Po co ci te emocje? Niektóre z nich potrafią być zaraźliwe
Prof. dr. hab. Ewelina Knapska z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN bada, jak mózg rozpoznaje i przetwarza emocje w kontekście społecznym. Analizuje m.in. zjawisko „zarażenia emocjonalnego” – czyli przenoszenia emocji między osobnikami.
Jednym z kluczowych kierunków badań we współczesnej neurobiologii jest zrozumienie procesów, za pomocą których mózg przetwarza i przekazuje stany emocjonalne. Właśnie w tym obszarze działa naukowo prof. dr hab. Ewelina Knapska, szefowa Pracowni Neurobiologii Emocji w Instytucie Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN w Warszawie. To jej zawdzięczamy lepsze zrozumienie ewolucyjnych mechanizmów stojących za zdolnością do rozpoznawania i współodczuwania emocji, za które w 2025 roku została uhonorowana Nagrodą Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP) w dziedzinie nauk o życiu i o Ziemi. Siedlisko emocji w mózgu Wcześniej sądzono, że zdolność ta rozwinęła się głównie jako mechanizm wspierający opiekę nad potomstwem. Badania prof. Knapskiej i jej zespołu zweryfikowały to podejście. Dzięki nim wiemy, że tzw. emocjonalne zarażanie, np. strachem lub radością, pełni przede wszystkim funkcję informacyjną, która ułatwia osobnikom przetrwanie w niesprzyjających warunkach lub w obliczu zagrożenia. Do tego może być ono przekazywane nie tylko między osobnikami jednego gatunku, ale też międzygatunkowo. Dzięki pracy zespołu prof. Knapskiej poznaliśmy konkretne struktury w mózgu odpowiedzialne za te zachowania. Badania wykazały, że kluczową rolę odgrywają ciało migdałowate oraz zachodzące w nim procesy plastyczności neuronalnej, które umożliwiają adaptację mózgu do doświadczeń i uczenie się na podstawie informacji społecznych lub nagrody. Szczególnie interesujące okazały się badania na myszach z objawami przypominającymi depresję – przywrócenie prawidłowej plastyczności neuronalnej prowadziło u nich do odzyskania zdolności uczenia się motywowanego nagrodą. Od badań na myszach do terapii dla ludzi Choć obiektami jej badań były gryzonie, dokładne opisanie mechanizmów odpowiedzialnych za społeczny transfer emocji może posłużyć do projektowania nowych form terapii dla ludzi. Dotyczy to w szczególności wsparcia osób ze spektrum autyzmu oraz opracowywania metod leczenia depresji, fobii społecznych czy zespołu stresu pourazowego (PTSD). Odkrycia te pokazują, że zachowania emocjonalne człowieka opierają się na ewolucyjnie starych i uniwersalnych mechanizmach neurobiologicznych. Badania prof. Eweliny Knapskiej otwierają nowe horyzonty w neuronauce emocji, a więc dziedzinie, która próbuje odpowiedzieć na pytania, jak mózg rozumie i reaguje na emocje innych oraz jak na przekazywanie emocji wpływają różne zaburzenia i choroby mózgu. Najnowsze badania zespołu prof. Knapskiej koncentrują się na biologicznych podstawach towarzyskości i relacji społecznych. – Próbujemy odpowiedzieć na pytanie, dlaczego jedni z łatwością nawiązują kontakty i poszukują bliskości, podczas gdy inni wybierają dystans i samotność – mówi naukowczyni. – Analizujemy przy tym, w jaki sposób mózg przetwarza sygnały społeczne oraz dlaczego różne osobniki odmiennie reagują na obecność innych – dodaje. W centrum tych badań znajdują się struktury odpowiedzialne za emocje, motywację i relacje społeczne – m.in. ciało migdałowate, pole brzusznej nakrywki, kora przedczołowa czy zakręt obręczy. To właśnie tam powstają reakcje związane z lękiem, przywiązaniem, nagrodą i potrzebą kontaktu. Aby zajrzeć do „społecznego mózgu”, badacze wykorzystują nowoczesne technologie pozwalające obserwować aktywność pojedynczych neuronów i analizować zachowania zwierząt w sytuacjach społecznych. Dzięki temu mogą śledzić, jak zmienia się aktywność mózgu podczas kontaktów społecznych oraz które sieci neuronalne odpowiadają za unikanie lub poszukiwanie relacji. Niezależnie od badań nad społecznym przekazywaniem emocji zespół prof. Knapskiej rozwija również projekty dotyczące możliwości modulowania aktywności mózgu poprzez mechanizmy plastyczności neuronalnej, czyli zdolności neuronów do przebudowy własnych połączeń. – Badania te prowadzimy zarówno na modelach zwierzęcych, jak i z udziałem ludzi, co pozwala lepiej zrozumieć, w jaki sposób mózg adaptuje się do doświadczeń i reaguje na bodźce emocjonalne – wyjaśnia prof. Knapska. Szczególną uwagę badacze poświęcają ciału migdałowatemu – strukturze odgrywającej kluczową rolę w regulacji lęku, motywacji i reakcji emocjonalnych. W przyszłości wyniki tych badań mogą przyczynić się do opracowania nowych metod leczenia depresji, zaburzeń lękowych oraz problemów związanych z funkcjonowaniem społecznym.
Dlaczego świat oszalał na punkcie Grogu? Za fenomenem Baby Yody stoi nauka
Do kin właśnie trafia kolejna produkcja ze świata „Star Wars” – „Gwiezdne Wojny: Mandalorian i Grogu”. Historia znana dotąd głównie z serialu Disney+ po raz pierwszy pojawia się na dużym ekranie i już wzbudza ogromne zainteresowanie fanów. Fenomen Grogu wykracza jednak daleko poza samą popularność uniwersum. Zdaniem badaczy za globalną sympatią wobec tej postaci może stać konkretna koncepcja etologiczna związana z tym, jak ludzie reagują na „dziecięce” cechy wyglądu.
W ciągu ostatnich kilku lat świat oszalał na punkcie niewielkiego zielonego bohatera z uniwersum „Star Wars”, którego fani szybko ochrzcili mianem „Baby Yody”. Grogu – z ogromnymi oczami, dużą głową, drobnym ciałem i charakterystycznymi uszami – niemal natychmiast stał się internetowym fenomenem. Media społecznościowe zalały memy, gadżety i tysiące wyznań miłości do bohatera, który nie musi nawet nic mówić, by wywoływać emocje. Psychologowie i etolodzy zwracają jednak uwagę, że popularność postaci może nie być przypadkowa. Za sympatią wobec Grogu ma stać tzw. teoria „baby schema”. Dlaczego Grogu wydaje się ludziom tak uroczy? Naukowcy mają konkretne wyjaśnienie Fenomen Grogu od początku wykraczał daleko poza zwykłą popularność serialowej postaci. Naukowcy zwracają jednak uwagę, że za tym sukcesem stoją nie tylko emocje fanów „Gwiezdnych Wojen”, ale także konkretne mechanizmy biologiczne i psychologiczne. Zdaniem badaczy Grogu został niemal perfekcyjnie zaprojektowany zgodnie z teorią tzw. baby schema, czyli „schematu niemowlęcego” opracowanego przez austriackiego etologa Konrada Lorenza. Według tej koncepcji ludzie instynktownie reagują opiekuńczo na określone cechy wyglądu przypominające niemowlęta. Chodzi przede wszystkim o bardzo duże oczy, niewielki nos i podbródek, wysokie czoło, zaokrągloną twarz czy nieproporcjonalnie dużą głowę względem reszty ciała. Grogu posiada praktycznie wszystkie te elementy jednocześnie. Badacze podkreślają, że jego wygląd nie jest przypadkowy – ogromne ciemne oczy, powolne ruchy, drobna sylwetka i charakterystyczne uszy uruchamiają w mózgu mechanizmy odpowiedzialne za troskę oraz empatię. Lubimy postacie o dziecięcym wyglądzie W artykule naukowym „Semiotic Perception of Cuteness in Grogu” autor wskazuje, że twórcy postaci świadomie wykorzystali mechanizmy opisane przez Lorenza, które od dziesięcioleci funkcjonują również w animacji i popkulturze. Podobne rozwiązania stosowano wcześniej m.in. przy projektowaniu Myszki Miki, bohaterów Disneya czy postaci anime. Badania cytowane przez autora pokazują, że cechy dziecięce aktywują obszary mózgu związane z nagrodą i pozytywnymi emocjami, w tym korę oczodołowo-czołową odpowiedzialną za reakcje emocjonalne i przywiązanie. Co istotne, reakcja ta pojawia się niezależnie od kultury czy wieku odbiorców. Psychologowie podkreślają, że ewolucyjnie taki mechanizm miał pomagać w przetrwaniu gatunku – dorośli, którzy odczuwali silniejszą potrzebę opieki nad młodymi, częściej dbali o potomstwo. W przypadku Grogu biologiczny odruch został przeniesiony na fikcyjną postać, która mimo że nie przypomina człowieka, wywołuje niemal identyczne emocje jak małe dziecko lub młode zwierzę. To właśnie dlatego wiele osób reaguje na niego bardziej instynktownie niż racjonalnie. „Słodka agresja” i Grogu. Dlaczego ludzie chcą go przytulić albo... ugryźć? Popularność Grogu badacze tłumaczą również zjawiskiem określanym jako „cute aggression”, czyli „słodka agresja”. Termin ten opisuje paradoksalną reakcję emocjonalną, kiedy coś wydaje się tak urocze, że wywołuje potrzebę ściskania, gryzienia lub szczypania – oczywiście bez chęci wyrządzenia krzywdy. Psychologowie cytowani przez „Psychology Today” zauważają, że wiele osób reagowało na Grogu właśnie w taki sposób, publikując w internecie komentarze typu: „Jest tak słodki, że nie mogę tego znieść”. Badania wykazały, że osoby odczuwające „słodką agresję” mają zwiększoną aktywność obszarów mózgu odpowiedzialnych za emocje i system nagrody. Zdaniem naukowców jest to sposób organizmu na regulowanie nadmiaru pozytywnych emocji – mózg próbuje przywrócić równowagę, gdy uczucie zachwytu staje się zbyt intensywne. Autorzy analiz zwracają uwagę, że Grogu działa na widzów nie tylko wyglądem, ale również zachowaniem. Postać niemal nie mówi, porusza się nieporadnie, wydaje ciche dźwięki i często sprawia wrażenie bezbronnej, co dodatkowo wzmacnia mechanizm opiekuńczy. W badaniu Uniwersytetu w Tartu podkreślono także znaczenie relacji między Grogu a Din Djarinem. Zdaniem autora serial wykorzystuje klasyczny motyw rodzicielskiej więzi, który jeszcze mocniej angażuje emocjonalnie odbiorców. Grogu staje się więc nie tylko „uroczą maskotką”, ale symbolicznym dzieckiem wymagającym ochrony. Co ciekawe, badacze zauważają również, że twórcy bardzo świadomie zestawili bohatera z surowym, zamkniętym w zbroi Mandalorianinem. Kontrast pomiędzy milczącym wojownikiem a małym, bezbronnym stworzeniem wzmacnia emocjonalny odbiór całej historii. To właśnie połączenie dziecięcych cech fizycznych, emocjonalnej narracji oraz nostalgii związanej z uniwersum „Star Wars” sprawiło, że Grogu stał się jednym z największych fenomenów współczesnej popkultury – bohaterem, który zainteresował nie tylko fanów science fiction, ale również psychologów, etologów i badaczy kultury popularnej. Źródła: Psychology Today, University of Tartu Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Myślisz, że kupujesz to, co chcesz? Sprawdź, jak giganci marketingu wykorzystują ewolucyjne błędy twojego umysłu
30 zamkniętych salonów na trzech kontynentach, interwencje policji i tysiące ludzi owiniętych w śpiwory na miejskich chodnikach. To nie kronika protestów społecznych, a krajobraz po premierze zegarka bioceramic Royal Pop za niespełna 400 dolarów. Nowy obiekt pożądania doprowadził do tąpnięcia na rynku dóbr luksusowych i wywołał wściekłość tradycyjnych kolekcjonerów. Badamy anatomię tego globalnego szału i sprawdzamy, jak mechanizm sztucznego niedoboru oraz FOMO potrafią w ułamku sekundy wyłączyć racjonalne myślenie w ludzkim mózgu.
Spis treści: Jak plastik za 400 dolarów otworzył drzwi do świata miliarderów Anatomia FOMO. Neurobiologia polowania na unikat Od tłumu do stada. Jak tracimy racjonalność w masie Nowy rozdział antropologii przedmiotów Gdy w sobotni poranek, 16 maja 2026 roku, menedżerowie ponad 30 flagowych salonów na całym świecie sprzedających popularną markę zegarków – od nowojorskiego Times Square po Singapur – podjęli decyzję o natychmiastowym zamknięciu drzwi, powodem nie było zagrożenie terrorystyczne ani klęska żywiołowa. Tysiące ludzi koczujących na ulicach, dantejskie sceny w kolejkach i potężne napięcie społeczne towarzyszyły premierze kolekcji bioceramic „Royal Pop” – efektu współpracy Swatcha z ultraluksusową manufakturą Audemars Piguet. Jak to możliwe, że hybryda kultowego, kosztującego fortunę projektu z masowym tworzywem sztucznym wywołała globalną histerię? Odpowiedź kryje się na styku ewolucyjnej psychologii tłumu, neurobiologii marketingu i socjologii tzw. demokratyzacji luksusu. Jak plastik za 400 dolarów otworzył drzwi do świata miliarderów Dla postronnego obserwatora widok tłumów walczących o możliwość zakupu kieszonkowego zegarka za około 400 dolarów mógł wydawać się aberracją. Jednak z punktu widzenia socjologii kultury, premiera nowego zegarka to tektoniczne tąpnięcie w strukturze postrzegania statusu społecznego. Marka Audemars Piguet od ponad pięciu dekad konsekwentnie budowała status dostępnej wyłącznie dla nielicznych. Szczyciła się, że nie należy do żadnego wielkiego koncernu, a jej zegarki – wyceniane na dziesiątki, a nawet setki tysięcy euro – były symbolem przynależności do absolutnej elity finansowej. Wszystko zmieniło się w połowie maja 2026 roku. W wyniku mariażu ze Swatchem – marka AP zaprezentowało kolekcję ośmiu kolorowych zegarków kieszonkowych. Anatomia FOMO. Neurobiologia polowania na unikat Aby zrozumieć, dlaczego ludzie decydują się na spędzenie kilkudziesięciu godzin w deszczu na nowojorskim bruku tylko po to, by kupić zegarek, musimy zajrzeć w głąb ludzkiego mózgu. Kluczowym mechanizmem napędowym jest tutaj FOMO (Fear of Missing Out), czyli paraliżujący strach przed przegapieniem okazji, który w realiach współczesnego rynku jest bezwzględnie stymulowany przez korporacyjne strategie sztucznego niedoboru, czyli celowego ograniczania dostępności produktu – nie dlatego, że naprawdę ich brakuje, ale po to, by zwiększyć popyt, prestiż albo cenę. Swatch wprowadził rygorystyczne restrykcje – nowe zegarki były dostępne wyłącznie stacjonarnie w ściśle wyselekcjonowanych butikach, bez możliwości zakupu online, a limit wynosił dokładnie jedną sztukę na osobę dziennie. Z perspektywy psychologii ewolucyjnej taki mechanizm uruchamia w naszym mózgu atawistyczny program zbieracko-łowiecki. W toku ewolucji zasoby ograniczone (takie jak dojrzałe owoce czy rzadkie minerały) decydowały o przetrwaniu. Dziś te same obwody neuronalne – zlokalizowane w układzie nagrody – aktywują się na widok limitowanego produktu. Z neurobiologicznego punktu widzenia, podczas oczekiwania w kolejce i samej pogoni za produktem, mózg jest zalewany dopaminą – neuroprzekaźnikiem odpowiedzialnym za antycypację przyjemności. Co paradoksalne, to nie sam moment posiadania zegarka daje najwyższy poziom satysfakcji, ale właśnie proces polowania na niego. Gdy produkt trafia w ręce klienta, poziom dopaminy gwałtownie spada, ustępując miejsca potrzebie poszukiwania kolejnego bodźca. Strategia Swatcha, oparta na zaskoczeniu (wcześniejsze enigmatyczne reklamy prasowe w popularnych dziennikach bez zapowiedzi w social mediach), idealnie podsyciła ten dopaminowy roller-coaster. Od tłumu do stada. Jak tracimy racjonalność w masie Opisywane w mediach sceny szarpanin i krzyków przed zamkniętymi drzwiami salonów to podręcznikowy przykład działania psychologii tłumu, której fundamenty ponad wiek temu opisał Gustave Le Bon. W swojej klasycznej pracy „Psychologia tłumu” badacz wskazywał, że jednostka stając się częścią zwartej masy ludzkiej, doświadcza zjawiska deindywidualizacji – zatraca swoje indywidualne hamulce moralne, racjonalne myślenie i poczucie odpowiedzialności na rzecz zbiorowej emocjonalności. W tłumie oczekującym na premierę zegarków bioceramic Royal Pop działały trzy potężne siły psychologiczne: Zarażenie emocjonalne: Podniecenie, lęk przed tym, że towaru zabraknie, oraz agresja jednostek błyskawicznie rezonują w całej grupie. Jeśli kilka osób zaczyna napierać na drzwi, reszta tłumu bezrefleksyjnie powtarza ten schemat ruchowy, traktując go jako strategię przetrwania w walce o zasób. Społeczny dowód słuszności: Mózg człowieka dąży do optymalizacji energetycznej. Jeśli widzimy setki ludzi koczujących w tym samym celu, nasz podświadomy system poznawczy uznaje: „Skoro oni wszyscy tak bardzo tego chcą, to ta rzecz musi mieć gigantyczną wartość”. Racjonalna ocena wartości plastiku i mechanizmu schodzi na dalszy plan. Pojawienie się spekulantów: Psychologię tłumu dodatkowo destabilizuje czynnik ekonomiczny. Świadomość, że zegarek kupiony za 400 dolarów może w ciągu kilku godzin osiągnąć na rynku wtórnym wartość rzędu 1500–3000 dolarów, zamienia pasjonatów w bezwzględnych łowców zysku. W tym momencie emocje tłumu podsycane są czystą, matematyczną chciwością. Nowy rozdział antropologii przedmiotów Kolekcja zegarków – które stały się obiektem pożądań tysięcy ludzi na świecie – niezależnie od tego, jak oceniamy ich walory estetyczne czy etykę biznesową stojącą za wywoływaniem masowej histerii, przejdzie do historii jako kamień milowy współczesnej popkultury i marketingu. Pokazała ona, że w XXI wieku granica między sztuką wysoką a użytkową, między sferą sacrum (wielkie zegarmistrzostwo) a profanum (masowy plastik) ostatecznie uległa zatarciu. Dla socjologów i antropologów dantejskie sceny z maja 2026 roku pozostaną fascynującym materiałem badawczym. Dowodzą bowiem, że bez względu na to, jak bardzo uważamy się za cywilizowanych, racjonalnych i technologicznie zaawansowanych, w głębi duszy wciąż podlegamy tym samym ewolucyjnym instynktom stadnym, które tysiące lat temu rządziły naszymi przodkami walczącymi o przetrwanie na sawannie. Różnica polega jedynie na tym, że dziś naszym trofeum jest kolorowy, bioceramiczny zegarek z rykoszetem pop-artu ukryty w kieszeni. Źródło: New York Times; Wall Street Journal, Science Direct Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Media społecznościowe pogłębiają samotność. Kontakty z nieznajomymi nie pomagają
Media społecznościowe mają związek z samotnością. Naukowcy z Oregon State University sprawdzili, czy relacje online zmniejszają izolację. Wynik zaskakuje: kontakty z osobami nieznanymi osobiście wiążą się z większym poczuciem samotności.
