Sztuczna inteligencja miała ułatwić nam pracę. Badania mówią, że zbyt częste używanie SI przeciąża mózg
Nieustanne korzystanie ze sztucznej inteligencji może przynieść więcej problemów niż korzyści. Ci, których praca wymaga dużego i wciąż rosnącego wykorzystywania SI w zadaniach służbowych, coraz częściej zgłaszają narastający stres, bóle głowy, przemęczenie i w końcu wypalenie zawodowe.
W miarę jak firmy coraz częściej zachęcają pracowników do tworzenia i nadzorowania złożonych zespołów agentów SI – na przykład mierząc i nagradzając zużycie tokenów jako wskaźnik wydajności – ludzie zaczynają dochodzić do granic swoich możliwości poznawczych. Tematowi przyjrzeli się eksperci badający wykorzystywanie algorytmów sztucznej inteligencji w biznesie. Praca podsumowująca wyniki ich badań została opublikowana na łamach „Harvard Business Review”. Wypalenie zawodowe przez SI Temat wypalenia zawodowego w związku z nadmiernym wykorzystywaniem SI w pracy pojawia się w mediach branżowych co pewien czas. Jednak wysyp postów dotyczących tego zagadnienia wiąże się z uruchomieniem Gas Town. Jest to platforma typu open source, pozwalającą użytkownikom jednocześnie koordynować całe „roje” agentów Claude Code, którzy z ogromną prędkością tworzą oprogramowanie. Rezultaty były imponujące, ale też dezorientujące. Jeden z pierwszych użytkowników Gas Town napisał: „Dzieje się tam naprawdę zbyt wiele, by można to było sensownie ogarnąć. Obserwując to czułem wyraźny stres. Gas Town działał dla mnie za szybko.” Właśnie połączenie szybkości działania SI z koniecznością nadzorowania jej wydaje się głównym problemem. Bo z jednej strony SI miała wzmacniać produktywność i efektywność pracy, biorąc na siebie tworzenie powtarzalnych elementów. A z drugiej strony pracownicy korzystający z tych narzędzi często mówią, że SI raczej intensyfikuje pracę niż ją upraszcza. System wieloagentowy Są firmy, które wręcz oceniają wydajność pracownika poprzez wzrost użycia zespołów agentów SI. Na przykład Meta, właściciel m.in. Facebooka i Instagrama, wprowadziła nawet liczbę linii kodu generowanych przez AI jako jeden z mierników oceny inżynierów. Ale wraz z rosnącym wykorzystaniem systemów wieloagentowych pracownicy muszą przełączać się między coraz większą liczbą narzędzi. Zamiast obiecywanego czasu na bardziej twórczą pracę, żonglowanie narzędziami i multitasking stają się podstawową cechą pracy z SI. Właśnie to powoduje, że pracownicy coraz częściej mówią o zderzeniu ze ścianą. Podkreślają, że ich zdolności poznawcze są już na granicy, czują się przeciążeni liczbą zadań, które muszą kontrolować i po prostu zmęczeni psychicznie. Paraliż kodowania Dobrze opisał to inżynier Francesco Bonacci, założyciel Cua AI. We wpisie na platformie X opublikował post zatytułowany: „Paraliż kodowania na wyczucie: kiedy nieskończona produktywność przeciąża twój mózg”. Znalazła się tam m.in. taka konstatacja: „Kończę każdy dzień wyczerpany – nie przez samą pracę, ale przez zarządzanie pracą. Sześć otwartych worktrees, cztery niedokończone funkcje, dwie ‘szybkie poprawki’, które zamieniły się w królicze nory, i rosnące poczucie, że całkowicie gubię wątek.” Jak podkreślają w artykule Julie Bedard, Matthew Kropp, Megan Hsu, Olivia T. Karaman, Jason Hawes i Gabriella Rosen Kellerman, literatura naukowa daje sprzeczne wnioski dotyczące relacji między SI a wypaleniem zawodowym. Niektóre badania sugerują, że SI zmniejsza zmęczenie, zastępując uciążliwe zadania. Natomiast inne pokazują, że korzystanie z SI może zwiększać poziom wypalenia. Tym, co wywoływało najwięcej negatywnych skutków, była bezpośrednia kontrola nad narzędziami SI. Pracownicy, którzy musieli pracować w takich warunkach: wkładali w pracę o 14% więcej wysiłku mentalnego, odczuwali o 12% więcej zmęczenia psychicznego, doświadczali o 19% większego przeciążenia informacyjnego. Eksperci wskazali też na wzrost liczby obowiązków po wprowadzeniu SI. Bo z jednej strony SI miała umożliwiać szybkie wykonywanie zadań, co miało przełożyć się na większą liczbę zadań w tym samym czasie. Kłopot w tym, że konieczność nadzoru na SI pochłania mnóstwo czasu i energii przy wciąż rosnącej liczbie zadań. Wygląda na to, że dopóki SI będzie halucynować, ułatwienia jakie miała pozwolić osiągnąć zbyt często będą jednak problemami. Źródło: Harvard Business Review Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Samotny posiłek w restauracji? Psychologowie tłumaczą: to zdrowy nawyk
Dla wielu osób sama myśl o siedzeniu w restauracji w pojedynkę – tylko z talerzem przed sobą i własnymi myślami – może wywoływać pewien dyskomfort. Od lat przyzwyczailiśmy się bowiem, że jedzenie jest przede wszystkim wydarzeniem społecznym: towarzyszą mu rodzinne obiady, spotkania ze znajomymi czy romantyczne kolacje. Coraz więcej osób zaczyna jednak świadomie wybierać samotne wyjścia do restauracji. Co ciekawe, psychologowie zwracają uwagę, że taka praktyka może przynosić zaskakujące korzyści dla naszego samopoczucia i zdrowia psychicznego.
