły dotyczące poszczególnych odłowów publikowane są na Facebooku (wystarczy wpisać w wyszukiwarkę nazwę lokalnej organizacji). Przykładowy harmonogram Akcji Karmnik w Szczecinie na sezon 2025/2026 przedstawia się następująco. Akcja jest organizowana przez Stowarzyszenie Wspólnie dla Przyrody oraz Samorząd Studencki Wydziału Nauk Ścisłych i Przyrodniczych US. Odłowy odbywają się co dwa tygodnie w weekendy: odłów II: 20-21.12.2025 odłów III: 03-04.01.2026 odłów IV: 17-18.01.2026 odłów V: 31.01-01.02.2026 odłów VI: 14-15.02.2026 odłów VII: 28.02-01.03.2026 odłów VIII: 14-15.03.2026 Akcja Karmnik odbywa się także w wielu innych miastach Polski, m.in.: Warszawa – Koło Ornitologiczne Jajo we współpracy z Ogrodem Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego, Białystok – Koło Naukowe Biologów, Kraków – Sekcja Ornitologiczna Koła Przyrodników Studentów UJ, Akcja Carpatica oraz Rakutowskie Stacja Obrączkowania Ptaków, Wrocław – Wrocławska Grupa Obrączkarska ODRA, Gdańsk – Stacja Ornitologiczna w Gdańsku. Jeśli chciałbyś/łabyś dołączyć do Akcji Karmnik w swojej okolicy, skontaktuj się z lokalną organizacją ornitologiczną – wszyscy są mile widziani, niezależnie od doświadczenia! Poznaj ptaki zimą – spacery ornitologiczne z OTOP Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP) to jedna z największych organizacji pozarządowych w Polsce. Od 1991 roku działa na rzecz ochrony ptaków i ich siedlisk, prowadząc liczne działania monitoringowe, ochronne i edukacyjne, a także angażując społeczeństwo w różne inicjatywy. W grudniu 2025 roku OTOP zaprasza na zimowe spacery ornitologiczne, które odbędą się w następujących lokalizacjach: 7 grudnia – Warszawa, Wilanów (9:30–11:30) 13 grudnia – Warszawa, Wawer (9:00–11:00) 21 grudnia – Warszawa, Pole Mokotowskie (10:00–12:00) 27 grudnia – Polana Opaleń, Puszcza Kampinoska (8:00–11:00) Podczas spacerów doświadczeni przewodnicy opowiedzą o ptakach zamieszkujących okoliczne tereny. To świetna okazja, by nauczyć się rozpoznawać pospolite gatunki, m.in. wróbla zwyczajnego i mazurka (u którego charakterystyczna jest „czekoladowa” czapeczka na głowie). Udział w tych wydarzeniach jest płatny – koszt udziału w takim spacerze wynosi 45 zł (dla członków OTOP: 36 zł). Szczegółowe informacje oraz możliwość zakupu biletów dostępne są w OTOsklepie (sklep.otop.org.pl). Twój udział pomaga nie tylko OTOP – to także bezpośrednie wsparcie dla ochrony ptaków i ich naturalnych miejsc życia. Ptasia Godzinka – międzynarodowe liczenie ptaków w zimie Akcja „Ptasia Godzinka”, zapoczątkowana przez Czeskie Towarzystwo Ornitologiczne (ČSO) w 2019 roku, po raz pierwszy odbędzie się w Polsce. Jest to międzynarodowe liczenie ptaków, które trwa przez jedną godzinę (60 minut) w wybranym miejscu np. w ogrodzie, na balkonie czy parku. Jak podkreśla Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP), wielką zaletą akcji jest to, że może do niej dołączyć absolutnie każdy – zarówno osoby doświadczone w obserwacji ptaków, jak i te, które dopiero zaczynają swoją przygodę z ornitologią. Nie są potrzebne żadne specjalne umiejętności, sprzęt ani doświadczenie. Wystarczy chęć obserwowania natury. Jak wziąć udział? Termin: 16–18 stycznia 2026 roku Zasady: dla każdego gatunku zapisujemy największą liczbę osobników widzianą jednocześnie. Podajemy tylko jedną liczbę – nie trzeba rozróżniać samców i samic. Informacje: więcej szczegółów dostępnych jest na stronie akcji (ptasiagodzinka.otop.org.pl) Weekend z ptakami – dołącz do spacerów MTO! Małopolskie Towarzystwo Ornitologiczne (MTO) zaprasza wszystkich zainteresowanych na zimowe spacery ornitologiczne w sezonie 2025/2026. Wycieczki odbędą się w następujących terminach: 13 grudnia – zbiorniki wodne Brzegi/Kokotów koło Krakowa, 20 grudnia – zbiornik w Czchowie (gm. Czchów), 4 stycznia – dolina Wisły koło Łączan (gm. Brzeźnica/Czernichów), 10 stycznia – zbiorniki Pogoria III i Pogoria IV (Kuźnica Warężyńska), 17 stycznia – Gorce/Turbacz (gm. Nowy Targ). Jak podkreśla MTO, w wycieczkach może wziąć udział każdy – nie trzeba być zawodowym ornitologiem. Wystarczy pozytywne nastawienie i chęć poznawania przyrody. Spacery są bezpłatne i trwają zazwyczaj 4–5 godzin (najdłuższe do ok. 8 godzin). Zaleca się wygodną odzież terenową i dobre obuwie, a w razie potrzeby także odzież przeciwdeszczową. W miarę możliwości warto zabrać sprzęt optyczny, taki jak lornetka lub aparat fotograficzny. Każdą wycieczkę prowadzi inny ornitolog – zgodnie z regulaminem MTO osoba ta musi mieć co najmniej pięć lat doświadczenia w pracy z ptakami. Podczas spacerów z przewodnikiem można spotkać zimujące ptaki wodne, takie jak płaskonosy (Spatula clypeata), głowienki (Aythya ferina) czy nurogęsi (Mergus merganser), a czasem nawet majestatyczne bieliki (Haliaeetus albicilla) – największe ptaki drapieżne w Polsce. Każda wycieczka to okazja, by poznać różnorodne gatunki ptaków i na chwilę oderwać się od codziennego zgiełku. Kilka słów o MTO Małopolskie Towarzystwo Ornitologiczne powstało w grudniu 1982 roku jako Klub Ornitologów Małopolski. Obecną nazwę i status zarejestrowanego stowarzyszenia nosi od 1992 roku. Obszar jego działalności obejmuje Wyżynę Małopolską, Podkarpacie i Karpaty – łącznie około 60 tys. km², czyli jedną piątą powierzchni kraju. MTO skupia osoby zainteresowane ptakami z województw: małopolskiego, podkarpackiego, świętokrzyskiego oraz wschodniej części województwa śląskiego. Celem działalności stowarzyszenia jest rozwijanie zainteresowań przyrodniczych, ze szczególnym uwzględnieniem ptaków — ich rozmieszczenia, biologii i zmian liczebności. Towarzystwo prowadzi działania na rzecz ochrony ptaków i ich siedlisk oraz realizuje szeroko pojętą edukację ekologiczną. Więcej informacji o zimowych spacerach ornitologicznych znajdziecie na stronie mto-kr.pl, w zakładce Strona główna oraz Program spacerów ornitologicznych MTO. Niech ptaki będą z wami! Źródła: ciee-gda.pl, sklep.otop.org.pl, ptasiagodzinka.otop.org.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Te pingwiny masowo umarły z głodu, a my tego nie zauważyliśmy. Zniknęło 95% z nich w ciągu 8 lat
Żyjące u wybrzeży RPA pingwiny przylądkowe masowo wymarły z głodu w okresie linienia – wtedy, kiedy były najbardziej bezbronne. Przyczyną ich tragedii jest długa reakcja łańcuchowa całego ekosystemu, a najbardziej przyłożyły się do tego sardynki.
Szacuje się, że w dwóch najważniejszych koloniach lęgowych pingwinów przylądkowych, czyli na należących do RPA wyspach Dassen i Robben, w ciągu 8 lat wyginęło około 95% ptaków, które w 2004 roku się tam rozmnażały. Drastyczne spadki populacji i masowe przypadki śmierci głodowej pokazują, jak bardzo zwierzęta są wrażliwe na zmiany środowiskowe i działalność człowieka. Czemu umarło tak wiele pingwinów przylądkowych? Pingwiny przylądkowe (Spheniscus demersus) raz do roku przechodzą proces linienia, podczas którego wymieniają wszystkie swoje pióra. W tym okresie, trwającym około 21 dni, ptaki nie mogą polować – utracona warstwa piór pozbawia je izolacji termicznej i charakterystycznej dla tego gatunku wodoodporności. Aby przetrwać ten czas, pingwiny muszą wcześniej zgromadzić zapasy tłuszczu. Od 2004 roku biomasa sardynek (Sardinops sagax) u zachodniego wybrzeża RPA osiągała poniżej 25% swojej maksymalnej obfitości. Tak się składa, że ryby te są głównym pokarmem pingwinów. Brak sardynek równał się braku zapasów tłuszczu nielotów, a to oznaczało niemożliwość regeneracji zmęczonych organizmów i masową śmierć. Czy jest jeszcze szansa na uratowanie pingwinów? W 2024 roku pingwin przylądkowy został oficjalnie sklasyfikowany jako krytycznie zagrożony. Globalny spadek populacji gatunku w ciągu ostatnich 30 lat wyniósł niemal 80%. Chociaż sytuacja zdaje się – i jest! – dramatyczna, naukowcy wskazują, że są jeszcze działania, które mogą pomóc w uratowaniu tych ptaków. Zdaniem ekspertów konieczne jest przede wszystkim odbudowanie zasobów sardynek w kluczowych obszarach żerowania pingwinów. Jednocześnie podkreślają oni, że poprawa rozrodu tych ryb zależy głównie od warunków środowiskowych, takich jak temperatura czy zasolenie wód. Wpływ ma także intensywne rybołówstwo rejonach ich kolonii. Katastrofa ekologiczna u wybrzeży RPA Spadek biomasy sardynek wiąże się z globalnymi zmianami klimatycznymi. Wzrost temperatury i zmiany zasolenia wód u wybrzeży południowej Afryki wpłynęły na przesunięcie obszarów rozrodu sardynek z zachodniego wybrzeża ku południowemu. Jednak ze względu na strukturę przemysłu rybnego, większość połowów wciąż prowadzono na zachód od Przylądka Igielnego, co doprowadziło do wysokiego poziomu eksploatacji w tym regionie. Nic nie zostało dla pingwinów. Już w 2006 roku poziom eksploatacji sardynek osiągnął 80%, co jeszcze bardziej utrudniło życie ptakom. To właśnie wtedy odnotowano znaczne nasilenie spadku przeżywalności dorosłych osobników – zwłaszcza podczas krytycznego okresu linienia. Pingwiny wymierają na całym świecie Nie tylko pingwiny przylądkowe mają problemy – alarmujące dane dotyczą również innych gatunków pingwinów. Według prognoz naukowców światowa populacja pingwinów cesarskich może spaść aż o 90% do końca XXI wieku, co praktycznie oznacza ich wyginięcie. Przytoczyć można także katastrofy o charakterze lokalnym, które doprowadzają do całkowitego wyginięcia kolonii. Tak było w przypadku pingwinów białookich, którym olbrzymia góra lodowa oderwana od lodowca odcięła dostęp do żerowisk. Z liczącej ponad 150 000 osobników kolonii miało przeżyć jedynie 10 000. Obecnie jest ich znacznie mniej. Masowe wymieranie pingwinów oznacza nie tylko utratę ikonicznych zwierząt, ale także poważne zaburzenia w funkcjonowaniu ekosystemów morskich. Pingwiny są ważnym elementem łańcucha pokarmowego – kontrolują populacje ryb i bezkręgowców, a ich wyginięcie grozi zaburzeniem równowagi ekologicznej. Kolejnym. Źródło: Journal of African Ornithology, Antarctic Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jak to robią, że nie marzną? Ptasie sposoby na mróz
Czy ptaki zamarzają zimą? Absolutnie nie! Mają niezwykłe triki na mróz – od zbiorowego ciepła i bezbolesnych stóp w lodzie po funkcjonowanie w −40°C. Oto ich sekrety przetrwania.
Spis treści Czy ptaki odczuwają zimno? – mechanizmy przetrwania Pióra – indykator zdrowia i wyjątkowy substrat izolacyjny Dlaczego ptaką nie marzną stopy jak u ludzi? Jak ptaki walczą z zimnem – ciepło w liczbach Zima to trudny czas dla ptaków – niskie temperatury i brak jedzenia grożą ich życiu. Dla małych ptaków noc bez schronienia może oznaczać śmierć. Mimo tego potrafią doskonale sobie radzić. Dzięki wyjątkowej budowie piór oraz specjalnym mechanizmom termoregulacji mogą przeżyć zarówno upały powyżej 40°C, jak i mrozy sięgające −40°C. Potrafią znaleźć schronienie w różnych miejscach, tulą się do siebie i stroszą pióra, żeby zatrzymać ciepło. Oto ptasie tajemnice na zimowe przetrwanie. Czy ptaki odczuwają zimno? – mechanizmy przetrwania Ptaki są zwierzętami stałocieplnymi, co oznacza, że utrzymują stałą temperaturę ciała niezależnie od warunków otoczenia. U większości gatunków wynosi ona ok. 41°C, choć u niektórych może sięgać nawet 44°C. Skóra ptaków pokryta jest piórami, które pełnią wiele istotnych funkcji – jedną z najważniejszych jest termoizolacja, chroniąca organizm przed utratą ciepła. Dzięki złożonym mechanizmom adaptacyjnym – fizjologicznym, morfologicznym i behawioralnym, ptaki zasiedliły niemal wszystkie środowiska na Ziemi. Na przykład gatunki pustynne są zdolne żyć i rozmnażać się w miejscach, gdzie temperatura otoczenia może przewyższać ich własną temperaturę ciała. Z kolei ptaki stref umiarkowanych muszą stawiać czoła bardzo niskim temperaturą zimą, które mogą być nawet o 80°C niższe od ich temperatury ciała. Pióra – indykator zdrowia i wyjątkowy substrat izolacyjny Pióra są jedną z charakterystycznych cech ptaków. Umożliwiają im nie tylko latanie, lecz także zapewniają izolację termiczną, dzięki której chronią organizm przed wychłodzeniem oraz przegrzaniem. Są zbudowane z keratyny – tej samej substancji, co ludzkie włosy i paznokcie. W rzeczywistości pióra wyewoluowały najpierw jako ochrona przed utratą ciepła, zanim zaczęły pełnić funkcję lotu. Przyglądając się ptakom uważnie, można zauważyć, jak nastroszają swoje niezwykle gęste pióra, zatrzymując warstwę powietrza – to to jest jak noszenie na sobie puchowej kurtki. Puch z gniazd edredonów od dawna jest wykorzystywany do produkcji kurtek i pościeli ze względu na swoje wyjątkowe właściwości izolacyjne. Brak gruczołów potowych u ptaków sprawia, że się nie pocą. Podczas upałów pozbywają się nadmiaru ciepła poprzez otwieranie dziobów (tzw. ziajanie). Posiadają także gruczoł kuprowy u nasady ogona, który wytwarza oleistą wydzielinę. Ptak musi rozprowadzić ją po całym ciele, by zapewnić piórom wodoodporność, co chroni przed nadmierną utratą ciepła w kontakcie z wodą. Kaczki i inne ptaki wodne poświęcają dużo czasu, wysiłku i energii, by utrzymać wodoodporność piór. Za każdym razem, gdy pada deszcz, muszą zużyć więcej energii i czasu, aby pozostać ciepłymi, suchymi i zdrowymi. U pingwinów pióra są bardzo gęsto upakowane, co minimalizuje tarcie i zawirowania w wodzie, ułatwiając im pływanie, a także zatrzymuje warstwę powietrza blisko skóry. Działa to jak izolator, utrzymując ptaki w cieple nawet w bardzo niskich temperaturach. Dlaczego ptaką nie marzną stopy jak u ludzi? Ptakom stojącym na lodzie lub w lodowatej wodzie, nie marzną stopy dzięki unikalnym przystosowaniom. Najważniejszym z nich jest system przeciwprądowej wymiany ciepła, który polega na bliskim ułożeniu tętnic i żył nóg. Ciepła krew tętnicza płynąca do stóp ogrzewa zimną krew żylną powracającą do ciała. Dzięki temu do stóp dociera już schłodzona krew, a krew wracająca do organizmu jest wstępnie ogrzana. Stopy ptaków wytrzymują niskie temperatury bez uszkodzeń, ponieważ składają się głównie ze ścięgien i kości, a nie z mięśni czy tkanek nerwowych. U ludzi system wymiany przeciwprądowej nie chroni stóp przed odmrożeniami. Ponadto, szybkie krążenie krwi u ptaków zapobiega zamarzaniu krwi w stopach. Badania wykazały, że ptaki takie jak edredony (Somateria mollissima) oraz śnieguły (Plectrophenax nivalis) mają w stopach niewiele receptorów bólu. Mimo że ich stopy są zimne, nie odczuwają silnego dyskomfortu, co umożliwia im przetrwanie w niskich temperaturach. Kończyny pingwinów cesarskich (Aptenodytes forsteri) mają stały kontakt z lodem i śniegiem o temperaturach sięgających do −40°C. Brak odmrożeń jest efektem skutecznego mechanizmu termoregulacji − przeciwprądowego wymiennika ciepła. Jak ptaki walczą z zimnem – ciepło w liczbach W 1969 roku w Norfolk (Wyspy Brytyjskie) podczas zimy w jednej z budek lęgowych dla ptaków odnotowano rekordową grupę strzyżyków (Troglodytes troglodytes) – aż 61 osobników nocujących razem. Kiedy nadchodzą mroźne noce, ptaki te rezygnują z naturalnej agresywności i łączą się w grupy, by wspólnie dzielić ciepło. W ograniczonej przestrzeni budki lęgowej ptaki przyjmują charakterystyczną pozycję – siadają na sobie wzajemnie, głowami skierowane do środka, a ogonami ku wejściu budki. W Polsce natomiast mysikróliki (Regulus regulus), najmniejsze ptaki Europy ważące zaledwie ok. 5 gramów, tulą się do siebie w gąszczu igliwia w mroźne noce. Jak podaje w książce „Zimowy świat” Bernd Heinrich, profesor biologii z Uniwersytetu Vermont (USA), mysikróliki wewnątrz grupy wtulają głowy w ramiona, tak że ich dzioby sterczą do góry, podczas gdy ptaki na brzegu chowają głowy pod skrzydła. Mysikróliki rozpoznają członków rodziny po głosie i chętniej tulą się do bliskich niż do obcych. Ta strategia generuje ciepło przez bezpośredni kontakt. Badania pokazują, że nawet dwa tulące się ptaki oszczędzają dużo energii i mają większą szansę przetrwać zimową noc. Mysikróliki zbierają się w jednym miejscu dzięki kontaktom głosowym. Utrata jednego lub kilku członków grupy może jednak narażać pozostałe ptaki na zamarznięcie w chłodne noce, zwłaszcza po słabym dniu żerowania. Źródła: zpe.gov.pl, allaboutbirds.org, britannica.com Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Kto ma większe szanse w zderzeniu ptaka z samolotem? Takie kolizje nie są rzadkością
Człowiek od zawsze marzył o lataniu, patrząc na ptaki unoszące się nad ziemią. Dziś samoloty przecinają niebo na całym świecie, a ptaki wciąż dzielą z nimi te same przestworza. To opowieść o inspiracji i zderzeniach, które ukształtowały lotnictwo.
