W Polsce żyje 10 gatunków dzięciołów. Czy potrafisz je rozpoznać?
Dzięcioły to jedni z najważniejszych mieszkańców naszych lasów, parków i ogrodów. Jako architekci leśnego ekosystemu wykuwają dziuple, które dają schronienie nie tylko im samym, lecz także dziesiątkom innym gatunkom zwierząt. Poznaj historię, różnorodność oraz sekrety wszystkich dzięciołów występujących w Polsce.
Spis treści: 60 milionów lat historii dzięciołów Najrzadsze dzięcioły w Polsce Dzięcioły nieliczne i średnio liczne Jak rozpoznawać polskie dzięcioły pstre? Najliczniejszy dzięcioł Polski Przegląd polskich dzięciołów wyraźnie pokazuje, że kluczem do ich przetrwania są stare, obumierające i martwe drzewa. Usuwanie takich drzew pozbawia te ptaki miejsc do gniazdowania oraz naturalnej spiżarni pełnej owadów. Dziuple wykute przez dzięcioły stają się schronieniem dla wielu innych gatunków zwierząt. Korzystają z nich m.in. szpaki, gągoły, sowy, kowaliki i sikory, a także nietoperze i gryzonie. Ochrona dzięciołów w Polsce nie wymaga skomplikowanych zabiegów – sprowadza się przede wszystkim do zostawiania sędziwych, martwych i zamierających drzew w naszym krajobrazie. Od gatunków związanych ze starymi lasami po dzięcioły świetnie przystosowane do życia w pobliżu człowieka – poznaj wszystkie gatunki występujące w Polsce. 60 milionów lat historii dzięciołów Na początku XXI wieku w Jaskini Komarowej koło Częstochowy w Polsce w pracach wykopaliskowych odkryto szczątki dzięcioła dużego. Pochodziły z okresu sprzed około 100–120 tys. lat, z przełomu interglacjału eemskiego i początku ostatniego zlodowacenia. Jak podkreślają badacze, w tej okolicy występowały siedliska leśne z dojrzałymi drzewami liściastymi, w których te ptaki wykuwały dziuple lęgowe. Z kolei w badaniach opublikowanych na łamach „Biological Conservation” z 2026 r. Szymon Czyżewski wraz z zespołem dokumentuje występowanie dzięcioła czarnego (Dryocopus martius) w wyższym glacjale zlodowacenia Wisły (59–17 tys. lat temu). Także w jego najzimniejszej fazie – podczas Ostatniego Maksimum Glacjalnego (ok. 27,5–19 tys. lat temu). Historia dzięciołów sięga ok. 60 milionów lat, kiedy ich przodkowie pojawili się we wczesnym paleogenie (erze kenozoicznej). Szacuje się, że ok. 50 mln lat temu wyodrębnili się jako odrębna linia ewolucyjna spośród pozostałych gatunków ptaków. Obecnie dzięcioły zamieszkują niemal wszystkie zalesione obszary świata. Wyjątek stanowią jedynie Madagaskar i Australazja (Australia, Nowa Gwinea, Nowa Zelandia), gdzie naturalnie nie występują. Na świecie cała rodzina dzięciołowatych (Picidae) obejmuje 236 poszczególnych gatunków, które zostały pogrupowane i sklasyfikowane w 36 rodzajach. W Europie występuje tylko 11 z nich, z czego 10 w Polsce. Najrzadsze dzięcioły w Polsce Dzięcioły występują na terenie całego naszego kraju, zamieszkując zarówno rozległe kompleksy leśne (np. puszcze), jak i niewielkie, izolowane obszary z martwymi lub zamierającymi drzewami. Ptaki te zasiedlają również wiejskie sady oraz miejskie parki. Jednak ich populacja jest mocno zróżnicowana pod względem liczebności i rozmieszczenia. Do najrzadszych krajowych gatunków dzięciołów należą: dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus), dzięcioł białoszyi (Dendrocopos syriacus) oraz dzięcioł białogrzbiety (Dendrocopos leucotos). Dzięcioł trójpalczasty i dzięcioł białogrzbiety to specjaliści wymagający starych, naturalnych lasów z dużą liczbą martwych i zamierających drzew. Natomiast dzięcioł białoszyi jest silnie związany z zielenią wiejską (starymi sadami owocowymi) i miejską (zadrzewienia parków, cmentarze i aleje). Najliczniejsza populacja dzięcioła trójpalczastego występuje w Karpatach (550–890 par) oraz w Puszczy Białowieskiej (310–328 par). Jego całkowitą populację w Polsce szacuje się na zaledwie 1–1,4 tys. par. Dzięcioł białogrzbiety to największy przedstawiciel dzięciołów „pstrych” w naszym kraju, ale jest też jednym z najrzadszych krajowych i europejskich dzięciołów – obok trójpalczastego. Najliczniej gnieździ się w Karpatach i na Podlasiu, a jego krajowa populacja wynosi około 1,5–2 tys. par. Dzięcioł białoszyi (nazywany także dzięciołem syryjskim) wyróżnia się na ich tle – to jedyny w Europie synantropijny gatunek dzięcioła, który nauczył się żyć w bliskim sąsiedztwie człowieka. Ptak ten przywędrował do nas z Bliskiego Wschodu w drugiej połowie XX w. W Polsce po raz pierwszy zaobserwowano go w 1978 r. pod Rzeszowem, a pierwszy udokumentowany lęg odnotowano w 1980 r. w Przemyślu. Pod względem biologii lęgowej dzięcioł białoszyi nie różni się zbytnio od dzięcioła dużego – co ciekawe, oba te gatunki potrafią się ze sobą krzyżować (hybrydyzować). Dzięcioł ten jest silnie związany z krajobrazem przekształconym przez człowieka: starymi sadami owocowymi, parkami miejskimi, cmentarzami oraz alejami drzew. Krajową populację tego gatunku ocenia się obecnie na około 1–2 tys. par. Nieliczne i średnio liczne dzięcioły w Polsce Nielicznym gatunkiem z rodziny dzięciołowatych jest dzięcioł zielonosiwy (Picus canus), którego populację w naszym kraju oceniano na 3–5 tys. par lęgowych. Zasiedla on lasy łęgowe nad rzekami i jeziorami, obfitujące w próchniejące drzewa liściaste. Wyglądem przypomina dzięcioła zielonego – wyróżnia się jednak szarą głową oraz charakterystycznym głosem w postaci stopniowo opadających gwizdów. Według autorów książki „Werbel, czyli zrozumieć dzięcioły”, pierwotnie gatunek ten był związany z bukiem, a jego oliwkowozielone ubarwienie pomaga mu maskować się na pniach tych drzew. Do średnio licznych dzięciołów w naszym kraju zaliczają się: krętogłów (Jynx torquilla), dzięcioł czarny (Dryocopus martius), dzięciołek (Dryobates minor), dzięcioł zielony (Picus viridis) oraz dzięcioł średni (Dendrocoptes medius). Krętogłów Krętogłów to jedyny dzięcioł w Polsce, który nie kuje własnych dziupli i jest gatunkiem wędrownym – na zimę odlatuje do Afryki. Badania pokazują, że populacje zachodnioeuropejskie migrują na okres pozalęgowy na południe od Sahary. Jest tzw. dziuplakiem wtórnym, co oznacza, że gniazduje w dziuplach wykutych przez inne dzięcioły lub w budkach lęgowych. Doskonałe, maskujące upierzenie pozwala mu niemal całkowicie zniknąć na tle kory drzew. Stan jego krajowej populacji szacuje się na 38–64 tys. par. Dzięcioł czarny Dzięcioł czarny to największy przedstawiciel dzięciołów w Polsce – długością ciała dorównuje gawronowi (Corvus frugilegus) lub wronie siwej (Corvus cornix), choć jest od nich zauważalnie smuklejszy. Jego upierzenie jest całkowicie czarne, a płeć można łatwo rozpoznać po czerwonym akcencie na głowie: u samca czerwień pokrywa całą czapeczkę, natomiast u samicy ogranicza się do niewielkiej plamki na potylicy. Dzięcioł czarny występuje we wszystkich typach lasów, preferując jednak drzewa sędziwe (powyżej 100 lat). Dziuple wykuwa najchętniej w sośnie i buku. Jako „architektoniczny inżynier lasu” stwarza miejsca lęgowe dla wielu innych gatunków, takich jak gołąb siniak (Columba oenas), gągoł (Bucephala clangula) czy włochatka (Aegolius funereus). Krajową populację lęgową szacuje się na 31–42 tys. par. Dzięcioł zielony Dzięcioł zielony zamieszkuje lasy liściaste i mieszane, ale pojawia się też w starych zadrzewieniach wiejskich, parkach i ogrodach. Jego cechą charakterystyczną jest donośny głos przypominający złośliwy chichot lub szalony śmiech czarownicy z bajki. Na głowie ma czarną maskę oraz wąs, który definiuje płeć – u samicy jest całkowicie czarny, u samca czarno-czerwony. Żywi się mrówkami. Populację lęgową w Polsce ocenia się na ok. 15–26 tys. par. Dzięciołek i dzięcioł średni Dzięciołek i dzięcioł średni to mieszkańcy lasów liściastych. Dzięciołek zasiedla ponadto stare sady i nadrzeczne łęgi, natomiast dzięcioł średni preferuje stare dęby, graby i wiązy. Oba gatunki wykuwają dziuple w martwych lub zamierających drzewach liściastych – dzięciołek m.in. w wierzbach i osikach, a dzięcioł średni w dębach. Ich okres lęgowy przypada na kwiecień i maj, a po ok. 2 tygodniach wysiadywaniu jaj i 3 tygodniach opieki w gnieździe młode usamodzielniają się i opuszczają gniazdo. Wielkość populacji dzięciołka w naszym kraju szacuje się na 18–32 tys. par, a dzięcioła średniego na 18–23 tys. par. Jak rozpoznawać polskie dzięcioły pstre? Dzięciołowe (Piciformes) to specyficzny rząd ptaków, który przez miliony lat wykształcił unikatowy sposób funkcjonowania w naturalnym środowisku. Charakterystyczny styl wspinania się po pniach, wykuwanie dziupli, specyficzny sposób zdobywania pokarmu, liczne przystosowania anatomiczne oraz wydawane odgłosy wyraźnie odróżniają je od innych gatunków ptaków, zwłaszcza śpiewających. Dzięciołek (Dryobates minor) to najmniejszy przedstawiciel dzięciołów nie tylko w Polsce, ale i w całej Europie. Ptak ten to prawdziwy karzełek – wielkością dorównuje wróblowi (Passer domesticus). Ma czarno-białe, prążkowane na grzbiecie upierzenie oraz pulchną sylwetkę. W przeciwieństwie do większych krewnych, dzięciołek nie posiada czerwonych akcentów na brzuchu i podbrzuszu. Dzięcioł duży (Dendrocopos major) wyróżnia się intensywnie czerwoną plamą podogonową i czystym, białym lub lekko kremowym brzuchem bez kreskowania. Jego cechą charakterystyczną jest czarna pręga na policzku, która sięga aż do karku, tworząc zamkniętą „ramkę” pod białą plamą policzkową (pokrywami usznymi). Dzięcioł białoszyi (Dendrocopos syriacus) różni się od dzięcioła dużego brakiem czarnej poprzecznej pręgi dochodzącej do karku. Dzięki temu biała plama na policzku łączy się z bielą na boku szyi. Na brzegach sterówek (piórach ogona) ma znacznie mniej bieli niż dzięcioł duży, a na bokach jego ciała widoczne jest delikatne, ciemne kreskowanie (wyraźniejsze u młodych ptaków). Dzięcioł białogrzbiety (Dendrocopos leucotos) natomiast wyróżnia się dużą, białą plamą na dolnej części grzbietu oraz wyraźnym, podłużnym kreskowaniem na piersi i brzuchu. Podbrzusze ma odcień bardziej różowy niż intensywnie czerwony. Dzięcioł średni (Dendrocoptes medius) wyróżnia się na tle pozostałych dzięciołów czerwoną czapeczką na głowie, występującą u obu płci (u samicy jest ona mniej kontrastowa). Jego spód ciała jest żółtawy z ciemnym kreskowaniem na bokach piersi i brzucha, a podbrzusze ma odcień różowawoczerwony. Jedną z najważniejszych cech rozpoznawczych jest czarny pasek na policzku (tzw. wąs), który – w przeciwieństwie do dzięcioła dużego – jest wąski i nie dochodzi do nasady dzioba. Przedstawione gatunki określa się mianem „dzięciołów pstrych”, ponieważ łączą podobne zestawienie barw: czerni, bieli i czerwieni. Wykazują one również zauważalny dymorfizm płciowy. Z wyjątkiem dzięcioła średniego, u samców innych pstrych dzięciołów czerwień pojawia się na potylicy (np. u dzięcioła dużego) lub na całej powierzchni głowy (u dzięciołka), podczas gdy głowa samic jest pozbawiona czerwonych akcentów. Gatunki te różnią się również rozmiarem ciała, tempem i rytmem werblowania oraz wydawanymi głosami. Dzięcioł duży, białoszyi oraz białogrzbiety osiągają wielkość zbliżoną do kosa (Turdus merula). Natomiast dzięcioł średni jest od nich mniejszy – wielkością odpowiada szpakowi (Sturnus vulgaris). Najliczniejszy dzięcioł Polski Spośród wszystkich dzięciołów występujących w Polsce najliczniejszy (także w skali Europy) jest dzięcioł duży (Dendrocopos major), którego krajową populację ocenia się na 600–900 tys. par. Gatunek ten zasiedla różnorodne siedliska – od lasów mieszanych (łączących drzewa iglaste i liściaste) oraz liściastych, po podmokłe i stricte iglaste. Badania pokazują, że ponad 80% jego dziupli powstaje w pniach martwych i obumierających drzew. Jego dziuple znajdowano również w parkach, sadach czy alejach. Dzięcioł duży na swoje gniazda najczęściej wybiera dęby, brzozy, olchy i sosny. Corocznie wykuwa nową dziuplę, choć zdarza się, że w tym samym drzewie. Dziuplę lęgową wykuwa samiec, a kucie rozpoczyna zazwyczaj już w lutym lub marcu. Głębokość takiej dziupli wewnątrz drzewa może sięgać nawet pół metra. Z jego starych i porzuconych dziupli później korzystają wiele innych gatunków zwierząt – m.in. pszczoły, nietoperze, drobne ssaki czy inne gatunki ptaków, takie jak szpaki czy pleszki. Dzięcioł duży należy do typowych oportunistów pokarmowych, co oznacza, że sprawnie dostosowuje dietę do pory roku i dostępności pożywienia. Zjada zarówno pokarm zwierzęcy, jak i roślinny. Żywi się owadami i ich larwami ukrytymi pod korą drzew, a w sezonie lęgowym sięga także po jaja i pisklęta innych ptaków (np. sikor bogatek czy rudzików). Aby się do nich dostać, potrafi rozkuć ściankę budki lęgowej lub powiększyć jej otwór wlotowy. Z kolei w skład jego diety roślinnej wchodzą owoce (np. jabłka) oraz nasiona drzew iglastych (sosny i świerka). Do ich zdobywania tworzy tzw. kuźnię – wciska szyszkę w szczelinę kory, pnia drzewa lub w załom gałęzi, po czym uderzeniami dzioba rozłupuje łuski, by sprawnie wydobyć nasiona. Zimą często zagląda do przydomowych lub parkowych karmników, gdzie delektuje się wysokoenergetycznym pokarmem, takim jak łuskany słonecznik, słonina lub kule tłuszczowe. Różnorodność dzięciołów pokazuje, jak fascynujący i bogaty jest świat ptaków – wystarczy wytężyć wzrok i słuch, by odkryć go w najbliższym otoczeniu. Dbając o ich siedliska w lasach i parkach, dajemy im przestrzeń do życia, a sobie – szansę na spotkanie z jednymi z najbardziej fascynujących ptaków naszej przyrody. Źródła: Przewodnik Collinsa. Ptaki, wyd. II; Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny, 2015; Werbel, czyli zrozumieć dzięcioły, 2019; birdsoftheworld.org Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Tegoroczne upały były armagedonem dla ptaków w miastach. „Ludzie chodzili po osiedlach z pudełkami i zbierali pisklęta”
Jakbyś się czuł, gdyby ktoś zamknął cię w blaszanej puszce wystawionej na 40-stopniowy upał – i nie miałbyś potu, który mógłby cię ochłodzić. Nic przyjemnego, prawda? W takiej właśnie pułapce bez wyjścia znalazły się w tym roku tysiące miejskich ptaków. Zjawisko, które zaobserwowali leśnicy, łamie serce.
Betonoza, „wyspy ciepła” i nagrzewające się do czerwoności dachy – nasze miasta podczas letnich fal upałów zamieniają się w wielkie piekarniki. Gdy my ratujemy się klimatyzacją, miejskie zwierzęta muszą walczyć o przetrwanie. Tegoroczne lato dobitnie pokazało, jak bardzo nieprzystosowane do rosnących temperatur jest polskie środowisko zurbanizowane. Dramat rozegrał się tuż nad naszymi głowami, w rynnach, szczelinach budynków i pod blaszanymi dachami, gdzie z braku laku ptaki – zwłaszcza jerzyki – najchętniej zakładają swoje gniazda. „Armagedon dla ptaków” Dla leśników i wolontariuszy z ośrodków rehabilitacji dzikich zwierząt ostatnie miesiące były prawdziwym koszmarem i walką z czasem. – W tym roku przyjęliśmy ponad 400 piskląt jerzyków. To 9–10 razy więcej niż w poprzednich latach w tym samym okresie. Do większych ośrodków trafiało ich jeszcze więcej. Tegoroczne upały to był armagedon dla tych ptaków – mówi PAP Paweł Kowalski, kierownik Leśnego Ośrodka Rehabilitacji Dzikich Zwierząt Nadleśnictwa Piotrków. Mechanizm tej tragedii był bardzo brutalny. Nagrzane od słońca blachy i wyloty wentylacyjne zamieniały się w śmiertelne pułapki cieplne. Ponieważ ptaki nie pocą się jak ssaki (regulują temperaturę jedynie poprzez otwieranie dziobów, szybkie oddychanie czy stroszenie piór), a pisklęta były ślepe i pozbawione izolujących piór, ich ciała błyskawicznie się przegrzewały. Jedyny ratunek to desperacki skok Aby nie usmażyć się żywcem w rozgrzanych gniazdach, maluchy, które nie potrafiły jeszcze latać, masowo, instynktownie wyskakiwały w przepaść. Wiele z nich zginęło na miejscu po uderzeniu w beton. Część na szczęście uratowali mieszkańcy. – Ludzie chodzili po osiedlach z pudełkami i zbierali pisklęta jerzyków. Do naszego ośrodka przywozili po kilkanaście–kilkadziesiąt maluchów naraz; były kolejki – relacjonuje dla PAP Kowalski. Nawet budka lęgowa może stać się piekarnikiem Choć w lasach i dziuplach drzew panuje naturalny chłód, w miastach infrastruktura często tworzy tzw. pułapki ekologiczne. Ignacy Stadnicki z Laboratorium Biologii Antropocenu Uniwersytetu Warszawskiego (UW) w rozmowie z PAP ostrzega, że gniazdowanie w metalowych elementach (np. w słupkach, za rynnami) przy 40-stopniowych upałach kończy się tragicznie. Co szokujące, problemem bywają także tradycyjne, drewniane budki lęgowe. – W budkach w ciągu dnia może być nawet goręcej, a w nocy chłodniej niż na zewnątrz – tłumaczy Stadnicki. Zbyt wysoka temperatura zabija pisklęta, ale też zaburza inkubację jaj. Dlatego polscy naukowcy wspólnie z Akademią Sztuk Pięknych (ASP) pracują nad nowymi generacjami domków dla ptaków. Testowane są budki izolowane materiałem z grzybni, modele ceramiczne z warstwą powietrza, a nawet domki zrobione z recyklingowych materiałów namiotowych, które mają odbijać ciepło i naśladować naturalne warunki z dziupli. Bo tych, przez wycinkę drzew, jest coraz mniej. Zieleń zamiast betonu Eksperci podkreślają, że żadne technologiczne rozwiązania nie zastąpią mądrego planowania przestrzennego. Z badań prof. Marty Szulkin (UW) wynika jasno: jeśli zabetonujemy w mieście połowę terenów zielonych, to liczba młodych, zdrowych ptaków wyfruwających z budek spadnie o połowę. To proste wyliczenia. Prawdziwą tarczą przed morderczymi skutkami fal upałów pozostają dla ptaków po prostu stare drzewa, rozległe parki i rygorystyczne przestrzeganie prawa chroniącego miejsca lęgowe przed termomodernizacją budynków. W tym roku przyroda wystawiła nam wysoki rachunek za miejską betonozę. Pozostaje mieć nadzieję, że z tego bolesnego „armagedonu” wyciągniemy wnioski przed kolejnym latem. Bo fale upałów będę nam towarzyszyć w kolejnych latach. Źródło:naukawpolsce.pl Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jeden przypomina wróbla, drugi motyla. To najrzadsze ptaki polskich Tatr
Tatry to najcenniejsza ostoja ptaków wysokogórskich w Polsce. Występuje tu około 120 gatunków ptaków. Zróżnicowanie wysokości, surowy klimat oraz układ pięter roślinnych sprawiają, że żyją tu ptaki niewystępujące nigdzie indziej w kraju lub tworzące jedynie niewielkie, izolowane populacje. Dla ornitologów i miłośników przyrody Tatry pozostają jednym z najcenniejszych miejsc obserwacji ptaków w Polsce.
