W jakim wieku osiągamy szczyt inteligencji? Badanie psychologów z Polski i Australii obala wszystkie przekonania
Badania psychologów wykazały, że szczyt możliwości intelektualnych człowiek osiąga w zupełnie innym wieku, niż sądziliśmy. Analizie poddano m.in. zdolności poznawcze, cechy osobowości, inteligencję emocjonalną i empatię.
Kiedy nasze umysły działają najsprawniej? Wydawałoby się, że podobnie jak nasze ciała – w młodości. A jednak nowe badanie międzynarodowego zespołu psychologów skutecznie obala stereotypy. Jego wyniki opublikowano właśnie w czasopiśmie „Intelligence”. Autorami publikacji są prof. Gilles Gignac z Uniwersytetu Zachodniej Australii oraz prof. Marcin Zajenkowski z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Inteligencja starzeje się inaczej, niż myślimy Tym razem badacze przyjrzeli się zmianom poziomu różnych rodzajów inteligencji i cech psychologicznych w ciągu życia. Wskazują, że choć tzw. inteligencja płynna osiąga szczyt ok. 20. roku życia, to wiele innych zdolności – takich jak inteligencja emocjonalna – poprawia się wraz z wiekiem. Może to tłumaczyć, dlaczego największe osiągnięcia zawodowe często przypadają na okres między 55. a 60. rokiem życia. Co badano? Lista kompetencji W badaniu przeanalizowano dziewięć obszarów uznawanych za kluczowe dla życiowego sukcesu. A są to: zdolności poznawcze, cechy osobowości, inteligencja emocjonalna, wiedza finansowa, rozumowanie moralne, odporność na błędy poznawcze, elastyczność poznawcza, empatia, potrzeba poznania. Wszystkie te zmienne zestawiono na wspólnej skali, aby umożliwić bezpośrednie porównania. Jak wyjaśnia prof. Zajenkowski, poszczególne kompetencje intelektualne „starzeją się” w różnym tempie. Niektóre z wiekiem słabną (np. giętkość poznawcza), inne zaś rosną – jak na przykład zdolność do unikania tzw. błędu poznawczego utopionych kosztów, czyli inwestowania zasobów, kiedy wiadomo, że nie ma to już sensu. Kiedy osiągamy szczyt możliwości umysłowych? Analizy wykazały, że ogólny szczyt funkcjonowania pojawia się w późnej dorosłości, między 55. a 60. rokiem życia. – To okres, który pokrywa się z przeciętnym szczytem osiągnięć zawodowych, jak obejmowanie kluczowych stanowisk – podkreśla prof. Zajenkowski. Życiowa mądrość przychodzi z wiekiem Wyniki badań podważają popularne przekonanie, że największe możliwości psychologiczne przypadają na wiek 20–30 lat. – Owszem, dotyczy to niektórych zdolności, np. szybkiego rozumowania, ale wiele innych – jak kompetencje werbalne, rozumowanie moralne czy odporność na błędy poznawcze – osiąga szczyt znacznie później, nawet około 60. roku życia – dodaje profesor. Mamy więc naukowy dowód, że życiowa mądrość przychodzi z wiekiem. Dlatego, jak podsumowuje prof. Zajenkowski, osoby najlepiej predysponowane do pełnienia ról wymagających odpowiedzialnych decyzji (np. astronauci) mają najczęściej między 40 a 65 lat. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
W odwróconym świecie. Dlaczego warto oglądać „Stranger Things”? Psycholożka wyjaśnia
Jest wiele powodów, dla których warto zobaczyć „Stranger Things”. Przede wszystkim ten serial mówi nam, że nie musimy być piękni i idealnie odprasowani – pisze Natalia de Barbaro, psycholożka i trenerka.
Stworzony przez braci Duffer dla Netfliksa serial „Stranger Things”, którego akcja rozgrywa się w latach 80., łączy w sobie poetykę science fiction i horroru. Wszystko zaczyna się w dniu, w którym w małym amerykańskim miasteczku znika pewien nastolatek. Oto trzy (z wielu) psychologicznych powodów, dla których warto zobaczyć „Stranger Things”. Dziwacy są OK W serialu wspaniale nakreślone są postacie dziwaków i outsiderów: brat chłopca, którego zaginięcie stanowi główną kanwę opowieści w pierwszym sezonie, Christopher, który zamiast chodzić na imprezy, słucha The Clash i mówi, że „bycie dziwakiem jest super”; Barb, przyjaciółka jego ukochanej, która – chociaż jest kilkunastoletnią uczennicą – wygląda jak nauczycielka w swoich ogromnych okularach i jeśli idzie na imprezę, to tylko jako przyzwoitka; oszalała z niepokoju mama zaginionego Willa grana przez Winonę Ryder; szczerbaty i sepleniący przyjaciel zaginionego chłopca Dustin. Te wszystkie postacie mówią nam, że nie musimy być piękni i idealnie odprasowani. No i ta najwspanialsza dziwaczka Nastka, dziewczynka, która pojawia się w świecie zwykłych ludzi, w małomiasteczkowej knajpie, w brudnej koszuli nocnej, cała umorusana, z ogromnymi oczami, prawie ogoloną głową. Mimo że przez cały sezon wypowiada zaledwie kilkanaście słów, wydaje się najbardziej wyrazistą postacią. Jest naraz z tego i z innego świata, a jej obecność jest silna i niepokojąca. Autentyczny świat nastolatków w „Stranger Things” Oglądałam „Stranger Things” ze swoim trzynastoletnim synem. I często miałam wrażenie, że ten serial jest co najmniej tak samo, jeśli nie bardziej, przeznaczony dla niego niż dla mnie. W „Stranger Things” nastoletni chłopcy grają pierwsze skrzypce. Grupa przyjaciół zaginionego Willa z pomocą niesamowitej Nastki, z nie mniejszą niż dorośli determinacją szuka rozwiązania zagadki. W przeciwieństwie do wielu innych seriali i filmów, w których dzieci zdają się mówić zdania wymyślone przez dorosłych, tu ich dialogi brzmią naturalnie. Zachowują się jak dzieci/nastolatki: przyjaźnią się, kłócą, obrażają się na siebie i godzą, a dzięki filmowemu gatunkowi, w którym ich umieszczono, przeżywają przygody, o których koledzy z filmów obyczajowych mogą tylko czytać w komiksach. Odwrócony Świat i sztuka budowania napięcia Nigdy nie wielbiłam gatunku science fiction, ale po zobaczeniu „Stranger Things” pomyślałam, że może go nie doceniam. Serial pokazał mi, jak fajnie bać się na niby – twórcy kapitalnie budują napięcie. Pod nogami trzaskają gałęzie w gęstych przeszukiwanych nocami lasach, w mieszkaniu zaginionego chłopca nagle gaśnie, a potem zapala się światło, słychać trzaski w słuchawkach telefonów – aż wreszcie napięcie wybucha, wybrzuszają się ściany wcześniej spokojnego domu i naszym oczom ukazuje się cały mroczny, przerażający, lepki i okrutny Odwrócony Świat rządzony mocami, które nie są po naszej stronie! Na szczęście w każdej chwili można wcisnąć pauzę. Źródło: archiwum NG
Wspinaczka to najlepszy trening nie tylko dla ciała. Ćwiczy także umysł
Wspinaczka skalna to nie tylko sport – to medytacja w ruchu, która wpływa zarówno na ciało, jak i na umysł. Zobacz, dlaczego tak wiele osób uznaje ją za najlepszy trening wszechstronny.
Spis treści: Wspinaczka jako wszechstronny trening fizyczny Zwinność, balans i funkcjonalna sprawność Korzyści psychiczne i społeczne wspinania Wspinaczka a relacje i kontakt z naturą Ten sport nie przynosi wyłącznie korzyści fizycznych. To także gra tocząca się w głowie. Wspinacze potrafią zahipnotyzować, gdy z równą dozą siły, precyzji i spokoju przesuwają się w górę ściany. Ich ciała zdają się ignorować prawa grawitacji. To, co dzieje się w ich wnętrzu, jest jednak jeszcze bardziej niezwykłe. – Wspinaczka skalna pobudza każdy układ ciała i umysłu – mówi Pete Rohleder, kinezjolog z Kansas State University. – Angażuje niemal każdy mięsień, wystawia na próbę układ krążenia, a jednocześnie wymaga maksymalnie skupionego rozwiązywania problemów. Gdy dodamy do tego dreszcz emocji i satysfakcję z pokonywania trudności, powstaje potężna mieszanka korzyści fizycznych, przemiany psychicznej i pozytywnych emocji. Ulyana Nadia Horodyskyj, eksploratorka National Geographic i zapalona wspinaczka od prawie dwóch dekad, zgadza się z tym. – Dla mnie wspinanie to medytacja w ruchu, bo wymaga pełnej obecności w chwili tu i teraz – mówi. Takie korzyści pomagają wyjaśnić, dlaczego wspinaczka przestała być niszową pasją alpinistów, a stała się wielomiliardowym, globalnym sportem. – Dzięki setkom hal wspinaczkowych działających w Stanach Zjednoczonych i na całym świecie, wspinanie stało się łatwo dostępną formą treningu, z której może korzystać niemal każdy – mówi Horodyskyj, szefowa komunikacji naukowej w North Central Climate Adaptation Science Center na University of Colorado Boulder. Oto w jaki sposób ten sport zapewnia tak wyjątkowe połączenie korzyści dla ciała i umysłu. Wspinaczka jako wszechstronny trening fizyczny Choć może wyglądać jak popis głównie mięśni rąk i barków, wspinanie to trening całego ciała. Jednocześnie pracują serce, płuca, mózg oraz cały układ mięśniowo-szkieletowy. Każde wejście na ścianę to przeplatanie gwałtownych ruchów z chwilami bezruchu. Rami Hashish, fizjoterapeuta i konsultant ds. wydajności ciała z National Biomechanics Institute, nazywa to „treningiem interwałowym w przebraniu”. Taki rytm podnosi tętno i przyspiesza oddech. Dzięki temu poprawia się wydolność układu krążenia i rośnie VO₂ max. – W praktyce trenujesz serce, by wydajniej dostarczało tlen, podczas gdy mięśnie pracują z pełną mocą – wyjaśnia Hashish. Wspinaczka buduje też wszechstronną siłę w sposób, do którego niewiele innych aktywności może się zbliżyć. – Gdy mówimy o wzmacnianiu mięśni, mamy zazwyczaj na myśli trzy rodzaje ich pracy – tłumaczy Joyce Gomes-Osman, fizjoterapeutka i neurolog z University of Miami Miller School of Medicine. Pierwszy to skurcz koncentryczny – na przykład wtedy, gdy podciągasz się w górę, a włókna mięśniowe się skracają. Drugi to skurcz ekscentryczny – gdy opuszczasz się w kontrolowanym zjeździe, wydłużając włókna pod obciążeniem. Trzeci rodzaj to skurcz izometryczny, gdy trwasz w bezruchu, opierając się sile, na przykład stając na mikroskopijnym stopniu i jednocześnie napinając całe ciało, żeby utrzymać pozycję. – Fascynujące we wspinaczce jest to, że wykonujesz wszystkie trzy rodzaje pracy mięśniowej niemal bez zastanowienia. Często w ramach jednej sekwencji ruchów – mówi Gomes-Osman. Taki „multitasking” całego ciała przynosi wymierne efekty. Metaanaliza dziewięciu badań wykazała, że wspinaczka znacząco poprawia moc, wysokość wyskoku oraz siłę mięśni tułowia, górnych i dolnych partii ciała. – Kiedy się wspinasz, budujesz siłę praktycznie we wszystkich grupach mięśniowych – mówi Horodyskyj. – To naprawdę trening całego ciała. Ponieważ każdy chwyt wymaga utrzymania napięcia i wytrzymałości, wspinanie świetnie rozwija też siłę chwytu i wytrzymałość przedramion. To z kolei jest zaskakująco dobrym wskaźnikiem zdrowia i długości życia. Badania pokazują, że słabszy uścisk dłoni wiąże się z gorszym stanem układu krążenia i wyższą ogólną śmiertelnością. Pośrednio odzwierciedla on bowiem ogólną kondycję mięśni i zdolność organizmu do wykonywania podstawowych codziennych ruchów. – Mówiąc krótko, silniejsze dłonie mogą oznaczać silniejsze, dłuższe życie – podsumowuje Rohleder. Zwinność, balans i funkcjonalna sprawność Wspinaczka nie tylko buduje mięśnie. Uczy także, jak współpracują, bo każdy ruch – sięgnięcie, skręt, odepchnięcie – wymaga koordynacji oraz drobnych korekt równowagi i kontroli. – Wspinanie to trening równowagi w przebraniu – mówi Hashish. – Każdy stopień uczy mikrokorekt, które wyostrzają stabilność. Wspinacze poruszają się w głębokich zakresach zgięcia bioder i barków, wyprostu stawu skokowego i rotacji kręgosłupa. Często robią to, jednocześnie utrzymując ciężar całego ciała. Dzięki temu rozwijają mobilność, której wielu sportowców może im tylko pozazdrościć. – Używasz krańcowych zakresów ruchu, do których większość sportów nawet się nie zbliża – wyjaśnia Hashish. – A ponieważ robisz to pod obciążeniem, stawy pozostają mobilne i mocne. To kwintesencja tzw. sprawności funkcjonalnej – zdolności do sprawnego poruszania się w schematach ruchu potrzebnych na co dzień, takich jak przysiad, sięganie, przyciąganie czy stabilizowanie. Dzięki temu można wykonywać codzienne czynności bezpieczniej i z mniejszym wysiłkiem. Tego typu sprawność jest też silnie powiązana z mniejszym ryzykiem urazów oraz dłuższym, zdrowszym życiem. Jak podkreśla Rohleder, adaptacje, których wymaga wspinaczka, nie tylko poprawiają wyniki sportowe. – Sprawiają też, że codzienne zadania wymagają od nas mniej wysiłku – mówi. Korzyści psychiczne i społeczne wspinania Poza wyzwaniami fizycznymi wspinanie to także gra umysłowa. Każda droga, każde wejście i zejście wymagają strategii, pamięci i kreatywności. – We wspinaczce musisz planować kilka ruchów naprzód, „czytać” skałę, wyznaczać kolejne kroki, zachować spokój pod presją i dostosowywać się, gdy coś nie idzie zgodnie z planem – mówi Horodyskyj.– To sport, który wymaga rozumienia własnego ciała i tego, jak porusza się w przestrzeni. Dzięki temu rozwijasz koordynację, pewność siebie i zaufanie do samego siebie – dodaje Alyson Chun, zastępczyni dyrektora programów Adventure Sports and Recreation na Stanford University. Takie zaangażowanie poznawcze przynosi efekty także poza ścianą. Badanie opublikowane w „Journal of Human Kinetics” wykazało, że doświadczeni wspinacze mają szybszą prędkość przetwarzania informacji i lepsze postrzeganie przestrzenne niż osoby początkujące. Pokonywanie złożonych dróg wzmacnia bowiem połączenia nerwowe między ruchem, pamięcią i podejmowaniem decyzji. Badania pokazują również, że wspinanie może zmniejszać objawy depresji i lęku oraz poprawiać nastrój i poczucie własnej wartości. Dzieje się tak dzięki połączeniu uważnego ruchu i natychmiastowej informacji zwrotnej. – Pacjenci, którzy się wspinają, opisują to jako wyciszenie natrętnych myśli i emocji – mówi Anika Frühauf, adiunktka na University of Innsbruck i współautorka tych badań. Wspinaczka a relacje i kontakt z naturą Połączenie ruchu, uważności i wzajemnego zaufania pogłębia też więzi społeczne. – Uczestnicy często opisują silne poczucie zaufania budowanego między partnerami wspinaczkowymi. Szczególnie poprzez asekurowanie, kiedy jedna osoba dosłownie odpowiada za bezpieczeństwo drugiej – wyjaśnia Frühauf. Chun widzi to zjawisko na co dzień w swojej pracy. – Wspinacze uczą się wyznaczać cele, ciężko na nie pracować, próbować nowych rzeczy, ponosić porażki i odnosić sukcesy – mówi. – A kiedy wszystko to dzieje się w otoczeniu innych wspinaczy, którzy ci kibicują, ta aktywność staje się niezwykle satysfakcjonująca. Wspinanie w plenerze dodatkowo wzmacnia udowodnione już korzyści płynące z przebywania na łonie natury. Należą do nich lepszy nastrój, mniejszy poziom stresu i większe poczucie witalności. – Wspinanie pozwala wchodzić z krajobrazem w interakcję, zamiast tylko się nim zachwycać z daleka. Dzięki temu korzystasz z uroków przebywania na zewnątrz w najbardziej namacalny sposób – podkreśla Horodyskyj. Nic dziwnego, że w badaniu z 2025 roku 73 procent wspinaczy zadeklarowało poprawę zdrowia psychicznego po rozpoczęciu uprawiania tego sportu. Źródło: National Geographic
Pluszowy robot wielkości kota. Ta niewinna maskotka „zarażała” strachem
Dotyk, który zamiast uspokajać – wywołuje lęk. Takie zjawisko zarejestrowali naukowcy, badając reakcje ludzi przytulających pluszowego robota z „oddechem paniki”. Z pozoru niewinna zabawka okazała się źródłem stresu. Co to oznacza dla przyszłości interakcji człowieka z technologią?