Specjaliści zajmujący się psychologią zachowań społecznych coraz częściej podkreślają, że umiejętność spędzania czasu samemu – także podczas posiłku – nie musi oznaczać izolacji czy braku relacji z innymi. Wręcz przeciwnie, dla wielu osób jest to sposób na chwilę spokoju, refleksję i świadome przeżywanie codzienności. Współczesne podejście do samotnych posiłków powoli się zmienia: zamiast niezręcznej sytuacji zaczynają być postrzegane jako forma dbania o siebie i własne potrzeby. W świecie, w którym niemal każda chwila wypełniona jest komunikacją i bodźcami, spokojny posiłek w pojedynkę może stać się momentem wyciszenia, odzyskania równowagi i budowania większej niezależności emocjonalnej. Jedzenie w restauracji w pojedynkę. Dlaczego wciąż budzi emocje? Przez większą część historii posiłki pełniły funkcję wydarzenia społecznego. Wspólne jedzenie – od ognisk dawnych społeczności łowiecko-zbierackich po współczesne rodzinne obiady – było sposobem budowania więzi, wzmacniania poczucia przynależności oraz dzielenia się doświadczeniami dnia codziennego. Nic więc dziwnego, że w wielu kulturach samotne siedzenie przy restauracyjnym stoliku wciąż bywa postrzegane jako coś nietypowego. Dla niektórych osób taki obraz automatycznie kojarzy się z izolacją lub brakiem towarzystwa. Psychologowie zwracają jednak uwagę, że takie skojarzenia wynikają często z błędnego utożsamiania dwóch różnych zjawisk – samotności i bycia samemu z wyboru. Pierwsze oznacza niechciany stan emocjonalny, drugie natomiast może być świadomą decyzją i formą odpoczynku od bodźców społecznych. Jak wyjaśnia psycholog kliniczny dr Rachel Stern, wiele osób projektuje na innych własne obawy. – Kiedy widzimy kogoś jedzącego samotnie, często wyobrażamy sobie, że czujemy się w tej sytuacji niekomfortowo, osamotnieni lub oceniani przez innych. Tymczasem dla wielu ludzi jest to po prostu spokojny moment dla siebie – podkreśla specjalistka. Podobne stanowisko prezentuje dr Elena Torres, która uważa, że kultura zachodnia zbyt często traktuje samotność jak coś negatywnego. Jej zdaniem chwile spędzane w pojedynkę – nawet podczas zwykłego posiłku – mogą pomagać w budowaniu tożsamości, rozwijaniu kreatywności i wzmacnianiu równowagi emocjonalnej. Jedzenie w restauracji samemu staje się więc nie tyle oznaką wykluczenia, ile sposobem na oswojenie przestrzeni publicznej i większą niezależność psychiczną. – Utożsamiamy bycie samemu z byciem niekochanym lub niepopularnym. Tymczasem samotność jest niezbędna do kształtowania tożsamości, kreatywności i równowagi emocjonalnej. Jeśli nie potrafimy być sami, zaczynamy zbyt mocno polegać na potwierdzeniu ze strony innych, a to może osłabiać autentyczne relacje – podkreśla badaczka. Korzyści psychiczne z jedzenia w restauracji samemu Jedzenie w pojedynkę może przynosić wiele korzyści dla samopoczucia i zdrowia psychicznego. Jedną z najczęściej wskazywanych przez psychologów jest większa uważność podczas posiłku. Gdy nie jesteśmy zaangażowani w rozmowę ani inne rozpraszające bodźce, łatwiej skupić się na samym doświadczeniu jedzenia – jego zapachu, smaku czy konsystencji. Takie świadome przeżywanie chwili sprzyja praktyce uważności, która – jak pokazują badania – pomaga redukować stres i poprawia regulację emocji. Badanie opublikowane w 2020 roku w czasopiśmie „Appetite” wykazało, że osoby jedzące bez rozpraszaczy odczuwają większą satysfakcję z posiłków i rzadziej się przejadają. Posiłek w restauracji bez towarzystwa może także wzmacniać poczucie samodzielności i pewności siebie. Sama decyzja o takim wyjściu oznacza przełamanie presji społecznej i komfortu wynikającego z obecności innych. Jak zauważa terapeuta poznawczo-behawioralny dr Michael Tran, doświadczenie to może budować odporność psychiczną. – Za każdym razem, gdy ktoś decyduje się usiąść sam w restauracji, wzmacnia swoją zdolność do dobrego samopoczucia we własnym towarzystwie. To umiejętność, która przekłada się także na inne obszary życia – od pewności siebie w pracy po bardziej asertywną komunikację – podkreśla specjalista. Taki moment przy stole może również obniżać poziom lęku i być przestrzenią do refleksji. W ciągu dnia rzadko znajdujemy czas na spokojne uporządkowanie myśli, a posiłek spożywany w ciszy staje się naturalną przerwą na analizę wydarzeń czy emocji. Brak konieczności podtrzymywania rozmowy pozwala odpocząć od społecznych oczekiwań i presji, która często towarzyszy spotkaniom w większym gronie. Dla wielu osób to właśnie wtedy pojawia się chwila prawdziwego spokoju i odzyskania równowagi psychicznej. Jak zacząć chodzić samemu do restauracji? Praktyczne wskazówki Z własnego doświadczenia wiem, że wyjścia do restauracji w pojedynkę mogą być bardzo uwalniające. Kilka lat temu zaczęłam robić to świadomie – nie chciałam już czekać, aż znajomi znajdą czas na spotkanie, ani rezygnować z miejsc, do których naprawdę miałam ochotę pójść. Dziś nie jest to dla mnie krępujące, choć początki bywały trudne. Dobrym sposobem na oswojenie się z taką sytuacją jest stopniowe wprowadzanie tego nawyku. Warto zacząć od miejsc, w których presja społeczna wydaje się mniejsza – na przykład kawiarni lub restauracji odwiedzanych w ciągu dnia. Dopiero później można zdecydować się na eleganckie lokale czy wieczorne kolacje, gdy w restauracjach częściej pojawiają się pary i większe grupy. Pomocne bywa także zabranie ze sobą drobnego zajęcia. Ja najczęściej sięgam po książkę, ale równie dobrze sprawdzi się magazyn, dziennik czy podcast. Dzięki temu łatwiej oswoić ciszę i własne towarzystwo, nie uciekając w świat telefonu. Dobrym pomysłem jest również wybieranie stolików przy oknie lub z widokiem na salę – obserwowanie otoczenia daje delikatną stymulację, bez konieczności angażowania się w rozmowy. Jeśli pojawi się skrępowanie, warto pamiętać, że większość ludzi skupia się na własnych sprawach i rzadko zwraca uwagę na innych gości. Przydatne mogą być też proste techniki uważności, np. zauważenie pięciu rzeczy, które widzimy, czy kilku dźwięków wokół. Z czasem dyskomfort znika, a pewność siebie rośnie – bo to właśnie działanie, a nie czekanie na komfort, buduje poczucie swobody. Źródła: Alibaba Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Naukowcy wybrali najśmieszniejszy żart świata. Sprawdź, czy dasz się rozbawić!
Najzabawniejszy żart świata miał zostać wybrany w eksperymencie LaughLab prowadzonym przez psychologa Richarda Wisemana. W internetowym badaniu miliony ludzi oceniały tysiące dowcipów. Jeden z nich – krótka historia o dwóch myśliwych – zdobył najwięcej punktów i przeszedł do historii badań nad humorem.