Spis treści: Płochacz halny – wróbel najwyższych szczytów Pomurnik – motyl tatrzańskich skał Inni skrzydlaci mieszkańcy Tatr Od niepamiętnych czasów człowiek zachwycał się urokiem gór – cudnymi widokami przyrody. Wysokie szczyty drażniły jego zmysły, poruszały duszę i dawały siłę, by wspinać się coraz wyżej, wypatrywać podniebnych szlaków orłów, zaglądać w przepaście i podsycać uczucia religijne. To potęga życia natury – wierchy i urwiska, blaski słońca i cienie chmur, skały i śniegi, zawołania kruków i zew wilków, szum wód i wściekłe poryki wichru. Ten surowy, a zarazem fascynujący górski klimat od zawsze tętnił życiem ptaków. Oto gatunki, które możemy spotkać podczas wędrówek po tatrzańskich szlakach. Płochacz halny – wróbel najwyższych szczytów Płochacz halny (Prunella collaris) to typowo wysykogórski gatunek ptaka, nieliczny w naszym kraju, którego występowanie ogranicza się wyłącznie do najwyższych szczytów górskich. Według „Czerwonej Listy Ptaków Polski”, ponad 95% populacji (ok. 400–1600 osobników) – gniazduje w Tatrach, powyżej górnej granicy lasu (ponad 1800 m n.p.m.). Można go także spotkać w Beskidzie Żywieckim, w Bieszczadach i w Sudetach. Jednak poza Tatrami są to szczątkowe, zagrożone populacje, obejmujące zaledwie kilkanaście par. Płochacz halny to niewielki ptak wróblowy, rozmiarami zbliżony do wróbla (Passer domesticus), choć nieco od niego większy. Z tego powodu bywa często mylony z nim przez turystów. Wyróżniają go jasnożółta plama u nasady dzioba, szara głowa, ciemnobrązowy wierzch ciała i rdzawobrązowe boki upierzenia na spodzie. Jest gatunkiem przeważająco osiadłym, który zimą nie opuszcza gór, choć poza sezonem lęgowym pojawia się na niższych wysokościach, szczególnie zimą, gdzie łatwiej znaleźć pokarm, jak np. w okolicach schronisk górskich, wyciągów narciarskich czy w pobliżu osad ludzkich w wioskach. Tam też jest często dokarmiany przez turystów lub żywi się odpadkami w śmietnikach. Co ciekawe, ptaki tego gatunku nie są płochliwe wobec człowieka, a częste ich dokarmianie sprzyja procesowi synantropizacji, czyli przystosowaniu się ptaków do życia w pobliżu ludzi i wykorzystywania dostępnych tam źródeł pokarmu. W ciągu roku płochacz halny potrafi wyprowadzić nawet 2 lęgi, a pierwszy z nich odbywa w maju. Gniazdo jest ukryte zwykle w szczelinie skalnej, zbudowane przez samicę. Ma kształt czarki wykonanej z trawy, mchu i łodyg roślin, wyścielonej sierścią oraz piórami. Samica składa w nim 3–4 jaja i wysiaduje przez ok. dwa tygodnie. Gatunek ten cechuje się poligynandrią, wyjątkowo rzadką strategią reprodukcyjną. Oznacza to, że grupa składająca się z kilku samców i kilku samic wspólnie zajmuje jedno terytorium, kopuluje ze sobą nawzajem i razem wychowuje pisklęta. Płochacz halny żywi się głównie owadami, a także pająkami, małymi ślimakami, dżdżownicami i pokarmem roślinnym. Na terenie polskich Tatr można go zazwyczaj spotkać na otwartych obszarach piętra halnego – od górnej granicy kosodrzewiny aż po piętro turniowe. W skali Europy gatunek ten ma ograniczony zasięg występowania, a najliczniejsza populacja znajduje się w Alpach. W Polsce niska liczebność płochacza halnego kwalifikuje go jako gatunek narażony na wyginięcie (VU). Jednak z powodu stabilnych populacji w krajach ościennych, w szczególności czeskiej i słowackiej, prognoza zasilania krajowej populacji w przyszłości jest dobra. Dlatego obniżono status o jeden stopień – do kategorii bliski zagrożenia (NT). W ostatnich latach płochacz halny pozostaje regularnie obserwowany w polskich górach, przede wszystkim na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego. Dane zebrane od 2017 roku pokazują, że odnotowano ponad tysiąc obserwacji tego gatunku w różnych częściach Polski, z czego zdecydowana większość pochodzi właśnie z Tatr. Ostatnie odnotowane spotkanie z tym wysokogórskim ptakiem pochodzi z 10 lipca 2026 roku z Kasprowego Wierchu. Pomurnik – motyl tatrzańskich skał Pomurnik (Tichodroma muraria), dawniej nazywany dzięciołem murowym lub „mentlem”, co w gwarze góralskiej oznacza motyla. Ptak ten to prawdziwy „polski taternik”, którego nader wszystko bardzo trudno spotkać w naszym kraju. Obecnie zasiedla wyłącznie Tatry, obejmując zaledwie kilka lokalizacji terenów skalistych – od regla górnego po piętro alpejskie (1200–2000 m n.p.m.). Jeszcze do niedawna odnotowywano jego lęgi w Pieninach do 2001 r. Na świecie jego zasięg występowania rozciąga się od północnej Hiszpanii po Chiny. Jest jednym z najbardziej oszałamiających wizualnie i poszukiwanych ptaków w Eurazji. Pomurnik to nieduży ptak górski, wielkości zbliżonej do wróbla. Jego cechami rozpoznawczymi są krwista czerwień na skrzydłach oraz szaro-czarne upierzenie ciała. Można go rozpoznać także po charakterystycznemu zachowaniu – po stromych skałach porusza się dość charakterystycznie, czepiając się ostrymi pazurkami, wspomaga się ruchem skrzydeł, których machanie przypomina lecącego motyla. W okresie godowym dymorfizm płciowy jest dobrze zaznaczony – samiec różni się od samicy czarnym gardłem i piersią, podczas gdy u samicy te części ciała są białawe. Pomurnik jest silnie przywiązany do miejsc gniazdowania – ptaki wyprowadzają lęgi w tych samych rewirach nieraz przez kilka kolejnych sezonów. W Europie ich sezon lęgowy trwa od kwietnia i maja do lipca i sierpnia i liczy jeden lęg w roku. Gniazdo umiejscowione jest w niedostępnych miejscach, najczęściej w szczelinie skalnej, pomiędzy lub za skałami i głazami, rzadko nawet na budynku lub w jego wnętrzu. Składa się z mchu, włókien roślinnych, korzonków i trawy, z gęsto splecioną sierścią, wełną oraz piórami. Samica składa od 3 do 5 białych jaj. Pomurnik żywi się głównie owadami – w tym osobnikami dorosłymi, larwami i jajami, a także pająkami, które wydobywa długim dziobem ze szczelin skalnych. Historycznie pomurniki są obserwowane w polskich Tatrach od połowy XIX w. Na Słowacji znane były jeszcze wcześniej – pierwsze stwierdzenie odnotowano na Skalnych Wrotach w Tatrach Bielskich w 1835 r. W ostatnich latach krajową liczebność populacji pomurnika oszacowano na 3–5 par lęgowych, choć jeszcze w latach 90. XX w. szacowano na 16–20 par. Według badań najbliższe stanowiska pomurnika w sąsiedztwie polskich Tatr znajdują się na Słowacji, co może oznaczać, że tworzą jedną wspólną „populację tatrzańską”. Przypuszcza się również, że dochodzi do wymiany osobników między tymi częściami Tatr, lecz brak jakichkolwiek danych na ten temat. W Europie populację lęgową szacuje się na 29–69 tys. par, co stanowi ok. 10% globalnego zasięgu występowania. Natomiast wstępne szacunki globalnej liczebności populacji wynoszą ok. 570 tys. – 1,4 mln ptaków, choć szacunki te wymagają dalszej weryfikacji. Pomurnik pozostaje jednym z najrzadszych ptaków lęgowych w Polsce. Ostatnie doniesienia o spotkaniach z tym gatunkiem pochodzą z wiosny i lata tego roku – trzy z terenu Tatr oraz jedno z Pienin. Natomiast w ciągu ostatniej dekady ptaka tego widziano 248 razy, niemal wyłącznie na obszarze Tatrzańskiego Parku Narodowego. Inni skrzydlaci mieszkańcy Tatr Awifauna polskich Tatr jest niezwykle bogata i ściśle związana z układem pięter roślinnych. Obok pospolitych gatunków, takich jak zięba (Fringilla coelebs), kopciuszek (Phoenicurus ochruros) czy rudzik (Erithacus rubecula), w tatrzańskim krajobrazie żyją rzadkie i reliktowe gatunki w skali kraju. Należą do nich przede wszystkim: siwerniak (Anthus spinoletta), orzeł przedni (Aquila chrysaetos), dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus), cietrzew (Lyrurus tetrix), głuszec (Tetrao urogallus), bocian czarny (Ciconia nigra), drozd obrożny (Turdus torquatus) czy kilka gatunków sów, takich jak puchacz (Bubo bubo) czy włochatka (Aegolius funereus). Choć Tatry to najwyższe pasmo w Karpatach Zachodnich, w granicach Polski leży zaledwie skrawek tego królestwa – ok. 175 z blisko 785 kilometrów kwadratowych. Bogactwo krajobrazów, zróżnicowanie siedlisk i niezwykła różnorodność gatunków pokazują, jak niezwykły jest ten obszar, tętniący życiem nie tylko turystów, lecz także niezliczonych gatunków zwierząt. Ich głosy od niepamiętnych czasów współtworzą magię tatrzańskich szlaków. Pytanie tylko, czy wędrując nimi, potrafimy się na chwilę zatrzymać, wsłuchać w ten świat i dostrzec jego prawdziwych gospodarzy. Źródła: tatry-przewodnik.com.pl, www.researchgate.net, otop.org.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Śmierć najsłynniejszej ptasiej celebrytki. Przez lata śledziły ją miliony widzów
Śmierć Jackie, słynnej samicy bielika amerykańskiego, wstrząsnęła Stanami Zjednoczonymi. Ptak urodzony w Kalifornii od kilku lat był stale monitorowany, a jego życie stało się śledzonym przez miliony internautów serialem. Eksperci nie byli w stanie ustalić, co spowodowało tak krytyczny stan u zwierzęcia.
Relacje zapisywane w formacie wideo służą przyrodnikom do obserwacji życia poszczególnych zwierząt. Część z takich nagrań staje się jednak czymś więcej niż tylko materiałem badawczym. Zakochani w tego typu transmisjach ludzie stają się widzami serialu, w którym główne role odgrywane są przez zwierzęta. Jedną z najsłynniejszych nieświadomych aktorek była samica bielika amerykańskiego o imieniu Jackie. Narodziny gwiazdy Jackie przyszła na świat w 2012 roku, a jej narodziny od samego początku wzbudziły nie lada sensacje. Ptak ten został uznany bowiem za pierwszego pisklaka bielika amerykańskiego, jaki kiedykolwiek urodził się w rejonie Big Bear Valley w Kaliforni. W związku z wyjątkowością narodzin zwierzęcia fundacja „Friends of Big Bear Valley” (FOBBV) zdecydowała się podjąć działania, które miały odmienić późniejsze życie małej Jackie. W pobliżu gniazda ptasich rodziców zainstalowano kamerę, by naukowcy i opinia publiczna mogła śledzić losy rodziny bielików. COVID-owy szał Z czasem Jackie rozpoczęła własne, dorosłe życie. Samica przejęła gniazdo, w którym przyszła na świat, i sprowadziła tam ówczesnego partnera, Mr. B. Relacja nie przetrwała jednak próby czasu, a ptaki po kilku latach rozstały się, odlatując w swoje strony. U boku Jackie pojawił się wtedy nowy samiec – Shadow, który stał się jej kompanem na resztę życia. Na ten okres przypadł szczyt popularności internetowej sagi o losach bielików. Gdy świat zmagał się z pandemią COVID-19, a ludzie musieli pozostawać w domach, ptaki – jak gdyby nigdy nic – stawiały czoła codziennym wyzwaniom. Składanie jaj, wysiadywanie i wspólne wychowywanie piskląt stały się darmową terapią oraz stałym punktem dnia dla wielu widzów zamkniętych w czterech ścianach. Walka o życie Sielskie życie ptasiej celebrytki zaczęło się pogarszać na przestrzeni kilku ostatnich tygodni. Przełom nastąpił w ubiegłym miesiącu, gdy skrajnie osłabiona samica stoczyła na ziemi walkę z dwoma młodymi orłami, po której nie była już w stanie odlecieć. Po odłowieniu przez ratowników ptak został natychmiast przetransportowany do specjalistycznego ośrodka, gdzie badający Jackie specjaliści zwrócili uwagę na znaczne wycieńczenie organizmu i dużą niedowagę. Oznacza to, że słaby stan zwierzęcia nie był spowodowany obrażeniami uzyskanymi w walce z młodocianymi, a ciężką chorobą, z jaką zmagała się od pewnego czasu samica. Po kolejnych badaniach weterynarze znaleźli jedno ze źródeł problemu – bielik chorował na poważną anemię, z powodu której przeprowadzono transfuzję krwi. To, w jaki sposób Jackie zachorowała, nadal pozostaje tajemnicą. Dziedzictwo Jackie Pod koniec lipca stan cierpiącej na ciężką anemię Jackie zaczął się gwałtownie pogarszać, a 10 sierpnia ośrodek przekazał smutną wiadomość o śmierci ptaka. Mimo intensywnego leczenia oraz starań zespołu weterynarzy organizm ptasiej celebrytki nie zdołał powrócić do zdrowia sprzed choroby. Śmierć zwierzęcia nie przyszła jednak na próżno – po informacji o zgonie dziesiątki internautów zaczęły dziękować Jackie za zwrócenie uwagi na działania związane z ochroną przyrody. Jeszcze za życia słynny bielik amerykański stał się symbolem walki z deweloperem, który chciał przekształcić dom Jackie, Shadowa oraz wielu innych zwierząt w luksusowe osiedle. Organizacji FOBBV, walczącej z postępującą urbanizacją, udało się zebrać aż 10 milionów dolarów w darowiznach, co pozwoliło uchronić te tereny od niszczycielskiej budowy. Prawdopodobnie tego sukcesu by nie było, gdyby nie postać samicy Jackie, której życie przez lata śledziły miliony widzów z całego świata. Źródło: Smithsonian Magazine Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Nie wszystkie bociany zimują w Afryce. Gdzie odlatują nasze ukochane polskie ptaki?
Na pytanie, gdzie odlatują bociany, zazwyczaj odpowiadamy krótko: „do ciepłych krajów”. Choć większość polskich ptaków rzeczywiście spędza zimy na południe od Sahary, najnowsze badania pokazują, że część z nich coraz chętniej skraca swoje trasy.
W tym artykule: Kiedy odlatują bociany? Gdzie odlatują bociany? Jak długo bociany lecą do Afryki? Kiedy przylatują bociany? Bociany na żywo Co warto wiedzieć o bocianach? Wśród pytań, które niezwykle trapią internautów, bezaplacyjnie prym wiodą te dotycząca zwierząt i ich życia. Takie jak na przykład „czy pies ma kolana?”, „jak śpią konie?”, „dlaczego flamingi są różowe?” czy „gdzie odlatują bociany?”. Ostatnie z nich pada najczęściej na przełomie sierpnia i września, gdy lubiane w naszym kraju ptaki ruszają w świat w poszukiwaniu słońca i wysokich temperatur. Jak zatem brzmi prawidłowa odpowiedź? Szczegóły do sprawdzenia w dalszej części artykułu. Kiedy odlatują bociany? W lipcu młode bociany zaczynają opuszczać swoje gniazda. Okres ten trwa zazwyczaj do końca sierpnia, niekiedy przeciąga się do pierwszych dni września. Zanim jednak odlecą „do ciepłych krajów”, bociany spotykają się na tzw. „sejmikach”. To znak, że ich migracja zbliża się wielkimi krokami. Przeważnie ptaki gromadzą się – niekiedy w stadach liczących nawet 50 osobników – na łąkach w połowie sierpnia. W czasie poprzedzających odlot do Afryki „sejmików” bociany żerują przez kilka dni, aby zebrać wystarczająco dużo energii do długiego lotu. Gdzie odlatują bociany? Pora poznać odpowiedź na najbardziej nurtujące pytanie, czyli gdzie odlatują bociany. Większość białych bocianów z Europy spędza zimę w Egipcie, reszta leci jeszcze dalej – do Ugandy, Etiopii, Nigerii, Sudanu. A te najbardziej wytrwałe – nawet do RPA. W ostatnich latach część z nich skraca jednak dystans migracji. Zamiast w Afryce, pozostają na zimę na Starym Kontynencie, żerując na wysypiskach śmieci. Potwierdziły to przeprowadzone kilka lat temu badania opisane w czasopiśmie naukowym „Science Advances”. Tym samym bociany stanowią kolejny gatunek ptaków migrujących, które zmieniają zwyczaje pod wpływem działalności człowieka. Moment rozpoczęcia podróży, czas i trasę przelotu młodych bocianów naukowcy prześledzili, zakładając ptakom nadajniki GPS. Z kolei urządzenia rejestrujące przyspieszenie pozwoliły ocenić związany z lotem wydatek energetyczny. Badano w sumie 70 bocianów, które przyszły na świat w ośmiu krajach – Polsce, Armenii, Grecji, Rosji, Hiszpanii, Niemczech, Tunezji i Uzbekistanie. 70 niesamowitych ciekawostek o ptakach – dowiedz się więcej o tych zwierzętach Już sam fakt, że ptaki zdołały podbić podniebną przestrzeń, mocno działa na naszą wyobraźnię. Warto jednak wiedzieć, że te niezwykłe stworzenia potrafią zaskoczyć na wiele sposobów... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/70-niesamowitych-ciekawostek-o-ptakach-dowiedz-sie-wiecej-o-tych-zwierzetach-fot-getty-images-b47b6e2.jpg" width="938" height="626" alt="70 niesamowitych ciekawostek o ptakach – dowiedz się więcej o tych zwierzętach (fot. Getty Images)" title="70 niesamowitych ciekawostek o ptakach – dowiedz się więcej o tych zwierzętach (fot. Getty Images)" /> Po analizach ustalono, że bociany z Polski, Rosji, Grecji, Tunezji i niektóre z południowo-zachodnich Niemiec trzymają się tradycyjnych szlaków migracji i zimują na południe od Sahary. W czasie migracji pokonują średnio odległość 16,5 tys. km. Badane ptaki, które przyszły na świat w Hiszpanii, Tunezji i południowo-zachodnich Niemczech, spędzały za to zimę na północ od Sahary. – Duża część tych ptaków przeżywa zimę, żerując na wysypiskach śmieci, gdzie łatwiej i szybciej można się najeść. To pozwala skrócić lot w stosunku do trasy tradycyjnej i oszczędzić energię – zaznaczali autorzy badania. Bociany z Armenii (i część ptaków z Niemiec) pokonywały najkrótszy dystans, niespełna 1000 km, lecąc do Zatoki Perskiej. Zaskoczeniem okazały się bociany z Uzbekistanu, które na zimę zostają niemal w miejscu przyjścia na świat (średnia trasa ich przelotu wynosiła zaledwie 150 km). Autorzy badania podkreślili, że dawniej ptaki te podejmowały lot do Afganistanu i Pakistanu. Obecnie zostają najprawdopodobniej dlatego, że nauczyły się żerować na stawach rybnych. Jak długo bociany lecą do Afryki? Bociany dziennie pokonują około 200 km. Lecąc do Afryki, przemierzają dystans w okolicach 10 tysięcy kilometrów, co zajmuje im nawet dwa miesiące. Na miejscu meldują się na przełomie października i listopada. Powrót bocianów do Europy jest znacznie szybszy niż podróż na kontynent afrykański. Trwa bowiem przeważnie sześć tygodni. Kiedy przylatują bociany? Droga powrotna bocianów do Europy rozpoczyna się w lutym lub na początku marca. Wszystko w zależności od tego, czy zimę spędziły na północy Afryki, czy zapuściły się daleko na południe. Większość ptaków dociera na Stary Kontynent, w tym do Polski, pod koniec marca, kiedy wraz z pierwszym dniem kalendarzowej wiosny. Jak podkreśla Polskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, przyloty bocianów trwają do połowy maja. Warto jednak wspomnieć, że na przestrzeni kilku lat odnotowano wiele przypadków na terenie całego kraju, gdy boćki były widziane już w lutym. Taki widok nie powinien jednak nikogo dziwić, bowiem niektóre osobnik (szczególnie te starsze) zimują w Polsce. Bociany na żywo Witryny, które umożliwiają podglądanie codziennego życia zwierząt, cieszą się z roku na rok coraz większą popularnością internautów. Jedną z nich jest strona bocianyonline.pl, za pośrednictwem której użytkownicy przez 24 godziny na dobę śledzą mają możliwość obserwacji bocianich gniazd na żywo. Chętnym udostępnionych jest ok. 70 kamer z całej Polski. Co warto wiedzieć o bocianach? Ciekawostki o bocianach potrafią zaskoczyć nawet największego miłośnika przyrody. Aby dowiedzieć się jeszcze więcej na temat tych wzbudzających niezwykle dużą sympatię wśród Polaków ptaków, odpowiadamy na pytania, które w kontekście boćków padają najczęściej. Ile waży bocian? Bocian jest dużym ptakiem o długości 100–110 cm, rozpiętości skrzydeł, osiągającej nawet 210 cm i masie wynoszącej średnio 4 kg. Ile waży gniazdo bocianie? Średnia waga gniazda bociana wynosi 400 kilogramów. Znane są jednak przypadki, gdy bocianie gniazdo osiągało masę nawet 1,5 tony. Ile żyje bocian? Przeciętna długość życia bociana na wolności to ok. 10–12 lat. W niewoli – nawet trzy dekady. Co jedzą bociany? Przyjęło się, że ulubionym przysmakiem bocianów są żaby. Jedak zdecydowanie bardziej wolą zajadać się dżdżownicami, pędrakami, łasicami, gronostajem lub małymi gryzoniami i rybami. Czy bociany mają zęby? Boćki, tak samo jak inne ptaki, nie posiadają zębów. Czego zwiastunem jest bocian? Pojawienie się tych ptaków w Polsce uważane jest za nadejście wiosny. Ponadto białe bociany są symbolem szczęścia, płodności i mądrości. Kiedy jest Dzień Bociana? 31 maja przypada Dzień Bociana Białego, obchodzony od 2003 roku zarówno w Polsce, jak i na świecie. Źródło: archiwum National-Geographic.pl Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Dlaczego ptaki milkną i nagle znikają z naszych krajobrazów? Oto ich sekrety
Historia odkrywania tajemnic ptasich migracji przypomina pasjonujący kryminał naukowy. Przez stulecia ludzkość tworzyła najbardziej niedorzeczne teorie, by wyjaśnić nagłe znikanie ptaków jesienią. Dopiero niezwykłe dowody rzeczowe oraz nowoczesna technologia pozwoliły nam poznać prawdę.