Spis treści Od ptaków do aeronautyki – narodziny lotnictwa Dlaczego lotniska przyciągają ptaki? Ptaki jako wyzwanie dla lotnictwa Najpoważniejsze zderzenia samolotów z ptakami Nowoczesne systemy zapobiegania kolizjom Od wieków ptaki inspirowały człowieka do latania, stając się wzorem dla pierwszych konstrukcji maszyn lotniczych. Od szkiców Leonarda da Vinci, po loty braci Wright, obserwacja ptasiego lotu dała początek aeronautyce. Dziś ptaki i samoloty wciąż dzielą te same przestworza, a każde ich spotkanie może stanowić zagrożenie. Współczesne lotniska stosują zaawansowane systemy – od radarów po sztuczną inteligencję – aby zminimalizować ryzyko kolizji. To niezwykły wyścig natury i technologii, który trwa nieprzerwanie. Od ptaków do aeronautyki – narodziny lotnictwa Od zarania dziejów człowiek marzył o lataniu, a inspiracją do tego dążenia były przede wszystkim ptaki. 17 grudnia 1903 r., w wietrzny dzień w Karolinie Północnej, bracia Orville i Wilbur Wright przeszli do historii, dokonując pierwszego lotu płatowcem wyposażonym w silnik. Sukces Wrightów nie był dziełem przypadku – wynikał z wnikliwej obserwacji natury. To właśnie ptaki dostarczyły im klucza do opracowania systemu sterowania, który odróżnił ich konstrukcję od wszystkich wcześniejszych prób. Choć bracia Wright są uważani za pionierów lotnictwa początku XX w., ich fascynacja ptasim lotem miała swoich poprzedników setki lat wcześniej. Najbardziej znaną postacią badającą aerodynamikę skrzydeł był Leonardo da Vinci – florencki uczony i malarz. Około 1486 r. naszkicował w swoim notatniku projekt ornitoptera – maszyny o rozpiętości skrzydeł ponad 10 m, skonstruowanej z sosnowych belek pokrytych jedwabiem. Leonardo wskazywał ptaki, nietoperze oraz latawce jako główne źródła inspiracji dla swoich koncepcji. Choć jego urządzenie mogło teoretycznie latać, nie generowało wystarczającej mocy, aby unieść się z ziemi. Kolejny kluczowy krok w rozwoju aeronautyki wykonał Otto Lilienthal – niemiecki pilot i pionier lotów. Był konstruktorem pierwszych praktycznych szybowców. Powszechnie nazywany „ojcem lotnictwa”, prowadził systematyczne badania nad ptasimi skrzydłami. Jego prace z końca XIX w. stworzyły fundament pod późniejsze osiągnięcia braci Wrightów. Lilienthal zginął jednak tragicznie w 1896 r. w wyniku obrażeń po rozbiciu szybowca. Pierwszy lot trwał zaledwie 12 sekund, a jego trasa wyniosła 36 metrów. Podczas czwartego lotu w tym samym dniu maszyna utrzymała się w powietrzu już 59 sekund i pokonała 256 m., torując drogę dla całej współczesnej aeronautyki. Dlaczego lotniska przyciągają ptaki? Lotniska przyciągają ptaki z powodu ograniczonej presji drapieżniczej – wysokie ogrodzenia uniemożliwiają wejście dzikim zwierzętom, takim jak lisy, dziki czy psy. Ptaki znajdują tam dogodne warunki do odpoczynku, żerowania, a nawet gniazdowania. Sprzyja temu większa dostępność potencjalnych ofiar (drobne ssaki, owady) oraz regularna pielęgnacją terenów zielonych, np. częste koszenie terenów trawiastych. W otoczeniu portów lotniczych występują różnorodne siedliska – od lasów i mokradeł, przez zbiorniki wodne i pola uprawne, po wysypiska śmieci. Takie zróżnicowanie przyciąga zarówno małe ptaki wróblowate (skowronki, pliszki, szpaki), jak i większe gatunki, np. krukowate, mewy, ptaki szponiaste czy gęsi. Z danych opublikowanych przez Organizację Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (ICAO), Agencję Unii Europejskiej ds. Bezpieczeństwa Lotniczego (EASA), Federalną Administrację Lotnictwa (FAA) oraz Światowe Stowarzyszenie ds. Zderzeń z Ptakami (WBA) wynika, że do ponad 70% kolizji statków powietrznych ze zwierzętami dochodzi w pobliżu lotnisk – na ich terenach, w strefach przyległych oraz w przestrzeni powietrznej do 150 m nad ziemią. W Polsce liczba kolizji z ptakami rośnie proporcjonalnie do liczby operacji lotniczych. Dla przykładu, w ciągu ośmiu lat liczba takich zdarzeń zgłaszanych do Urzędu Lotnictwa Cywilnego (ULC) niemal się podwoiła – z niespełna 200 incydentów w 2009 r. do ponad 400 w 2017. Wśród nich 244 przypadki dotyczyły potwierdzonych kolizji z ptakami, pozostałe 157 stanowiły inne incydenty z udziałem zwierząt, w tym niepotwierdzone zderzenia. Ptaki jako wyzwanie dla lotnictwa Kolizje statków powietrznych z ptakami stanowią jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla bezpieczeństwa operacji lotniczych. W opracowaniu „Zarządzanie Zagrożeniami Środowiskowymi na lotniskach” dr Michał Skakuj – ornitolog i były wiceprzewodniczący Komitetu ds. Zderzeń Statków Powietrznych ze Zwierzętami – podkreśla, że na polskich lotniskach stwierdzono występowanie ok. 200 gatunków ptaków. Choć większość z nich to gatunki drobne, o masie nieprzekraczającej 100 g, które zwykle nie powodują poważnych uszkodzeń (z wyjątkiem sytuacji, gdy dochodzi do zderzenia ze stadem ptaków), to największe ryzyko stwarzają ptaki o dużej biomasie. Do tej grupy należą m.in. żuraw zwyczajny (Grus grus), bielik (Haliaeetus albicilla), bocian biały (Ciconia ciconia), duże gęsi, kaczki oraz szpaki, które często poruszają się w licznych stadach. Ryzyko zderzeń gwałtownie rośnie: wiosną, podczas przelotów na lęgowiska, jesienią, gdy ptaki wędrują na zimowiska oraz latem, gdy młode osobniki uczą się latać i często popełniają błędy na trasach przelotu. Dodatkowym czynnikiem ryzyka jest pora dnia. Z badań wynika, że podczas wędrówek migracyjnych zdecydowana większość drobnych ptaków migruje nocą, co sprawia, że zagrożenie nie ogranicza się do godzin dziennych. Z kolei gatunki szybujące na prądach powietrza – takie jak bociany, orły czy myszołowy oraz ptaki o silnym, aktywnym locie, np. gęsi, kaczki czy ptaki siewkowe, latają zarówno w dzień, jak i w nocy. To sprawia, że ryzyko kolizji utrzymuje się praktycznie przez całą dobę. Najpoważniejsze zderzenia samolotów z ptakami Pierwszy udokumentowany przypadek zderzenia statku powietrznego z ptakiem pochodzi już z 1905 roku. Podczas lotu testowego w Dayton (Ohio, USA), samolot Orville’a Wrighta wpadł w stado kosów (Turdus merula). To symboliczne wydarzenie pokazało, że z problemem „bird strike” lotnictwo będzie musiało mierzyć się od samego początku swoje istnienia. Pierwsza odnotowana ofiara śmiertelna z powodu kolizji z ptakami pojawiła się siedem lat później. W 1912 r. pionier lotnictwa Calbraith Perry Rogers zginął podczas pokazów lotniczych w Kalifornii, kiedy jego maszyna wleciała w stado ptaków i runęła do oceanu. Jednym z najtragiczniejszych wypadków w historii aeronautyki spowodowanych zderzeniem z ptakami była katastrofa z 4 października 1960 roku. Samolot pasażerski Lockheed L-188 Electra (Eastern Air Lines), tuż po starcie z lotniska w Bostonie, uderzył w liczne stado szpaków (Sturnus vulgaris). Wskutek zasysania ptaków, trzy z czterech silników utraciły moc, co doprowadziło do utraty kontroli nad maszyną i jej upadku do Zatoki Winthrop. Zginęło 62 z 72 osób na pokładzie – tylko dziesięciu pasażerów przeżyło katastrofę. Najbardziej znanym współczesnym przypadkiem bird strike była sytuacja z lotem US Airways 1549 w 2009 r., powszechnie określana jako „Cud nad Hudson”. Zaledwie sześć minut po wystartowaniu samolot Airbus A320-214 zderzył się ze stadem dzikich gęsi, co doprowadziło do całkowitej utraty mocy obu silników. Dzięki doświadczeniu kapitana Chesleya „Sully’ego” Sullenbergera i perfekcyjnemu awaryjnemu lądowaniu na rzece Hudson – wszyscy pasażerowie i członkowie załogi przeżyli. Nowoczesne systemy zapobiegania kolizjom Współczesne lotniska i linie lotnicze korzystają z zaawansowanych technologii, które chronią pilotów przed kolizjami z ptakami. Jednym z najskuteczniejszych narzędzi są specjalistyczne radary, takie jak systemy „avian radar”, umożliwiające monitorowanie przestrzeni wokół lotniska i wykrywanie obecności ptaków. Dzięki nim można przewidzieć kierunek lotu ptaków i ostrzec załogi samolotów przed startem lub lądowaniem. Coraz częściej stosuje się systemy wizyjne oparte na sztucznej inteligencji, zdolne do rozpoznawania gatunków ptaków i oceniania poziomu zagrożenia w czasie rzeczywistym. W wielu portach lotniczych testowane są drony, które płoszą ptaki w sposób bardziej precyzyjny niż tradycyjne metody. Jednocześnie jedną z najbardziej naturalnych i skutecznych form odstraszania dużych ptaków pozostaje sokolnictwo, które mimo rozwoju technologii wciąż odgrywa istotną rolę w ochronie lotnisk. Lotniska prowadzą również zarządzanie środowiskowe, ograniczając atrakcyjne miejsca dla ptaków poprzez modyfikację roślinności, usuwanie źródeł wody i kontrolę odpadów. Analiza danych po każdym incydencie pozwala szybciej wprowadzać korekty w procedurach bezpieczeństwa. Dzięki połączeniu technologii i przemyślanego zarządzania, coraz więcej lotnisk notuje spadek poważnych kolizji, a ruch lotniczy jest dzisiaj bezpieczniejszy niż kiedykolwiek, nawet w obliczu naturalnych zachowań ptaków, których nie da się w pełni kontrolować. Źródła: kolizjezptakami.pl, neel.com.pl, zbiam.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Śmiertelny wirus dziesiątkuje populację jednego z najrzadszych ptaków świata. Ary z filmu „Rio” dopiero niedawno pojawiły się na wolności
Ara modra to zjawiskowy, charakterystycznie niebieski gatunek papugi, który większość z nas kojarzy z animowanego filmu „Rio”. Chociaż uważano ją za wymarłą na wolności, to niedawno została reintrodukowana do życia w naturze w rodzimej Brazylii. Rzadkie ptaki mają jednak problem: dziesiątkuje je śmiertelna, nieuleczalna choroba. Czy możemy coś zrobić i czy powinniśmy przywracać wymarłe gatunki?