Kiedy ludzie się boją, często chwytają bliską osobę za rękę, przytulają się do niej lub do zwierzęcia. Dotyk zazwyczaj działa kojąco. Ale nie zawsze. Naukowcy postanowili przetestować następującą hipotezę: dotyk może wcale nie obniżać negatywnych doświadczeń emocjonalnych, zwłaszcza gdy dotykana osoba (lub istota) sama jest pobudzona fizjologicznie. W tym celu przygotowano pluszowego robota symulującego przyspieszone oddychanie. Jaki uzyskano efekt? „Oddychające” roboty ujawniają, jak strach rozprzestrzenia się poprzez dotyk Oddychanie jest ściśle powiązane z emocjami: spokojny oddech sugeruje relaks, podczas gdy szybki oddech może sygnalizować strach lub panikę. Naukowcy chcieli sprawdzić, czy ludzie mogą wyczuć te zmiany w oddychaniu poprzez kontakt fizyczny – i czy wpływa to na reakcję ich ciała na strach. Nowe badania przeprowadzone przez zespół psychologów z Uniwersytetu Amsterdamskiego i Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej opublikowane na łamach „Emotion” rzucają nowe światło na to, jak emocje rozprzestrzeniają się poprzez dotyk. W badaniu wzięło udział ponad stu studentów i studentek (73% stanowiły kobiety). Wykorzystano pluszowego, futrzanego robota, który był mniej więcej wielkości małego kota domowego. Robot posiadał ukrytą, zmotoryzowaną, plastikową klatkę piersiową, która mogła kurczyć się i rozszerzać, imitując ludzki oddech. Uczestnicy oglądali serię klipów wideo (w tym scenę wywołującą strach z filmu „Lśnienie – The Shining”), trzymając robota w ramionach i przytulając go do klatki piersiowej. Pluszak oddychał coraz szybciej w momentach oglądania fragmentu filmu wywołującego strach. Strach jest zaraźliwy. Dosłownie Szybko oddychający pluszak trzymany przez studentów miał bezpośredni i znaczący wpływ na uczestników badania. Czym się to objawiało? Wzrostem tętna – uczestnicy trzymający robota, który zaczął przyspieszać oddychanie (symulując hiperwentylację) w trakcie klipu, doświadczyli wyraźnego wzrostu własnego tętna w porównaniu do tych, którzy trzymali robota oddychającego stabilnie lub nieoddychającego wcale; wzrostem lęku – przyspieszone tętno jest fizjologiczną oznaką nasilonego strachu i pobudzenia; percepcją strachu – badani ocenili, że szybko oddychający robot wydaje się „przestraszony”. Postrzegali ruchy robota jako „przekazujące” strach; gorszym nastrojem – chociaż subiektywne poczucie strachu szybko mijało, to uczestnicy badania zgłaszali później (po 5 minutach) niższy poziom pozytywnego nastroju. – Jeśli osoba, którą trzymasz, jest przestraszona, jej ciało może wysyłać sygnały, które nasilają twój własny strach. Nasze badania pokazują, że jednym z tych sygnałów jest oddech – mówi główny autor badania, dr Zachary Witkower z Uniwersytetu Amsterdamskiego. Terapeutyczne wykorzystanie robotów to przyszłość? Badanie ma szerokie implikacje. W kontekście interakcji człowiek-robot sugeruje, że maszyny symulujące oddychanie mogą być wykorzystywane do wpływania na emocje użytkowników. Podobnie jest w przypadku kontrolerów gier wideo wykorzystujących wibracje do nasilenia emocji. W kontekście terapeutycznym uspokajające roboty lub urządzenia noszone na ciele mogą pomóc ludziom regulować stres lub lęk poprzez sterowanie ich reakcjami fizjologicznymi. Ale ponoć nic nie zastąpi zabawy z żywym psem. Z drugiej strony badania są też przestrogą. Trzymanie się kogoś (lub czegoś), kto wpada w panikę, może również wywołać panikę. – Ludzie często trzymają się blisko innych, gdy się boją, ale jeśli druga osoba również się boi i hiperwentyluje, ten dotyk może przynieść odwrotny skutek, wzmacniając własną reakcję fizjologiczną – podsumowuje dr Witkower. Źródło: Emotion Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jak ćwiczyć pamięć? To proste – oto skuteczne mnemotechniki
Pamięć nie jest stałym darem, a dynamiczną umiejętnością, którą którą można świadomie kształtować i rozwijać przez całe życie. Fundamentem tej zdolności jest neuroplastyczność, czyli niezwykła zdolność mózgu do fizycznej adaptacji w odpowiedzi na doświadczenie. Jak ćwiczyć pamięć? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Mózg ma potencjał do ciągłego rozwoju Jak mózg koduje, przechowuje i odtwarza informacje? Holistyczny trening mózgu, czyli metody stymulacji oparte na stylu życia Mnemotechniki, czyli profesjonalne narzędzia do efektywnego zapamiętywania Pytanie, czy mózg można ćwiczyć, przez wieki stanowiło przedmiot debat filozoficznych i naukowych. Dziś, dzięki postępom w dziedzinie neuronauki, odpowiedź jest jednoznaczna i bezsprzeczna: tak. Jej fundamentem jest zjawisko neuroplastyczności, czyli wrodzonej zdolności mózgu do fizycznej i funkcjonalnej reorganizacji w odpowiedzi na nowe doświadczenia, naukę i informacje. Jedna ciekawostek o mózgu mówi, że nie jest statycznym, niezmiennym organem, którego potencjał jest z góry zdeterminowany, a dynamiczną, plastyczną strukturą, która nieustannie przekształca się pod wpływem naszych działań i otoczenia. Mózg ma potencjał do ciągłego rozwoju Koncepcja neuroplastyczności zrewolucjonizowała postrzeganie mózgu. Mowa tu o zdolności układu nerwowego do modyfikowania swojej struktury, połączeń i funkcji, w odpowiedzi na bodźce wewnętrzne i zewnętrzne. W tym miejscu należy wskazać na czynniki takie jak nauka, doświadczenie czy nawet uszkodzenia neurologiczne. Oznacza to, że każda nowa, nabyta umiejętność, informacja i każde wspomnienie pozostawiają mózgu fizyczny ślad w postaci rekonfiguracji sieci neuronalnej. Na poziomie komórkowym, mechanizm ten polega na tworzeniu nowych połączeń synaptycznych między neuronami i na wzmacnianiu lub osłabianiu już istniejących. Wszystko, czego doświadczamy, aktywuje określone ścieżki neuronalne. Częste powtarzanie danej informacji lub czynności prowadzi do biochemicznego i strukturalnego wzmocnienia zaangażowanych synaps. To sprawia, że przekazywanie sygnałów wzdłuż ścieżki staje się szybsze i efektywniejsze. Z drugiej strony, połączenia, które nie są regularnie używane, ulegają osłabieniu i mogą ostatecznie zaniknąć, co jest procesem znanym jako przycinanie synaptyczne. Ta nieustanna rekonfiguracja jest biologicznym podłożem uczenia się i formowania pamięci. W tym miejscu należy podkreślić, że neuroplastyczność nie jest ograniczona do okresu dzieciństwa. Prawdą jest, że w młodości proces ten przebiega najintensywniej, jednak ludzki mózg zachowuje zdolność do zmian przez całe życie. Ta właściwość umożliwia naukę nowych umiejętności, adaptację do zmieniających się warunków i kompensację ewentualnych deficytów w każdym wieku. Jak mózg koduje, przechowuje i odtwarza informacje? Zapamiętywanie jest złożonym procesem poznawczym, który można podzielić na odrębne etapy. Proces formowania się trwałego wspomnienia przebiega w 3 fazach. Należą do nich: kodowanie – to pierwszy i najważniejszy etap, podczas którego informacje sensoryczne są przekształcane w format, który mózg może przetworzyć i zapisać – w tzw. ślad pamięciowy, czyli engram. Jakość tego procesu zależy od poziomu zaangażowanej uwagi i koncentracji; przechowywanie i konsolidacja – po zakodowaniu, informacja jest przechowywana w systemach pamięciowych mózgu. Nie jest to jednak proces pasywny. Kluczową rolę odgrywa tu konsolidacja, czyli proces stabilizacji i wzmacniania śladu pamięciowego, który umożliwia jego transfer z nietrwałej pamięci krótkotrwałej do niemal nieograniczonego „magazynu” pamięci długotrwałej. Konsolidacja to neurobiologiczny proces, w trakcie którego zachodzą zmiany strukturalne w synapsach. Co ważne, proces ten zachodzi najintensywniej podczas snu, kiedy mózg jest odcięty od napływu nowych bodźców; odtwarzanie – to proces aktywnego wydobywania informacji z pamięci długotrwałej. Warto podkreślić, że zapominanie w kontekście pamięci trwałej często nie jest wynikiem fizycznej utraty wspomnienia, lecz problemów z dostępem do niego. Informacja wciąż istnieje w sieci neuronalnej, ale brakuje odpowiednich wskazówek lub bodźców, które mogłyby aktywować odpowiedni ślad pamięciowy. Dlatego techniki oparte na tworzeniu bogatych skojarzeń podczas kodowania znacząco ułatwiają późniejsze przypominanie. Holistyczny trening mózgu, czyli metody stymulacji oparte na stylu życia Zanim przejdziemy do specyficznych technik zapamiętywania, należy wspomnieć, że kluczowe jest stworzenie optymalnego „ekosystemu dla pamięci”. Trzeba bowiem wiedzieć, że różne związane ze stylem życia czynniki działają synergistycznie, tworząc neurobiologiczne warunki, które fundamentalnie wspierają wszystkie funkcje poznawcze, w tym także pamięć. Ciągła nauka i stymulacja intelektualna Podobnie jak mięśnie, mózg rozwija się w odpowiedzi na stawiane mu wyzwania. Organ ten nie znosi monotonii i rutyny. Każdy z tych czynników prowadzi bowiem do stagnacji neuronalnej. Z kolei czynniki takie jak nowość i złożoność stymulują procesy neuroplastyczne. Nauka nowych, skomplikowanych umiejętności jest jednym z najpotężniejszych stymulatorów mózgu. W następstwie tego procesu, powstają nowe, rozległe sieci neuronalne, a mózg angażuje wiele obszarów jednocześnie. Mało tego, sam mechanizm uczenia i pokonywania trudności stymuluje mózgowy układ nagrody, prowadząc do wydzielania dopaminy – neuroprzekaźnika, który zwiększa motywację do dalszej nauki, a przy tym bezpośrednio wzmacnia konsolidację pamięci. Aktywność fizyczna jest jak nawóz dla neuronów Nie można nie wspomnieć, że także ruch w dużej mierze wspiera zdrowie mózgu. Wpływ aktywności fizycznej na kondycję tego organu jest został udokumentowany licznymi badaniami. W tym miejscu należy wskazać na czynniki takie jak: poprawa krążenia mózgowego, stymulacja neurogenezy, wzrost poziomu neurotroficznego czynnika pochodzenia mózgowego (BDNF), redukcja stresu. Paliwo dla umysłu Mimo niewielkiej masy, mózg jest niezwykle energochłonnym organem. Nie jest tajemnicą, że jakość dostarczonego pożywienia ma bezpośredni wpływ na jego funkcjonowanie. Dieta wspomagająca pamięć powinna obfitować w określone składniki odżywcze, takie jak: kwasy tłuszczowe Omega-3 (zwłaszcza DHA), antyoksydanty (flawonoidy, polifenole, wit. C i E), witaminy z grupy B (B6, B9, B12), cholina. Mnemotechniki, czyli profesjonalne narzędzia do efektywnego zapamiętywania Zmiana stylu życia może stworzyć dobry fundament dla poprawy pamięci. Jednak to mnemotechniki są aktywnymi, świadomymi strategiami, które pozwalają na efektywne kodowanie konkretnych informacji. Metoda loci Metoda loci, zwana też pałacem pamięci lub rzymskim pokojem, należy do najstarszych i najskuteczniejszych mnemotechnik. Była znana już w starożytnej Grecji i Rzymie. Polega na wykorzystaniu doskonale rozwiniętej u ludzi pamięci przestrzennej poprzez mentalne umieszczenie informacji, które chcemy zapamiętać, wzdłuż dobrze znanej trasy lub w konkretnych, uporządkowanych lokalizacjach w znanym miejscu. Instrukcja krok po kroku: Wybierz miejsce, które znasz na pamięć, np. swój dom lub ulubiony park. Ustal stałą, logiczną ścieżkę przechodzenia przez to miejsce, np. od drzwi wejściowych, przez przedpokój, kuchnię, salon itd. Zamień abstrakcyjne dane (np. listę zakupów, punkty przemówienia) w żywe, dynamiczne i niezwykłe obrazy mentalne. Im bardziej absurdalne, zabawne lub szokujące, tym lepiej. Umieść każdy obraz w kolejnej lokalizacji na swojej trasie. Wyobraź sobie, jak dany obiekt interaktywnie znajduje się w tym miejscu. Aby przypomnieć sobie informacje, wystarczy mentalnie „przejść się” po swoim „pałacu” i obserwować, co znajduje się w poszczególnych miejscach. Skuteczność tej metody wynika z faktu, że angażuje ona hipokamp, który jest ewolucyjnie wyspecjalizowany w nawigacji i tworzeniu map przestrzennych. Nakładając na jedną z nich abstrakcyjne informacje, tworzymy w pamięci znacznie silniejsze i łatwiejsze do odtworzenia ślady. Akronimy i akrostychy Proste techniki słowne okazują się niezwykle przydatne do zapamiętywania list i innych uporządkowanych sekwencji. Metoda akronimów polega na utworzeniu nowego, łatwego do zapamiętania słowa z pierwszych liter wyrazów z listy. Z kolei w metodzie akrostychów chodzi o ułożenie zdania, w którym pierwsze litery kolejnych słów odpowiadają pierwszym literom elementów do zapamiętania. Łańcuchowa metoda skojarzeń Ta metoda wykorzystuje potęgę wyobraźnię i narracji. Polega na łączeniu kolejnych elementów listy w dynamiczną i często absurdalną historię. W tej technice, pierwszy element z listy jest w wyobraźni łączony z drugim, drugi z trzecim, i tak dalej, tworząc nierozerwalny łańcuch skojarzeń. Aby odtworzyć listę, wystarczy przypomnieć sobie pierwszy element, co automatycznie uruchamia całą sekwencję. Podobnie jak w metodzie loci, chodzi tu o tworzenie wyobrażeń, które są przesadzone i angażują możliwie najwięcej zmysłów. Taka stymulacja aktywuje ciało migdałowate, nadając wspomnieniu ładunek emocjonalny i czyniąc je znacznie trwalszym. Systemy powtórek i aktywne odtwarzanie Zapamiętanie informacji to dopiero połowa sukcesu. Równie ważne jest jej utrwalenie. Dobrym ćwiczeniem utrwalającym jest powtarzanie w odstępach. Badania naukowe dowodzą, że najwięcej zapominamy tuż po nauczeniu się czegoś. Aby temu zapobiec, powtórki materiału powinny odbywać się w zaplanowanych rosnących odstępach czasu, np. po godzinie, dniu, trzech dniach, tygodniu, miesiącu. Taki schemat wysyła do mózgu sygnał, że dana informacja jest ważna i należy ją przenieść do pamięci długoterminowej. Z kolei aktywne odtwarzanie służy zmuszeniu mózgu do wysiłku, aby samodzielnie odtworzyć informacje z pamięci, bez patrzenia na materiały źródłowe. Każda świadoma rekonstrukcja wspomnienia wzmacnia jego ślad neuronalny. To czyni je silniejszym i łatwiejszym do przywołania w przyszłości. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wierzysz w cuda? Naukowcy zbadali, mózgi ludzi wierzących w zjawiska nadprzyrodzone
Dlaczego ludzie są religijni i wierzą w rzeczy nadprzyrodzone? Neuropsycholodzy z Northwestern University zbadali, jak takie doświadczenia wpływają na mózg. Wyniki zaskakują – wiara może mieć podłoże neurologiczne.
Cuda z definicji wymykają się nauce. Nowy projekt badawczy próbuje pojąć, co robią z ludzkim mózgiem doświadczenia, które powszechnie uznaje się za cudowne. Jak nauka bada cuda? Neuropsychologia, rezonans i przypadek z Rhode Island O tej sprawie rozpisywały się media na całym świecie. W 2007 roku w Memorial Hospital na Rhode Island przez cesarskie cięcie urodził się wcześniak, który w łonie matki był poważnie niedotleniony. Kilka godzin później jego tętno zwolniło do niemal niewyczuwalnego. Lekarz prowadzący pomodlił się nad dzieckiem, kierując prośbę do Salvadora Valery Parry, kapłana zmarłego w Hiszpanii w 1889 roku. Chwilę później serce chłopca znów zaczęło bić. Mimo niedotlenienia urósł na zdrowego młodego człowieka. Osiemnaście lat później, w lipcu tego roku, papież Leon XIV ogłosił, że to uzdrowienie było oficjalnie cudem. W Watykanie działa urząd badający cuda – Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych, powołana w XVI wieku. Rolą oficjum jest ustalenie, czy dana osoba może zostać ogłoszona świętą. W tym procesie kandydat musi „odpowiadać” za co najmniej dwa cuda, których nie da się wyjaśnić naukowo. Skoro więc według samego Watykanu cud jest z natury nienaukowy – przeczy prawom natury, nie jest powtarzalnym, testowalnym zdarzeniem o dającej się wskazać przyczynie – ocena cudów trafiała dotąd do instytucji religijnych. Prof. Jordan Grafman, neuropsycholog z Northwestern University w stanie Illinois rozpoczął własne badania nad cudami. Używa narzędzi takich jak funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI) i mapowanie uszkodzeń mózgu. Jak badacze definiują cud? Prof. Grafman definiuje cud podobnie jak Kościół: to zdarzenie lub rezultat, co do którego człowiek wierzy, że był pod wpływem sił nadprzyrodzonych. Cud to nie coś rzadkiego czy przypadkowego. Jako rodowity chicagowianin prof. Grafman kibicuje drużynie bejsbolowej Cubsów. Gdy drużyna zdobyła World Series w 2016 roku, mógł żartem powiedzieć na Wrigley Field, że to cud. W rzeczywistości – mówi – był to tylko rzadki sukces, nie cud, bo nie wierzył, by stała za nim siła nadprzyrodzona. Potem jego podejście szybko odchodzi od kościelnego. – Jeśli mam udowodnić, że gdzieś we wszechświecie istnieje Bóg, to zapomnij – powiedział. Nie interesuje go weryfikacja, czy nagłe uzdrowienia albo „krwawiące” komunikanty są faktycznie dziełem nadprzyrodzonym. Chce odkryć coś innego: jakie obszary mózgu podtrzymują wiarę w cuda oraz jak doświadczenia cudów wpływają na to, jak widzimy siebie i innych. Religia w mózgu – co widzą naukowcy Kariera prof. Grafmana koncentruje się na rozumieniu przekonań: politycznych, społecznych, a teraz religijnych. – Badaliśmy fundamentalizm, mistycyzm, różne zjawiska związane z religią – powiedział. On i inni ustalili, że z ogólną religijnością wiążą się pewne sieci mózgowe, a uszkodzenia mózgu mogą tę religijność nasilać lub osłabiać. Im głębiej wchodził w temat religii, tym bardziej czuł, że kluczem do zrozumienia wiary są cuda. – Cudowne spotkanie z bytem nadprzyrodzonym leży u podstaw historii religii – powiedział prof. Patrick McNamara, neurobiolog z Boston University School of Medicine. – Ludzie ewoluowali w relacji do tych niewidzialnych umysłów. Cuda dostarczają dowodów na istnienie Boga. Są też siłą napędową skłaniającą ludzi – zwłaszcza chrześcijan – do wstępowania do wspólnot i trwania w nich. Mimo że naukowcy od dawna badają doświadczenia mistyczne czy skrajne formy religijności, badanie cudów to osobna sprawa. – Wiemy dziś bardzo niewiele o neuronalnych podstawach cudów – powiedziała prof. Irene Cristofori, francuska kognitywistka, wcześniej pracująca w zespole prof. Grafmana. To dziwne – dodaje prof. Grafman – że neurolodzy tak mało wiedzą o tym, jak ludzie wierzą w cuda, skoro tak wielu twierdzi, że ich doświadczyło. Historia cudów i sceptycyzm Co roku pięć milionów pielgrzymów przybywa do Lourdes w południowej Francji po uzdrowienie. O Lourdes mówi się często: dla wierzących wyjaśnienie nie jest potrzebne, dla niewierzących – niemożliwe. Prof. Grafman odrzuca ten pogląd. Od dawna zastanawia się, dlaczego i jak ludzie wierzą w byty nadprzyrodzone oraz jak te wierzenia kształtują zachowania społeczne. Cuda mogą być kluczem do odpowiedzi – jeśli uda się wyjaśnić niewytłumaczalne. Cuda są zapewne tak stare jak religia. W starożytnym Sumerze bogowie mieli wielką moc – leczyli chorych i zsyłali katastrofalne powodzie. Grecy wierzyli, że niektórzy bogowie uzdrawiają, jak Asklepios, którego Zeus w końcu „zabił”, bo ciągle wskrzeszał zmarłych. Cuda występują w każdej religii i kulturze – mówi prof. McNamara. Skoro wierzysz w bogów czy anioły, oczekujesz, że będą robić rzeczy niedostępne zwykłym śmiertelnikom. Słowo „cud” w islamie oznacza „znak”. – To znak, że Bóg istnieje, interweniuje, jest świadomy i może zmieniać bieg spraw – powiedział prof. Scott Atran, antropolog z Oksfordu. Neurobiologia wiary we współczesnych badaniach Jak inaczej potwierdzić realność Boga? – pyta prof. Grafman. – Jednym ze sposobów jest podkreślanie zdarzeń, których nie da się łatwo wyjaśnić prawdopodobieństwem ani wiedzą naukową. W XVII wieku Baruch Spinoza podważał ideę cudu: jeśli Bóg ustanowił prawa natury, czemu miałby je łamać? W 1748 roku David Hume pisał, że bardziej należy ufać prawom natury niż relacjom świadków cudów. Prof. Grafman wykorzystał obrazowanie mózgów weteranów wojny w Wietnamie, by wskazać obszary związane z fundamentalizmem religijnym. Gdy pewne sieci – głównie w prawej półkuli – były uszkodzone, badani częściej mieli skrajne poglądy religijne. W pilotażowym badaniu cudów prof. Grafman i współpracownicy skupili się na pytaniu: „Na ile popierasz stwierdzenie: Cuda naprawdę istnieją?” Wstępne wyniki dają tropy. Obszary powiązane z wiarą w cuda różniły się od tych związanych z myśleniem magicznym – sugeruje to, że wiara w cuda nie jest tym samym, co przekonanie, że myśli czy pragnienia zmieniają świat zewnętrzny. To, co ujawnią mózgi „wierzących w cud”, pozwoli porównać te przekonania z innymi sieciami neuronalnymi. Czy bliżej im do efektu placebo, opinii politycznej czy urojenia? Źródło: National Geographic
Usłyszałeś piosenkę, która potem utknęła w twojej głowie? Naukowcy mają na to zaskakującą nazwę
„Robaki uszne” to potoczna nazwa zjawiska polegającego na tym, że jedna melodia – niezależnie od tego, czy ją lubimy, czy nie – odtwarzana jest w kółko w naszej głowie. Nowe badania wyjaśniają, co odpowiada za te procesy mózgowe.