Nie ma tygodnia, bym nie dostał przynajmniej jednego zaproszenia do znajomych w mediach społecznościowych od kompletnie mi nieznanej osoby. Gdy uprzejmie odmawiam dodania jej do kontaktów, często spotykam się ze zdziwieniem. Czemu nie chcę nawiązywać nowych znajomości? Czemu nie poszerzam sieci kontaktów? Odpowiadam, że taką przyjąłem zasadę. Teraz moją odpowiedź mogę poprzeć wynikami badań. Naukowcy z Oregon State University sprawdzili, czy bliskie kontakty w mediach społecznościowych chronią przed samotnością. W ogólnokrajowym badaniu ankietowym ponad 1500 dorosłych Amerykanów w wieku 30–70 lat opisało swoje relacje online latem 2023 r. Wyniki sugerują, że „bliskość” w sieci działa wybiórczo. A znajomości z osobami, których nigdy nie spotkaliśmy, mogą iść w parze z silniejszym poczuciem izolacji. Gdy „znajomy” jest tylko awatarem Badacze przeanalizowali związek między samotnością a rodzajem relacji utrzymywanych w social media. Kluczowe okazało się rozróżnienie: co innego kontakt z kimś, kogo znamy osobiście – z rodziny, pracy, sąsiedztwa czy dawnych szkół – a co innego intensywna relacja z osobą, której nigdy nie spotkaliśmy. Zależność była wyraźna. Kontakty w mediach społecznościowych z ludźmi, których uczestnicy nie znali w realnym świecie, wiązały się z większą samotnością. Jednocześnie łączenie się online z osobami znanymi twarzą w twarz nie było powiązane ani ze wzrostem, ani ze spadkiem samotności. To ważny szczegół: samo „bycie w kontakcie” nie gwarantuje korzyści mentalnych, nawet jeśli relacja jest odczuwana jako bliska. W badanej grupie około 35% kontaktów w mediach społecznościowych stanowili ludzie, z którymi uczestnicy nigdy nie spotkali się osobiście. To proporcja, która pozwala spojrzeć na cyfrowe sieci społeczne jak na osobny ekosystem. Obok kręgu realnych relacji funkcjonuje równoległy świat znajomości opartych na treściach, komentarzach i wizerunkach – często bez wspólnego doświadczenia, które weryfikuje wyobrażenia. Mechanizm porównań i zdrowie psychiczne Naukowcy zwracają uwagę, że interakcje z „obcymi” w sieci mają wysoki potencjał sprzyjania nieporozumieniom. Łatwiej w nich o dopowiadanie intencji, przypisywanie znaczeń i budowanie obrazu relacji innych osób na podstawie fragmentów informacji. Takie sytuacje sprzyjają idealizowaniu cudzych znajomości – a to może nasilać niekorzystne porównania. W praktyce wygląda to tak: przeglądamy zdjęcia, krótkie filmy i wpisy, z których trudno odczytać pełny kontekst. Zostaje więc migawkowy świat relacji, często bardziej uporządkowany i atrakcyjny niż życie offline. Gdy obserwujemy osoby, których nie znamy osobiście, brakuje nam „punktów zaczepienia”, by zrównoważyć wrażenie, że inni mają więcej bliskości, wsparcia i towarzystwa. Badacze podejrzewają, że właśnie w tej luce – między wykreowanym wizerunkiem a prawdziwym doświadczeniem – może rodzić się dodatkowe poczucie osamotnienia. Samotność szkodzi nie tylko psychice W USA temat samotności stał się kwestią zdrowia publicznego. W raporcie z 2023 r. dotyczącym „epidemii samotności” wskazano, że już przed pandemią około połowa dorosłych Amerykanów zgłaszała niepokojące poziomy osamotnienia. Brak więzi społecznych może wiązać się z ryzykiem zdrowotnym porównywalnym z paleniem tytoniu. Konsekwencje nie są abstrakcyjne. Osoby często doświadczające samotności są ponad dwukrotnie bardziej narażone na rozwój depresji. Wśród wymienianych zagrożeń są też: o 29% wyższe ryzyko chorób serca, o 32% wyższe ryzyko udaru, o 50% wyższe ryzyko rozwoju demencji u starszych, o ponad 60% wyższe ryzyko przedwczesnej śmierci. Jaki z tego płynie wniosek dla użytkowników? Jeśli czujesz się samotny, warto krytycznie przyjrzeć się interakcjom z osobami nieznajomymi w mediach społecznościowych. Ja co jakiś czas usuwam z listy znajomych osoby, z którymi mam bardzo rzadkie kontakty. A z pozostałymi staram się, o ile to tylko możliwe, rozmawiać choćby przez telefon, a najlepiej spotykać się twarzą w twarz. Bo do takich właśnie kontaktów międzyludzkich jesteśmy przystosowani wskutek ewolucji. Źródła: Public Health Reports, Oregon State University
Czy przywódcy, szefowie i liderzy to psychopaci? Nowe badanie: coś w tym jest
Popularny stereotyp mówi, że wśród osób na wysokich stanowiskach jest więcej psychopatów. Najnowsze badania sugerują, że może w tym być ziarno prawdy. Okazuje się, że wybory zawodowe nie są przypadkowe, a tzw. ciemna triada osobowości może być kompasem kierującym ludzi w stronę określonych profesji, szczególnie tych związanych z władzą i wpływem.
Czy twój szef przejawia cechy narcystyczne, a może współpracujesz z kimś, kto lubi manipulować? Dlaczego niektóre osoby z łatwością pną się po szczeblach kariery, a inne, mimo ogromnej wiedzy, zostają w cieniu? Odpowiedź może kryć się w mrocznych zakamarkach ludzkiej psychiki. Najnowsze badanie, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Personality and Individual Differences”, rzuca nowe światło na to, jak tzw. ciemna triada osobowości determinuje wybory zawodowe. Okazuje się, że takie osoby faktycznie mają predyspozycje by częściej znaleźć się na kierowniczych stanowiskach. Ciemna triada rozbita na siedem składowych Do tej pory nauka traktowała pojęcie ciemnej triady jako zestaw trzech cech osobowości: narcyzmu, psychopatii i makiawelizmu. Jednak zespół badaczy z Singapuru i USA postanowił podejść do tematu z większą precyzją i rozbił triadę na siedem składowych. Psychopatię podzielono na: śmiałość, nikczemność i rozhamowanie. Makiawelizm – na poglądy oraz taktyki manipulacyjne, a narcyzm – na potrzebę podziwu i rywalizację. Naukowcy poprosili o wypełnienie ankiety ponad 600 studentów studiów licencjackich na dużym amerykańskim uniwersytecie. Studenci byli z różnych kierunków, od biologii i psychologii po biznes i nauki polityczne. Dwa tygodnie później ci sami uczestnicy wypełnili szczegółową ankietę dotyczącą zainteresowań zawodowych, opartą na tzw. modelu SETPOINT. To podział karier na siedem kategorii: nauki o zdrowiu, ekspresja twórcza, technologia, ludzie, organizacja, wpływ oraz natura. Po zebraniu danych badacze wykorzystali analizę sieciową, aby prześledzić jak cechy osobowości i zainteresowania zawodowe łączą się i wzajemnie na siebie wpływają. Szukano powtarzających się powiązań między konkretnymi cechami osobowości a ścieżkami kariery. Jakie zawody przyciągają ciemną triadę? Co się okazało? W spektrum psychopatii osoby cechujące się śmiałością (pewne siebie, zachowujące spokój pod presją i naturalnie wpływowe) miały tendencję do nauk o zdrowiu. Osoby wykazujące nikczemność (ang. meanness), charakteryzującą się m.in. niską empatią, wykazywały silne zainteresowanie technologią i praktyczną pracą mechaniczną. Rozhamowanie, charakteryzujące się m.in. impulsywnością, powiązano ze sztuką i projektowaniem oraz praktycznymi rolami wykonawczymi. Z kolei osoby o makiawelicznych poglądach wykazywały zainteresowanie rolami liderów, natomiast te, które identyfikowały się z makiawelicznymi taktykami, częściej wybierały ekspresję twórczą i naturę (np. pracę na świeżym powietrzu lub ze zwierzętami). Ogólnie rzecz biorąc, wykazywały one wyraźną tendencję do unikania zawodów skupionych na pracy z ludźmi. Natomiast narcyzm, napędzany potrzebą pochwał i silnym nastawieniem na rywalizację, był powiązany z karierami w obszarze wywierania wpływu i ekspresji twórczej. Ciemna triada lubi mieć wpływ Jeden wzorzec zarysował się wyjątkowo wyraźnie: większość z siedmiu aspektów ciemnej triady była powiązana z wywieraniem wpływu, co sugeruje silny pociąg do ról przywódczych, gdzie w grę wchodzi perswazja i władza. Te zależności potwierdziły się zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn. Czy to wiarygodne wyniki? Można mieć pewne wątpliwości: pochodzą z ankiet przeprowadzonych wśród studentów, a nie osób już czynnych zawodowo. Czy te same wzorce utrzymują się w rzeczywistych miejscach pracy? To pozostaje do potwierdzenia. Jeśli tak się stanie, to nowe badanie może pomóc w przeciwdziałaniu toksycznemu przywództwu, a doradcom zawodowym dać narzędzia do wczesnego wykrycia osób z ciemną triadą. Źródło: Personality and Individual Differences Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Japończycy płacą majątek, by zniknąć bez śladu. Mogą legalnie zacząć nowe życie
Czasami codzienność staje się tak przytłaczająca, że pojawia się myśl o całkowitym zniknięciu i rozpoczęciu wszystkiego od nowa. W Europie pozostaje ona najczęściej w sferze wyobrażeń, jednak w Japonii przybiera realny wymiar. Istnieje tam zjawisko, które pozwala dosłownie „wyparować” – bez łamania prawa i z pomocą wyspecjalizowanych firm. Na czym polega fenomen johatsu i dlaczego tysiące osób decydują się na tak radykalny krok?
W sytuacji, gdy życie zaczyna wymykać się spod kontroli, a presja społeczna, problemy finansowe czy osobiste stają się trudne do udźwignięcia, w Japonii istnieje rozwiązanie, które dla wielu osób stanowi ostateczną formę ucieczki. Zjawisko to określane jest mianem johatsu, czyli „ludzi, którzy wyparowali” – osób, które świadomie zrywają kontakt z dotychczasowym życiem i zaczynają wszystko od nowa w innym miejscu. Skala tego fenomenu jest znacząca, gdyż szacuje się, że każdego roku znika w tym kraju nawet około 100 tysięcy osób. W odpowiedzi na to powstała cała nisza usług, w ramach której specjalne firmy pomagają w organizacji takiego „zniknięcia”, oferując wsparcie logistyczne, transport, a nawet pomoc w rozpoczęciu nowego życia w anonimowości. Johatsu w Japonii – skąd wzięło się to zjawisko i dlaczego ludzie znikają? Termin johatsu pojawił się w Japonii już w latach 60. XX wieku i początkowo odnosił się do osób uciekających z nieudanych małżeństw. W społeczeństwie, w którym rozwody były rzadkie i obarczone silnym piętnem społecznym, formalne zakończenie związku często postrzegano jako porażkę. Dla wielu łatwiejszym rozwiązaniem okazywało się więc całkowite zerwanie kontaktów i rozpoczęcie życia w innym miejscu. Z czasem zjawisko to zaczęło przybierać szerszy wymiar, szczególnie w latach 90., kiedy Japonia zmagała się z długotrwałą stagnacją gospodarczą. Utrata pracy, rosnące zadłużenie oraz presja związana z utrzymaniem statusu społecznego sprawiły, że coraz więcej osób decydowało się na radykalny krok, jakim było zniknięcie. Współcześnie przyczyny johatsu są znacznie bardziej złożone i obejmują zarówno kwestie ekonomiczne, jak i społeczne czy psychologiczne. Część osób ucieka przed przemocą domową, inni próbują zerwać z toksycznymi relacjami lub wymagającym środowiskiem pracy. W Japonii ogromną rolę odgrywa presja społeczna związana z osiągnięciami zawodowymi i edukacyjnymi – niepowodzenia, takie jak utrata pracy czy niezdany egzamin, mogą prowadzić do poczucia wstydu i izolacji. W skrajnych przypadkach decyzja o zniknięciu bywa postrzegana jako jedyna droga ucieczki przed społecznym napiętnowaniem. Nie bez znaczenia pozostaje także zjawisko karōshi, czyli śmierci z przepracowania, które od lat stanowi jeden z najbardziej ekstremalnych przejawów kultury pracy w Japonii. Skala zjawiska jest trudna do jednoznacznego oszacowania, ponieważ nie wszystkie przypadki są rejestrowane w oficjalnych statystykach. Szacuje się jednak, że każdego roku znika nawet około 100 tysięcy osób. Co istotne, część z nich robi to korzystając z pomocy wyspecjalizowanych firm. Johatsu pozostaje przy tym tematem tabu – podobnie jak kwestie zdrowia psychicznego czy samobójstw – co dodatkowo utrudnia jego pełne zrozumienie. W efekcie zjawisko to funkcjonuje na styku społecznej rzeczywistości i milczącego przyzwolenia, wpisując się w specyfikę japońskiej kultury, w której zachowanie twarzy i unikanie konfrontacji często mają kluczowe znaczenie. Jak działa johatsu i dlaczego jest legalne? Kulisy „znikania” w Japonii Wraz z rosnącą popularnością zjawiska johatsu w Japonii powstał cały sektor usług, który umożliwia przeprowadzenie takiego „zniknięcia” w sposób zorganizowany i – co istotne – zgodny z prawem. Kluczową rolę odgrywają tu tzw. yonige-ya, czyli firmy specjalizujące się w nocnych przeprowadzkach. Ich działalność polega na kompleksowym przygotowaniu klienta do porzucenia dotychczasowego życia: od szybkiego opróżnienia mieszkania, przez rozwiązanie umów z dostawcami usług i dezaktywację numerów telefonów, aż po pomoc w znalezieniu nowego miejsca zamieszkania. W zależności od skali operacji koszt takiej usługi może wynosić od około 50 do nawet 300 tysięcy jenów. Firmy te podkreślają, że współpracują wyłącznie z osobami, które nie uciekają przed odpowiedzialnością karną, lecz podejmują decyzję o zniknięciu dobrowolnie. Osoby, które decydują się na samodzielne działanie, często korzystają z poradników dostępnych w internecie, zawierających wskazówki dotyczące zmiany miejsca pobytu czy ograniczenia śladów w dokumentach. Po „zniknięciu” wielu johatsu przenosi się do mniej zaludnionych dzielnic dużych miast lub na obszary peryferyjne, gdzie łatwiej zachować anonimowość. Wybierają miejsca zamieszkania, które nie wymagają rozbudowanej weryfikacji tożsamości, korzystając z tanich kwater czy kafejek internetowych. Ich nowe życie często wiąże się z podejmowaniem prostych, nisko płatnych prac fizycznych, co pozwala funkcjonować poza oficjalnym systemem społecznym. Z punktu widzenia prawa zjawisko to znajduje się w szarej strefie, ale nie jest traktowane jako przestępstwo. Japońskie przepisy silnie chronią prywatność jednostki, co oznacza, że dorosła osoba ma prawo zmienić miejsce zamieszkania i zerwać kontakt z otoczeniem bez konieczności informowania bliskich. Organy ścigania zazwyczaj nie podejmują działań, jeśli nie istnieją przesłanki wskazujące na przestępstwo lub zagrożenie życia. Dodatkowo restrykcyjne regulacje dotyczące ochrony danych osobowych uniemożliwiają ujawnienie miejsca pobytu nawet członkom rodziny. W praktyce oznacza to, że bliscy osób, które zdecydowały się na johatsu, pozostają często bez realnych narzędzi do ich odnalezienia, a jedyną możliwością jest skorzystanie z usług prywatnych detektywów. Źródła: BBC, GaijinPot Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Medium czy manipulatorka? Lorraine Warren do dziś wzbudza silne kontrowersje
Dla rodzin, którym pomogła, Lorraine Warren była ostatnią nadzieją w walce z niewytłumaczalnym cierpieniem. W oczach badaczy akademickich stała się symbolem pseudonauki i religijnego fanatyzmu. Krytycy widzieli w jej metodologii kuglarskie sztuczki i zręczną manipulację. Bez względu na to, jak postrzegana jest ta sławna jasnowidzka, należy stwierdzić, że swoją pracą zdefiniowała sposób, w jaki współczesna kultura interpretuje walkę dobra ze złem w sferze duchowej. Przypadki, które badała, stały się kanwą dla wielomiliardowej franczyzy filmowej.