Najnowsze doniesienia z Brazylii wskazują na to, że u wszystkich wypuszczonych niedawno osobników ary modrej zdiagnozowano niebezpiecznego circovirusa, powodującego nieuleczalną chorobę. To zagraża przetrwaniu jednego z najrzadszych gatunków papug na świecie, o które od wielu lat rozpaczliwie walczą biolodzy z całego świata. Jaka jest ara modra? Ara modra (Cyanopsitta spixii) to średniej wielkości papuga o charakterystycznych, intensywnie niebieskich piórach. To jedna z najmniejszych ar, której masa sięga 400 gramów. Skóra wokół jadowicie żółtych oczu jest upierzona, a dziób ptaka czarny. Jest brazylijskim endemitem, czyli gatunkiem, który żyje wyłącznie na określonym obszarze. W przypadku ary modrej były to neotropikalne lasy galeriowe północno-wschodniej części Brazylii, dokładniej pogranicza stanów Bahia i Pernambuco. Ich siedliska znajdowały się w miejscach, w których rosły charakterystyczne drzewa Tabebuia aurea. Jak możemy się domyślać, już ich tam nie ma. Czy da się przywrócić arę jej naturalnemu środowisku? Rzadkie papugi zdobyły popularność dzięki filmowi animowanemu „Rio”, w którym główna bohaterka próbowała ocalić swój gatunek. Historia ma nawiązanie do rzeczywistości, ponieważ kilka lat temu ruszył program reintrodukcji tych rzadkich, niegdyś niemal całkowicie wybitych przez człowieka papug w ich naturalnym środowisku. Projekt ten powstał z inicjatywy biologów różnorodnych organizacji z całego świata. Ta historia nie ma jednak dobrego końca. Wirus dziesiątkuje populację bohaterów animacji Od 2019 roku ara modra jest uznawana za gatunek wymarły na wolności. Od kilku lat trwają jednak próby jego przywrócenia. Od 2020 roku w Brazylii wypuszcza się poszczególne osobniki (przywiezione z niemieckich hodowli). Do tej pory „uwolniono” jednak zaledwie 20 osobników, z których przeżyło zaledwie 11. U wszystkich ocalałych testy wykazały obecność circovirusa, który wywołuje chorobę dziobów i piór u papug, ale nie stanowi zagrożenia dla ludzi. – Na tę chorobę nie ma lekarstwa i w większości przypadków kończy się ona śmiercią ptaka – poinformowała w smutnym oświadczeniu brazylijska agencja ochrony środowiska ICMBio. Co więcej, u 21 innych ptaków z 90 przebywających wciąż w ośrodku hodowlanym w stanie Bahia testy także dały wynik pozytywny. Kontrowersje związane z introdukcją ptaków Centrum hodowlane, w którym przebywają ptaki, jest partnerem Niemieckiego Stowarzyszenia Ochrony Zagrożonych Papug, do którego należy 75% zarejestrowanych na świecie osobników ar modrych. Brazylia zakończyła z nim współpracę w 2024 roku, po tym, jak niemiecka organizacja sprzedała 26 ptaków do prywatnego zoo w Indiach bez zgody kraju. Brazylia wielokrotnie podnosiła obawy na spotkaniach CITES, międzynarodowego organu regulacyjnego ds. handlu dzikimi zwierzętami, w związku z lukami prawnymi, które umożliwiają sprzedaż ary modrej hodowanej w niewoli i napędzają popyt na ten delikatny gatunek. Oprócz utraty naturalnego środowiska, do wyginięcia ptaka na wolności przyczyniło się bowiem także zapotrzebowanie ze strony prywatnych kolekcjonerów. Niemieccy biolodzy zdementowali te pogłoski. Wyjaśnili, że ptaki nie zostały sprzedane, a przeniesione do miejsca, gdzie warunki są bardziej sprzyjające. Ne zmienia to faktu, że współpraca została zerwana. ICMBio nałożyło dodatkowo na ośrodek hodowlany BlueSky karę pieniężną w wysokości 1,8 mln reali (ok. 1,2 mln złotych) za niewdrożenie protokołów bezpieczeństwa biologicznego mających na celu powstrzymanie rozprzestrzeniania się wirusa. Przyszłość i sens reintrodukcji gatunku w Brazylii stoi jednak pod znakiem zapytania. Czy ary modre będzie można podziwiać wyłącznie w zoo? Niedawno w Belgii narodził się kolejny przedstawiciel tego wyjątkowego gatunku. Źródła: National Geographic Polska, bluemacaws.org, france24.com Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Te imponujące ptasie pióra mogą zabić. Bażanty ryzykują życiem, by zdobyć samicę
Samce bażanta diamentowego i złocistego to gwiazdy ptasiej estrady, które znane są z robienia prawdziwego show: wszystko po to, by zwabić do siebie partnerki. Ich misterny taniec byłby jednak niczym, gdyby nie tworzące pelerynę wokół szyi kolorowe pióra, którym samice nie mogą się oprzeć. Często ta ozdoba okazuje się jednak gwoździem do ich trumny.
Wzrok jest kluczowym zmysłem dla ptaków: pomaga znaleźć pożywienie i dostrzegać czyhające drapieżniki. Tym ciekawsze jest to, że niektóre gatunki świadomie decydują się na jego ograniczanie by stawać się… bardziej atrakcyjnymi dla partnerek. Naukowcy przeanalizowali koszt, który ponoszą bażanty za „strojenie się”. Piękne pióra bażanta Bażanty należą do rodziny kurowatych i występują przede wszystkim w Azji, chociaż zawędrowały także na Stary Kontynent – w Polsce najczęściej spotykanym gatunkiem jest bażant zwyczajny (Phasianus colchicus) znany z jaskrawego, metalicznego upierzenia samców. Chociaż występujący u większości ptaków, to dymorfizm płciowy jest szczególnie widoczny właśnie u bażantów: samce są znacznie bardziej barwne i większe od samic, które z kolei przyjmują maskujące barwy zapewniające ochronę podczas wysiadywania jaj. Polski bażant zwyczajny nie popadł jednak w aż tak duży egocentryzm jak bażant złocisty czy diamentowy. Te gatunki posiadają intensywnie czerwone, złote, białe i wzorzyste upierzenie, które w trakcie zalotów formują w wyjątkowe „płaszcze” wokół głowy. Wszystkie bażanty są ptakami średniej wielkości, o długości ciała sięgającej nawet 90 cm, z czego znaczną część stanowi wydłużony ogon. Ich ciało jest dobrze przystosowane do życia na ziemi – mają silne nogi i krótki, zaokrąglony dziób. Widowiskowe zaloty kluczem do sukcesu... i przyczyną zguby Samce wykonują wokół samic widowiskowe pokazy – rozpościerają swoje barwne pióra, wydają charakterystyczne dźwięki i wykonują skomplikowane „tańce”. Samice wybierają partnera na podstawie jakości prezentacji i wyglądu. Tym właśnie zainteresowali się badacze: czy skupienie na urodzie samców ma wpływ na ich przeżywalność? Samce pozostają ślepe na zagrożenia Naukowcy z University of Saint Andrews postanowili zmapować pole widzenia samców i samic bażantów złocistych oraz diamentowych za pomocą badania dna oka. Co się okazało? Barwne pióra układające się w płaszcz, tak charakterystyczne dla tego gatunku, ograniczają pole widzenia samcom o 30–40 stopni w przypadku pionowego widzenia obuocznego. To oznacza, że gorzej dostrzegają obiekty nad i przed głową. Martwe pole za głową samców także jest znacznie większe – aż pięciokrotnie – niż u samic. Samce obu gatunków mają martwe pole wzroku o powierzchni ponad 114 cm², podczas gdy u samic wynosi jedynie 21 cm². To przekłada się bezpośrednio na ich większą podatność na ataki drapieżników. Co ciekawe, badania przeprowadzone na blisko spokrewnionych gatunkach nieposiadających efektownego upierzenia wykazały brak różnic w polu widzenia między samcami a samicami. Dowodzi to, że winę za ograniczenie percepcji ponoszą właśnie ozdobne pióra. Dlaczego bażanty wyewoluowały w ten sposób? Zjawisko to wpisuje się w tzw. zasadę upośledzenia (ang. handicap principle), zgodnie z którą osobniki noszące cechy ewolucyjnie kosztowne (np. narażające ich na większe ryzyko ze strony drapieżników), a jednak przeżywające, sygnalizują swoją wysoką jakość genetyczną. Samiec bażanta, który pomimo ograniczeń związanych z upierzeniem „radzi sobie” i skutecznie konkuruje o partnerki, jest dla samicy sygnałem wyjątkowej siły witalnej i zdolności adaptacyjnych. Badanie przeprowadzono na ptakach w niewoli, a jego wyniki opublikowano w czasopiśmie „Biology Letters”. Źródło: Biology Letters, Instytut Ochrony Przyrody PAN Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jak prawidłowo dokarmiać ptaki? Te zasady warto znać, by im pomóc, a nie zaszkodzić
Sezon na dokarmianie ptaków już w pełni. Mimo, że Polacy lubią im pomagać, wciąż powszechne są błędy w dokarmianiu. Wystarczy znać kilka prostych zasad, by ptakom skutecznie pomóc przetrwać zimę.
Dokarmianie ptaków jesienią i zimą może zadecydować o ich przetrwaniu. To też świetny sposób na obserwację przyrody tuż za progiem domu, a nawet w środku miasta. Jak robić to z głową? Odpowiadamy na najczęstsze pytania i wątpliwości. Po pierwsze: dobre miejsce Zanim wysypiemy ptakom pierwszą porcję jedzenia, warto się zastanowić, jak powinien wyglądać karmnik i gdzie go umieścić. Wystarczy na chwilę wczuć się w sytuację ptasich gości, a z łatwością takie miejsce znajdziemy. Ptaki, jak każdy, potrzebują spokoju przy jedzeniu. Karmnik powinien więc stać/wisieć w spokojnym miejscu, z dala od potencjalnych drapieżników (kotów, psów, drapieżnych ptaków), osłonięty od wiatru, przechodzących ludzi, hałasu, jak najdalej od dróg. Powinien też być regularnie sprzątany, aby nie nagromadziły się ptasie odchody, a resztki jedzenia nie zepsuły się. Po drugie: regularność Ptaki są tak inteligentne, że błyskawicznie zapamiętują miejsca z dobrym jedzeniem, a wieść o pełnym karmniku przyciąga coraz to nowe osobniki. Dlatego ważne jest, by dokarmiać systematycznie. Jeśli będziemy regularnie uzupełniać im jedzenie, a nawet robić to w stałych porach – ptaki będą naszymi stałymi gośćmi, mogą nawet czekać na dokładkę. Bardzo ważne jest też dokarmianie do samego końca zimy – to właśnie jej ostatnie tygodnie są dla ptaków najtrudniejsze. Dla każdego coś dobrego: czym dokarmiać różne gatunki? Najwięcej ptaków chętnie zjada różnorodne nasiona, zwłaszcza słonecznika (łuskanego i w łupinach). Nimi przyciągniemy do karmnika m.in. sikory, dzwońce, wróble, mazurki czy grubodzioby. W gotowych mieszankach ziaren znajdują się zwykle także: proso, pszenica, żyto, owies i nasiona traw. Ważne, by były świeże i suche. Zboża są szczególnie lubiane przez gołębie i sierpówki. Cennym uzupełnieniem będą też orzechy: laskowe, włoskie i ziemne niesolone. To atrakcyjny, wysokoenergetyczny pokarm dla wielu gatunków. Kosy i kwiczoły chętnie zjadają też owoce: jabłka, gruszki, jarzębinę, głóg, rokitnik – wyłącznie bez konserwantów. Popularnym zimowym pokarmem jest także słonina, pod warunkiem że jest niesolona i regularnie wymieniana, szczególnie przy dodatnich temperaturach, kiedy szybko jełczeje. Korzystają z niej głównie sikory, kowaliki i dzięcioły. Można użyć też gotowej mieszanki tłuszczowo-nasiennej w formie kul – ale tylko unikając niebezpiecznych, plastikowych siatek. Ptaki wodne mają specjalne potrzeby Ptakom wodnym, szczególnie łabędziom, można podawać gotowane i drobno pokrojone warzywa (bez soli!). Mogą to być np. marchew, buraki, ziemniaki, kapusta. Zjedzą także pszenicę, kukurydzę, płatki owsiane czy specjalny granulat. Pokarm należy wykładać tylko podczas mrozów, najlepiej do płaskiego pojemnika ustawionego na brzegu, a nigdy do wody! Dlaczego nie wolno dokarmiać pieczywem? Dokarmianie ptaków chlebem i innym pieczywem to chyba najpowszechniejszy błąd. Nie jest to dla nich dobry pokarm – z kilku powodów. Po pierwsze, chleb zawiera mało potrzebnym ptakom składników, za to mnóstwo węglowodanów i soli. A nadmiar soli, podobnie jak u ludzi, może u ptaków wywołać choroby nerek. Pieczywo daje ptakom także fałszywe uczucie sytości, co może prowadzić do niedożywienia. Przy jego trawieniu wydziela się też dużo gazów w układzie pokarmowym – tym bardziej, jeśli pieczywo było np. spleśniałe, co zdarza się często przy wilgotnej aurze. Źródła: Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, WWF Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jak zdobyć przyjaciół i zjednać sobie ludzi? Papużki już to rozgryzły i powinniśmy się od nich uczyć
Mnicha nizinna ostrożnie bada teren, szanuje przestrzeń osobistą i powoli przekonuje do siebie inne ptaki, zanim przystąpi do odważniejszych interakcji – robi więc więcej niż niektórzy ludzie. Naukowcy dowiedli, że i my mamy się czego uczyć od dobrze wychowanych ptaków, bo potrafią one w błyskawiczny i skuteczny sposób wykształcać przyjaźnie.
Niektóre papugi ostrożnie testują nowe znajomości, zanim pójdą „na całość”. To zachowanie pozwala im wykształcić trwałe przyjaźnie, uniknąć agresji i innych nieprzyjemności. Naukowcy badający mnichy nizinne udowadniają nam, że ptaki inteligentnie rozwijają więzi społeczne: niekiedy lepiej od ludzi. Jak papugi nawiązują przyjaźnie? Papugi, tak jak ludzie, wykazują silną potrzebę życia w grupie. Ich przyjaźnie nie powstają jednak przypadkowo, lecz są efektem wieloetapowego procesu społecznego, który minimalizuje ryzyko konfliktów. Badania przeprowadzone przez zespół naukowców z University of Cincinnati wykazały, ze mnichy nizinne – gatunek pięknych, zielonkawych papug z Ameryki Południowej – stopniowo zbliżają się do nowych osobników, szanując swoją przestrzeń osobistą, obserwując je z dystansu, a dopiero po jakimś czasie, w przemyślany sposób podejmują ostrożne próby nawiązania kontaktu. Wyniki opublikowali 12 listopada 2025 roku w czasopiśmie „Biology Letters”. Podryw „na papugę” Wygląda na to, że wiele osób szukających nowych znajomości naprawdę mogłoby uczyć się od ptaków. Te w pierwszych etapach relacji kategorycznie unikają bezpośredniego kontaktu fizycznego. Z czasem jednak, gdy pojawia się wzajemne zaufanie, ptaki zaczynają siedzieć bliżej siebie, dotykać się dziobami, a nawet pielęgnować swoje pióra. Brzmi znajomo? To właśnie te drobne, przyjazne gesty budują fundamenty silnych więzi społecznych, których efektem może być wspólne, przyjazne dzielenie przestrzeni, jedzenia a niekiedy nawet tworzenie par lęgowych. Czy zwierzęta mogą się przyjaźnić? Badacze obserwowali zachowania mnichów nizinnych w grupach, dokumentując ponad 179 relacji między nieznanymi sobie osobnikami. Nieznajomi początkowo zachowywali dystans, ale po jakimś czasie dochodziło między nimi nawet do dzielenia się pożywieniem, co w świecie ptaków stanowi wyraz głębokiego zaufania. Analogiczne mechanizmy społeczne zaobserwowano także u nietoperzy. To dowodzi, że – także w świecie zwierząt – kropla drąży skałę i szczególnie w relacjach społecznych warto wykazywać się cierpliwością i zrozumieniem. Papugi troszczą się o siebie nawzajem Mamy dowody na to, że przyjaźnie u papug powstają powoli i wymagają czasu, cierpliwości oraz wzajemnego szacunku. Zjawisko to ma wiele wspólnego z relacjami międzyludzkimi – również my powinniśmy uczyć się budować zaufanie i dbać o więzi społeczne stopniowo, unikając pochopnych ocen i ryzykownych zachowań. Warto pamiętać, jak bardzo społecznymi – i podobnymi do nas – zwierzętami są papugi. Opiekunowie papug trzymanych w domu powinni wziąć pod uwagę, że dla ich podopiecznych kluczowa jest obecność przedstawicieli innego gatunku lub kontakt z opiekunem. Izolacja może prowadzić u nich do problemów behawioralnych lub nawet… depresji. Zapewnienie papudze towarzystwa (co zaskakujące nawet w postaci „wideorozmów” z innymi ptakami czy obserwacji nagrań ptaków) może znacząco poprawić ich komfort psychiczny. Czy my chcielibyśmy być uwięzieni w miejscu, w którym nie mamy do kogo otworzyć „dzioba”? Źródła: Biology Letters, Northeastern University Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Na co polują miejskie koty i jak wpływają na ekosystem? To TikTok sprawia, że wiemy o nich coraz więcej
Wydawałoby się, że największym kocim przysmakiem są myszy. Nie jest to jednak prawda: większość udomowionych wąsaczy najczęściej poluje na stawonogi: owady i pająki. Koty chodzą własnymi ścieżkami i mają swoje tajemnice, ale naukowcy postanowili wykorzystać nowatorską metodę, by lepiej poznać ich dokładną dietę. Wykorzystali… social media. Ale nie, koty nie musiały pisać komentarzy.