Siedzisz w grupie znajomych i nagle pada to słynnie zdanie: „słyszeliście najnowszy kawałek tego artysty?”. Meloman pokazuje wszystkim piosenkę, której wysłuchujecie do końca. Jest rytmiczna, ma prosty tekst i wpada w ucho. Do tego stopnia, że gdy muzyka przestaje grać, ty wciąż słyszysz ten utwór. Często jeszcze przez kilka godzin, a nawet dni, nawet niekiedy przy ludziach lub potajemnie nucisz tę melodię, niezależnie od tego, jak zła ona jest. Czym są robaki uszne? Zjawisko to nazywa się „robakami usznymi” (ang. earworms). To potoczne określenie melodii lub fragmentu utworu muzycznego, który mimowolnie „utkwi” nam w głowie, a potem nasz mózg zapętla ten utwór w myślach, często przez długi czas, nawet jeśli wcale nie słuchamy na co dzień takiej muzyki. I to właśnie wtedy zaczyna się problem, np. gdy fan ostrego brzmienia, nagle zaczyna nucić disco polo. Od dawna wiadomo, że robaki uszne mają podstawy psychologiczne i neurologiczne. Zjawisko to najczęściej wydarza się, gdy nasz mózg ma wolne zasoby poznawcze, np. podczas sprzątania, jazdy autobusem, podczas wykładów na studiach czy zasypiania. Badania naukowców z Uniwersytetu w Durham wykazały, że te muzyczne robaki najczęściej wywołują piosenki popowe z prostą strukturą i szybkim tempem (choć tutaj wyjątkiem może być chociażby „Last Christmas”). Tylko jedno w głowie mam… Prof. Emery Schubert, badacz muzyki z Uniwersytetu w Sydney, który zajmuje się empirycznym wpływem muzyki na nasze życie, na łamach czasopisma „The Conversation” opisał, co badania naukowe mówią na temat zjawiska robaków usznych. Według badacza doświadcza tego aż 90% populacji, ale w końcu naukowcy zaczynają rozumieć, jak dokładnie te „robaki” powstają i jak się ich pozbyć. – Najbardziej wpadającą w ucho melodią jest „ciągłe” powtórzenie. To fragment utworu, który powtarza się natychmiast i bez opóźnień, a więc w idealnej sekwencji, niczym powtarzający się refren w piosence pop – wyjaśnia prof. Schubert. – „Baby Shark”, „Can't Get You Out Of My Head” Kylie Minogue i wiele, wiele innych utworów zawierają takie powtórzenia i przeszły okresy masowej popularności. To kolejny ważny czynnik „wpadających w ucho” utworów, ponieważ ich popularność zwiększa prawdopodobieństwo „zarażenia” – mówi uczony. Autor wyjaśnia, że gdy piosenka wpadnie nam w ucho, nasz umysł powtarza frazę muzyczną pozornie w nieskończoność. – Dzieje się tak, ponieważ sposób, w jaki pamięć muzyczna jest organizowana w umyśle, nie przypomina pliku dźwiękowego ani nagrania na taśmie, które odtwarza się od początku do końca. To właściwie sieć połączeń i wzorców, które mogą się samoczynnie aktywować. Dlaczego w kółko nucimy tę samą piosenkę? Kiedy fragment melodii zostanie raz zakodowany, mózg może go w dowolnym momencie uruchomić. A takim przyciskiem „play” może być np. fragment tekstu piosenki przeczytany na przystanku autobusowym lub reklamie telewizyjnej, usłyszenie podobnej melodii na ulicy lub w radiu, a nawet drobna rzecz, która przypomina motyw danego utworu. Wówczas nas umysł sam tworzy pętlę, a utwór zaczyna grać w naszej świadomości. To dlatego, że nasz mózg uwielbia wzorce. Oznacza to, że z natury jest zaprojektowany do rozpoznawania, przewidywania i porządkowania powtarzających się struktur, takich jak dźwięki, obrazy, rytmy, słowa, a także zachowania. Jest jak osoba, która układa puzzle i szuka brakujących elementów. Właśnie dlatego często, gdy usłyszymy dobrze znaną piosenkę, która w połowie zostanie przerwana, mózg próbuje ją dokończyć w myślach (co często kończy się nieświadomym nuceniem pod nosem). Jak pozbyć się uciążliwej melodii? Prof. Schubert twierdzi jednak, że na podatność na robaki wpływ mają także nasze przyzwyczajenia. – Nawyki i bodźce środowiskowe również mogą odgrywać rolę. Na przykład jeśli codziennie rano jedziesz autobusem i słuchasz muzyki, fragment utworu może wpaść ci do głowy, nawet jeśli jednego dnia nie słuchasz swojej playlisty – tłumaczy. – Istnieje jednak głębszy powód tego zjawiska. Robaki uszne częściej rozpoczynają swoje muzyczne wariacje, gdy aktywowany jest określony zestaw obszarów mózgu, zwany siecią domyślną. Jest ona związana z marzeniami i błądzeniem myśli, co ułatwia wypłynięcie na powierzchnię natrętnych i powtarzających się wspomnień – dodaje badacz. I to właśnie w tej strefie naszego mózgu znajdują się playlisty chcianych i niechcianych, ale na pewno usłyszanych piosenek. Dryfują one w chmurze i czekają, aż klikniemy (często nieświadomie) właśnie przycisk „play”. Jednym z najprostszych sposobów na zatrzymanie zapętlenia naszego mózgu wokół jednej piosenki jest zaśpiewanie na głos innej. Warunkiem jest, że musi być ona znacznie mniej rytmiczna, co sprawi, że nasz umysł będzie potrzebował więcej pracy, żeby ją przeanalizować. Na razie to jedyne remedium na te muzyczne robaki. Źródło: The Conversation Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Trwa Konkurs Chopinowski. Psycholożka zdradza, jak muzycy radzą sobie z tremą i czego możemy się od nich nauczyć
Rozpoczął się Konkurs Chopinowski, czyli jedno z najważniejszych – jeśli nie najważniejsze – wydarzenie fortepianowe na całym świecie. 84 pianistów mierzy się w swoich interpretacjach Fryderyka Chopina i walczy o wygraną, która na zawsze może nadać bieg ich karierze. Jak artyści radzą sobie z ogarniającą tremą? Psycholożka muzyki zdradza ich sztuczki, które można wykorzystać także poza sceną.
Między 2 a 23 października 2025 roku trwa XIX Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina, czyli tak zwany Konkurs Chopinowski. Do Warszawy zjeżdża 84 finalistów z 20 różnych krajów. To doświadczeni muzycy, ale nadal muszą mierzyć się z tremą – psycholożka muzyki dr Julia Kaleńska-Rodzaj opowiada, jak sobie z nią radzą. Jak działa trema? Przed i bezpośrednio po wejściu na scenę puls i ciśnienie tętnicze krwi rośnie. To naturalna reakcja organizmu na stres – ten chce jak najlepiej przygotować nas na czekającą nas „walkę”. Występ wywołuje wiele emocji: obawę, niepewność, dumę, radość czy wstyd. Emocje te mogą wywoływać blokadę psychofizyczną: napięcie mięśni, suchość w ustach czy pocenie się. Wielu muzyków mówi, że mimo lat doświadczenia nie do końca poradziło sobie z tremą. Udaje im się za to ją zamaskować lub… przekuć w ekscytację wynikającą z grania utworów Fryderyka Chopina. Nawet jeśli zamiast przerażenia występujących dopada na scenie radość, to czas przed publicznością wydaje się płynąć szybciej, a przez głowę przechodzą setki myśli na minutę. To moment, od którego może zależeć kariera. Jak sobie z tym poradzić? Tylko spokój nas uratuje, czyli jak poradzić sobie z tremą Natłok myśli sprawia, że muzyk może grać szybciej, niż planował. Wbrew pozorom nie znaczy to tylko, że utwór szybciej się skończy: artyści to nie maszyny, a późniejsza część koncertu może być bardziej wymagająca niż jego początek. Przykłady? Trzecia, ostatnia część koncertu fortepianowego e-moll op. 11, Rondo: Vivace, która potrafi sprawić wykonawczy problem. – Dlatego tak ważne jest, aby dać sobie chwilę na adaptację i skupić się na najważniejszym celu: muzyce i zanurzeniu w dźwiękach – tłumaczy dr Kaleńska-Rodzaj. Skoncentrowanie się na jednym konkretnym celu to rada, którą z powodzeniem można wykorzystać np. podczas występów publicznych, a bardzo pomagają w tym techniki wyciszania, np. oddechowe. Przejmowanie się tylko tym, nad czym ma się kontrolę Artyści występujący w trakcie konkursu nie mają wpływu na wiele jego elementów: nie wiedzą, kiedy będą występować czy jakie będzie nastawienie jurorów. Według ekspertki kluczem do sukcesu na konkursie jest skupienie się tylko na tym, co można kontrolować. W tym wypadku może być to kolejność klawiszy. Zachęca ona, by scenę potraktować jak piaskownicę: skupić się na tym, co chce się zbudować, a nie co w danej chwili myślą odbiorcy, co odczuwają i czy dobrze się bawią. To wyjdzie samo – wszyscy wiemy, jak dobrze słucha się muzyka bez reszty pochłoniętego dźwiękiem. Równie dobrze słucha się skoncentrowanego na zadaniu mówcy. Czy wrażliwi mają większą tremę? – [Wrażliwość emocjonalna] to supermoc, dzięki której artysta czuje i rozumie muzykę. Ale cecha ta ma też ciemną stronę: jej posiadacz na co dzień mocniej niż inni odbiera różne bodźce. Dlatego uczymy się, jak tę wrażliwość doceniać i jak w natłoku bodźców o siebie zadbać – mówi o swojej pracy z muzykami psycholożka. Jak poradzą sobie artyści w tym roku? Konkurs Chopinowski już trwa, a warto go śledzić – między innymi po to, by zobaczyć, jak radzą sobie z tremą profesjonalni muzycy. Następna taka okazja dopiero w 2030 roku. Źródła: PAP, naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wielozadaniowość nie jest supermocą. Tak wykorzystują ją cyberprzestępcy
Wielozadaniowość to jedna z najczęściej wymienianych „kompetencji przyszłości”, ale może mieć ciemną stronę. Naukowcy dowiedli, że osoby działające w trybie multitaskingu są bardziej podatne na ataki phishingowe. Ich uwaga jest rozproszona, a ocena sytuacji – znacznie słabsza. Dowiedz się, dlaczego warto zwolnić.
Panuje dość powszechne przekonanie, że normą na wielu stanowiskach pracy jest dziś wielozadaniowość. Pracodawcy oczekują coraz bardziej wydajnej pracy, oczekują też wykonywania coraz większej liczby obowiązków. W konsekwencji wymusza to często tzw. multitasking, czyli wykonywanie kilku zadań na raz. Naukowcy wskazywali we wcześniejszych badaniach, że w takiej sytuacji jakość pracy spada. Okazuje się też, że pracownicy funkcjonujący w takim trybie stają się łatwiejszych celem dla cyberprzestępców. Piszą o tym badacze na łamach czasopisma „European Journal of Information Systems”. Phishing nasz powszechny Naukowcy pod kierunkiem dr. Xueconga Lu z amerykańskiego Uniwersytetu w Albany przyjrzeli się phishingowi. W ten sposób określa się cyberatak polegający na podszywaniu się przez oszustów pod zaufane instytucje, w celu uzyskania poufnych danych. Są to na przykład hasła czy numery kart kredytowych, które umożliwiają kradzież pieniędzy. Według „Forbesa” codziennie ma miejsca aż 3,4 miliarda prób ataków phishingowych. Skala problemu jest więc bardzo duża. A pomocna w takich atakach bywa też sztuczna inteligencja. – Wiele z istniejących badań zakłada, że ​​ludzie siedzą cicho i są skupieni, gdy otrzymują wiadomość phishingową. W rzeczywistości stale wykonujemy wiele zadań jednocześnie – przeskakując między wiadomościami, spotkaniami i dokumentami. Ta podzielna uwaga czyni nas bardziej podatnymi na ataki – mówi dr Lu. Obciążony umysł to doskonały cel ataku W badaniu przeprowadzonym przez zespół dr. Lu wzięło udział 1000 osób. Porównywano, w jaki sposób obciążenie naszego mózgu wpływa na wykrywanie phishingu. Oto wnioski badaczy. Wielozadaniowość i obciążenie poznawcze pogarszają wykrywanie prób cyberataków. Podzielona uwaga może „oślepić” użytkowników na ukryte zagrożenia i osłabić osąd. Uczestnicy eksperymentu, którzy wykonywali parę zadań, mieli trudności z odróżnieniem prawdziwych wiadomości od oszustw. Warto przypominać o czającym się niebezpieczeństwie w postaci phishingu w postaci krótkich komunikatów – mogą one być prezentowane automatyczne w systemie pocztowym. Sugerowana treść to: „Zachowaj ostrożność, niektóre wiadomości mogą być próbami phishingu”. Szybki zysk bywa niebezpieczny Eksperci ustalili, że użytkownicy są podatni w szczególności na mejle, które obiecują zysk – nagrody lub inne profity. Z kolei próby phishingu rzekomo ostrzegające przed karami lub blokadą konta wywoływały większą czujność. – Nasze badania pokazują, że ludzie są ostatnią linią obrony. Technologia potrafi filtrować wiele zagrożeń, ale atakujący wiedzą, że to ludzie są słabym ogniwem. Rozumiejąc, jak działa uwaga i pamięć, możemy budować inteligentniejsze systemy, które chronią użytkowników nawet wtedy, gdy nie są w pełni skoncentrowani – podkreśla dr Lu. Źródło: European Journal of Information Systems Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ig Noble 2025 przyznane. Wśród laureatów Polak – prof. Marcin Zajenkowski
Ig Noble to lekko humorystyczne odpowiedniki prawdziwych Noblów, które przyznawane są za badania „najpierw wywołujące uśmiech, a potem zmuszające do myślenia”. Dzisiaj w nocy poznaliśmy tegorocznych laureatów i jest wśród nich Polak!
Niektórzy traktują Ig Noble prześmiewczo – to wielki błąd, bo to nagroda przyznawana za wartościowe badania, które zmuszają do myślenia. To prawda, niektóre z nich są osobliwe, ale wszystkie mają na celu popularyzację nauki. Pomysłodawcą nagrody jest Marc Abrahams z Harvardu, redaktor naczelny pisma „Annals of Improbable Research”. Wielu „prawdziwych noblistów” było najpierw laureatami Ig Nobla właśnie, a jedną z 10 przyznawanych w tym roku prestiżowych w świecie nauki statuetek otrzymał Polak – prof. Marcin Zajenkowski. Jego badanie dotyczyło ludzkiej inteligencji. Polsko-australijskie badanie nad narcyzmem Laureatem Ig Nobla w dziedzinie psychologii w 2025 roku został prof. dr hab. Marcin Zajenkowski z Wydziału Psychologii UW. Dzieli go ze współpracownikiem, prof. Gillesem Gignakiem z Uniwersytetu Australii Zachodniej. Ich praca pozwala ono inaczej spojrzeć na ludzki narcyzm. – Badanie dotyczy tego, że jeśli się powie ludziom, że są inteligentni, to wzrasta ich chwilowe poczucie narcyzmu. Czują się wyjątkowo, wręcz wielkościowo. Mówienie o inteligencji czy o narcyzmie pojawia się w opinii publicznej, często przebija się do mediów. Przeprowadzając badanie myślałem o tym, że chciałbym, żeby ludzie o nim usłyszeli. Wydawało mi się ważne społecznie – mówi prof. Zajenkowski. Eksperyment przeprowadzono na grupie 361 osób, którym po wykonaniu testu IQ przekazywano kompletnie niezwiązaną z ich wynikiem informację o tym, czy ich wynik był powyżej czy poniżej średniej. Badanie zostało następnie opublikowane w czasopiśmie „Intelligence”. Czy wszyscy jesteśmy narcyzami? Badanie świetnie pokazuje to, co jest ważne dla ludzkiego samopoczucia. U osób, które otrzymywały informację zwrotną o swojej wysokiej inteligencji – niezależnie od wyniku testu – obserwowano intensywny wzrost poziomu narcyzmu. Ci, którym powiedziano, że wypadają słabiej, tracili pewność siebie. Nie czuli się tak inteligentni i wyjątkowi, nawet jeśli test poszedł im bardzo dobrze. – Ważne konsekwencje badania są takie, na przykład w edukacji, że jeżeli się komuś mówi: „jesteś inteligentny” albo „mało inteligentny”, to będzie kształtowało jego osobowość, wpływało na to, jak się czuje – tłumaczy prof. Zajenkowski. To, co myślimy o swojej inteligencji, bezpośrednio wpływa na naszą motywację i sposób działania. Co ciekawe, osłabienia poczucia własnej wyjątkowości nie zaobserwowano u wszystkich badanych. Osoby o wyraźnych cechach narcystycznych zdawały się być nad wyraz odporne na negatywną informację. Sugeruje to, że narcyzm jest swoistą barierą ochronną przed jakąkolwiek krytyką. Tegoroczni laureaci Ig Nobli zaskakują Nie tylko prof. Marcinowi Zajenkowskiemu należą się gratulacje. Pozostałe statuetki przyznano m. in. za badania nad wzrostem długości paznokci, wyczuwalność czosnku w mleku matki przez niemowlaki czy ulubioną pizzę jaszczurek. Specjalną, pokojową statuetkę otrzymali naukowcy z Holandii, którzy udowodnili, że spożywanie alkoholu może poprawiać zdolność posługiwania się językiem obcym. Nie będzie zaskoczeniem, że włoscy badacze zostali nagrodzeni za badania dotyczące zmiany stanu materii podczas… gotowania makaronu cacio e pepe. Nagrody wręczali laureaci nagród Nobla m. in. z ekonomii, medycyny, czy fizyki, a nagrodami – oprócz wiecznej chwały – były statuetka i kartka z napisem „wygrałeś”. To zmiana, bo jeszcze rok wcześniej badacze otrzymywali banknot 10 bln dolarów Zimbabwe. Źródła: Uniwersytet Warszawski, Improbable Research Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zmyśliłam córkę i dałam zdjęcie dziadka jasnowidzowi. Oto, co usłyszałam za 350 zł
Statystyczny Polak na usługi ezoteryczne wydaje 350 zł rocznie, a bycie jasnowidzem czy wróżką to intratny interes. Jak przekonują naukowcy, do wykonywania tego zawodu nie są potrzebne żadne nadprzyrodzone zdolności.