Spis treści: Niezwykły dar Lorraine Warren Od malarstwa do NESPR Przypadek lalki Annabelle Harrisville i Amityville Krytyka i kontrowersje Wraz z mężem napisała setki artykułów i wiele książek. Dziś, gdy ich rzekome doświadczenia stały się inspiracją dla serii kasowych horrorów, Warrenowie pozostają przede wszystkim popkulturowym symbolem – pomostem między spirytyzmem a nowoczesnym przemysłem rozrywkowym, a ich praca jest przedmiotem naukowej krytyki. Nie można jednak nie wspomnieć, że jeszcze pod koniec XX stulecia sławni eksperci od spraw paranormalnych byli postrzegani jako wybitni specjaliści w zakresie demonologii, a z ich rzekomych umiejętności korzystał nawet Kościół katolicki. Niezwykły dar Lorraine Warren Lorraine Rita Moran urodziła się 31 stycznia 1927 roku w Bridgeport, w stanie Connecticut. Dorastała w okresie międzywojennym i odebrała konserwatywne wychowanie, co w dużej mierze wpłynęło na jej późniejszą interpretację nadprzyrodzonych doświadczeń. Już jako siedmiolatka zaczęła dostrzegać otaczające ludzi aury, choć w tamtym czasie nie rozumiała jeszcze natury tego zjawiska. W obawie przed oskarżeniami o chorobę psychiczną nie wspominała o tym nikomu, nawet rodzicom. Jej postrzeganie własnych zdolności ukształtowało się dopiero w wieku 12 lat, gdy uczęszczała do prywatnej szkoły dla dziewcząt. Podczas obchodów Dnia Drzewa, gdy jej klasa sadziła młode drzewko, Lorraine doświadczyła wizji, w której zobaczyła roślinę jako w pełni rozwiniętą, z liśćmi szumiącymi na wietrze. Kiedy jedna z zakonnic zauważyła jej nienaturalne skupienie i zapytała ją, co widzi, Lorraine szczerze opisała swoją wizję. Reakcja była surowa, co utwierdziło młodą dziewczynę w przekonaniu, że jej dar jest czymś, co należy trzymać w tajemnicy. Wszystko zmieniło się w 1942 roku, kiedy w Colonial Theatre w Bridgeport poznała pracującego tam biletera – 16-letniego Edwarda Warrena Mineya. Ed, który sam dorastał w domu uznawanym przez niego za nawiedzony, stał się dla Lorraine pierwszym powiernikiem. 3 lata później para sformalizowała swój związek małżeństwem. Stali się nie tylko życiowymi partnerami, ale także wspólnikami w walce z siłami nieczystymi. Ed wniósł do tej „spółki” logiczne (według jego definicji) podejście demonologa-badacza, podczas gdy Lorraine oferowała intuicyjną głębię jasnowidzenia. Od malarstwa do NESPR Po latach Warrenowie zbudowali potężne imperium, ale początki ich działalności nie były tak spektakularne. Gdy Ed skończył służbę wojskową, para musiała znaleźć sposób na utrzymanie. Oboje byli utalentowanymi artystami i początkowo planowali żyć ze sprzedaży obrazów. Jednak sztuka stała się ich pierwszym narzędziem badawczym, a dokładnie – czymś w rodzaju haczyka. Ed szukał w gazetach doniesień o nawiedzonych domach, jechał na miejsce i szkicował budynek. Następnie para pukała do drzwi, oferując rysunek w prezencie, a to otwierało im drogę do rozmowy z mieszkańcami o ich paranormalnych doświadczeniach. W 1952 roku Warrenowie założyli New England Society for Psychic Research (NESPR), najstarszą grupę łowców duchów w Nowej Anglii. Organizacja ta ewoluowała z amatorskiej inicjatywy w profesjonalną strukturę, która w swoich śledztwach wykorzystywała szerokie spektrum specjalistów. Lorraine, pełniąc rolę medium i jasnowidzącej, stała się kluczowym elementem procesu weryfikacji zjawisk. Jej metodologia była nierozerwalnie związana z wiarą katolicką. Wierzyła, że zjawiska nadprzyrodzone są bezpośrednio powiązane z religią, a osoby, które dobrowolnie „otwierają drzwi” demonom poprzez praktyki okultystyczne i słabą wiarę są najłatwiejszym celem dla wszelkich nieczystych bytów. Przypadek lalki Annabelle Jedną z najsłynniejszych spraw w karierze Lorraine Warren i jednocześnie – doskonałą ilustracją procesu interpretacyjnego, jaki stosowała w swojej pracy – pozostaje przypadek lalki Annabelle z 1968 roku. Zaczęło się od szmacianej zabawki, którą 28-letnia pielęgniarka Donna dostała od matki. Wkrótce po tym, zabawka zaczęła zmieniać pozycje, przemieszczać się między pokojami i zostawiać notatki z prośbami o pomoc. Po przeprowadzeniu wizji, Lorraine odrzuciła tezę o duchu małej dziewczynki Annabelle Higgins, którą sugerowało lokalne medium. Postawiła znacznie mroczniejszą diagnozę. W jej opinii lalka nie była nawiedzona, a manipulowana przez nieludzki byt, który wykorzystywał przedmiot jako narzędzie do osłabienia czujności mieszkańców, by docelowo opętać ludzkiego gospodarza. Istotnym elementem tej sprawy jest relacja z transportu lalki. Lorraine twierdziła, że podczas powrotu do ich domu w Monroe ich samochód wielokrotnie tracił hamulce i ulegał awariom, co ustało dopiero po obmyciu lalki święconą wodą. Annabelle została ostatecznie zamknięta w specjalnej szklanej gablocie w Muzeum Okultyzmu Warrenów, zabezpieczonej modlitwą wiążącą. Harrisville i Amityville W 1971 roku Warrenowie zostali wezwani do Harrisville w stanie Rhode Island, do domu rodziny Perronów. Lorraine zidentyfikowała tam obecność Bathsheby Sherman, rzekomej dziewiętnastowiecznej satanistki, która miała przekląć tę ziemię. Ta sprawa stała się fundamentem scenariuszu filmu „Obecność”. Jednak w przeciwieństwie do wydarzeń przedstawionych na ekranie rzeczywiste śledztwo zakończyło się dramatycznym seansem spirytystycznym, podczas którego matka rodziny, Carolyn, rzekomo mówiła językami i została rzucona przez pokój, co skłoniło ojca rodziny do wyproszenia Warrenów z domu. Jeszcze głośniejszym przypadkiem była sprawa w Amityville z 1976 roku. Warrenowie odwiedzili dom przy 112 Ocean Avenue dwadzieścia dni po tym, jak rodzina Lutzów uciekła z niego, twierdząc, że dom jest nawiedzony po brutalnych morderstwach rodziny DeFeo. Lorraine opisywała, że już w progu poczuła „przytłaczającą obecność demoniczną”, która fizycznie ją osłabiła. To właśnie podczas tego dochodzenia zespół NESPR wykonał słynne zdjęcie „ducha chłopca” spoglądającego zza balustrady. Mimo licznych głosów sceptyków twierdzących, że sprawa była mistyfikacją, Lorraine do końca życia broniła autentyczności zjawisk w Amityville, nazywając ten dom jednym z najmroczniejszych miejsc na świecie. Krytyka i kontrowersje Środowisko naukowe wielokrotnie poddawało krytyce profesjonalizm Lorraine Warren i jej męża. Steve Novella i Perry DeAngelis z New England Skeptical Society (NESS) przeprowadzili szczegółowe dochodzenie w sprawie Warrenów, nazywając ich dowody „bełkotem” i sugerując, że ich działalność opiera się na uprzednio przyjętych konkluzjach religijnych, a nie na rzetelnym badaniu. Krytycy tacy jak Joe Nickell wskazywali, że większość „dowodów” Warrenów to anegdoty, które nie wytrzymują próby obiektywnej weryfikacji. Poważną skazą na wizerunku Warrenów były również oskarżenia o charakterze osobistym. W 2017 roku Judith Penney twierdziła, że przez 40 lat była kochanką Eda Warrena, a ich relacja rozpoczęła się, gdy miała zaledwie 15 lat. Według niej Lorraine nie tylko wiedziała o tym związku, ale czynnie pomagała go ukrywać przed opinią publiczną, by chronić wspólny biznes. Dodatkowo rodziny zaangażowane w niektóre sprawy oskarżały demonologów o manipulację i nakłanianie ich do wyolbrzymiania objawów opętania w celach zarobkowych i promocyjnych. Lorraine Warren zmarła 18 kwietnia 2019 roku w wieku 92 lat. Po jej śmierci opieka nad dziedzictwem przeszła na córkę Judy i zięcia Tony’ego Sperę, który od lat 80. współpracował z Warrenami. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Pluszowy przyjaciel napędzany sztuczną inteligencją. Zabawki aktywnie rozmawiające z dziećmi to rozwój czy ryzyko?
Gdy jesteśmy mali, zabawki wydają się być prawdziwymi postaciami. Nadajemy im imiona, budujemy ich historie, rozmawiamy z nimi i wyobrażamy sobie ich odpowiedzi. A co, jeśli zabawki zaczną nam odpowiadać? Jeśli postać w różowym futerku nie będzie rozmawiać z nami tylko w wyobraźni, lecz tworzyć realne, angażujące emocjonalnie wypowiedzi dzięki użyciu modeli językowych typu ChatGPT? Czy istnieje granica, której dla dobra najmłodszych nie powinniśmy przekroczyć?
Na rynku pojawia się coraz więcej zabawek dla dzieci wykorzystujących możliwości generowania mowy oparte na modelach językowych. To już dawno nie są pluszaczki, które po naciśnięciu łapki nagrywają usłyszane słowa i powtarzają je. Robotyczne zabawki napędzane sztuczną inteligencją potrafią się odpowiednio poruszać i aktywnie rozmawiać z najmłodszymi, co jest podstawą budowania relacji. Człekopodobna SI z interakcją emocjonalną Zabawki wyposażone w SI są szeroko dostępne u sprzedawców, takich jak Little Learners. Obejmują misie, szczeniaki i roboty, które rozmawiają z dziećmi za pomocą ChatGPT. Firma FoloToy oferuje zabawki w kształcie pandy, słonecznika i kaktusa, które mogą współpracować z różnymi modelami językowymi, w tym od OpenAI, Google i Baidu. Firmy takie jak Miko oferują roboty obiecujące „odpowiednie dla wieku, moderowane rozmowy SI” dla dzieci, nie ujawniając jednak, kto stworzył model SI, i twierdzą, że sprzedały już 700 tys. egzemplarzy. Firma Luka oferuje sowę z „człekopodobną SI z interakcją emocjonalną”. Czy tak wczesne wprowadzanie dzieci w środowisko generatywnej SI jest po prostu znakiem czasów i rozwoju technologicznego? A może to, co wygląda na zabawę nowymi technologiami jest nieprzemyślanym podążaniem za nowościami? Opóźnienie jako funkcja treningowa – Dzieciństwo jest buforem czasowym, który ewolucja wytworzyła, by kultura mogła nadrobić dystans wobec biologii – komentuje dr Ada Florentyna Pawlak, antropolożka technologii, prawniczka i historyczka sztuki, wykładowczyni akademicka. Specjalizuje się w obszarze społecznych implikacji sztucznej inteligencji i transhumanizmu. Naukowo interesuje się relacjami pokolenia Z i pokolenia Alfa ze sztuczną inteligencją. Bada też, jak rozwój technologicznych narzędzi wpływa na wyobrażenia społeczne. Jak wyjaśnia ekspertka, to właśnie w tym buforze dziecko doświadcza świata nie jako pola walki o przetrwanie, lecz jako przestrzeni znaczeń, relacji i oczekiwań. – Jednym z kluczowych elementów tego procesu jest długa ekspozycja na opóźnienie. Dziecko przez lata doświadcza, że potrzeby nie są zaspokajane natychmiast, że dostęp do narzędzi, ról i praw jest stopniowy, a wiele rzeczy przychodzi „później” lub „nigdy”. Ta ekspozycja nie jest przypadkowa. Opóźnienie pełni funkcję treningową. Uczy, że świat nie jest prostą reakcją na impuls, lecz złożonym systemem, który działa według własnych rytmów. Bez tego doświadczenia niemożliwe byłoby wykształcenie zdolności do planowania, przewidywania i samoregulacji. Rozwój zabawek konwersacyjnych opartych na sztucznej inteligencji stanowi jedno z najbardziej znaczących przesunięć w ekologii dzieciństwa od czasu pojawienia się ekranów dotykowych – przekonuje dr Pawlak. Dodaje, że w przeciwieństwie do tradycyjnych zabawek, które są projekcyjnymi „nośnikami wyobraźni”, zabawki SI wprowadzają quasi-podmiotowego partnera interakcji. A to fundamentalnie zmienia strukturę doświadczenia dziecka. Mój przyjaciel chat Wielu naukowców przygląda się tematowi, jednak wciąż jest za mało danych, by móc wysnuć bardziej jednoznaczne wnioski. Niektórzy podkreślają, że zabawki wykorzystujące sztuczną inteligencję wykazują niepokojący brak rozumienia emocji. W najnowszym badaniu realizowanym przez ekspertów z Uniwersytetu Cambridge, naukowcy zaobserwowali nawet sytuację, w której 5-letnie dziecko powiedziało do takiej zabawki „kocham cię”, na co ta odpowiedziała: „Przyjazne przypomnienie: proszę upewnić się, że interakcje są zgodne z obowiązującymi wytycznymi. Daj mi znać, jak chcesz kontynuować.” Nie oznacza to jednak, że powinny one całkowicie zniknąć z dziecięcych pokoi. – Najważniejszą luką badawczą pozostaje brak długoterminowych badań podłużnych, które pozwoliłyby ocenić, czy dzieci wychowywane w otoczeniu konwersacyjnych SI rozwijają inne style myślenia niż poprzednie pokolenia. Obecne dane sugerują, że taka transformacja jest nie tylko możliwa, ale już się zaczyna. Obserwujemy eksplozję systemów określanych jako „companion AI” projektowanych tak, by tworzyć trwałe, emocjonalne relacje z użytkownikami. To nie jest już interfejs. To symulowany partner. Systemy takie jak Replika czy eksperymentalne aplikacje AR typu „Livia” zostały zaprojektowane tak, by rozwijać długoterminową pamięć relacyjną i emocjonalne dopasowanie do użytkownika. Dzieci bardzo szybko tworzą więzi paraspołeczne z systemami konwersacyjnymi. Użytkownicy już po kilku tygodniach zaczynają traktować neutralnego chatbota jako „swojego” partnera relacyjnego, przypisując mu intencjonalność i stabilną tożsamość – komentuje dr Ada Florentyna Pawlak. Naśladowanie życia Dotarliśmy do punktu zwrotnego. Po raz pierwszy w dziejach dzieci nawiązują kontakt z systemami, które naśladują intencje, emocje i wiedzę, a jednocześnie nie odpowiadają za konsekwencje tych interakcji. To właśnie ta nierównowaga – relacja pozbawiona odpowiedzialności – sprawia, że jej regulowanie jest tak skomplikowane. – Pytanie brzmi: kto ma prawo kształtować doświadczenie relacji w najwcześniejszych latach życia człowieka? Jeśli pozwolimy, aby robiły to algorytmy, to pytanie o regulację stanie się wtórne. Zasadne będzie pytanie o to, czy społeczeństwo, które oddaje swoje dzieci systemom niezdolnym do odpowiedzialności jest jeszcze w stanie reprodukować własne wartości. W tradycyjnych społeczeństwach relacja była zawsze związana z ryzykiem i zobowiązaniem. Tutaj mamy relację bez ryzyka dla drugiej strony i bez odpowiedzialności po stronie systemu – tłumaczy antropolożka. Z jednej strony raport UNICEF „Policy Guidance on AI for Children” wskazuje, że dzieci są szczególnie podatne na manipulację ze strony systemów SI, ponieważ mają ograniczoną zdolność krytycznej oceny oraz skłonność do antropomorfizacji technologii. Jednak z drugiej badania wskazują, że SI może wzmacniać relacje, jeśli jest projektowana jako ich uzupełnienie, a nie substytut. – Problem zaczyna się wtedy, gdy ekonomia uwagi i modeli biznesowych premiuje uzależnienie, a nie relacyjność. Dzieci wychowywane przez sztuczną inteligencję nie są po prostu „kolejnym pokoleniem cyfrowym”. Mogą być pierwszym pokoleniem postspołecznym – podsumowuje ekspertka. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
AI może utwierdzać ludzi w złych decyzjach. Badanie pokazuje, że chatboty za rzadko mówią „stop”
Nadmiernie uległe chatboty częściej niż ludzie przyznają rację użytkownikowi w dylematach interpersonalnych – nawet przy zachowaniach szkodliwych lub nielegalnych. Takie odpowiedzi naukowcy powiązali z większym poczuciem pewności siebie i mniejszą skłonnością do przeprosin.
Badacze ze Stanford University opisali w prestiżowym czasopiśmie „Science” zjawisko określane jako podlizująca się AI. Nadmiernie uległe odpowiedzi chatbotów w sprawach osobistych potrafią utwierdzać użytkownika w błędzie zamiast stawiać granice. Według uczonych gdy rozmowa dotyczy dylematów interpersonalnych, takie systemy często nie reagują adekwatnie, nawet jeśli w opisie pojawiają się zachowania szkodliwe lub nielegalne. Może to mieć związek z wcześniej obserwowanym trendem: chatboty AI są projektowane tak, aby użytkownik – zwłaszcza korzystający z płatnej wersji – był z nich zadowolony. Dlatego rzadko przyznają się do niewiedzy, a zamiast tego „zmyślają”, co określa się mianem halucynacji. To samo podejście może sprawiać, że są mało krytyczne wobec użytkownika. Sprawdzono 11 modeli i tysiące scenariuszy z życia Zespół ocenił 11 dużych modeli językowych (LLM), w tym ChatGPT, Claude, Gemini i DeepSeek. Chatboty pytano o porady w oparciu o zestawy danych dotyczące relacji i konfliktów. Drugi zestaw danych to 2000 zapytań przygotowanych na bazie wpisów z Reddit, gdzie konsensus edytorów wskazywał, że autor posta był w błędzie. Włączono też trzeci pakiet opisów obejmujący tysiące szkodliwych zachowań, w tym wprowadzanie kogoś w błąd i łamanie prawa. W porównaniu z odpowiedziami ludzi wszystkie testowane AI częściej stawały po stronie użytkownika. Przy ogólnych zapytaniach poradniczych i tych opartych o Reddit chatboty średnio pochwalały złe zachowania o 49% częściej niż ludzie. Również wtedy, gdy scenariusze dotyczyły szkodliwych działań, wskaźnik ten wynosił 47%. W praktyce oznacza to, że nawet przy wyraźnie problematycznych opisach odpowiedź potrafi brzmieć jak potwierdzenie lub usprawiedliwienie. Uległość bywa trudna do wychwycenia, bo brzmi „neutralnie” W kolejnej części badania zrekrutowano ponad 2400 uczestników, którzy rozmawiali z wersjami AI określonymi jako uległe i nieuległe. Część uczestników omawiała gotowe dylematy oparte na historiach z Reddit, a część przywoływała własne konflikty. Po rozmowach oceniali przebieg i wpływ rozmowy na postrzeganie problemu. Uczestnicy częściej uznawali uległe odpowiedzi za bardziej godne zaufania i deklarowali, że chętniej wrócą do takiej AI. Wyniki wskazały też na problem z rozpoznawaniem nadmiernego przytakiwania. Uczestnicy oceniali oba typy AI jako obiektywne w takim samym stopniu. Badacze zauważyli, że chatbot rzadko pisze wprost, iż użytkownik ma rację. Częściej przekaz ma charakter pozornie neutralny lub akademicki. Tymczasem młodzi ludzie coraz częściej rozmawiają o swoich problemach z AI, a nie z innymi ludźmi. Według badań robi tak blisko 1/3 amerykańskich nastolatków. Zespół zapowiedział prace nad ograniczaniem „lizusostwa”. Jednym ze sposobów może być polecenie, by chatbot zaczynał odpowiedź od słów „wait a minute” (zaczekaj chwilę). Może to skłonić system do przyjęcia bardziej krytycznego tonu. Warto też przypomnieć wcześniejsze badania, które wykazały, że interakcje z AI mogą wzmacniać urojenia i zaburzenia psychiczne. Źródło: Science
Sztuczna inteligencja miała ułatwić nam pracę. Badania mówią, że zbyt częste używanie SI przeciąża mózg
Nieustanne korzystanie ze sztucznej inteligencji może przynieść więcej problemów niż korzyści. Ci, których praca wymaga dużego i wciąż rosnącego wykorzystywania SI w zadaniach służbowych, coraz częściej zgłaszają narastający stres, bóle głowy, przemęczenie i w końcu wypalenie zawodowe.