Bardzo trudno jest przeanalizować dokładną dietę domowych kotów. Szczególnie w środowisku miejskim znikają one w mozaice uliczek, zajmując się swoimi sprawami. Badacze postanowili wykorzystać media społecznościowe, by lepiej poznać ich zwyczaje, wykorzystać materiały wrzucane przez ich właścicieli i przeprowadzić drobiazgową analizę. Skupili się na TikToku i serwisie iStock. To obserwacja kociego życia „od środka”. Drzemy koty o social media, a one pomagają naukowcom Badacze z uniwersytetu w Campinas w Brazylii przeszukali TikToka i inne popularne social media, analizując ponad 17 000 zdjęć i filmów. Wszystko po to, by poznać „dowody rzeczowe” kocich polowań i sprawdzić, na co te słodkie drapieżniki najczęściej polują. Znaleziono setki aktów drapieżnictwa – łatwiej i szybciej, niż udałoby się wykorzystując konwencjonalne metody badawcze. Odnotowali w sumie 14 odrębnych rzędów stawonogów, które stawały się ofiarami kotów. Najczęstszym przysmakiem były prostoskrzydłe (Orthoptera, czyli rząd obejmujący świerszcze, szarańcze czy popularne w Polsce koniki polne) – stanowiły one 20,7% obserwacji. W 14,5% przypadków ofiarami były pluskwiaki (Hemiptera, takie jak piewiki, które coraz bardziej panoszą się w Polsce), a w 14,4%: karaluchy i terminy (Blattodea). Czy internet prawdę nam powie? Odkrycia naukowców wskazują na to, że koty w środowisku miejskim polują na zaskakująco zróżnicowaną gamę stawonogów. Dane zebrane z mediów społecznościowych wykazały także zarówno pewne podobieństwa, jak i różnice w porównaniu z kocimi upodobaniami opisanymi w literaturze naukowej. Materiały publikowane w internecie są bliżej ich „naturalnego” zachowania. Na co polują koty i jak zagrażają środowisku? Nasze niewinne zwierzaki to prawdziwe maszyny do zabijania. Chociaż zwalczanie owadów potrafi służyć ludziom (ale pająki powinny zostawić w spokoju), to polują także na małe ssaki: myszy, nornice, ryjówki, krety, szczury czy młode króliki. Według badań przeciętny kot żyjący na przedmieściach zjada nawet 200 ssaków rocznie. Ofiarami kotów stają się także ptaki: wróble, sikorki, mazurki, kosy czy drozdy. To szczególny problem dla ornitologów, którzy dokarmiają ptaki. Te zlatują się do karmników, a tam stają się łatwymi ofiarami dla czyhających na nie futrzastych drapieżników. Jak, posiadając kota, dbać o inne zwierzęta? Koty, jako drapieżniki, mają olbrzymi wpływ na lokalne populacje zwierząt. Tylko w Stanach Zjednoczonych koty odpowiadają za śmierć ponad 2 mld ptaków i 12 mld ssaków rocznie. Ta presja przyczynia się do zmniejszania populacji rodzimych gatunków, lokalnych wymierań i zachwiania równowagi w ekosystemach (np. śmierć ptaków owadożernych sprawia, że wzrasta liczba owadów, a koty nie są w stanie polować na robaki tak efektywnie – dla nich to zabawa). Równowaga między obecnością kotów a ochroną populacji dzikich zwierząt jest bardzo istotna z punktu widzenia ekologii. Świadomi właściciele kotów powinni znać konsekwencje swoich działań. Według naukowców warto ograniczać wypuszczanie kotów bez kontroli, szczególnie w okresie lęgowym ptaków, zakładać im specjalne dzwoneczki ostrzegające potencjalne ofiary (chociażby w tym okresie, bo na stałe przytwierdzone potrafią bardzo męczyć koty) czy zapewniać im odpowiednio atrakcyjne zabawy, by zaspokoić ich instynkt łowiecki. Źródła: Insect Conservation and Diversity, National Library of Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Na straży nieba. Coraz mniej drapieżników, coraz więcej pytań o przyszłość ekosystemu
Obecność ptaków drapieżnych to dowód na równowagę w przyrodzie, a ich znikanie – ostrzeżenie o kryzysie środowiskowym. W odpowiedzi na spadek ich liczebności powstał „Program ochrony ptaków szponiastych w Polsce”. Fundacja ORLEN, Narodowa Fundacja Ochrony środowiska i UNEP/GRID-Warszawa połączyły siły, by ratować kilka zagrożonych gatunków i przywrócić im przestrzeń do życia.
Orzeł przedni to symbol siły i majestatu, ale dziś w Polsce żyje zaledwie 30–35 par lęgowych tego gatunku. Podobnie rzadkie są rybołowy, orlików grubodziobych mamy pewnie nie więcej niż tuzin, a gadożerów zaledwie kilka par lęgowych. Ta sytuacja to przede wszystkim efekt zmian środowiskowych. – Największe zagrożenie to działalność człowieka: utrata siedlisk i żerowisk w skutek intensyfikacji rolnictwa, a także obecność gatunków inwazyjnych, takich jak bezlitośnie niszczący lęgi szop pracz – tłumaczy dr Piotr Mikołajczyk, główny specjalista ds. środowiska i bioróżnorodności w UNEP/GRID-Warszawa. Ochrona prawna to początek Choć wszystkie ptaki szponiaste w Polsce są objęte ochroną prawną, nie zwalnia nas to od troski i wysiłków na rzecz utrzymania, a czasem wręcz przetrwania ich populacji. W odpowiedzi na te wyzwania został stworzony „Program ochrony ptaków szponiastych w Polsce”. To trzyletnia inicjatywa koordynowana przez UNEP/GRID-Warszawa, a wspierana przez Fundację ORLEN. Jej celem jest ochrona oraz odbudowa krajowych populacji takich gatunków jak sokół wędrowny, orzeł przedni, bielik, orlik krzykliwy i rybołów. – Ochrona ptaków szponiastych to dla nas szczególny projekt. Cieszymy się, że dzięki zaangażowaniu naszych partnerów, ekspertów z UNEP/GRID–Warszawa, możemy współpracować w ramach naszego wsparcia dla ochrony bioróżnorodności. To długofalowy projekt, uzupełniający pozostałe inicjatywy na rzecz utrzymania równowagi przyrodniczej – podkreśla Jacek Mazurczak, dyrektor Biura Relacji z Otoczeniem ORLEN. Skuteczna pomoc w terenie W ramach programu prowadzone są działania terenowe: montaż platform lęgowych i wszechstronny monitoring: obrączkowanie, montaż fotopułapek przy gniazdach czy zakładanie nadajników telemetrycznych. Uzupełnieniem są badania genetyczne oraz analizy kolizji z infrastrukturą. Kluczowe jest również wsiedlanie młodych sokołów, które pozwala na przywracanie gatunku w miejscach ich dawnego występowania. Oprócz konkretnych działań ochronnych program obejmuje też edukację – szkolenia dla wolontariuszy i pracowników nadleśnictw, publikację materiałów promujących wiedzę o ptakach drapieżnych oraz transmisje online z gniazd. Powstał portal „Pomagamy szponiastym”, a program i jego bohaterowie są prezentowani także w mediach społecznościowych. Bo to właśnie świadomość społeczna bywa kluczowa w ich ochronie. – Ochrona gatunków szponiastych nie kończy się na stworzeniu im warunków lęgowych. Bywa, że wymagane są interwencje – jak adopcje piskląt czy naprawa uszkodzonego gniazda – ale ogólnie w naturę nie ingerujemy bez potrzeby – podkreśla dr Mikołajczyk. Zaangażowanie ORLEN w ochronę przyrody – Projekt wpisuje się w strategię zrównoważonego rozwoju ORLEN, której kluczowym celem jest między innymi ochrona środowiska naturalnego. Dla nas – fundacji działającej w imieniu spółki, która sama ma przecież orła w logotypie – dołączenie do tego programu było oczywistością. Ptaki drapieżne są szczególnie wrażliwe na zmiany zachodzące w środowisku – często do bytowania potrzebują rozległych obszarów, a ich wymagania dotyczące miejsc, gdzie zakładają gniazda, są czasem bardzo specyficzne – mówi Katarzyna Harpak, prezeska zarządu Fundacji ORLEN. Za realizację programu odpowiadają trzy organizacje, których doświadczenie i zaangażowanie w troskę o środowisko są nie do przecenienia. Centrum UNEP/ GRID-Warszawa, koordynator programu, działa od 1991 roku w strukturze Narodowej Fundacji Ochrony Środowiska, realizując projekty z obszaru różnorodności biologicznej, ochrony środowiska czy zrównoważonej działalności biznesu. Dwie organizacje partnerskie: Komitet Ochrony Orłów oraz Stowarzyszenie Na Rzecz Dzikich Zwierząt „Sokół”, mają także ugruntowane wieloletnią działalnością kompetencje i doświadczenie. Jak zaznacza dr Mikołajczyk, ten program nie jest papierową inicjatywą. To długofalowy projekt, który łączy wiedzę, doświadczenie i zaangażowanie, przekuwając je w konkretne działania ochronne. Dzięki niemu ptaki szponiaste wciąż będą mogły królować na polskim niebie. Materiał promocyjny marki ORLEN
Najmniejsze ptaki polskie ważą tylko kilka gramów. To puchate perełki naszej fauny
Mysikróliki to jednocześnie najmniejsze ptaki polskie i całej Europy. Ważą od 5 do 7 gramów i bez trudu mieszczą się w dłoni. Spotkacie je w całej Polsce.
Spis treści: Najmniejsze ptaki polskie Niezwykłe umiejętności mysikrólików Mysikrólik – co oznacza jego nazwa i skąd się wzięła? Inne najmniejsze ptaki Polski Ważą średnio 6 gramów, a po długim locie lub mroźnej nocy jeszcze mniej. A jednak potrafią pokonywać wielkie odległości i bez problemu przeżyć nawet srogie zimy. Mysikróliki to prawdziwe „żywe srebro” – najmniejsze ptaki polskie i europejskie. Najmniejsze ptaki polskie Długość ciała mysikrólika wynosi zaledwie 8,5–9,5 cm, a masa około 4–7 gramów. Rozpiętość skrzydeł mieści się w granicach 13–16 cm. Pamiętajmy, że wymiary podaje się razem z piórami, więc w tej drobniutkiej puchatej kulce, jaką jest mysikrólik, kryje się jeszcze mniejsze ciałko. Dla porównania – uważany za małego ptaka wróbel zwyczajny może ważyć nawet 40 gramów, czyli prawie 6 razy więcej niż statystyczny mysikrólik. Ubarwienie Charakterystyczną cechą mysikrólika jest złocistożółta pręga na czubku głowy, otoczona czarnymi paskami – u samców pręga jest bardziej jaskrawa niż u samic. Reszta upierzenia jest oliwkowozielona z białawym brzuchem, co pomaga ptakowi doskonale wtopić się w otoczenie. Jego niewielkie, czarne oczka oraz delikatny dziobek dodają mu uroku. Tryb życia Jest ptakiem niezwykle ruchliwym i energicznym. Spędza większość czasu skacząc po gałęziach drzew i krzewów w poszukiwaniu owadów i pajęczaków, które stanowią jego główne pożywienie. W zimie, kiedy dostęp do owadów jest utrudniony, uzupełnia dietę nasionami drzew iglastych. Jest to ptak towarzyski, często widywany w mieszanych stadach z innymi gatunkami (np. sikorami), szczególnie zimą. Występowanie Mysikrólika można spotkać w całej Polsce, choć najliczniej występuje w lasach iglastych, zwłaszcza w borach świerkowych. Preferuje gęste drzewa, gdzie znajduje schronienie i pożywienie. Ze względu na wielkość i tryb życia mysikrólika znacznie łatwiej usłyszeć, niż zobaczyć. A śpiewa wysoko i głośno, o różnych porach roku, nawet zimą. W Europie jest szeroko rozpowszechniony – od Półwyspu Iberyjskiego po Skandynawię i Ural. Zamieszkuje także Azję oraz w północną Afrykę. Rozmnażanie Gniazda mysikrólików mają formę głębokiego koszyczka z otworem u góry i są niezwykle małe – mają około 7 cm, średnicy. To finezyjne konstrukcje z gałązek, traw, mchów i porostów, komfortowo wyścielone piórami i sierścią. W takiej kulce mieści się nie tylko samica, ale nawet 12 jaj, ułożonych często w dwie warstwy, a potem piskląt. Okres lęgowy mysikrólików trwa od kwietnia do lipca. Po wykluciu młode pozostają w gnieździe przez ok. dwa tygodnie. W sezonie lęgowym mysikróliki mogą wyprowadzić nawet dwa lęgi. Niezwykłe umiejętności mysikrólików Mysikróliki, wbrew swoim rozmiarom, są ptaszkami odważnymi i wytrzymałymi, szczególnie na niskie temperatury. Potrafią także odbywać bardzo dalekie wędrówki. Są ptakami migrującymi lub osiadłymi. Populacje europejskie, szczególnie na północy kontynentu, są osiadłe. Stwierdzono, że mysikróliki przelatują nad całym Bałtykiem. Dla tak małego ptaka, z minimalnymi zapasami tłuszczu, to wielki wysiłek. Mysikróliki po wylądowaniu na polskim wybrzeżu muszą przez kilka godzin dochodzić do siebie. Ich europejskie zimowiska to m.in. Hiszpania, Włochy, Grecja i kraje bałkańskie. Migracje mysikrólików odbywają się w marcu–kwietniu, a z powrotem od września do listopada. Bernd Heinrich w książce "Zimowy świat. Jak zwierzęta radzą sobie z zimnem" opisuje sposoby mysikrólików na przetrwanie niskich temperatur. Wpadają one w czasowe odrętwienie – coś na kształt krótkotrwałego snu zimowego. Obniżają temperaturę ciała, ich łapki mają wtedy niemal zero stopni Celsjusza. Wtulają głowy w pióra i tak mogą przetrwać najzimniejsze godziny nocy i duże mrozy. Często nocują w grupach, przytulone do siebie, co pozwala im zachować ciepło. Mysikrólik – co oznacza jego nazwa i skąd się wzięła? „Królik” w nazwie tego ptaszka oznacza „mały król”. „Królewski” rdzeń ma też jego łacińska nazwa: Regulus regulus. Regulus oznacza księcia lub królewicza. Także w języku angielskim rodzina mysikrólików to kinglets, choć sam gatunek nazywa się goldcrest. W języku greckim mysikróliki i strzyżyki określane są jako basileus i basiliskos – czyli odpowiednio król i królewiątko. Skąd te międzynarodowe nawiązania do królewskości w przypadku tak małego ptaka? Prawdopodobnie z folkloru i baśni, wywodzących się ze starożytnej opowieści o „królu ptaków”, przytaczanej przez Arystotelesa i Pliniusza. Mówi ona o konkursie na króla wszystkich ptaków. Miał nim zostać ten, który potrafi latać najwyżej. Wydawało się, że będzie to orzeł, ale kiedy ten zaczął słabnąć, spod jego skrzydeł wyleciał maleńki mysikrólik i wzniósł się jeszcze wyżej. Mysikrólika prawdopodobnie dobrze znali także rybacy i żeglarze, bo podczas migracji przysiadał na masztach statków. Być może także żółta pręga na główkach tych ptaków kojarzyła się z koroną. Inne najmniejsze ptaki Polski Niezwykle mały i lekki mysikrólik to niejedyny tak niewielki ptak występujący w Polsce. Ma całkiem liczne towarzystwo ptaszków z których największe osobniki ważą tylko około 10 gramów lub niewiele więcej. Ptaki podobnej wagi i wielkości to między innymi: zniczek, strzyżyk, sikora sosnówka, modraszka zwyczajna (inaczej sikora modraszka), pełzacz leśny, muchołówka mała, sikora lazurowa (występuje w Polsce sporadycznie). Najmniejszy z nich jest zniczek. Jest także najbliższym krewnym naszego bohatera, mysikrólika. I bywa z nim mylony, bo na głowie także ma jaskrawożółtą, wpadającą w kolor pomarańczowy pręgę. Ubarwienie zniczka jest nieco bardziej kontrastowe i kolorowe. Zniczek jest minimalnie większy i cięższy od mysikrólika a biolodzy przypuszczają że te dwa gatunki oddzieliły się od siebie dość późno, bo w okresie zlodowaceń. Zniczek zajął raczej południowe rubieże Europy i zupełnie nie występuje w Skandynawii. W Polsce jest coraz liczniejszy, zapewne dzięki ocieplającemu się klimatowi. Na zimę póki co odlatuje na południe. Warto również wspomnieć o strzyżyku (Troglodytes troglodytes), który jest jednym z najmniejszych ptaków w Polsce, choć nie tak małym jak mysikrólik. Strzyżyk wyróżnia się krępą budową ciała, krótkim ogonkiem trzymanym pionowo oraz brunatnym, prążkowanym upierzeniem. W przeciwieństwie do mysikrólika i zniczka, preferuje środowiska krzewiaste i poszycie lasów liściastych. Prowadzi głównie naziemny tryb życia. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Pingwinom grozi wyginięcie. Największym zagrożeniem są kutry rybackie i rybołówstwo
Najnowsze badania naukowców z Uniwersytetu St. Andrews wykazały, że pingwiny przylądkowe żerują na tych samych obszarach, po których pływają kutry rybackie. Rybołówstwo przemysłowe na dużą skalę sprawia, że zwierzęta te coraz częściej muszą walczyć o przetrwanie.