Spis treści: Od hibernacji w błocie po loty na Księżyc Dlaczego ptaki śpiewają? Pory śpiewu, czas lęgów i ptasi zegar biologiczny Wyścig z czasem. Czy jerzyki zdążą przed odlotem? Ptaki znikały z naszego krajobrazu od zawsze, gdy tylko zbliżała się chłodniejsza pora roku. Co ciekawe, wcale nie uciekają przed samym zimnem – ich gęste pióra działają jak doskonała kurtka puchowa. W rzeczywistości głównym powodem odlotu jest brak pożywienia. Gdy spada temperatura, owady giną lub chowają się głęboko pod ziemię i korę drzew. Dla jaskółek czy jerzyków oznacza to koniec dostępu do jedzenia. Ptaki stają przed trudnym wyborem: zaryzykować niebezpieczną podróż na południe albo zostać i umrzeć z głodu. Dokąd właściwie znikają na całe miesiące? Czas odkryć tę tajemnicę. Od hibernacji w błocie po loty na Księżyc Już w IV wieku przed naszą erą, jeden z najsławniejszych filozofów starożytnej Grecji, Arystoteles, w swoim dziele „Historia Animalium” formułował przypuszczenia, że jaskółki zapadają w sen zimowy w szczelinach skalnych. Olaus Magnus z kolei, szwedzki duchowny i kartograf, inspirowany Arystotelesem, w XVI w. stwierdził, że jaskółki hibernują w błocie na dnie jezior. Ten mit dotrwa aż do XIX w. Pod koniec XVII w. Charles Morton, brytyjski duchowny sugerował, że ptaki odlatują na zimę na Księżyc. Choć teoria ta brzmi dla nas dziś absurdalnie, pedagog ten słusznie zakładał, że czynnikiem motywującym do migracji są pogarszające się warunki atmosferyczne oraz deficyt pokarmu. Dostrzegł również kluczową rolę tkanki tłuszczowej, która umożliwia przetrwanie ptakom w trakcie wędrówki. W 1822 r. mieszkańcy niemieckiej wsi upolowali bociana białego (Ciconia ciconia), w którego ciele tkwiła włócznia z afrykańskiego drewna. Ptak ten, zyskując przydomek „pfeilstorch” („bocian ze strzałą”), stał się jednym z pierwszych niepodważalnych dowodów na to, że ptaki przemieszczają się między kontynentami. U schyłku XIX w. Hans Christian Cornelius Mortensen, duński ornitolog, wpada na pomysł, by założyć metalowe obrączki na nogi szpaków (Sturnus vulgaris) w Danii i śledzić trasy ich przelotów. Działanie to daje początek nowoczesnej metodzie obrączkowania ptaków do celów naukowych i badania ich migracji. Ostatnie stulecie badań ostatecznie przekreśliło dawne przypuszczenia. Dziś wiemy już na pewno, że ptaki nie chowają się na dnie jezior, ani nie lecą na Księżyc – lecz odbywają dalekie, zdumiewające wędrówki. Dlaczego ptaki śpiewają? Wiosną wokół nas pojawia się coraz więcej gatunków ptaków. Nie pojawiły się znikąd – powróciły ze swoich zimowisk położonych w cieplejszych rejonach świata. Niemal każdy samiec stara się jak najszybciej zająć odpowiednie terytorium lęgowe. Jakość i zasobność terytorium często decydują o wyborze partnerki oraz późniejszym sukcesie lęgowym. Gdy znajdzie takie miejsce, samiec zaczyna wówczas śpiewać, próbując przyciągnąć samicę i jednocześnie dać jasny sygnał innym samcom swojego gatunku: „ten teren jest już zajęty!”. Jeśli odniesie sukces, para ptaków ma szansę wspólnie zbudować gniazdo i wychować potomstwo. Czasami jednak jego rola ogranicza się do przekazania genów, tak jest na przykład u batalionów (Philomachus pugnax) czy głuszców (Tetrao urogallus), gdzie po spektakularnych tokach cała opieka nad pisklętami spada na samicę. Śpiew samców zmienia się wraz z przebiegiem sezonu lęgowego. U wielu gatunków ptaków największa aktywność wokalna przypada na świt i okolice zachodu słońca. Wyjątkowym przykładem jest słowik rdzawy (Luscinia megarhynchos), którego niesparowane samce intensywnie śpiewają również w ciągu nocy. Badania wykazały, że po znalezieniu partnerki i utworzeniu pary samce zwykle przestają śpiewać nocą, a ich dzienna aktywność wokalna spada po okresie składania jaj przez samicę. Samce wznawiają jednak nocne koncertowanie, gdy partnerka je opuści. Pory śpiewu, czas lęgów i ptasi zegar biologiczny W innych badaniach wykazano, że pora śpiewu ptaków zależy również od warunków panujących w danym środowisku. Prof. Michał Budka z Wydziału Biologii UAM w Poznaniu w projekcie „Konkurencja międzygatunkowa o przestrzeń akustyczną u ptaków” zbadał, jak ptaki funkcjonują w odmiennych środowiskach akustycznych, kształtowanych m.in. przez różną bioróżnorodność i liczebność zwierząt. Zagadki sezonów lęgowych Na miejsca eksperymentów wybrał Szwecję, Polskę i Ugandę – kraje położone na różnych szerokościach geograficznych, różniące się nie tylko klimatem, ale też długością dnia oraz bogactwem dźwiękowym wydawanych w naturze. Prof. Budka wyjaśnia, że w Szwecji, gdzie okres lęgowy trwa zaledwie kilka tygodni, a noce wtedy niemal nie występują, ptaki potrafią śpiewać przez większą część doby. W Polsce z kolei sezon lęgowy rozciąga się na kilka miesięcy, podczas którego śpiewają wszystkie gatunki lęgowe. Jak wyjaśnia naukowiec, w tym czasie długość dnia i nocy się zmienia. W tropikach natomiast długość dnia i nocy pozostaje niezmienna, a sezon lęgowy ptaków trwa przez cały rok. Jeśli lęg zostanie utracony na etapie wysiadywania jaj lub karmienia piskląt, niektóre gatunki mogą przystąpić do kolejnej próby lęgowej. Znacznie trudniej mają ptaki wyprowadzające tylko jeden lęg w roku – w ich przypadku niepowodzenie często oznacza utratę całego sezonu rozrodczego. Do takich gatunków należy choćby łozówka (Acrocephalus palustris), szarobrązowy ptaszek nieco mniejszy od wróbla (Passer domesticus). W Polsce gniazduje w zaroślach i szuwarach, najczęściej w pobliżu zbiorników wodnych. Łozówka jest gatunkiem wędrownym zimującym w Afryce. Zwykle wyprowadza tylko jeden lęg – samica składa od 4 do 5 jaj, dlatego jego utrata najczęściej oznacza rezygnację z kolejnej próby. Ptaki szykują się do odlotu Już w lipcu gatunek ten zaczyna przygotowania do jesiennej wędrówki. Skąd ptaki wiedzą, że już czas do odlotu? W ich organizmach stopniowo pojawia się tzw. niepokój migracyjny – stan pobudzenia poprzedzający rozpoczęcie wędrówki. Jest on związany z działaniem wewnętrznego zegara biologicznego, który synchronizuje funkcjonowanie organizmu ze zmieniającą się długością dnia. Wraz ze skracaniem się dnia zachodzą zmiany hormonalne przygotowujące ptaki do migracji. W procesie tym uczestniczy m.in. szyszynka, gruczoł reagujący na zmiany ilości światła docierającego do organizmu. Po zakończeniu wędrówki niepokój migracyjny stopniowo ustępuje. Wyścig z czasem. Czy jerzyki zdążą przed odlotem? Nie wszystkie gatunki ptaków wędrownych zdążyły jednak zakończyć tegoroczny sezon lęgowy. 22 lipca 2026 r. na terenie Olsztyna Polskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (PTOP) poinformowało w mediach o nietypowej sytuacji. Podczas kontroli budek dla jerzyków (Apus apus), połączonej z ich obrączkowaniem, ornitolodzy stwierdzili, że spośród 11 zajętych budek aż w siedmiu doszło do powtórzonych lęgów. Obok wysiadywanych jaj znaleziono martwe pisklęta. To prawdopodobnie skutek ostatnich rekordowych fal upałów, które zakłóciły przebieg sezonu lęgowego. Jerzyki należą do najbardziej niezwykłych ptaków Europy. Choć często bywają mylone z jaskółkami, do Polski przylatują dopiero na początku maja, a już w sierpniu odlatują na południe. Większą część roku spędzają w Afryce Subsaharyjskiej, a w naszym kraju pojawiają się zaledwie na kilka miesięcy, głównie po to, by wyprowadzić lęgi. Ich życie niemal w całości toczy się w powietrzu. W locie zdobywają pokarm, piją, odpoczywają, a nawet kopulują. W krajobrazie miejskim najczęściej zakładają gniazda w szczelinach i otworach budynków oraz w specjalnych budkach lęgowych. Wyścielają je materiałem schwytanym w locie – sierścią, puchem czy drobnymi fragmentami roślin. Autor książki „Zobacz ptaka” Jacek Karczewski porównuje jerzyki do powietrznych akrobatów – w locie przypominają rozpędzone bumerangi z małymi uchwytami pośrodku. Dawniej jerzyki gniazdowały głównie w dziuplach drzew i szczelinach skalnych. W Polsce naturalne miejsca lęgowe tego gatunku odnotowano m.in. w Roztoczańskim Parku Narodowym oraz Puszczy Białowieskiej. Dziś, ich występowanie w dużej mierze zależy od dostępności odpowiednich miejsc lęgowych w budynkach. Przez ekstremalne upały jerzyki nie miały w tym roku łatwego sezonu. Czy zdążą wychować powtórzony lęg, zanim nadejdzie czas odlotu do Afryki? Czas pokaże. Źródła: www.audubon.org, jestemnaptak.pl, scienceinpoland.pl, wwf.pl, PTOP Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Wielkie poruszenie na łąkach. Bociany w tym roku nie czekały na drugą połowę sierpnia
Na polach i łąkach zaobserwowano już sejmiki bocianów. To niechybny sygnał kończącego się lata, choć wydaje się, że trwa ono w najlepsze. Ptaki przygotowują się do trwającej blisko miesiąc wielkiej jesiennej wędrówki na południe i robią to w tym roku dużo wcześniej niż zwykle.
Sejmiki, czyli zgromadzenia bocianów przed odlotem, są kluczowym etapem w życiu młodych ptaków. Pod okiem dorosłych intensywnie trenują one techniki szybowania na prądach wznoszących, by sprostać trudom podróży liczącej nawet 5 tysięcy kilometrów. Bociany intensywnie, wspólnie żerują i gromadzą zapasy niezbędne do dotarcia na odległe zimowiska. Wczesne sejmiki bocianów W tym roku przyrodnicy zaobserwowali sejmiki wyjątkowo wcześnie, bo już na początku sierpnia. W rozmowie z TVP Info potwierdza to Piotr Bogdaszewski z Mazurskiego Parku Krajobrazowego, który wskazuje na niezwykły instynkt tych zwierząt. – Zazwyczaj bociany odlatywały w drugiej połowie sierpnia, ale w tym roku ten proces jest trochę przyspieszony. Pojawiły się informacje, że już nad Cieśniną Bosfor jest bardzo dużo bocianów. Te ptaki mają szósty zmysł związany z czasem, kiedy trzeba lecieć – powiedział Bogdaszewski. Według informacji udostępnionych na profilu społecznościowym Centrum Edukacji Przyrodniczej, pod miejscowością Wola Suchożebrska zgromadziło się około 80 bocianów i większość z nich odleciała. Jeden z bocianów wyposażonych w nadajnik, o imieniu „Szybki”, dotarł już na granicę w Ukrainą. Decyzja bocianów o migracji zależy od warunków atmosferycznych, szczególnie od odpowiedniego ciśnienia, które umożliwia ptakom ekonomiczny lot ślizgowy i pozwala oszczędzać siły podczas długiego przelotu nad kontynentami. Czym są bocianie sejmiki? To tradycyjne określenie na sezonowe zgromadzenia bocianów białych na obszarach bogatych w pokarm. Grupy, liczące często dziesiątki osobników, wspólnie odpoczywają i żerują przed daleką drogą na zimowiska, które moga znajdować się nie tylko w Afryce. Dystans do Afryki pokonują w zaledwie około 26 dni, podczas gdy powrót wiosenny zajmuje im zazwyczaj aż 49 dni. Większość polskich bocianów wybiera trasę wschodnią prowadzącą przez Turcję, Cieśninę Bosfor, dolinę Jordanu i Nilu, omijając szerokim łukiem otwarte wody Morza Śródziemnego. Wiedza o tych skomplikowanych wędrówkach ma długą historię, sięgającą pionierskich badań Johannesa Thienemanna z 1906 roku, który jako pierwszy na wielką skalę zastosował metodę obrączkowania. Bocianie sejmiki fascynują nie tylko przyrodników, czego najlepszym dowodem jest słynny obraz Władysława Maleckiego z 1879 roku pt. „Sejm bociani” (znany również jako „Koncert bociani”), ukazujący te dostojne ptaki wpisane w idylliczny, polski krajobraz. Źródło: TVP Info, Centrum Edukacji Przyrodniczej Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Jak nie puma, to emu i kangur. Seria ucieczek egzotycznych zwierząt w Polsce
W polskich lasach doszło do serii zadziwiających spotkań. Po głośnej sprawie z pumą, pod Lublińcem sfotografowano emu, a na Podkarpaciu trwają poszukiwania kangura. Leśnicy ostrzegają: egzotyczne zwierzęta z hodowli nie poradzą sobie na wolności.
W ostatnich tygodniach w polskich lasach doszło do serii spotkań z egzotycznymi zwierzętami. Najpierw pojawiła się puma, którą udało się załapać, potem donoszono o kolejnym możliwym spotkaniu z pumą, którego koniec końców nie potwierdzono – sfilmowany kot okazał się zbyt mały. Teraz z kolei Nadleśnictwo Lubliniec podzieliło się obserwacją jednej z mieszkanek miasta, która natknęła się na emu, a pod Rzeszowem trwają poszukiwania kangura. Skąd wziął się emu pod Lublińcem? Mieszkanka Lublińca zauważyła wielkiego ptaka jadąc na rowerze. Zdjęcia nie pozostawiają wątpliwości: to emu, największy ptak Australii i jeden z największych na świecie. Jak mógł znaleźć się w polskim lesie? To raczej pewne, że uciekł z prywatnej hodowli. Hodowców emu jest w Polsce całkiem sporo. Pisklę można w naszym kraju kupić już za około 600 zł. „Zwierzęta egzotyczne nie są przystosowane do życia w naszych warunkach. Mogą cierpieć z braku odpowiedniego pokarmu, nieodpowiednich warunków, a jednocześnie stanowić zagrożenie dla rodzimych gatunków i powodować nieprzewidziane sytuacje” – zwracają uwagę Lasy Państwowe, opisując przypadek z Lublińca. „Jeśli ktoś zauważy to zwierzę, prosimy o zachowanie ostrożności i kontakt telefoniczny” – pisze na Facebooku Nadleśnictwo Lubliniec. Kolejny uciekinier: kangur pod Rzeszowem Nieco wcześniej, 12 lipca, rozpoczęły się poszukiwania innego uciekiniera: z labiryntu kukurydzy w Łopuszce Małej uciekł mały kangur. Zwierzak jest atrakcją tego miejsca, widnieje też w jego logotypie. Opiekunowie wyznaczyli nagrodę 1000 zł za jego odnalezienie, ale okazało się to niełatwe. Według informacji TVP3 Rzeszów, kangurek widziany był kilka dni później w okolicach Trzebowniska, a więc musiał pokonać prawie 40 km. Właściciele proszą, aby zwierzaka nie próbować łapać na własną rękę, bo grozi to spłoszeniem go, a wtedy może uciec jeszcze dalej. W zagrodach w mini-zoo w Labiryncie Łopuszka Mała mieszkają też m.in. alpaki, kozy i bydło długowłosej rasy highland cattle. Te wszystkie przypadki uświadamiają skalę i wyzwania hodowli egzotycznych zwierząt w Polsce. Źródła: Lasy Państwowe, Nadleśnictwo Lubliniec, TVP3 Rzeszów Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
238 zwierząt pod opieką w jeden weekend. Jak upały zagrażają ptakom?
Afrykańskie upały w Polsce to już nie anomalie, ale stały element lata. My, ludzie, w takie dni chowamy się w cieniu drzew, pijemy litry wody albo zamykamy się w klimatyzowanych pomieszczeniach. A co robią ptaki, gdy asfalt parzy w łapy, oczka wodne wysychają, a miejskie rabaty zamieniają się w rozgrzaną do 50°C patelnię?
Spis treści: Gdy gniazdo zamienia się w piekarnik Dla nas upał to dyskomfort. Dla nich może być wyrokiem Woda na wagę życia. Jak wspierać ptaki podczas upałów? Lato, które dla wielu z nas oznacza czas odpoczynku i długich, ciepłych dni, dla dzikich mieszkańców miast może stać się bezlitosną próbą przetrwania. Rosnące temperatury, niedobór wody i wszechobecny beton sprawiają, że środowisko stworzone przez człowieka stawia przed ptakami coraz większe wyzwania. Czerwiec 2026 roku zapisał się na kartach historii polskiej meteorologii czarnymi głoskami. Gdy w województwie lubuskim termometry wskazały rekordowe 40,5°C, czyli najwyższą temperaturę od ponad wieku, a w całym kraju upalne noce nie przynosiły wytchnienia, dla wielu miejskich zwierząt rozpoczął się prawdziwy dramat. Gdy gniazdo zamienia się w piekarnik Śmiertelną pułapką dla ptaków okazały się miejsca, które miały być bezpiecznym domem. Lęgowiska jerzyków, wróbli, jaskółek czy pustułek – ukryte pod rozgrzanymi połaciami dachów i parapetami, w niszach elewacji czy w nieosłoniętych budkach lęgowych – w palącym słońcu nagrzewały się do ekstremalnych temperatur. W obliczu 40-stopniowego upału betonowa architektura naszych miast i rozżarzone ściany zamieniły się w wielki piekarnik. Młode ptaki, nie będąc w stanie wytrzymać tego koszmaru, w desperacji i panice wyskakiwały z gniazd. Niektóre ginęły na miejscu, uderzając o beton. Te, które przeżyły upadek, trafiały wprost na rozgrzane jak patelnia chodniki, gdzie w pełnym słońcu groziła im szybka śmierć z wycieńczenia i odwodnienia. Dla miejskich ptaków te dni stały się dramatyczną walką o przetrwanie, o czym najlepiej świadczą dane z frontu ratowania dzikich zwierząt. Mikołowski ośrodek „Leśne Pogotowie”, działający przy Nadleśnictwie Katowice od ponad trzech dekad, w zaledwie jeden czerwcowy weekend zamienił się w bazę ratunkową pracującą w stanie najwyższej gotowości. Dla nas upał to dyskomfort. Dla nich może być wyrokiem W ciągu zaledwie kilkudziesięciu godzin opiekunowie przyjęli pod swoje skrzydła aż 238 poszkodowanych zwierząt. Około dwieście z nich stanowiły ptaki, a przeważającą większość – bezradne jerzyki (134 osobniki). Dołączyły do nich także jaskółki, pustułki, a nawet drobne ssaki, jak wiewiórki czy jeże. Te liczby to bezwzględny dowód na to, że betonowa architektura naszych miast – dachy, elewacje, nisze pod parapetami czy nawet budki lęgowe, które miałyby zastępować naturalne siedliska – zamieniły się w prawdziwe piekło. W świecie przyrody obowiązuje ważna zasada: większość młodych ptaków na ziemi to tzw. podloty (np. kosy, drozdy, wróble czy sikory). Celowo opuszczają one gniazda, zanim nauczą się dobrze latać, a rodzice wciąż je karmią. Takie ptaki często nie uciekają przed człowiekiem – zastygają bez ruchu. Należy je zostawić w spokoju. Ekstremalny upał drastycznie zmienia jednak te reguły. Jeśli na rozgrzanym, miejskim betonie lub ziemi w pełnym słońcu znajdziemy pisklę, które mogło wypaść z przegrzanego gniazda, albo osłabionego dorosłego ptaka – sprawa jest jednoznaczna. Bez ludzkiej pomocy to stworzenie nie ma szans na przeżycie. Pozostawione bez pomocy może zginąć z powodu odwodnienia, przegrzania albo ataków drapieżników. Jak uratować ptasie życie? Dlatego zespół Leśnego Pogotowia, który każdego dnia mierzył się ze skutkami tej tragedii, wystosował do znalazców poszkodowanych ptaków pilny apel o natychmiastową pomoc: „W takich momentach nie ma czasu na zastanawianie się czy telefony z pytaniem, co robić. Działanie musi być natychmiastowe: ptaka należy delikatnie podnieść, umieścić w bezpiecznym, przewiewnym kartoniku i jak najszybciej przetransportować do najbliższego ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt. Nasza szybka reakcja to dla nich jedyny bilet powrotny do życia”. Woda na wagę życia. Jak wspierać ptaki podczas upałów? W 2022 r. na łamach czasopisma „The European Zoological Journal” opublikowano badanie zatytułowane „Letnie źródła wody dla ptaków strefy umiarkowanej: wykorzystanie, znaczenie i zagrożenia”. Naukowcy sprawdzili, jaką rolę odgrywają niewielkie źródła wody dla ptaków żyjących w miastach i na terenach wiejskich Polski. Analizowali również, które miejsca ptaki wybierają najchętniej oraz z jakimi zagrożeniami wiąże się gaszenie pragnienia w środowisku przekształconym przez człowieka. Wyniki okazały się bardzo interesujące. Badania przeprowadzono w 928 lokalizacjach obejmujących pojemniki z wodą oraz trwałe i nietrwałe źródła wody. Łącznie odnotowano 2335 ptaków z 51 gatunków korzystających z wody, co stanowiło 64% spośród 80 gatunków występujących w miejscach objętych obserwacjami. Najczęściej ze źródeł wody korzystały gatunki pospolite i dobrze przystosowane do życia w sąsiedztwie człowieka, takie jak wróbel (Passer domesticus), gołąb miejski (Columba livia forma urbana), kawka (Corvus monedula), mazurek (Passer montanus), szpak (Sturnus vulgaris) i sierpówka (Streptopelia decaocto). Temperatura dyktuje warunki Badania wykazały, że temperatura była jedynym czynnikiem środowiskowym wyraźnie wpływającym na prawdopodobieństwo korzystania z wody przez ptaki. To właśnie od niej w dużej mierze zależą gospodarka wodna organizmu, codzienna aktywność oraz szanse na przetrwanie. Szczególnie podczas upałów i suszy narażone są niewielkie gatunki, które łatwo się odwadniają, oraz młode ptaki, których zdolność do regulowania temperatury ciała nie jest jeszcze w pełni rozwinięta. Z danych polskich badaczy wynika, że większość ptaków regularnie potrzebuje pić wodę. Małe źródła, w tym pojemniki na wodę celowo wystawiane przez ludzi dla dzikich ptaków i zwierząt domowych, były rzadziej wybierane niż inne źródła, takie jak kałuże czy przydomowe stawy i fontanny, przypominające wody naturalne. Ponadto pojemniki z wodą wystawiane przez ludzi mogą wiązać się z większym ryzykiem drapieżnictwa. Zwłaszcza w miastach często znajdują się one w pobliżu misek dla psów i kotów, co może wywoływać stres u ptaków i wpływać na ich zachowanie. Nie zmienia to jednak faktu, że woda odgrywa kluczową rolę w życiu ptaków, szczególnie podczas fal upałów. To dla nich jedyna szansa na ugaszenie pragnienia, schłodzenie organizmu i przetrwanie najtrudniejszych dni. Wraz ze zmianami klimatu letni skwar i okresy suszy będą występować coraz częściej i z większą intensywnością. Dlatego zapewnienie ptakom bezpiecznego dostępu do wody staje się jednym z najprostszych, a zarazem najważniejszych sposobów na realne wspieranie dzikiej przyrody. Źródła: facebook.com/lesnepogotowie, obserwator.imgw.pl, tandfonline.com Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Czy ptaki naprawdę lubią latać? Naukowcy zbadali ich emocje i mają zaskakującą odpowiedź
Naukowcy z Uniwersytetu w Utrechcie starali się odpowiedzieć na nieoczywiste pytanie dotyczące funcjonowania zwierząt. Za pomocą szeregu pomiarów chciano się dowiedzieć, czy ptaki czerpią przyjemność z latania. Prozaiczna ciekawość doprowadziła badaczy do bardzo interesujących wniosków.