W miarę jak firmy coraz częściej zachęcają pracowników do tworzenia i nadzorowania złożonych zespołów agentów SI – na przykład mierząc i nagradzając zużycie tokenów jako wskaźnik wydajności – ludzie zaczynają dochodzić do granic swoich możliwości poznawczych. Tematowi przyjrzeli się eksperci badający wykorzystywanie algorytmów sztucznej inteligencji w biznesie. Praca podsumowująca wyniki ich badań została opublikowana na łamach „Harvard Business Review”. Wypalenie zawodowe przez SI Temat wypalenia zawodowego w związku z nadmiernym wykorzystywaniem SI w pracy pojawia się w mediach branżowych co pewien czas. Jednak wysyp postów dotyczących tego zagadnienia wiąże się z uruchomieniem Gas Town. Jest to platforma typu open source, pozwalającą użytkownikom jednocześnie koordynować całe „roje” agentów Claude Code, którzy z ogromną prędkością tworzą oprogramowanie. Rezultaty były imponujące, ale też dezorientujące. Jeden z pierwszych użytkowników Gas Town napisał: „Dzieje się tam naprawdę zbyt wiele, by można to było sensownie ogarnąć. Obserwując to czułem wyraźny stres. Gas Town działał dla mnie za szybko.” Właśnie połączenie szybkości działania SI z koniecznością nadzorowania jej wydaje się głównym problemem. Bo z jednej strony SI miała wzmacniać produktywność i efektywność pracy, biorąc na siebie tworzenie powtarzalnych elementów. A z drugiej strony pracownicy korzystający z tych narzędzi często mówią, że SI raczej intensyfikuje pracę niż ją upraszcza. System wieloagentowy Są firmy, które wręcz oceniają wydajność pracownika poprzez wzrost użycia zespołów agentów SI. Na przykład Meta, właściciel m.in. Facebooka i Instagrama, wprowadziła nawet liczbę linii kodu generowanych przez AI jako jeden z mierników oceny inżynierów. Ale wraz z rosnącym wykorzystaniem systemów wieloagentowych pracownicy muszą przełączać się między coraz większą liczbą narzędzi. Zamiast obiecywanego czasu na bardziej twórczą pracę, żonglowanie narzędziami i multitasking stają się podstawową cechą pracy z SI. Właśnie to powoduje, że pracownicy coraz częściej mówią o zderzeniu ze ścianą. Podkreślają, że ich zdolności poznawcze są już na granicy, czują się przeciążeni liczbą zadań, które muszą kontrolować i po prostu zmęczeni psychicznie. Paraliż kodowania Dobrze opisał to inżynier Francesco Bonacci, założyciel Cua AI. We wpisie na platformie X opublikował post zatytułowany: „Paraliż kodowania na wyczucie: kiedy nieskończona produktywność przeciąża twój mózg”. Znalazła się tam m.in. taka konstatacja: „Kończę każdy dzień wyczerpany – nie przez samą pracę, ale przez zarządzanie pracą. Sześć otwartych worktrees, cztery niedokończone funkcje, dwie ‘szybkie poprawki’, które zamieniły się w królicze nory, i rosnące poczucie, że całkowicie gubię wątek.” Jak podkreślają w artykule Julie Bedard, Matthew Kropp, Megan Hsu, Olivia T. Karaman, Jason Hawes i Gabriella Rosen Kellerman, literatura naukowa daje sprzeczne wnioski dotyczące relacji między SI a wypaleniem zawodowym. Niektóre badania sugerują, że SI zmniejsza zmęczenie, zastępując uciążliwe zadania. Natomiast inne pokazują, że korzystanie z SI może zwiększać poziom wypalenia. Tym, co wywoływało najwięcej negatywnych skutków, była bezpośrednia kontrola nad narzędziami SI. Pracownicy, którzy musieli pracować w takich warunkach: wkładali w pracę o 14% więcej wysiłku mentalnego, odczuwali o 12% więcej zmęczenia psychicznego, doświadczali o 19% większego przeciążenia informacyjnego. Eksperci wskazali też na wzrost liczby obowiązków po wprowadzeniu SI. Bo z jednej strony SI miała umożliwiać szybkie wykonywanie zadań, co miało przełożyć się na większą liczbę zadań w tym samym czasie. Kłopot w tym, że konieczność nadzoru na SI pochłania mnóstwo czasu i energii przy wciąż rosnącej liczbie zadań. Wygląda na to, że dopóki SI będzie halucynować, ułatwienia jakie miała pozwolić osiągnąć zbyt często będą jednak problemami. Źródło: Harvard Business Review Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Samotny posiłek w restauracji? Psychologowie tłumaczą: to zdrowy nawyk
Dla wielu osób sama myśl o siedzeniu w restauracji w pojedynkę – tylko z talerzem przed sobą i własnymi myślami – może wywoływać pewien dyskomfort. Od lat przyzwyczailiśmy się bowiem, że jedzenie jest przede wszystkim wydarzeniem społecznym: towarzyszą mu rodzinne obiady, spotkania ze znajomymi czy romantyczne kolacje. Coraz więcej osób zaczyna jednak świadomie wybierać samotne wyjścia do restauracji. Co ciekawe, psychologowie zwracają uwagę, że taka praktyka może przynosić zaskakujące korzyści dla naszego samopoczucia i zdrowia psychicznego.
Specjaliści zajmujący się psychologią zachowań społecznych coraz częściej podkreślają, że umiejętność spędzania czasu samemu – także podczas posiłku – nie musi oznaczać izolacji czy braku relacji z innymi. Wręcz przeciwnie, dla wielu osób jest to sposób na chwilę spokoju, refleksję i świadome przeżywanie codzienności. Współczesne podejście do samotnych posiłków powoli się zmienia: zamiast niezręcznej sytuacji zaczynają być postrzegane jako forma dbania o siebie i własne potrzeby. W świecie, w którym niemal każda chwila wypełniona jest komunikacją i bodźcami, spokojny posiłek w pojedynkę może stać się momentem wyciszenia, odzyskania równowagi i budowania większej niezależności emocjonalnej. Jedzenie w restauracji w pojedynkę. Dlaczego wciąż budzi emocje? Przez większą część historii posiłki pełniły funkcję wydarzenia społecznego. Wspólne jedzenie – od ognisk dawnych społeczności łowiecko-zbierackich po współczesne rodzinne obiady – było sposobem budowania więzi, wzmacniania poczucia przynależności oraz dzielenia się doświadczeniami dnia codziennego. Nic więc dziwnego, że w wielu kulturach samotne siedzenie przy restauracyjnym stoliku wciąż bywa postrzegane jako coś nietypowego. Dla niektórych osób taki obraz automatycznie kojarzy się z izolacją lub brakiem towarzystwa. Psychologowie zwracają jednak uwagę, że takie skojarzenia wynikają często z błędnego utożsamiania dwóch różnych zjawisk – samotności i bycia samemu z wyboru. Pierwsze oznacza niechciany stan emocjonalny, drugie natomiast może być świadomą decyzją i formą odpoczynku od bodźców społecznych. Jak wyjaśnia psycholog kliniczny dr Rachel Stern, wiele osób projektuje na innych własne obawy. – Kiedy widzimy kogoś jedzącego samotnie, często wyobrażamy sobie, że czujemy się w tej sytuacji niekomfortowo, osamotnieni lub oceniani przez innych. Tymczasem dla wielu ludzi jest to po prostu spokojny moment dla siebie – podkreśla specjalistka. Podobne stanowisko prezentuje dr Elena Torres, która uważa, że kultura zachodnia zbyt często traktuje samotność jak coś negatywnego. Jej zdaniem chwile spędzane w pojedynkę – nawet podczas zwykłego posiłku – mogą pomagać w budowaniu tożsamości, rozwijaniu kreatywności i wzmacnianiu równowagi emocjonalnej. Jedzenie w restauracji samemu staje się więc nie tyle oznaką wykluczenia, ile sposobem na oswojenie przestrzeni publicznej i większą niezależność psychiczną. – Utożsamiamy bycie samemu z byciem niekochanym lub niepopularnym. Tymczasem samotność jest niezbędna do kształtowania tożsamości, kreatywności i równowagi emocjonalnej. Jeśli nie potrafimy być sami, zaczynamy zbyt mocno polegać na potwierdzeniu ze strony innych, a to może osłabiać autentyczne relacje – podkreśla badaczka. Korzyści psychiczne z jedzenia w restauracji samemu Jedzenie w pojedynkę może przynosić wiele korzyści dla samopoczucia i zdrowia psychicznego. Jedną z najczęściej wskazywanych przez psychologów jest większa uważność podczas posiłku. Gdy nie jesteśmy zaangażowani w rozmowę ani inne rozpraszające bodźce, łatwiej skupić się na samym doświadczeniu jedzenia – jego zapachu, smaku czy konsystencji. Takie świadome przeżywanie chwili sprzyja praktyce uważności, która – jak pokazują badania – pomaga redukować stres i poprawia regulację emocji. Badanie opublikowane w 2020 roku w czasopiśmie „Appetite” wykazało, że osoby jedzące bez rozpraszaczy odczuwają większą satysfakcję z posiłków i rzadziej się przejadają. Posiłek w restauracji bez towarzystwa może także wzmacniać poczucie samodzielności i pewności siebie. Sama decyzja o takim wyjściu oznacza przełamanie presji społecznej i komfortu wynikającego z obecności innych. Jak zauważa terapeuta poznawczo-behawioralny dr Michael Tran, doświadczenie to może budować odporność psychiczną. – Za każdym razem, gdy ktoś decyduje się usiąść sam w restauracji, wzmacnia swoją zdolność do dobrego samopoczucia we własnym towarzystwie. To umiejętność, która przekłada się także na inne obszary życia – od pewności siebie w pracy po bardziej asertywną komunikację – podkreśla specjalista. Taki moment przy stole może również obniżać poziom lęku i być przestrzenią do refleksji. W ciągu dnia rzadko znajdujemy czas na spokojne uporządkowanie myśli, a posiłek spożywany w ciszy staje się naturalną przerwą na analizę wydarzeń czy emocji. Brak konieczności podtrzymywania rozmowy pozwala odpocząć od społecznych oczekiwań i presji, która często towarzyszy spotkaniom w większym gronie. Dla wielu osób to właśnie wtedy pojawia się chwila prawdziwego spokoju i odzyskania równowagi psychicznej. Jak zacząć chodzić samemu do restauracji? Praktyczne wskazówki Z własnego doświadczenia wiem, że wyjścia do restauracji w pojedynkę mogą być bardzo uwalniające. Kilka lat temu zaczęłam robić to świadomie – nie chciałam już czekać, aż znajomi znajdą czas na spotkanie, ani rezygnować z miejsc, do których naprawdę miałam ochotę pójść. Dziś nie jest to dla mnie krępujące, choć początki bywały trudne. Dobrym sposobem na oswojenie się z taką sytuacją jest stopniowe wprowadzanie tego nawyku. Warto zacząć od miejsc, w których presja społeczna wydaje się mniejsza – na przykład kawiarni lub restauracji odwiedzanych w ciągu dnia. Dopiero później można zdecydować się na eleganckie lokale czy wieczorne kolacje, gdy w restauracjach częściej pojawiają się pary i większe grupy. Pomocne bywa także zabranie ze sobą drobnego zajęcia. Ja najczęściej sięgam po książkę, ale równie dobrze sprawdzi się magazyn, dziennik czy podcast. Dzięki temu łatwiej oswoić ciszę i własne towarzystwo, nie uciekając w świat telefonu. Dobrym pomysłem jest również wybieranie stolików przy oknie lub z widokiem na salę – obserwowanie otoczenia daje delikatną stymulację, bez konieczności angażowania się w rozmowy. Jeśli pojawi się skrępowanie, warto pamiętać, że większość ludzi skupia się na własnych sprawach i rzadko zwraca uwagę na innych gości. Przydatne mogą być też proste techniki uważności, np. zauważenie pięciu rzeczy, które widzimy, czy kilku dźwięków wokół. Z czasem dyskomfort znika, a pewność siebie rośnie – bo to właśnie działanie, a nie czekanie na komfort, buduje poczucie swobody. Źródła: Alibaba Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Naukowcy wybrali najśmieszniejszy żart świata. Sprawdź, czy dasz się rozbawić!
Najzabawniejszy żart świata miał zostać wybrany w eksperymencie LaughLab prowadzonym przez psychologa Richarda Wisemana. W internetowym badaniu miliony ludzi oceniały tysiące dowcipów. Jeden z nich – krótka historia o dwóch myśliwych – zdobył najwięcej punktów i przeszedł do historii badań nad humorem.
Spis treści: Eksperyment LaughLab – największe badanie humoru w sieci Dowcip, który wygrał badanie Czy to naprawdę „najzabawniejszy żart świata”? Dowcip starszy, niż mogłoby się wydawać Dlaczego ten dowcip działa? Psychologia humoru Czy nauka naprawdę może zmierzyć poczucie humoru? Czy można naukowo ustalić, co naprawdę bawi ludzi na całym świecie? Właśnie na to pytanie próbował odpowiedzieć brytyjski psycholog Richard Wiseman. Na początku XXI wieku uruchomił eksperyment, w którym internauci przesyłali i oceniali dowcipy. Projekt nazwano LaughLab i szybko stał się jednym z najbardziej znanych badań nad humorem w historii internetu. Eksperyment LaughLab – największe badanie humoru w sieci O pracach naukowych prof. Richarda Wisemana pisaliśmy już w kontekście jego projektu demaskującego wróżki i wróżów. W 2001 roku ten naukowiec z University of Hertfordshire rozpoczął kolejny eksperyment. Tym razem celem było znalezienie dowcipu działającego najlepiej w różnych kulturach. Projekt nazwano LaughLab. Uczestnicy z całego świata mogli: przesyłać własne dowcipy, oceniać żarty innych użytkowników, wskazywać, które z nich naprawdę ich rozśmieszyły. W ciągu kilku miesięcy do bazy trafiło ponad 40 tysięcy dowcipów, a użytkownicy wystawili im około 1,5 miliona ocen. Tak ogromna liczba danych pozwoliła naukowcom przyjrzeć się temu, jak różne typy humoru działają w różnych krajach. Projekt szybko przyciągnął uwagę mediów, ponieważ po raz pierwszy spróbowano potraktować humor jak zjawisko możliwe do zmierzenia i porównania. Dowcip, który wygrał badanie Po analizie ocen okazało się, że najwyżej oceniony żart ma bardzo prostą konstrukcję. Ten krótki dowcip zdobył najwyższą średnią ocen wśród uczestników eksperymentu. Według Wisemana jego siła tkwi w kilku elementach jednocześnie: zaskakującym zakończeniu, prostocie historii, natychmiastowym odwróceniu oczekiwań słuchacza. To właśnie takie połączenie sprawia, że żart jest zrozumiały w wielu kulturach i nie wymaga znajomości lokalnych odniesień. Czy to naprawdę „najzabawniejszy żart świata”? Choć media szybko ogłosiły wynik eksperymentu jako odkrycie „najzabawniejszego żartu świata”, sam Wiseman podchodził do tego określenia znacznie ostrożniej. Badacz podkreślał, że w rzeczywistości chodzi o dowcip najlepiej oceniany przez bardzo dużą i międzynarodową grupę internautów. Nie oznacza to jednak, że każdy człowiek uzna go za najśmieszniejszy. Wyniki LaughLab pokazały bowiem wyraźnie, że poczucie humoru różni się między kulturami, a nawet płciami. Na przykład: w Wielkiej Brytanii popularne były gry słów i absurd, w Stanach Zjednoczonych częściej wybierano humor sytuacyjny, w krajach europejskich dobrze oceniano krótkie, narracyjne dowcipy z zaskakującą puentą. Dlatego zwycięski żart nie jest uniwersalną odpowiedzią na pytanie o najśmieszniejszy dowcip w historii. Jest raczej przykładem historii, która relatywnie dobrze działa w wielu miejscach świata. Dowcip starszy, niż mogłoby się wydawać Ciekawostką jest fakt, że zwycięski dowcip nie był całkowicie nowy. Badacze zwrócili uwagę, że bardzo podobny schemat pojawiał się już wcześniej w kulturze popularnej. Jedna z najstarszych znanych wersji pojawiła się w latach 50. XX wieku w brytyjskim programie radiowym „The Goon Show”, gdzie wykorzystano niemal identyczny mechanizm komiczny. Pokazuje to, że skuteczne konstrukcje humorystyczne potrafią krążyć w kulturze przez dziesięciolecia, zmieniając jedynie drobne szczegóły. Dlaczego ten dowcip działa? Psychologia humoru Psychologowie wskazują, że żart o myśliwych działa dzięki klasycznemu mechanizmowi znanemu jako „incongruity theory”, czyli teoria niezgodności. Polega ona na tym, że: odbiorca buduje w głowie logiczną interpretację historii, w ostatniej chwili pojawia się nieoczekiwany zwrot, mózg musi nagle zreinterpretować całą sytuację. To właśnie ten moment zaskoczenia wywołuje reakcję śmiechu. W przypadku dowcipu z eksperymentu LaughLab odbiorca zakłada, że operator chce sprawdzić, czy myśliwy naprawdę nie żyje. Bohater interpretuje jednak polecenie dosłownie – i robi coś zupełnie innego, niż oczekuje rozmówca. Ten kontrast między logiką sytuacji a absurdalnym działaniem bohatera jest źródłem komizmu. Czy nauka naprawdę może zmierzyć poczucie humoru? Eksperyment LaughLab był jednym z pierwszych projektów, które wykorzystały internet do badań nad emocjami i reakcjami ludzi. Pokazał, że nawet tak subiektywne zjawisko jak humor można analizować na podstawie ogromnych zbiorów danych. Jednocześnie badanie przypomniało, że śmiech jest silnie związany z kulturą, językiem i doświadczeniem społecznym. To, co bawi jednych, dla innych może być zupełnie niezrozumiałe. Dlatego zamiast jednego „najśmieszniejszego dowcipu świata” można raczej mówić o żarcie, który statystycznie rozśmieszył najwięcej osób w dużej międzynarodowej próbie. Źródło: RichardWiseman.wordpress.com; University of Herdfordshire Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Leworęczni faktycznie dominują nad praworęcznymi. Znaleziono wytłumaczenie wieloletniej zagadki
Choć stanowią tylko 10 procent populacji, leworęczni mogą mieć psychologiczną przewagę w walce o sukces. Nowe badania udowadniają, że ich psychika ma jedną, konkretną cechę.