Spis treści: Eksperyment LaughLab – największe badanie humoru w sieci Dowcip, który wygrał badanie Czy to naprawdę „najzabawniejszy żart świata”? Dowcip starszy, niż mogłoby się wydawać Dlaczego ten dowcip działa? Psychologia humoru Czy nauka naprawdę może zmierzyć poczucie humoru? Czy można naukowo ustalić, co naprawdę bawi ludzi na całym świecie? Właśnie na to pytanie próbował odpowiedzieć brytyjski psycholog Richard Wiseman. Na początku XXI wieku uruchomił eksperyment, w którym internauci przesyłali i oceniali dowcipy. Projekt nazwano LaughLab i szybko stał się jednym z najbardziej znanych badań nad humorem w historii internetu. Eksperyment LaughLab – największe badanie humoru w sieci O pracach naukowych prof. Richarda Wisemana pisaliśmy już w kontekście jego projektu demaskującego wróżki i wróżów. W 2001 roku ten naukowiec z University of Hertfordshire rozpoczął kolejny eksperyment. Tym razem celem było znalezienie dowcipu działającego najlepiej w różnych kulturach. Projekt nazwano LaughLab. Uczestnicy z całego świata mogli: przesyłać własne dowcipy, oceniać żarty innych użytkowników, wskazywać, które z nich naprawdę ich rozśmieszyły. W ciągu kilku miesięcy do bazy trafiło ponad 40 tysięcy dowcipów, a użytkownicy wystawili im około 1,5 miliona ocen. Tak ogromna liczba danych pozwoliła naukowcom przyjrzeć się temu, jak różne typy humoru działają w różnych krajach. Projekt szybko przyciągnął uwagę mediów, ponieważ po raz pierwszy spróbowano potraktować humor jak zjawisko możliwe do zmierzenia i porównania. Dowcip, który wygrał badanie Po analizie ocen okazało się, że najwyżej oceniony żart ma bardzo prostą konstrukcję. Ten krótki dowcip zdobył najwyższą średnią ocen wśród uczestników eksperymentu. Według Wisemana jego siła tkwi w kilku elementach jednocześnie: zaskakującym zakończeniu, prostocie historii, natychmiastowym odwróceniu oczekiwań słuchacza. To właśnie takie połączenie sprawia, że żart jest zrozumiały w wielu kulturach i nie wymaga znajomości lokalnych odniesień. Czy to naprawdę „najzabawniejszy żart świata”? Choć media szybko ogłosiły wynik eksperymentu jako odkrycie „najzabawniejszego żartu świata”, sam Wiseman podchodził do tego określenia znacznie ostrożniej. Badacz podkreślał, że w rzeczywistości chodzi o dowcip najlepiej oceniany przez bardzo dużą i międzynarodową grupę internautów. Nie oznacza to jednak, że każdy człowiek uzna go za najśmieszniejszy. Wyniki LaughLab pokazały bowiem wyraźnie, że poczucie humoru różni się między kulturami, a nawet płciami. Na przykład: w Wielkiej Brytanii popularne były gry słów i absurd, w Stanach Zjednoczonych częściej wybierano humor sytuacyjny, w krajach europejskich dobrze oceniano krótkie, narracyjne dowcipy z zaskakującą puentą. Dlatego zwycięski żart nie jest uniwersalną odpowiedzią na pytanie o najśmieszniejszy dowcip w historii. Jest raczej przykładem historii, która relatywnie dobrze działa w wielu miejscach świata. Dowcip starszy, niż mogłoby się wydawać Ciekawostką jest fakt, że zwycięski dowcip nie był całkowicie nowy. Badacze zwrócili uwagę, że bardzo podobny schemat pojawiał się już wcześniej w kulturze popularnej. Jedna z najstarszych znanych wersji pojawiła się w latach 50. XX wieku w brytyjskim programie radiowym „The Goon Show”, gdzie wykorzystano niemal identyczny mechanizm komiczny. Pokazuje to, że skuteczne konstrukcje humorystyczne potrafią krążyć w kulturze przez dziesięciolecia, zmieniając jedynie drobne szczegóły. Dlaczego ten dowcip działa? Psychologia humoru Psychologowie wskazują, że żart o myśliwych działa dzięki klasycznemu mechanizmowi znanemu jako „incongruity theory”, czyli teoria niezgodności. Polega ona na tym, że: odbiorca buduje w głowie logiczną interpretację historii, w ostatniej chwili pojawia się nieoczekiwany zwrot, mózg musi nagle zreinterpretować całą sytuację. To właśnie ten moment zaskoczenia wywołuje reakcję śmiechu. W przypadku dowcipu z eksperymentu LaughLab odbiorca zakłada, że operator chce sprawdzić, czy myśliwy naprawdę nie żyje. Bohater interpretuje jednak polecenie dosłownie – i robi coś zupełnie innego, niż oczekuje rozmówca. Ten kontrast między logiką sytuacji a absurdalnym działaniem bohatera jest źródłem komizmu. Czy nauka naprawdę może zmierzyć poczucie humoru? Eksperyment LaughLab był jednym z pierwszych projektów, które wykorzystały internet do badań nad emocjami i reakcjami ludzi. Pokazał, że nawet tak subiektywne zjawisko jak humor można analizować na podstawie ogromnych zbiorów danych. Jednocześnie badanie przypomniało, że śmiech jest silnie związany z kulturą, językiem i doświadczeniem społecznym. To, co bawi jednych, dla innych może być zupełnie niezrozumiałe. Dlatego zamiast jednego „najśmieszniejszego dowcipu świata” można raczej mówić o żarcie, który statystycznie rozśmieszył najwięcej osób w dużej międzynarodowej próbie. Źródło: RichardWiseman.wordpress.com; University of Herdfordshire Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Leworęczni faktycznie dominują nad praworęcznymi. Znaleziono wytłumaczenie wieloletniej zagadki
Choć stanowią tylko 10 procent populacji, leworęczni mogą mieć psychologiczną przewagę w walce o sukces. Nowe badania udowadniają, że ich psychika ma jedną, konkretną cechę.