Nauka nie musi odpowiadać jedynie na przełomowe pytania, takie, które od lat spędzają naukowcom sen z powiek. Poprzez badania poszukujemy również odpowiedzi na najzwyklejsze wątpliwości, które dręczą ludzką ciekawość. Na pierwszy rzut oka takie zagwozdki mogą wydawać się dziecinne, jednak gdy zmierzymy się z nimi w badawczym laboratorium, dojdziemy do wniosku, że w pozornie błahym problemie tkwi sedno naukowej ciekawości. Do takiej sytuacji doszło w holenderskim Utrechcie, gdzie biolog behawioralny Jorg Massen przez całe życie zadawał sobie jedno pytania, spoglądając w niebo. Jak badać ptasie szczęście? Badania, których wyniki miały ukazać ptasie emocje chwilę po lataniu, wzorowane były na podobnym zabiegu stosowanym wśród ludzi. Massen wraz z zespołem już wcześniej starali się wejść w głąb ludzkich emocji, nie używając bezpośrednich pytań. Ta bezpytaniowa forma badania położyła grunt pod strategię, którą później udało się przeprowadzić na ptakach. Obiektami badania zostało 17 kakadu różowych, zamieszkujących ogród zoologiczny Avifauna niedaleko Amsterdamu. Naukowcy pozwalali uczestnikom badania na swobodne loty, po których każdy z okazów był dokładnie obserwowany. Na ptakach przeprowadzany był tzw. test optymizmu, składający się m.in. z analizy ptasich odchodów pod kątem występowania w nich produktu rozpadu kortykosteronu – ptasiego odpowiednika hormonu stresu (kortyzolu). Szczęśliwe latanie Szereg obserwacji pozwala sądzić, że ptaki rzeczywiście czerpią szczęście z latania. Naukowcy zaobserwowali choćby, że kakadu, które nie były głodne w trakcie lotu, po wylądowaniu od razu zaczynały szukać pokarmu. Jorg Massen twierdzi, że takie zachowanie jest typowe dla zwierząt, które odczuwają wysoki komfort i bezpieczeństwo – czynniki nierozerwalnie połączone ze szczęściem. Na samopoczucie latających zwierząt wpływała również regularność wzbijania się w powietrze. Badacze zaobserwowali, że okazy, które regularnie podejmowały loty, stawały się bardziej optymistyczne niż te, które przez kilka dni nie mogły znaleźć się w przestworzach. Najmniej jednoznaczne okazały się wyniki badań, którym poddawane były ptasie odchody. Badawcza teza zakładająca, że latanie zmniejszy stres u zwierząt, a w konsekwencji obniży poziom rozpadu kortykosteronu w odchodach, okazała się jedynie po części prawdą. – Wysiłek fizyczny, jakim jest lot, również podnosi poziom tej substancji. Z perspektywy czasu widać, że mogła to nie być idealna metoda poiaru – mówi autor badania. Możliwe, że dokładniejsze i bardziej precyzyjne wyniki udałoby się otrzymać przy analizie krwi, jednak naukowcom zależało na tym, by przeprowadzone przez nich dochodzenie jak najmniej ingerowało w funkcjonowanie ptaków. Ptasie emocje Po złączeniu wszystkich zebranych danych badacze doszli do wniosku, że latanie rzeczywiście przynosi ptakom szczęście. Należy jednak zaznaczyć, że fakt, iż samo wzbicie się w powietrze wywołuje u zwierząt pozytywne emocje, nie oznacza celowości tych działań. Pytanie o to, czy ptaki intencjonalnie latają, by poprawić swoje samopoczucie, wydaje się zdecydowanie trudniejsze. Jorg Massen zapowiada, że to nie koniec badań nad emocjami ptaków. Aby lepiej zrozumieć zachowania zwierząt, należy w podobny sposób przebadać okazy z innych części świata oraz innych nisz ekologicznych. Wyjątkowo interesujące mogłyby okazać się wyniki podobnego dochodzenia wykonanego na ptakach drapieżnych, u których lot wiąże się bezpośrednio ze sposobem zdobywania pożywienia. Źródła: Phys.org, BRILL Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Potężne drapieżniki nad Polską. Co sprowadza je do naszego kraju?
Sępy nad Polską? Choć brzmi to niewiarygodnie, te potężne ptaki padlinożerne regularnie sprawiają nam niespodzianki i sporadycznie pojawiają się nad naszym niebem. Ostatnie, sensacyjne wizyty rzadkich gości z południa Europy elektryzują nie tylko ornitologów. Które gatunki sępów można spotkać w Polsce i jak doszło do najciekawszych, wyjątkowych obserwacji? Sprawdzamy.
Spis treści Najnowsza obserwacja przedstawiciela sępów w Polsce Orłosęp brodaty Sęp płowy Sęp kasztanowaty Ścierwnik biały W Europie występują cztery gatunki sępów, z których wszystkie są w Polsce obserwowane jedynie sporadycznie. Należą do nich: orłosęp brodaty, sęp płowy, sęp kasztanowaty oraz ścierwnik biały. Żaden z tych gatunków nie przystępuje do lęgów w naszym kraju – wszystkie mają status gatunków zalatujących, stwierdzanych jedynie okazjonalnie. Najnowsza obserwacja przedstawiciela sępów w Polsce Ostatnie najnowsze stwierdzenie przedstawiciela sępów w Polsce miało miejsce niedawno na terenie Słowińskiego Parku Narodowego. Był to młody orłosęp brodaty (Gypaetus barbatus), który wykluł się 12 lutego 2025 roku w ogrodzie zoologicznym w Ostrawie (w Czechach), a 17 maja został wypuszczony na wolność w górach Stara Płanina w Bułgarii w ramach programu reintrodukcji gatunku. Przed dotarciem nad Bałtyk ptak przebywał przez około dwa tygodnie na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego, a następnie przeleciał przez znaczną część Polski. W dalszej wędrówce wzdłuż wybrzeża dotarł na teren Słowińskiego Parku Narodowego, gdzie został odnotowany w czerwcu 2026 r. Według danych obowiązujących do połowy 2024 r. orłosęp brodaty był oficjalnie stwierdzony w naszym kraju zaledwie pięć razy w historii awifauny Polski. Orłosęp brodaty Orłosęp brodaty jest jedynym gatunkiem ptaka, którego dieta w zdecydowanej większości opiera się na kościach, stanowiących ok. 85% pożywienia. Kości pochodzą od takich zwierząt jak koziorożce, kozice, jelenie i zwierzęta domowe, np. owce. Energię czerpie głównie z organicznych składników kości: kolagenu oraz tłuszczów. Ptak ten niegdyś występował we wszystkich pasmach górskich Europy Południowej – od zachodniej Hiszpanii po Bałkany. Jest najrzadszym gatunkiem sępa w Europie – populację ocenia się na ok. 600–900 par lęgowych. W XIX i XX w. był intensywnie tępiony, a w połączeniu ze spadkiem liczebności dzikich roślinożerców górskich oraz zmianami w praktykach rolniczych doprowadziło to do jego wyginięcia na niemal całym europejskim obszarze występowania. Orłosęp brodaty zasiedla odległe obszary górskie o stromej rzeźbie terenu, zwykle powyżej 1 000 m n.p.m. Preferuje obszary, gdzie obecne są duże drapieżniki, takie jak wilki i orły przednie (Aquila chrysaetos), oraz stada dużych ssaków, m.in. kozic, koziorożców i owiec. Obecnie gatunek występuje w Pirenejach, pasmie górskim Sierra Nevada, Alpach oraz w niewielkich populacjach na Korsyce i Krecie. Sęp płowy Sęp płowy (Gyps fulvus) jest najczęściej zalatującym sępem do Polski. Corocznie notuje się od kilku do kilkunastu osobników, zwłaszcza w okresie wiosenno-letnim. Zakłada gniazda na skałach i urwiskach, rzadziej na drzewach. Wykazuje bardzo szeroki zasięg występowania, obejmujący Europę Południową (m.in. Półwysep Iberyjski), Afrykę Północną, a także część Azji – aż po Indie i Mongolię. W Europie populację szacuje się na ponad 30 tys. par lęgowych, co stanowi ok. 10% całkowitej liczebności gatunku. Wstępne szacunki populacji globalnej wynoszą ok. 700–900 tys. osobników. Ostatnie oficjalne stwierdzenie tego gatunku w Polsce odnotowano 7–8 czerwca 2025 r. w Laskach, w województwie dolnośląskim. Sęp płowy jest gatunkiem długowiecznym – w warunkach niewoli odnotowano osobnika dożywającego aż 37 lat. Sęp kasztanowaty Sęp kasztanowaty (Aegypius monachus), nazywany również sępem czarnym, jest jednym z największych ptaków szybujących na świecie. Rozpiętość jego skrzydeł w locie wynosi od 2,5 do 3 m. Gatunek ten charakteryzuje się szerokim zasięgiem występowania, który obejmuje Europę Południową, Bliski Wschód oraz Azję Środkową, Południową i Wschodnią. Globalną liczebność gatunku szacuje się na 8–11 tys. par lęgowych, z czego ok. 3 tys. przypada na Europę. W obrębie swojego zasięgu sęp kasztanowaty zasiedla zróżnicowane siedliska – od lasów śródziemnomorskich, przez obszary górskie i stepy, po pustynie. Preferuje suche, półotwarte tereny, takie jak wysokogórskie łąki, a gniazda zakłada w luźnych koloniach. W warunkach naturalnych dożywa do 20 lat, natomiast w niewoli może osiągać wiek do 35 lat. Ostatnie stwierdzenie tego gatunku w Polsce odnotowano 25 listopada 2023 r. na Bagnie Całowanie, w województwie mazowieckim. Ścierwnik biały Ścierwnik biały (Neophron percnopterus), nazywany również białosępem, należy do najmniejszych sępów występujących w Europie. Gatunek ten ma rozległy zasięg występowania, obejmujący Europę Południową, Afrykę Północną, Bliski Wschód oraz niektóre części Azji. Izolowane populacje występują także na Wyspach Zielonego Przylądka oraz Wyspach Kanaryjskich. Szacunki globalnej liczebności są niepewne – w Europie populację ocenia się na ok. 3–4,5 tys. par lęgowych, natomiast liczebność światową na 12–36 tys. osobników, przy czym dane te wymagają dalszej weryfikacji. Ścierwnik biały prowadzi zazwyczaj samotny tryb życia, choć gromadzi się w miejscach żerowania, takich jak wysypiska śmieci, oraz na wspólnych noclegowiskach. Gniazda zakłada na półkach skalnych, sporadycznie także na dużych drzewach, budynkach (głównie w Indiach), słupach energetycznych, a wyjątkowo również na ziemi. Populacja ścierwnika białego w Europie znajduje się w stanie kryzysowym, notując dramatyczny spadek liczebności o ok. 50% w ciągu ostatnich 40 lat w całym zasięgu występowania, a na Półwyspie Bałkańskim – nawet o 80%. Do głównych zagrożeń, które znacząco wpłynęły na spadek liczebności należą: utrata siedlisk, zmniejszenie dostępności pokarmu, kolizje z infrastrukturą elektroenergetyczną oraz zatrucia wynikające ze stosowania chemicznych środków ochrony roślin. Migracja stanowi dodatkowe ryzyko – ponad 50% młodych osobników nie przeżywa pierwszej wędrówki na zimowiska. Ścierwnik biały (nazywany również „kurczakiem faraona”) był niegdyś uważany przez starożytnych Egipcjan za ptaka świętego i przedstawiany w piramidach – na których jeszcze w XIX w. zakładał gniazda. W Polsce ostatnie oficjalne stwierdzenie tego gatunku odnotowano 19 maja 2024 r. w Gołańczu, w województwie wielkopolskim. Wcześniejsza obserwacja krajowa pochodzi dopiero z 2015 r. Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Ten ptak to najpiękniejszy skutek ocieplenia. Właśnie podbija Polskę
Jest tak kolorowa, że wydaje się egzotycznym przybyszem. I trochę tak jest – żołna naturalnie występuje na południu Europy, w Afryce i Azji. Jednak dzięki ocieplającemu się klimatowi, od lat 90 poprzedniego wieku kolonizuje Polskę. Do naszego kraju zalatuje tylko na kilka miesięcy, później rusza w podróż do swoich zimowisk. Kiedy wypatrywać żołny?
Spis treści: Żołny nie sposób pomylić z innym ptakiem Ptak ciepłolubny Kiedy można zaobserwować żołnę? Towarzyski lotnik i pogromca owadów Jeszcze nie tak dawno temu żołna była prawdziwą rzadkością w Polsce. Obecnie tego pięknie upierzonego ptaka można spotkać w wielu miejscach w naszym kraju. To jedna z nielicznych pozytywnych konsekwencji postępujących zmian klimatycznych. Żołny nie sposób pomylić z innym ptakiem Nie trzeba być ornitologiem, by łatwo rozpoznać opisywany gatunek. Żołna to jeden z najbardziej kolorowych ptaków występujących w Polsce. Na głowie jest brązowożółta, podobnie jak na pokrywach skrzydłowych i lotkach drugorzędowych. Pióra w części brzusznej są błękitnozielone, a w okolicach policzków i podgardla – jaskrawożółte. Kolejnymi wyróżnikami tego gatunku są czarna „maska”, biegnąca od dzioba, przez oczy, do uszu i białe czoło. Kuper jest oliwkowozielony. Doprawdy, żołna prezentuje imponującą paletę barw. Wróćmy na chwilę do dzioba, przez który przebiega wspomniana „maska”. Ten jest cienki, długi i łukowato zagięty ku dołowi. Jak duża jest żołna? Dorosłe osobniki osiągają do 25 cm długości i ważą około 60 g. Rozpiętość skrzydeł zamyka się w przedziale od 48 do 50 cm. Ptak ciepłolubny Gdzie występuje żołna? Ten ptak osiedla się na obszarach rolniczych, łąkach i pastwiskach. Upodobał sobie otwarte tereny, na których nie występuje zbyt wiele drzew i krzewów. Najczęściej wybiera miejsca znajdujące się blisko obszarów podmokłych i cieków. To ptaki wędrowne, zaliczane do ciepłolubnych. Pierwotny zasięg ich występowania obejmował środkową część Azji, północno-zachodnią i południową Afrykę i południową Europę. Nieśmiałą ekspansję na północ rozpoczęły już w XVIII wieku. W XX stuleciu wciąż występowały nielicznie na terenach zlokalizowanych na północ od Alp i Karpat, ale po 2001 roku zaczęły pojawiać się w coraz większej reprezentacji. Powód ekspansji? Ocieplenie klimatu. Wzrost temperatury znacząco tego gatunku. Żołna w Polsce W naszym kraju tego pięknego ptaka po raz pierwszy zaobserwowano w XVIII wieku, w pobliżu Oławy. W 1887 roku pojawiło się doniesienie o lęgu w okolicach Szczytna. W 1950 roku żołny zaobserwowano pod Krasiczynem, 13 lat później w Buszkowicach. Po 1965 roku obserwowano je regularnie w naszym kraju, ale wciąż nielicznie i na ograniczonym obszarze. W latach 80. ich liczebność szacowano na 10–30 par. Najwięcej stanowisk lęgowych znajdowało się na ziemi przemyskiej i Zamojszczyźnie. W innych regionach pojawiały się sporadycznie. Ekspansję rozpoczęły już w latach 90. XX wieku, a w XXI stuleciu zaczęły pojawiać się na Dolnym Śląsku, Górnym Śląsku, Kielecczyźnie, Podlasiu, Mazowszu, w Wielkopolsce, Małopolsce, na Pomorzu i ziemi lubuskiej. W 2015 roku liczebność tych ptaków oceniono na 130–210 par lęgowych. Kiedy można zaobserwować żołnę? Żołna pojawia się w naszym kraju nieco później niż pozostałe ptaki przylatujące na wiosnę. Pierwsze osobniki pojawiają się w Polsce w połowie maja, a ich obecnością możemy cieszyć się przez około trzy miesiące. W tym czasie ptaki odbywają gody, wyprowadzają lęg i wychowują potomstwo. Wraz z nastaniem drugiej połowy sierpnia żołny zaczynają odlatywać na zimowisko. Dokąd? Te barwne ptaki odbywają długą podróż do Afryki. Zimują na południe od Sahary. W tym trudnym klimacie spędzają większą część roku. Jednak zanim żołny udadzą się na swoje zimowe stanowiska, zapewniają masę atrakcji każdemu obserwatorowi przyrody. Pracowity przybysz Niemal od razu po powrocie z Afryki, ptasie pary zaczynają przygotowywać schronienie dla swoich młodych. Żołny gniazdują w głębokich na około 100 cm norkach, które samodzielnie kopią na lessowych i piaszczystych skarpach. W tym czasie samce popisują się przed samicami swoimi zdolnościami lotniczymi i łowieckimi, więc to świetny moment, by zaobserwować sprawnego lotnika w pełnej krasie. Łatwo też dostrzec pary, które przycupnęły na gałęziach i krzakach. W połowie czerwca samica składa od 5 do 6 jaj. Wyprowadzany jest tylko jeden lęg w roku. Przez około 20 dni wysiaduje je na zmianę z partnerem, choć należy podkreślić, że samce wykonują mniejszą pracę w tym zakresie. Po 30 dniach od wyklucia pisklęta są gotowe, by opuścić gniazdo. Towarzyski lotnik i pogromca owadów W Polsce żołny gniazdują w koloniach, najczęściej składających się z dziesięciu osobników. Żywią się chwytanymi w locie owadami. Ich ofiarą padają chrząszcze, motyle, muchówki, ważki i prostoskrzydłe, jednak prawdziwym przysmakiem tych ptaków są błonkówki. Żołny z apetytem zjadają pszczoły, osy i inne jadowite owady. Co ciekawe, potrafią je bezbłędnie rozpoznać. Zanim ptak pożre niebezpieczną zdobycz, najpierw upewnia się, że jest martwa i nie może mu nic zrobić. W tym celu wykonuje kilka energicznych kłapnięć dziobem. W ten sposób chroni się przed użądleniem w przewodzie pokarmowym, które mogłoby mieć opłakane skutki. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wyspa Sobieszewska zachwyca dziką przyrodą. To idealne miejsce na spokojny odpoczynek
Wyspa Sobieszewska, gdzie siły natury spotykają się z monumentalną inżynierią wodną XIX wieku, to jeden z najbardziej wyjątkowych punktów na mapie polskiego wybrzeża. Usytuowana na styku wód słodkich i słonych stanowi unikatową enklawę ekologiczną, co zostało potwierdzone w 1994 roku statusem „wyspy ekologicznej”. Jakie atrakcje skrywa jedna z największych i najbardziej wyjątkowych dzielnic Gdańska? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Niski krajobraz deltowy Dwuetapowe narodziny wyspy System rezerwatów Zabytki techniki i inżynierii wodnej Ślady historii i kultury Wyspa Sobieszewska jest miejscem o dwóch obliczach. Z jednej strony, stanowi integralną część Gdańska, zaś z drugiej – jest dzikim azylem, gdzie schronienie znajdują migrujące ptaki. Jej krajobraz, ukształtowany przez wydarzenia XIX wieku, do dziś nosi ślady wielkiej inżynierii i tragicznej historii, które współistnieją z nowoczesną infrastrukturą turystyczną. Niski krajobraz deltowy Wyjątkowy krajobraz Wyspy Sobieszewskiej jest determinowany przez jej usytuowanie na styku Mierzei Wiślanej i delty Wisły. Jako wschodnia rubież Gdańska, ten niewielki fragment lądu oddzielony jest od reszty miasta korytem Martwej Wisły, co przez dziesięciolecia wymuszało stosowanie specyficznych rozwiązań komunikacyjnych. Do takich należą choćby mosty pontonowe, z których ostatni został zastąpiony nowoczesną konstrukcją zwodzoną dopiero w 2018 roku. Krajobraz, charakteryzujący się niskim położeniem nad poziomem morza, jest typowy dla osadów deltowych i mierzejowych. Najwyższymi naturalnymi punktami są pasy wydm nadmorskich. Wnętrze wyspy to w dużej mierze tereny nizinne, często depresyjne, poprzecinane siecią rowów melioracyjnych i kanałów, co jest charakterystyczne dla sąsiadujących z nią Żuław Gdańskich. Wyspa Sobieszewska mierzy około 11 kilometrów długości wzdłuż linii brzegowej Bałtyku, a jej plaże, osiągające szerokość do 70 metrów, należą do najbardziej urokliwych i najmniej zatłoczonych odcinków polskiego wybrzeża. To właśnie ta przestrzeń, wypełniona drobnym, jasnym piaskiem i otoczona pasem boru sosnowego, stanowi o sile przyciągania turystycznego Sobieszewa. Dwuetapowe narodziny wyspy Jeszcze w XIX wieku Wyspa Sobieszewska była integralną częścią lądu, a rzeka Wisła uchodziła do morza zupełnie innymi drogami. Jej „narodziny” były procesem dwuetapowym, w którym pierwszoplanową rolę odegrała natura, a drugoplanową – myśl techniczna pruskich inżynierów. Kataklizm z 1840 roku Zima roku 1840 zapisała się w kronikach regionu jako wyjątkowo sroga. Ekstremalnie niskie temperatury doprowadziły do powstania potężnych zatorów lodowych w delcie Wisły, co zablokowało naturalny spływ wód w kierunku Gdańska. W nocy z 31 stycznia na 1 lutego 1840 roku, spiętrzona masa wody przebiła się przez pas wydm w okolicach wsi Górki. Siła żywiołu była tak niszczycielska, że rzeka wyżłobiła nowe ujście do Bałtyku, dzieląc przy tym miejscowość Górki na dwie części, które odtąd funkcjonują jako Górki Zachodnie i Górki Wschodnie. Wydarzenie to miało ogromne znaczenie, nie tylko hydrologiczne, ale i kulturowe. W następstwie działania sił natury powstał półwysep. Wincenty Pol, wybitny poeta, geograf i żołnierz, który wizytował nowo powstałe ujście, nadał mu nazwę Wisła Śmiała, podziwiając brawurę nurtu, który sam wytyczył sobie drogę do morza. Przełom ten doprowadził również do powstania jeziora Ptasi Raj, które z czasem stało się jednym z najcenniejszych przyrodniczo miejsc na wyspie. Przekop Wisły Choć Wisła Śmiała zmieniła geografię regionu, ostateczne uformowanie się wyspy było wynikiem planowanej działalności człowieka. Powtarzające się katastrofalne powodzie na Żuławach, w tym ta z 1888 roku, która zniszczyła kilometry wałów obronnych, wymusiły na parlamencie pruskim podjęcie decyzji o skróceniu biegu rzeki. Projekt zakładał stworzenie sztucznego kanału, który odprowadzałby wody wiślane bezpośrednio do Zatoki Gdańskiej, omijając meandrujące odnogi. Prace nad Przekopem Wisły były gigantycznym wyzwaniem logistycznym. Kanał o długości około 7 kilometrów musiał zostać wykopany w pasie Mierzei Wiślanej między dzisiejszym Świbnem a Mikoszewem. Codziennie na budowie pracowało ponad tysiąc robotników, wykorzystujących 40 maszyn parowych, w tym innowacyjne pogłębiarki. W celu zabezpieczenia brzegów i stabilizacji konstrukcji zużyto 240 000 okrągłych pali o długości 2,5 metra każdy. Finał prac nastąpił 31 marca 1895 roku. Na telegraficzny sygnał cesarza Wilhelma II, nadprezydent Prus Zachodnich Gustav von Gossler własnoręcznie przerwał ostatnią piaszczystą groblę, pozwalając wodom Wisły wpłynąć do przygotowanego koryta. W tym samym momencie, dawne ramię Wisły płynące przez Gdańsk zostało odcięte w miejscowości Błotnik, tworząc Martwą Wisłę. Tak powstała Wyspa Sobieszewska – obszar niemal 36 kilometrów kwadratowych ziemi całkowicie otoczonej wodami. System rezerwatów Wyspa Sobieszewska jest unikatowa w skali europejskiej dzięki współistnieniu na jej terenie dwóch rezerwatów przyrody. Mają skrajnie różny charakter ekologiczny, ale wspólny cel – ochrony bioróżnorodności u ujścia największej polskiej rzeki. Rezerwat Ptasi Raj Utworzony w 1959 roku w północno-zachodniej części wyspy, rezerwat Ptasi Raj obejmuje 188 hektarów terenu bezpośrednio przylegającego do Wisły Śmiałej. Jest to mozaika dwóch przybrzeżnych jezior (Karaś i Ptasi Raj), rozległych trzcinowisk i boru sosnowego. Jezioro Ptasi Raj oddzielone jest od rzeki historyczną kamienną groblą z 1888 roku, która niegdyś służyła do regulacji ujścia, a dziś stanowi jeden z najbardziej malowniczych punktów spacerowych, choć jej dostępność dla turystów jest okresowo ograniczana ze względu na ochronę lęgów. Obszar ten jest kluczowym punktem na mapie migracji ptaków. Szacuje się, że można tam zaobserwować ponad 200 gatunków ptactwa wodnego i błotnego, z czego około 45 zakłada gniazda na terenie rezerwatu. Do najbardziej charakterystycznych mieszkańców należą bieliki, żurawie, sieweczki obrożne i liczne gatunki kaczek i gęsi, których liczebność w okresach przelotów dochodzi do 20 000 osobników. Rezerwat Mewia Łacha Na wschodnim krańcu wyspy, u ujścia Przekopu Wisły, znajduje się rezerwat Mewia Łacha, powołany w 1991 roku. Choć na samej wyspie zajmuje on tylko 19 hektarów, jego oddziaływanie obejmuje również piaszczyste łachy po drugiej stronie rzeki. Największą atrakcją rezerwatu jest stała obecność fok szarych i pospolitych. To jedyne miejsce w Polsce, gdzie można zaobserwować stada liczące nierzadko kilkaset osobników, wylegujących się na piaszczystych wyspach pośrodku nurtu rzeki. Mewia Łacha to także ostoja dla rybitw czubatych, rzecznych i białoczelnych, a zimowe koncentracje mew i kaczek mogą tam przekraczać 100 000 osobników. Zabytki techniki i inżynierii wodnej Wyspa Sobieszewska to nie tylko natura, ale również fascynująca historia technologii, która pozwoliła na okiełznanie Wisły i rozwój transportu w tym trudnym terenie. Węzeł wodny Przegalina Śluza w Przegalinie to kluczowy element systemu ochrony przeciwpowodziowej Gdańska i Żuław. Węzeł ten tworzą dwie konstrukcje: śluza północna (zabytkowa) i śluza południowa (czynna). Zabytkowa śluza z 1895 roku jest unikatem na skalę światową ze względu na swój napęd hydrauliczny wykorzystujący wodę zamiast oleju. Zbiornik wody Kazimierz Zbudowany w 2015 roku zbiornik wieżowy Kazimierz to przykład nowoczesnej architektury technicznej. Obiekt o wysokości 30 metrów (taras widokowy znajduje się na wysokości 45 m n.p.m.) pełni funkcję wieży ciśnień, stabilizując dostawy wody dla mieszkańców wyspy. Ślady historii i kultury Wyspa Sobieszewska skrywa w swoich lasach i osadach ślady historii XX wieku, od pionierskich lotów hydroplanów, po czasy II wojny światowej. Mało znanym faktem z historii wyspy jest istnienie portu dla hydroplanów w Górkach Wschodnich. W okresie Wolnego Miasta Gdańska lądowały tam potężne maszyny linii Lufthansa, obsługujące połączenia ze Skandynawią. Do dziś zachowały się tam budynki dawnej bazy, obecnie zajmowane przez Stację Biologiczną Uniwersytetu Gdańskiego. W osadzie Orle znajduje się obiekt o trudnej historii – rezydencja Alberta Forstera, nazistowskiego namiestnika Gdańska. Modrzewiowy dworek myśliwski, wybudowany w 1933 roku na polecenie Adolfa Hitlera, był miejscem spotkań wysokich dygnitarzy III Rzeszy, w tym Heinricha Himmlera. To tam miały zapadać kluczowe decyzje dotyczące ataku na Westerplatte oraz eksterminacji lokalnej inteligencji. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Historia ukryta w dziurawych czaszkach gęsi. Odkrycie z niemieckiej latryny zaskoczyło badaczy
Archeolodzy odkryli szczątki rzadkich gęsi, które przed wiekami mogły zdobić dwory i majątki lokalnych elit. Wyniki badań pokazują, jak wcześnie człowiek zaczął kształtować wygląd zwierząt według własnych upodobań.