Ludzie leworęczni uważani są często za wyjątkowo zdolnych. Na dowód tej tezy przywołuje się fakt, że „mańkutów” jest statystycznie dużo wśród osób wybitnych: artystów, naukowców czy celebrytów. Ale twardych dowodów na różnicę między lewo- a praworęcznymi dotychczas brakowało. Nowe badanie w końcu udowadnia, że różnica ta naprawdę istnieje. Leworęczni są silniej nastawieni na rywalizację i bardziej odporni na stres. Psychologiczny fundament leworęczności Współczesna nauka od lat próbuje odpowiedzieć na pytanie, dlaczego leworęczność utrzymuje się w ludzkiej populacji na stabilnym poziomie: około 10,6%. Choć w wielu kulturach była stygmatyzowana, a w codzienności często stanowi utrudnienie, ewolucja jej nie wyeliminowała – dlaczego? Najnowsze badanie, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Scientific Reports” przez zespół psychologów z Uniwersytetu Chieti-Pescara, sugeruje że klucz do tej zagadki wcale nie leży w biologii czy anatomii. Chodzi o specyficzną konstrukcję psychiczną. Leworęczność okazuje się być powiązana z wyższą motywacją do współzawodnictwa oraz większą odpornością na lęk związany z konfrontacją. W toku ewolucji mogło to decydować o przetrwaniu jednostki w sytuacjach kryzysowych. Jak badano leworęcznych? Zespół naukowców przeprowadził dwuetapowe testy na grupie ponad 1100 uczestników. Pierwsza faza opierała się na szczegółowych kwestionariuszach, które pozwoliły wyliczyć tzw. iloraz lateralizacji (LQ), określający stopień dominacji danej strony ciała. Z tej grupy wyłoniono osoby o najsilniej lewo- i prawostronne, a następnie poddano je testom osobowościowym. Badano skłonność do depresji, lęku oraz – co najważniejsze – dążenie do rywalizacji. Kolejny etap przeniósł eksperyment do laboratorium, gdzie 48 osób (połowa lewo- i połowa praworęcznych) wykonywało zadanie fizyczne: tzw. test 9 otworów. Polegał on na jak najszybszym umieszczaniu kołków w tablicy. Wyniki były zaskakujące – w sferze czysto mechanicznej leworęczni wcale nie dominowali. Co więcej, niemal połowa praworęcznych uczestników wykonała zadanie szybciej. To dowodzi, że ewentualna przewaga leworęcznych nie wynika z manualnej sprawności, lecz z procesów zachodzących w umyśle. Hiper-rywalizacja i odporność na stres Kluczowe różnice widać było dopiero w profilach psychologicznych. Osoby leworęczne uzyskały znacząco wyższe wyniki na skali rywalizacji, co oznacza silniejszą wewnętrzną potrzebę wygrywania i udowadniania swoich kompetencji. Badanie wykazało też, że leworęczni mają mniejszą tendencję do unikania rywalizacji w sytuacjach stresowych. Podczas gdy praworęczni częściej rezygnowali z walki o zwycięstwo, jeśli towarzyszył im lęk lub napięcie emocjonalne, to leworęczni potrafili „przebić się” przez dyskomfort psychiczny. Ta cecha sprawia, że w sytuacjach bezpośredniego starcia – zarówno sportowego, jak i społecznego – osoby leworęczne wykazują większą determinację i rzadziej poddają się presji otoczenia, co czyni ich naturalnymi liderami. I to właśnie ta cecha może tłumaczyć, skąd wśród sławnych ludzi jest tak wielu leworęcznych. Praworęczna wspólnota kontra leworęczni indywidualiści Wnioski z tego badania idealnie wpisują się w teorię tzw. strategii stabilnej ewolucyjnie (ESS). Według naukowców, ludzkość wykształciła dwa uzupełniające się i równie skuteczne modele funkcjonowania. Praworęczność dominuje, ponieważ jest optymalna dla współpracy w dużych grupach – ułatwia naukę przez naśladownictwo, używanie wspólnych narzędzi i synchronizację działań. Z kolei leworęczność pełni rolę strategii „indywidualistycznej”, dającej przewagę w sytuacjach jeden na jeden. W świecie zdominowanym przez praworęcznych, leworęczny konkurent jest dla przeciwnika nieprzewidywalny i rzadko spotykany. W połączeniu z wyższą motywacją do walki, pozwala to tej mniejszości nie tylko przetrwać, ale i odnosić sukcesy. Leworęczność nie jest więc „błędem” natury, lecz racjonalnym mechanizmem ewolucji, promującym konkurencyjność tam, gdzie współpraca ustępuje miejsca walce o zasoby. Źródło: Scientific Reports Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Miłość w czasach AI. Coraz więcej osób rezygnuje z realnych partnerów na rzecz chatbotów
Współczesne relacje coraz częściej rozpoczynają się od przesunięcia palcem po ekranie. Aplikacje randkowe stały się dla wielu osób pierwszym (a czasem jedynym) miejscem poszukiwania bliskości. Jednak część użytkowników idzie o krok dalej: zamiast mierzyć się z niepewnością, kompromisami i emocjonalnym ryzykiem związanym z relacjami międzyludzkimi, wybierają partnerów, którzy nigdy nie zawiodą, zawsze odpiszą i dopasują się do ich potrzeb. Tworzą związki z czatbotami – cyfrowymi towarzyszami zaprogramowanymi tak, by słuchać, wspierać i okazywać „uczucia”.
Spis treści: Związki z czatbotami w Chinach. Młode kobiety wybierają AI zamiast małżeństwa Związki z AI w USA. Samotni mężczyźni wybierają wirtualne partnerki Regulacje w USA i Chinach. Państwa reagują na związki z AI W tle tej zmiany – szczególnie widocznej w Chinach – widać szersze procesy społeczne. Przez dekady obowiązywała tam restrykcyjna polityka jednego dziecka, wprowadzona w 1979 roku, która miała zahamować przyrost naturalny. Choć dziś prawo dopuszcza posiadanie nawet trójki dzieci, a władze próbują zachęcać obywateli do zakładania rodzin poprzez system ulg i dopłat, wskaźniki urodzeń pozostają niskie. Coraz więcej młodych ludzi deklaruje, że nie planuje małżeństwa ani potomstwa, wskazując na presję ekonomiczną, tempo życia i rosnące oczekiwania wobec partnerów. W tej rzeczywistości sztuczna inteligencja zaczyna pełnić nową rolę: nie tylko narzędzia pracy czy rozrywki, lecz także emocjonalnego towarzysza. Dla części kobiet w Chinach relacja z wirtualnym partnerem – stworzonym na podstawie własnych preferencji – okazuje się prostsza i bardziej przewidywalna niż związek z realnym człowiekiem. Co istotne, to zjawisko przestaje już być wyłącznie azjatyckim fenomenem i pojawia się również w innych państwach. Kobiety w Chinach wybierają AI zamiast małżeństwa Władze w Pekinie od kilku lat próbują przekonać młode pokolenie, że małżeństwo i macierzyństwo powinny stać się priorytetem. Tymczasem część kobiet coraz wyraźniej dystansuje się od tradycyjnego modelu życia rodzinnego – i zamiast realnych partnerów wybiera relacje z wirtualnymi towarzyszami. W kraju, w którym wskaźnik urodzeń spadł do najniższego poziomu od ponad siedmiu dekad, rozwój aplikacji opartych na sztucznej inteligencji zbiegł się z narastającym zjawiskiem społecznym określanym mianem „lying flat” – odrzuceniem presji sukcesu, kariery i małżeństwa. Boom na platformy oferujące emocjonalne wsparcie i cyfrowe towarzystwo był w Chinach błyskawiczny. Powstały dziesiątki wyspecjalizowanych chatbotów, w tym aplikacje projektowane specjalnie jako „wirtualni partnerzy”. 21-letnia Zhang, studentka psychologii stosowanej z południowych Chin, przyznaje, że codziennie poświęca co najmniej godzinę na rozmowy ze swoimi dwoma „chłopakami” stworzonymi przez AI. – Uważam, że w naszym pokoleniu ludzie sądzą, że samotność jest w porządku. Po co umawiać się z innymi? To zbyt kłopotliwe – mówi. Mimo że nigdy nie spotka swoich cyfrowych partnerów w rzeczywistości, ich relacja – jak podkreślają jej znajomi – wyraźnie wpływa na jej samopoczucie. Eksperci zauważają, że tego typu aplikacje oferują coś, czego wielu młodym osobom brakuje w relacjach offline. – Zapewniają stosunkowo bezpieczną przestrzeń do komunikacji i konsultacji emocjonalnej, czego często brakuje w Chinach – tłumaczy Rose Luqiu z Hong Kong Baptist University. Według niej chatboty dostarczają „wartości emocjonalnej”, której część kobiet nie doświadcza w kontaktach z mężczyznami. Skala zjawiska jest znaczna: szanghajski start-up MiniMax, twórca jednej z najpopularniejszych aplikacji, wyceniany jest na ponad 600 milionów dolarów, a jego platformy – w tym globalna wersja Talkie – zgromadziły ponad 147 milionów użytkowników. Na forach internetowych kobiety wymieniają się wskazówkami, jak „kształtować” osobowość swojego partnera AI – od czułego romantyka po bardziej stanowczy, „opiekuńczy” typ. Wirtualna relacja staje się projektem, który można dopasować do własnych potrzeb – bez ryzyka odrzucenia i bez konieczności kompromisu. Związki z AI w USA. Samotni mężczyźni wybierają wirtualne partnerki O ile w Chinach użytkowniczkami aplikacji z wirtualnymi partnerami są głównie młode kobiety, o tyle w Stanach Zjednoczonych proporcje odwracają się niemal całkowicie. Tamtejszy rynek „dziewczyn AI” rozwija się przede wszystkim w odpowiedzi na potrzeby mężczyzn – często młodych, samotnych i coraz bardziej zdystansowanych wobec tradycyjnego modelu randkowania. W amerykańskim internecie wirtualne partnerki projektowane są jako zawsze dostępne, emocjonalnie wspierające i w pełni programowalne. Nie odrzucają, nie stawiają granic, nie inicjują konfliktów, chyba że użytkownik sam tego oczekuje. Intymność zostaje tu sprowadzona do usługi – personalizowanej, przewidywalnej i pozbawionej ryzyka. Zjawisko to wpisuje się w szerszy kontekst społeczny. Badania w USA od lat pokazują rosnący poziom samotności wśród młodych mężczyzn, którzy spędzają więcej czasu online niż wcześniejsze pokolenia i coraz częściej deklarują lęk przed odrzuceniem w realnym świecie. Część z nich otwarcie przyznaje, że relacja z AI wydaje się prostsza – nie wymaga umiejętności społecznych, nie wiąże się z kompromisem ani emocjonalnym wysiłkiem. Wirtualna partnerka oferuje akceptację bez negocjacji i bliskość bez niepewności. To właśnie element kontroli (i możliwość kształtowania osobowości cyfrowej postaci) stanowi dla wielu kluczową wartość. Regulacje w USA i Chinach. Państwa reagują na związki z AI Rozwój relacji z wirtualnymi partnerami nie umknął uwadze regulatorów – zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Chinach, choć motywacje obu państw są wyraźnie odmienne. W USA Federalna Komisja Handlu (FTC) bada modele biznesowe tych aplikacji, koncentrując się przede wszystkim na ryzyku uzależnienia emocjonalnego, zwłaszcza wśród nastolatków. Amerykański niepokój ma wymiar psychologiczny i społeczny: dotyczy izolacji, radykalizacji młodych mężczyzn oraz zastępowania realnych relacji technologicznym substytutem. W kraju, gdzie platformy często działają w modelu freemium, oferują treści dla dorosłych i umożliwiają nieustanne „ulepszanie” partnerki AI, relacja bywa modułowa – użytkownik może ją modyfikować, usuwać i personalizować według własnych potrzeb. Nowość i natychmiastowa gratyfikacja stają się główną walutą emocjonalną. W Chinach akcenty rozłożone są inaczej. Tamtejsze władze obawiają się przede wszystkim spadku liczby małżeństw i urodzeń oraz rosnącego dystansu młodych kobiet wobec tradycyjnych ról społecznych. W związku z tym w grudniu 2025 roku zaproponowano przepisy, które zobowiązywałyby platformy do interwencji w przypadku oznak niezdrowego uzależnienia od aplikacji – m.in. poprzez tworzenie profili emocjonalnych użytkowników i reagowanie na sygnały samookaleczenia. Regulacje, które mają wejść w życie jeszcze w 2026 roku, nakładają również obowiązek dostosowania treści do obowiązujących zasad kontroli informacji i „wartości socjalistycznych”. Jednocześnie chińskie aplikacje częściej czerpią z mechaniki gier: budują wielowątkowe narracje, rozwijają relację jak serialowy romans, z pamięcią i ciągłością. Choć strategie rynkowe i obawy władz różnią się w obu krajach, pod powierzchnią widać wspólny niepokój. Technologia wypełnia przestrzeń, którą wcześniej zajmowały relacje międzyludzkie, oferując bliskość bez ryzyka odrzucenia i bez społecznych konsekwencji. Niewygodne pytanie nie dotyczy już wyłącznie bezpieczeństwa czy potencjalnej manipulacji – dotyczy tego, dlaczego tak wiele osób woli programowalną intymność od nieprzewidywalnej obecności drugiego człowieka. Źródła: Business Standard, Times of India, Science Direct Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Każdy z nas skrywa dziewięć rodzajów sekretów. Jak dochować tajemnicy i nie oszaleć?
Są w życiu sytuacje lub informacje, które bardzo chcemy zachować tylko dla siebie. Wiele takich utajnionych przeżyć wraca do nas w momentach, gdy nasz umysł ma za wiele wolnego czasu. Nieustanne rozważanie sekretów prowadzi do wewnętrznego cierpienia i wywołuje potrzebę podzielenia się nimi. Potrzebę, która w wielu sytuacjach nie może być zrealizowana. Jak sobie z tym radzić?
Zdaniem Val Bianchi z Uniwersytetu w Melbourne w Australii, przeciętna osoba skrywa dziewięć typów tajemnic. Do tych najczęstszych należą kłamstwa, pragnienia romantyczne oraz seksualne i finanse. Tajemnice te wracają do nas w myślach bez zaproszenia i ogarniają nas w trudniejszych chwilach, przez co czujemy się jeszcze bardziej przytłoczeni. A im częściej myślimy o jakiejś tajemnicy, tym trudniejsza i bardziej brzemienna w skutkach się nam wydaje. Właśnie dlatego badacze przyglądają się psychologicznym strategiom radzenia sobie z nimi. Jak sekrety wdzierają się do myśli – Możesz myśleć o sekretach pod prysznicem, podczas zmywania naczyń albo w drodze do pracy. Kiedy te myśli pojawiają się w głowie wbrew naszej woli, często wywołują nieprzyjemne uczucia. Ludzie wpadają w błędne koło spontanicznego myślenia o swoich sekretach podczas codziennych czynności i czują się z tym coraz gorzej – mówi Val Bianchi, która od lat bada psychologiczne obciążenie związane z utrzymywaniem tajemnic oraz sposoby jego zmniejszania. Jej najnowsze badania są finansowane przez Australijskie Biuro Wywiadu Narodowego, którego funkcjonariusze muszą chronić wrażliwe informacje w imię bezpieczeństwa narodowego, dlatego potrzebują strategii radzenia sobie z tą odpowiedzialnością. Najlepiej innej niż wódka z martini, którą radził sobie James Bond. 38 rodzajów tajemnic Aby lepiej zrozumieć wpływ sekretów na szerokorozumiany dobrostan człowieka, Bianchi i jej zespół zrekrutowali online 240 osób i poprosili je o wypełnienie ankiety dotyczącej ich tajemnic. Uczestnicy mieli do wyboru 38 kategorii tajemnic, takich jak kłamstwo, zdrada partnera, kradzież, uzależnienie czy samookaleczanie. Po zliczeniu ankiet okazało się, że badani ukrywali średnio dziewięć rodzajów sekretów. Najczęściej dotyczyły one kłamstwa (78% uczestników) oraz niezadowolenia z jakiegoś aspektu własnego wyglądu (71%). Inne powszechne sekrety dotyczyły finansów (70%), pragnień romantycznych (63%) oraz zachowań seksualnych (57%). Uczestników badania poproszono też o wytypowanie najważniejszego ich sekretu i prowadzenie dziennika, w którym opisywaliby, jak często temat do nich wraca i jak się w związku z nim czują. Większość respondentów przyznała, że myślenie o sekrecie wywoływało w nich lęki i przygnębienie. Nic dziwnego. Wcześniejsze badania prowadzone przez Bianchi wykazały, że ważne sekrety pojawiają się w naszej głowie co dwie godziny. Najczęściej powracają w chwilach, gdy wykonujemy czynności niewymagające naszej pełnej uwagi. – W takich chwilach umysł ma przestrzeń, by wrócić do sekretu i go roztrząsać – wyjaśnia badaczka. Tajemnica wzmacnia grupę, ale niszczy jednostkę Tutaj warto podkreślić, że sekrety pojawiły się jako sposób na wspieranie jedności grupy. Bo chociaż ukrywanie jakichś informacji jest obciążeniem dla jednostki, często przynosi pożytej grupie. Może chronić nas i innych przed zranieniem, wstydem lub utratą pozycji społecznej. Jednak istnieją sekrety tak drążące jednostkę, że jedyną możliwością poradzenia sobie z nimi jest powiedzenie o nich na głos. – Szczególnie pomocne bywa powierzenie sekretu osobie, której on bezpośrednio nie dotyczy i która potrafi okazać empatię – jak spowiednik czy terapeuta – mówi Val Bianchi. Psycholodzy polecają też zapisanie emocji związanych z tajemnicą. Prowadzenie dziennika może zmniejszyć dyskomfort związany z utrzymaniem tajemnicy i zadziałać podobnie, choć na mniejszą skalę, jak terapia. Bo najgorsze, co sami sobie możemy zrobić, to za wszelką cenę utrzymywać ciążący nam sekret. W ten sposób tylko rośnie on w siłę i działa coraz bardziej paraliżująco. Ale co z sytuacjami, w których tajemnica jest podstawą działania? Jak ma to miejsce właśnie w przypadku funkcjonariuszy wywiadu? Tutaj padają różne sugestie, od rozmowy o samych emocjach, jakie wywołuje utrzymanie tajemnicy, po techniki odwracania uwagi. Jednak temat wymaga dalszych analiz. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Urlopy znajomych wywołują frustrację wśród Polaków. To paliwo dla branży turystycznej
Współczesne podróżowanie coraz częściej rozgrywa się nie tylko na lotniskach i w hotelach, lecz także – a może przede wszystkim – w mediach społecznościowych. Użytkownicy dzielą się relacjami z egzotycznych wyjazdów, publikują zdjęcia z rajskich plaż czy górskich trekkingów i na bieżąco dokumentują kolejne doświadczenia. Choć tego typu treści mają inspirować, u wielu odbiorców wywołują mniej pozytywne emocje, takie jak frustracja czy zazdrość. Paradoksalnie jednak właśnie to poczucie niedosytu (określane dziś mianem travel envy lub holiday jealousy) staje się jednym z nieoczywistych motorów napędzających współczesną turystykę.