Ludzie leworęczni uważani są często za wyjątkowo zdolnych. Na dowód tej tezy przywołuje się fakt, że „mańkutów” jest statystycznie dużo wśród osób wybitnych: artystów, naukowców czy celebrytów. Ale twardych dowodów na różnicę między lewo- a praworęcznymi dotychczas brakowało. Nowe badanie w końcu udowadnia, że różnica ta naprawdę istnieje. Leworęczni są silniej nastawieni na rywalizację i bardziej odporni na stres. Psychologiczny fundament leworęczności Współczesna nauka od lat próbuje odpowiedzieć na pytanie, dlaczego leworęczność utrzymuje się w ludzkiej populacji na stabilnym poziomie: około 10,6%. Choć w wielu kulturach była stygmatyzowana, a w codzienności często stanowi utrudnienie, ewolucja jej nie wyeliminowała – dlaczego? Najnowsze badanie, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Scientific Reports” przez zespół psychologów z Uniwersytetu Chieti-Pescara, sugeruje że klucz do tej zagadki wcale nie leży w biologii czy anatomii. Chodzi o specyficzną konstrukcję psychiczną. Leworęczność okazuje się być powiązana z wyższą motywacją do współzawodnictwa oraz większą odpornością na lęk związany z konfrontacją. W toku ewolucji mogło to decydować o przetrwaniu jednostki w sytuacjach kryzysowych. Jak badano leworęcznych? Zespół naukowców przeprowadził dwuetapowe testy na grupie ponad 1100 uczestników. Pierwsza faza opierała się na szczegółowych kwestionariuszach, które pozwoliły wyliczyć tzw. iloraz lateralizacji (LQ), określający stopień dominacji danej strony ciała. Z tej grupy wyłoniono osoby o najsilniej lewo- i prawostronne, a następnie poddano je testom osobowościowym. Badano skłonność do depresji, lęku oraz – co najważniejsze – dążenie do rywalizacji. Kolejny etap przeniósł eksperyment do laboratorium, gdzie 48 osób (połowa lewo- i połowa praworęcznych) wykonywało zadanie fizyczne: tzw. test 9 otworów. Polegał on na jak najszybszym umieszczaniu kołków w tablicy. Wyniki były zaskakujące – w sferze czysto mechanicznej leworęczni wcale nie dominowali. Co więcej, niemal połowa praworęcznych uczestników wykonała zadanie szybciej. To dowodzi, że ewentualna przewaga leworęcznych nie wynika z manualnej sprawności, lecz z procesów zachodzących w umyśle. Hiper-rywalizacja i odporność na stres Kluczowe różnice widać było dopiero w profilach psychologicznych. Osoby leworęczne uzyskały znacząco wyższe wyniki na skali rywalizacji, co oznacza silniejszą wewnętrzną potrzebę wygrywania i udowadniania swoich kompetencji. Badanie wykazało też, że leworęczni mają mniejszą tendencję do unikania rywalizacji w sytuacjach stresowych. Podczas gdy praworęczni częściej rezygnowali z walki o zwycięstwo, jeśli towarzyszył im lęk lub napięcie emocjonalne, to leworęczni potrafili „przebić się” przez dyskomfort psychiczny. Ta cecha sprawia, że w sytuacjach bezpośredniego starcia – zarówno sportowego, jak i społecznego – osoby leworęczne wykazują większą determinację i rzadziej poddają się presji otoczenia, co czyni ich naturalnymi liderami. I to właśnie ta cecha może tłumaczyć, skąd wśród sławnych ludzi jest tak wielu leworęcznych. Praworęczna wspólnota kontra leworęczni indywidualiści Wnioski z tego badania idealnie wpisują się w teorię tzw. strategii stabilnej ewolucyjnie (ESS). Według naukowców, ludzkość wykształciła dwa uzupełniające się i równie skuteczne modele funkcjonowania. Praworęczność dominuje, ponieważ jest optymalna dla współpracy w dużych grupach – ułatwia naukę przez naśladownictwo, używanie wspólnych narzędzi i synchronizację działań. Z kolei leworęczność pełni rolę strategii „indywidualistycznej”, dającej przewagę w sytuacjach jeden na jeden. W świecie zdominowanym przez praworęcznych, leworęczny konkurent jest dla przeciwnika nieprzewidywalny i rzadko spotykany. W połączeniu z wyższą motywacją do walki, pozwala to tej mniejszości nie tylko przetrwać, ale i odnosić sukcesy. Leworęczność nie jest więc „błędem” natury, lecz racjonalnym mechanizmem ewolucji, promującym konkurencyjność tam, gdzie współpraca ustępuje miejsca walce o zasoby. Źródło: Scientific Reports Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Miłość w czasach AI. Coraz więcej osób rezygnuje z realnych partnerów na rzecz chatbotów
Współczesne relacje coraz częściej rozpoczynają się od przesunięcia palcem po ekranie. Aplikacje randkowe stały się dla wielu osób pierwszym (a czasem jedynym) miejscem poszukiwania bliskości. Jednak część użytkowników idzie o krok dalej: zamiast mierzyć się z niepewnością, kompromisami i emocjonalnym ryzykiem związanym z relacjami międzyludzkimi, wybierają partnerów, którzy nigdy nie zawiodą, zawsze odpiszą i dopasują się do ich potrzeb. Tworzą związki z czatbotami – cyfrowymi towarzyszami zaprogramowanymi tak, by słuchać, wspierać i okazywać „uczucia”.
Spis treści: Związki z czatbotami w Chinach. Młode kobiety wybierają AI zamiast małżeństwa Związki z AI w USA. Samotni mężczyźni wybierają wirtualne partnerki Regulacje w USA i Chinach. Państwa reagują na związki z AI W tle tej zmiany – szczególnie widocznej w Chinach – widać szersze procesy społeczne. Przez dekady obowiązywała tam restrykcyjna polityka jednego dziecka, wprowadzona w 1979 roku, która miała zahamować przyrost naturalny. Choć dziś prawo dopuszcza posiadanie nawet trójki dzieci, a władze próbują zachęcać obywateli do zakładania rodzin poprzez system ulg i dopłat, wskaźniki urodzeń pozostają niskie. Coraz więcej młodych ludzi deklaruje, że nie planuje małżeństwa ani potomstwa, wskazując na presję ekonomiczną, tempo życia i rosnące oczekiwania wobec partnerów. W tej rzeczywistości sztuczna inteligencja zaczyna pełnić nową rolę: nie tylko narzędzia pracy czy rozrywki, lecz także emocjonalnego towarzysza. Dla części kobiet w Chinach relacja z wirtualnym partnerem – stworzonym na podstawie własnych preferencji – okazuje się prostsza i bardziej przewidywalna niż związek z realnym człowiekiem. Co istotne, to zjawisko przestaje już być wyłącznie azjatyckim fenomenem i pojawia się również w innych państwach. Kobiety w Chinach wybierają AI zamiast małżeństwa Władze w Pekinie od kilku lat próbują przekonać młode pokolenie, że małżeństwo i macierzyństwo powinny stać się priorytetem. Tymczasem część kobiet coraz wyraźniej dystansuje się od tradycyjnego modelu życia rodzinnego – i zamiast realnych partnerów wybiera relacje z wirtualnymi towarzyszami. W kraju, w którym wskaźnik urodzeń spadł do najniższego poziomu od ponad siedmiu dekad, rozwój aplikacji opartych na sztucznej inteligencji zbiegł się z narastającym zjawiskiem społecznym określanym mianem „lying flat” – odrzuceniem presji sukcesu, kariery i małżeństwa. Boom na platformy oferujące emocjonalne wsparcie i cyfrowe towarzystwo był w Chinach błyskawiczny. Powstały dziesiątki wyspecjalizowanych chatbotów, w tym aplikacje projektowane specjalnie jako „wirtualni partnerzy”. 