Pozostałości zwierząt znajdowane podczas wykopalisk archeologicznych często pozwalają odtworzyć dietę, gospodarkę i codzienne życie dawnych społeczności. Czasem jednak dostarczają informacji znacznie dziwniejszych. Tak stało się w przypadku szczątków czterech gęsi odkrytych w XVII-wiecznej latrynie na terenie Brandenburgii. Analiza kości wykazała, że należały one do rzadkiej odmiany ptaków hodowanych ze względu na nietypowy wygląd. Odkryto kości czubatych gęsi Badacze opisali swoje odkrycie na łamach czasopisma naukowego „International Journal of Paleopathology”. Kości ptaków odnaleziono podczas prac archeologicznych prowadzonych w latach 2021–2023 w miejscowości Flecken Zechlin w Brandenburgii. Badania towarzyszyły renowacji historycznego budynku stojącego nad jeziorem Schwarzer See. Miejsce to przez setki lat było związane z lokalnymi elitami. Należało do cystersów, chrześcijańskich biskupów i przedstawicieli arystokracji. W XVII wieku funkcjonowała tu rezydencja wykorzystywana między innymi jako dwór myśliwski. Wśród setek odnalezionych szczątków zwierzęcych naukowcy natrafili na cztery wyjątkowo dobrze zachowane czaszki gęsi domowych. Wszystkie pochodziły z osadów wypełniających XVII-wieczny szyb latrynowy. Choć początkowo nie wydawały się szczególnie interesujące, dokładniejsze oględziny ujawniły osobliwe zmiany w budowie czaszki. W okolicy kości ciemieniowych znajdowały się otwory o różnej wielkości, które nie były wynikiem uszkodzeń pośmiertnych. U jednego z osobników otwór miał około 15 mm średnicy i obejmował znaczną część sklepienia czaszki. Gęsi czubek to sprawa człowieka Autorzy badania podkreślają, że kości nie nosiły śladów działania ognia, obróbki rzeźniczej ani uszkodzeń spowodowanych przez zwierzęta. Krawędzie otworów były gładkie, a ich wygląd wskazywał, że zmiany powstały jeszcze za życia ptaków. To naprowadziło badaczy na trop rzadkiej cechy spotykanej u niektórych ras drobiu. Chodzi o tzw. czubatość, czyli mutację powodującą powstawanie charakterystycznego pióropusza. Cecha ta występuje między innymi u niektórych ras kur, kaczek i gęsi, np. rzymskich. – Przypominały kury czubate, a gdy podobieństwo do kaczek czubatych stało się oczywiste, przypomniały mi się obrazy d’Hondecoetera. To obrazy holenderskiego artysty, które przedstawiały gęsi czubate i powstały mniej więcej w tym samym czasie, gdy ptaki te żyły w XVII-wiecznych Niemczech – powiedziała Maaike Groot, badaczka z Freie Universität Berlin i autorka badania. Zdaniem autorów publikacji odkryte w Brandenburgii czaszki należały właśnie do takich czubatych gęsi. Ich obecność na stanowisku archeologicznym sugeruje, że ptaki o nietypowym wyglądzie były hodowane w tym regionie już w XVII wieku. To ważna informacja, ponieważ podobne znaleziska są rzadkie, a źródła historyczne nie zawsze pozwalają ustalić, kiedy i gdzie rozpowszechniły się poszczególne odmiany udomowionych zwierząt gospodarskich. Wyjątkowy wygląd ma swoją cenę Choć dla hodowców ptaków stanowi atrakcyjny element wyglądu zwierzęcia, wiąże się również ze zmianami w budowie czaszki. W niektórych przypadkach kości sklepienia czaszki nie zrastają się całkowicie, pozostawiając otwór przykryty jedynie tkankami miękkimi. Jednak ta ingerencja w wygląd ptaków miała swoją cenę. Według autorki badania może to powodować wysoką śmiertelność, słabą koordynację, a nawet utratę wzroku i słuchu u niektórych dorosłych osobników. Jednak dowody nie zawsze są jednoznaczne. – Obecność i rozmiar czuba nie pozwalają wiarygodnie przewidzieć nieprawidłowości anatomicznych ani behawioralnych – zauważa Groot, wyjaśniając, że niektóre kaczki z dziurami w głowie żyją całe życie bez widocznych problemów, podczas gdy inne cierpią. Badacze zwracają uwagę, że stanowisko w Flecken Zechlin było związane z przedstawicielami wyższych warstw społecznych. Możliwe więc, że niezwykłe gęsi pełniły nie tylko funkcję użytkową, ale także reprezentacyjną. – Gęsi czubate mogły być trzymane dla celów wystawowych i prestiżowych – powiedziała Groot. Zwierzęta o rzadkich lub efektownych cechach wyglądu często stanowiły oznakę prestiżu, podobnie jak egzotyczne rośliny czy kosztowne przedmioty sprowadzane z odległych regionów Europy. Źródło: International Journal of Paleopathology Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Gdzie podział się drop? Opowieść o znikającym gatunku
Drop to jeden z największych i najbardziej charakterystycznych ptaków otwartych krajobrazów Eurazji. Jego liczebność w ostatnich dekadach gwałtownie spadła na skutek zmian w rolnictwie, polowań i przekształceń środowiska. W Polsce gatunek ten wyginął, a jego powrót pozostaje mało prawdopodobny.
Spis treści: Drop – skąd się wzięła nazwa? Liczebność, zasięg i zagrożenia dropia Wygląd i zachowanie Dieta i biologia lęgowa dropia Przez stulecia dropie współistniały z tradycyjnym rolnictwem, wpisując się w mozaikowy krajobraz pól i łąk. Dziś należą do najbardziej zagrożonych gatunków ptaków otwartych krajobrazów. Ich dawne siedliska w dużej mierze zniknęły pod wpływem intensywnego rolnictwa i polowań. Te ogromne ptaki zadziwiają nie tylko widowiskowymi tokami godowymi, ale także imponującą masą ciała i silnym dymorfizmem płciowym. To opowieść o gatunku, który zniknął z krajobrazu, w którym przez wieki był czymś powszechnym. Drop – skąd się wzięła nazwa? Drop to jeden z największych przedstawicieli rodziny dropi (Otididae), która globalnie liczy 26 gatunków, występujących w 102 państwach. To średniej wielkości lub bardzo duże ptaki lądowe, zasiedlające trawiaste tereny i sawanny Starego Świata. Dropie obejmują dwa najcięższe gatunki ptaków latających na Ziemi: dropia zwyczajnego (Otis tarda) z Europy oraz dropia olbrzymiego (Ardeotis kori) z Afryki Subsaharyjskiej. Najcięższy potwierdzony osobnik dropia, schwytany w Mandżurii, ważył około 21 kg, co czyni go jednym z rekordzistów wśród latających ptaków. Uważa się, że naukowa nazwa dropia (zwyczajnego) „Otis” pochodzi ze starożytnego języka greckiego, gdzie nawiązywała do słowa „kłos” (w znaczeniu kłosa pszenicy lub jęczmienia), ponieważ przypomina „wąsy” wyrastające samcom na wiosnę. Człon „tarda” z kolei to po łacinie „powolny” lub „nieśpieszny”, co według badaczy opisuje styl chodzenia dropia. Drop od wieków był obecny także w Polsce. Już w XVII wieku Gabriel Rzączyński, jezuita i przyrodnik, opisywał go w swoich pracach jako ptaka ciężkiego, niechętnego do lotu i prowadzącego naziemny tryb życia. Zwracał uwagę także na to, że żywi się głównie pokarmem roślinnym i gnieździ się bezpośrednio na ziemi. W jego czasach drop był ptakiem licznym w Polsce, m.in. na Podlasiu, w okolicach Narwi, a zimą można było go spotkać nawet wśród śniegów. Dwa wieki później drop nadal występował jako gatunek lęgowy na większości obszaru Polski – w tym na Mazurach, Śląsku, w Małopolsce i na Lubelszczyźnie. Jednak pod koniec XIX stulecia Władysław Taczanowski w swojej monografii „Ptaki krajowe” wspominał o jego nielicznym występowaniu. Ostateczny cios przyszedł w XX wieku. W latach 60. krajowa liczebność dropia drastycznie spadła do ok. 300 osobników, a w 1986 r. na Pomorzu Zachodnim po raz ostatni odnotowano jego lęg w Polsce. Dziś, mimo upływu wielu dekad od tamtych wydarzeń, drop nie powrócił na dawne tereny lęgowe. W „Czerwonej liście ptaków Polski” został uznany za gatunek „wymarły regionalnie” (RE), co oznacza jego całkowite zniknięcie z mapy ornitologicznej Polski. Dlaczego zniknął z naszych krajobrazów? Czy kiedyś wróci? Liczebność, zasięg i zagrożenia dropia Historycznie zasięg lęgowy dropia rozciągał się wzdłuż eurazjatyckich stepów – od Portugalii aż po pacyficzne wybrzeże Rosji i Półwysep Koreański. Obecnie jego zasięg jest coraz bardziej poszatkowany. W Europie Środkowej i Wschodniej (w tym w Polsce, Czechach, Mołdawii i Bułgarii) doszło do gwałtownego spadku liczebności i wymarcia lokalnych populacji. Ptak ten zniknął już prawie całkowicie z terenów między Turcją a Chinami. Choć Azja Środkowa to ogromny obszar, tamtejsza populacja ucierpiała tak bardzo, że stanowi dziś zaledwie około 1% światowej liczebności tego gatunku. Obecnie drop gnieździ się w co najmniej 15 krajach, w większości europejskich, a światową liczebność tego gatunku szacuje się na ok. 30 tys. ptaków. W wyniku działań ochronnych populacje lęgowe wykazują wyraźny wzrost m.in. w Rumunii oraz na pograniczu Austrii, Węgier i Słowacji. Przykładowo w Niemczech w 2022 r. odnotowano 315 osobników, natomiast w Hiszpanii – 22–24 tys. osobników, co stanowi 74% światowej liczebności (dane z 2019 r.). Mimo wzrostu liczebności populacji w krajach ościennych Polski, np. w Niemczech, perspektywy powrotu dropia jako gatunku lęgowego do Polski, ze względu na brak odpowiednich siedlisk, wydają się znikome. Na Wyspach Brytyjskich obecnie prowadzony jest program jego reintrodukcji – w 2022 r. odnotowano tam ok. 100 ptaków. Widok dropia w locie był stałym elementem brytyjskiego krajobrazu aż do połowy XIX w. Wtedy ptak ten stał się celem dla wiktoriańskich łowców trofeów, a jego naturalne siedliska zostały zniszczone przez rolników. Do głównych zagrożeń dla dropia należą intensyfikacja rolnictwa, m.in. zaorywanie obszarów trawiastych, zbyt intensywny wypas, budowa infrastruktury i dróg, melioracje, odrutowanie krajobrazu (płoty, ogrodzenia, linie energetyczne) oraz mechanizacja rolnictwa. W czasach historycznych do redukcji populacji (a w niektórych częściach zasięgu również obecnie) przyczyniały się także polowania. Mimo częściowych sukcesów ochrony, drop wciąż pozostaje gatunkiem silnie przetrzebionym i zależnym od aktywnej ochrony człowieka. Jego przyszłość w dużej mierze zależy od tego, czy współczesne krajobrazy rolnicze będą w stanie ponownie stać się dla niego odpowiednim siedliskiem. Wygląd i zachowanie dropia Drop to ptak o imponującej, dostojnej sylwetce. Charakteryzuje się szarym upierzeniem głowy, masywną szyją z kasztanowym nalotem, białą piersią oraz rdzawobrązowym grzbietem pokrytym czarnymi, poprzecznymi prążkami. Pod względem sylwetki drop przypomina niezwykle potężną gęś na wysokich nogach lub ogromnego indyka. Występuje u niego także wyraźny dymorfizm płciowy – samiec waży przeciętnie 10–14 kg, podczas gdy samica jest znacznie lżejsza – osiąga masę od 5 do 7 kg. Samice uzyskują dojrzałość płciową w wieku 2–3 lat, natomiast samce znacznie później, bo dopiero w wieku 4–5 lat. Dropie są ptakami silnie stadnymi, co oznacza, że chętnie przebywają w grupach. Poza okresem lęgowym, szczególnie zimą tworzą zorganizowane, luźne stada, które wspólnie koczują w poszukiwaniu pokarmu. We wschodniej Austrii zaobserwowano zimą stado liczące ponad 380 ptaków. Co ciekawe, samce i samice tego gatunku żyją w oddzielnych grupach jednopłciowych. Podczas tokowania, które przypada na wiosnę (kwiecień, maj), samce rywalizują o względy samic głównie za pomocą skomplikowanych popisów wizualnych, ale też wykorzystując sygnały głosowe. W ciągu kilku sekund zmieniają się z ptaków o stepowym ubarwieniu w niemal całkowicie białe „kłęby piór”. Stroszą je wówczas, wywracają skrzydła na drugą stronę i mocno zadzierają ogony, przy jednoczesnym nadmuchiwaniu dużej, balonowatej struktury na szyi, zwanej workiem gardłowym. Dzięki niej powstaje charakterystyczne buczenie – samce nadmuchują worki, po czym wypuszczają powietrze z charakterystycznym odgłosem. Spektakularne pokazy godowe odbywają się na określonych, niewielkich obszarach – zwanych tokowiskami – gdzie samce gromadzą się, by zaimponować samicom. Przed kopulacją samica podchodzi do samca i krąży wokół niego. Co ciekawe, sam akt godowy jest właściwie jedynym momentem, w którym para ptaków wykazuje wzajemne zainteresowanie. Dropie charakteryzują się poligynią – jeden samiec w trakcie jednego sezonu może kopulować z nawet pięcioma samicami. Ptaki te nie tworzą żadnych trwałych więzi partnerskich, a po kopulacji samica opuszcza tokowisko, by samotnie podjąć trud gniazdowania oraz wychowania młodych. Dieta i biologia lęgowa dropia Dropie są ptakami wszystkożernymi – żywią się zarówno pokarmem roślinnym, jak i zwierzęcym. Ich preferencje zmieniają się w zależności od środowiska, wieku, płci, pory roku oraz dostępności pożywienia. Latem konsumują przede wszystkim owady, natomiast zimą ich dieta przestawia się głównie na pokarm roślinny. Niegdyś w Polsce dropie gniazdowały w uprawach zbóż, grochu lub na łąkach, a samo gniazdo miało formę płytkiego dołka wygrzebanego w ziemi. Obecnie, choć gatunek ten wyginął w naszym kraju, badania prowadzone w sąsiedniej Austrii potwierdzają, że ptaki te wciąż wybierają podobne siedliska. Współczesne lęgi w Austrii lokalizowane są najczęściej na polach zbóż lub ugorach. Zniesienie obejmuje zazwyczaj dwa, rzadko trzy jaja. Samice wysiadują je przez 25–27 dni. Są one wówczas niezwykle wrażliwe na niepokojenie, zwłaszcza na początku inkubacji, i w przypadku zagrożenia mogą porzucić lęg. Pisklęta po wykluciu ważą ok. 90 g i są zagniazdownikami – szybko opuszczają gniazdo i podążają za matką. Przez pierwsze 2–3 tygodnie nie zdobywają jednak pokarmu samodzielnie – są karmione przez samicę. W tym okresie ich dieta składa się głównie z owadów, zwłaszcza pasikoników. Młode dropie zaczynają latać w wieku 4–5 tygodni. Po 10–12 tygodniach osiągają już rozmiary dorosłych osobników, mimo to pozostają pod opieką matki aż do kolejnego sezonu lęgowego. Długość życia dorosłych dropi jest imponująca i wynosi od 20 do nawet 25 lat. Wprowadzenie intensywnego rolnictwa od XIX w. doprowadziło do drastycznej degradacji siedlisk tego gatunku. Obecnie odpowiednie warunki do rozrodu dropiów istnieją głównie na terenach objętych ochroną oraz specjalnymi programami rolno-środowiskowymi. Tereny bogate w roślinność i bezkręgowce są kluczowe dla ich lęgów, a pola zbóż, na których w okresie lęgowym nie stosuje się nawozów ani pestycydów, mogą zapewnić im odpowiednie warunki do wychowania młodych. Wysoka wrażliwość lęgów dropia na zmiany w środowisku sprawia, że przyszłość tego gatunku w większości zależy od sposobu gospodarowania krajobrazem rolniczym. Źródła: www.cms.int, otop.org.pl, greatbustard.org, www.grosstrappe.at Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Ciasny pokój dziecinny pięć kilometrów od wrocławskiego Rynku. Jak wygląda życie rodziny dzięciołów?
Przez trzy miesiące dokumentowałem rodzinę dzięciołów czarnych w parku we Wrocławiu. Od pierwszego uderzenia dziobem przy budowie nowej dziupli, po wylot młodych. To opowieść o wytrwałości, terytorium i pustce, która zostaje.