Pingwin przylądkowy lub pingwin toniec (Spheniscus demersus) to samotnik. Zamieszkuje wybrzeża Afryki Południowej i wyspy od Namibii do południowego Mozambiku. Żeruje na morzu polując na małe ryby. Osobniki dorosłe prowadzą osiadły tryb życia. Młode, po uzyskaniu samodzielności, oddalają się od stada. Dopiero po okresie pierzenia wracają i rozmnażają się w kolonii rodzimej. Jest krytycznie zagrożony wyginięciem. Pingwinom przylądkowym grozi wyginięcie Szkoccy naukowcy z Uniwersytetu St. Andrews na łamach czasopisma „Journal of Applied Ecology” opublikowali właśnie niepokojącą pracę. W artykule po raz pierwszy opisali, jak gospodarka rybacka w bezpośredni sposób stwarza konkurencję i zagrożenie dla konkretnego gatunku, w tym przypadku właśnie pingwina przylądkowego. Badacze przypominają, że populacja tego gatunku spadła o prawie 80% w ciągu ostatnich trzydziestu lat. – Również z powodu konkurowania z lokalnymi rybakami, którzy poławiają sardynki i sardele (ryby szerzej znane jako anchois). To kluczowe pożywienie pingwinów przylądkowych – podkreślają autorzy badania w oświadczeniu. Pingwiny muszą konkurować z kutrami rybackimi o pożywienie Naukowcy w swoim badaniu po raz pierwszy wprowadzili nową miarę w analizie wpływu działalności człowieka na ekosystemy. Nazwali ją „intensywnością nakładania się”. Mierzy ona nie tylko wielkość wspólnej przestrzeni między pingwinami a kutrami rybackimi, ale także liczbę zwierząt faktycznie dotkniętych tym współwystępowaniem. – Chcieliśmy znaleźć lepszy sposób oceny, jak wiele pingwinów jest potencjalnie dotkniętych działalnością rybacką w pobliżu, a nie tylko miejsca, w którym występuje nakładanie się – powiedziała dr Jacqueline Glencross, główna autorka badania ze Szkockiego Instytutu Oceanicznego na Uniwersytecie St. Andrews. Zespół korzystał z danych zebranych na podstawie śledzenia pingwinów na wyspach Robbeneiland i Dassen. Okazało się, że w 2016 roku, czyli w okresie, gdy łączna masa populacji ryb w tamtejszym akwenie była wyraźnie niższa niż zwykle, ok. 20% pingwinów żerowało na tych samych obszarach, na których aktywne były kutry rybackie. Natomiast w latach, gdy populacja ryb była większa, konkurencja spadała do zaledwie 4%. Jak przemysł rybny powoli zabijają zwierzęta? Jest to poważny problem, ponieważ pingwinom bardzo trudno jest konkurować z przemysłem, który bardzo często odławia dużą część biomasy. W wodzie zostaje wówczas mniej ryb, więc ptaki te muszą dłużej szukać jedzenia i zużywają na to więcej energii. – To wszystko zwiększa presję na gatunek, który i tak już znajduje się w kryzysie – podkreślają uczeni. Z drugiej strony aktywność kutrów rybackich powodują znaczny hałas, a ruch statków może rozpraszać ławice i przepędzać ryby w głębsze lub dalsze rejony, które są mniej dostępne dla nurkujących pingwinów. – Odkrycia te sugerują, że konkurencja między rybakami a pingwinami może się nasilać, gdy brakuje ryb, co stanowi największe ryzyko w newralgicznych okresach, takich jak wychowywanie piskląt. Wtedyy dorosłe pingwiny muszą efektywnie żerować, aby wyżywić swoje młode – napisali badacze. Pingwiny kontra rząd RPA Autorzy podkreślają, że badanie to stanowi nowe narzędzie do oceny ryzyka ekologicznego i wspierania zarządzania zrównoważonym rybołówstwem. – Ma ono również praktyczne implikacje dla projektowania dynamicznych morskich obszarów chronionych i zamykania niektórych przestrzeni dla rybołówstwa – twierdzą naukowcy ze szkockiego uniwersytetu. Co ciekawe, sprawa pingwinów przylądkowych trafiła nawet do sądu najwyższego Republiki Południowej Afryki. Na początku tego roku działacze ochrony przyrody doszli do ugody z sektorem rybackim w sprawie konieczności zamknięcia łowisk w pobliżu kolonii pingwinów. Po tym wyroku rząd RPA przywrócił więcej biologicznie istotnych stref zakazu połowów wokół wyspy Robbeneiland, czyli jednej z tych, które były objęte badaniem. Źródło: PhysOrg Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Przemawianie do mew może sprawić, że nie ukradną ci jedzenia. Nowe spojrzenie na komunikację z ptakami
Najnowsze eksperymenty udowadniają, że mewom można... przemówić do rozumu. Ton i sposób mówienia ma realny wpływ na zachowanie tych ptaków i może przesądzić o tym, czy skuszą się na jedzenie. To pierwszy taki przypadek wśród dzikiego gatunku zwierząt, który udowadnia, że odstraszanie nie wymaga przemocy fizycznej.
Mewy często próbują skraść przekąski nieuważnym spacerowiczom. Naukowcy z Uniwersytetu w Exeter postanowili sprawdzić, jak te inteligentne ptaki reagują na ludzkie głosy i czy można skutecznie zniechęcić je do kradzieży jedynie za pomocą komunikatów głosowych. Wyniki eksperymentu są zaskakujące i pokazują, że w kwestii ptaków wciąż wiele jeszcze pozostało do odkrycia. Jak głos człowieka wpływa na zachowanie mew? Zespół naukowców z brytyjskiego Exeter przeprowadził pionierskie badanie, którego celem było sprawdzenie, jak różne formy komunikacji głosowej wpływają na mewy i czy można dzięki nim – wykorzystując wyjątkową inteligencję tych ptaków – skutecznie odstraszyć je od kradzieży jedzenia. Badacze wyszli z założenia, że mewy srebrzyste żyjące w miastach muszą konkurować z innymi zwierzętami i ludźmi o ograniczone zasoby żywności. Z tego powodu nauczyły się obserwować nasze zachowania i interpretować sygnały, które mogą świadczyć o szansie na zdobycie pożywienia. Ciekawym przykładem tej inteligencji jest zdolność do rozróżniania, kiedy człowiek nie zwraca uwagi na swoje jedzenie – wtedy mewy szybciej podejmują próbę kradzieży. Potrafią także zidentyfikować sygnały zagrożenia, takie jak kontakt wzrokowy, energiczne ruchy czy podniesiony głos. Czy ptaki rozumieją, co się do nich mówi? Eksperyment naukowców polegał na wystawieniu mew na różne bodźce dźwiękowe w obecności pojemnika z frytkami. Gdy ptaki zbliżały się do jedzenia, odtwarzano im trzy nagrania – męskiego głosu wypowiadającego frazę: „Nie, zostaw, to moje jedzenie” spokojnym tonem, tego samego komunikatu w wersji wykrzyczanej oraz neutralnego śpiewu słowika jako próby kontrolnej. W badaniu wzięło udział 61 mew z dziewięciu nadmorskich miast Kornwalii. Wyniki okazały się zaskakujące: niemal połowa mew usłyszawszy krzyk, w ciągu minuty odlatywała od pojemnika z jedzeniem. Gdy odtwarzano im spokojny głos, tylko 15% ptaków odlatywało, jednak większość oddalała się pieszo, pozostając czujna. W trakcie emitowania głosu słowika aż 70% mew pozostawało w pobliżu. – Odkryliśmy, że mewy były bardziej czujne i mniej chętne do dziobania pojemników z jedzeniem, gdy odtwarzaliśmy im męski głos: niezależnie od tego, czy mówił, czy krzyczał – mówi dr Neeltje Boogert z Centrum Ekologii i Ochrony Przyrody z Uniwersytetu w Exeter. Nie trzeba krzyczeć, mewy doskonale znają nasze intencje Warto wspomnieć, że wszystkie nagrania użyte w eksperymencie odtwarzane były z tą samą głośnością: eliminowało to czynnik dynamiczny, który mógłby wskazywać, że ptaki boją się po prostu głośnych dźwięków. Decydujący był sposób wypowiadania słów, a nie natężenie głosu. Spokojne mówienie do ptaków nadal powstrzymywało je przed zbliżeniem się do jedzenia, jednak nie wywoływało tak gwałtownej reakcji stresowej. Ptaki tylko próbują przeżyć Naukowcy chcieli udowodnić, że do odstraszenia mew nie jest konieczna przemoc fizyczna. Wykorzystali oni głosy mężczyzn, ponieważ w większości to panowie popełniają przestępstwa przeciwko dzikim zwierzętom. – Nie chcemy, by ludzie krzywdzili mewy. Są gatunkiem wymagającym ochrony, a ten eksperyment pokazuje, że istnieją pokojowe sposoby ich odstraszania, które nie wymagają kontaktu fizycznego – przekonuje dr Boogert. Źródło: Biology Letters, National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Sekretne życie orła cesarskiego – gatunek na granicy przetrwania
Orzeł cesarski to prawdziwy włodarz nieba. Jego potężne skrzydła i przenikliwe spojrzenie od wieków budzą podziw ludzi i stanowi symbol władzy w kulturach. Oto fascynująca podróż po świecie największych ptaków drapieżnych.
Spis treści Orzeł w znaczeniu historycznym Wygląd i cechy rozpoznawcze orła cesarskiego Zasięg występowania i rozmieszczenie Gniazdowanie i wybór siedlisk Dieta orła cesarskiego – co kryje się w menu władcy przestworzy? Podniebna podróż – dokąd orły cesarskie migrują? Orzeł cesarski – majestatyczny drapieżnik o ogromnej rozpiętości skrzydeł, którego zasięg rozciąga się od Europy Środkowej aż po Bajkał. Poluje na zające, sarny, ptaki drapieżne, a nawet sowy, dostosowując dietę do lokalnych warunków. Podczas migracji potrafi pokonywać nawet do 5000 km. Jego populacje są dziś zagrożone wyginięciem, a badania nad biologią, migracjami i dietą pozwalają lepiej zrozumieć potrzeby gatunku i skutecznie planować jego ochronę. Orzeł w znaczeniu historycznym Od czasów starożytnych orzeł uważany był za symbol niebiański, który ze sfery natury przenikał do wielu kultur i religii na całym świecie. Uosabiał zarówno władzę, siłę, potęgę, jak i nieśmiertelność oraz zmartwychwstanie. Grecki filozof Arystoteles widział w nim wyobrażenie świadomości duchowej, a dla Karola Wielkiego – twórcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego w VIII wieku – orzeł stał się godłem. Od XIV w. symbolizuje też państwowość Polski. W średniowiecznych bestiariuszach, takich jak „Ashmole Bestiary” lub „Aberdeen Bestiary”, powstałych w Anglii w XIII w., pojawiały się motywy orłów trzymających młode przed słońcem i wyrzucających te, które nie potrafiły patrzeć. Choć w rzeczywistości większość orłów nie wyrzuca zdrowych piskląt z gniazda, przedstawione w manuskryptach sceny niosą bogate znaczenie symboliczne. Motyw ten można interpretować jako symbol siły, czujności i gotowości do stawienia czoła wyzwaniom, który w prosty sposób ukazywał naturalną ideę, że tylko silni i przygotowani przetrwają lub zostaną wybrani. Prof. Jerzy Bralczyk w swoim dziele „Zwierzyniec” wspomina, że dawniej wodzowie brali orła na wojskowe sztandary, a królowie, cesarze i włodarze miast chętnie umieszczali go na wszelkich znakach. To dowód na przypisywaną orłowi siłę i autorytet. Wygląd i cechy rozpoznawcze orła cesarskiego Orzeł cesarski (Aquila heliaca) jest nieco mniejszy od bielika (Haliaeetus albicilla) i orła przedniego (Aquila chrysaetos), a większy od orlika krzykliwego (Clanga pomarina) i grubodziobego (Clanga clanga). Dorosły ptak wyróżnia się brązowo-czarnym upierzeniem, jasno-złocistym karkiem oraz białymi plamami na ramionach. Ma mocny, ciemny dziób i żółte szpony, przy czym szatę ostateczną osiąga ok. 6. roku życia. Młode osobniki w okresie dojrzewania mają pstrokate upierzenie na grzbiecie, natomiast tułów i pokrywy skrzydłowe od spodu są piaskowe. Płeć u orłów cesarskich, podobnie jak u innych silnych ptaków drapieżnych jest słabo widoczna. Najczęściej jedynym pewnym znakiem jest większy rozmiar samicy. Wybitny ornitolog XX w., Jan Sokołowski, w książce „Ptaki ziem polskich” podkreśla, że upierzenie orła cesarskiego zmienia się wraz z wiekiem. W pierwszym roku jest brązowe, w drugim i trzecim staje się plamiste, w piątym i szóstym głowa i kark są rdzawożółte, a wierzch ciała czarnobrązowy. Zasięg występowania i rozmieszczenie Orzeł cesarski jest ptakiem drapieżnym z rodziny jastrzębiowatych Accipitridae. Występuje na rozległych obszarach strefy palearktycznej, od Kotliny Karpackiej po Azję Środkową i Jezioro Bajkał. Według IUCN – Czerwonej Listy Gatunków Zagrożonych z 2025 r. – gatunek został uznany za gatunek narażony na wyginięcie (vulnerable). Globalną populację orła cesarskiego szacuje się na ok. 13 000 – 20 000 dojrzałych osobników, z czego 30% całkowitej populacji lęgowej znajduje się w Europie. W Polsce orzeł cesarski jest gatunkiem wyjątkowo zalatującym – do 2023 r. odnotowano jedynie 135 jego obserwacji. Choć najbliższe populacje lęgowe znajdują się na Słowacji i w Czechach, polscy ornitolodzy sugerują, że w przyszłości orły te mogą pojawić się także w naszym kraju jako gatunek lęgowy, głównie w związku z postępującymi zmianami klimatycznymi. W Republice Czeskiej pierwsze gniazdowanie odnotowano w 1998 r., a do 2022 liczba par wzrosła do co najmniej 14. Na Słowacji w ciągu ostatnich 45 lat (1977–2022) udokumentowano łącznie 65 par lęgowych, natomiast podczas zimy 2025 r., w ramach 8. edycji Międzynarodowego Liczenia Ptaków Drapieżnych w Kotlinie Panońskiej zaobserwowano 132 orły cesarskie (w 2024 r. – 105), z czego 108 stanowiły ptaki dorosłe. W Austrii orzeł cesarski ponownie pojawił się jako gatunek lęgowy w 1999 r., po prawie 190 latach od jego wytępienia. Do 2023 r. austriacka populacja lęgowa wzrosła do 42 par. Z kolei populacja węgierska, choć dziś jest jedną z najszybciej rozwijających się w Europie, pod koniec lat 70. i na początku lat 80. XX w., liczyła jedynie 15–25 par, osiągając swoje historyczne minimum. Jednak w 2023 r. liczba par lęgowych dynamicznie wzrosła do 400–450. Gniazdowanie i wybór siedlisk Orzeł cesarski, ze względu na szeroki zasięg występowania, wykazuje duże zróżnicowanie w sposobie gniazdowania. Badania pokazują, że siedliska lęgowe tego gatunku różnią się w zależności regionu. Na przykład w Europie, a szczególnie na Węgrzech, aż 98% przypadków gniazdowania na nizinach odnotowano na pojedynczych drzewach lub w zadrzewieniach śródpolnych. W Azji Środkowej, zwłaszcza w Kazachstanie, orły cesarskie zasiedlają rozległe stepy i pustynie. Wybierają m.in. zarośla saxaułu na płaskowyżach, lasy liściaste niskich gór czy zadrzewienia wzdłuż rzek i urwisk. Co więcej, wykazano, że budowanie gniazd na wierzchołkach drzew jest charakterystyczną cechą tego gatunku – aż 66% z 1304 znanych gniazd znajdowało się na szczycie pnia drzewa, a znacznie rzadziej w jego środkowej części. Na Węgrzech najchętniej wybieranymi terenami żerowiskowymi orłów cesarskich są kompleksy intensywnie użytkowanych pól uprawnych oraz pozostałe obszary trawiaste, zwykle w odległości 3–8 km od gniazda. W górach z kolei ptaki żerują nawet w promieniu 10–15 km. W efekcie warunki żerowania na nizinach są korzystniejsze, ponieważ ptaki poświęcają mniej czasu i energii na dostarczanie pożywienia do gniazda. W przeszłości w tradycji serbskiej gatunek ten był szczególnie rozpowszechniony w regionach, gdzie gniazdował na dębach – drzewach uznawanych za święte, a nawet symbolicznie utożsamianych ze świątynią. Ponadstuletnie dęby ludzie oznaczali krzyżem, stąd w języku serbskim nazwa orao krstaš („orzeł krzyżowy” lub „od krzyża”). Z czasem ptak ten stał się nie tylko symbolem religijnym, ale także inspiracją dla herbu Serbii. Dieta orła cesarskiego – co kryje się w menu władcy przestworzy? Orzeł cesarski jest drapieżnikiem szczytowym, którego dieta różni się w zależności od regionu występowania. W Bułgarii, w ciągu 25 lat badań ornitolodzy wykazali, że największy udział w pożywieniu orłów stanowiły ssaki, następnie ptaki i gady. Na Węgrzech przeanalizowano skład pokarmu orłów w okresie lęgowym w latach 2007–2017 i porównano go z wcześniejszymi badaniami z lat 1982–1991 oraz 1992–2004. Wykazano wyraźny spadek liczebności tradycyjnych gatunków ofiar, takich jak chomik europejski (Cricetus cricetus) oraz suseł perełkowany (Spermophilus citellus), które niemal całkowicie zniknęły z diety. W tym samym czasie wzrósł udział krukowatych, ptaków wodnych i saren. Gatunki takie jak bażant zwyczajny (Phasianus colchicus) i zając szarak (Lepus europaeus) wciąż stanowią znaczną część jadłospisu orłów cesarskich. Podkreśla to, że ochrona tego globalnie zagrożonego gatunku jest ściśle związana z zarządzaniem populacjami drobnej zwierzyny łownej i praktykami rolniczymi na Węgrzech. W wielu regionach doprowadziło to do konfliktów z myśliwymi, co prawdopodobnie przyczyniło się do wzrostu liczby przypadków prześladowań orłów. Wraz z zanikiem tradycyjnych ofiar w jadłospisie co raz częściej pojawiają się krukowate, gołębie, ptaki wodne, gryzonie, sarny oraz inne ptaki drapieżne i sowy. Obserwowana elastyczność żerowiskowa orła cesarskiego dowodzi, że gatunek ten potrafi dostosować się do zmian środowiskowych, wykorzystując różnorodne źródła pokarmu. Dostępność ofiar pozostaje jednak kluczowym czynnikiem warunkującym sukces rozrodczy tego majestatycznego drapieżnika. Podniebna podróż – dokąd orły cesarskie migrują? Orzeł cesarski należy do gatunków o zróżnicowanej strategii migracyjnej – od krótkodystansowych i średniodystansowych migrantów, po osobniki częściowo wędrowne lub osiadłe. Sposób przemieszczania się orłów zależy głównie od regionu występowania. Osobniki gniazdujące w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej zazwyczaj pozostają na tych terenach przez cały rok lub podejmują krótkie migracje. Zimują głównie na Półwyspie Bałkańskim, w Afryce Północnej lub na Bliskim Wschodzie. W Kazachstanie orły cesarskie wyposażone w urządzenia telemetryczne GPS pokonywały podczas jesiennej migracji nawet do 5000 km. Zimujące ptaki obserwowano w krajach Półwyspu Arabskiego, a także w Iranie i Indiach. Odnotowano je również w Katarze, Kuwejcie, Omanie i Jemenie. Podczas migracji jesiennej orły wykorzystywały z prądy orograficzne (unoszące się wzdłuż wzniesień), natomiast wiosną – prądy termiczne, powstające w wyniku nagrzewania powierzchni ziemi. Dzięki nim mogły szybować bez intensywnego machania skrzydłami, oszczędzając energię podczas lotu. Najstarszy dowód na migracje orła cesarskiego na południe pochodzi ze Słowacji. W 1957 r. zaobrączkowano tam pisklę, które rok później zostało zastrzelone w Chorwacji. Jak wskazują dalsze dane ornitologiczne, niektóre słowackie orły dotarły aż do Izraela (1986), Albanii (1997) czy Hiszpanii. Przypadki te potwierdzają, jak duży potencjał migracyjny mają te majestatyczne ptaki, a ich ochrona wymaga wspólnych działań na międzynarodową skalę. Źródła: jakiznaktwoj.pl, birdlife.org, iucnredlist.org
Zwierzęta w służbie niepodległości. Jak psy, konie i gołębie pomagały Polakom w walce?