21-letnia Zhang, studentka psychologii stosowanej z południowych Chin, przyznaje, że codziennie poświęca co najmniej godzinę na rozmowy ze swoimi dwoma „chłopakami” stworzonymi przez AI. – Uważam, że w naszym pokoleniu ludzie sądzą, że samotność jest w porządku. Po co umawiać się z innymi? To zbyt kłopotliwe – mówi. Mimo że nigdy nie spotka swoich cyfrowych partnerów w rzeczywistości, ich relacja – jak podkreślają jej znajomi – wyraźnie wpływa na jej samopoczucie. Eksperci zauważają, że tego typu aplikacje oferują coś, czego wielu młodym osobom brakuje w relacjach offline. – Zapewniają stosunkowo bezpieczną przestrzeń do komunikacji i konsultacji emocjonalnej, czego często brakuje w Chinach – tłumaczy Rose Luqiu z Hong Kong Baptist University. Według niej chatboty dostarczają „wartości emocjonalnej”, której część kobiet nie doświadcza w kontaktach z mężczyznami. Skala zjawiska jest znaczna: szanghajski start-up MiniMax, twórca jednej z najpopularniejszych aplikacji, wyceniany jest na ponad 600 milionów dolarów, a jego platformy – w tym globalna wersja Talkie – zgromadziły ponad 147 milionów użytkowników. Na forach internetowych kobiety wymieniają się wskazówkami, jak „kształtować” osobowość swojego partnera AI – od czułego romantyka po bardziej stanowczy, „opiekuńczy” typ. Wirtualna relacja staje się projektem, który można dopasować do własnych potrzeb – bez ryzyka odrzucenia i bez konieczności kompromisu. Związki z AI w USA. Samotni mężczyźni wybierają wirtualne partnerki O ile w Chinach użytkowniczkami aplikacji z wirtualnymi partnerami są głównie młode kobiety, o tyle w Stanach Zjednoczonych proporcje odwracają się niemal całkowicie. Tamtejszy rynek „dziewczyn AI” rozwija się przede wszystkim w odpowiedzi na potrzeby mężczyzn – często młodych, samotnych i coraz bardziej zdystansowanych wobec tradycyjnego modelu randkowania. W amerykańskim internecie wirtualne partnerki projektowane są jako zawsze dostępne, emocjonalnie wspierające i w pełni programowalne. Nie odrzucają, nie stawiają granic, nie inicjują konfliktów, chyba że użytkownik sam tego oczekuje. Intymność zostaje tu sprowadzona do usługi – personalizowanej, przewidywalnej i pozbawionej ryzyka. Zjawisko to wpisuje się w szerszy kontekst społeczny. Badania w USA od lat pokazują rosnący poziom samotności wśród młodych mężczyzn, którzy spędzają więcej czasu online niż wcześniejsze pokolenia i coraz częściej deklarują lęk przed odrzuceniem w realnym świecie. Część z nich otwarcie przyznaje, że relacja z AI wydaje się prostsza – nie wymaga umiejętności społecznych, nie wiąże się z kompromisem ani emocjonalnym wysiłkiem. Wirtualna partnerka oferuje akceptację bez negocjacji i bliskość bez niepewności. To właśnie element kontroli (i możliwość kształtowania osobowości cyfrowej postaci) stanowi dla wielu kluczową wartość. Regulacje w USA i Chinach. Państwa reagują na związki z AI Rozwój relacji z wirtualnymi partnerami nie umknął uwadze regulatorów – zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Chinach, choć motywacje obu państw są wyraźnie odmienne. W USA Federalna Komisja Handlu (FTC) bada modele biznesowe tych aplikacji, koncentrując się przede wszystkim na ryzyku uzależnienia emocjonalnego, zwłaszcza wśród nastolatków. Amerykański niepokój ma wymiar psychologiczny i społeczny: dotyczy izolacji, radykalizacji młodych mężczyzn oraz zastępowania realnych relacji technologicznym substytutem. W kraju, gdzie platformy często działają w modelu freemium, oferują treści dla dorosłych i umożliwiają nieustanne „ulepszanie” partnerki AI, relacja bywa modułowa – użytkownik może ją modyfikować, usuwać i personalizować według własnych potrzeb. Nowość i natychmiastowa gratyfikacja stają się główną walutą emocjonalną. W Chinach akcenty rozłożone są inaczej. Tamtejsze władze obawiają się przede wszystkim spadku liczby małżeństw i urodzeń oraz rosnącego dystansu młodych kobiet wobec tradycyjnych ról społecznych. W związku z tym w grudniu 2025 roku zaproponowano przepisy, które zobowiązywałyby platformy do interwencji w przypadku oznak niezdrowego uzależnienia od aplikacji – m.in. poprzez tworzenie profili emocjonalnych użytkowników i reagowanie na sygnały samookaleczenia. Regulacje, które mają wejść w życie jeszcze w 2026 roku, nakładają również obowiązek dostosowania treści do obowiązujących zasad kontroli informacji i „wartości socjalistycznych”. Jednocześnie chińskie aplikacje częściej czerpią z mechaniki gier: budują wielowątkowe narracje, rozwijają relację jak serialowy romans, z pamięcią i ciągłością. Choć strategie rynkowe i obawy władz różnią się w obu krajach, pod powierzchnią widać wspólny niepokój. Technologia wypełnia przestrzeń, którą wcześniej zajmowały relacje międzyludzkie, oferując bliskość bez ryzyka odrzucenia i bez społecznych konsekwencji. Niewygodne pytanie nie dotyczy już wyłącznie bezpieczeństwa czy potencjalnej manipulacji – dotyczy tego, dlaczego tak wiele osób woli programowalną intymność od nieprzewidywalnej obecności drugiego człowieka. Źródła: Business Standard, Times of India, Science Direct Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Każdy z nas skrywa dziewięć rodzajów sekretów. Jak dochować tajemnicy i nie oszaleć?
Są w życiu sytuacje lub informacje, które bardzo chcemy zachować tylko dla siebie. Wiele takich utajnionych przeżyć wraca do nas w momentach, gdy nasz umysł ma za wiele wolnego czasu. Nieustanne rozważanie sekretów prowadzi do wewnętrznego cierpienia i wywołuje potrzebę podzielenia się nimi. Potrzebę, która w wielu sytuacjach nie może być zrealizowana. Jak sobie z tym radzić?