Spis treści: Moja fascynacja dzięciołami czarnymi Kucie dziupli Walka o terytorium Wychowywanie młodych Ostatni dzień w dziupli Dzięcioł czarny od dłuższego czasu był przedmiotem moich obserwacji w jednym z miejskich parków we Wrocławiu. Wczesną wiosną ptaki rozpoczęły prace nad nową dziuplą, którą systematycznie odwiedzałem, śledząc kolejne etapy jej powstawania i późniejszego zasiedlenia. Przez wiele tygodni dokumentowałem ich zachowania, od intensywnego kucia drzewa, przez okres wysiadywania jaj, aż po wylot młodych. Obserwacje te pozwoliły mi prześledzić pełny cykl lęgowy tego gatunku w warunkach miejskich. Moja fascynacja dzięciołami czarnymi Mieszkam we Wrocławiu od 66 lat. Dzięcioła czarnego (Dryocopus martius) w mieście po raz pierwszy zaobserwowałem dopiero pięć lat temu. Wcześniej bywały to zaledwie kilkusekundowe, ulotne spotkania gdzieś w lesie. Niewiele wiedziałem o tych ptakach. Z roku na rok uczyłem się jednak ich zwyczajów, a już z czasem potrafiłem bezbłędnie rozpoznać ich głos: kiedy nadlatują, jak się nawołują, a także wtedy, gdy sygnalizują niepokój. Zawsze zachwycała mnie ich niesamowita elegancja. Głęboki, matowy czarny frak kontrastujący z jaskrawą, czerwoną czapeczką sprawia, że ten gatunek ptaka jest dla mnie nie mniej spektakularny niż bajecznie kolorowe zimorodki (Alcedo atthis) czy żołny (Merops apiaster). Na początku roku, po pięciu latach od pierwszego spotkania z dzięciołem czarnym, zauważyłem samca pracującego nad wykuciem dziupli. Wtedy podjąłem decyzję: spróbuję udokumentować fotograficznie cały ich rodzinny cykl – od pierwszego uderzenia dziobem w drzewo, aż po wyprowadzenie lęgu. Od początku marca do połowy maja spędziłem w parku dziesiątki godzin, podpatrując życie dzięciołów czarnych. Bywały dni, kiedy meldowałem się pod bukiem na trzy godziny przed rozpoczęciem pracy i wracałem tam na kolejne trzy po jej zakończeniu. W pewnym momencie okazało się, że para tych cudownych ptaków wykuła dziuplę lęgową zaledwie kilometr od mojego mieszkania – w miejskim parku. Kiedy ją odkryłem, zacząłem odwiedzać dzięcioły tak często, jak tylko mogłem. Czy wcześniej we Wrocławiu ich nie było? Zapewne były, lecz to ja nie potrafiłem ich dostrzec. Choć jako ptaki żyjące w miejskim parku były przyzwyczajone do obecności ludzi, odnosiłem wrażenie, że z czasem nabrały do mnie szczególnego zaufania. Przestały zwracać na mnie uwagę, a ja korzystałem z tej chwili bliskości – robiłem zdjęcia i nagrywałem filmy. Kucie dziupli Po raz pierwszy zaobserwowałem samca kującego nową dziuplę w pniu buka na początku marca. Rok wcześniej dzięcioły czarne zasiedliły starą dziuplę. Tym razem samiec postanowił stworzyć coś od zera. Odwiedzałem go przez kilka dni z rzędu i niemal zawsze zastawałem go przy pracy, która zajmowała mu wiele godzin każdego dnia. Pracował z niesłychaną wytrwałością. Aż trudno uwierzyć, że ptak ten jest w stanie wykuć komorę lęgową o głębokości sięgającej nawet pół metra w tak twardym drewnie. Dowiedziałem się także, że para dzięciołów czarnych kuje dziuplę na zmianę. Przyłapywałem na tym jednak wyłącznie samca, samica zaś przylatywała rzadko, jakby tylko wpadała skontrolować postępy prac. To wtedy nagrałem film w zwolnionym tempie, dokumentujący tę dzięciołową harówkę. Kiedy pokazałem go przyjacielowi, powiedział: „Ładne, Jan, ale nie wrzucaj tego na Facebooka. Nikt nie będzie przez minutę oglądał dzięcioła”. Mylił się. Film obejrzało prawie 400 tysięcy osób, a zareagowało ponad 11 tysięcy użytkowników. To był dla mnie ostateczny dowód na to, że tę historię trzeba opowiedzieć do końca. Walka o terytorium Jest niedziela po południu. Dużo ludzi. Znajoma, zafascynowana również dzięciołami, poinformowała mnie, że ganiają się po parku. Dwa samce, zupełnie nie zwracając uwagi na nikogo, latały od drzewa do drzewa i siadały na pniach. Z jednej strony wydawało się, że podążały za sobą, z drugiej zaś unikały się, przemieszczając się po przeciwległych stronach pni. Nie dochodziło do kontaktu fizycznego, ale ptaki wyraźnie próbowały się wzajemnie nastraszyć. Podczas gdy jeden odlatywał, drugi natychmiast ruszał za nim. Taka wojna nerwów trwała kilka godzin. Nie wiem, jak wyznaczony został zwycięzca, ale później już nigdy nie widziałem w parku dwóch samców jednocześnie. Jeden z nich musiał ustąpić rywalowi i opuścić jego terytorium. Wychowywanie młodych W kolejnych dniach nadal trwały prace nad dziuplą, a po ich zakończeniu dzięcioły zniknęły. Nie obserwowałem ich przez wiele dni. Czy ostatecznie samica postanowiła złożyć jaja w nowej dziupli? Odwiedzałem ją niemal codziennie. Dzięciołów wciąż nie spotykałem. Wreszcie któregoś dnia je zobaczyłem – jeden wyleciał, a drugi zajął jego miejsce, co oznaczało, że w dziupli były jaja wysiadywane na zmianę. W majowy dzień wokół dziupli zrobił się duży ruch. Mogło to oznaczać jedno – w środku wykluły się młode. Po pewnym czasie dorosłe ptaki przestały wchodzić do wnętrza dziupli, gdyż pisklęta urosły na tyle, że nie było miejsca dla wszystkich. Rodzice lądowali na skraju otworu i sięgali do wnętrza, podając pokarm pisklętom. 18 maja po raz pierwszy zobaczyłem dzioby młodych ptaków. Były trzy. Rodzice przylatywali co 30–60 minut, by je nakarmić, a posiłkom towarzyszył harmider i przepychanie się młodych o dostęp do pokarmu. Dwa dni później młode były już tak duże, że ledwie mieściły się w otworze dziupli. Wtedy zrobiłem swoje ulubione zdjęcie. Nazwałem je „Ciasny pokój dziecinny 5 km od wrocławskiego Rynku”. Wtedy jeszcze nie wiedziałem, że to ich ostatni wspólny wieczór. Ostatni dzień w dziupli Aby zamknąć tę historię, potrzebowałem zdjęcia wylotu młodych dzięciołów czarnych z dziupli. Kłopot w tym, że nie wiedziałem, kiedy to nastąpi. W parku pojawiłem się około szóstej rano, ale było już za późno. Pierwszy z młodych latał nieporadnie po parku, zaczepiany przez wrony siwe (Corvus corone) broniące swojego terytorium. Do końca dnia nic więcej się nie wydarzyło. 22 maja pojawiłem się pod bukiem przed godziną 5. Na początku nic się nie działo. Rodzice nie przylatywali z jedzeniem, co – jak czytałem – miało oznaczać, że chcą głodem skłonić dzieci do opuszczenia dziupli. Jednak po dwóch godzinach przyleciał samiec i nakarmił młode. Uznałem, że chyba jeszcze nie będą wylatywać i pomyślałem, że czeka mnie kolejna pobudka o 4:30. Wtedy drugi młody wyleciał z dziupli, i oczywiście nie zdążyłem zrobić zdjęcia. Została mi ostatnia szansa, bo w dziupli pozostał jeden młody osobnik. W pewnej chwili przyleciała samica i podała mu pokarm. Tym razem byłem przygotowany. Minutę po karmieniu zobaczyłem jego głowę, potem wysunięty tułów i pierwszy raz rozłożone skrzydła. Gdy rozwinął je całkowicie, aż trudno było uwierzyć, że nigdy wcześniej tego nie robił. Odleciał w głąb parku i zniknął mi z oczu. Pewnie jeszcze się spotkamy. Spakowałem sprzęt fotograficzny i wróciłem do domu. Tylko raz w życiu czułem się podobnie – po zdaniu egzaminu magisterskiego. Z jednej strony radość, z drugiej dziwne uczucie pustki. Następnego dnia o poranku wybrałem się na spacer do parku. Nie dowierzałem, lecz znów spotkałem dzięcioła czarnego, prawdopodobnie jednego z tych, które dokumentowałem wcześniej. Dzięciołowe życie toczy się dalej. Ciekawe, co będzie w przyszłym roku. Czy wykują nową dziuplę? A może zasiedlą którąś ze starych? Jedno wiem – będę z niecierpliwością ich wypatrywał. Nigdy mi się to nie znudzi.
Śpiew, który zmienia mózg. Te ptaki ostrzegają swoje jaja przed nadchodzącym upałem
Wydaje ci się, że zamknięte w wapienne skorupce pisklę jest całkowicie odcięte od świata zewnętrznego? Nic bardziej mylnego – okazuje się, że ptaki już wtedy przygotowują się na warunki panujące na zewnątrz. Biolodzy odkryli, że dorosłe zeberki timorskie śpiewają do swoich jaj. To fizycznie zmienia mózgi pisklaków. Jeszcze przed wykluciem.
Dzięki pracy naukowców wiemy więcej o komunikacji prenatalnej zwierząt. Okazuje się, że ptasi rodzice potrafią za pomocą precyzyjnie dobranych tonów „przeprogramować” genetycznie swoje potomstwo, aby ułatwić mu przetrwanie w dobie drastycznych zmian klimatycznych. W rytmie termicznej pieśni. Dlaczego ptaki śpiewają do jaj? Instrygujące wyniki zostały opublikowane w czasopiśmie „Journal of Experimental Biology” i – jak możemy przeczytać – zaskoczyły samych autorów. Początkowo sądzili oni, że dźwięki aktywują w mózgach piskląt geny odpowiedzialne za produkcję hormonów chroniących przed przegrzaniem. Nic takiego się jednak nie stało. Analiza genomu przeprowadzona w Queen Mary University of London wykazała, że ptasia pieśń wpłynęła na podwzgórze – strukturę mózgu odpowiedzialną za termoregulację organizmu. Zamiast aktywować hormony, dźwięki wyciszyły aktywność genów odpowiedzialnych za strukturę komórkową i skurcze mięśni (w tym genu Tropomyosin 1). Mówiąc prościej – śpiew rodziców zmienił działanie genów w mięśniach gładkich otaczających naczynia krwionośne, które tworzą barierę krew-mózg. Dzięki temu naczynia krwionośne w mózgach piskląt nie dojrzewają w pełni przed wykluciem, pozostając niezwykle elastyczne i plastyczne. Ta fizyczna modyfikacja pozwala młodym ptakom na dynamiczne regulowanie przepływu krwi w głowie podczas ekstremalnych upałów, chroniąc je przed udarem termicznym, na który ptasi mózg jest śmiertelnie podatny. Jak embrion słyszy przez skorupę? Naukowcy wciąż głowią się nad tym, w jaki sposób nienarodzone pisklę dekoduje sygnały od rodziców. Ponieważ aparat słuchowy ptaka w jaju dopiero się formuje, dr Mylene Mariette sugeruje, że mechanizm ten może opierać się na wykrywaniu wibracji skorupy jaja wywołanych przez fale dźwiękowe o wysokiej częstotliwości. Śmiertelna genetyczna pułapka To przedziwna genetyczna inżyniera natury ma jednak swoją mroczną stronę. Dr Julia George ostrzega, że ten ewolucyjny system ochrony zadziała tylko wtedy, gdy prognoza rodziców będzie trafna. Jeśli z powodu gwałtownie destabilizującego się klimatu po fali upałów nadejdzie nagłe, anomalne ochłodzenie, zakodowana w mózgach piskląt elastyczność naczyń krwionośnych może nie pasować do otaczających warunków, stając się dla młodych ptaków śmiertelną pułapką. Źródło: Journal of Experimental Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Prehistoryczny zabójca z Chin. Odkryto nowego mikroraptora o czterech „skrzydłach”
Był wielkości sowy, ale jednocześnie to bliski kuzyn welociraptora. Posiadał cztery „skrzydła” i potrafił szybować między drzewami. Naukowcy odkryli nieznany gatunek dinozaura. Pod kilkoma względami jest wyjątkowy.
Przez lata paleontolodzy badający osady w północno-zachodnich Chinach natrafiali na makabryczne znaleziska. W dorzeczu Changma odkryto szczątki setek prehistorycznych ptaków, ale niektóre z nich znajdowały się w specyficznych, sprasowanych skupiskach. Przypominały one wypluwki, jakie współcześnie generują sowy po zjedzeniu ofiary. Jest to zlepek niestrawionych części pokarmu w postaci kości czy sierści. W tych warstwach brakowało jednak sprawcy tej prehistorycznej masakry. Właśnie udało się go wykryć. Nowy mieszkaniec kredowego dorzecza Sytuacja zmieniła się wraz z publikacją w czasopiśmie naukowym „Annals of Carnegie Museum”. Międzynarodowy zespół badawczy ogłosił odkrycie nowego gatunku dinozaura – Jian changmaensis. Nazwa gatunkowa nawiązuje do mitologicznego stworzenia z Chin oraz miejsca znalezienia skamieniałości w prowincji Gansu. Jest to o tyle istotne, że region ten dostarczył już ponad stu ptasich skamieniałości, ale Jian jest pierwszym zidentyfikowanym tam dinozaurem, który nie należał do grupy ptaków. Anatomia drapieżnika wielkości sowy Mimo że badaczom udało się odnaleźć jedynie fragment kości ramiennej o długości około 10 centymetrów, dostarczył on kluczowych informacji o anatomii zwierzęcia. Jian changmaensis należał do mikroraptorów – grupy małych, drapieżnych dinozaurów z rodziny dromeozaurów, będących bliskimi kuzynami słynnych welociraptorów. Nowo opisany gatunek był jednak wyjątkowo duży jak na mikroraptora. Naukowcy szacują, że rozpiętość jego skrzydeł wynosiła około 1,2 metra, co czyni go zbliżonym gabarytowo do sowy płomykówki. Szybowiec o czterech skrzydłach Naukowcy przypuszczają, że Jian changmaensis, podobnie jak inni przedstawiciele jego grupy, posiadał długie pióra nie tylko na przednich, ale i na tylnych kończynach. Nadawało mu to wygląd stworzenia o czterech „skrzydłach”. – Jian i inne mikroraptory prawdopodobnie nie były zdolne do prawdziwego, napędzanego [siłą mięśni] lotu, ale prawdopodobnie potrafiły szybować jak latająca wiewiórka – mówi Jigmani O’Connor z Muzeum Historii Naturalnej w Chicago, która jest współautorką nowej analizy. Te zwierzęta potrafiły przemieszczać się między drzewami, wykorzystując swoje upierzenie do kontrolowanego opadania i ataku. Taka mobilność uczyniła z nich groźnych łowców w okresie kredy. Brakujące ogniwo – szybujący drapieżnik Odkrycie Jian changmaensis w Chinach pozwoliło wreszcie zrozumieć naukowcom ekosystem sprzed 120 milionów lat. Paleontolodzy uważają, że to właśnie ten dinozaur był „brakującym drapieżnikiem” polującym na wczesne ptaki, takie jak Gansus yumenensis. Był on znacznie większy od większości stworzeń znajdowanych w tym regionie, co w połączeniu z jego mięsożerną naturą stawiało go na szczycie lokalnego łańcucha pokarmowego. To wyjaśnia obecność wspomnianych wcześniej skupisk pogruchotanych kości. Nowo opisany szybujący dinozaur prawdopodobnie połykał mniejsze ptaki w całości, a następnie pozbywał się niestrawionych resztek w formie wypluwek. Źródło: Annals of Carnegie Museum Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Ruszam śladem ornitologicznej wyprawy wzdłuż Doliny Środkowej Wisły. Co kryją wiślane łachy?
Dolina Środkowej Wisły należy do ostatnich w Europie Środkowej odcinków dużych rzek, które zachowały swój naturalny, nieuregulowany charakter. Piaszczyste łachy, wyspy i nadrzeczne zarośla tworzą tu wyjątkową mozaikę siedlisk dla rzadkich i barwnych gatunków ptaków. To świat, który istnieje tuż obok nas, choć często pozostaje niezauważony.
Spis treści: Tam, gdzie sterczą pomarańczowe dzioby Wilga, dziwonia i rybitwa. Godzina pełna cudów nad Wisłą „Ku-ku” nad Wisłą. Podglądamy życie ptaków w Kępie Polskiej Żurawie i osobliwy ohar. Finał nadwiślańskiej wyprawy Podczas wyprawy ornitologicznej wzdłuż Doliny Środkowej Wisły przemierzam jeden z ostatnich w Europie Środkowej odcinków rzecznych o wciąż naturalnym, nieuregulowanym charakterze. W ciągu jednego dnia obserwuję, jak zmienia się krajobraz dźwięków i ruchu – od śpiewu wilg, dziwonii i trzciniaków, po spotkania z rzadkimi gatunkami, jak ostrygojad, biegus zmienny czy ohar. Każdy przystanek naszej trasy przynosi nowe, często zupełnie niespodziewane obserwacje. To właśnie ta nieprzewidywalność nadaje wyprawie wyjątkowy charakter. Tam, gdzie sterczą pomarańczowe dzioby 16 maja o godzinie 7, w ramach terenowych kursów rozpoznawania ptaków organizowanych przez Horyzonty.pl, wyruszam spod Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie do Doliny Środkowej Wisły – obszaru Natura 2000 obejmującego odcinek rzeki pomiędzy Dęblinem a Płockiem. Teren ten jest objęty ochroną w celu zachowania cennych siedlisk ptaków, takich jak rybitwa białoczelna (Sternula albifrons), sieweczka obrożna (Charadrius hiaticula) czy mewa siwa (Larus canus). Na miejsce docieram autokarem wraz z dwojgiem przewodników oraz innymi uczestnikami wycieczki ornitologicznej. Jako pierwszy punkt obserwacyjny wybieramy Stare Gniewniewice – wieś położoną w województwie mazowieckim. Stamtąd udajemy się spacerem w stronę punktu widokowego nad Wisłą. Idąc wzdłuż nadrzecznego pasa zieleni, zatrzymujemy się, by spojrzeć na piaszczyste łachy po drugiej stronie rzeki. Daleko stamtąd, wśród drzew, zauważam wystający, ceglany element. To ogromny komin dawnej cegielni w Mochty-Smok, pochodzącej z XIX wieku. Sama nazwa tej miejscowości rzekomo słynie z połączenia dwóch dawnych wsi: „Mochty” i „Smok”. Wtedy jeden z przewodników zaprasza nas do rozstawionej lunety, kierując naszą uwagę na piaszczyste wybrzeże. Gołym okiem nie widać nic poza brzegiem, miejscami porośniętym trawami, natomiast w lunecie dostrzegam zupełnie inny świat. Przewodnik namierza cel. – To ostrygojad! – komunikuje głośno. Przykładam oko do okularu lunety i rzeczywiście widzę ptaka o czarno-białym upierzeniu, z niezwykle jaskrawo pomarańczowym dziobem i nogami. Po chwili dostrzegam coś jeszcze. „Ten osobnik ma na nodze pomarańczową obrączkę!” – mówię. Ze względu na dużą odległość nie udaje się jednak odczytać jej numeru. Ostrygojad (Haematopus ostralegus) w Polsce to bardzo rzadki gatunek lęgowy – w 2020 r. jego liczebność w kraju szacowano na 30–35 par. Niemal połowa z nich (14–16 par) zasiedla właśnie Dolinę Środkowej Wisły, gdzie mamy okazję obserwować jednego z przedstawicieli tego gatunku. Chwilę później natrafiamy na biegusa zmiennego (Calidris alpina) – rzadkiego ptaka wędrownego, którego widuje się u nas jedynie podczas wiosennych i jesiennych migracji. W charakterystycznej szacie godowej wyróżnia się czarną plamą na brzuchu, co umożliwia nam jego stosunkowo łatwą identyfikację. Wielkością jest o połowę mniejszy od ostrygojada. Niestety, w Polsce biegus zmienny już nie gniazduje – od 2005 r. nie obserwuje się lęgowych par. Choć jego krajowa populacja lęgowa została uznana w „Czerwonej liście ptaków Polski” za wymarłą regionalnie (RE), podczas migracji wciąż regularnie pojawia się w kraju. Nasi przewodnicy nie dają nam jednak odpocząć i szybko namierzają kolejny cel. – To krwawodziób (Tringa totanus) – wyjaśniają. Ptak nieco większy od biegusa zmiennego, o marchewkowych nogach i nasadzie dzioba, brązowym wierzchu ciała oraz wyraźnym, czarnym kreskowaniu na piersi. Jest gatunkiem wędrownym – na zimę odlatuje m.in. do Europy Zachodniej i Afryki, a wiosną pojawia się w Polsce już od połowy marca. W naszym kraju krwawodziób jest ptakiem lęgowym otwartych, wilgotnych łąk – gniazduje głównie w dolinach rzek, zasiedlając podmokłe łąki i pastwiska. Ze względu na istotny spadek populacji oraz niewielką liczebność, gatunek ten w skali kraju zaklasyfikowano dla kategorii „bliski zagrożenia (NT)”, co oznacza, że w bliskiej przyszłości może stać się gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Ruszamy dalej, zostawiając za sobą tętniące życiem wiślane łachy. Wilga, dziwonia i rybitwa. Godzina pełna cudów nad Wisłą Na zegarku wybija godzina 8:30, a my kontynuujemy podróż, kierując się w stronę wsi Wilków nad Wisłą, śladem nadwiślańskich ptaków. Przy dolnym brzegu widzę chmurę jaskółek, latających w tę i z powrotem – szybkie jak błyskawica. Dostrzegam jedną z nich – dymówkę (Hirundo rustica), która lecąc tuż nad powierzchnią rzeki, zbiera wodę w locie, by się napić. W tej samej kolonii odzywają się również brzegówki (Riparia riparia), których głos przypomina zgrzytliwe, „szorstkie” trele, przywodzące na myśl dźwięk papieru ściernego. Brzegówki mają tu swoje gniazda w postaci norek wydrążonych w pionowej, piaszczystej skarpie. Za nami odzywa się kukułka (Cuculus canorus). Choć jej nie widzimy, charakterystycznym „kukaniem” zawiadamia o swojej obecności w koronach drzew. Próbuję ją wypatrzeć, lecz bez skutku. Nagle w tej samej okolicy rozbrzmiewa śpiew wilgi (Oriolus oriolus) – melodyjny, fletowy gwizd wydawany przez samca. Gdyby próbować oddać go ludzkim językiem, można by usłyszeć coś na kształt „iglio digilio”. To jednak nie koniec odkrywania ptasich głosów. Koleżanka informuje mnie, że gdzieś w pobliżu słyszała dziwonię (Carpodacus erythrinus) – aplikacja na telefonie Merlin Bird ID, z której korzystała, wskazała obecność tego gatunku. Na potwierdzenie nie trzeba długo czekać, bo jej śpiew staje się coraz wyraźniejszy. Ten niewielki ptak, wielkości wróbla domowego (Passer domesticus), zimuje w tropikalnej Azji, głównie w Indiach. Do Polski przylatuje dopiero w maju, a już w sierpniu opuszcza nasz kraj. Po powrocie na wiosnę samiec zaznacza swoją obecność wyjątkowym śpiewem, który wyraźnie wybija się z ptasiego koncertu. Niektórzy interpretują go jako „nice to meet you”. W głębi serca mogę już wracać do domu, bo to, co wydarzyło się tutaj w ciągu godziny, nie sposób wyrazić słowami. Przyroda otworzyła się przed nami akurat tu i teraz, co nie zawsze jest nam dane przeżyć. Ona zawsze robi to, co chce, a nie to, czego od niej oczekujemy – ptaki mogą przylecieć albo nie, pogoda może się zmienić, a zwierzęta nie pojawią się na zawołanie. Nie da się tego w żaden sposób zaplanować. To ciągła niewiadoma, w której szczęście odgrywa ogromną rolę. Na ostateczne domknięcie tej niezwykłej godziny, nad naszymi głowami pojawia się rybitwa białoczelna (Sternula albifrons) – najmniejszy krajowy gatunek rybitwy. Z zapartym tchem obserwujemy, jak zawisa w powietrzu, hipnotyzując wzrokiem taflę wody, by po chwili zapikować pionowo w dół, niczym mały harpun. Jej zachowanie wskazuje, że patroluje teren w poszukiwaniu pożywienia, a podstawą jej diety są drobne ryby, na które poluje. W 2025 roku program „Monitoring Ptaków Wybrzeża i Rzek” wykazał 1371 par lęgowych tego gatunku w Polsce. Dolina Środkowej Wisły jest jedną z najbardziej kluczowych ostoi tego ptaka nie tylko w kraju, ale i w skali całej Europy Środkowej. Dla mnie rybitwa białoczelna jest i zawsze będzie jednym z najwspanialszych ambasadorów polskiej Wisły, dzieląc ten tytuł z innymi rybitwami, sieweczkami i wieloma innymi gatunkami ptaków, dla których Wisła stanowi jedyny i bezpieczny dom. Chowamy ten widok głęboko do pamięci i z niecierpliwością ruszamy dalej. Co przyniosą nam kolejne kilometry rzeki? To za chwilę się okaże. „Ku-ku” nad Wisłą. Podglądamy życie ptaków w Kępie Polskiej Spod kościoła św. Klemensa w Kępie Polskiej ruszamy spacerem na północ – wzdłuż Wisły, w kierunku pomnika przyrody – jednego z najstarszych dębów szypułkowych w Polsce o imieniu „Chrobry”. Wieś ta leży w powiecie płockim, a jej historia sięga XV w. Na chwilę zatrzymuję się, przyciągnięty widokiem krążących nad rzeką jaskółek. Kiedy ponownie podnoszę wzrok, orientuję się, że grupa zdążyła się już oddalić. Przyspieszam kroku. Gdy ich doganiam, widzę rozstawioną lunetę skierowaną w koronę topoli osiki (Populus tremula). I wtedy rozbrzmiewa znajome „ku-ku”. Tym razem udaje się go zaobserwować – samiec kukułki siedzi na widoku. Przez lunetę widać, jak z każdą sylabą jego głosu dzieje się coś więcej niż tylko dźwięk. Ptak nagle się prostuje, jakby napina całe ciało, po czym wykonuje charakterystyczny ruch, przypominający lekkie „dygnięcie”. Pierwszą sylabę wydaje przy otwartym dziobie, drugą zaś przy zamkniętym. To krótka chwila, ale trudno oderwać wzrok. Pod topolą dochodzą do nas inne dźwięki. „Ryba, ryba, ryba, rak, rak, rak, świerzbi, świerzbi, świerzbi, drap, drap, drap, stary, stary, stary, kit, kit, kit”. To stary ludowy wierszyk opisujący pieśń trzciniaka (Acrocephalus arundinaceus), niewielkiego ptaka gniazdującego wśród trzcin. Trzciniak to gatunek ptaka wędrownego – z zimowisk wraca do Polski na przełomie kwietnia i maja. W tym czasie jego donośny, chrapliwy śpiew rozbrzmiewa nad niemal każdym zbiornikiem wodnym. Siedząc na szczycie łodyg trzcin, z głową uniesioną ku górze, wyśpiewuje swoją pieśń, wyraźnie drżąc przy tym całym ciałem. Ruszamy dalej przez wieś, obserwując życie tutejszych mieszkańców. Po drodze przewodnik dostrzega nad otwartą przestrzenią śródleśną ptaka. – To lerka (Lullula arborea) – słyszymy. Jeden z trzech gatunków skowronków gniazdujących w Polsce. W lunecie widać wyraźnie jej charakterystyczne jasne brwi, łączące się z tyłu głowy – cechę odróżniającą ją od skowronka zwyczajnego (Alauda arvensis) i dzierlatki (Galerida cristata). Nie sposób nie zauważyć, że życie tej wsi toczy się także tuż nad naszymi głowami. Na dachu jednego z domów dostrzegam niewielkiego ptaka przy rynnie. Kieruję w jego stronę obiektyw. To samica wróbla domowego, trzymająca w dziobie piórko. Najprawdopodobniej jest w trakcie budowy gniazda ukrytego pod dachówką. Ten drobny, codzienny obraz nabiera w tym momencie wyjątkowego uroku. Wsiadamy do autokaru i ruszamy na ostatni przystanek naszej wycieczki. Żurawie i osobliwy ohar. Finał nadwiślańskiej wyprawy Naszą wyprawę kończymy we wsi Rydzyno, niedaleko Płocka. Nad nami przelatuje klucz żurawi (Grus grus), zataczających szerokie kręgi na rozpostartych skrzydłach. Prawdopodobnie szukają dogodnych prądów powietrznych, które pozwolą im wznieść się wyżej i kontynuować lot. Na drugim brzegu Wisły dostrzegamy coś, na co czekałem cały dzień. Na piaszczystym brzegu odpoczywa samiec ohara (Tadorna tadorna) – jednego z najbardziej charakterystycznych i barwnych przedstawicieli kaczkowatych w Polsce. Dawniej nazywany „kaczką norową”, ze względu na gniazdowanie w norach, często zajmowanych np. po lisach, jest gatunkiem ptaka wędrownego o szerokim zasięgu – od Irlandii po Azję Środkową. Trudno pomylić go z jakimkolwiek innym gatunkiem ptaka. Samiec wyróżnia się czerwoną naroślą u nasady dzioba, której brak u samicy. Obie płcie mają kontrastowe upierzenie: białe ciało, ciemnozieloną głowę oraz szeroką, brązową obrożę na piersi. W Polsce jest to gatunek rzadki – w 2025 roku stwierdzono zaledwie 111 par. Większość krajowej populacji zasiedla Dolinę Dolnej Odry oraz Dolinę Środkowej Wisły, gdzie zachowały się jeszcze dogodne warunki siedliskowe. Doliny dużych rzek, w tym miejsca takie jak to, gdzie się znajdujemy, stanowią kluczowe obszary występowania oharów. Należą do jego najważniejszych ostoi i decydują o utrzymaniu krajowej populacji. Ten widok staje się symbolicznym zakończeniem naszej wyprawy. To, co jeszcze niedawno było tylko planem na mapie, zamienia się w serię obrazów, dźwięków i spotkań, które na długo pozostaną w pamięci. Ohar był jak żywy dowód na to, że Wisła wciąż skrywa tajemnice, które nagradzają cierpliwych. Gdy wieczorem wracamy w stronę Warszawy, w moich uszach wciąż brzmią ptasie echa z całego dnia. Przyroda po raz kolejny przypomina, że nie daje się przewidzieć ani zaplanować – ale kiedy już się odsłania, robi to w sposób, który trudno zapomnieć. Źródła: zzw.waw.pl, monitoringptakow.gios.gov.pl, otop.org.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Zjada 20 tysięcy komarów dziennie i nie ląduje przez 200 dni. Jerzyk gości na polskim niebie tylko przez 4 miesiące
Śpi, poluje, a nawet kopuluje nie przerywając lotu. Jerzyk zwyczajny to fenomen natury, który potrafi spędzić w powietrzu niemal całe życie. Jak to możliwe, że ten miejski ptak prawie nigdy nie dotyka ziemi?