Spis treści: Test jasnowidzenia z nagrodą miliona dolarów Kim są współcześni wróżbici? Jak działa „zimny odczyt”? Eksperymenty i triki Przepowiednia śmierci dziadka i wizja przyszłości dziecka Co na to wróżbita online? Milion euro za udowodnienie daru jasnowidzenia Szybki kurs jasnowidzenia: jak zostać wróżbitą? Wyciągam stare zdjęcie mojego nieżyjącego dziadka. Czarno-białe, zwykłe zdjęcie do dokumentu. Do tego wymyślam sobie dziecko – niech będzie córeczka urodzona 26 maja 2020 r. Zdjęcia, rzecz jasna, nie mam. Następnie wpisuję w wyszukiwarkę internetową hasło „jasnowidz Warszawa”. Wybieram dwóch: doświadczonego, mającego dużo pozytywnych opinii i takiego, który porad udziela za pośrednictwem e-maila. Zapytam, co czeka dziadka i jakie życie będzie miała córeczka. Cena za pokazanie przyszłości – 350 zł za konsultację osobistą i 50 zł za poradę e-mailową. Do efektów eksperymentu wrócę później. Test jasnowidzenia z nagrodą miliona dolarów Rok 1996. W Ameryce słynny iluzjonista James Randi oferuje milion dolarów każdemu, kto udowodni swoje nadprzyrodzone zdolności. Otrzymuje tysiące zgłoszeń. Także od jasnowidzów. W 2011 roku lat temu naukowemu testowi postanowiła poddać się Brytyjka Patricia Putt. Twierdziła, że kontaktuje się z duchami zmarłych, by zdobywać informacje o ludziach. Przygotowano eksperyment: 10 osób wchodziło kolejno do pokoju, ubranych w czarne worki, zasiadając tyłem do Putt. Widziała jedynie numery. Opisy sporządzone przez nią trafiły do uczestników, którzy mieli wybrać ten, który ich dotyczy. Żadna osoba nie wskazała poprawnie. Jasnowidzka była zaskoczona. Kim są współcześni wróżbici? Dr Tomasz Witkowski z Klubu Sceptyków Polskich opowiada, że zapytał Randiego, ilu uczestników eksperymentów przyznało, że nie ma daru. Randi odpowiedział: 4 osoby. – Większość obwinia organizatorów, np. o wysyłanie złej energii – tłumaczy Witkowski. Co ciekawe, wiele osób praktykujących jasnowidzenie naprawdę wierzy w swoje umiejętności. – Odziedziczyłem dar po babci. Wystarczy, że spojrzę na człowieka, by wiedzieć, co go dręczy – twierdzi Norman, znany warszawski jasnowidz. Za swój największy sukces uznaje to, że uratował dwoje nienarodzonych dzieci, przekonując ich matki, by nie przerywały ciąży. Zanim zajął się ezoteryką, pracował z materiałami budowlanymi. Podczas stanu wojennego został wyrzucony z uczelni i przypadkiem trafił do świata wróżb. Dziś nie narzeka na klientów ani finanse. Rynek ezoteryczny w Polsce szacuje się na 2 miliardy złotych. Tomasz Witkowski mówi wprost: to biznes oparty na ludzkiej tęsknocie, by znać przyszłość. – Po wróżby sięgają ci, którzy znaleźli się w trudnej sytuacji życiowej – choroba, rozpad związku, groźba utraty pracy. Ludzie nie chodzą do wróżek, gdy wszystko układa się dobrze – zauważa dr Konrad Maj, psycholog społeczny z SWPS. Jak działa „zimny odczyt”? Eksperymenty i triki Czy we wróżeniu naprawdę jest jakaś magia? Naukowcy tonują emocje. Jasnowidze często korzystają z techniki zwanej zimnym odczytem. To metoda, w której mówi się rzeczy ogólne, prawdopodobne lub pożądane przez rozmówcę. – Jasnowidz musi być spostrzegawczy, mieć zdolności psychologiczne – mówi Witkowski. To technika stosowana przez wielu wróżbitów, polegająca na mówieniu rzeczy oczywistych i sprzecznych jednocześnie, np.: „Jesteś osobą towarzyską, ale bywasz nieśmiały.” Dzięki temu każdy znajdzie coś, co pasuje do jego sytuacji. Prof. Richard Wiseman, znany brytyjski psycholog, poprosił jednego z jasnowidzów o zdradzenie technik. Wróżbita opisał przypadek kobiety o imieniu Lisa. Gdy mówił o zdrowiu – była niewzruszona. Gdy wspomniał o nieudanym związku – ożywiła się. Jasnowidz zmienił temat, a po chwili oświadczył, że niedawno się rozstała. Lisa była w szoku. W latach 80. holenderscy naukowcy przebadali 12 znanych wróżbitów. Efekt? Nie trafiali lepiej niż osoby bez żadnych zdolności parapsychicznych. Przepowiednia śmierci dziadka i wizja przyszłości dziecka W eksperymencie dziennikarskim pokazuję jasnowidzowi zdjęcie mojego zmarłego dziadka i wymyślam córeczkę. – Ta osoba żyje? – pyta wróżbita. – Tak... – kłamię. Podaję datę urodzenia – 1931, zodiakalny Rak. Jasnowidz pyta, czy dziadek był ostatnio w szpitalu, czy mieszka ze mną, czy ktoś się nim opiekuje. Odpowiadam ogólnikowo. W końcu mówi: – Dziadek nie dożyje lata. Umrze w czerwcu. Ale zaraz dodaje: – Przepowiednia może się nie spełnić, medycyna przecież działa cuda. Jeśli przeżyje, to czeka go nagroda, odznaczenie. Gdy pytam, czy zgadnie mój znak zodiaku, próbuje: – Raczek? Niestety – pudło. Jestem Koziorożcem. Co na to wróżbita online? Zwracam się do internetowego jasnowidza. Nie zdradzam żadnych szczegółów, proszę, by sam „poczuł”. Odpowiedź po godzinie: „...ostatnie 2–3 lata były dla dziadka bardzo uciążliwe (…). Mimo wszystko bardzo dobre miesiące będą na wiosnę, zwłaszcza maj i czerwiec, tam będą możliwości na poprawę zdrowia, dla gier liczbowych będą to najlepsze miesiące od 12 lat (...)”. O dziecko już nie pytam – kolejna wróżba kosztuje 30 złotych. Milion euro za udowodnienie daru jasnowidzenia Wybrani przeze mnie jasnowidze nie przejrzeli podstępu. Jeśli jednak uważają, że mimo wszystko mają cudowne umiejętności, mogą spróbować powalczyć o milion euro. To Nagroda Syzyfa, o którą można się starać w Polsce za pośrednictwem Klubu Sceptyków Polskich. Aby zdobyć fortunę, wystarczy, że kandydat udowodni swoje zdolności w teście przygotowanym przez naukowców. Co musiałby zrobić? Na przykład przewidzieć trzy kolejne liczby z losowanych dziesięciu. Chętni nie ustawiają się w kolejkach. – Ostatnio zgłosił się pan, który uważa, że ma zdolność widzenia w ciemności. Poprosiliśmy, żeby spróbował przeczytać po ciemku książkę. Jeśli mu się to uda – ma wypełnić zgłoszenie – opowiada Tomasz Witkowski z KSP. Witkowski tłumaczy, że celem sceptyków nie jest ośmieszanie kogokolwiek. – Przecież gdyby okazało się, że można przewidzieć przyszłość, byłoby to przełomowe odkrycie. Proszę sobie wyobrazić, jakie by to miało znaczenie np. w leczeniu chorób i ich wczesnym wykrywaniu. Na razie milion euro leży bezpiecznie na koncie, a lekarze, diagnozując choroby, muszą korzystać z rentgena, tomografii i innych urządzeń, znacznie dokładniejszych niż przepowiednie jasnowidzów. Szybki kurs jasnowidzenia: jak zostać wróżbitą? Poniżej przedstawiamy zestaw praktyk, które – jak się okazuje – wystarczają, by uchodzić za „jasnowidza”. W rzeczywistości nie trzeba mieć żadnych nadprzyrodzonych mocy. 1. Chwal, chwal, chwal Na początek powiedz klientowi coś, co chciałby usłyszeć. Że ma zrównoważoną osobowość, jest wrażliwy, odpowiedzialny, twórczy. I koniecznie wspomnij o „niesamowitej intuicji”. 2. Używaj wewnętrznie sprzecznych sformułowań To klasyczny trik – sprzeczne zdania pozwalają klientowi znaleźć coś dla siebie. Przykład? „Czasem działasz impulsywnie, ale w innych sytuacjach jesteś wyjątkowo rozsądny.” 3. Mów wieloznacznie Im mniej konkretów, tym lepiej. Gdy coś nie pasuje, tłumacz: „Mam trudności ze zrozumieniem obrazu, który widzę...” 4. Obserwuj reakcje rozmówcy Jeśli klient nie zareaguje – zmień temat. Jeśli zobaczysz uśmiech lub potwierdzenie – kontynuuj dany wątek. 5. Przewiduj rzeczy prawdopodobne Mów o sytuacjach uniwersalnych – np. „w dzieciństwie wydarzyło się coś przykrego”, „masz ostatnio trudny okres w relacji”. Trafisz zawsze. 6. Czytaj z wyglądu i ubioru Za ciasne ubrania? Może przytył lub schudł. Brudne paznokcie? Pracuje fizycznie. Jasna plamka na palcu? Rozwód lub zerwana relacja. 7. Używaj „kół ratunkowych” Jeśli się pomylisz – poszerz interpretację. „Nie Jan? Może Janek, Janina? Coś z J...” Gdy nic nie działa – rzuć: „To była wizja metaforyczna, interpretację zostawiam tobie.” Źródła: Sekrety Nauki, „Paranormalność. Dlaczego widzimy to, czego nie ma?”, Richard Wiseman, Wydawnictwo W.A.B., 2012 Nasza ekspertka Katarzyna Świerczyńska Reporterka zakochana w swojej pracy. Po godzinach prowadzi podróżniczego bloga „Podróże z psem” i jest współautorką projektu „Nad portem noc” pokazującego nocne życie Szczecina. Najczęściej podróżuje blisko, najlepiej na własnych nogach lub rowerem. Uwielbia Puszczę Bukową, nadodrzańskie szlaki i Bałtyk o każdej porze roku.
Kobiety bardziej agresywne niż mężczyźni? Tylko wobec... rodzeństwa
Wiemy, że mężczyźni wykazują się zwykle większą agresją niż kobiety. Badanie przeprowadzone w 24 krajach wskazuje jednak jeden wyjątek od tej reguły: relacje między rodzeństwem. Okazuje się, że siostry mają większą skłonność do przemocy niż bracia. Co udowodniono i jak wyglądało to niezwykłe badanie?
Badanie opublikowane w czasopiśmie „PNAS Nexus” analizowało tendencję do agresji w relacjach między rodzeństwem biorąc pod uwagę płeć. Chciano sprawdzić, czy bardziej skłonni do przemocy są mężczyźni – jak wiemy z innych badań – czy kobiety. Przemoc nie tylko fizyczna Eksperyment przeprowadzono na szeroką skalę. Wzięło w nim udział 4136 osób z 24 krajów o różnej strukturze społecznej: bardziej zamożnych, biedniejszych, związanych z kulturą zachodnią lub zupełnie od niej oderwanych. Douglas T. Kenrick i Michael EW Warnum oraz towarzyszący im zespół 49 innych badaczy pytali uczestników, jak często zachowywali się agresywnie wobec siostry, brata, koleżanki, znajomego, znajomej czy przyjaciół. Zbierano dane zarówno z dorosłego życia, jak i z dzieciństwa. Ważnym elementem badania było to, że jako agresję nie traktowano jedynie przemocy fizycznej, przez którą rozumiano bicie, ciągnięcie za włosy czy policzkowanie, ale także przemoc psychiczną – na przykład obrażanie, wyzywanie czy rozsiewanie szkodliwych plotek w szkole. Brano pod uwagę także skarżenie rodzicom czy nauczycielom na niewłaściwe zachowanie. Siostrzane zaczepki Biorąc pod uwagę agresję czysto fizyczną, to przodowali w niej chłopcy… ale tylko w stosunku do obcych. Wewnątrz rodzeństwa to dziewczynki miały większą skłonność do agresji. Inklinacje do przemocy psychicznej były za to jednakie zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet. Ponadto nie miał na nie wpływu okres życia. Badanie jest o tyle istotne, że analizowało różnice w poziomie agresji w kontrastujących ze sobą środowiskach. Wzięły w nim udział społeczności reprezentujące różne kultury – niekoniecznie związane ze światem zachodnim – a także grupy bardziej i mniej zamożne. Płciowe tendencje dotyczące wzorów agresji wśród rodzeństwa utrzymywały się jednak we wszystkich badanych grupach. To sugeruje, że wpływ relacji między rodzeństwem na agresję kobiet może mieć charakter uniwersalny. Warto pamiętać, że chociaż siostrzane zaczepki faktycznie są bardziej powszechne niż braterskie kuksańce, to nadal w niemal wszystkich badaniach skłonności do agresji przodują mężczyźni. Źródła: PNAS Nexus, phys.org Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Co naprawdę mówią twoje sny? Wyjaśnia antropolożka
Co twoje sny mówią o tobie? To zależy od kultury, w której żyjesz – od indywidualnej komunikacji ze światem duchowym w Azji po uniwersalne archetypy Junga. Sprawdź, jak interpretacje snów różnią się na świecie.
Spis treści: Sny jako kulturowa praktyka duchowa Przesłania bogów, dusz i przodków Freud, Jung i nowoczesna psychologia snów Wąż, smok, słońce: znaczenie symboli w snach Czy każdy sen coś znaczy? Od wyroczni z czasów starożytnego Rzymu po Zygmunta Freuda i Carla Junga – ludzie od dawna analizowali sny, aby rozszyfrować tajemnice umysłu. Twoja kraina snów to przestrzeń, w której wszystko jest możliwe. W jednej chwili spacerujesz po pięknej łące, a w następnej spadasz w przepaść i giniesz. Zęby mogą ci wypadać bez wyraźnego powodu – albo kątem oka możesz zobaczyć pełzającego węża. Przeciętny dorosły człowiek około jednej trzeciej życia spędza we śnie. Oznacza to, że istnieje wiele okazji, aby nasz umysł doświadczał tych spersonalizowanych sennych pejzaży. Ale czy sny naprawdę coś znaczą? – To zależy, kogo zapytasz. – Antropolodzy mówią, że jeśli zrozumiesz, w co dana grupa myśli na temat snów, zrozumiesz całą jej kulturę – mówi Robin Sheriff, profesor antropologii na Uniwersytecie New Hampshire. Zachodni psychologowie, tacy jak Zygmunt Freud i Carl Jung, spopularyzowali jedne z najbardziej znanych idei dotyczących interpretacji snów. – Ale niekoniecznie pokrywają się one z tym, jak sny rozumieją eksperci z dziedziny antropologii czy badacze folkloru. Sny jako kulturowa praktyka duchowa Interpretacja snów sięga czasów starożytnego Egiptu. – Jednak Sheriff twierdzi, że praktyka ta prawdopodobnie ma swoje korzenie w kulturach prehistorycznych, które nie pozostawiły po sobie zapisów. Zanim rozwinęła się nauka o snach, znana jako onejrologia, interpretacja snów była praktyką kulturową, która mogła łączyć ludzi z przodkami lub duchami. – Sny miały głębokie znaczenie w tradycyjnej kulturze chińskiej, zwłaszcza w nadprzyrodzonym światopoglądzie, według którego duchy i dusze przodków aktywnie uczestniczą w sprawach ludzi – powiedział Ze Hong, profesor biologii ewolucyjnej na Uniwersytecie Makau. Sny były często traktowane jako znaczące kanały komunikacji ze światem duchowym. – Mogły ujawniać ukryte prawdy lub przewidywać przyszłe wydarzenia – dodaje Hong. Przesłania bogów, dusz i przodków W starożytnym Rzymie, jak pokazują zapisy, sny uważano za boskie przesłania od bogów. Wyrocznie senne odgrywały ważną rolę w ich interpretacji. Hong twierdzi, że taka praktyka istniała również w Chinach w czasach dynastii Zhou (1046–256 r. p.n.e.). Onejromancja – wróżbiarska interpretacja snów – stała się powszechnym narzędziem podejmowania decyzji politycznych, diagnozowania chorób czy analizowania relacji. Związek między snami a światem duchowym odkrył także antropolog Roger Lohmann, badając kulturę snów w Papui-Nowej Gwinei. Choć kultura Zachodu rozumie sny metaforycznie, w Papui-Nowej Gwinei można je uznawać za równoległą podróż duszy. – Zinterpretowałem pewien sen jako wyraz mojego lęku, że coś stanie się z moim komputerem – wspomina Lohmann. – Ale opowiedziałem tę historię mężczyźnie, który odwiedził mnie tego ranka, a on odparł: „Och, lepiej uważaj. Bądź bardzo ostrożny przy kominku”. Freud, Jung i nowoczesna psychologia snów Współczesna interpretacja snów w kulturach zachodnich zwykle opiera się na teoriach Freuda i Junga. Freud uważał, że sny to manifestacja stłumionych pragnień i popędów, które ujawniają się w formie metaforycznej. Carl Jung miał inne podejście: sny to rozmowa pomiędzy świadomością a podświadomością i narzędzie przetwarzania codziennych problemów. Jung wprowadził koncepcję zbiorowej podświadomości, z uniwersalnymi archetypami – jak matka, bohater czy oszust – obecnymi w różnych kulturach. Wąż, smok, słońce: znaczenie symboli w snach W zależności od kultury symbolika snów może się diametralnie różnić. Wąż w zachodnich teoriach może być związany z seksualnością lub siłą. W hinduskiej interpretacji natomiast może symbolizować bogactwo i płodność. Wspólnoty Hopi i Pueblo łączą węże z żyznością ziemi i cyklami rolniczymi, a w Zambii wiązane są z obecnością diabła. W Chinach nie ma jednej interpretacji. Symbole takie jak smoki czy słońce dominują jednak w tradycji jako oznaki boskiej przychylności. Czy każdy sen coś znaczy? Każdy z nas ma w ciągu życia tysiące snów. – Ale nie każdy sen niesie za sobą głębokie znaczenie. W Chinach sny wynikające z „nadmiernego myślenia” często uznawano za nieistotne i nieinterpretowalne. W zachodnim podejściu sen może być inspiracją, narzędziem refleksji, ale także tylko iluzją. – Sny, podobnie jak poezja i sztuka, dają możliwość refleksji nad ludzkim doświadczeniem – podsumowuje Robin Sheriff. Źródło: National Geographic
„Psychoza AI” – nowe zagrożenie ze strony sztucznej inteligencji
Chatbot jako powiernik i „przyjaciel”? Skutki takiego wykorzystania nie zawsze są pozytywne. Notuje się coraz więcej przypadków, w których interakcje z AI wzmacniają urojenia i zaburzenia psychiczne.