Zjawisko zazdrości o podróże w dużej mierze wpisuje się w szerszy kontekst tzw. FOMO (ang. fear of missing out), czyli lęku przed pominięciem ważnych doświadczeń. Jak wskazują badania opublikowane w czasopiśmie „Computers in Human Behavior”, FOMO definiowane jest jako niepokojące przekonanie, że inni uczestniczą w bardziej wartościowych wydarzeniach lub przeżywają coś lepszego od nas. Mechanizm ten ma głębokie podłoże społeczne – poczucie bycia wykluczonym z grupy mogło w przeszłości stanowić realne zagrożenie dla przetrwania. W erze cyfrowej, gdy codzienna aktywność znajomych jest stale dostępna online, bodźce wywołujące FOMO są znacznie częstsze i intensywniejsze. W konsekwencji emocje te mogą negatywnie wpływać na dobrostan psychiczny, zwiększając poziom lęku czy obniżając nastrój, ale jednocześnie przekładają się na konkretne decyzje konsumenckie – w tym rosnącą skłonność do rezerwowania wyjazdów, które mają pozwolić „nadrobić” obserwowane w sieci doświadczenia. Travel envy w liczbach. Kto najczęściej zazdrości wakacji z Instagrama? Choć mogłoby się wydawać, że to przedstawiciele najmłodszego pokolenia są najbardziej podatni na wpływ treści publikowanych w mediach społecznościowych, dane wskazują na zupełnie inny mechanizm. Najsilniejsze emocje związane z obserwowaniem cudzych podróży deklarują bowiem młodsi millenialsi, czyli osoby w wieku 25-34 lat. To właśnie w tej grupie co piąty respondent przyznaje, że „zdecydowanie zazdrości” influencerom ich wyjazdów, a niemal co dziesiąty świadomie ogranicza kontakt z wakacyjnymi relacjami w sezonie urlopowym, aby nie pogarszać sobie nastroju. Zjawisko to nie jest przypadkowe, ponieważ osoby w tym wieku stanowią jednocześnie najliczniejszą grupę użytkowników Instagrama w Polsce – korzysta z niego aż 4,7 mln osób między 25. a 34. rokiem życia, co przekłada się na ponad jedną trzecią wszystkich użytkowników tej platformy. W rezultacie częstsza ekspozycja na starannie wyselekcjonowane obrazy luksusowych wyjazdów sprzyja nasileniu porównań społecznych, które u części odbiorców przeradzają się w frustrację. W tej samej grupie wiekowej aż 13,4% osób deklaruje bowiem negatywne emocje wynikające ze śledzenia relacji z cudzych podróży, a dla niemal 5% tego typu treści potrafią nawet obniżyć satysfakcję z własnych wakacji. Jednocześnie obserwowanie takich materiałów nie prowadzi jednak wyłącznie do zniechęcenia – przeciwnie, ponad jedna trzecia młodszych millenialsów i najstarszych przedstawicieli pokolenia Z przyznaje, że publikacje podróżnicze motywują ich do planowania własnych wyjazdów. Oznacza to, że zazdrość o cudze wakacje częściej uruchamia potrzebę działania niż wycofania. – Reakcja na wakacyjne treści influencerów często wynika ze sposobu, w jaki prezentują oni swoje życie jako luksusowe, estetyczne i pozbawione pośpiechu, w rytmie slow travel. Dlatego tego typu materiały jednocześnie inspirują i budzą emocjonalne napięcie. Nie zawsze chodzi o to, żeby pojechać tam, gdzie influencer, tylko żeby przeżyć urlop na podobnym poziomie – podkreśla Ankica Ćaleta, CEO My Luxoria. W konsekwencji Instagram staje się jednym z głównych źródeł inspiracji turystycznej – wskazuje go ponad połowa Polaków – co znajduje odzwierciedlenie również w danych międzynarodowych, według których aż 85% milenialsów planuje urlop pod wpływem treści znalezionych w social mediach. – Influencerzy pokazują gotowe scenariusze podróży [...], co w praktyce skraca proces planowania i zwiększa prawdopodobieństwo podjęcia decyzji o wyjeździe – dodaje Katarzyna Turosieńska z Polskiej Izby Turystyki. Dochody i styl życia mają wpływ na „wakacyjną zazdrość” Mechanizm tzw. travel envy nie ogranicza się jednak wyłącznie do osób w określonym wieku, lecz wyraźnie nasila się w grupach funkcjonujących w mniej stabilnym rytmie życia zawodowego i finansowego. Największy poziom frustracji związanej z obserwowaniem relacji z zagranicznych wyjazdów deklarują osoby pracujące w niepełnym wymiarze godzin – aż 17,2% z nich przyznaje, że treści podróżnicze publikowane w sieci wpływają negatywnie na ich samopoczucie. Co więcej, wakacyjną zazdrość wobec influencerów deklaruje w tej grupie 41,9% respondentów, a wśród studentów odsetek ten wzrasta nawet do 55,3%. Wynika to z faktu, że w sytuacji, gdy styl życia i możliwości finansowe wciąż się kształtują, publikowane w mediach społecznościowych obrazy egzotycznych podróży zaczynają pełnić funkcję punktu odniesienia dla wyobrażeń o przyszłości oraz „docelowym” standardzie życia. Odwrotną tendencję można zaobserwować wśród osób o najwyższych dochodach, gdzie dominującą reakcją pozostaje obojętność wobec tego typu treści – deklaruje ją niemal sześciu na dziesięciu badanych. W konsekwencji różnice w odbiorze wakacyjnych relacji widoczne są również ze względu na płeć: zazdrość wobec cudzych podróży deklaruje 40,1% kobiet i 32,6% mężczyzn, przy czym kobiety częściej wskazują, że tego rodzaju materiały stanowią dla nich inspirację do planowania własnych wyjazdów. – Influencerzy nie sprzedają samego kierunku czy hotelu, ale wizję całego doświadczenia – podkreśla Ankica Ćaleta. Dlatego dla wielu młodych Polaków kluczowe znaczenie zaczynają mieć takie elementy jak prywatność, estetyka przestrzeni czy możliwość samodzielnego kształtowania rytmu dnia podczas urlopu. Jednocześnie rosnąca rola mediów społecznościowych wpływa na podwyższenie oczekiwań wobec podróży, które nie zawsze mają odzwierciedlenie w rzeczywistości. Jak zaznacza Katarzyna Turosieńska z Polskiej Izby Turystyki, „krótkie, starannie wyselekcjonowane kadry nie pokazują całego kontekstu: sezonowości, natężenia ruchu turystycznego czy realnych warunków”. Z tego powodu branża coraz częściej apeluje o świadome podejmowanie decyzji zakupowych oraz weryfikowanie warunków rezerwacji przed podjęciem ostatecznej decyzji o wyjeździe. Źródła: The List, My Luxoria Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Mechanizm w mózgu sabotuje twoje cele. Psycholog wyjaśnia, dlaczego odkładasz wszystko na później
Co się dzieje w mózgu, gdy prokrastynujemy? Badania pokazują, że odkładanie ważnych zadań rzadko wynika z braku silnej woli. Częściej jest efektem tego, jak mózg przetwarza stres, zagrożenie i emocje związane z oceną lub porażką.
Spis treści: Czym jest autosabotaż? Dlaczego sami się sabotujemy? Czy można nauczyć się nie odkładać? Badania pokazują, że odkładanie ważnych zadań często wynika z tego, jak mózg przetwarza stres i poczucie zagrożenia. Nie chodzi więc wyłącznie o kiepskie zarządzanie czasem ani o brak dyscypliny. Termin od tygodni widnieje w kalendarzu. A jednak w noc przed deadline'em praca wciąż nie jest skończona. Być może źle oszacowałeś czas potrzebny na wykonanie zadania. Może zbyt długo zastanawiałeś się, jak zrobić to perfekcyjnie. Albo martwiłeś się oceną. Jeśli ten scenariusz brzmi znajomo, możesz doświadczać formy autosabotażu. To wzorzec tego, co robimy sami sobie, często nieświadomie, co potrafi wykoleić życie i cele – mówi psycholog kliniczny Charlie Heriot-Maitland. Zamiast traktować to jako porażkę motywacji czy dyscypliny, warto spojrzeć na autosabotaż jak na efekt tego, jak mózg reaguje na postrzegane zagrożenia. Heriot-Maitland twierdzi, że może on wynikać z ewolucyjnych mechanizmów przetrwania. Reakcję tę mogą dodatkowo wzmacniać trauma, lęk i wyuczone schematy. Efektem bywa cicha pętla zachowań. Te, które w danej chwili przynoszą poczucie ochrony – zwlekanie, unikanie, samokrytyka – potrafią blokować realizację celów, na których najbardziej nam zależy. I często dzieje się to bez pełnej świadomości. – Wiele z tych cykli lęku sprawia, że ludzie tkwią w miejscu, a czasem wręcz się cofają – dodaje Heriot-Maitland. Naukowcy podkreślają, że zrozumienie źródeł autosabotażu to pierwszy krok do przerwania tego mechanizmu. Oto co wiadomo o przyczynach takiego działania mózgu – i co może pomóc zmienić ten wzorzec. Czym jest autosabotaż? Autosabotaż to myśli i emocje, które podkopują twoje długofalowe cele – mówi Tim Pychyl, psycholog badający prokrastynację i autor książki Solving the Procrastination Puzzle. Badacze zauważają, że większość osób doświadcza autosabotażu od czasu do czasu. Dla jednych jest to epizod, dla innych – uporczywy schemat dezorganizujący codzienne funkcjonowanie. Autosabotaż może przyjmować różne formy. To między innymi prokrastynacja, przejadanie się, nadmierne wydawanie pieniędzy, hazard, samoutrudnianie albo uzależnienia. Heriot-Maitland dodaje do tego perfekcjonizm, pesymizm i samokrytykę. Osoby autosabotujące bywają błędnie uznawane za leniwe albo pozbawione samodyscypliny – podkreśla Pychyl. A to nie to samo. W prokrastynacji zwykle chcesz wykonać zadanie, ale przeszkadzają ci w tym czynniki emocjonalne. Lenistwo natomiast oznacza niechęć do wysiłku. Dlaczego sami się sabotujemy? Autosabotaż prawdopodobnie ma wiele przyczyn. Potrzeba więcej badań, aby w pełni go zrozumieć – mówi Philip Jean-Richard-dit-Bressel, psycholog z University of New South Wales w Sydney. Jednym z kluczowych mechanizmów jest reakcja „walcz albo uciekaj”, czyli stresowa. To automatyczny proces przetrwaniowy uruchamiany w ciele migdałowatym, części mózgu regulującej emocje i wspomnienia. Współczesne zagrożenia – takie jak deadline'y czy krytyka – również mogą aktywować ten mechanizm, mimo że nie zagrażają nam fizycznie. Gdy tak się dzieje, ludzie automatycznie sięgają po zachowania, które natychmiast zmniejszają dyskomfort. To może być ignorowanie terminów, impulsywne decyzje czy samokrytyka. Problem w tym, że te wybory niosą konsekwencje. W tym sensie autosabotaż staje się mechanizmem samoobrony. Przykładowo: jeśli nie kończysz prezentacji, możesz w ten sposób chronić się przed lękiem, porażką albo oceną. – Zrobię sobie teraz małą krzywdę, żeby uniknąć większej – mówi Heriot-Maitland. Taka ulga bywa krótkoterminową nagrodą – dodaje Pychyl. – Ale potem wraca i boli. Pod wpływem stresu aktywność kory przedczołowej, odpowiedzialnej za planowanie i samokontrolę, może się zmniejszać. Wtedy trudniej jest zahamować impuls unikania napędzany przez ciało migdałowate. Autosabotaż bywa też wyuczony i nawykowy. Jeśli dorastałeś w otoczeniu ostrej krytyki, system zagrożenia może uruchamiać się za każdym razem, gdy masz otrzymać informację zwrotną. Badania sugerują, że prokrastynatorzy często stosują zachowania ochrony siebie. Tworzą zewnętrzne przeszkody, a potem przypisują im gorszy wynik, co pomaga chronić poczucie własnej wartości. Znaczenie mogą mieć także wczesne doświadczenia emocjonalne. Lęk przed porażką to kolejny częsty motor. – Paradoksalnie strach przed porażką odpycha mnie od działania – mówi Hal Hershfield. Czy można nauczyć się nie odkładać? Autosabotaż nie zawsze podlega świadomej kontroli, ale jest wyuczonym wzorcem, którego można się oduczyć. W tym celu: Ćwicz uważność. Zacznij od dostrzegania reakcji wewnętrznych – lęku, napięcia czy impulsu odkładania zadania. Chodzi o zrozumienie, że nie musisz za nimi podążać; Rozwijaj współczucie wobec siebie. Spróbuj reagować nim zamiast samokrytyką. Samowybaczanie pomaga przerwać powtarzalny schemat; Pomyśl o wsparciu specjalisty. Terapia poznawczo-behawioralna pomaga rozpoznawać i zmieniać schematy, często zakorzenione w dawnych doświadczeniach. Źródło: National Geographic
Ludzie dają się nabrać na filmy AI – nawet gdy wiedzą, że są fałszywe. Jaka powinna być przyszłość bezpieczeństwa w sieci?
Chociaż coraz szybciej udaje nam się rozpoznawać, że dany film został wygenerowany przez AI, to nie wpływa to nasze osądy – tak wynika z badań. Naukowcy dowiedli, że ostrzeżenia o deepfake’ach nie chronią przed manipulacją tak skutecznie, jak sądzono. Co więc możemy zrobić? I czy możemy cokolwiek?
Badania przeprowadzone na Uniwersytecie Bristolskim udowadniają, że nawet jeśli widzowie są ostrzegani o fałszywości materiałów, ich percepcja i oceny pozostają pod silnym wpływem treści prezentowanych w materiałach generowanych komputerowo. Trudność w rozpoznawaniu autentyczności stanowi globalny problem. Jak powstają filmy AI i czym jest deepfake? Filmy generowane przez AI, określane mianem deepfake, powstają dzięki zastosowaniu zaawansowanych algorytmów uczenia maszynowego, w szczególności technik deep learning. W procesie tym sztuczna inteligencja analizuje tysiące zdjęć i nagrań, aby nauczyć się realistycznie odwzorowywać twarze, głosy i gesty. Deepfake’i znalazły zastosowanie nie tylko w rozrywce, ale także w polityce, marketingu czy dezinformacji. Szybkość, z jaką technologia ta się rozwija, sprawia, że granica między prawdą a fałszem staje się coraz trudniejsza do rozpoznania. Jak sprawdzić czy ufamy filmom generowanym przez AI? Badanie przeprowadzone przez Stephana Lewandowsky’ego i Simona Clarka miało na celu sprawdzenie, jak ludzie reagują na materiały wideo wygenerowane przez sztuczną inteligencję, nawet gdy są świadomi ich fałszywej natury. W trzech oddzielnych eksperymentach wzięło udział odpowiednio 175, 275 i 223 uczestników. Uczestnicy oglądali krótkie filmy, w których postać przyznawała się do popełnienia przestępstwa lub czynu wątpliwego moralnie. Wideo były zarówno prawdziwe, jak i stworzone przez AI. Deepfake przygotowano specjalnie na potrzeby badania, stosując te same skrypty i ustawienia co w nagraniach autentycznych. Części uczestników przedstawiono ostrzeżenie o tym, że dane nagranie jest fałszywe, inne grupy nie otrzymały żadnego ostrzeżenia lub zobaczyły jedynie ogólny komunikat na temat istnienia AI. Jak uczestnicy reagowali na oznaczenie „deepfake”? Po obejrzeniu każdego filmu uczestnicy odpowiadali na pytania dotyczące wiarygodności materiału oraz winy osoby przedstawionej na nagraniu. Naukowcy odkryli, że mimo oznaczenia wideo jako fałszywe, wiele osób nadal uznawało bohatera filmu za winnego przestępstwa, przewinienia moralnego lub wierzyło w podawane przez niego informacje. Co więcej, nawet ci, którzy wierzyli w autentyczność ostrzeżenia i wiedzieli, że mają do czynienia z materiałem wygenerowanym przez AI, nadal byli pod wpływem jego treści. To pokazuje, że świadomość fałszywości materiału nie wystarcza, aby całkowicie wyeliminować jego wpływ psychologiczny. Czemu ufamy takim treściom? Dlaczego mimo ostrzeżeń ufamy AI? Badania psychologów sugerują, że nasz mózg automatycznie ufa wizualnym dowodom – nawet jeśli wiemy, że dana treść została sfabrykowana. Wpływ na podatność mają też takie czynniki jak kontekst społeczny, przekonania odbiorcy oraz forma ostrzeżenia o fałszywości materiału. Treści prezentowane w atrakcyjnej, emocjonalnej formie wzmacniają skłonność do akceptowania nawet nieprawdziwych przekazów. Wyniki międzynarodowych badań przeprowadzonych przez Uniwersytet Cornella potwierdzają, że różnice w skuteczności rozpoznawania fałszywych treści nie są znaczące pomiędzy badanymi krajami. Oznacza to, że problem jest globalny. Sytuację uzupełniają badania przeprowadzona Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu – pokazują, że ludzie często ufają AI nawet w sytuacjach, w których maszyna podaje irracjonalne wskazówki. To może wzmacniać podatność na manipulację. Jak wykrywać treści AI i jak dbać o bezpieczeństwo w sieci? Tylko edukacja nas uratuje Szybki rozwój technologii generujących deepfake wymusił powstanie narzędzi do ich wykrywania. Firmy technologiczne oraz środowiska naukowe tworzą oprogramowanie analizujące subtelne różnice w teksturze skóry, oświetleniu, ruchu oczu czy modulacji głosu. Jednak nawet najlepsze systemy wykrywania nie zastąpią krytycznego myślenia odbiorców, którzy sami muszą zadbać o swoje bezpieczeństwo. Równie istotna, jeśli nie bardziej, pozostaje edukacja medialna. Uczestnicy badań, którzy przeszli szkolenie z zakresu rozpoznawania deepfake, byli nieco bardziej skuteczni w identyfikacji fałszywych treści. Eksperci zalecają wdrażanie programów edukacyjnych już na poziomie szkolnym, aby budować odporność na manipulację cyfrową. Warto również pamiętać, że sztuczna inteligencja coraz lepiej rozumie interakcje społeczne. Badania naukowców z Uniwersytetu w Turku w Finlandii pokazują, że interpretacje AI są zbliżone do ocen ludzkich, a w niektórych przypadkach nawet bardziej spójne. To dodatkowo komplikuje rozpoznanie manipulacji przez odbiorców i utrudnia wykształcenie odporności. Źródła: Cornell University, Communications psychology, Polskie Radio, Frontiers in Psychology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Najwyższa forma inteligencji to nie IQ? Neurobiologia wskazuje na coś innego
W powszechnym przekonaniu to iloraz IQ uchodzi za najważniejszy wyznacznik ludzkiej inteligencji. Tymczasem coraz więcej badań z zakresu neurobiologii i psychologii poznawczej pokazuje, że kluczowa może być zupełnie inna zdolność. Chodzi o metapoznanie – umiejętność rozumienia i kontrolowania własnego myślenia. Na czym dokładnie polega i dlaczego bywa uznawane za najwyższą formę inteligencji?