Walka o niepodległość Polski to nie tylko bohaterstwo żołnierzy i konspiratorów. W cieniu wielkich bitew, na liniach frontu i w obozach wojskowych, służyły również zwierzęta – psy, konie i gołębie, które niosły pomoc, ratowały życie i przekazywały wiadomości. Ich lojalność i odwaga sprawiły, że stały się cichymi bohaterami polskiej wolności.
Historia odzyskania przez Polskę niepodległości zapisała się nazwiskami wielkich dowódców i żołnierzy. Jednak w cieniu tych postaci pozostali ci, którzy nie nosili mundurów, lecz równie wiernie służyli ojczyźnie. Zwierzęta – od wiernych psów, po konie artyleryjskie i gołębie pocztowe – odegrały w tym procesie rolę znacznie większą, niż mogłoby się wydawać. W czasie wojen i powstań pomagały w łączności, transporcie, ratownictwie, a często także w podtrzymywaniu ducha walczących. Dziś, wspominając drogi do niepodległości, warto przypomnieć również te istoty, które z oddaniem towarzyszyły polskim żołnierzom w najtrudniejszych chwilach. Gołębie pocztowe w służbie Polski Podczas trwającego od września 1914 do marca 1915 oblężenia Twierdzy Przemyśl, gdy radiowe szyfry armii austro-węgierskiej zostały złamane, a łączność z dowództwem w Wiedniu praktycznie przestała istnieć, obrońcy musieli sięgnąć po alternatywne sposoby przekazywania informacji. W tej dramatycznej sytuacji nieocenioną rolę odegrały gołębie pocztowe – wysyłane z murów twierdzy i okolicznych punktów kontaktowych, przenosiły meldunki o położeniu wojsk i sytuacji na froncie. Jak podkreślają historycy, to właśnie dzięki nim udało się utrzymać łączność, mimo głodu, wysadzanych fortów i narastającego chaosu oblężenia. Chociaż twierdza ostatecznie upadła, wiadomości, które dotarły do sztabu, pozwalały lepiej koordynować działania i podtrzymywały morale obrońców. Choć w latach 1914–1915 formalnie Polska nie istniała, Galicja (w tym Przemyśl) była jednym z tych miejsc, gdzie Polacy z różnych formacji wojskowych zdobywali doświadczenia i organizacyjne umiejętności, które później okazały się niezbędne w procesie odbudowy niepodległego państwa. Nawet tak skromne działania, jak utrzymanie łączności w warunkach oblężenia, tworzyły fundament pod przyszłe struktury wojskowe i komunikacyjne odrodzonej Polski. Po odzyskaniu niepodległości te doświadczenia zostały zinstytucjonalizowane. 2 kwietnia 1925 roku Sejm II Rzeczypospolitej przyjął ustawę o gołębiach pocztowych, regulującą hodowlę, obrączkowanie, zezwolenia i ochronę ptaków. To był dowód, że młode państwo traktowało je jako ważny element systemu łączności „na wypadek wojny”. Gołębie szkolono w specjalnych gołębnikach wojskowych, uczono powrotów na długich dystansach, a meldunki umieszczano w małych, hermetycznych kapsułach przymocowanych do ich nóg. Przemierzając dziesiątki, a czasem setki kilometrów, stawały się żywym ogniwem w systemie komunikacji obronnej. Jak psy meldunkowe wspierały polskich żołnierzy? W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości Wojsko Polskie zaczęło też konsekwentnie rozwijać wykorzystanie psów jako środka łączności. Był to bezpośredni rezultat doświadczeń wojennych, kiedy zniszczone linie i zawodna radiokomunikacja wymuszały poszukiwanie alternatywnych sposobów przekazu meldunków. Już w „Instrukcji Łączności dla Podchorążych” z 1924 roku wskazano, że „pies meldunkowy wymaga specjalnej tresury i surowej dyscypliny”, a jego skuteczność zależy od przywiązania do opiekuna i zdolności orientacji w terenie. W sytuacjach, gdy przewody telefoniczne były przerwane, to właśnie te zwierzęta przenosiły meldunki w tulejach przymocowanych do obroży, pokonując kilometry w trudnych warunkach frontowych. Doświadczenia te skłoniły dowództwo do opracowania regulaminów i procedur, które w połowie lat 20. stały się podstawą systemu szkolenia psów meldunkowych. W końcu dekady zostały one wpisane w etaty jednostek łączności i Korpusu Ochrony Pogranicza, co potwierdzało, że młode państwo potrafiło przekuć doświadczenia wojenne w trwałe rozwiązania organizacyjne. Dzięki temu psy meldunkowe zyskały status pełnoprawnych uczestników służby wojskowej – łączących instynkt, lojalność i dyscyplinę z precyzją działań, od których niejednokrotnie zależało powodzenie całych operacji. Konie w Wojsku Polskim Oczywiście jednym z filarów polskiej drogi do niepodległości były także konie. Od pierwszych szeregów Legionów, po młode Wojsko Polskie to właśnie one zapewniały mobilność armii – przewoziły ludzi, broń, amunicję i rannych. W surowych warunkach frontu wschodniego, gdzie błoto i brak dróg paraliżowały ruch, koń stał się symbolem wytrwałości i lojalności. Kawaleria dawała dowódcom szybkość manewru, a tabor konny pozwalał utrzymać łączność i zaopatrzenie. To czyniło z tych zwierząt nie tylko środek transportu, lecz pełnoprawnych towarzyszy walki. Szarża pod Rokitną z 13 czerwca 1915 roku stała się jednym z najbardziej wymownych dowodów na to, jak istotną rolę konie odegrały w walce o niepodległość. Wtedy 2. szwadron II Brygady Legionów, dowodzony przez rotmistrza Zbigniewa Dunin-Wąsowicza, ruszył na umocnione pozycje rosyjskie, torując piechocie drogę przez ostrzał. Choć wielu ułanów poległo, ich odwaga przeszła do legendy i do dziś pozostaje jednym z najważniejszych symboli poświęcenia polskiej kawalerii. Po odzyskaniu niepodległości konie nadal odgrywały kluczową rolę w armii. W czasie wojen o granice w latach 1919–1921 Wojsko Polskie dysponowało dziesiątkami pułków kawalerii i około setką kolumn taborowych, które odpowiadały za transport zaopatrzenia, ewakuację rannych i utrzymanie ciągłości marszów. Opieka weterynaryjna, planowanie przepraw i codzienne utrzymanie zwierząt stały się elementem wojskowej logistyki, bez której nie mogłaby funkcjonować żadna kampania. W ten sposób koń nie był jedynie symbolem romantycznej kawalerii, lecz realnym wsparciem armii, bez którego młode państwo nie mogłoby się rozwijać i bronić swojej niezależności. Źródła: Twierdza Przemyśl, Historia: Poszukaj, Światowy Związek Polskich Żołnierzy Łączności Zegrze, Polskie Radio Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ratunek z nieba: jak komary pomagają ocalić ptaki Hawajów
Ptasia populacja na Hawajach od lat zmniejsza się wskutek zawleczenia tam przenoszących malarię komarów. Po długim czasie eksperymentowania naukowcy znaleźli sposób na uratowanie skrzydlatych endemitów archipelagu. Będą zwalczać komary… komarami.
W 1826 roku na hawajskich wyspach pojawiły się pierwsze komary. Przypłynęły tam na wielorybniczych statkach i w szybkim tempie rozprzestrzeniły się po całym archipelagu. Początkowo endemiczne gatunki ptaków skryły się przed insektami w wyższych partiach terenu – szczególnie na górzystych wyspach Maui i Kauai. Wraz z globalnym ociepleniem wzrosła jednak temperatura chłodnych i wysokich schronisk, które stały się atrakcyjne także dla komarów. Od tamtej pory ptasia populacja systematycznie się zmniejsza, a naukowcy mają nadzieję, że pewne nowatorskie rozwiązanie pozwoli odbudować endemiczne ptasie populacje. Ptasi kryzys Hawaje zamieszkiwane są przez endemiczne gatunki ptaków z plemienia Drepanidini z podrodziny łuskaczy. Kiedyś, gdy malaria nie była tak rozprzestrzeniona, hawajskie plemię obejmowało aż 50 różnych gatunków. Obecnie liczba ta zmniejszyła się do niespełna 17, z czego większość zagrożona jest wyginięciem. W krytycznej sytuacji znajdują się choćby hawajka szarawa, która praktycznie wyginęła w środowisku naturalnym, czy hawajka modrodzioba, której populacja liczby niespełna 100 sztuk. Ponieważ komary nie są rodzimymi owadami dla Hawajów, ptaki, które ewoluowały w izolacji, nie są genetycznie uodpornione na przenoszoną przez nie malarię. Choroba dosięga endemiczne gatunki, mocno zmniejszając ich populacje. Spadek liczby hawajskich ptaków może prowadzić do dalszych zaburzeń ekosystemu. Zwierzęta te są bowiem ważnymi roznosicielami nasion i mają istotny wpływ na zachowanie struktury lasów. Z komarami przeciwko komarom – jak naukowcy walczą ze spadkiem ptasiej populacji? Tradycyjne metody zwalczania komarów (takie jak stosowanie pestycydów) na terenie tak dużym i nieregularnie ukształtowanym jak Hawaje zawodzą. Chemiczne rozwiązania po pierwsze są trudne do skutecznego zastosowania na całym terenie, a do tego mogą szkodzić innym – równie ważnym jak ptaki –rodzimym gatunkom owadów. Na pomoc naukowcom przyszła technika „niekompatybilnych owadów” (z ang. Incompatible Insect Technique, IIT). Metoda ta polega na wypuszczeniu do środowiska komarzych samców zakażonych bakterią Wolbachia. Powoduje ona, że gdy zakażone samce kopulują z „dzikimi” samicami, ich jaja stają się niezapłodnione i nie dochodzi do wylęgu potomstwa. Takie działania mają na celu zmniejszenie „dzietności” komarów, a co za tym idzie skurczenie ich populacji. Badania nad komarami, które rozpoczęły się w 2016 roku, miały na celu ustalenie, która odmiana „krwiopijców” będzie najskuteczniejsza w walce z hawajskimi insektami. W procesie uczestniczyli nie tylko naukowcy, ale też społeczności lokalne, które zgłaszały swoje obawy co do procesu rozprzestrzeniania nowej fali komarów. Dyrektor programu Chris Farmer nie dziwi się wątpliwościom mieszkańców. – Kiedy ktoś mówi: „Chcemy wypuścić miliony komarów do lasu”, ludzie mają wiele zupełnie uzasadnionych pytań – tłumaczy. Drony na ratunek – nowy sposób rozprzestrzeniania komarów W 2022 roku rozpoczął się proces rozprzestrzeniania samców insektów z bakterią Wolbachia. Początkowo biodegradowalne kapsułki z nowymi komarami były zrzucane na wyspę Maui z helikopterów. Z czasem naukowcy zaczęli korzystać również z bezobsługowych statków powietrznych, dzięki którym w krótszym czasie można rozprzestrzenić jeszcze więcej komarów. – Mamy w przybliżeniu oszacowaną liczbę dzikich komarów i staramy się wypuszczać dziesięć razy więcej komarów z wolbachią, aby znajdowały samice, kopulowały z nimi, a ich jaj nie wylęgało się potomstwo – wyjaśnia Farmer. Obecnie liczba wypuszczanych do środowiska komarów sięga ok. 500 000 sztuk tygodniowo. Wyniki komarzej operacji Naukowcy oceniają, że musi minąć trochę czasu, zanim będziemy w stanie powiedzieć, czy sposób z wykorzystaniem zakażonych komarów jest skuteczny. Mimo to eksperci z San Diego Zoo Wildlife Alliance twierdzą, że wciąż istnieje szansa na ocalenie endemicznych gatunków ptaków. Rozprzestrzenianie komarów hamujących wzrost ich populacji przede wszystkim ma na celu danie ptakom czasu na odbudowę liczebności. Należy pamiętać, że choć zwierzęta te to są bliskie wyginięcia, to w warunkach hodowlanych stale reprodukuje się kolejne egzemplarze hawajskich ptaków. Przykładem może być hawajka szarawa, która jest rozmnażana w warunkach laboratoryjnych. Ponowne wprowadzenie do natury ptaków hodowlanych mogłoby uratować endemiczne stworzenia z plemienia Drepanidini, które stanowią bardzo ważny element hawajskiego ekosystemu. Źródło: CNN Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Ptasia grypa dziesiątkuje dzikie ptaki w Niemczech. Żurawie padają masowo
W Niemczech zapanował dramatyczny kryzys związany z ptasią grypą. Dziesiątki tysięcy dzikich ptaków, w tym żurawi, ginie w zastraszającym tempie. Eksperci ostrzegają: to dopiero początek – szczyt ptasiej migracji jeszcze przed nami.