Spis treści Tragiczne przypadki psychozy AI Dlaczego AI pogłębia zaburzenia psychiczne? Potentaci AI zatrudniają psychiatrów Okazuje się że chatboty nie tylko potwierdzają złudne przekonania, ale też je wzmacniają, a nawet współtworzą. I dzieje się tak coraz częściej. „AI psychosis” (psychoza AI) nie jest oficjalną diagnozą, lecz terminem używanym do opisania takich przypadków. Tragiczne przypadki psychozy AI Już w 2023 roku duński psychiatra Søren Dinesen Østergaard w artykule na łamach „Schizophrenia Bulletin” ostrzegał, że rozmowy z AI mogą nasilać dysonans poznawczy i tworzyć podatny grunt do zaburzeń paranoidalnych. Coraz więcej badań opisuje przypadki, w których AI wzmocniło urojenia wielkościowe, religijne, czy prześladowcze. Choć nie ma jeszcze dowodów klinicznych, że korzystanie z chatbotów samoistnie wywołuje stany psychotyczne, coraz więcej przypadków wskazuje na poważne zagrożenie. Jak opisuje brytyjski Guardian, w 2023 r. pewien Belg odebrał sobie życie po tym, jak przez sześć tygodni „rozmawiał” z chatbotem AI na temat zagrożeń dla przyszłości Ziemi. Jego żona powiedziała belgijskiemu dziennikowi „La Libre”, że „bez tych rozmów wciąż by żył”. W kwietniu tego roku w USA 35-letni mieszkaniec Florydy został zastrzelony przez policję w innym incydencie związanym z chatbotem. Jego ojciec przekazał mediom, że mężczyzna uwierzył w istotę o imieniu Juliet, więzioną przez ChatGPT i „uśmierconą” przez OpenAI. Kiedy do mężczyzny, który miał zdiagnozowane zaburzenia afektywne dwubiegunowe i schizofrenię, przyszli funkcjonariusze, rzucił się na nich z nożem. Mężczyzna z Kanady po zadaniu ChatGPT prostego pytania o liczbę pi, popadł w trzytygodniową spiralę urojeniową. Chatbot przekonał go, że złamał tajemnice kryptograficzne i rozwiązał odwieczne problemy matematyczne. Następnie stwierdził, że te odkrycia czynią go zagrożeniem dla bezpieczeństwa narodowego, i nakazał skontaktować się z agencjami bezpieczeństwa w USA i Kanadzie. Dlaczego AI pogłębia zaburzenia psychiczne? Niektórzy użytkownicy, szczególnie ci już cierpiący na zaburzenia psychiczne, zaczynają przypisywać chatbotom świadomość, boską wiedzę, zdolność do miłości czy nadzoru nad ich życiem. Zdarza się, że osoby w stabilnym stanie psychicznym dzięki leczeniu, odstawiają leki pod wpływem rozmów z AI i trafiają do szpitali psychiatrycznych. Ten nieoczekiwany (a może jednak możliwy do przewidzenia) problem wynika z tego, że modele językowe nie są w stanie wykryć, że „rozmawiają” z osobą zaburzoną. Zaprojektowano je w jednym celu: do utrzymania rozmowy, dostosowania się do języka i tonu użytkownika i podtrzymania jego zaangażowania. Ich skłonność do schlebiania i potwierdzania opinii użytkownika sprawia, że nie korygują błędnych przekonań, lecz je wzmacniają i powstaje groźna spirala pogłębiająca obsesyjne przekonania (np. urojenia prześladowcze) i izolację społeczną. Oczywiście nie każdy użytkownik popadnie w paranoję po rozmowie z AI. Najbardziej narażone są osoby z historią psychozy lub chorób afektywnych, a także osoby podatne na teorie spiskowe, z trudnościami w regulacji emocji i bogatą wyobraźnią. Istotnym czynnikiem ryzyka jest czas – szczególnie długotrwałe, codzienne rozmowy z chatbotami. U niektórych osób może to być pierwszy moment ujawnienia się ukrytych wcześniej skłonności. Specjaliści podkreślają, że chatboty należy traktować jako narzędzia, a nie przyjaciół, powierników czy źródło wiedzy. Przestrzegają przed zwierzeniami czy traktowaniem ich jako emocjonalnego wsparcia. Potentaci AI zatrudniają psychiatrów Na razie ciężar odpowiedzialności spoczywa głównie na użytkownikach, lecz psychiatrzy i badacze apelują o systemowe rozwiązania. Brakuje formalnych badań i twardych danych, ale wielu ekspertów uważa, że nie należy czekać, tylko już działać. Potentaci AI powinni współpracować ze specjalistami od zdrowia psychicznego i osobami z doświadczeniem kryzysów psychotycznych, testować modele pod kątem potencjalnych zagrożeń i wprowadzać mechanizmy ostrzegawcze. OpenAI – twórca Chata GPT – zatrudniło już psychiatrę i zapowiedziało wprowadzenie zmian. Chat będzie sugerował użytkownikowi np. robienie przerw. Zostanie też wyposażony w narzędzia do wykrywania oznak kryzysu psychicznego. Część ekspertów twierdzi jednak, że potrzebne są głębsze zabezpieczenia, w tym monitorowanie w czasie rzeczywistym. Źródła: The Guardian, Psychology Today, TIME Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nieszkodliwa zabawka czy potężne narzędzie? Tabliczka ouija już od dwóch wieków daje głos duchom
Tabliczka ouija to dla wielu zwykła zabawka – gra towarzyska, która świetnie sprawdza się podczas halloweenowej imprezy. Nie brakuje też ludzi, którzy w tej niepozornej planszy widzą coś więcej. Dla nich jest narzędziem do kontaktów z zaświatami. Narzędziem, które może przynieść wiele korzyści lub niewyobrażalnych szkód. Skąd wzięła się plansza do wywoływania duchów? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Osobiste tragedie wodą na młyn spirytyzmu Amerykańska zabawka z chińskimi korzeniami Jakimi zasadami rządzi się tabliczka ouija? Chęć nawiązania kontaktu ze zmarłymi jest tak stara, jak same religie. Ouija to plansza z nadrukowanymi literami alfabetu, cyframi od 0 do 9, kilkoma symbolami i słowami: „tak”, „nie” i „do widzenia”. Obsługiwana ruchomym wskaźnikiem, wygląda jak niepozorna zabawka i tym jest w istocie. Mimo to, wielu ludzi, nawet tych, którzy nie deklarują przynależności religijnej, uważa, że za jej pośrednictwem można porozmawiać ze zmarłymi. Niektórzy nawet lękają się jej bardziej niż ognia. Osobiste tragedie wodą na młyn spirytyzmu Tabliczka ouija często bywa kojarzona z tajemniczym, starożytnym artefaktem, jednak to stosunkowo nowy „wynalazek”. Plansza do przywoływania duchów powstała w XIX wieku w Stanach Zjednoczonych. Po wojnie secesyjnej w USA zapanował prawdziwy boom na spirytyzm, zwłaszcza wśród kobiet. W bratobójczych walkach, toczonych między Unią a Konfederacją zginęło około 620 tys. żołnierzy. W całym kraju nie brakowało szukających pocieszenia wdów i matek w żałobie, które chciały jeszcze raz porozmawiać z najbliższymi im mężczyznami. Skoro istniał popyt, rynek musiał zareagować podażą. Początkowo łącznikiem z zaświatami byli media – ludzie o rzekomej wyjątkowej wrażliwości, która umożliwiała im nawiązanie kontaktu z duszami zmarłych. Seanse spirytystyczne stały się wówczas czymś powszechnym w całym kraju. Odbywały się nawet w Białym Domu, gdzie Mary Todd, żona Abrahama Lincolna, próbowała porozmawiać ze zmarłym 11-letnim synem. Zaczęły wówczas powstawać różne narzędzia ułatwiające rzekomą komunikację z zaświatami, w tym także tzw. „tablice mówiące”. Media wykonywali je samodzielnie, często w mało profesjonalny sposób. Aż w końcu pewien przedsiębiorca dostrzegł w zainteresowaniu spirytyzmem szansę dla siebie. „Stałe łącze” z zaświatami W 1890 roku Charles Kennard, biznesmen z Baltimore, dostrzegł potencjał komercyjny w standaryzacji i masowej produkcji narzędzia, pozwalającego rozmawiać z duchami. 28 maja prawnik Kennarda, Elijah J. Bond, złożył wniosek patentowy na „tablicę mówiącą”, a pięć miesięcy później zarejestrowana została firma Kennard Novelty Company. Samą nazwę tabliczki, która stała się jej znakiem towarowym, podobno wymyślono podczas jednego z seansów spirytystycznych z użyciem wczesnego prototypu zabawki. Gdy padło pytanie o nazwę tablicy, wskaźnik miał wskazać pięć liter: O, U, I, J i A. Na pytanie o znaczenie tego słowa miała paść odpowiedź: szczęście. Tabliczka ouija, reklamowana jako cudowna plansza, pozwalająca na bezpieczny kontakt z zaświatami, trafiła na podatny grunt i z miejsca stała się hitem. Od 1991 roku właścicielem znaku towarowego jest amerykańskie przedsiębiorstwo Hasbro, drugi największy na świecie producent zabawek. Amerykańska zabawka z chińskimi korzeniami Masowa produkcja tablic do wywoływania duchów rozpoczęła się w XIX wieku, ale podobne rytuały były praktykowane znacznie wcześniej. Za odległych przodków współczesnych seansów spirytystycznych z użyciem tabliczki ouija można uznać chińską praktykę fuji, której korzenie sięgają 1100 roku. Pod tą nazwą kryje się coś w rodzaju pisma automatycznego, używanego do komunikacji z duchami przodków lub bóstwami. Praktyka ta polegała na prowadzeniu bambusowego rysika po piasku lub popiele kadzidła. Powstałe w ten sposób znaki interpretowano jako wiadomości od świata duchowego. W ten sposób cesarski dwór uzyskiwał przepowiednie i rady, ale nie tylko. Rytuał fuji służył też rozwiązywaniu sporów czy diagnozowaniu chorób. Mało tego, w ten sposób powstawały nawet utwory poetyckie. Jakimi zasadami rządzi się tabliczka ouija? W jaki sposób ouija „przemawia” do uczestników seansu? Dwa widoczne na planszy symbole, słońce i księżyc, wskazują, czy przywołany byt jest przyjazny czy wrogi. Księżyc oznacza dobrego ducha, natomiast słońce – nastawionego nieprzyjaźnie lub istotę demoniczną. Słowa „tak” i „nie” są odpowiedziami na pytania zamknięte. Ciągi liter i cyfr układają się natomiast w bardziej złożone odpowiedzi. Zwrot „do widzenia” służy zamknięciu seansu i należy go użyć każdorazowo. Bez tego przywołana istota może pozostać w świecie żywych, a wywoływanie duchów nie skończy się dobrze. Co na to nauka? Jest oczywiste, że ouija to nic innego jak zabawka. Mimo to nie brakuje relacji osób, które twierdzą, że mimo iż nie poruszały wskaźnikiem, otrzymywały odpowiedzi na zadane pytania. Zatem może jednak mamy tu do czynienia z czymś więcej? Nauka ma na to wyjaśnienie, a jest nim reakcja ideomotoryczna. Zjawisko to sprawia, że osoba wykonuje nieświadome ruchy pod wpływem myśli lub wyobrażeń. Pod wpływem swoich oczekiwań i wierzeń, uczestnicy seansu całkowicie nieświadomie popychają wskaźnik i w ten sposób powstają odpowiedzi na ich pytania – najczęściej takie, jakich oczekują. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Psychologia kolorów to sztuka manipulacji? W barwach kryje się wielka moc
Psychologia kolorów jest potężnym narzędziem wpływu na ludzkie reakcje i zachowania. Zrozumienie działania poszczególnych barw na ludzki mózg pozwala kontrolować nastrój i wywoływać cały szereg zachowań pożądanych w określonych okolicznościach i sytuacjach. Jak kolory wpływają na psychikę? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Ewolucja postrzegania barw Czym jest psychologia kolorów? Jak reagujemy na barwy? Psychologia kolorów w praktyce Dzięki specyficznej budowie oka, przeciętny człowiek jest w stanie rozróżnić nawet milion kolorów, a każdy z nich inaczej wpływa na jego reakcje, odbiór zjawisk i przedmiotów. Należy podkreślić, że barwy od zarania są głęboko zakorzenione w różnych kulturach na całym świecie. Zieleń symbolizuje spokój, czerwień – agresję, energię i zagrożenie, natomiast czerń kojarzy się z żałobą. O ile każda symbolika jest rezultatem utrwalanego przez wieki nawyku, to najczęściej jej wybór nie ma nic wspólnego z przypadkiem. Właśnie nad tym zagadnieniem pochyla się psychologia kolorów. Ewolucja postrzegania barw Nad barwami i ich postrzeganiem pochylali się już starożytni myśliciele. Empedokles i Platon propagowali teorie, według których widzenie następuje dzięki emitowanym przez oko promieniom. Arystoteles uznał, że biel i czerń są barwami podstawowymi, z których wywodzą się pozostałe. Dopiero XVII wiek przyniósł przełom i zapoczątkował naukowe podejście do tego tematu. Za ojca eksperymentów z barwami należy uznać Izaaka Newtona. Dzięki zastosowaniu pryzmatów, angielski uczony odkrył spektrum widzialnych kolorów i opisał ich rozkład w fali świetlnej, w ten sposób przedstawiając przyczyny powstawania barw. Rozwój medycyny w XIX wieku pozwolił na wprowadzenie podziału w nauce o barwach na zagadnienia z zakresu fizyki, fizjologii i psychologii. Badania nad percepcją kolorów wciąż trwają. Aktualny stan wiedzy dostarcza dowodów na to, że barwy aktywują układ limbiczny w mózgu, który odpowiada za emocje i zachowania. Ta obserwacja zapoczątkowała nową dziedzinę – psychologię kolorów. Czym jest psychologia kolorów? Psychologia kolorów nie jest nauką w ścisłym znaczeniu. Wpływ fizjologiczny barw jest dobrze udokumentowany, jednak dyscyplina ta wciąż jeszcze jest niedojrzała w kontekście naukowym. Mówiąc o psychologii kolorów, na myśli trzeba mieć interdyscyplinarną dziedzinę, która czerpie przede wszystkim z psychologii i neurobiologii. Celem badań prowadzonych w tym zakresie jest ustalenie wpływu barw na ludzkie emocje, zachowania i decyzje. Czemu ma to służyć? Wyniki takich analiz znajdują szerokie zastosowanie w praktycznych dziedzinach, takich jak choćby architektura, projektowanie, moda i reklama. Jak reagujemy na barwy? Kolory otaczają nas z każdej strony. O ile w przestrzeni prywatnej to my decydujemy, jakie barwy będą na nas oddziaływać, to wchodząc do dowolnego salonu sprzedaży, biorąc do ręki opakowanie, sam produkt lub spoglądając na firmowe logo, przed oczami mamy kolory, które są wyborem kogoś innego. Żaden z tych wyborów nie jest dziełem przypadku. Bo skoro barwy wpływają na psychikę, nastrój, odbiór przedmiotów i zjawisk, w odpowiednich rękach stają się potężnym narzędziem wpływu na nasze zachowania, także konsumenckie. Jakie emocje wywołują poszczególne barwy? Kolor czerwony Ten kolor w największej mierze kojarzy się z intensywnymi emocjami. Jest postrzegany jako jeden z najbardziej energetyzujących i w największym stopniu zwiększa poziom pobudzenia. Czerwień jest kolorem pasji, energii i działania. Bardzo szybko przyciąga uwagę, a stymulując szybkie reakcje, może wzbudzać poczucie ekscytacji. Jako barwa intensywna, pobudza do działania. Dlatego często jest stosowana w kampaniach promocyjnych i reklamach. W kontekście fizjologicznym, może zwiększać poziom adrenaliny, a przez to – przyspieszać oddech, akcję serca i podnosić ciśnienie krwi. Może być też kojarzony z zagrożeniem i wywoływać uczucie stresu i agresję. Kolor zielony Kojarzy się z naturą, a przez to – także z równowagą i harmonią. Obniża poziom stresu, redukuje napięcie, wspomaga odpoczynek. Zdaniem ekspertów, zieleń przyczynia się też do wzrostu kreatywności i produktywności. Badania udowodniły, że zieleń pozytywnie wpływa na percepcję i koncentrację. Nie można jednak nie wspomnieć, że ta powszechnie lubiana barwa może też wywoływać negatywne skojarzenia. W ciemniejszych odcieniach, może kojarzyć się ze złością, z zazdrością i chorobami. Kolor niebieski Ta barwa jest jedną z najbardziej złożonych. Wywołuje szereg pozytywnych reakcji, ale jest też kojarzona z chłodem, nie tylko dosłownym, ale też emocjonalnym. Niebieski to kolor zaufania, spokoju i bezpieczeństwa. Tak jak zielony, działa uspokajająco na układ nerwowy, obniża poziom stresu, a przy tym – sprzyja także koncentracji. Fizjologicznie, spowalnia oddech i obniża ciśnienie krwi. Nie można jednak nie wspomnieć, że nadmierna ekspozycja na tę barwę może wywoływać uczucie smutku i samotności. Kolor żółty Żółty jest kolorem optymizmu, energii i szczęścia. Doskonale nadaje się do zwracania uwagi i wywoływania pozytywnych emocji. Komunikuje energię, kreatywność i innowacyjność. Stymuluje umysł i pobudza do działania. Nie można jednak nie wspomnieć, że w nadmiarze jest męczący dla oczu i może wywoływać uczucie niepokoju. Kolor pomarańczowy To synteza energicznej czerwieni i ciepłej żółci. Odpowiada za odczuwanie entuzjazmu i wspomaga kreatywność. Wykazuje działanie rozweselające. Zwiększa poziom energii i entuzjazmu. Należy jednak pamiętać, że nadmierne zastosowanie pomarańczowego nie jest korzystne. W takiej sytuacji, może wywołać poczucie chaosu i wzbudzić niepokój. Kolor fioletowy Także fiolet jest związany z kreatywnością. Oprócz tego, nasuwa skojarzenia z luksusem. Właśnie to sprawia, że często znajduje miejsce w palecie kolorów marek premium, zwłaszcza w ciemniejszych odcieniach, które kojarzą się z majestatem. Ta barwa może wspierać medytację, wspomagać koncentrację i pobudzać kreatywność. W jaśniejszych odcieniach, kojarzy się przede wszystkim z nadzieją, optymizmem i duchowością. Kolor czarny Czerń symbolizuje tajemnicę i siłę. Nasuwa skojarzenia z elegancją, wyrafinowaniem i luksusem. Intryguje i roztacza aurę tajemniczości. Nie można jednak nie wspomnieć, że nierzadko nasuwa też negatywne skojarzenia. W wielu kulturach, czerń jest utożsamiana z żałobą. Kolor biały Biel odnosi się do niewinności i czystości, ale także do prosty i minimalizmu. Sprzyja „rozjaśnianiu” umysłu, ale w nadmiarze wywołuje wrażenie zimna przestrzeni. Wypada też wspomnieć, że nadmierne zastosowanie bieli może wywołać efekt odwrotny od zamierzonego. W takiej sytuacji, kolor ten może nasuwać skojarzenia z obojętnością, zwłaszcza gdy występuje w parze z inną zimną barwą. Kolory brązowy i beżowy Brąz i beż są kolorami symbolizującymi naturalność i stabilność. Jako barwy stonowane, wywołują uczucie spokoju i wrażenie przytulności przestrzeni. Kolor różowy Róż kojarzy się z delikatnością i ciepłem. Ma działanie uspokajające, koi nerwy i pozytywnie wpływa na myślenie. W nadmiarze, może być interpretowany jako przejaw infantylności. Kolor to jeszcze nie wszystko Łatwo można zauważyć, że istnieje pewien wzorzec w wyżej przedstawionych reakcjach. Kolory klasyfikowane jako ciepłe – czerwień, pomarańcz i żółć – kojarzą się z energią i działaniem. Z kolei kolory chłodne – zielony, niebieski i fioletowy – sprzyjają koncentracji, uspokajają i działaj odprężająco. Warto jednak zwrócić uwagę na jeden istotny szczegół. Nie tylko kolor, jako jedna z cech składających się na barwę, decyduje o odczuciach. Równie istotne jest także natężenie i zastosowanie. Nie można zatem mówić o jednoznacznie pozytywnym czy negatywnym wpływie kolorów, a proste „mapy” barw nie wystarczą, by uzyskać pożądany efekt psychologiczny. Psychologia kolorów w praktyce Zrozumienie tych zależności jest kluczem do wywoływania określonych reakcji. Wówczas kolory stają się potężnym orężem w walce o uwagę. W jakich dziedzinach wykorzystywana jest ta wiedza? Marketing i branding W działalności reklamowej nie istnieje pojęcie przypadku. Każdy aspekt wizualny służy określonym celom – przyciągnięciu uwagi i rozbudzeniu różnorodnych uczuć, a to prowadzi wprost do wzrostu sprzedaży. Kolory wywołują silne emocje i skojarzenia, a przez to wywierają wpływ na decyzje zakupowe konsumentów. Odpowiednio dobrane, pozwalają osiągnąć dwa główne cele, którymi są: budowanie tożsamości marki – poprzez wywoływanie odpowiedniego pierwszego wrażenia, wyróżniając produkty firmy na tle konkurencji i komunikując konkretne wartości brandu; wywarcie wpływu na decyzje zakupowe – poprzez zwrócenie uwagi, wywołanie pożądanych reakcji do działania, wpływanie na postrzeganie ceny i segmentację rynku. Czerwony nie bez powodu jest kolorem sportowych samochodów, które mają kojarzyć się z prędkością. Instytucje finansowe często wybierają niebieski, by wzbudzić zaufanie. Branża zdrowotna i wellness ochoczo sięga po zieleń, która nasuwa skojarzenia z równowagą, naturą i bezpieczeństwem. Żółty, obecny m.in. w logotypach marek sieci fast food, ma kojarzyć je z uczuciem szczęścia. Fiolet, szeroko obecny w branży kosmetycznej, wskazuje na luksusowy charakter produktu. Luksusowa czerń jest kolorem wysokiej mody, i branży high-tech, podobnie zresztą jak biel, gdy pożądane jest wywołanie wrażenia prostoty i minimalizmu. Projektowanie wnętrz Kolory mają ogromne znaczenie w postrzeganiu otoczenia. Osobiste preferencje są kluczowe, ale te mają zastosowanie wyłącznie w przestrzeni prywatnej. W miejscu pracy i obiektach użyteczności publicznej, o barwach nierzadko decydują specjaliści, nie pozostawiając niczego przypadkowi. Nie bez powodu najmodniejszymi kolorami biurowymi są zielony i niebieski, a żółty i pomarańczowy mają zastosowanie tam, gdzie pracownicy nie powinni spędzać zbyt dużo czasu, np. w pomieszczeniach jadalnych. Kreowanie wizerunku Psychologia kolorów odgrywa niebagatelną rolę także w kreowaniu wizerunku, zarówno osobistego. Oddziałując na podświadomość, barwy wywołują konkretne emocje i skojarzenia, a to wpływa na postrzeganie danej osoby. Stroje wieczorowe nie bez powodu najczęściej są czarne. Ten kolor ma podkreślić dobry gust, a w wielu sytuacjach także status. Dlaczego biznesowe garnitury, po które tak ochoczo sięgają także politycy, zazwyczaj są granatowe? Granat wzbudza zaufanie, ale podkreśla także autorytet – to kolor władzy. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Idealna godzina na egzamin na studiach? Naukowcy wskazali porę
Wśród studentów krążą mity, kiedy najlepiej podejść do egzaminu. Teraz naukowcy przeanalizowali ponad 100 tys. egzaminów ustnych i uzyskali jasną odpowiedź – szanse studentów na pomyślny przebieg sprawdzianu ich wiedzy zdecydowanie zależały od pory dnia.
Spis treści: Wymagający test wiedzy na uczelni Najlepiej – koło południa Jakie jest wyjaśnienie fenomenu? Egzaminy na studiach owiane są legendami, a sesje w czasie których się odbywają – to moment największego stresu w życiu żaków. Nagromadzenie egzaminów na uniwersytecie może przyprawić zawrót głowy, a poza tym bywa męczące. Teraz naukowcy przebadali dużą grupę żaków z Włoch. Postanowili sprawdzić, kiedy najlepiej podchodzić do ustnych egzaminów. Wymagający test wiedzy na uczelni Naukowcy przeanalizowali próbę ponad 100 000 egzaminów ustnych przeprowadzonych przez 680 egzaminatorów dla 1243 kursów. Odkryli, że na szanse studentów na zdanie egzaminu miała wpływ pora dnia, w której egzamin się rozpoczynał. Egzaminy ustne w Italii są standardowym testem wiedzy po semestrze lub roku nauki. Mogą one obejmować dowolny materiał z programu studiów i są natychmiast oceniane przez egzaminatora. Najlepiej – koło południa Wyniki pokazały, że studenci mieli mniejsze szanse na zdanie egzaminów zaplanowanych przed godziną 9:00 lub po godzinie 15:00 w porównaniu ze studentami przystępującymi do egzaminów około południa. – Wykazaliśmy, że wyniki oceny akademickiej zmieniają się systematycznie w ciągu dnia, a najwyższy odsetek zdawalności występuje około południa – powiedział prof. Carmelo Mario Vicario, dyrektor Laboratorium Neurobiologii Społeczno-Poznawczej na Uniwersytecie w Mesynie i główny autor artykułu opublikowanego w czasopiśmie „Frontiers in Psychology”. Oznacza to, że pora egzaminu może być kluczowym czynnikiem wpływającym na sukces lub porażkę żaków. I nawet po wykluczeniu innych czynników szanse na zdanie egzaminu były najwyższe w porze lunchu, a najniższe na początku lub na końcu dnia. Jakie jest wyjaśnienie fenomenu? Naukowcy twierdzą, że ich ustalenia można wyjaśnić rytmem fizjologicznym wpływającym na zmęczenie i czujność. Gorsze wyniki we wczesnych godzinach dnia mogą wynikać z konkurujących ze sobą chronotypów, czyli indywidualnych wzorców snu i czuwania. Osoby w wieku około 20 lat są zazwyczaj nocnymi markami, podczas gdy osoby w wieku 40 lat lub starsze są raczej rannymi ptaszkami. Studenci mogą być najmniej sprawni poznawczo w momencie, gdy profesorowie są w najlepszej formie. Żacy mogą zaradzić problemowi podejścia do egzaminu rano i wieczorem. Mogą na przykład zadbać o większą dawkę snu w noc poprzedzającą test lub inaczej zaplanować egzamin – wybrać bardziej korzystny termin. – Uważamy, że ten wzorzec może mieć zastosowanie również do rozmów kwalifikacyjnych lub innych procesów oceniających zaplanowanych w ciągu dnia – dodał Vicario. W jego ocenie warto byłoby się przyjrzeć temu, czy decyzje dotyczące zatrudnienia również podlegają wahaniom w zależności od pory dnia. Skąd pomysł na takie badania? Naukowcy zainspirowali się analizami, które wykazały, że sędziowie najczęściej orzekają na korzyść oskarżonego po przerwie obiadowej lub na początku posiedzenia. Źródło: Frontiers in Psychology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Starożytny lud Peru utrzymywał porządek w nietypowy sposób. Używał środków halucynogennych
Nowe badania wykazały, że ludzie w Andach, na terenie dzisiejszego Peru, stosowali rośliny psychoaktywne, aby zachować porządek społeczny. Wykazała to analiza chemiczna rurek do zażywania tabaki.