Zdaniem Val Bianchi z Uniwersytetu w Melbourne w Australii, przeciętna osoba skrywa dziewięć typów tajemnic. Do tych najczęstszych należą kłamstwa, pragnienia romantyczne oraz seksualne i finanse. Tajemnice te wracają do nas w myślach bez zaproszenia i ogarniają nas w trudniejszych chwilach, przez co czujemy się jeszcze bardziej przytłoczeni. A im częściej myślimy o jakiejś tajemnicy, tym trudniejsza i bardziej brzemienna w skutkach się nam wydaje. Właśnie dlatego badacze przyglądają się psychologicznym strategiom radzenia sobie z nimi. Jak sekrety wdzierają się do myśli – Możesz myśleć o sekretach pod prysznicem, podczas zmywania naczyń albo w drodze do pracy. Kiedy te myśli pojawiają się w głowie wbrew naszej woli, często wywołują nieprzyjemne uczucia. Ludzie wpadają w błędne koło spontanicznego myślenia o swoich sekretach podczas codziennych czynności i czują się z tym coraz gorzej – mówi Val Bianchi, która od lat bada psychologiczne obciążenie związane z utrzymywaniem tajemnic oraz sposoby jego zmniejszania. Jej najnowsze badania są finansowane przez Australijskie Biuro Wywiadu Narodowego, którego funkcjonariusze muszą chronić wrażliwe informacje w imię bezpieczeństwa narodowego, dlatego potrzebują strategii radzenia sobie z tą odpowiedzialnością. Najlepiej innej niż wódka z martini, którą radził sobie James Bond. 38 rodzajów tajemnic Aby lepiej zrozumieć wpływ sekretów na szerokorozumiany dobrostan człowieka, Bianchi i jej zespół zrekrutowali online 240 osób i poprosili je o wypełnienie ankiety dotyczącej ich tajemnic. Uczestnicy mieli do wyboru 38 kategorii tajemnic, takich jak kłamstwo, zdrada partnera, kradzież, uzależnienie czy samookaleczanie. Po zliczeniu ankiet okazało się, że badani ukrywali średnio dziewięć rodzajów sekretów. Najczęściej dotyczyły one kłamstwa (78% uczestników) oraz niezadowolenia z jakiegoś aspektu własnego wyglądu (71%). Inne powszechne sekrety dotyczyły finansów (70%), pragnień romantycznych (63%) oraz zachowań seksualnych (57%). Uczestników badania poproszono też o wytypowanie najważniejszego ich sekretu i prowadzenie dziennika, w którym opisywaliby, jak często temat do nich wraca i jak się w związku z nim czują. Większość respondentów przyznała, że myślenie o sekrecie wywoływało w nich lęki i przygnębienie. Nic dziwnego. Wcześniejsze badania prowadzone przez Bianchi wykazały, że ważne sekrety pojawiają się w naszej głowie co dwie godziny. Najczęściej powracają w chwilach, gdy wykonujemy czynności niewymagające naszej pełnej uwagi. – W takich chwilach umysł ma przestrzeń, by wrócić do sekretu i go roztrząsać – wyjaśnia badaczka. Tajemnica wzmacnia grupę, ale niszczy jednostkę Tutaj warto podkreślić, że sekrety pojawiły się jako sposób na wspieranie jedności grupy. Bo chociaż ukrywanie jakichś informacji jest obciążeniem dla jednostki, często przynosi pożytej grupie. Może chronić nas i innych przed zranieniem, wstydem lub utratą pozycji społecznej. Jednak istnieją sekrety tak drążące jednostkę, że jedyną możliwością poradzenia sobie z nimi jest powiedzenie o nich na głos. – Szczególnie pomocne bywa powierzenie sekretu osobie, której on bezpośrednio nie dotyczy i która potrafi okazać empatię – jak spowiednik czy terapeuta – mówi Val Bianchi. Psycholodzy polecają też zapisanie emocji związanych z tajemnicą. Prowadzenie dziennika może zmniejszyć dyskomfort związany z utrzymaniem tajemnicy i zadziałać podobnie, choć na mniejszą skalę, jak terapia. Bo najgorsze, co sami sobie możemy zrobić, to za wszelką cenę utrzymywać ciążący nam sekret. W ten sposób tylko rośnie on w siłę i działa coraz bardziej paraliżująco. Ale co z sytuacjami, w których tajemnica jest podstawą działania? Jak ma to miejsce właśnie w przypadku funkcjonariuszy wywiadu? Tutaj padają różne sugestie, od rozmowy o samych emocjach, jakie wywołuje utrzymanie tajemnicy, po techniki odwracania uwagi. Jednak temat wymaga dalszych analiz. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Urlopy znajomych wywołują frustrację wśród Polaków. To paliwo dla branży turystycznej
Współczesne podróżowanie coraz częściej rozgrywa się nie tylko na lotniskach i w hotelach, lecz także – a może przede wszystkim – w mediach społecznościowych. Użytkownicy dzielą się relacjami z egzotycznych wyjazdów, publikują zdjęcia z rajskich plaż czy górskich trekkingów i na bieżąco dokumentują kolejne doświadczenia. Choć tego typu treści mają inspirować, u wielu odbiorców wywołują mniej pozytywne emocje, takie jak frustracja czy zazdrość. Paradoksalnie jednak właśnie to poczucie niedosytu (określane dziś mianem travel envy lub holiday jealousy) staje się jednym z nieoczywistych motorów napędzających współczesną turystykę.