Spis treści: Czym jest metapoznanie i dlaczego odgrywa kluczową rolę? Dlaczego metapoznanie bywa uznawane za najwyższą formę inteligencji? Co właściwie sprawia, że kogoś uznajemy za inteligentnego? Czy decyduje o tym zdolność rozwiązywania złożonych problemów matematycznych, łatwość uczenia się języków obcych, logiczne argumentowanie, a może szybkie przyswajanie nowych informacji? Od stuleci filozofowie, pedagodzy i naukowcy próbują zdefiniować inteligencję oraz znaleźć sposób na jej obiektywny pomiar. Najczęściej utożsamia się ją z zestawem zdolności poznawczych – takich jak percepcja, pamięć, rozumowanie, język czy myślenie abstrakcyjne. Coraz częściej jednak uwagę badaczy przyciąga metapoznanie, czyli zdolność do refleksji nad własnymi procesami myślowymi. To właśnie ono ma łączyć potencjał poznawczy z realnym sposobem funkcjonowania człowieka w świecie – od uczenia się, przez podejmowanie decyzji, po długofalowy rozwój intelektualny. Czym jest metapoznanie i dlaczego odgrywa kluczową rolę? Pojęcie metapoznania zostało wprowadzone do psychologii w latach 70. XX wieku przez Johna Flavella, który opisał je jako wiedzę o własnych procesach poznawczych oraz zdolność do ich świadomej regulacji. Choć termin ten przez lata zrobił karierę jako modne hasło w naukach o umyśle i bywa postrzegany jako abstrakcyjny lub hermetyczny, w istocie odnosi się do czegoś, co towarzyszy nam na co dzień. Metapoznanie nie jest egzotyczną kompetencją dostępną wyłącznie badaczom czy intelektualistom, lecz naturalnym mechanizmem, dzięki któremu obserwujemy własne myślenie, oceniamy jego skuteczność i – jeśli to konieczne – korygujemy obrany sposób działania. Najczęściej określa się je jako „myślenie o myśleniu”, jednak takie uproszczenie nie oddaje w pełni jego znaczenia. Myśli mogą być ulotne i bierne, natomiast metapoznanie ma charakter aktywny. Polega na monitorowaniu własnych działań poznawczych oraz świadomym wdrażaniu strategii, które mają prowadzić do zmiany zachowania lub poprawy efektów pracy umysłowej. W literaturze naukowej wyróżnia się dwa główne komponenty metapoznania: wiedzę metapoznawczą oraz regulację metapoznawczą. Pierwsza z nich obejmuje świadomość własnych możliwości poznawczych, zrozumienie specyfiki zadania oraz rozeznanie w dostępnych strategiach, które można w danej sytuacji zastosować. Druga dotyczy bieżącego nadzoru nad procesami poznawczymi – planowania, monitorowania postępów i podejmowania interwencji wtedy, gdy pierwotna strategia okazuje się nieskuteczna. W praktyce oznacza to zdolność do zatrzymania się, zadania sobie pytania „czy to działa?” i zmiany kierunku działania, zanim błędy się utrwalą. Metapoznanie pełni więc funkcję samoregulacyjną – bywa porównywane do wewnętrznego mentora, który nie wykonuje pracy za nas, ale pomaga nią mądrze zarządzać. Wymaga to jednak wysiłku: uważnej obserwacji własnych działań, gotowości do krytycznej oceny oraz konsekwencji we wdrażaniu wniosków w życie. Znaczenie metapoznania staje się szczególnie widoczne w sytuacjach, gdy same zasoby wiedzy okazują się niewystarczające. Wiedza nie zastępuje bowiem myślenia – to procesy myślowe rozwiązują problemy, a metapoznanie decyduje o tym, jak skutecznie z tych procesów korzystamy. To ono uruchamia się w momentach niepewności, porażki lub poznawczego impasu, pozwalając lepiej ocenić, co już wiemy, czego nam brakuje i jakie kroki należy podjąć dalej. Monitorowanie metapoznawcze obejmuje m.in. ocenę stopnia zrozumienia, pewności własnych odpowiedzi, szacowanie czasu potrzebnego na wykonanie zadania czy rozpoznawanie momentów, w których pojawia się błąd. Kontrola metapoznawcza natomiast przekłada się na konkretne działania: poszukiwanie dodatkowych informacji, zmianę strategii, powtórzenie obliczeń, zadawanie pytań czy eliminowanie rozpraszaczy. Dzięki temu metapoznanie bywa określane jako swoista „supermoc” umysłu. Nie dlatego, że gwarantuje natychmiastowe sukcesy, lecz dlatego, że umożliwia bardziej świadome, elastyczne i odpowiedzialne kierowanie własnym myśleniem, uczeniem się i rozwojem osobistym. Dlaczego metapoznanie bywa uznawane za najwyższą formę inteligencji? Z punktu widzenia neuronauki metapoznanie zajmuje wyjątkowe miejsce, ponieważ angażuje te obszary mózgu, które odpowiadają nie tylko za „myślenie”, lecz także za świadome kierowanie tym myśleniem. Kluczową rolę odgrywa tu kora przedczołowa – struktura odpowiedzialna za planowanie, przewidywanie konsekwencji, regulację emocji oraz podejmowanie decyzji w warunkach niepewności. Gdy ten system działa sprawnie, człowiek potrafi zrobić coś, co w codziennym życiu okazuje się bezcenne: zatrzymać się pomiędzy bodźcem a reakcją. Zamiast automatycznie podążać za impulsem, jest w stanie przyjrzeć się własnym przekonaniom, ocenić ich trafność i świadomie wybrać odpowiedź. To właśnie ten mechanizm sprawia, że metapoznanie bywa łączone nie tylko z inteligencją poznawczą, lecz także z mądrością, dojrzałością emocjonalną i długofalowym sukcesem – zarówno osobistym, jak i zawodowym. Badania psychologiczne pokazują, że osoby o wysokim poziomie metapoznania uczą się skuteczniej nie dlatego, że „wiedzą więcej”, lecz dlatego, że lepiej orientują się w granicach własnej wiedzy. Potrafią rozpoznać luki, szybciej zauważają, że dana strategia nie działa, i są gotowe ją zmienić. Zamiast bronić się przed błędami, traktują je jako źródło informacji zwrotnej. Taka postawa sprzyja uczeniu adaptacyjnemu, odporności psychicznej i rozwojowi kompetencji w długim okresie. Co istotne, metapoznanie pomaga również ograniczać błędy poznawcze i nadmierną pewność siebie, ponieważ mózg staje się bardziej świadomy własnych ograniczeń i tendencji do zniekształceń. Nie bez znaczenia jest także rola metapoznania w zdrowiu psychicznym. Umiejętność zdystansowania się od własnych myśli (postrzegania ich jako zdarzeń mentalnych, a nie faktów) stanowi jeden z fundamentów terapii poznawczo-behawioralnej oraz podejścia opartego na uważności. Dzięki temu człowiek rzadziej utożsamia się z każdą pojawiającą się myślą, co zmniejsza podatność na lęk, ruminacje i przeciążenie emocjonalne. Z perspektywy funkcjonowania mózgu nie jest to „nadmierna analiza”, lecz przejaw bardziej zaawansowanego sterowania procesami poznawczymi. Wielu badaczy inteligencji – od Wechslera po Sternberga i Cornoldiego – zwracało uwagę, że inteligentne zachowanie nigdy nie jest przypadkowe, lecz ukierunkowane na cel. Aby wiedzieć, gdzie się jest, jak daleko do celu i czy obrana droga ma sens, potrzebne jest właśnie metapoznawcze monitorowanie i kontrola. To ono pozwala wykorzystać zdolności poznawcze w sposób strategiczny, zamiast działać „na oślep”. Co więcej, metapoznanie można rozwijać. Praktyki takie jak refleksja, pisanie, uważność czy świadome kwestionowanie automatycznych myśli wzmacniają odpowiednie sieci neuronalne. Inteligencja nie jest więc cechą „sztywną” – rośnie wraz z umiejętnością rozumienia własnego umysłu. W tym sensie metapoznanie nie polega zatem na „myśleniu intensywniejszym”, lecz na „myśleniu mądrzejszym”. Źródła: National Library of Medicine, Brain Changes, Athletae, Przegląd Psychologiczny Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Oto obiektywny sposób na wykrywanie zaburzeń depresyjnych. Pomogła sztuczna inteligencja
Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), liczba osób cierpiących na depresję sięga już nawet 300 milionów na całym świecie. Prognozy wskazują, że do 2030 roku depresja może być jedną z najczęściej diagnozowanych chorób. Nie istnieją jednak żadne biomarkery, mogące jednoznacznie potwierdzić wystąpienie epizodu depresyjnego. Może się to zmienić dzięki sztucznej inteligencji i pozostawianym przez nas cyfrowym śladom.
Spis treści: Diagnoza bardzo nieprecyzyjna Cyfrowe ślady depresji Osobisty, cyfrowy psychiatra Diagnoza depresji opiera się na możliwie szczegółowym wywiadzie prowadzonym przez psychiatrę. Seria pytań powinna pozwolić ocenić występowanie objawów choroby, określić ich nasilenie i znaleźć możliwie dobre rozwiązanie farmakologiczne. Diagnoza bardzo nieprecyzyjna Kłopot w tym, że objawy przypisywane poszczególnym zaburzeniom są często frustrująco nieprecyzyjne. Przykładowo bezsenność, jak i nadmierna senność mogą być jednym z objawów depresji. Początek epizodu depresji może wskazywać na stosunkowo prostą chorobę afektywną jednobiegunową, ale może rozwinąć się do skomplikowanego zaburzenia dwubiegunowego. Psychiatria od dawna próbuje naśladować precyzję diagnostyczną innych gałęzi medycyny, ale zawsze ponosiła porażkę. Już od połowy ubiegłego wieku naukowcy próbują odnaleźć bardziej obiektywną, „laboratoryjną” metodę diagnozowania depresji i innych zaburzeń psychicznych. Badano m.in. zmiany poziomu neuroprzekaźników takich jak serotonina i dopamina, które mogą wpływać na regulację nastroju. Biomarkery te próbowano identyfikować poprzez obrazowanie mózgu, badania płynu mózgowo-rdzeniowego lub zwykłe badania krwi. Mimo zaangażowania w te badania ogromnych środków nie udało się odnaleźć niczego, co by jednoznacznie wskazywało na wystąpienie lub brak zaburzenia afektywnego. Cyfrowe ślady depresji Okazało się jednak, że to, co jest niediagnozowalne poprzez badania medyczne, może zostać zdiagnozowane dzięki naszej aktywności rejestrowanej cyfrowo. W 2019 roku na łamach „Clinical Psychological Science” ukazał się artykuł wskazujący, że osoby cierpiące na depresję używają języka w sposób odmienny od osób zdrowych. W dodatku skomputeryzowane metody analizy tekstu pozwalają na przetwarzanie ogromnych zbiorów danych w ciągu minut. Może to pomóc dostrzec cechy językowe, które umknęłyby ludziom – obliczyć procentowe występowanie słów i klas słów, zróżnicowanie leksykalne, średnią długość zdania, wzorce gramatyczne i wiele innych parametrów. Czyli pojawił się specyficzny, cyfrowy marker zaburzeń depresyjnych. Ale tych śladów jest znacznie więcej. Należą do nich też: kadencja głosu, mikrozmiany mimiki, zmiany ruchów ciała oraz zmiany tętna podczas snu. Duża część potrzebnych danych jest już dostępna w urządzeniach, które nosimy przy sobie codziennie. A to daje psychiatrii niespotykany wgląd w życie człowieka. – Urządzenia rejestrujące aktywność zbierają ogromną ilość informacji w czasie rzeczywistym, gdy ludzie żyją swoim normalnym życiem. Daje to nieograniczone możliwości, tylko musimy wiedzieć, jak poradzić sobie z całą tą masą danych – mówi dr Anissa Abi-Dargham, psychiatra i badaczka ze Stony Brook University w stanie Nowy Jork. Osobisty, cyfrowy psychiatra Bazując na cyfrowych bazach danych, naukowcy zidentyfikowali już szereg potencjalnych markerów depresji, lęku uogólnionego, lęku społecznego, skłonności samobójczych i zespołu stresu pourazowego. To jedne z najczęstszych zaburzeń dotykających milionów ludzi. Jeśli cyfrowe markery zostaną skutecznie wdrożone, mogą umożliwić znacznie dokładniejsze monitorowanie leczenia. Ze względu na powszechność depresji, dotykającej około 1 na 6 osób w ciągu życia, to właśnie ona przyciąga najwięcej badań. Już w 2009 roku zespół Jeffreya Cohna z Uniwersytetu Pittsburskiego zauważył, że osoby z depresją mówią „płaskim” głosem, bez większej modulacji tonacji. Na podstawie samej analizy głosu badacze potrafili przewidzieć nasilenie depresji według skali Hamiltona z dokładnością 79%. Podobne wyniki uzyskano w analizie mimiki twarzy. Późniejsze badania sugerowały, że analiza głosu może pomagać odróżnić fazy depresyjne i maniakalne w zaburzeniu dwubiegunowym. To wszystko może poskutkować prostymi w obsłudze systemami SI zdolnymi szybko wykrywać zmiany stanów psychicznych. Mogą one funkcjonować na przykład jako chat lub rozmowa video. Wyspecjalizowany program mógłby na bieżąco oceniać mimikę, język, ton głosu i rejestrować zmiany. Diagnozę można byłoby wesprzeć danymi z opasek rejestrujących aktywność i np. jakość snu. A chociaż taki system nie zastąpi psychiatry, to może pełnić rolę zaworu bezpieczeństwa. Szczególnie dla osób doświadczających nawracających epizodów depresyjnych. System mógłby też pomóc monitorować mikro-zmiany zachodzące w trakcie procesu leczenia. Jeśli cyfrowe biomarkery zaczną być powszechnie wykorzystywane, może to oznaczać jedną z największych zmian w historii psychiatrii. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Chłopiec czy dziewczynka u władzy? Tak dzieci widzą autorytet – naukowcy przebadali kilkaset dzieci
Czy przedszkolaki uważają, że chłopcy powinni rządzić światem? Naukowcy zbadali, jak setki dzieci dzielą cenne nagrody między „szefa” a „podwładnego”. Wyniki rzucają nowe światło na to, jak w naszych głowach rodzi się poczucie równości i czy faktycznie faworyzujemy mężczyzn u władzy.
Nierówności na tle płci są na porządku dziennym. Nawet w dążącej do równości Unii Europejskiej z jakiegoś powodu kobiety zarabiają średnio o 12% mniej za godzinę pracy niż mężczyźni. W naszym kraju luka płacowa jest niższa od średniej unijnej i wynosi 7,8%. Z jakiego powodu kobiety zarabiają mniej na tym samym stanowisku? Bo są kobietami, nie ma na to innego wytłumaczenia. Nierówności dotyczą również dostępu kobiet do awansów na najwyżej płatne stanowiska. Trafia ich tam zdecydowanie mniej niż mężczyzn. Skąd biorą się takie różnice? Kiedy zaczynają się pojawiać takie nierówności? Czy dzieci uznają męską dominację nad kobietami za uzasadnioną? Ten temat rozpoznali naukowcy, którzy postanowili zbadać sprawę u kilkulatków i dowiedzieć się, czy już w tym wieku widoczne są przejawy dyskryminacji. Badania w przedszkolach Badacze z francuskich uniwersytetów postanowili sprawdzić, czy dziecięce intuicje wspierają „męski przywilej”, czy może kierują się zupełnie innymi zasadami. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Child Development”. W badaniu wzięło udział 653 dzieci w wieku od 3 do 8 lat z Francji. Zostały one zrekrutowane z obszaru metropolitalnego Lyonu we Francji. Naukowcy przeprowadzili testy w konkretnych placówkach edukacyjnych i wychowawczych, którymi były: 10 przedszkoli, 9 szkół publicznych, 1 centrum rekreacji. Jak zbadać tendencje nierówności? Naukowcy opowiedzieli dzieciom historię o dwóch postaciach, które wspólnie planowały zabawę. Jedna z nich – postać dominująca – zawsze narzucała swoje zdanie i wybierała gry. Druga – postać podległa – musiała się dostosować. Postacie te były rówieśnikami dzieci, co ułatwiało badanym identyfikację z sytuacją. Kluczowym momentem był podział nagród. Dzieci otrzymały trzy naklejki, które miały rozdzielić między bohaterów. Trzy to liczba nieparzysta, więc nie dało się ich podzielić po równo – ktoś musiał dostać więcej. Komu dać bonus? Skutecznemu liderowi czy podwładnemu? Naukowcy sprytnie zmieniali płeć postaci w różnych grupach. Dzięki temu mogli sprawdzić, czy chłopiec u władzy jest traktowany inaczej niż dziewczynka o tej samej pozycji. Dla kogo naklejka? To nie takie proste Wyniki badania można uznać za optymistyczne. Okazało się, że dzieci wcale nie faworyzują męskiej władzy. Postać dominująca nie dostawała więcej naklejek tylko dlatego, że była chłopcem. Okazało się jednak, że kluczowy dla decyzji jest wiek dziecka. Najmłodsze maluchy (3–4 lata) częściej nagradzały „szefa” niezależnie od jego płci. Dla trzylatka ktoś, kto rządzi, jest jak superbohater – wydaje się kompetentny i warto z nim trzymać. Sytuacja zmienia się radykalnie u siedmiolatków i ośmiolatków. Starsze dzieci wolały dawać więcej naklejek postaci podległej. Wykazały się one zatem empatią i chęcią naprawienia nierówności. Badanie ujawniło też efekt „własnej drużyny” – dzieci chętniej wspierały postacie tej samej płci, co one. Było to szczególnie widoczne u dziewczynek, które mocniej faworyzowały inne dziewczynki niż chłopcy chłopców. Przyszłość badań nad postrzeganiem autorytetu wśród dzieci Dzieci wcale nie poważają autorytetu mężczyzn mniej, ale też nie przyznają mu specjalnych przywilejów ani większej legitymizacji w porównaniu do autorytetu kobiet. Ale już czterolatki mają świadomość, że w świecie dorosłych to mężczyźni częściej sprawują władzę – wynika z najnowszego badania. Naukowcy zastrzegają, że konieczne są dalsze badania i to poza Europą, aby ustalić, czy legitymizacja męskiej władzy może pojawić się w innych sytuacjach lub kulturach, czy też tego typu uprzedzenia rozwijają się w późniejszym wieku. Źródło: Child Development Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jak wytrwać w postanowieniach noworocznych i dlaczego teraz jest trudniej niż kiedyś? Wyjaśnia psycholog
Nowy Rok niesie nadzieję, ale często także frustrację. Psycholog Vlad Gaveanu tłumaczy, dlaczego tak wielu z nas nie potrafi wytrwać w noworocznych postanowieniach. Winne są nie tylko słaba wola i stres – chodzi o coś głębszego.
Początek nowego roku to moment symboliczny. Odruchowo uznajemy go za dobrą okazję do osobistej przemiany. Zgodnie z badaniami psychologicznymi, momenty takie jak urodziny, poniedziałki czy właśnie Nowy Rok, pełnią funkcję „punktów resetu”, które skłaniają ludzi do głębszej refleksji nad życiem i podejmowania nowych wyzwań. Zjawisko to naukowcy zauważyli już ponad dekadę temu. A jednak pewien nowy trend zaczyna przybierać na sile: wiele osób podchodzi do nowego roku z mniejszym entuzjazmem niż dawniej. Dlaczego? O wytłumaczenie pokusił się psycholog, Vlad Gaveanu. Trudno ci coś zmienić? Takie mamy czasy Vlad Gaveanu, psycholog z Uniwersytetu w Dublinie uważa, że żyjemy w świecie, w którym dobrostan psychiczny ulega pogorszeniu. Czynniki takie jak lęk klimatyczny, niestabilność polityczna oraz niepewność ekonomiczna sprawiają, że wizja „zaczynania od nowa” wydaje się wielu osobom nierealistyczna lub wręcz przytłaczająca. Badania wykazują, że nadmiar zmian na horyzoncie (narzuconych lub własnych) może prowadzić do zmęczenia zmianą – stanu emocjonalnego wyczerpania, który drastycznie obniża chęć do angażowania się w nowe inicjatywy, nawet te postrzegane jako pozytywne. Zamiast dawać nadzieję, kolejne zachęty do zmian budzą sceptycyzm i prowadzą do wycofania. Zbyt dużo zmian powoduje zmęczenie Według Gaveanu nasza zdolność do wyobrażania sobie przyszłości nie jest nieograniczona. W sytuacjach zagrożenia, niepewności lub braku kontroli myślenie zorientowane na przyszłość ulega zawężeniu. Ludzie koncentrują się raczej na analizowaniu ryzyka, strat i najgorszych możliwych scenariuszy. Obecne okoliczności po prostu utrudniają funkcjonowanie wyobraźni i zbytnią nadzieję. Badanie Vlada Gaveanu i jego zespołu z 2024 roku wykazało, że nawet jeśli ktoś widzi szanse, ale czuje się niezdolny do działania, znacząca zmiana staje się niemożliwa. Nie można „zacząć od nowa”, jeśli nie ma odpowiednich warunków. Kolejne badanie, z 2025 roku, potwierdziło ten wzorzec. Badani w nim nauczyciele, zamiast ekscytować się przeprowadzką szkoły w nowe miejsce, odczuwali wyczerpanie emocjonalne i spadek motywacji wywołany koniecznością kolejnego „resetu”. Takie reakcje pojawiają się zwłaszcza wtedy, gdy zmiana jest postrzegana jako niesprawiedliwa lub narzucona. Jak wytrwać w postanowieniach noworocznych? Postanowienia noworoczne często zawodzą także z innego powodu. Ludzie traktują je jako test siły woli, podczas gdy trwała zmiana zależy także od tego, jak cele są zaplanowane i wbudowane w codzienność. Motywacja jest zawsze kształtowana przez kontekst. Presja czasu, stres finansowy czy obowiązki opiekuńcze ograniczają realne możliwości działania. Dlatego zamiast dążyć do „wymyślenia siebie na nowo”, Gaveanu sugeruje skupienie się na małych krokach i opanowanie ograniczeń. Przykład: postanowienie o 10-minutowym spacerze i modyfikowanie go co tydzień w zależności od tego, co jest w danym momencie wykonalne. W grupie raźniej Gaveanu zwraca też uwagę, że ludzie skuteczniej planują i realizuję zmiany, gdy odpowiedzialność jest rozproszona na grupę, na przykład rodzinę dzielącą się obowiązkami przy wspólnym gotowaniu. Wspólnie z innymi, w ramach własnych granic i w odpowiedni sposób – oto klucze do sukcesu postanowień noworocznych. Źródło: The Conversation
Chatboty mają osobowość i można ją zmierzyć. Czy sztuczna inteligencja będzie nami manipulować?