Spis treści: Substancje halucynogenne w starożytnych społecznościach Halucynogeny umacniały władzę lokalnych elit Przerażające rytuały miały wzmocnić autorytet władców Społeczności przed wiekami na całym świecie korzystały z roślin psychoaktywnych i zawartych w nich substancji. Większość kultur robiła to w celach rytualnych i ceremonialnych, ale także leczniczych. Wiadomo, że Majowie i Aztekowie używali grzybów psylocybinowych, peyotlu (Lophophora williamsii) oraz napojów z roślin, jak np. ayahuasca, w ceremoniach szamańskich. Z kolei plemiona amazońskie stosowały ayahuaskę do osiągania wizji spirytystycznych i uzdrawiania innych. Substancje halucynogenne w starożytnych społecznościach Ale roślinne środki psychoaktywne odgrywały także bardzo ważną rolę społeczną. Od dawna wiadomo, że zażywanie takich substancji miało m.in. integrować społeczności starożytne. Niektóre dowody wskazują, że były bardzo powszechne wśród elit rządzących, które w ten sposób podejmowały decyzje polityczne. – Powszechnie uważa się, że działalność rytualna odegrała ważną rolę w rozwoju złożonych formacji społeczno-politycznych na całym świecie. W Andach Środkowych różnorodne dowody wskazują, że działalność rytualna często obejmowała wywoływanie zmienionych stanów psychicznych – napisali naukowcy na łamach czasopisma „Proceedings of the National Academy of Sciences”. W swoim artykule badacze przedstawili wyniki analiz mikrobotanicznych i chemicznych rurek do zażywania tabaki, które wykazały wykorzystanie roślin psychoaktywnych w ramach rytuału. Miał on obejmować niemal całe społeczeństwo ludu andyjskiego, żyjącego na terytorium dzisiejszego Peru w Chavín de Huántar w pierwszym tysiącleciu p.n.e. Halucynogeny umacniały władzę lokalnych elit To stanowisko archeologiczne kultury Chavín, które położone jest na północy górskich obszarów. W okresie powstawania i istnienia miasta zaczęto uprawiać kukurydzę, a także inne nowe rośliny. Ludność zaczęła budować miejskie ośrodki, co przyczyniło się później do rozwoju architektury sakralnej. Główną postacią kultową Chavin, było bóstwo znane jako Bóg opiekuńczy, który był rodzajem boga niebios. Jednak to nie rolnictwo i ogólny rozwój infrastruktury miały zapewnić sukces rozwoju miast i stworzenia hierarchicznego społeczeństwa, lecz rządzenie poprzez narkotyzujące się elity. – Nasze badanie wykazało, że nawet na wczesnych etapach złożone społeczeństwa Chavin włączały rośliny psychoaktywne do codziennego życia i działalności rytualnej. Ta bezpośrednia identyfikacja zawartości psychoaktywnych akcesoriów z prekolumbijskiego Peru rzuca światło na funkcję rytuału w Chavín de Huántar i innych wczesnych monumentalnych ośrodkach – tłumaczą badacze. Badając rurki do zażywania tabaki, naukowcy odkryli ślady nikotyny pochodzącej od dzikich krewnych tytoniu, a także pozostałości rośliny Anadenanthera colubrina, znanej również jako vilca. To roślina halucynogenna zawierająca znaczne ilości alkaloidów, m.in. bufoteninę (w największym stężeniu), DMT i 5-MeO-DMT. Badacze uważają, że lokalni przywódcy używali tej substancji nie tylko do wprowadzania się w trans, ale także w celu wzmocnienia swojego autorytetu. Przerażające rytuały miały wzmocnić autorytet władców Naukowcy podkreślają, że w przeciwieństwie do wspólnego używania halucynogenów, co było powszechne w innych starożytnych kulturach, rytuały kultury Chavín były ekskluzywne. Rurki do tabaki, które były przedmiotem analiz pochodziły z prywatnych komnat wewnątrz majestatycznych kamiennych struktur, w których mogło przebywać tylko kilku uczestników. – Zażywanie środków psychoaktywnych było częścią ściśle kontrolowanego rytuału, prawdopodobnie zarezerwowanego dla nielicznych, co miało wzmacniać hierarchię społeczną – powiedział dr Daniel Contreras, antropolog i archeolog, który był współautorem badania. Autorzy sugerują, że zmieniony stan psychiczny władców po substancjach halucynogennych mógł wydawać się dla ludu nadprzyrodzony, czasem wręcz przerażający. Ich poddani mogli utożsamiać ich irracjonalne zachowania z czymś nieziemskim, co właśnie miało umacniać ich pozycję jako elity namaszczonej przez bóstwa. – Świat nadprzyrodzony niekoniecznie jest przyjazny, ale na pewno jest potężny – wyjaśnia dr Contreras. – Te rytuały, często wzmacniane środkami psychoaktywnymi, były doświadczeniem, które wzmacniało systemy wierzeń i struktury społeczne – dodaje. Co ciekawe, te rytuały z udziałem halucynogenów były uzupełniane także muzyką. W komnatach, w których prawdopodobnie zażywano te substancje, znaleziono trąbki wykonane z muszli. – Jednym ze sposobów uzasadniania nierówności była ideologia. Poprzez udział w imponujących ceremoniach ludzie wierzyli, że było to coś dobrego – powiedział dr Contreras. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Miała 79 lat, gdy przeprowadziła się na drugi koniec świata. Uważa, że to najlepsza decyzja w jej życiu
Przeprowadzka na emeryturze dla wielu wydaje się nieosiągalna lub wręcz niewyobrażalna. A jednak nie brakuje osób, które właśnie wtedy decydują się na radykalne zmiany. Co sprawia, że po 70. roku życia niektórzy wybierają zupełnie nowy początek?
Spis treści: Od Sorbony po Nowy Jork. Jak dojrzewało marzenie o Paryżu? Nowe życie po 80-tce. Przeprowadzka na inny kontynent Dlaczego ludzie po 70-tce podejmują takie decyzje? Coraz częściej w mediach pojawiają się historie osób, które dopiero na emeryturze decydują się na radykalne życiowe zmiany. Dla jednych to życie na pokładzie statku i rejs dookoła świata, jak w przypadku 77-letniej Sharon. Dla innych, jak Mary Jane z Nowego Jorku, to przeprowadzka na inny kontynent. Mając 79 lat porzuciła doskonale znane sobie życie i zamieszkała w Paryżu. Choć początki były trudne, dziś nie ma wątpliwości, że to jedna z najlepszych decyzji, jakie kiedykolwiek podjęła. Od Sorbony po Nowy Jork. Jak dojrzewało marzenie o Paryżu? Mary Jane Walkie dorastała w Teksasie w USA, ale od najmłodszych lat wiedziała, że chce zobaczyć różne zakątki świata. Mając 21 lat wyjechała do Francji, gdzie przez rok studiowała na Sorbonie. Później dostała pracę w Ameryce Południowej i przez kolejne lata mieszkała m.in. w Boliwii oraz Paragwaju, przy okazji perfekcyjnie opanowując język hiszpański. Następnie osiadła w Nowym Jorku. Tam zaczęła śpiewać w chórze, z którym koncertowała w różnych częściach świata. 10 lat temu ze swoimi przyjaciółmi wróciła do Paryża i na nowo się w nim zakochała. – Nowy Jork jest wspaniały, ale na różnych etapach życia pragnie się innych rzeczy. (...) Stwierdziłam, że chciałabym przeprowadzić się do Francji – wspominała w wywiadzie dla CNN. Od tamtej pory starała się być w Paryżu przynajmniej dwa razy do roku, poznając kulisy miejscowego życia. Finalnie w grudniu 2021 roku sprzedała swoje nowojorskie mieszkanie i na stałe przeniosła się do stolicy Francji. – Udało mi się uzyskać za nie bardzo dobrą cenę. Wystarczyło na życie, choć nie na zakup nowego lokum w stolicy Francji. Ale tutaj jestem – dodała. Nowe życie po 80-tce. Przeprowadzka na inny kontynent Dziś Mary Jane ma 83 lata i mieszka w spokojnej dzielnicy na południowo-zachodnich obrzeżach Paryża. Cały czas pracuje zdalnie i prowadzi skromne, ale aktywne życie. Choć jej przeprowadzka okazała się spełnieniem wieloletniego marzenia, początki nie były łatwe. Szczególną trudność sprawiło jej znalezienie mieszkania. – We Francji obowiązuje prawo, które chroni lokatorów powyżej 80. roku życia przed eksmisją, dlatego właściciele często obawiają się podpisywać umowy z osobami w podeszłym wieku. Nie miałam o tym pojęcia – przyznała, informując, że ostatecznie udało jej się znaleźć niewielkie lokum z jedną sypialnią. Zaznaczyła też, że zmiana statusu – z turystki na mieszkankę – okazała się większym wyzwaniem, niż się spodziewała. Miasto, które znała z wcześniejszych wizyt, było zupełnie inne podczas codziennego życia. – Początki były trudniejsze, niż przypuszczałam – mówiła, podkreślając jednak, że mimo wszystko szybko zaaklimatyzowała się w nowym środowisku. – Jestem dość rozmowna, więc łatwo nawiązuję kontakty – tłumaczyła. Mary Jane Wilkie w rozmowie z CNN również wyznała, że nie przestaje ją zachwycać paryska architektura, rytm życia i lokalna kuchnia. – To miasto wciąż mnie oczarowuje. Nawet te nowe, mniej urokliwe budynki mają w sobie coś pięknego – stwierdziła. Z kolei zapytana, czy decyzja o przeprowadzce do Francji w wieku 79 lat była odważna, odpowiedziała z dystansem. – Ludzie mówią: „Och, w tym wieku to wymagało wielkiej odwagi!”. Ale dla mnie to nie była odwaga. Odwaga to działanie mimo strachu. A ja się nie bałam. To była decyzja, która po prostu musiała zostać podjęta – podsumowała. Dlaczego ludzie po 70-tce podejmują takie decyzje? Dlaczego osoby w dojrzałym wieku podejmują tego typu decyzje? Postanowiliśmy o to zapytać psycholożkę Katarzynę Kucewicz. Specjalistka wyjaśniła nam, że choć niektórzy twierdzą, iż to zły czas, z psychologicznego punktu widzenia właśnie wtedy często przychodzi moment, w którym człowiek czuje, że chce zrobić coś ważnego dla siebie. Coś, co nada życiu większy sens. – W psychologii rozwojowej mówi się o tym, że życie dzieli się na różne fazy. Kiedy jesteśmy w dojrzałym wieku to wkraczamy w fazę bilansu. To taki czas, kiedy z dystansem patrzymy na to, co było, i zaczynamy się zastanawiać: czy zrobiłam wszystko, co chciałam? Czy czegoś nie odkładałam latami „na później”? I wtedy pojawia się naturalna potrzeba domknięcia własnej historii – czasem w sposób symboliczny, czasem poprzez bardzo konkretny, odważny ruch – tłumaczyła Katarzyna Kucewicz. Co więcej, w takich decyzjach często kryje się potrzeba sprawczości. – Chęć powiedzenia sobie i światu : „To nadal ja kieruję swoim życiem. Mam wybór, mam głos”. I to jest absolutnie naturalne. Wiek nie wyklucza przecież potrzeby wolności, nowych doświadczeń czy spełniania marzeń, które czekały całe dekady – kontynuowała. Nie da się też pominąć jeszcze jednej rzeczy: świadomości własnej śmiertelności. – Im jesteśmy starsi, tym mocniej to czujemy. Ale to wcale nie musi być myśl smutna czy przygnębiająca. Wręcz przeciwnie – wiele osób mówi wtedy sobie: „Chcę wykorzystać ten czas tak, jak czuję. Teraz, nie później”. To takie bardzo ludzkie, głęboko osobiste „teraz albo nigdy”. I jeszcze jedna ważna kwestia. W naszej kulturze osoba starsza często funkcjonuje w jednej roli: babci, dziadka, kogoś, kto już głównie odpoczywa. A przecież wiele osób po siedemdziesiątce wcale nie czuje, że to jest ich jedyna rola. Czasem wręcz przeciwnie — pojawia się potrzeba pokazania, że życie nadal się toczy. Że można być w ruchu, można mieć marzenia, można się na nowo odkrywać – dodała specjalistka, znana w sieci jako @psycholog_na_insta. Źródło: National Geographic Polska, CNN, Local News 8 Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To uczucie, jakbyś unosił się nad sobą. Naukowcy wyjaśniają, co naprawdę się dzieje
Niektórzy robią to celowo – przez medytację. Inni doświadczają tego w szpitalach, w czasie operacji. OBE, czyli wyjścia z ciała, fascynują i przerażają. Teraz wiemy o nich więcej.
Spis treści: Kiedy doświadczamy OBE? Kto ma szansę na doświadczenia poza ciałem? Choć to brzmi jak wątek z literatury fantasy, OBE są zjawiskiem realnie zgłaszanym przez ludzi na całym świecie. Chodzi o tzw. doświadczenia poza ciałem, znane jako out-of-body experiences – stąd ich angielski skrót OBE. To subiektywne przeżycia, podczas których człowiek ma wrażenie, że jego świadomość oddziela się od ciała fizycznego i widzi rzeczywistość z innej perspektywy. W relacjach osób doświadczających OBE powtarza się motyw obserwowania własnego ciała z góry, jakby unosząc się w powietrzu. Kiedy doświadczamy OBE? OBE mogą być spontaniczne lub wywoływane świadomie, np. poprzez medytację, praktyki duchowe, użycie substancji psychoaktywnych czy w stanach granicznych (podczas silnego stresu lub w sytuacjach zagrożenia życia). Zdarzają się również w kontekście zaburzeń neurologicznych, snu (np. paraliż przysenny), a także jako reakcja na użycie narkozy podczas operacji. Współczesna neurologia wiąże OBE z nieprawidłowym funkcjonowaniem prawej półkuli mózgu. Znajduje się tam obszar odpowiedzialny m.in. za integrację bodźców zmysłowych i świadomość własnego ciała w przestrzeni. Kto ma szansę na doświadczenia poza ciałem? Najnowsze badanie, przeprowadzone przez dr Marinę Weiler z University of Virginia, pozwala lepiej zrozumieć, jakie cechy psychologiczne i doświadczenia życiowe mogą predysponować ludzi do tego typu przeżyć. Zespół naukowców zbadał grupę 545 dorosłych osób, z których część doświadczyła OBE. Okazało się, że osoby te częściej niż inni cierpiały na objawy depresji i lęku. Uzyskiwały też wyższe wyniki w testach oceniających zjawiska dysocjacyjne. Są to m.in. oderwanie od rzeczywistości czy poczucie oddzielenia od własnych myśli i emocji. Co istotne, badani, którzy doświadczyli OBE, znacznie częściej zgłaszali traumy z dzieciństwa. 40% z nich uzyskało wyniki wskazujące na umiarkowany poziom doświadczeń dysocjacyjnych, w porównaniu do 14% osób, które nigdy nie doświadczyły przeżyć poza ciałem. Te ustalenia mogą sugerować, że OBE są symptomem zaburzeń psychicznych, ale według badaczy może to być mechanizm obronny. Ma on pozwalać psychice „odłączyć się” od trudnych emocji lub stresujących sytuacji. To pewnego rodzaju ucieczka lub próba przetworzenia trudnych doświadczeń w bezpieczny sposób. Jak zauważa Weiler, osoby z OBE często obawiają się niezrozumienia i odrzucenia – również ze strony specjalistów. Pełne zrozumienie źródeł doświadczeń poza ciałem może pomóc nie tylko w diagnostyce i terapii, ale także w redefinicji granic między świadomością, ciałem a psychiką. Źródło: Personality and Individual Differences Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Dlaczego lubimy się zakładać? Nawet najbardziej znani naukowcy obstawiają zakłady
Uwielbiamy się ekscytować, mieć rację i wpływać na rzeczywistość. Zakładając się, spełniamy wszystkie te potrzeby, nie ryzykując przy tym zbyt wiele.