Spis treści: Jak wygląda jerzyk zwyczajny? Co jerzyki jedzą? Angielska nazwa jerzyka wiele o nim mówi Jak badano jerzyki w locie? Zdumiewające zwyczaje jerzyka Jerzyk zwyczajny (Apus apus) to ptak, którego nie sposób pomylić z żadnym innym. Choć niektórzy uważają, że jest podobny do jaskółki, jego charakterystyczny lot i wydawane w powietrzu głośne krzyki, pozwalają natychmiast go rozpoznać. Jest jednym z najszybszych ptaków na świecie. Potrafi osiągać prędkość nawet do 100 km/godz. w locie poziomym, a w nurkującym aż 200 km/godz. Jerzyk spędza niemal całe życie w locie. Śpi, je, pije, poluje, a nawet kopuluje w powietrzu. Jak wygląda jerzyk zwyczajny? Jerzyki bywają mylone z jaskółkami. W odróżnieniu jednak od swojego ptasiego kuzyna mają jednolite ciemne ubarwienie i brak im typowego dla jaskółek jaśniejszego podgardla. Młodsze osobniki można poznać po białych plamkach na główce. Podczas lotu jerzyki chętnie i długo szybują. Charakteryzują się długimi, wąskimi skrzydłami w kształcie sierpa oraz krótkim, rozwidlonym ogonem. Ich dzioby są niewielkie. Ptaki te osiągają 18 cm długości, czyli wielkością korpusu przypominają wróble. Mają jednak znacznie większą rozpiętość skrzydeł, która może dochodzić do 44 cm. Ich masa wynosi zazwyczaj około 40 gramów. Co jerzyki jedzą? Żywiąc się głównie drobnymi owadami i pajęczakami, jerzyk ptak pomaga kontrolować populacje uciążliwych owadów, takich jak komary czy muchy. Jest więc naturalnym sojusznikiem człowieka w walce ze szkodnikami. To, że zjada komary, jest doceniane szczególnie latem, kiedy owady te stają się utrapieniem. Jerzyk codziennie zjada astronomiczne ilości owadów – nawet 20 tysięcy na dobę! Uwielbia także inne owady błonkoskrzydłe (np. meszki), nie pogardzi muchówkami, niewielkimi chrząszczami oraz sporadycznie motylami. Angielska nazwa jerzyka wiele o nim mówi Jerzyk w języku angielskim to common swift. Nazwa ta odnosi się do jego niezwykłej szybkości i zręczności w locie. Łacińska nazwa jerzyka to Apus apus, co w języku greckim oznacza „bez nóg” – odnosi się do bardzo krótkich nóg ptaka, które służą głównie do chwytania powierzchni, np. ścian budynków. Nogi jerzyka zupełnie nie nadają się do chodzenia, a po znalezieniu się na ziemi ptaki te często mają problem z ponownym wzbiciem się w powietrze. Jak badano jerzyki w locie? Badacze ze Szwajcarskiego Instytutu Ornitologicznego przebadali jerzyki alpejskie (Tachymarptis melba). Udowodnili, że ptaki te mogą nieprzerwanie unosić się w powietrzu nawet przez 200 dni, czyli nieco ponad pół roku! Jak to stwierdzono? Dr Felix Liechti wyposażył 3 jerzyki alpejskie w mikroczujniki. Urządzenia zostały zamontowane na bardzo młodych osobnikach, niedługo po ich wykluciu się z jaj. To jeden z niewielu momentów w życiu jerzyków, kiedy te ptaki w ogóle dotykają ziemi. Młode jerzyki wzbiły się w powietrze w południowo-zachodniej Afryce i przebywały w powietrzu bez przerwy prawie 7 miesięcy. W locie polowały i piły krople deszczu. Również podczas latania spały i kopulowały. Przez większość czasu utrzymywały dość dużą wysokość, wznosząc się nawet na 2500 metrów. Pierwszych lądowań dokonały dopiero na wybrzeżu Morza Śródziemnego, czyli po pokonaniu właściwie całego kontynentu afrykańskiego. – Niewykluczone, że ptakom zdarzało się lądować od czasu do czasu. Jednak bardzo rzadko i nigdy na dłużej niż kilka minut – opowiada dr Felix Liechti. Jerzyki lądują właściwie tylko po to, by zbudować gniazdo i wykarmić pisklęta. Co ciekawe, materiał do budowy gniazda również zbierają w powietrzu. Badania szwajcarskich ornitologów potwierdzają wcześniejsze obserwacje. Niepotwierdzone rekordy mówiły nawet o trzech latach spędzanych przez jerzyki w powietrzu. Warto zauważyć, że jerzykowate osiągają średni wiek 20 lat. Najdłuższa odnotowana długość życia u jerzyka zwyczajnego to 21 lat. Zdumiewające zwyczaje jerzyka Jerzyki zdobywają pokarm wyłącznie podczas lotu. Polują na drobne owady, takie jak chrząszcze, komary, bąki, małe motyle i pająki. W powietrzu także śpią. Potrafią to robić w niezwykły sposób. Jerzyk, który ma potrzebę ucięcia sobie drzemki, zawisa w powietrzu w pozycji pod wiatr i daje się nieść. Im wyżej, tym dla ptaka bezpieczniej, dlatego jerzyk w taki sen zapada zazwyczaj na wysokości przynajmniej 3 000 metrów. U jerzyków śpi tylko jednak półkula mózgu, druga w tym czasie czuwa. Jerzyki uważa się za jedne z najszybciej latających ptaków. Szczególne rekordy prędkości biją w lotach długodystansowych. W Polsce najłatwiej spotkać jerzyka zwyczajnego (Apus apus). Występuje na terenie całego kraju, chętnie osiedla się w miastach. Zimuje w Afryce, skąd wraca na środkowoeuropejskie lęgi pod koniec kwietnia i zostaje mniej więcej do sierpnia. Dawniej jerzyki budowały gniazda w dziuplach drzew. Dziś dużo chętniej lęgną się w budynkach: w wieżach, blokach z wielkiej płyty i starych kamienicach. W miastach budowane są też dla nich specjalne budki lęgowe. Źródło: Szwajcarski Instytut Ornitologiczny
Zagadka bezbłędnej nawigacji gołębi wreszcie rozwiązana. Ich „wewnętrzny GPS” znajduje się w... wątrobie
Jak gołębie pokonują setki kilometrów, bezbłędnie wracając do domu? Zagadka, która od lat intrygowała biologów, doczekała się zaskakującego wyjaśnienia. Okazuje się, że klucz do nawigacji ptaków wcale nie tkwi w ich oczach ani mózgu, lecz w komórkach układu odpornościowego znajdujących się w wątrobie.
W artykule opublikowanym na łamach prestiżowego czasopisma „Science” niemieccy naukowcy dowodzą, że specyficzne komórki wątroby gołębi reagują na pole magnetyczne Ziemi. Pełnią funkcję wewnętrznego kompasu, bez którego ptaki tracą orientację w terenie. W badaniach brali udział immunolodzy z Uniwersytetu i Szpitala Uniwersyteckiego w Bonn, fizycy z Uniwersytetu Duisburg-Essen oraz ornitolodzy z Instytutu Zachowania Zwierząt Maxa Plancka. Tajemnice nawigacji gołębi powoli się przed nami odsłaniają. Komórki wątroby z wewnętrznym magnesem Za wykrywanie pola magnetycznego odpowiadają makrofagi – komórki odpornościowe, które np. utylizują zużyte czerwone krwinki. Przy tej okazji w ich wnętrzach gromadzi się żelazo. Profesor Ulf Wiedwald z Uniwersytetu Duisburg-Essen wyjaśnia, że pierwiastek ten krystalizuje się w komórkach, umożliwiając reakcje na bodźce magnetyczne. Spośród wszystkich analizowanych tkanek (w tym oczu, dzioba, mózgu i śledziony), to właśnie w wątrobie naukowcy odnotowali najwyższe stężenie żelaza i najsilniejszą reakcję magnetyczną. Prof. Christian Kurts ze Szpitala Uniwersyteckiego w Bonn opowiada, że nikt nie podejrzewał układu odpornościowego o pełnienie funkcji „zmysłowych”. Z kolei prof. Martin Wikelski z Instytutu Maxa Plancka żartuje że intuicja, w języku angielskim określana jako gut feeling, czyli „przeczucie z brzucha”, zyskała właśnie naukowe uzasadnienie. Gołębie gubią się w pochmurne dni Aby zweryfikować rolę żelaza w makrofagach, naukowcy przeprowadzili eksperyment na gołębiach wyszkolonych do powrotów do wolier z odległości ponad 20 kilometrów. Części ptaków podano klodronian – substancję usuwającą makrofagi z organizmu. Wyniki okazały się jednoznaczne: w słoneczne dni obie grupy gołębi (zarówno te bez makrofagów, jak i zdrowe) bez problemu trafiały do celu – orientowały się według pozycji Słońca. Jednak gdy niebo było zachmurzone, ptaki pozbawione makrofagów traciły orientację i gubiły drogę, podczas gdy grupa kontrolna bezbłędnie wracała do domu. A zatem mamy dowód, że zmysł magnetyczny i nawigacja słoneczna to dwa różne, choć współdziałające systemy u gołębi. Autostrada informacyjna z wątroby do mózgu Pozostało jeszcze ustalić, jak sygnały z jamy brzusznej docierają do układu nerwowego. Za pomocą mikroskopu elektronowego zespół zaobserwował, że bogate w żelazo makrofagi bezpośrednio stykają się z włóknami nerwowymi. Tworzy to wyjątkową anatomiczną ścieżkę, która pozwala „przesyłać dane” prosto do mózgu. Tego odkrycia nie byłoby, gdyby nie interdyscyplinarne badania. Spięły w całość wiedzę o metabolizmie żelaza, układzie odpornościowym i neurologii. Badacze sugerują, że analogiczne mechanizmy mogą działać u innych gatunków migrujących bez dostępu do światła, na przykład u rekinów, a niewykluczone, że w pewnym stopniu dotyczą również ludzi. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ptak czy gad? Archeopteryks to największa zagadka paleontologii
Archeopteryks od ponad 160 lat stanowi główny punkt debat nad pochodzeniem ptaków i ewolucją lotu. Ten niezwykły jurajski organizm łączył w sobie cechy gadzie i ptasie. Mimo że często zaliczany do najwcześniejszych ptaków, jego pozycja filogenetyczna pozostaje przedmiotem dyskusji. Przyjrzyjmy się nieco bliżej temu prehistorycznemu stworzeniu.
Spis treści: Od jednego pióra do szkieletów Taksonomiczny problem Rewolucja w obrazowaniu Mechanika lotu Upierzenie i barwa Czym żywił się archeopteryks? Archeopteryks zamieszkiwał Ziemię około 150 milionów lat temu, czyli w górnej jurze, w piętrze tytonu. Występował na obszarze dzisiejszych południowych Niemiec. W tamtym czasie tereny te były częścią ogromnego archipelagu wysp rozproszonych na płytkim, tropikalnym morzu Tetydy. Od jednego pióra do szkieletów Systemy osadowe, w których zachowały się szczątki archeopteryksa, znane jako wapienie litograficzne z Solnhofen, powstały w izolowanych lagunach, gdzie dno było niemal całkowicie pozbawione tlenu i cechowało się ekstremalnym zasoleniem. To właśnie te skrajnie nieprzyjazne warunki, w których nie występowały organizmy ryjące w dnie i padlinożerne, pozwoliły na niemal nienaruszone zachowanie delikatnych struktur, w tym odcisków piór i tkanek miękkich. Słynne znaleziska Pierwszym dowodem istnienia tego zwierzęcia było pojedyncze pióro, odnalezione w 1860 lub 1861 roku. Hermann von Meyer opisał je jako Archaeopteryx lithographica. Choć najnowsze badania przy użyciu obrazowania laserowego sugerują, że to konkretne pióro mogło należeć do innego, blisko spokrewnionego gatunku, to właśnie ono nadało nazwę całemu rodzajowi. Nieco później odnaleziono niemal kompletne szkielety archeopteryksa. Okaz londyński, odnaleziony w 1861 roku, stał się holotypem gatunku, mimo braku większości czaszki. To właśnie to znalezisko, opisane przez Richarda Owena zaledwie dwa lata po publikacji dzieła Karola Darwina, stało się koronnym dowodem w debacie nad teorią ewolucji. Do najcenniejszych odkryć należy zaliczyć okaz berliński, na który rolnik Jakob Niemeyer natknął się w latach 70. XIX wieku na wzgórzu Blumenberg. Odkrywca, nieświadomy naukowego znaczenia skamieniałości, sprzedał ją karczmarzowi Johannowi Dörrowi za sumę pozwalającą na zakup krowy. Dopiero dzięki interwencji Wernera von Siemens, założyciela słynnego koncernu, który wyłożył 20 tysięcy marek w złocie, okaz ten trafił do Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie. Najbardziej zagadkowym znaleziskiem pozostaje okaz z Maxberg. Odnaleziony w 1956 roku przez pracowników kamieniołomu należącego do Eduarda Opitscha, przez lata był przedmiotem kontrowersji związanych z prawem własności i dostępem badaczy. Opitsch wycofał okaz z publicznej ekspozycji w 1974 roku. W ten sposób chciał zaprotestować przeciwko rzekomemu umniejszaniu wartości jego znaleziska przez nowsze odkrycia. Po jego śmierci w 1991 roku skamieniałość zniknęła. Istnieją różne teorie na temat jej losu. Podobno znalezisko zostało skradzione, choć należy wspomnieć, że spekuluje się też, że trafiło do prywatnej kolekcji. Jedna z teorii głosi, że Opitsch został z nim pochowany. Taksonomiczny problem Klasyfikacja biologiczna archeopteryksa od zawsze stanowiła wyzwanie dla systematyków. Z punktu widzenia tradycyjnej taksonomii linneuszowskiej, zwierzę to jest często umieszczane w gromadzie Aves, ze względu na obecność piór. Nowoczesna kladystyka rzuca jednak inne światło na ten problem, umieszczając ten rodzaj w obrębie grupy Paraves, obejmującej zarówno ptaki, jak i dromeozaury i troodonty. Współczesne analizy filogenetyczne wskazują, że archeopteryks jest prymitywnym przedstawicielem linii prowadzącej do nowoczesnych ptaków, choć niekoniecznie można nazwać go ich bezpośrednim przodkiem. Niektórzy badacze sugerują nawet, że może on należeć do grupy nielotnych lub słabo latających teropodów, takich jak deinonychozaury. Gadzie dziedzictwo Cechy typowe dla gadów są u archeopteryksa widoczne przede wszystkim w obszarze budowy czaszki, która zawiera liczne drobne zęby osadzone w zębodołach, i w długim ogonie składającym się z około 20 wolnych kręgów. W przeciwieństwie do dzisiejszych ptaków, których ogon jest skrócony i zakończony pygostylem, archeopteryks zachował pełną strukturę kręgową, na której pióra ogonowe wyrastały w parach wzdłuż każdego segmentu. Na dłoniach znajdowały się trzy w pełni sprawne palce zakończone ostrymi pazurami, które prawdopodobnie służyły do chwytania ofiar lub wspinaczki. Cechy ptasie Z ptakami łączą go natomiast asymetryczne pióra lotne, których struktura jest identyczna z tą, którą wykazują pióra współczesnych „lotników”. Miał on również widełki powstałe ze zrośnięcia obojczyków, które u ptaków pełnią kluczową rolę w mechanice lotu (jako struktura magazynująca energię podczas uderzeń skrzydeł). Rewolucja w obrazowaniu Dzięki zastosowaniu tomografii komputerowej i obrazowania trójwymiarowego, w ostatnich latach naukowcy dokonali ogromnego skoku jakościowego w badaniu anatomii tego zwierzęcia. Ogromną rolę odegrał tu okaz chicagowski, opisany szczegółowo w 2025 roku. Czaszka i aparat gębowy Jednym z najbardziej zaskakujących odkryć dokonanych na okazie z Chicago jest obecność niezwykle rzadkich struktur tkanek miękkich w jamie ustnej. Analiza ujawniła ślady brodawek podniebiennych (oral papillae) – małych, stożkowatych wypustek na podniebieniu, które u współczesnych ptaków pomagają w przesuwaniu pokarmu w głąb przełyku i zapobiegają ucieczce śliskiej zdobyczy. Mało tego, skany TK ujawniły obecność kostnego aparatu gnykowego. To odkrycie sugeruje, że archeopteryks miał ruchliwy język, co jest typowe dla zwierząt o wysokim tempie przemiany materii. Na czubku pyska zidentyfikowano kanaliki nerwowe. Ta cecha wskazuje na istnienie organu czuciowego, który pozwalał na wykrywanie ofiar dotykiem. Układ kostny i pneumatyczność Badania opublikowane w 2019 roku wykazały, że kręgosłup tego zwierzęcia był wypełniony licznymi komorami powietrznymi, połączonymi z systemem worków powietrznych wokół płuc. Tym samym udowodniono, że archeopteryks miał lekkie kości. Warto wspomnieć, że ta adaptacja nie tylko redukowała masę szkieletu. Wskazuje też na istnienie ptasiego układu oddechowego z jednokierunkowym przepływem powietrza, co jest kluczowe dla zaspokojenia ogromnych potrzeb tlenowych podczas lotu. Mechanika lotu Paleontolodzy przez ponad sto lat nie mogli dojść do porozumienia w kwestii zdolności tego zwierzęcia do lotu. Tradycyjne modele sugerowały, że archeopteryks był jedynie nadrzewnym szybownikiem lub biegaczem startującym z ziemi, który nie mógł aktywnie machać skrzydłami. Nowe światło na ten temat rzuciły badania, przeprowadzone w 2018 roku przez zespół Dennisa Voetena. Wykorzystując promieniowanie synchrotronowe do zbadania gęstości i wytrzymałości kości skrzydeł trzech różnych okazów, naukowcy odkryli, że ich struktura geometryczna jest wspólna dla ptaków uprawiających lot aktywny na krótkich dystansach. Kości ramienne archeopteryksa wykazują adaptacje do znoszenia sił skrętnych, które powstają wyłącznie podczas aktywnego trzepotania. Należy jednak zaznaczyć, że styl lotu archeopteryksa różnił się od tego, który można zaobserwować u wielu współczesnych ptaków. Ze względu na brak zaawansowanego mechanizmu bloczka w obręczy barkowej, przedstawiciele tego gatunku nie mogli unosić skrzydeł pionowo nad plecy w fazie powrotnej. Znaczenie piór trzeciorzędowych Nie można nie wspomnieć, że badania okazu z Chicago wykazały obecność piór trzeciorzędowych, zamykających lukę między skrzydłem a tułowiem. U bliskich krewnych archeopteryksa, takich jak mikroraptory, pióra kończyły się na łokciu. Przy długich kościach ramiennych tworzyło to przerwę aerodynamiczną, uniemożliwiającą stabilny lot. Ich obecność u archeopteryksa udowadnia, że dysponował on kompletną powierzchnią nośną. Upierzenie i barwa Przedstawiciele tego gatunku byli upierzeni na niemal całym ciele, z wyjątkiem czubka pyska i dolnych części nóg, które pokrywały łuski. Dzięki badaniom melanosomów, naukowcy podjęli próbę zrekonstruowania barwy tego zwierzęcia. Pierwsze analizy z 2012 roku sugerowały jednolity, czarny kolor. Jednak badania z 2013 roku przy użyciu rentgenowskiej analizy fluorescencyjnej wykazały, że pigmentacja była bardziej złożona. Pióra tego zwierzęcia były prawdopodobnie jasne z ciemnymi końcówkami i krawędziami, co tworzyło wzór maskujący lub sygnalizacyjny. Czym żywił się archeopteryks? W swoim ekosystemie, gatunek ten zajmował niszę małego, zwinnego drapieżnika. Dieta archeopteryksa składała się głównie z bezkręgowców bogatych w chitynę – chrząszczy, karaczanów i ważek. Polował też na małe jaszczurki i ssaki. Trzeba jednak podkreślić, że ta teza nie jest poparta konkretnymi dowodami, a opiera się jedynie na rekonstrukcji ekologicznej. Dzięki silnym nogom i chwytnym dłoniom mógł żerować zarówno w koronach drzew, jak i na piaszczystych plażach. Badania mózgu archeopteryksa wykazały silny rozwój ośrodków odpowiedzialnych za wzrok i równowagę, co sugeruje, że był on drapieżnikiem polegającym na precyzji wizualnej. Wielkość i kształt ucha wewnętrznego wskazują, że potrafił on koordynować skomplikowane ruchy głowy i oczu podczas lotu, co pozwalało mu na stabilizację obrazu podczas ataku na ruchomą ofiarę. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Warszawskie mandarynki podbijają Europę. Zagadki dalekich podróży
Jedna poleciała do Szkocji, druga dotarła aż nad Morze Norweskie. Warszawskie mandarynki, choć na co dzień kojarzone z parkowymi stawami, potrafią pokonywać tysiące kilometrów, zaskakując nawet doświadczonych ornitologów. Oto jedna z najbardziej niezwykłych historii warszawskich ptaków.