Zjawisko zazdrości o podróże w dużej mierze wpisuje się w szerszy kontekst tzw. FOMO (ang. fear of missing out), czyli lęku przed pominięciem ważnych doświadczeń. Jak wskazują badania opublikowane w czasopiśmie „Computers in Human Behavior”, FOMO definiowane jest jako niepokojące przekonanie, że inni uczestniczą w bardziej wartościowych wydarzeniach lub przeżywają coś lepszego od nas. Mechanizm ten ma głębokie podłoże społeczne – poczucie bycia wykluczonym z grupy mogło w przeszłości stanowić realne zagrożenie dla przetrwania. W erze cyfrowej, gdy codzienna aktywność znajomych jest stale dostępna online, bodźce wywołujące FOMO są znacznie częstsze i intensywniejsze. W konsekwencji emocje te mogą negatywnie wpływać na dobrostan psychiczny, zwiększając poziom lęku czy obniżając nastrój, ale jednocześnie przekładają się na konkretne decyzje konsumenckie – w tym rosnącą skłonność do rezerwowania wyjazdów, które mają pozwolić „nadrobić” obserwowane w sieci doświadczenia. Travel envy w liczbach. Kto najczęściej zazdrości wakacji z Instagrama? Choć mogłoby się wydawać, że to przedstawiciele najmłodszego pokolenia są najbardziej podatni na wpływ treści publikowanych w mediach społecznościowych, dane wskazują na zupełnie inny mechanizm. Najsilniejsze emocje związane z obserwowaniem cudzych podróży deklarują bowiem młodsi millenialsi, czyli osoby w wieku 25-34 lat. To właśnie w tej grupie co piąty respondent przyznaje, że „zdecydowanie zazdrości” influencerom ich wyjazdów, a niemal co dziesiąty świadomie ogranicza kontakt z wakacyjnymi relacjami w sezonie urlopowym, aby nie pogarszać sobie nastroju. Zjawisko to nie jest przypadkowe, ponieważ osoby w tym wieku stanowią jednocześnie najliczniejszą grupę użytkowników Instagrama w Polsce – korzysta z niego aż 4,7 mln osób między 25. a 34. rokiem życia, co przekłada się na ponad jedną trzecią wszystkich użytkowników tej platformy. W rezultacie częstsza ekspozycja na starannie wyselekcjonowane obrazy luksusowych wyjazdów sprzyja nasileniu porównań społecznych, które u części odbiorców przeradzają się w frustrację. W tej samej grupie wiekowej aż 13,4% osób deklaruje bowiem negatywne emocje wynikające ze śledzenia relacji z cudzych podróży, a dla niemal 5% tego typu treści potrafią nawet obniżyć satysfakcję z własnych wakacji. Jednocześnie obserwowanie takich materiałów nie prowadzi jednak wyłącznie do zniechęcenia – przeciwnie, ponad jedna trzecia młodszych millenialsów i najstarszych przedstawicieli pokolenia Z przyznaje, że publikacje podróżnicze motywują ich do planowania własnych wyjazdów. Oznacza to, że zazdrość o cudze wakacje częściej uruchamia potrzebę działania niż wycofania. – Reakcja na wakacyjne treści influencerów często wynika ze sposobu, w jaki prezentują oni swoje życie jako luksusowe, estetyczne i pozbawione pośpiechu, w rytmie slow travel. Dlatego tego typu materiały jednocześnie inspirują i budzą emocjonalne napięcie. Nie zawsze chodzi o to, żeby pojechać tam, gdzie influencer, tylko żeby przeżyć urlop na podobnym poziomie – podkreśla Ankica Ćaleta, CEO My Luxoria. W konsekwencji Instagram staje się jednym z głównych źródeł inspiracji turystycznej – wskazuje go ponad połowa Polaków – co znajduje odzwierciedlenie również w danych międzynarodowych, według których aż 85% milenialsów planuje urlop pod wpływem treści znalezionych w social mediach. – Influencerzy pokazują gotowe scenariusze podróży [...], co w praktyce skraca proces planowania i zwiększa prawdopodobieństwo podjęcia decyzji o wyjeździe – dodaje Katarzyna Turosieńska z Polskiej Izby Turystyki. Dochody i styl życia mają wpływ na „wakacyjną zazdrość” Mechanizm tzw. travel envy nie ogranicza się jednak wyłącznie do osób w określonym wieku, lecz wyraźnie nasila się w grupach funkcjonujących w mniej stabilnym rytmie życia zawodowego i finansowego. Największy poziom frustracji związanej z obserwowaniem relacji z zagranicznych wyjazdów deklarują osoby pracujące w niepełnym wymiarze godzin – aż 17,2% z nich przyznaje, że treści podróżnicze publikowane w sieci wpływają negatywnie na ich samopoczucie. Co więcej, wakacyjną zazdrość wobec influencerów deklaruje w tej grupie 41,9% respondentów, a wśród studentów odsetek ten wzrasta nawet do 55,3%. Wynika to z faktu, że w sytuacji, gdy styl życia i możliwości finansowe wciąż się kształtują, publikowane w mediach społecznościowych obrazy egzotycznych podróży zaczynają pełnić funkcję punktu odniesienia dla wyobrażeń o przyszłości oraz „docelowym” standardzie życia. Odwrotną tendencję można zaobserwować wśród osób o najwyższych dochodach, gdzie dominującą reakcją pozostaje obojętność wobec tego typu treści – deklaruje ją niemal sześciu na dziesięciu badanych. W konsekwencji różnice w odbiorze wakacyjnych relacji widoczne są również ze względu na płeć: zazdrość wobec cudzych podróży deklaruje 40,1% kobiet i 32,6% mężczyzn, przy czym kobiety częściej wskazują, że tego rodzaju materiały stanowią dla nich inspirację do planowania własnych wyjazdów. – Influencerzy nie sprzedają samego kierunku czy hotelu, ale wizję całego doświadczenia – podkreśla Ankica Ćaleta. Dlatego dla wielu młodych Polaków kluczowe znaczenie zaczynają mieć takie elementy jak prywatność, estetyka przestrzeni czy możliwość samodzielnego kształtowania rytmu dnia podczas urlopu. Jednocześnie rosnąca rola mediów społecznościowych wpływa na podwyższenie oczekiwań wobec podróży, które nie zawsze mają odzwierciedlenie w rzeczywistości. Jak zaznacza Katarzyna Turosieńska z Polskiej Izby Turystyki, „krótkie, starannie wyselekcjonowane kadry nie pokazują całego kontekstu: sezonowości, natężenia ruchu turystycznego czy realnych warunków”. Z tego powodu branża coraz częściej apeluje o świadome podejmowanie decyzji zakupowych oraz weryfikowanie warunków rezerwacji przed podjęciem ostatecznej decyzji o wyjeździe. Źródła: The List, My Luxoria Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Mechanizm w mózgu sabotuje twoje cele. Psycholog wyjaśnia, dlaczego odkładasz wszystko na później
Co się dzieje w mózgu, gdy prokrastynujemy? Badania pokazują, że odkładanie ważnych zadań rzadko wynika z braku silnej woli. Częściej jest efektem tego, jak mózg przetwarza stres, zagrożenie i emocje związane z oceną lub porażką.