Spis treści: Potrzeba ekscytacji Zakłady motorem postępu Myślenie magiczne Zakłady Hawkinga W herbaciarni słynnego ośrodka badawczego Bell Laboratories popołudniami spotykali się naukowcy, by w swobodnej atmosferze porozmawiać o intrygujących problemach. Dyskusje często zamieniały się w trudne do rozstrzygnięcia spory i za najlepszy sposób ich zakończenia uznawano zakład. Jego zawarcie potwierdzano wpisem do specjalnej księgi, którą wypełniano przez kilkadziesiąt lat. Do 1990 r., kiedy to „Księga zakładów” zniknęła. Ukradł ją ktoś, kto nie potrafił przegrywać. Dziś taki „numer” niewiele by dał. Naukowe zakłady przeniosły się bowiem do internetu, a tam nic nie ginie. W serwisie Long Bets zawarto już setki formalnych naukowych zakładów. Np. o to, czy do 2030 r. powstaną sterowane całkowicie automatycznie samoloty pasażerskie albo czy w 2060 r. liczba ludności świata będzie mniejsza niż obecnie. Najdłużej na rozstrzygnięcie poczeka zakład o to, czy w 2150 r. będzie żyła przynajmniej jedna osoba urodzona w roku 2000. Potrzeba ekscytacji Nie tylko naukowcy uwielbiają się zakładać. Zakładamy się wszyscy i o wszystko. Każda sytuacja zawierająca element niepewności może być pretekstem do zakładu, a jedyną granicę stanowi wyobraźnia. Pewien Kanadyjczyk założył się o 15 tys. dolarów, że wytrzyma miesiąc mieszkania w męskiej łazience (wygrał). Gwiazdor NBA Shaquille O’Neil założył się z własnym menedżerem, że wejdzie bez zapowiedzi do Białego Domu (powstrzymali go agenci Secret Service). Przed piłkarskim mundialem w 2014 londyńscy bukmacherzy przyjmowali zakłady, czy urugwajski piłkarz Luis Suarez ugryzie w czasie meczu któregoś z rywali. Opłacało się zaryzykować – Suarez chapnął zębami Włocha Giorgio Chielliniego, za co miłośnicy zakładów inkasowali 175 funtów (za jednego postawionego). Jak mówi prof. Tomasz Zaleśkiewicz, kierownik Katedry Psychologii Ekonomicznej SWPS i Centrum Badań nad Zachowaniami Ekonomicznymi zakładając się, kieruje nami potrzeba ekscytacji. – Większość ludzi lubi dreszczyk emocji, ale pod warunkiem, że nie wiąże się ze zbyt dużym ryzykiem. Zakładanie się znakomicie zaspokaja tę potrzebę. To forma hazardu, w której jest więcej zabawy niż zagrożenia. Oczywiście są osoby, które potrzebują silniejszej ekscytacji i zakładają się o wysokie stawki, jednak stanowią mniejszość. W kasynach bywają nieliczni, w kolekturach lotto – miliony – wyjaśnia prof. Zaleśkiewicz. Zakład o przyszłość świata Zakładamy się też, gdy chcemy dowieść swoich racji. Jeden z najsłynniejszych zakładów zawarli w 1980 r. ekolog Paul Ehrlich i ekonomista Julian Simon. Stawka była niewygórowana – kilkaset dolarów, ale chodziło o... przyszłość świata. Ehrlich, autor głośnej książki „Bomba demograficzna”, przepowiadał, że gwałtowny wzrost liczby ludności nieuchronnie prowadzi do szybkiego wyczerpania surowców, głodu i upadku cywilizacji. Simon patrzył w przyszłość z większym optymizmem. W magazynie „Science” opublikował artykuł, w którym przekonywał, że dzięki coraz doskonalszym, bardziej wydajnym i oszczędnym technologiom do globalnego kataklizmu nie dojdzie. „Pojawią się ludzie z jeszcze lepszymi pomysłami i chociaż wydaje się to nieprawdopodobne, zasoby Ziemi okażą się niewyczerpane” – puentował. Ehrlich odpowiedział, że niewyczerpane są jedynie pokłady głupoty. Dyskusja tak się zaogniła, że Simon zaproponował zakład: jeśli źródła surowców się kończą, ich ceny w ciągu 10 lat mocno wzrosną i chętnie zapłaci Ehrlichowi tę różnicę. Jeśli jednak spadną – Ehrlich zapłaci jemu. By uniknąć zarzutu o manipulację, pozwolił oponentowi wybrać pięć surowców. Następnie dokonali umownego zakupu miedzi, cyny, chromu, niklu i wolframu za 1000 dol. Po 10 latach Ehrlich przesłał oponentowi czek na 576 dol. i 7 centów – o tyle spadły ceny. Mimo że przegrał, nie przejął się porażką. „Julian Simon przypomina faceta, który skoczył z Empire State Building i na wysokości 10. piętra radośnie krzyczy: jest świetnie” – oznajmił na konferencji prasowej. Poniekąd miał rację, bo gdyby założył się o dekadę później, kiedy gwałtownie zaczęły się rozwijać gospodarki Chin i Indii, wygrałby. Obaj mieli argumenty, które mogły zapewnić wygraną, ale żaden nie dysponował pełną wiedzą. Tak dzieje się bardzo często i dlatego przegrywamy zakłady. Zakłady motorem postępu – Mamy naturalną skłonność do przeceniania swojej wiedzy, umiejętności i pamięci. Jesteśmy czegoś absolutnie pewni, a po sprawdzeniu ze zdziwieniem stwierdzamy, że jednak się myliliśmy – wyjaśnia prof. Zaleśkiewicz. Ta słabostka dotyka wszystkich, od kibiców zakładających się o wynik meczu sprzed lat po geniuszy dokonujących przełomowych odkryć. Wybitny astronom Johannes Kepler był tak pewny swych umiejętności, że założył się z kolegą po fachu Christianem Longomontanusem, iż w ciągu tygodnia dokona obliczeń i określi orbitę Marsa. Obliczył... ale po dwóch latach. Bo zadanie okazało się trudniejsze niż sądził. Przegrał zakład, lecz odkrył, że planety krążą wokół Słońca nie po okręgu, lecz po elipsie, której jednym z ognisk jest Słońce. Dlaczego tak się dzieje? To pytanie zadał w 1684 r. angielski uczony Christopher Wren i wyraził gotowość założenia się, że nikt nie odpowie na nie w ciągu dwóch miesięcy. Na szali położył niezwykle cenną książkę. Wyzwanie przyjął Isaac Newton. Podobnie jak Kepler nie zdążył i przegrał. Odpowiedzi jednak udzielił, wydając trzy lata później fundamentalne dla fizyki dzieło „Principia”, w którym przedstawił prawo powszechnego ciążenia i prawa dynamiki. Można więc postawić żartobliwą tezę, że nowożytna nauka rozwinęła się dzięki zakładom. I nadal się rozwija. Fizyk Maurice Goldhaber założył się w 1948 r. o 500 dol., że nie istnieją antyprotony. Już siedem lat później Owen Chamberlain i Emilio Segre odkryli te cząsteczki, za co zostali uhonorowani Nagrodą Nobla. Pikanterii tej historii dodaje fakt, że jednym z głównych konstruktorów detektora do wykrywania antyprotonów był Gerson Goldhaber. W naukowym światku żartowano, że zaangażował się w przedsięwzięcie, by udowodnić, że jego starszy brat choć raz nie ma racji. Myślenie magiczne Naukowcy z reguły zakładają się o sprawy, którymi się zajmują i na które mają wpływ, ale bywają wyjątki. Prof. Matthew Goodwin, wykładowca nauk politycznych na uniwersytecie w Kent, autor książki „Brexit: Dlaczego Brytyjczycy głosowali za wyjściem z Unii Europejskiej”, zapowiedział publicznie, że jeśli Partia Pracy nie zdobędzie w wyborach 38 proc. głosów, zje swoje dzieło. Nie zdobyła i 10 czerwca 2017 r. profesor zaproszony do nadawanego na żywo programu telewizji Sky News skonsumował przed kamerami pierwszą stronę książki. Obiecał, że z resztą też się stopniowo upora. – W zakładaniu się o rzeczy, na które nie mamy wpływu, jest trochę myślenia magicznego. Coś robimy, wykazujemy się pewną aktywnością i mimowolnie wierzymy, że wpływamy na wynik. To ten sam mechanizm, który podczas gry w kości każe na nie chuchać przed rzuceniem – tłumaczy prof. Zaleśkiewicz. W połowie lat 70. XX w. miliony fanów oczekiwały, że zespół The Beatles znów wystąpi razem. Najgorliwiej zabiegał o to perkusista Ringo Starr i założył się o tysiąc funtów, że... Beatlesi wspólnie nie zagrają. Miał rację, choć bardzo nie chciał jej mieć. To magiczne myślenie, tyle że na opak, wbrew pozorom nie jest takie wyjątkowe. Czy stawiając na porażkę biało-czerwonych naprawdę im jej życzymy i nie podskakujemy z radości, gdy strzelą bramkę? Czy nigdy nie zdarza się nam westchnąć: „założyłem się, ale wolałbym przegrać?”. Zakłady Hawkinga Nie tylko nam. Nieżyjący już Stephen Hawking stał się najbardziej znanym astrofizykiem świata m.in. dzięki opracowaniu i spopularyzowaniu teorii czarnych dziur. Nikt nie wiedział o nich więcej od niego. Wszystko w jego dociekaniach się zgadzało, brakowało jedynie dowodu, że czarna dziura... w ogóle istnieje. Zdaniem większości astronomów mógł nią być zagadkowy układ Cygnus X-1 w gwiazdozbiorze Łabędzia. Nikt nie powinien być bardziej od Hawkinga zainteresowany potwierdzeniem tej hipotezy. Jednak to właśnie on najgłośniej ją odrzucał. I założył się, że w Cygnus X-1 czarnej dziury nie ma. Wyzwanie przyjął astrofizyk Kip Thorne, a Hawking błysnął poczuciem humoru, proponując jako stawkę roczną prenumeratę „Penthouse”. Treść zakładu spisano przy świadkach, a 16 lat później do domu państwa Thorne dostarczono pierwszy numer magazynu dla panów. Stephen Hawking stał się specjalistą od obstawiania porażek teorii, na których potwierdzeniu bardzo mu zależy. Przegrał zakład o istnienie tzw. nagiej osobliwości i stracił 100 dol. Kolejną setkę przekazał fizykowi Gordonowi Kanowi, z którym założył się, że nawet jeśli cząsteczka zwana bozonem Higgsa teoretycznie istnieje, nie uda się jej odkryć. W 2012 r. dokonali tego naukowcy z ośrodka badawczego CERN. Astrofizyk George Djorgovsky z California Institute of Technology w wypowiedzi dla „The New York Times” zauważył, że chociaż naukowcy stereotypowo uchodzą za osoby bardzo poważne, to właśnie oni najchętniej bawią się czymś tak niepoważnym jak zakłady. I pół żartem, pół serio wyjaśnił dlaczego tak się dzieje: „System przyznawania nagród naukowych działa w taki sposób, że otrzymuje się je dopiero w sędziwym wieku. Czekać trzeba stanowczo zbyt długo. A zakład wygrywa się szybko i natychmiast po rozwiązaniu problemu można się cieszyć nagrodą”. Zasada ta sprawdza się nie tylko w nauce. Można się więc założyć, że nigdy nie przestaniemy się zakładać. Źródło: archiwum NG
Zapomnij o stresie i bezsenności. Nauka potwierdza wpływ plaży na zdrowie
Czy plaża może uzdrowić ciało i duszę? Naukowcy, surferzy i psycholodzy są zgodni co do tego, że przebywanie nad wodą koi nerwy, zmniejsza ból i buduje więzi. Oto co mówią najnowsze badania.
Spis treści: Więcej wody, mniej stresu Niebieska siłownia Ból a plaża Plaża buduje więzi Wybrzeże od dawna uważane jest za miejsce sprzyjające zdrowiu. W XVIII-wiecznej Europie lekarze zalecali pobyt nad morzem w leczeniu gruźlicy, trądu i innych chorób. Pacjenci kąpali się (a czasem też pili) w wodzie morskiej bogatej w minerały. Wieczorami zasypiali przy dźwiękach fal i morskiego wiatru. Choć niektóre z tych metod zostały obalone, współczesna nauka nadal potwierdza, że natura dobrze wpływa na zdrowie. Już w 1984 roku badania wykazały, że pacjenci po operacjach szybciej wracali do zdrowia, jeśli mieli widok na przyrodę zamiast na ścianę. Od tego czasu psychologia środowiskowa bada, dlaczego przebywanie na łonie natury działa na nas tak dobrze. Początkowo skupiano się głównie na zieleni – parkach czy lasach. Obecnie coraz więcej naukowców przygląda się „niebieskim przestrzeniom” – takim jak morza, jeziora czy rzeki. Jednym z pionierów tej dziedziny jest Mat White – psycholog środowiskowy, a prywatnie surfer i pływak. W 2010 roku wraz z zespołem udowodnił, że zdjęcia natury z elementami wody oceniane są jako bardziej atrakcyjne i relaksujące. To badanie, cytowane już ponad tysiąc razy, zapoczątkowało współczesny nurt badań nad niebieskimi przestrzeniami. Co tak naprawdę dzieje się z ciałem i umysłem, gdy spędzamy czas nad wodą? Więcej wody, mniej stresu Już pierwsze kroki po plaży często prowadzą do tzw. przywrócenia uwagi. To stan, w którym umysł wycisza się i łagodnie skupia na otoczeniu. White przeanalizował dane od ponad 4 000 mieszkańców Anglii. Pytał, które krajobrazy dają im najwięcej spokoju. Wybrzeże wypadło nieco lepiej niż lasy i góry. Dlaczego plaża tak nas uspokaja? Catherine Kelly, autorka książki „Blue Spaces: How and Why Water Can Make You Feel Better”, uważa, że chodzi o skalę krajobrazu. Dźwięki fal i rozległe horyzonty dają poczucie przestrzeni i perspektywy. Patrzenie w dal budzi poczucie zachwytu. Ten stan pozwala oderwać się od codziennych zmartwień i poczuć coś większego. Zachwyt redukuje stres, nadaje sens i zachęca do działania na rzecz innych. Według teorii przywrócenia uwagi najbardziej relaksujące krajobrazy to te „delikatnie fascynujące”. Są wystarczająco zmienne, by nas zainteresować, ale na tyle przewidywalne, by nasz umysł mógł odpocząć. Fale morskie idealnie to odzwierciedlają. Wzory fal przypominają powtarzające się wzory, które wpływają na fale mózgowe, wywołując stan relaksu. Surferka i badaczka Easkey Britton uważa, że fale pomagają też być obecnym w danej chwili i uwolnić się od natłoku myśli. Niebieska siłownia Gdy umysł zwalnia, ciało często nabiera tempa. Plaża zachęca do spacerów, pływania czy zabawy z bliskimi. Badania pokazują, że ludzie częściej ćwiczą w pobliżu wody. Choć wysiłek fizyczny jest intensywniejszy w zielonych przestrzeniach, to nad wodą trwa on dłużej. Woda sprawia, że czas płynie wolniej. Dłuższy ruch i mniejsze napięcie wpływają na lepszy sen. Badanie z 2024 roku, obejmujące prawie 19 000 osób z 18 krajów, wykazało, że regularne wizyty w zielonych i niebieskich przestrzeniach wiążą się z mniejszym ryzykiem niedoboru snu. Ból a plaża Morze od dawna pomaga ludziom radzić sobie z bólem i stresem. Trudno jednak powiedzieć, czy to rzeczywiście zasługa samego krajobrazu, czy raczej faktu, że po prostu odpoczywamy od codziennych obowiązków. Aby to sprawdzić, naukowcy stosują tzw. badania z podwójnie ślepą próbą, które uznaje się za najbardziej wiarygodne. Problem w tym, że w przypadku natury trudno je przeprowadzić — przecież nikt nie da się oszukać, że patrzy na morze, jeśli go nie widzi. Dlatego niektórzy badacze sięgają po wirtualną rzeczywistość (VR), która pozwala „przenieść” ludzi nad wodę w sposób kontrolowany, np. podczas eksperymentów w gabinecie dentystycznym. W 2017 roku przeprowadzono badanie w takim gabinecie. Pacjenci nosili okulary VR i „przenosili się” na plażę lub do miasta. Osoby na plaży odczuwały mniej bólu niż pozostali. Nowsze badania z 2025 roku, opublikowane w „Nature Communications”, pokazały, że oglądanie naturalnych krajobrazów w VR (np. widok jeziora) zmniejszało reakcje na ból i aktywność w mózgu związaną z jego przetwarzaniem. Plaża buduje więzi Często odwiedzamy plażę z rodziną lub znajomymi. Czy w takim razie wspólne przebywanie nad wodą wzmacnia więzi? White i Pahl zapytali rodziców małych dzieci o ich doświadczenia na plaży. Odpowiedzi pokazały, że wspólne wyjścia nad wodę rzeczywiście zbliżają rodzinę. To może wynikać z przestrzeni, wolności i okazji do wspólnej zabawy. Inne badania sugerują, że niebieskie przestrzenie budują więzi także między obcymi osobami. Powroty nad morze często budzą też nostalgię. Przypominają dzieciństwo i ułatwiają otwartość na zabawę i kontakt z innymi. Choć jeden dzień na plaży nie uzdrowi nas całkowicie, to takie chwile mają trwały, pozytywny wpływ. Dzieci, które dorastają w kontakcie z naturą, jako dorośli czują z nią większą więź i chętniej dbają o środowisko. White i Pahl pracują obecnie nad projektem badającym, jak natura pomaga radzić sobie z trudnymi sytuacjami i budować odporność psychiczną. Wyniki takich badań mogą wspierać ochronę środowiska i planowanie zdrowych przestrzeni miejskich. – Jeśli jakieś miejsce nam służy, powinniśmy zadbać o to, by jemu też było dobrze – mówi Kelly. Źródło: National Geographic Polska Autorka: Emma Loewe
Plotkowanie przynosi wiele korzyści. Co zawdzięczamy plotkom?
Słyszeliście? Plotkowanie może pełnić wiele pożytecznych funkcji. Buduje więzi, poprawia nastrój, skąpców zachęca do hojności, a pracowników – do współpracy.
Spis treści: Zła sława plotki Plotkowanie wzmacnia więzi Plotkowanie jako umiejętność społeczna Plotka scala grupę Rola plotek w pracy Kiedy pojawia się mobbing Doktor Natascia Brondino nie tylko lubiła plotkować, ale zauważyła, że po „sesji” plotek z koleżanką czuje z nią większą bliskość. „Czy istnieje biochemiczna przyczyna tej bliskości?”– zastanowiła się badaczka. By znaleźć odpowiedź na to pytanie, wraz z zespołem z włoskiego Uniwersytetu w Pavii przebadała dwie grupy studentek. W pierwszej tak pokierowano dyskusją, że uczestniczki zaczęły plotkować o nieplanowanej ciąży jednej z koleżanek, w drugiej współpracowniczka Brondino opowiedziała o swojej kontuzji sportowej. Następnie obie grupy dyskutowały na temat neutralny. Badanym po każdej sesji mierzono poziom oksytocyny i kortyzolu w ślinie. O ile poziom hormonu stresu zmalał we wszystkich przypadkach, o tyle poziom oksytocyny wzrósł aż o 50% w grupie „plotkującej” o ciąży, o 2% w grupie rozmawiającej o kontuzji, natomiast przy temacie neutralnym spadł. Oksytocyna uwalniana jest w organizmie, gdy dotykamy się i przytulamy. Jej wzrost w czasie plotkowania zdaniem Brondino dowodzi, że plotka pomaga tworzyć więzi między ludźmi. Zła sława plotki Nie, nie przesłyszeliście się! Mowa o tej samej plotce, przed którą ostrzega już Biblia („Nie noście próżnych pogłosek”). Tej, która w ludowym przysłowiu „obiegnie całe miasto, zanim prawda zdąży wdziać buty” i która jest zajęciem ludzi „o małych umysłach” (podczas gdy te wielkie dyskutują o ideach). W staroangielskim istniało słowo godsibb oznaczające pierwotnie przyjaciela rodziny. W XVI w. zaczęto go używać jako określenia „osoby oddającej się czczej gadaninie”. W tym samym czasie upowszechnił się w Europie, a później także w Ameryce, tzw. Scold’s Bridle, przyrząd do karania plotkarzy, który był formą kagańca lub żelaznej maski uniemożliwiającej ukaranemu mówienie. – Mimo tak złej reputacji najnowsze badania pokazują, że plotkowanie spełnia szereg pożytecznych funkcji – przekonuje dr Agnieszka Mościcka-Teske, psycholog społeczny z Uniwersytetu SWPS w Poznaniu. – Choć temu zaprzeczamy, codziennie oddajemy się plotkowaniu: w szkole, pracy, na spotkaniach towarzyskich, czytając plotkarskie pisma czy portale. Plotkowanie wzmacnia więzi Aż dwie trzecie naszych codziennych konwersacji to plotki – wynika z badań antropologa i psychologa ewolucyjnego prof. Robina Dunbara z Oksfordu. „Dotyczą stosunków osobistych, gustów, sympatii i antypatii, zachowań innych osób. Żaden inny temat nie zajmował nawet 10% czasu rozmowy, od polityki, religii, kultury, pracy, po sport” – wylicza Dunbar w książce „Pchły, plotki a ewolucja języka. Dlaczego człowiek zaczął mówić?”