Niemcy stoją w obliczu poważnego kryzysu. Od początku września 2025 r. odnotowano już 131 przypadków ptasiej grypy u dzikiego ptactwa. Szczególnie dotknięta została Brandenburgia, gdzie w samym tylko powiecie Ostprignitz-Ruppin padło około 1200 dzikich ptaków. Według Instytutu Friedricha Loefflera (FLI), w laboratoriach potwierdzono obecność wirusa H5N1 u około 160 dzikich ptaków, ale rzeczywista liczba ofiar jest wielokrotnie wyższa. Wirus sieje spustoszenie zwłaszcza wśród żurawi. Obszary takie jak jezioro w Linum i okolice Fehrbellin zamieniły się w miejsca masowej śmierci dzikiego ptactwa. Służby zbierające martwe ptaki nie nadążają z utylizacją. Ptasia grypa dziesiątkuje dzikie ptaki Oprócz żurawi, ptasia grypa zbiera tragiczne żniwo również wśród dzikich gęsi i kaczek. Eksperci ostrzegają, że najgorsze dopiero przed nami, ponieważ szczyt migracji ptaków dopiero się zbliża. Instytut FLI wskazuje na wyjątkowo szybkie tempo rozprzestrzeniania się tegorocznej fali wirusa. Dziko żyjące kaczki, będące naturalnymi nosicielami łagodniejszych szczepów wirusa, odgrywają istotną rolę w przenoszeniu zakażeń. Po dostaniu się do ferm drobiu wirus może mutować do postaci wysoce zjadliwej. Martwe ptaki zbierane z jezior i lasów: służby nie nadążają Wolontariusze i służby weterynaryjne podejmują ogromny wysiłek w celu zebrania martwego ptactwa z terenów objętych epidemią. Martwe żurawie są transportowane do utylizacji. Widok setek ciał dzikich ptaków na brzegach jezior i w lasach jest, według lokalnych relacji, „przygnębiający i obciążający psychicznie”. Pracownicy ochrony środowiska prowadzą działania m.in. w rejonie jeziora Linum w Brandenburgii. Starosta powiatu Ostprignitz-Ruppin, Rald Reinhardt, potwierdził dramatyczną skalę sytuacji. Wrony, ludzie i sprzęt – tak rozprzestrzenia się wirus Według danych FLI, wirus H5N1 może być przenoszony nie tylko poprzez bezpośredni kontakt między ptakami. Istnieje wysokie ryzyko transmisji wirusa przez ludzi – na obuwiu, ubraniach czy sprzęcie. Nawet padlinożercy, takie jak wrony i drapieżniki, mogą rozprzestrzeniać chorobę po kontakcie z zakażoną padliną. Eksperci podkreślają, że obecna sytuacja stwarza idealne warunki do dalszych adaptacji wirusa, co może w przyszłości zwiększyć zagrożenie także dla ludzi. Mimo że aktualnie ryzyko zakażenia ludzi uznawane jest za bardzo niskie, wirusolog Klaus Stöhr ostrzega przed lekceważeniem zagrożenia. Co robić w razie znalezienia padłego ptaka? Wytyczne służb Federalne służby weterynaryjne oraz lokalne urzędy apelują do społeczeństwa o ostrożność. Osoby, które natkną się na martwego ptaka, nie powinny zbliżać się do zwłok ani ich dotykać. Zaleca się trzymanie zwierząt domowych z daleka oraz natychmiastowe powiadomienie odpowiedniego urzędu weterynaryjnego. Tylko odpowiednie służby są uprawnione do usuwania martwego ptactwa. W wielu rejonach Niemiec wprowadzono strefy ochronne i zaostrzono środki bioasekuracji. Instytut FLI oraz Federalne Ministerstwo Rolnictwa zalecają hodowcom ścisłe przestrzeganie zasad bioasekuracji. Z kolei Stały Komitet ds. Szczepień (Stiko) rekomenduje szczepienia przeciwko grypie sezonowej dla wszystkich osób mających kontakt z dzikimi ptakami, drobiem, świniami lub fokami. Celem jest ograniczenie ryzyka powstania nowego wariantu wirusa, który mógłby przenosić się między ludźmi. Źródło: Euronews, Interia, Deutsche Welle Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nietypowy wyczyn bociana. Ptak z województwa łódzkiego przeleciał 6500 km do Afryki, ale zupełnie inaczej niż jego pobratymcy
Polski bocian czarny, jak większość podobnych mu ptaków, wraz z końcem lata wybrał się w podróż do ciepłych krajów. Zmierzał do Nigerii, jednak nie poszedł na łatwiznę: zrezygnował z bezpiecznej drogi lądowej i w ciągu kilkunastu godzin przemierzył całe Morze Śródziemne, a następnie Saharę. To opowieść o wielkiej determinacji bociana z Kutna.
Migracje ptaków zawsze fascynują naukowców i miłośników przyrody, jednak niektóre podróże zdumiewają bardziej niż inne. Przykład bociana czarnego z województwa łódzkiego, który wyruszył w niezwykłą, niebezpieczną podróż do Nigerii pokazuje, jak wytrzymałe i kreatywne potrafią być te ptaki. Skrzydlaty Polak udowadnia, że zuchwałość popłaca. Którędy bociany latają do Afryki? Typowe trasy bocianów czarnych przebiegają w dwóch głównych korytarzach: zachodnim (prowadzącym przez cieśninę Gibraltarską) oraz wschodnim (przez turecką cieśninę Bosfor). Większość bocianów wybiera dłuższe trasy, ale prowadzące nad lądem. Unikają w ten sposób przelotu nad otwartym morzem, gdzie brak prądów termicznych utrudnia lot szybowcowy i zmusza ptaki do wyczerpującego lotu aktywnego. Polski bocian, jak wszyscy nasi rodacy, nie idzie jednak na łatwiznę. Nietypowy lot bociana z Kutna Bocian z Nadleśnictwa Kutno wybrał inną drogę. Skusił go nietypowy szlak południowy i postanowił pójść na skróty – przeprawić się bezpośrednio przez Morze Śródziemne z Grecji do Libii, a następnie przez sam środek Sahary. Trasa, na którą się zdecydował, liczyła sobie 6500 km. Szczególnie zaskakujący dla badaczy był odcinek przeprawy przez morze. Obejmował on nieprzerwany, 17-godzinny lot na długości 500 km, także nocą. Taki długi przelot nad otwartą wodą jest rzadkością w świecie bocianów, a większość ptaków nie przeżywa tego rodzaju eskapady. Nasz bocian wykorzystał lot ślizgowy – leciał nisko nad wodą i z niewielką prędkością, wykorzystując nieliczne prądy wypiętrzające powietrze powstające na styku różnych temperatur wody i powietrza. Piekące słońce pustyni Po walce z morzem czekało go palące słońce pustyni i 11-dniowa przeprawa przez Saharę. Tam użył kominów powietrznych, które pozwalały mu szybować na dużych wysokościach. Im wyżej znajduje się ptak, tym chłodniejsze są warunki atmosferyczne, co zmniejsza ryzyko przegrzania i odwodnienia. Bociany czarne stosują strategię krótkich postojów na odpoczynek i żerowanie, jeśli tylko wypatrzą dogodne warunki wśród piasków pustyni. Nie mogą jednak zatrzymywać się na długo. Po wielu dniach tułaczki bocian z Kutna w końcu znalazł się w upragnionej Nigerii. Jak śledzi się bociany? Historię odważnego bociana czarnego z Polski mogliśmy poznać dzięki loggerom – nowoczesnym, miniaturowym urządzeniom rejestrującym trasę, wysokość lotu, prędkość oraz warunki środowiskowe naokoło ptaka. Tego typu technologie pozwalają nie tylko śledzić ptaki, ale także lepiej rozumieć ich potrzeby i zagrożenia czyhające w trakcie lotu. Logger na kutnowskim bocianie został założony z inicjatywy Komitetu Ochrony Orłów. Czym różni się bocian czarny od bociana białego? Bocian czarny (Ciconia nigra) jest mniej znanym, a jednocześnie bardziej tajemniczym krewniakiem popularnego bociana białego. Charakteryzuje się ciemnym, metalicznym upierzeniem z białym brzuchem oraz intensywnie czerwonym dziobem i nogami. Nie jest tak towarzyski jak bocian biały, który często zamieszkuje okolice ludzkich osad – bocian czarny wybiera dzikie, trudno dostępne lasy, często w pobliżu rzek lub mokradeł. Jest gatunkiem bardzo płochliwym, co znacząco utrudnia jego obserwację i badania. Jak przekonujemy się na podstawie kutnowskiego ptaka, wyróżnia go także ogromna determinacja. Źródło: BocianiMy, SGGW, Komitet Ochrony Orłów Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jonathan Slaght ruszył tropem najrzadszej sowy świata. Taki ptak to prawdziwy unikat
Ketupa, czyli puchacz japoński, to jedna z najmniej poznanych sów świata. Amerykański biolog Jonathan C. Slaght postanowił wyruszyć do Primorja, by zbadać jej siedliska i stworzyć plan ochrony tego zagrożonego gatunku.
Spis treści: Dlaczego wybrałem ketupy? Kulisy decyzji badawczej W dół rzeki – w poszukiwaniu ketup Jak wygląda gniazdo ketup Ochrona puchacza japońskiego Jonathan C. Slaght, amerykański biolog i miłośnik przyrody, wyrusza w głąb rosyjskiego Kraju Nadmorskiego, by jako pierwszy dokładnie zbadać ketupy Bubo blakistoni i opracować strategię ich ochrony. Wraz z zespołem lokalnych ekspertów przemierza skutą lodem tajgę, pokonuje rwące rzeki, śpi w opuszczonych chatach i rozkłada sieci wśród śnieżyc – wszystko po to, by odnaleźć i oznakować te niezwykłe ptaki. Poniżej publikujemy fragmenty książki „Sowy z dalekiego wschodu” Jonathana C. Slaighta. Ta niezwykła publikacja ukazała się właśnie w polskim przekładzie na łamach wydawnictwa PWN. Dlaczego wybrałem ketupy? Kulisy decyzji badawczej W roku 2005 ukończyłem studia na Uniwersytecie Minnesoty. Tematem mojej pracy magisterskiej był wpływ eksploatacji lasów Primorja na ptaki śpiewające. Szukając intensywnie tematyki doktoratu, bardzo chciałem związać ją z tym samym regionem. Interesowały mnie najszersze ujęcia problematyki ochrony przyrody, szybko jednak zawęziłem je do żurawi białogłowych Grus monacha i ketup – sów rybożernych. Były to najmniej zbadane i najbardziej charyzmatyczne ptaki tego regionu. Bardziej przyciągały mnie ketupy, lecz wobec braku informacji o nich, obawiałem się, że są zbyt rzadkie do badań naukowych. Rozmyślając o tym, wędrowałem pieszo przez kilka dni w rejonie bagien modrzewiowych. Z początku krajobraz ten wydawał mi się uroczy, lecz po pewnym czasie, gdy nie było się gdzie schować, rozbolała mnie głowa od agresywnego zapachu bagna, a kiedy pojawiły się całe chmary tnących niemiłosiernie owadów, miałem go już dość. I wtedy doznałem olśnienia: to jest przecież siedlisko żurawia białogłowego. Ketupy są wprawdzie rzadkie, więc inwestowanie energii i czasu w ich badania może być ryzykowne, ale przynajmniej nie będę musiał przez następnych pięć lat włóczyć się po bagnach modrzewiowych. W tym momencie podjąłem decyzję: zajmę się ketupami. W dół rzeki – w poszukiwaniu ketup Nasza grupa rezydowała już w Agzu prawie dwa tygodnie, najpierw w oczekiwaniu przylotu mojego helikoptera, a później z moim udziałem. Zanim do nich dołączyłem, członkowie zespołu spotkali się w lesie, w górnym biegu rzeki z myśliwym Cziepieliewem, który zaprosił nas do pracy w otoczeniu jego chaty w Wozniesienowce, około 40 km na południe od Agzu. W Agzu byłem dopiero pięć dni i skorzystałbym, badając dłużej dolinę Sochatki w poszukiwaniu drzewa gniazdowego ketup, które z pewnością tam były. Jednakże fakt przebywania ptaków w rejonie nie musiał oznaczać ich gniazdowania w nim. Ketupy rosyjskie, w odróżnieniu od większości ptaków, podejmują zwykle próby lęgu co dwa lata i przeważnie wychowują tylko jedno pisklę, a znacznie rzadziej dwa. W Japonii, po drugiej stronie morza, ketupy wyprowadzają lęgi co roku i zwykle ich pary mają dwójkę potomków. W Rosji para ketup ogranicza się do jednego potomka, który często pozostaje w rodzicielskim gnieździe przez cztery do osiemnastu miesięcy – bardzo długo jak na ptaki – zanim zdoła znaleźć własne terytorium. Dla porównania: w Ameryce Północnej młody puchacz – przy ketupie karzełek trzykrotnie od niej lżejszy – szuka swojego terytorium po upływie czterech do ośmiu miesięcy. Potwierdzenie obecności par ketup w obszarze wokół Agzu było wystarczające dla celu naszej ekspedycji do tych rejonów, którym była tylko identyfikacja kluczowych ich lokalizacji w dolinie Samargi dla zapobieżenia wycinki lasów. Gniazdo ketup Spotkałem się z Siergejem w Dalniegorsku, skąd po dwóch godzinach jazdy dotarliśmy do wioski Olga, a następnie do Wietki – jednej z najstarszych rosyjskich wiosek w Primorju, założonej w 1859 roku. W popadających w ruinę parterowych domkach, otoczonych podwórkami pełnymi rdzewiejącego żelastwa, mieszkali zahartowani ciężkim życiem emeryci. Zjechaliśmy z szosy na wyboistą drogę gruntową, mijając ruiny sowieckiego kołchozu i wysypisko śmieci, przy dopływie rzeki Awwakumowki. Po przekroczeniu cieku zobaczyliśmy Tolę, stojącego przy swoim obozowisku. Rozbił namiot na skraju pola graniczącego z nadrzecznym lasem. Po wypiciu herbaty, zaprowadził nas do drzewa gniazdowego – chosenii Chosenia arbutifolia. Górną część drzewa musiała złamać i strącić jakaś silna burza, a w zagłębieniu typowym dla dziupli kominowych znajdowało się gniazdo ketupy. Obok zamontowane były niewielka kamera i iluminator ultrafioletowy. Tolia prowadził nocny tryb życia – spał w dzień, a w nocy obserwował i rejestrował ptaka z ukrytego namiotu. – Siedzi tam przez cały dzień. Nie rusza się i nie wypróżnia. Tylko patrzy – powiedział, gdy podchodziliśmy do drzewa. – Masz na myśli, że ona jest teraz w gnieździe? – spytałem szeptem, spoglądając w górę. – Oczywiście – odparł Tolia. Obserwuje nas i słyszy naszą rozmowę. Podniosłem lornetkę i zobaczyłem ketupę. Najpierw brązową smugę jej pleców, doskonale zlewającą się z korą drzewa. Reszta ciała była zasłonięta. W wąskiej szczelinie w przedniej krawędzi zagłębienia gniazdowego, dostrzegłem jedno żółte oko wpatrujące się we mnie. Ptaka dzieliło ode mnie zaledwie sześć metrów. Kamuflaż był perfekcyjny – trudno było dostrzec granicę między drzewem a ciałem sowy. Po wszystkich wysiłkach poszukiwania w dziewiczych lasach doliny Samargi i okolic Tiernieja, nareszcie miałem pełną świadomość, że z wysoka spogląda na mnie ketupa. Ochrona puchacza japońskiego Badania nad ketupą, czyli puchaczem japońskim, wymagały dokładnego określenia, gdzie żyją te ptaki i jakie zasoby są dla nich najważniejsze. Analiza terenowa obejmowała pojedyncze pary ptaków – nanoszenie na mapę punktów GPS zebranych z lokalizacji każdego osobnika pozwoliło stworzyć modele rozmieszczenia zasobów istotnych dla ketup. Z ponad 2000 lokalizacji jedynie nieliczne znajdowały się poza dolinami rzek, co pokazuje, jak silnie są związane z gęsto zalesionymi dolinami. Najmniejsza ruchliwość ptaków przypada na zimę – porę lęgową, a największa jesienią, gdy przemieszczają się w górne odcinki rzek. Analizy siedlisk wykazały, że prawie połowa najlepszych terenów dla ketup znajduje się w lasach objętych zezwoleniami na wyręby. Oznacza to, że działalność gospodarcza ma bezpośredni wpływ na los tych ptaków. Jednocześnie drzewa niezbędne ketupom – próchniejące topole i wiązy – nie mają praktycznie żadnej wartości handlowej. Dla porównania, w Kalifornii sekwoja mogąca służyć jako gniazdo dla puszczyka plamistego może być warta 100 000 dolarów. W Primorju firmy leśne nie mają ekonomicznej motywacji do niszczenia drzew gniazdowych ketup, a szkody powstają głównie przez pomyłkę lub z niewiedzy. Po zakończeniu przewodu doktorskiego podjąłem pełnoetatową pracę w Rosyjskim Programie Towarzystwa Ochrony Przyrody jako kierownik dotacji. Choć kontynuowałem prace związane z ketupami, główne cele wysiłków Towarzystwa w Rosji koncentrowały się na ochronie tygrysów amurskich i lampartów amurskich. Fragmenty pochodzą z książki „Sowy z Dalekiego Wschodu”, Jonathan C. Slaght, Wydawnictwo Naukowe PWN
Czy zwierząta też mają złudzenia optyczne? Te ptaki okazały się całkiem odporne
Czy to możliwe, że niektóre zwierzęta mogą padać ofiarą złudzeń optycznych podobnie jak ludzie? Naukowcy przeprowadzili nietypowy eksperyment z udziałem ryb i ptaków. Zastosowano prosty wizualny trik, znany z psychologii człowieka. Rezultat badań określono jako „uderzający”.