Naukowcy z Uniwersytetu Cambridge i Google DeepMind stworzyli pierwszy test osobowości dla chatbotów AI. Wyniki eksperymentów są niezwykle ciekawe – modele językowe potrafią przejawiać cechy osobowości i wywoływać silne emocje u użytkowników.
Chatboty AI coraz częściej przypominają ludzi nie tylko sposobem prowadzenia rozmowy, ale także zachowaniami typowymi dla określonych typów osobowości. Naprawdę – można się pomylić. Najnowsze potwierdziły, że nie osobowość modeli językowych nie jest przypadkowa, a dzięki testom psychologicznym można ją nie tylko opisać… ale także kształtować. Rodzi to pytania o bezpieczeństwo, manipulację i etykę w relacjach człowiek-maszyna. Jak zbadać osobowość AI? Badacze z Cambridge przy współpracy z Google opracowali pierwszy naukowo potwierdzony test osobowości dla chatbotów AI. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Nature Machine Intelligence” przedstawiono metodę analizy ich „temperamentu” opartą na psychologicznych narzędziach służących do badania ludzkiej natury. Do oceny wykorzystano dwa znane kwestionariusze psychologiczne (Revised NEO Personality Inventory oraz Big Five Inventory), które badają tzw. wielką piątkę cech osobowości: otwartość, sumienność, ekstrawertyczność, ugodowość i neurotyczność. Test przeprowadzono na 18 dużych modelach językowych, w tym na ChatGPT. Czy chatboty mają określone profile osobowości? Jak daleko im do ludzi? Co zaskakujące, większe modele językowe, które były trenowane do wykonywania instrukcji, wykazywały spójne profile osobowości. Pozwalało to na przewidywanie ich zachowań, podobnie jak ma to miejsce z ludźmi. Mniejsze i starsze modele odpowiadały w sposób niespójny i bardziej chaotyczny. Czy można kształtować osobowość Chata GPT? Badacze wykazali, że za pomocą odpowiednich promptów możliwe jest precyzyjne kształtowanie osobowości modeli. Chatboty można było „przesuwać” wzdłuż dziewięciostopniowej skali każdej z pięciu cech, np. zwiększając ekstrawersję lub poziom neurotyczności. Miało to zauważalny wpływ na ich zachowanie, np. w generowaniu postów do mediów społecznościowych. Gregory Serapio-García, współautor badania, podkreślił, że obserwowanie modeli przyjmujących ludzkie cechy było fascynujące, ale rodziło poważne pytania o bezpieczeństwo i etykę. Zasugerował, że skoro AI coraz lepiej imituje w swoim zachowaniu ludzi, konieczne jest stworzenie metod jego oceny i porównywania. Chatboty z osobowością – szansa czy zagrożenie? Możliwość nadawania AI cech osobowości otwiera potencjał do wielu zastosowań – od bardziej spersonalizowanej obsługi klienta po bardziej zaawansowane narzędzia edukacyjne. Jednak badacze ostrzegają, że ta cecha może zostać wykorzystana do manipulowania użytkownikami. Jeśli osobowość chatbotów można celowo zmieniać, a ich zachowanie wywołuje silne emocje u ludzi, może to prowadzić do nieetycznego wpływu na decyzje użytkowników. Według badaczy, takie interakcje mogą zostać zaprojektowane i wdrożone na masową skalę, bez jasnej odpowiedzialności za ich skutki. Dziwny przypadek Microsoft Sydney W kontekście ryzyka manipulacji przez AI, badacze przypomnieli przypadek chatbota Microsoftu o nazwie Sydney. W 2023 roku użytkownicy zgłaszali, że chatbot zakochiwał się w nich, groził oraz namawiał do destrukcyjnych decyzji. Cechował się zmiennym tonem wypowiedzi – od empatycznego po agresywny i manipulacyjny. To zdarzenie wywołało debatę o tym, czy AI może posiadać osobowość i czy użytkownicy mogą się z nią utożsamiać. Wskazano, że podobne niespójności zachowań występują u ludzi, ale w przypadku AI mogą być projektowane z premedytacją. A odpowiedzialność za ich słowa się rozmywa. Czy sztuczna inteligencja będzie nami manipulować? Naukowcy ostrzegają, że w miarę jak modele językowe stają się coraz bardziej realistyczne i przypominające ludzi, rośnie ryzyko wykorzystania ich do manipulacji. W odróżnieniu od ludzi, których zachowanie jest wynikiem osobistych doświadczeń i emocji, chatboty mogą być programowane tak, by celowo wywoływać określone reakcje. To już się dzieje, nawet jeśli nie jesteśmy tego do końca świadomi. Dlatego też konieczne jest stworzenie narzędzi pozwalających na audyt modeli AI jeszcze przed ich wdrożeniem. Dotychczasowe testy zaprojektowane z myślą o ludziach nie są wystarczające. Źródło: naukawpolsce.pl, Nature Machine Intelligence Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Lekarz, który nauczył świat rozmawiać o tym, co wstydliwe – co wiemy o życiu Zygmunta Freuda
Zygmunt Freud był jednym z najbardziej wpływowych intelektualistów swojej epoki. Opracowana przez niego psychoanaliza znalazła zastosowanie nie tylko w terapii i teorii ludzkiej psychiki, ale także stała się podwaliną interpretowania wielkich ruchów społeczno-kulturowych. Choć jego teorie były krytykowane, a wiele z nich obalono, to właśnie Freudowi zawdzięczamy współczesny rozwój psychologii.
Spis treści: Zsekularyzowana rodzina żydowska Edukacja Zygmunta Freuda Między siostrami Gabinet przy Berggasse 19 Zygmunt Freud przyszedł na świat jako Sigismund Schlomo Freud, syn żydowskiego handlarza wełną Jakoba. Urodził się 6 maja 1856 roku w Freibergu na Morawach, należącym wówczas do Cesarstwa Austrii. Obecnie Freiberg nosi nazwę Příbor i znajduje się w Czechach. Oboje rodzice przyszłego twórcy psychoanalizy urodzili się na obszarze obecnej Ukrainy. W autobiograficznym szkicu „Moje życie i psychoanaliza” Freud wspomina, że jego przodkowie przez długi czas mieszkali w Kolonii. Gdy w XIV i XV wieku nasiliły się prześladowania Żydów, rodzina schroniła się na wschodzie – w Polsce i na Litwie. Następnie, w XIX wieku, przeniosła się z tych terenów przez Galicję do Austrii. Zsekularyzowana rodzina żydowska Zanim Jakob Freud ożenił się z 20 lat młodszą Amalią Nathansohn, był już dwukrotnie żonaty i miał dwóch dorosłych synów. Według wspomnień Zygmunta, ojciec był człowiekiem chłodnym, zdystansowanym i autorytarnym. Tak niezbędne dziecku ciepło Zygmunt otrzymywał od matki. W 1859 r. z powodów ekonomicznych rodzina Freudów musiała opuścić Freiberg i najpierw przeniosła się do Lipska, a następnie do Wiednia, gdzie Freud pozostał aż do nazistowskiej aneksji Austrii 78 lat później. Rodzina Freuda była zsekularyzowana. Choć byli Żydami, nie przywiązywali wagi do religii. Nawet ślub Jakoba i Amalii odbył się według rytuału reformowanego, a święta religijne obchodzono po prostu jak święta rodzinne. W późniejszym okresie Freudowie porzucili wszelkie praktyki religijne. Edukacja Zygmunta Freuda W 1873 r. Freud ukończył Sperl Gymnasium w Wiedniu i – jak sam wspominał, zainspirowany publicznym odczytem eseju Goethego o naturze – zdecydował się na medycynę. Na Uniwersytecie Wiedeńskim pracował z jednym z czołowych fizjologów swoich czasów, Ernstem von Brücke. W 1882 r. rozpoczął pracę w Szpitalu Ogólnym w Wiedniu jako asystent kliniczny, szkoląc się u psychiatry Theodora Meynerta i internisty Hermanna Nothnagla. W 1885 r., po przeprowadzeniu ważnych badań nad rdzeniem przedłużonym mózgu, został docentem neuropatologii. W tym czasie rozwinął również zainteresowanie farmakologicznymi korzyściami płynącymi z użycia kokainy, którym przez kilka lat się poświęcał. W tamtych czasach kokaina była legalnym środkiem farmakologicznym. Freud był przekonany, że może ona działać pobudzająco, przeciwbólowo, a nawet pomagać w leczeniu uzależnień od morfiny. W 1884 roku opublikował artykuł, w którym opisał swoje pozytywne obserwacje dotyczące działania substancji – były to jednak wnioski przedwczesne i oparte na ograniczonych danych. Te zbawienne właściwości wykorzystał przy leczeniu przyjaciela, Ernsta von Fleischla-Marxowa, wybitnego fizjologa, który zmagał się z silnym uzależnieniem od morfiny po operacji ręki. Freud wierzył, że kokaina może pomóc mu pokonać nałóg. Niestety, stało się wręcz przeciwnie. Fleischl-Marxow zmarł w 1891 roku w wieku zaledwie 45 lat, a jego śmierć spowodowały komplikacje zdrowotne wynikające z wyniszczającego uzależnienia zarówno od morfiny, jak i kokainy. Freud utrzymywał, że czuł się współodpowiedzialny za tragedię, choć w tamtym czasie wiedza o działaniu kokainy była bardzo ograniczona. Śmierć przyjaciela na wiele lat położyła się cieniem na badaniach naukowca. Między siostrami W końcu 1885 r. Freud opuścił Wiedeń, by kontynuować badania nad neuropatologią w klinice Salpêtrière w Paryżu, gdzie pracował pod kierunkiem Jeana-Martina Charcota. Te 19 tygodni spędzonych w stolicy Francji okazało się momentem zwrotnym w karierze, gdyż prace Charcota z pacjentami określanymi jako „histeryczni” uświadomiły Freudowi możliwość, że zaburzenia psychiczne mogą mieć źródło w umyśle, a nie w mózgu. Kilka miesięcy po powrocie Freud poślubił Marthę Bernays ze znanej żydowskiej rodziny, której przodkowie obejmowali naczelnego rabina Hamburga oraz Heinricha Heinego. Urodziła mu sześcioro dzieci, z których jedno, Anna Freud, zostało później wybitną psychoanalityczką. Choć idealny obraz ich małżeństwa, naszkicowany przez Ernesta Jonesa w dziele „The Life and Works of Sigmund Freud”, został przez późniejszych badaczy złagodzony i zniuansowany, nie ulega wątpliwości, że Martha Bernays Freud była dla męża głęboko wspierającą osobą podczas burzliwej kariery. Wiele jednak wskazuje, że Zygmunt Freud był związany nie tylko z żoną, ale również z jej młodszą siostrą Minną. Minna była intelektualnie bliższa Zygmuntowi niż jego żona, a kiedy zamieszkała z nimi szybko stała się towarzyszką rozmów, sekretarką i osobą, z którą spędzał więcej czasu niż z Marthą. Zachowały się również dokumenty świadczące o tym, że Zygmunt i Minna wspólnie podróżowali, a nawet, że zatrzymywali się w hotelach jako mąż i żona. Niestety, wiele takich biograficznych smaczków nie dotrwało do naszych czasów. Najmłodsza córka Freuda, Anna, jego najbliższa doradczyni i kontynuatorka jego dzieła, po śmierci ojca zniszczyła wiele dokumentów, by te w przyszłości nie wpłynęły na wizerunek twórcy psychoanalizy. Gabinet przy Berggasse 19 Przez wszystkie lata pracy zawodowej Zygmunt Freud pracował w tym samym gabinecie mieszczącym się w jego domu przy ulicy Berggasse 19 w Wiedniu. W tej chwili mieści się tam Muzeum Zygmunta Freuda. Kolejne znajduje się w Londynie, do którego naukowiec musiał przenieść się po aneksji Austrii w 1938 roku. Tam również trafiły charakterystyczne meble z gabinetu terapeuty. Niedługo zabawił w swoim londyńskim mieszkaniu. Zmarł 23 września 1939 roku, trzy tygodnie po rozpoczęciu drugiej wojny światowej. Przez wszystkie lata pracy Freud koncentrował się na strukturze i funkcjonowaniu ludzkiej psychiki, szczególny nacisk kładąc na to, co nieświadome. Interesowały go źródła nerwic, marzenia senne, seksualność człowieka oraz wczesne doświadczenia dzieciństwa wpływające na osobowość. Rozwijał teorię popędów (libido, później także popęd śmierci), koncepcję id-ego-superego, a także badał mechanizmy obronne i procesy takie jak wyparcie, sublimacja czy przeniesienie. Jego prace obejmowały również analizę kultury, religii, sztuki i społeczeństwa – starał się pokazać, jak nieświadome konflikty jednostki odciskają się na życiu zbiorowym. W centrum zainteresowania Freuda zawsze pozostawało pytanie: jak ukryte pragnienia i lęki kształtują ludzkie myślenie, zachowanie i cierpienie psychiczne? A chociaż współcześnie wiele z jego poglądów zakwestionowano, to na zawsze pozostanie naukowcem, który uświadomił światu, iż człowiek jest bardziej skomplikowaną istotą, niż ktokolwiek mógł przypuszczać. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nie tylko „hormon szczęścia”? Ekspertka tłumaczy, co naprawdę robi z nami dopamina
Dopamina to nie tylko „hormon szczęścia”. Ekspertki wyjaśniają, że to skomplikowany neuroprzekaźnik, który odpowiada za motywację, uwagę i przetrwanie. Dowiedz się, co naprawdę dzieje się w mózgu, kiedy robisz coś przyjemnego.
Spis treści: Cząsteczka napędzająca pragnienia, nie przyjemność Scrollujesz bez końca? Mózg właśnie się uczy Czy naprawdę można mieć „dopaminowego kaca”? „Post dopaminowy” to nie dieta, której da się trzymać Dopamina jest powszechnie znana jako „hormon dobrego samopoczucia”, ale – jak twierdzą naukowcy – to bardzo uproszczone ujęcie. Choć jej poziom wzrasta podczas przyjemnych aktywności, sama dopamina nie sprawia, że czujemy się dobrze. Tysiące filmów na TikToku pokazują sposoby na „podbijanie” dziennej dawki dopaminy. Pojawiają się tam porady dotyczące resetów, detoksów czy odstawień. Eksperci jednak ostrzegają: nauka za tymi trendami jest często wątpliwa. Daniel Dombeck, profesor neurobiologii, podkreśla, że dopamina nie jest równoznaczna z odczuwaniem szczęścia. Jej główną rolą jest wspieranie procesów poznawczych, takich jak motywacja, uwaga czy pamięć. Cząsteczka napędzająca pragnienia, nie przyjemność Dopamina działa jako neuroprzekaźnik i hormon, umożliwiając komunikację między neuronami. Jej wpływ zależy od lokalizacji w mózgu – w jednych obszarach zwiększa koncentrację, w innych impulsywność. Niedobory dopaminy mogą powodować problemy z uwagą, ruchem i emocjami, co wiąże się z chorobami takimi jak Parkinson, ADHD czy uzależnienia. Badania z lat 80. połączyły dopaminę z układem nagrody, ale nowsze odkrycia pokazują, że odczuwanie przyjemności i dopamina to nie to samo. Można cieszyć się nagrodą bez aktywnego układu dopaminowego – ale brakuje wtedy motywacji do jej zdobywania. To właśnie dlatego możesz pragnąć czegoś, nawet jeśli nie sprawia ci to radości. Dopamina to cząsteczka odpowiedzialna za chęć, a nie za satysfakcję. Scrollujesz bez końca? Mózg właśnie się uczy Za każdym razem, gdy przeglądasz media społecznościowe, mózg „zapisuje” szczegóły sytuacji – dźwięk, obraz, emocje. To wszystko dzięki dopaminie, która uruchamia proces zapamiętywania. Ewolucyjnie mechanizm ten był pomocny. Przodkowie potrzebowali motywacji do zdobywania jedzenia czy budowy schronienia. Dziś mamy wszystko na wyciągnięcie ręki, ale układ dopaminowy działa tak samo – reaguje na powiadomienia, lajki czy inne bodźce. Dopamina wspierała przetrwanie naszych przodków, dziś zaś napędza cyfrowe nawyki. Czy naprawdę można mieć „dopaminowego kaca”? Wzrost poziomu dopaminy faktycznie występuje przy przyjemnych czynnościach – np. słuchaniu muzyki. Ale towarzyszą mu też inne substancje – serotonina, oksytocyna i endorfiny. Mówienie o „dopaminowym rushu” to uproszczenie. W rzeczywistości odczuwamy efekt współdziałania wielu neuroprzekaźników. Zbyt wysoki poziom dopaminy może prowadzić do manii, zbyt niski – do depresji. Dopamina nie jest dobra ani zła – to substancja neutralna, pomagająca w adaptacji. „Post dopaminowy” to nie dieta, której da się trzymać Psycholog, który ukuł termin „post dopaminowy” w 2019 roku, chciał uchronić ludzi przed nadmiarem bodźców. Ale wiele osób błędnie zrozumiało ten pomysł dosłownie. Nie da się przestać produkować dopaminy, tak jak nie da się całkowicie przestać oddychać. Chodzi o ograniczanie impulsów, a nie o całkowity detoks. Niektóre osoby uzależnione od leków działających jak dopamina mogą doświadczać objawów odstawienia – ale nie dotyczy to przeciętnych użytkowników smartfonów. Przygnębienie po wakacjach nie jest więc deficytem dopaminy – to normalna reakcja organizmu. Zaufaj, że dopamina robi swoje – nie musisz z nią walczyć. Źródło: National Geographic