. Badacza nie tylko ten fakt nie dziwi; twierdzi on wręcz, że „język rozwinął się po to, by pozwolić nam plotkować (...) a świat pcha do przodu raczej prozaiczna paplanina, a nie perły mądrości padające z ust jakiegoś Arystotelesa czy Einsteina”. Jak to możliwe? Według Dunbara utrzymywanie więzi pomiędzy członkami stada jest kluczowe dla naczelnych: małpy, jak i nasi ludzcy przodkowie podtrzymywali te więzi, iskając się. To, co początkowo było zabiegiem higienicznym, z czasem stało się rytuałem społecznym pozwalającym np. wyrażać przywiązanie do konkretnej osoby. Wzrastająca liczebność ludzkich grup powodowała jednak, że nie starczało czasu na iskanie się nawzajem, co owocowało rozpadem więzi. Język zamiast iskania Z drugiej strony im większa grupa, tym lepsza ochrona przed drapieżnikami. „Ludzie potrzebowali mechanizmu, który pozwoliłby im przebić ten szklany sufit” – pisze Dunbar. Tym mechanizmem było „wokalne iskanie”, czyli język, który sprawia, że „możemy rozmawiać z wieloma osobami naraz, zwiększając tym samym częstotliwość wzajemnej interakcji. (...) Język daje nam możliwość wymiany dokładniejszych informacji w większym kręgu osobników niż jest to możliwe wśród małp. Jeżeli dla małp główną funkcją iskania jest budowanie zaufania i osobistej wiedzy o tym, kto jest sojusznikiem, to język daje w tym zakresie dodatkową przewagę. Umożliwia każdemu powiedzenie wielu rzeczy o sobie”. Plotkowanie jako umiejętność społeczna I choć od pierwszej „sesji plotkowania” minęły jakieś dwa miliony lat, wciąż namiętnie plotkujemy: kto, z kim i dlaczego? – Plotkowanie to nie wada charakteru, ale skomplikowana umiejętność społeczna – twierdzi wręcz dr Adam Davis z University of Ottawa. W jego badaniu, którego rezultaty opublikowano na łamach „Evolutionary Psychological Science”, 290 heteroseksualnych Kanadyjczyków i Kanadyjek w wieku 17–30 lat wypełniało trzy kwestionariusze. Pierwszy mierzył poziom rywalizacji (z osobami tej samej płci o partnera seksualnego), dwa pozostałe sprawdzały prawdopodobieństwo, że dana osoba będzie plotkowała na temat innych oraz to, jak postrzega plotkowanie o innych za ich plecami. Wyniki? Im bardziej skłonny do rywalizacji był badany, tym lepsze miał zdanie o plotkowaniu i chętniej sam plotkował. Kobiety używały plotki częściej do zdobywania informacji o potencjalnych konkurentkach, ale też do zdyskredytowania potencjalnej rywalki. Mężczyźni częściej plotkowali o zasobach (np. finansowych) oraz sprawności fizycznej rywali. Plotka scala grupę – Plotka pomaga kontrolować zachowania grupy. Plotkując przypominamy, jakie reguły są ważne w danej społeczności i wskazujemy czarne owce, które je łamią np. „X ma już piątą żonę” czy „Y oszukuje”. Plotka dyscyplinuje: jeśli nie przestrzegasz reguł, zostaniesz oplotkowany – tłumaczy dr Mościcka-Teske. To działa? A jakże! Naukowcy ze Stanford University udowodnili to, badając poławiaczy homarów z Maine. Okazało się, że rybacy, którzy nie respektowali zasad dotyczących np. pory połowu, byli szybko „oplotkowywani” i groziło im wykluczenie ze społeczności. Im mniejsza grupa, tym większa społeczna kontrola. Więcej uczciwości i hojności Eric Foster z Temple University za pomocą modeli matematycznych zasymulował proces rozchodzenia się plotki. Zauważył, że im szybszy jest przepływ informacji, tym bardziej ludzie kontrolują swoje zachowania, co skutkuje m.in. większą uczciwością. Np. w małych miasteczkach ludzie częściej znają się i rozmawiają, szybciej też „wychwytują” przypadki zagrażające grupie. Są też w stanie nakłonić wyłamujących się do zmiany postępowania. W badaniu zespołu dr. Jareda Piazza z Queen’s University w Belfaście obawa pomówienia o skąpstwo sprawiała, że ludzie stawali się hojniejsi (np. ofiarowali większe datki na akcję charytatywną). Zmniejszanie frustracji Z kolei w serii eksperymentów Robba Willera z University of California w Berkeley badani grali w gry ekonomiczne lub obserwowali grę innych. Za każdym razem byli świadkami nieuczciwego postępowania jednego z graczy i już samo zaobserwowanie takiego zachowania powodowało zdenerwowanie (wzrost pulsu). Badani mogli ostrzec innych przed „oszustem” plotkując – ci, którzy się na to decydowali, w widoczny sposób się uspokajali. – Plotkowanie poprawiało zły nastrój i zmniejszało frustrację – wyjaśnia Willer. Decydujący się puścić plotkę uzyskiwali też wyższe wyniki na skali altruizmu. Czuli tak duży dyskomfort z powodu zachowania oszusta, a potrzeba ostrzeżenia innych była tak silna, że gotowi byli za możliwość „oplotkowania” zrezygnować z wynagrodzenia za udział w badaniu! – To pokazuje, że plotkarze jako „ostrzegający” mogą w ten sposób podnosić swój status w grupie, wchodzić w rolę „mężów opatrznościowych” – zauważa dr Mościcka-Teske. Ważne, by statusu osoby dobrze poinformowanej nie nadużywać i nie plotkować zbyt często. Jak pokazują badania – zaufanie do nałogowego plotkarza spada, a jego status maleje. Rola plotek w pracy Analiza naukowców z University of Amsterdam wykazała, że 90% biurowych rozmów można zakwalifikować jako plotki (stanowią też 15% e-maili – to analiza Georgia Institute of Technology). Także co trzeci Polak (ankieta portalu praca.pl) uważa, że plotka jest nieuniknionym elementem życia biurowego. Co czwarty traktuje ją jako psychologiczny „wentyl” poprawiający atmosferę. Tymczasem szefowie firm i menedżerowie z plotkowaniem walczą. Sam Chapman, dyrektor zarządzający Empower Public Relations z Chicago, wprowadził całkowity zakaz plotkowania w firmie, zwolnił także dwóch największych biurowych plotkarzy. „Plotkowanie jest toksyczne, a usunięcie jej z firm jest ważną misją” – przekonywał w wydanej w 2009 r. książce „The No Gossip Zone”, w której opisywał, jak wprowadzenie zakazu „uzdrowiło relacje w firmie”. Pozytywne plotkowanie Ale dr Mościcka-Teske nie pochwala takich radykalnych zakazów: – Ludzie chodzą do pracy nie tylko po to by pracować i zarabiać, ale by spotkać z innymi. Wymiana z nimi informacji bardziej osobistych buduje relacje i ułatwia pracę zespołową. Sprawia, że lepiej nam się pracuje, że w tym gronie możemy czuć się bezpiecznie, być akceptowani. Tzw. pozytywne plotkowanie podnosi efektywność pracy zespołu – wynika z badań naukowców z holenderskiego University of Groningen. Plotki chwalące innych motywują pracowników. Nawet gdy plotka ma negatywny wydźwięk, skłania pracownika do poprawy wyników i sprawia, że bardziej się stara przy kolejnym projekcie. Joe Labianca, profesor zarządzania na Uniwersytecie Emory w Atlancie, zapytał zatrudnionych w filii amerykańskiej korporacji o to, z kim i o czym plotkują w pracy i jaki nieformalny wpływ na innych ma każdy z ich współpracowników. Im więcej dany pracownik plotkował, tym lepiej znał swoje otoczenie społeczne i tym wyżej współpracownicy oceniali jego zdolność wpływania na innych. „Plotkowanie może być zjawiskiem bardzo korzystnym, szczególnie w sytuacjach, gdy przepływ informacji z góry jest ograniczony, co ma miejsce, gdy firma przechodzi kryzys lub okres zmian” – zauważa Labianca w tekście opublikowanym w „Harvard Business Review”. Wtedy biurowi plotkarze, przekazując informację nieformalnymi kanałami, są w stanie uspokoić zespół. To, że plotkowanie zmniejsza też stres związany z aklimatyzacją w nowej pracy, potwierdza badanie przeprowadzone jeszcze w 1985 r. w firmach w Dolinie Krzemowej. – W czasie niezobowiązujących pogaduszek na kawie czy papierosie nowy pracownik może poznać tzw. nieformalne reguły życia w firmie typu: gdy piszesz pismo do głównej księgowej, zawsze używaj tytułu „dr”, gdyż jest na to bardzo wyczulona, a uważaj na dyrektora Y, on nie toleruje spóźnień – wylicza dr Mościcka-Teske. – Oplotkowanie ma też wymiar demokratyzujący, bo gdy usłyszymy, że dyrektor zarządzający obgryza paznokcie – z miejsca zyskuje nieco bardziej ludzką twarz i jest nam bliższy. Tę samą funkcję pełnią tak popularne plotki o celebrytach. Kiedy pojawia się mobbing Plotkować czy nie – oto jest pytanie! – Plotkujmy, ale z umiarem – radzi dr Mościcka-Teske. – Nie rozpowszechniajmy plotek, które szkalują lub mają za zadanie kogoś zranić. Szczególnie wrażliwym polem są plotki, które dotyczą tabu w danej społeczności np. życia seksualnego lub chorób wciąż mało akceptowanych społecznie, jak zaburzenia psychiczne czy HIV. Prawdziwość takich plotek – w przeciwieństwie do faktu, czy ktoś ma trzecią żonę – trudno jest zweryfikować, a oplotkowanemu trudno z taką plotką walczyć. Ekspertka przyznaje, że aby przeciwdziałać takim plotkom w pracy, firmy powinny wprowadzić jasne procedury antymobbingowe. Określa się w nich, jakie komunikaty (także nieformalne) są akceptowalne i do kogo w firmie zwrócić się o pomoc, jeśli staniemy się ofiarą złośliwego pomówienia. Źródło: archiwum NG
Czym jest ASMR? Naukowcy wciąż nie umieją wyjaśnić tego fenomenu
Internet oszalał na punkcie filmów ze specjalnie spreparowanymi dźwiękami i obrazami, które mają dawać zarazem euforię i błogość. Czy ASMR to tylko złudzenie, czy realne zjawisko, którego nie potrafimy jeszcze wyjaśnić?
Spis treści: Co to jest ASMR? Popularność ASMR ASMR w internecie Naukowcy o ASMR Co wywołuje ASMR? Czy pamiętasz z dzieciństwa zabawę „Idzie rak nieborak”? Mama albo babcia wędrowała palcami po twojej ręce, a na końcu lekko szczypała. Czy czułeś przyjemne mrowienie w karku i trudne do opisania uczucie, obejmujące ramiona i potylicę? Czy przeszywa cię przyjemny dreszcz, gdy strzyże cię fryzjer? A może działa na ciebie mruczenie do ucha? Prawdopodobnie doświadczasz fenomenu znanego jako ASMR – zjawiska, które znalazło już tysiące „wyznawców” na YouTubie, ale dzieli naukowców. Co to jest ASMR? Skrót ASMR pochodzi od terminu autonomous sensory meridian response (w wolnym tłumaczeniu: euforyczna odpowiedź układu autonomicznego). Pod tym pojęciem kryje się stan odprężenia, spokoju i błogości, opisywany – raz – jako miłe odczucie mrowienia, dwa – jako „łagodne lub intensywne dreszcze”, trzy – jako „orgazm” mózgu. Występuje on mimowolnie w odpowiedzi na pewne zewnętrzne bodźce: dźwięki, szepty, szmery, mruczenie, łaskotanie, subtelne muśnięcia karku, włosów. Nie muszą być to tylko bodźce, które odbieramy w wyniku bliskiego, intymnego kontaktu z drugą osobą. ASMR możemy doświadczać także podczas wizyty u fryzjera czy kosmetyczki, a nawet obserwując czyjąś systematyczną pracę (np. układanie kredek). Bo najbardziej liczy się delikatność i powtarzalność doznań. Popularność ASMR Choć wiele osób jest wrażliwych na to zjawisko, nikt nie próbował go opisywać ani nie zadawał sobie pytań o jego naturę. Pierwszy głos w tej sprawie pojawił się w 2008 r. Na stronach Yahoo! zawiązało się Stowarzyszenie Sensualistów, ogłaszając swój manifest, w którym można było przeczytać: „Mamy wiele pytań, na które szukamy odpowiedzi. I nie chodzi bynajmniej o sposoby leczenia tej „przypadłości”, ale o odkrycie tego, co ją wywołuje”. Na stronę stowarzyszenia trafiało coraz więcej zainteresowanych, którzy niezależnie od siebie wklepywali w wyszukiwarkę takie frazy jak „dziwne odczucia w głowie” czy „mrowienie głowy”. W 2010 r. Andrew MacMuiris wystartował z blogiem „Nienazwane Uczucie”, na którym pytał wprost: „Co to, do diabła, jest?”, „Skąd się to bierze?”, „Wy też tak macie?” Proponował różne nazwy, które dość dobrze oddawały istotę tajemniczego zjawiska, np. Attention Induced Head Orgasm (Orgazm głowy wywołany obserwacją) albo Attention Induced Observant Euphoria (Euforia wywołana uważną obserwacją), ale w „literaturze przedmiotu” ostatecznie zwyciężył skrót ASMR. Przyjemność wywoływana przez ASMR wymaga spełnienia wielu warunków: skupienia, spokoju i przede wszystkim udziału drugiej osoby. Bo tak jak nie można samemu się połaskotać, tak nie można wywołać u siebie mrowienia. Okazało się jednak, że i tu wirtualna rzeczywistość może przyjść z pomocą. ASMR w internecie Gdy temat zrobił się popularny w internecie, jak grzyby po deszczu zaczęły pojawiać się krótkie filmiki w mniejszym lub większym stopniu indukujące pożądane wrażenia. Sam tylko YouTube oferuje miliony nagrań, których autorzy – kobiety i mężczyźni – szepczą łagodnie, imitując zabiegi fryzjerskie, kosmetyczne lub… jedząc pikle. Nie brakuje wideoblogów, które pozwalają się relaksować przy dźwięku szeleszczących banknotów. Niektórzy twórcy filmików ASMR osiągają status prawdziwych gwiazd, zaliczając ponad milion subskrypcji i miliony wyświetleń. Pod spodem tysiące komentarzy, zazwyczaj entuzjastycznych, choć czasem zdarzają się negatywne. Pochodzą od osób, które nie doświadczają ASMR albo wręcz cierpią na mizofonię – dla nich dźwięki, które innych koją, są torturą. Ci zaś, którym jest to dane, mówią o zmianach emocjonalnych i fizjologicznych, równie skutecznych w okiełznaniu stresu, bezsenności czy ataków paniki jak farmakologia. Naukowcy o ASMR Mimo że ASMR fascynuje setki tysięcy ludzi na całym świecie, naukowcy długo traktowali go po macoszemu. Chociaż były wyjątki. Bryson Lochte, neurobiolog z Dartmouth College, w ASMR widział lek na bezsenność i skołatane nerwy. Wtórował mu amerykański psychiatra dr Michael Yasinski – według niego podczas „orgazmicznych” doznań mogą się wyłączać części mózgu odpowiedzialne za stres lub lęk. Inni, jak dr Tom Stafford, wskazywali na podobieństwa tego zjawiska do synestezji – poplątania zmysłów, w następstwie czego niektórzy widzą np. kolory dźwięków i twierdzą, że jedne słowa smakują jak kandyzowane pomarańcze, a inne jak gorzka czekolada. Ale – co chyba najważniejsze – badania potwierdziły opisy i deklaracje osób doświadczających ASMR. Metodyczne podejście Dr Giulia Poerio z Wydziału Psychologii Uniwersytetu w Sheffield (Wielka Brytania) to jedna z niewielu uczonych, którzy przyjemne wzdrygnięcia i dreszcze, opisywane przez tysiące internautów, potraktowali poważnie. – Kiedy dowiedziałam się o społeczności ASMR i filmach na YouTubie, pomyślałam, że ktoś musi prowadzić jakieś badania na ten temat, ale nie mogłam nic znaleźć – wspomina. Problem z badaniami nad ASMR polega na tym, że w odróżnieniu od prostych zagadnień, jak zarządzanie stresem czy asertywność, nauka o tym, co przynosi nam błogość, jest niezwykle złożona. Odwołuje się do rozmaitych dziedzin wiedzy – od medycyny, fizjologii i biologii, przez neurologię, psychologię i behawiorystykę, aż po popkulturę i seksuologię. Naukowców zniechęca także to, że nie ma jednego wyzwalacza dla wszystkich. U jednych ASMR wywołuje szept, u innych szelest papieru, u jeszcze innych woń kwiatów, gra kolorów i świateł. Skalę trudności podnosi fakt, że „orgazm” mózgu przejawia się na wiele sposobów – część respondentów mówi o mrowieniu w okolicach głowy i szyi, cześć – nawet o silnych dreszczach obejmujących całe ciało. Ekspert od ASMR, gdyby istniał, musiałby być prawdziwym człowiekiem renesansu! W przypadku badań dr Poerio wszechstronność zapewnił zespół badaczy z Uniwersytetu w Sheffield. – Chcieliśmy naukowo przetestować koncepcję, że ASMR jest relaksującym doświadczeniem, a nie polegać na anegdotycznych raportach – wyjaśnia. Badania naukowe W badaniu wzięły udział 2073 osoby. Połowę uczestników eksperymentu opisanego w magazynie „PLoS One” stanowiły osoby twierdzące, że doświadczają ASMR. Pozostałe nie miały nigdy takich doznań. Obu grupom pokazano dwa różne filmy ASMR i dodatkowo jeden niezwiązany z tym tematem, a podczas projekcji mierzono im parametry fizjologiczne. Badacze spodziewali się, że u osób podatnych na ASMR zmniejszy się tętno – i tak rzeczywiście się stało. Ale spodziewali się też u nich innego wskaźnika relaksacji: obniżenia przewodnictwa skóry – tymczasem jego poziom wzrósł. Wyjaśniono to tak, że ASMR jest uspokajającym, ale także mobilizującym doznaniem – złożoną mieszanką emocjonalną, obejmującą aktywację i dezaktywację, ruch i spoczynek, intensywność i delikatność. Wrażliwi na ASMR w reakcji na ulubione obrazy i dźwięki doświadczali spokoju i uczuć właściwych dla kontaktów społecznych – podobnie jak osoby słuchające muzyki, podziwiające dzieła sztuki i praktykujące medytację. Badania nad ASMR są ciągle w powijakach. Nie wiadomo, jaki fizjologiczny mechanizm odpowiada za „orgazm” mózgu (ta efektowna nazwa nie ma żadnego uzasadnienia naukowego, wzięła się stąd, że przyjemne uczucie rozpoczyna się często na czubku głowy). Jednak dotychczasowe wnioski mają szansę stać się punktem wyjścia do dalszych odkryć. Co wywołuje ASMR? szept, bawienie się czyimiś włosami, czesanie, dotykanie twarzy, głowy, strzyżenie włosów, stukanie w twardą powierzchnię, przyglądanie się osobom skrupulatnie wykonującym jakąś czynność, ruchy rąk, odgłosy skrobania, cmokanie, dźwięki wydawane przez ruch wody (cieczy), słuchanie odgłosów jedzenia. Źródło: archiwum NG
Pora roku wpływa na to, jak głosujesz. Tak twierdzą naukowcy
Jesienią myślisz jak konserwatysta, a latem bliżej ci do liberała? To nie przypadek. Badania pokazują, że nasze postawy moralne zmieniają się wraz z porami roku i mają wpływ na decyzje przy urnie wyborczej.
W tym artykule: Pięć najważniejszych wartości Latem liberałowie, jesienią konserwatyści Kiedy wybory? Termin ma znaczenie Związek pór roku z wartościami moralnymi badali naukowcy z Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej. Wykorzystali internetowe ankiety, które przez ostatnią dekadę wypełniło prawie 230 tys. Amerykanów. Okazało się, że na poglądy badanych wpływał kalendarz. Poparcie dla pięciu podstawowych wartości moralnych zmieniało się wraz z porami roku. Jesienią i wiosną ankietowali bardziej popierali wartości konserwatywne. Podobne wyniki dała analiza mniejszej ilości danych z Kanady i Australii (choć już nie Wielkiej Brytanii). Wnioski z badania są ważne i ciekawe. Jeśli jesienią ludzie są z natury bardziej konserwatywni, może to oznaczać, że wybory przeprowadzane w tym terminie automatycznie dają przewagę partiom z prawej strony sceny politycznej. Z kolei sędziowie orzekający w środku lata mogą być bardziej liberalni – i w swoich poglądach, i wyrokach. Pięć najważniejszych wartości Naukowcy wykorzystali dane zebrane dzięki stronie YourMorals.org, działającej od 2009 roku. Bada ona nasz stosunek do następujących wartości: Lojalność. Poświęcenie dla swojej grupy i utrzymywanie z nią silnych więzi. Autorytet. Szacunek i podporządkowanie się władzom i istniejącym regułom. Czystość. Szacunek dla świętości i tradycji. Troska. Przyjazny stosunek do ludzi i zapobieganie krzywdzie dziejącej się innym. Równość. Równe traktowanie wszystkich ludzi. Trzy pierwsze wartości – lojalność, autorytet i czystość – psychologowie społeczni uznają wartości „łączące” (ang. binding). Promują one podporządkowanie się grupie i jej normom. W polityce charakteryzują konserwatystów. Z kolei troska i równość koncentrują się na prawach jednostki i jej dobrostanie. To wartości uznawane za liberalne. Latem liberałowie, jesienią konserwatyści Wyniki badań opublikowanych w czasopiśmie naukowym „PNAS” pokazują wyraźny trend. Wiosną i jesienią respondenci wypełniający kwestionariusze wyżej cenili wartości „łączące”, czyli konserwatywne. Latem i zimą poparcie dla tych wartości spadało. Taką prawidłowość obserwowano przez cały dziesięcioletni okres badań. Letni spadek poparcia dla wartości konserwatywnych był większy w rejonach, gdzie różnice między latem a pozostałymi porami roku są najwyraźniejsze. Naukowcy są zdania, że obserwowane zmiany mają związek z poziomem niepokoju. On również zmienia się wraz z porami roku. – Zauważyliśmy, że szczyt lęku przypada na wiosnę i jesień, co zbiega się z okresami, w których ludzie mocniej popierają „łączące” wartości – mówi dr Mark Schaller, jeden z autorów badań. – Ta korelacja sugeruje, że wyższy poziom lęku może skłonić ludzi do szukania pocieszenia w grupowych normach i tradycjach – dodaje. Kiedy wybory? Termin ma znaczenie Zdaniem badaczy zaobserwowana przez nich prawidłowość ma istotne znacznie praktyczne. Jej implikacje dotyczą bardzo wielu obszarów. Oto najważniejsze. Termin wyborów może mieć znacznie dla ich wyniku. Termin prowadzenia spraw sądowych i orzekania może wpływać na wysokość wyroków. Termin prowadzenia kampanii społecznych – np. promujących szczepienia – może być dobrany tak, by zwiększyć ich skuteczność. Lepiej je przeprowadzać wówczas, gdy ludzie cenią wyżej normy grupowe. Społeczny stosunek do obcych i tych, którzy nie podporządkowują się normom grupy, może zależeć od pór roku. Naukowcy planują teraz bliżej zbadać związek między niepokojem a wartościami moralnymi. A także dokładniej sprawdzić, jak pory roku wpływają na pracę sędziów. Kluczowe pytanie – ważne w każdym kraju, także w Polsce – brzmi: czy zaobserwowany związek dotyczy tylko Ameryki, czy też jest uniwersalny? Na razie nie znamy na nie odpowiedzi. Źródło: PNAS, The University of British Columbia. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com