Czy kiedykolwiek patrzyłeś na dwa koła o dokładnie tej samej wielkości i przysiągłeś, że jedno jest większe? Gdy umieścimy koło wśród innych mniejszych kół – wydaje się większe, a gdy wśród większych – skurczy się na naszych oczach. To tzw. iluzja Ebbinghausa, klasyczny przykład tego, jak kontekst może kształtować to, co widzimy. Dr Maria Santacà z Wydziału Biologii Behawioralnej i Kognitywnej na Uniwersytecie Wiedeńskim poddała tej próbie… ptaki i ryby. Ekspertka bada powiązanie złudzeń wzrokowych z ewolucyjnymi korzeniami percepcji. Zastanawia ją to, czy podobieństwa i różnice między gatunkami odzwierciedlają wspólne pochodzenie i złożoność neuronalną, czy też unikatowe adaptacje do środowisk ekologicznych i społecznych. Ryby kontra ptaki: dwa światy widzenia W eksperymencie wzięły udział dwa bardzo różne gatunki: ryba gupik (Poecilia reticulata) i gołąb (Streptopelia risoria). Gupiki zamieszkują płytkie tropikalne strumienie pełne migoczącego światła, gęstej roślinności i nieprzewidywalnych drapieżników. Ich przetrwanie zależy od szybkich decyzji: wyboru partnera, dołączenia do ławic i ucieczki przed zagrożeniami. W tak urozmaiconym świecie możliwość oceny względnej wielkości może być kluczowa. Z kolei w przypadku gołębi (Streptopelia risoria) mamy do czynienia z lądowymi ptakami spożywającymi ziarno. Spędzają większość czasu na dziobaniu małych nasion rozrzuconych na ziemi. Precyzja i dbałość o szczegóły mogą być ważniejsze niż analiza otoczenia. Co więcej, ich widzenie obuoczne pozwala im na trafną ocenę odległości i rozmiaru w zupełnie innym kontekście. Kręgi złudzenia W eksperymentach naukowcy układali karmę w formie kręgów. Wyniki były uderzające: gupiki konsekwentnie ulegały iluzji. Gdy pokarm był otoczony mniejszymi kręgami, gupiki wybierały go częściej, jakby rzeczywiście był większy i było go więcej. Ich percepcja była bardzo podobna do percepcji ludzi. U ptaków sytuacja wyglądała jednak inaczej. Na poziomie grupy nie wykazywały one wyraźnej podatności na iluzję, chociaż niektóre osobniki dawały się „oszukać” podobnie jak ludzie. To sugeruje, że ten gatunek gołębia może być mniej podatny na wpływ otaczającego kontekstu i jest bardziej skupiony na szczegółach. Koła dające wgląd w ewolucję Ustalenia te dają wgląd w biologię ewolucyjną. Przebadane ryby ulegają iluzji, podobnie jak ludzie. To sugeruje, że polegają na przetwarzaniu globalnym – widzą cały kontekst, co pomaga im szybko oceniać rozmiary w wizualnie złożonym środowisku podwodnym. Z kolei gołębie w dużej mierze ignorują złudzenie. Ich sposób widzenia jest bardziej lokalny i zorientowany na detale, co jest kluczowe dla ich stylu życia, czyli precyzyjnego wydziobywania małych nasion z ziemi. Wniosek? Percepcja to ewolucyjny kompromis, nie dążenie do doskonałej dokładności. Mózg wybiera te „skróty”, które najlepiej służą przetrwaniu gatunku w jego specyficznej niszy ekologicznej. Badanie iluzji u różnych gatunków pomaga nam zrozumieć nie tylko, jak zwierzęta widzą, ale także jak percepcja ewoluuje, by sprostać wyzwaniom życia na Ziemi. Źródło: Frontiers in Psychology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nalot rzadkich ptaków nad Polskę. Ornitolodzy prześcigają się w doniesieniach
Październik uraczył nas prawdziwym spektaklem natury – a przecież jeszcze trwa. Tegoroczna migracja ptaków to prawdziwy wysyp wyjątkowych obserwacji. Najwięcej rzadkich ptaków zaobserwowano na wybrzeżu.
Ostatnie tygodnie rozgrzały portale ornitologiczne do czerwoności. Co i rusz donoszą o obserwacjach bardzo rzadkich w Polsce ptaków, niektórych widzianych tylko kilka razy w historii. To oczywiście sprawa trwającej jesiennej migracji ptaków, która nie wszystkim z nich wychodzi zgodnie z planem. Oto najciekawsze obserwacje ptaków, które „zboczyły z kursu”. Markaczka amerykańska w Krynicy Morskiej Ta piękna kaczka z żółtym dziobem występuje w Ameryce Północnej, ale i na dalekim, północnym wschodzie Rosji. Gniazduje m.in. na słodkowodnych jeziorach tundry Alaski i północnej Kanady. Zimuje na wybrzeżach Atlantyku i Pacyfiku Ameryki Północnej, często w dużych stadach. W Europie pojawia się sporadycznie jako zalatujący, rzadki gość. Tymczasem samiec tego gatunku od 13 października przebywał w Polsce – przez kolejne dni widziało do wielu obserwatorów w punkcie Drapolicz w Krynicy Morskiej. To 21. stwierdzenie markaczki amerykańskiej w Polsce. Ostatnia potwierdzona obserwacja samca pochodzi z 23 października. Świstunki szturmują Półwysep Helski Maleństwa z dalekiej Azji – świstunka ałtajska i świstunka złotawa – pojawiły się na Helu. Ptaszki zaobserwowali m.in. Mikołaj Rowicki, Tobiasz Gorczyca i Paweł Szymański z grupy RBA Poland. Według portalu Clanga.com to dopiero 17. stwierdzenie świstunki ałtajskiej w Polsce. „Na Półwyspie Helskim wysyp rzadkich świstunek (dziś obserwowano tam najprawdopodobniej rekordowe 4 osobniki świstunki ałtajskiej, to odpowiednio 16., 17., 18. i 19. stwierdzenia w Polsce, jeden ptak był już tam obserwowany wczoraj) oraz pierwszą tej jesieni świstunkę złotawą (Antoni Ostoja-Lniski). Gratulacje!” – informuje z entuzjazmem Birding Poland. Oba gatunki to żywiołowe, małe ptaki występujące w Azji (Rosji, Kazachstanie, Uzbekistanie, Afganistanie, Nepalu, Chinach). Zasięg świstunki złotawej to tylko Daleki Wschód. Tym bardziej dziwi i cieszy jej pojawienie się w Polsce. Pierwiosnek syberyjski też lubi Hel Tego malucha z Syberii zaobserwowano aż na Helu. Pierwiosnek syberyjski gniazduje w tajdze, od Uralu po rzekę Jenisiej. Zimuje głównie w południowej i zachodniej Azji, sporadycznie w Europie. 19 października ptaka zaobserwowali: Klaudia Polakowska, Grzegorz Zioło i Michał Polakowski. Kluczowy dla rozpoznania gatunku był jego głos. Świergotek tajgowy w Jastarni Na lotnisku w Jastarni zaobserwowano kolejny ptasi unikat: świergotka tajgowego. To dopiero 19. stwierdzenie w Polsce (i 5. tej jesieni) w przypadku akceptacji przez Komisję Faunistyczną. Dokumentację foto- i fonograficzną wykonał Antoni Ostoja-Lniski. Świergotek tajgowy występuje na wschodzie europejskiej części Rosji, na Syberii, w Chinach, Japonii i w Himalajach. Zimuje w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Do Polski zalatuje sporadycznie. Siewka złotawa w Borowie Ale nie tylko wybrzeże ma swoje październikowe hity. Rzadki gość zawitał też do województwa łódzkiego. „MEGA! 14. dla Polski, azjatycką siewkę złotawą znaleźli dziś na stawach w Borowie (woj. łódzkie) Wojciech Stelmach, Arkadiusz Stelmach i Sylwia Lewandowska” – piszą ornitolodzy na fanpage’u Birding Poland. To 14. stwierdzenie tego ptaka w Polsce. Siewka złotawa to średniej wielkości ptak z rodziny siewkowatych (Charadriidae). Gniazduje w tundrze Azji i zachodniej Alaski, zimując głównie w południowej Azji, Oceanii i Afryce. To ptak daleko migrujący. W upierzeniu godowym ma złocisto-czarne plamy na grzbiecie i ciemny brzuch z kontrastującą białą linią boczną. Poza sezonem lęgowym jest jaśniejszy, szarobrązowy. Jej pojawienie się w Polsce, a nawet ogólnie, w Europie – to rzadkość. Nawet tak doskonali podróżnicy czasem w swoich migracjach zbaczają z kursu. Źródła: Clanga.com, Birding Poland Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Gdzie i jak polskie ptaki śpią jesienią? Zaskakujące strategie przetrwania nocy
Kiedy my zasypiamy, ptaki prowadzą własne, nocne życie. Jedne wyruszają w drogę, inne pozostają blisko domu, czekając na świt. Każdy musi odpoczywać i mają swoje sposoby. Jak to robią i czy potrafią „drzemać” na skrzydłach? Oto, jak tyka jesienny zegar ptaków.
Spis treści: Nocne życie wróbla – gdzie śpi nasz miejski sąsiad? Czy bociany śpią podczas jesiennej migracji? Kierunek Afryka – jak jerzyki odpoczywają w locie? Jesień w przyrodzie to czas przygotowań do zimy – zwierzęta gromadzą zapasy, drzewa tracą liście, a ptaki odlatują. Każdy organizm potrzebuje odpoczynku, również ptaki. Wróble skrywają się w krzewach, bociany nocują na drzewach lub budynkach, a jerzyki potrafią odpoczywać w locie podczas migracji. Każdy ma unikalny sposób na nocny spoczynek i regenerację. Oto tajemnice nocnego odpoczynku ptaków. Nocne życie wróbla – gdzie śpi nasz miejski sąsiad? Wróbel domowy (Passer domesticus) to jeden z najbardziej rozpoznawalnych ptaków na świecie. W bliskim sąsiedztwie człowieka odniósł spektakularny sukces – stał się symbolem miejskiej przyrody i jednocześnie jednym z najbardziej rozpowszechnionych gatunków globu. W historii awifauny zapisał się zarówno jako niezwykły podróżnik, kolonizujący kontynenty niemal wszędzie, gdzie pojawił się człowiek, jak i jako „szkodnik”, którego prześladowano – choćby w Chinach w XX w., co przyniosło tragiczne skutki również dla ludzkiej populacji. Z relacji dawnych ornitologów, że jeszcze w latach 60. XX w. wróble były niemal wszechobecne, szczególnie w miastach. Ich populacja dynamicznie rosła mimo licznych drapieżników, a miejsc do gniazdowania nie brakowało. Stare, nieremontowane kamienice, z licznymi szczelina i otworami, stanowiły doskonałe lokum. Minęły dziesięciolecia i krajobraz miejski zmienił się nie do poznania. Budynki zyskały nowe elewacje, szczeliny zniknęły, a miejską zieleń ograniczono do minimum, a wraz z tym nastał czas szkła i betonu. Wróble zaczęły znikać z centrów miast. Gdzie więc spędzają noce te, które wciąż pozostają naszymi sąsiadami? Wróble to ptaki stadne i najbardziej aktywne w ciągu dnia. Gdy zapada zmrok, szukają schronienia w gęstych krzewach, żywopłotach lub na drzewach, gdzie chronią się przed wiatrem i drapieżnikami. Nocą nie żerują, a jedynie odpoczywają, by o poranku znów rozpocząć swoje codzienne, rozćwierkane życie – wspólne kąpiele w piasku, poszukiwanie pokarmu i nieustanne gadanie, które dla wielu z nas stanowi dźwiękowe tło codzienności. Czy bociany śpią podczas jesiennej migracji? Badania nad bocianem białym (Ciconia ciconia) w południowej Polsce wykazały, że podczas pierwszej jesiennej migracji do Afryki 90 młodych bocianów, oznakowanych nadajnikami GPS, nocowało na na budynkach, ziemi i drzewach. Ptaki nocujące na ziemi doświadczały więcej zakłóceń nocnego odpoczynku niż te w miejscach podwyższonych. Bociany białe śpią, chowając głowę w pióra lub z dziobem skierowanym do przodu lub w dół. Są aktywne wyłącznie w ciągu dnia, a przed zachodem słońca gromadzą się w miejscach noclegu i pozostają tam do wczesnych godzin porannych. Aby kontynuować migrację, ptaki muszą nie tylko muszą gromadzić energię na postojach, ale także przetrwać noc w dobrym stanie. W tych badaniach, ornitolodzy odkryli, że bociany nocujące na drzewach, w bardziej zielonych terenach i w miejscach o wyższym poziomie sztucznego oświetlenia, miały mniejsze ryzyko zakłóceń. Chociaż światło nocne może zakłócać sen, w tym przypadku zwiększało ono prawdopodobieństwo zauważenia drapieżników, co mogło sprawiać, że takie miejsca były bezpieczniejsze. Kierunek Afryka – jak jerzyki odpoczywają w locie? Jerzyk zwyczajny (Apus apus) to prawdziwy mistrz latania. Pierwotnie gnieździł się w dziuplach drzew i szczelinach skalnych, dziś jednak najliczniej występuje na terenach zurbanizowanych, gdzie wykorzystuje budynki, przypominające naturalne skały. Jego przenikliwe piski podczas gwałtownych pościgów w lecie, tworzą część dźwiękowego pejzażu polskich miast. Jerzyk jest ptakiem wędrownym. Do Polski przylatuje w maju, by założyć lęg, a w sierpniu opuszcza lęgowiska, udając się ku Afryce Subsaharyjskiej, gdzie spędza zimę. Badania pokazują, że większość swojego życia spędza w powietrzu. Młode jerzyki, po opuszczeniu gniazda, potrafią nie lądować przez 2-3 lata, aż do momentu, gdy osiągną dojrzałość płciową. Potrafią też jeść, pić, spać, a nawet kopulować w locie. Latanie to ich żywioł! Badania przeprowadzone w Portugalii dowiodły, że jerzyk blady Apus pallidus i jerzyk czarny Apus barbatus – bliscy krewni naszego jerzyka zwyczajnego, w nocy wznoszą się na wysokość 2000 metrów, wykorzystując ciepłe prądy powietrzne. Ich uderzenia skrzydeł trwają ok. czterech sekund, po których następują trzy sekundy spoczynku – to ich przerywane chwile wytchnienia. Ponieważ nie śpią w sposób ciągły i nie wykazują całkowitego bezruchu, naukowcy przypuszczają, że odpoczywają dzięki tzw. jednopółkulowemu snu, czyli śpiąc tylko jedną połową mózgu, podczas gdy druga pozostaje aktywna. Źródła: naturapolska.blogspot.com, www.iop.krakow.pl, gulbenkian.pt Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.