Spis treści: Skąd się wzięła nazwa „mandarynka”? Warszawa nowym domem dla mandarynek Daleka podróż z Warszawy do Szkocji Ponad 1400 kilometrów – mandarynka nad Morzem Norweskim Mandarynka (Aix galericulata) to jeden z najbardziej charakterystycznych gatunków kaczek na świecie. Choć naturalnie występuje w Azji Wschodniej, w Polsce należy do gatunków introdukowanych. Dzięki wieloletnim badaniom możliwe jest śledzenie losów poszczególnych osobników, co pozwala lepiej zrozumieć ich zachowanie. W 2026 roku obserwacje warszawskich mandarynek przyniosły zaskakujące rezultaty – jedną z nich stwierdzono w Szkocji, drugą zaś w Norwegii. Ale co sprawia, że lecą tak daleko? Skąd się wzięła nazwa „mandarynka”? Mandarynka to kaczka zamieszkująca naturalnie obszary Azji Wschodniej – między innymi Japonię, Chiny i Rosję. Nie jest tam gatunkiem licznym (ok. 65 tys. par), lecz za sprawą swojej urody rozprzestrzeniła się z pomocą hodowców w najróżniejsze części świata. Polska nazwa gatunku jest tożsama z innymi językami europejskimi (np. mandarin duck). W jaki sposób to określenie przedostało się do szerszego użytku? Zwłaszcza, że na terenach, gdzie mandarynka występuje naturalnie ich nazwy mają bezpośrednie konotacje z symbolem miłości i wierności, jakimi są te kaczki? W XVI wieku portugalscy odkrywcy byli jednymi z pierwszych Europejczyków, którzy dotarli do Chin. W ślad za nimi przybyli kupcy i misjonarze, osiedlając się na terenach wydzierżawionych od władców dynastii Ming, ostatniej rdzennie chińskiej dynastii. Portugalczycy nazywali spotykanych urzędników słowem „mandarim”. Termin ten zapożyczyli z języka malajskiego (menteri), ponieważ w tym samym czasie kolonizowali Malakkę, miasto na Półwyspie Malajskim. Jeszcze wcześniej słowo to pochodziło z sanskrytu (mantrī), starożytnego języka Indii, i w obu tych językach oznaczało „ministra” lub „doradcę”. Z czasem portugalskie słowo „mandarim” zaczęło nabierać kolejnych znaczeń. Urzędnicy dynastii Ming nosili dostojne, często żółte lub pomarańczowe szaty, co mogło sprawić, że słowo „mandaryn” zaczęto kojarzyć z cytrusami. Nazwa ta została też przypisana barwnym zwierzętom z Azji, które były nowe dla Europejczyków – takim jak osy, węże i oczywiście kaczki o niezwykle barwnym upierzeniu. W efekcie język używany przez chińskich urzędników zaczęto nazywać „mandaryńskim”, od czego wzięła się także nazwa kaczki mandarynki. Wiele wieków temu zaczęto je hodować jako ptaki ozdobne na dworach chińskich mandarynów. Warszawa nowym domem dla mandarynek Warszawskie mandarynki są przedmiotem interesujących badań ornitologicznych i uchodzą za jedne z najlepiej przebadanych ptaków w Polsce. Wieloletni projekt obrączkowania pomógł m.in. w śledzeniu przemieszczeń tych kaczek – w obrębie miasta, ale też przyniósł zaskakujące i wyjątkowe wiadomości dalekodystansowe. Ta metoda badawcza umożliwiła ponadto śledzenie matek z młodymi, określanie sukcesu lęgowego, mierzenie długości życia – czyli badanie wielu aspektów biologii gatunku. Obrączkowanie ptaków jest powszechnie stosowaną i mało inwazyjną metodą badawczą w ornitologii, a mandarynki bardzo dobrze znoszą krótkotrwałe przetrzymywanie. Obrączki nie utrudniają im funkcjonowania i szybko przestają zwracać ich uwagę. Mandarynka jest dziś ptakiem zadomowionym w Polsce, a jej pierwsze stwierdzenie na wolności odnotowano w 1963 lub 1964 r. w Wałczu. Ptak ten był najprawdopodobniej uciekinierem z prywatnej hodowli. W 1999 r. mandarynki zostały celowo wypuszczone do ogrodów Łazienek Królewskich w Warszawie, gdzie w 2001 r. odnotowano pierwszy jej lęg w środowisku naturalnym. Dziś populacja mandarynki w Polsce szacowana jest na ok. 300 par, z czego zdecydowana większość zasiedla Warszawę i jej najbliższą okolicę. W 2015 r. rozpoczęto systematyczne badania mandarynek w Warszawie, poświęcając szczególną uwagę historycznym Ogrodom Królewskim w Łazienkach – które w sposób szczególny upodobały sobie te kaczki. Do 2025 r. w Warszawie zaobrączkowano ponad tysiąc ptaków, z czego około połowę właśnie w Łazienkach. Jak podaje ornitolog i obrączkarz ptaków z Warszawskiego Zespołu Obrączkarskiego „Tridactylus” Łukasz Wardecki – w 2025 r. stwierdzono w całej stolicy ponad 40 lęgów zakończonych sukcesem, z których samodzielność osiągnęło ponad 150 piskląt. Na początku 2026 r. cała Warszawska populacja liczyła już blisko 250 par. Okazuje się, że mandarynki zaobrączkowane w Łazienkach Królewskich odwiedzały dotąd nie tylko inne polskie miasta (m.in. Gdańsk), lecz także kraje Europy Północnej – Szwecję, Litwę czy Finlandię. Co więcej, w tym roku odnotowano ich obecność w Szkocji na Wyspach Brytyjskich oraz w Norwegii, co pokazuje, jak tajemnicze potrafią być te ptaki. Co sprawia, że niektóre z nich pokonują tysiące kilometrów? Daleka podróż z Warszawy do Szkocji 15 kwietnia 2026 r. w Beveridge Park w Kirkcaldy, mieście portowym we wschodniej Szkocji, zaobserwowano mandarynkę pochodzącą z Polski. Był to samiec, który został zaobrączkowany jako pisklę w czerwcu 2018 r. – w Parku Skaryszewskim w Warszawie. Potwierdzeniem jego pochodzenia były oznaczenia na obu nogach – na prawej widniała niebieska, plastikowa obrączka z numerem „E43”, natomiast na lewej metalowa obrączka o srebrzystym odcieniu z numerem „6241”, na której znajdował się również skrócony napis Centrali Obrączkowania Ptaków („GDAŃSK POLAND”). Informację o zaobserwowanym osobniku przekazano także do tej instytucji. Jak ustalono, samiec mandarynki pokonał w linii prostej ponad 1600 km. Jak podkreślają badacze z Wielkiej Brytanii, to niezwykłe stwierdzenie może stanowić dopiero drugi brytyjski rekord ptaka z „Kategorii C 5.2” – czyli ptaka pochodzącego ze stałej, znaturalizowanej populacji poza granicami Wielkiej Brytanii, która jak dotąd obejmuje jedynie zaobrączkowaną w Holandii gęsiówkę egipską (Alopochen aegyptiaca). Co ciekawe, w 2010 r. na Wyspach Brytyjskich obserwowano innego samca mandarynki o imieniu Mac, który przez kilka lat przemieszczał się między Oslo w Norwegii a hrabstwem Aberdeenshire w północno-wschodniej Szkocji. Niestety, dekadę później, w 2020 r., został zabity przez kota. Ponad 1400 kilometrów – mandarynka nad Morzem Norweskim 18 kwietnia 2026 r. fotograf przyrody Jan Otto Hovden przyznał, że jego „tętno niebezpiecznie przyspieszyło”, gdy syn, Gard Hovden, poinformował go o tym egzotycznym ptaku. Był to samiec mandarynki, który na prawej nodze miał niebieską obrączkę z oznaczeniem „K13”. Ptak został zaobrączkowany w Warszawie w 2021 r. przez Fatimę Hayatli, ornitolożkę i edukatorkę przyrodniczą z Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków. Mandarynka pokonała ok. 1417 km, aby dotrzeć do Florø – niewielkiego miasta w Norwegii, położonego nad Morzem Norweskim. Jak twierdzi norweski ornitolog Bjørn Angell-Jacobsen, gatunek ten obserwowano w Florø wcześniej tylko raz – w 2001 r. Mandarynka w Norwegii należy do rzadkich gatunków obcych, a liczba jej obserwacji stopniowo rośnie (ok. 50 rocznie) i dotyczy głównie ptaków pochodzących z hodowli parkowych w Azji Wschodniej. Obserwuje się je w całym kraju, także w regionie Nordland (jednym z norweskich okręgów), jednak rzadko przystępują tam do lęgów. Dla Polski stwierdzenia mandarynek za granicą stanowią niezwykle cenne dane. Jak podkreślają ornitolodzy Łukasz Wardecki i Fatima Hayatli, obserwacja ptaka w Norwegii należy do jednych z najdalszych udokumentowanych przemieszczeń tego gatunku w Europie. Nasze warszawskie ptaki odwiedziły największą liczbę krajów. Pod tym względem przebijamy nawet Brytyjczyków, których lęgowa populacja mandarynki jest największa i wynosi nawet kilka tysięcy par – dodają ornitolodzy. Źródła: www.theatlantic.com, lazienki-krolewskie.pl, www.birdguides.com Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Drastyczne sceny w warszawskich Łazienkach. Potężny drapieżnik zaczął zabijać ptaki
Majowy weekend w warszawskich Łazienkach Królewskich przyniósł dramatyczny widok. W sielskiej scenerii wielki sum zaatakował stado nurogęsi, pożerając dorosłą samicę oraz jedno z jej piskląt w zaledwie ułamku sekundy. Próbował też upolować samca kaczki mandarynki. Według szacunków ichtiologa, żarłoczna ryba może ważyć nawet 20 kilogramów.
Tradycyjna trasa wędrówki warszawskich nurogęsi prowadzi z Łazienek Królewskich przez park Agrykola, Kanał Piaseczyński aż do Wisły. Jest najeżona niebezpieczeństwami – m.in. ruchliwymi drogami, które wolontariusze pomagają przekroczyć matkom z pisklętami. W tym roku pojawiło się kolejne zagrożenie: na ptaki zaczął polować duży sum w jednym ze stawów. W ułamku sekundy wciągnął pod wodę i połknął w całości dorosłą samicę nurogęsi, która prowadziła dziesięć piskląt. Chwilę później ryba uderzyła ponownie, wciągając jedno z nich. Sum to największy drapieżnik Europy Choć sum pospolity (Silurus glanis) kojarzy się z dużymi rzekami, takimi jak Wisła czy Odra, doskonale odnajduje się także w mniejszych zbiornikach. To największa ryba słodkowodna w całej Europie, zdolna osiągać ponad 2,5 metra długości i wagę przekraczającą 100 kilogramów. Długie wąsy, działające jak sondy, pozwalają mu na skuteczne polowanie nawet w mętnej wodzie. Ichtiolog dr inż. Andrzej Kapusta w rozmowie z Polsat News ocenił, że waga suma z Łazienek może dochodzić do 20 kg. Sum poluje na ptaki? To nic dziwnego Dieta sumów jest niezwykle zróżnicowana i zmienia się wraz z ich wiekiem oraz gabarytami. Młode osobniki zadowalają się skorupiakami, owadami i drobnymi rybami, jednak dorosłe i duże stają się bezwzględnymi oportunistami. Wbrew powszechnej opinii, ryby stanowią jedynie część ich menu. Wielkie sumy polują właściwie na wszystko: płazy, drobne ssaki, które niefortunnie znajdą się w wodzie, oraz właśnie ptactwo wodne. Jak opowiada Hubert Mateuszczyk z warszawskiego Zarządu Zieleni, drapieżnik z Łazienek dzień po zjedzeniu nurogęsi zaatakował kaczkę mandarynkę, a wcześniej podjął próbę wciągnięcia pod wodę znacznie większej od kaczek gęsi białoczelnej. Dzięki swoim rozmiarom, zdołała jednak wyrwać się i uciec. Choć polowanie suma na ptaki w Łazienkach może się wydawać czymś niezwykłym, szczególnie na ukochane przez Warszawiaków nurogęsi – jest normalne. Świadczy o niezwykłej sile przystosowania sumów do różnych warunków. W naturze tak duży osobnik miałby do dyspozycji znacznie większy obszar wód. W Łazienkach znalazł sposób na wygodne życie w relatywnie niewielkim zbiorniku. Ptaki uciekają ze stawu z sumem Ornitolog Bartosz Smyk z Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków zwrócił uwagę na fascynujące zjawisko. Ptaki wodne zaczęły unikać tego konkretnego stawu, jakby wieść o sumie rozeszła się wśród nich. Dla nurogęsi obecność drapieżnika jest jednak nie do uniknięcia: przepłynięcie stawu to ich jedyna droga w stronę Wisły. Naukowcy nie są jednak bezradni. Dzięki nowoczesnym echosondom, które pozwalają na monitorowanie ryb w czasie rzeczywistym, możliwe jest precyzyjne zlokalizowanie osobnika, dokładne określenie jego wymiarów i ewentualna decyzja o odłowie. Źródło: Zielona Interia Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Koją czy wywołują irytację? Oto jak ptasie głosy manipulują naszym mózgiem
Przez wieki ptasie głosy interpretowano jako zapowiedź wiosny, szczęścia, a czasem nawet śmierci. Dziś wiemy, że za tymi dźwiękami kryje się coś więcej niż ludowa wyobraźnia – to złożony system komunikacji, który wpływa także na nas.
Spis treści: Ptasie głosy w tradycji i współczesności Tajemnice ptasiej komunikacji Wpływ ptasich dźwięków na nasz mózg Ptasie trele od wieków towarzyszą człowiekowi. Dziś wiemy, że mają one korzystny wpływ na nasze zdrowie psychiczne. Aby usłyszeć ptaki, wystarczy udać się na łono natury, wyciszyć się i zacząć dostrzegać otaczające nas ptaki. Dawniej jednak przypisywano tym dźwiękom różne znaczenia – od zapowiedzi wiosny i szczęścia, aż po przestrogę, niepokój, a nawet zwiastowanie śmierci. Ptasie głosy w tradycji i współczesności Jeszcze w XX wieku ptasi świergot próbowano interpretować na różne sposoby. Choć dziś może się to wydawać zabawne, śpiew ptaków w zależności od gatunku bywał uznawany zarówno za zapowiedź nadejścia wiosny, jak i – w skrajnych przypadkach – za zwiastun nadchodzącej śmierci. Już na przedwiośniu z obrzeży lasów i zadrzewień śródpolnych dobiega charakterystyczny głos trznadla (Emberiza citrinella). Dawniej w krajobrazie rolniczym, gdzie ludzie mieli bliższy kontakt z przyrodą, jego wokalne popisy interpretowano żartobliwie słowami: „Nie będzie suchej kobyle niiiiic”. Jak podkreśla Jan Sokołowski w „Ptakach ziem polskich”: „tym samym lud uważa trznadla za zwiastuna wiosny przynoszącego pociechę, bo jeśli kobyła dotąd nie zdechła, to na pastwisku z pewnością przyjdzie do siebie”. W tradycyjnym odbiorze ludowym śpiew trznadla uznawano za zapowiedź nadchodzącej wiosny i poprawy warunków w gospodarstwie, wiążąc jego aktywność z końcem najtrudniejszego okresu zimowego oraz oczekiwaniem na odnowienie pastwisk i zapasów paszy. „Pójdź, pójdź w dołek pod kościołek” – tak interpretowano niegdyś u nas głos sowy pójdźki (Athene noctua), jednego z 10 gatunków sów regularnie gniazdujących w Polsce. Ta ludowa, onomatopeiczna interpretacja jej nawoływania przyczyniła się do powstania wielu negatywnych skojarzeń. W polskiej tradycji ptak ten uchodził niegdyś za zwiastuna śmierci i nieszczęścia, podczas gdy w starożytnej Grecji stanowił symbol mądrości i atrybut bogini Ateny. Pójdźka od wieków związana była z wiejskimi zagrodami i starymi i dziuplastymi drzewami. Współcześnie coraz częściej wybiera ruiny opuszczonych obiektów oraz budki lęgowe. W przeszłości szczególnie chętnie gniazdowała w wierzbach i lipach. Jak opisuje Jacek Karczewski w książce „Noc sów”, ludzie mawiali, że w wierzbach ukrywały się diabły, co dodatkowo wzmacniało negatywny wizerunek tego gatunku. Sezon lęgowy rozpoczyna w kwietniu, a już od marca samce zaczynają intensywnie nawoływać głosem terytorialnym „guig”. Dawniej dźwięk ten interpretowano jako „póóójdź”, co prawdopodobnie utrwaliło negatywne skojarzenia z ptakiem. W XIX w. na Lubelszczyźnie w okolicach Hrubieszowa wierzono, że pójdźka zapowiada nieszczęścia, a według niektórych przekazów, by „odwrócić nieszczęście” należało zabić ptaka. Dawniej pójdźka była nieodłącznym elementem wiejskiego folkloru, a jej charakterystyczny głos głęboko zakorzenił się w lokalnej kulturze. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu pójdźka występowała w Polsce powszechnie, jednak z czasem stała się coraz rzadsza. Dziś trudno nie zastanawiać się nad jej aktualną sytuacją i zmianami, jakie zaszły w populacji. Dzisiejsze milczenie pójdźki w wielu regionach kraju to sygnał, że najwyższy czas zastąpić dawne przesądy aktywną ochroną. Ocalenie tego ptaka zależy w dużej mierze od naszej świadomości i zmiany sposobu patrzenia na otaczającą nas przyrodę. Tajemnice ptasiej komunikacji Ptasi śpiew to nie tylko piękna melodia dla naszych uszu, ale przede wszystkim złożony system komunikacji, który ma kluczowe znaczenie dla przetrwania. Wiosną, po powrocie do Polski z Afryki Subsaharyjskiej, samiec kukułki (Cuculus canorus) rozpoczyna charakterystyczne „ku-ku”, będące jednym z najbardziej rozpoznawalnych dźwięków tej pory roku. Głównym zadaniem tego nawoływania jest obrona terytorium i wabienie partnerek. Kukułka nie zakłada własnego gniazda, lecz prowadzi pasożytnictwo lęgowe – swoje jaja podrzuca innym ptakom, np. europejskim rudzikom (Erithacus rubecula) lub pliszkom siwym (Motacilla alba). Co ciekawe, w tym duecie to samica wykazuje się niezwykłym sprytem. Podczas gdy samiec swoim wyglądem przypominającym drapieżnego krogulca (Accipiter nisus) odciąga uwagę drobnych ptaków, samica potrafi wydać szybki, chichoczący głos alarmowy. Dźwięk ten dezorientuje gospodarzy gniazda i paraliżuje ich strachem. W tym czasie kukułka niezauważenie ląduje w opuszczonym na chwilę gnieździe, chwyta dziobem jedno z jaj gospodarza i w zamian podrzuca własne. Jest ono idealnie dopasowane ubarwieniem i – co fascynujące – wyjątkowo małe jak na ptaka tych gabarytów, dzięki czemu ofiara nie dostrzega podstępu. O ile kukułki komunikują się głównie we własnym interesie, o tyle w ptasim świecie istnieją sygnały, z których korzystają całe ekosystemy. Nagły harmider srok (Pica pica) i wron siwych (Corvus cornix) to jasny znak dla całej okolicy, że dzieje się coś niepokojącego. Ptaki te głośno obwieszczają obecność zagrożenia, krążąc nad intruzem, a z ich ostrzeżeń chętnie korzystają inne gatunki, a nawet ssaki, takie jak wiewiórki (Sciurus vulgaris). Zazwyczaj ptaki nie wywołują fałszywych alarmów, ale od tej reguły bywają bezczelne wyjątki. Badania europejskich ornitologów nad bogatkami (Parus major) – jednymi z największych i najbardziej pospolitych sikor na naszym kontynencie – pokazują, że potrafią one celowo wydawać fałszywe alarmy. Takie sytuacje najczęściej obserwuje się zimą przy karmnikach. Bogatka, chcąc pozbyć się konkurencji przy pokarmie, sprytnie wydaje sygnał sugerujący obecność drapieżnika. Gdy przestraszone ptaki w popłochu uciekają w zarośla, mała oszustka bez przeszkód, w zupełnej samotności przystępuje do jedzenia. Czyż nie jest to sprytne? Wpływ ptasich dźwięków na nasz mózg Współczesna nauka potwierdza to, co intuicyjnie czujemy od dawna – ptasie głosy to nie tylko tło naszej codzienności, ale też potężne narzędzie, które koi nasz umysł, redukuje stres i zmniejsza zmęczenie psychiczne. Fascynujące dowody na to przynoszą badania zespołu dr Eleanor Ratcliffe z Uniwersytetu Surrey w Anglii, która szczegółowo przeanalizowała, jak odgłosy natury wpływają na ludzkie samopoczucie. W eksperymencie wzięło udział 174 ochotników, którzy oceniali kilkadziesiąt odgłosów ptaków występujących na Wyspach Brytyjskich oraz w Australii. Wyniki pokazały, że naturalna regeneracja psychiczna zależy w ogromnym stopniu od indywidualnych skojarzeń słuchacza. Dla jednej z uczestniczek kojący okazał się cichy i monotonny dźwięk gdakania kur, ponieważ przypominał jej beztroskie chwile spędzone podczas pracy w ogrodzie. Inny badany reagował natychmiastowym relaksem na gruchanie grzywaczy (Columba palumbus), które automatycznie przywoływało w jego pamięci wspomnienia długich, ciepłych wakacji z dzieciństwa. Okazuje się jednak, że nie każdy ptasi głos działa na nas jak balsam. Miejski hałas generowany przez gołębie domowe potrafi wywołać irytację, a odgłosy sów (Strigiformes) u niektórych osób wciąż budzą niepokój ze względu na zakorzenione w kulturze przesądy o śmierci. Kluczowy dla naszego mózgu jest również sam charakter dźwięku. Dr Ratcliffe zauważa, że najbardziej lubimy odgłosy ciche, o wysokiej częstotliwości lub o dużej melodyjności i złożoności. Z tego powodu delikatny trel mniejszych ptaków odbieramy jako bezpieczny i relaksujący. Z kolei głośne, szorstkie i chropowate zawołanie sroki podświadomie kojarzy nam się z agresją, przez co może wręcz potęgować poziom stresu. Ostateczny wpływ natury na nasze zdrowie zależy więc od profilu samego słuchacza – najwięcej korzyści z ptasiej terapii czerpią osoby, które wysoko cenią bliskość przyrody. Oznacza to, że wykorzystanie soundscape'u (pejzażu dźwiękowego) w psychoterapii powinno być zawsze dopasowane do indywidualnych potrzeb pacjenta. Źródła: adonai.pl, salamandra.pl, www.nhm.ac.uk Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.