Spis treści: Czym jest autosabotaż? Dlaczego sami się sabotujemy? Czy można nauczyć się nie odkładać? Badania pokazują, że odkładanie ważnych zadań często wynika z tego, jak mózg przetwarza stres i poczucie zagrożenia. Nie chodzi więc wyłącznie o kiepskie zarządzanie czasem ani o brak dyscypliny. Termin od tygodni widnieje w kalendarzu. A jednak w noc przed deadline'em praca wciąż nie jest skończona. Być może źle oszacowałeś czas potrzebny na wykonanie zadania. Może zbyt długo zastanawiałeś się, jak zrobić to perfekcyjnie. Albo martwiłeś się oceną. Jeśli ten scenariusz brzmi znajomo, możesz doświadczać formy autosabotażu. To wzorzec tego, co robimy sami sobie, często nieświadomie, co potrafi wykoleić życie i cele – mówi psycholog kliniczny Charlie Heriot-Maitland. Zamiast traktować to jako porażkę motywacji czy dyscypliny, warto spojrzeć na autosabotaż jak na efekt tego, jak mózg reaguje na postrzegane zagrożenia. Heriot-Maitland twierdzi, że może on wynikać z ewolucyjnych mechanizmów przetrwania. Reakcję tę mogą dodatkowo wzmacniać trauma, lęk i wyuczone schematy. Efektem bywa cicha pętla zachowań. Te, które w danej chwili przynoszą poczucie ochrony – zwlekanie, unikanie, samokrytyka – potrafią blokować realizację celów, na których najbardziej nam zależy. I często dzieje się to bez pełnej świadomości. – Wiele z tych cykli lęku sprawia, że ludzie tkwią w miejscu, a czasem wręcz się cofają – dodaje Heriot-Maitland. Naukowcy podkreślają, że zrozumienie źródeł autosabotażu to pierwszy krok do przerwania tego mechanizmu. Oto co wiadomo o przyczynach takiego działania mózgu – i co może pomóc zmienić ten wzorzec. Czym jest autosabotaż? Autosabotaż to myśli i emocje, które podkopują twoje długofalowe cele – mówi Tim Pychyl, psycholog badający prokrastynację i autor książki Solving the Procrastination Puzzle. Badacze zauważają, że większość osób doświadcza autosabotażu od czasu do czasu. Dla jednych jest to epizod, dla innych – uporczywy schemat dezorganizujący codzienne funkcjonowanie. Autosabotaż może przyjmować różne formy. To między innymi prokrastynacja, przejadanie się, nadmierne wydawanie pieniędzy, hazard, samoutrudnianie albo uzależnienia. Heriot-Maitland dodaje do tego perfekcjonizm, pesymizm i samokrytykę. Osoby autosabotujące bywają błędnie uznawane za leniwe albo pozbawione samodyscypliny – podkreśla Pychyl. A to nie to samo. W prokrastynacji zwykle chcesz wykonać zadanie, ale przeszkadzają ci w tym czynniki emocjonalne. Lenistwo natomiast oznacza niechęć do wysiłku. Dlaczego sami się sabotujemy? Autosabotaż prawdopodobnie ma wiele przyczyn. Potrzeba więcej badań, aby w pełni go zrozumieć – mówi Philip Jean-Richard-dit-Bressel, psycholog z University of New South Wales w Sydney. Jednym z kluczowych mechanizmów jest reakcja „walcz albo uciekaj”, czyli stresowa. To automatyczny proces przetrwaniowy uruchamiany w ciele migdałowatym, części mózgu regulującej emocje i wspomnienia. Współczesne zagrożenia – takie jak deadline'y czy krytyka – również mogą aktywować ten mechanizm, mimo że nie zagrażają nam fizycznie. Gdy tak się dzieje, ludzie automatycznie sięgają po zachowania, które natychmiast zmniejszają dyskomfort. To może być ignorowanie terminów, impulsywne decyzje czy samokrytyka. Problem w tym, że te wybory niosą konsekwencje. W tym sensie autosabotaż staje się mechanizmem samoobrony. Przykładowo: jeśli nie kończysz prezentacji, możesz w ten sposób chronić się przed lękiem, porażką albo oceną. – Zrobię sobie teraz małą krzywdę, żeby uniknąć większej – mówi Heriot-Maitland. Taka ulga bywa krótkoterminową nagrodą – dodaje Pychyl. – Ale potem wraca i boli. Pod wpływem stresu aktywność kory przedczołowej, odpowiedzialnej za planowanie i samokontrolę, może się zmniejszać. Wtedy trudniej jest zahamować impuls unikania napędzany przez ciało migdałowate. Autosabotaż bywa też wyuczony i nawykowy. Jeśli dorastałeś w otoczeniu ostrej krytyki, system zagrożenia może uruchamiać się za każdym razem, gdy masz otrzymać informację zwrotną. Badania sugerują, że prokrastynatorzy często stosują zachowania ochrony siebie. Tworzą zewnętrzne przeszkody, a potem przypisują im gorszy wynik, co pomaga chronić poczucie własnej wartości. Znaczenie mogą mieć także wczesne doświadczenia emocjonalne. Lęk przed porażką to kolejny częsty motor. – Paradoksalnie strach przed porażką odpycha mnie od działania – mówi Hal Hershfield. Czy można nauczyć się nie odkładać? Autosabotaż nie zawsze podlega świadomej kontroli, ale jest wyuczonym wzorcem, którego można się oduczyć. W tym celu: Ćwicz uważność. Zacznij od dostrzegania reakcji wewnętrznych – lęku, napięcia czy impulsu odkładania zadania. Chodzi o zrozumienie, że nie musisz za nimi podążać; Rozwijaj współczucie wobec siebie. Spróbuj reagować nim zamiast samokrytyką. Samowybaczanie pomaga przerwać powtarzalny schemat; Pomyśl o wsparciu specjalisty. Terapia poznawczo-behawioralna pomaga rozpoznawać i zmieniać schematy, często zakorzenione w dawnych doświadczeniach. Źródło: National Geographic
Ludzie dają się nabrać na filmy AI – nawet gdy wiedzą, że są fałszywe. Jaka powinna być przyszłość bezpieczeństwa w sieci?
Chociaż coraz szybciej udaje nam się rozpoznawać, że dany film został wygenerowany przez AI, to nie wpływa to nasze osądy – tak wynika z badań. Naukowcy dowiedli, że ostrzeżenia o deepfake’ach nie chronią przed manipulacją tak skutecznie, jak sądzono. Co więc możemy zrobić? I czy możemy cokolwiek?
Badania przeprowadzone na Uniwersytecie Bristolskim udowadniają, że nawet jeśli widzowie są ostrzegani o fałszywości materiałów, ich percepcja i oceny pozostają pod silnym wpływem treści prezentowanych w materiałach generowanych komputerowo. Trudność w rozpoznawaniu autentyczności stanowi globalny problem. Jak powstają filmy AI i czym jest deepfake? Filmy generowane przez AI, określane mianem deepfake, powstają dzięki zastosowaniu zaawansowanych algorytmów uczenia maszynowego, w szczególności technik deep learning. W procesie tym sztuczna inteligencja analizuje tysiące zdjęć i nagrań, aby nauczyć się realistycznie odwzorowywać twarze, głosy i gesty. Deepfake’i znalazły zastosowanie nie tylko w rozrywce, ale także w polityce, marketingu czy dezinformacji. Szybkość, z jaką technologia ta się rozwija, sprawia, że granica między prawdą a fałszem staje się coraz trudniejsza do rozpoznania. Jak sprawdzić czy ufamy filmom generowanym przez AI? Badanie przeprowadzone przez Stephana Lewandowsky’ego i Simona Clarka miało na celu sprawdzenie, jak ludzie reagują na materiały wideo wygenerowane przez sztuczną inteligencję, nawet gdy są świadomi ich fałszywej natury. W trzech oddzielnych eksperymentach wzięło udział odpowiednio 175, 275 i 223 uczestników. Uczestnicy oglądali krótkie filmy, w których postać przyznawała się do popełnienia przestępstwa lub czynu wątpliwego moralnie. Wideo były zarówno prawdziwe, jak i stworzone przez AI. Deepfake przygotowano specjalnie na potrzeby badania, stosując te same skrypty i ustawienia co w nagraniach autentycznych. Części uczestników przedstawiono ostrzeżenie o tym, że dane nagranie jest fałszywe, inne grupy nie otrzymały żadnego ostrzeżenia lub zobaczyły jedynie ogólny komunikat na temat istnienia AI. Jak uczestnicy reagowali na oznaczenie „deepfake”? Po obejrzeniu każdego filmu uczestnicy odpowiadali na pytania dotyczące wiarygodności materiału oraz winy osoby przedstawionej na nagraniu. Naukowcy odkryli, że mimo oznaczenia wideo jako fałszywe, wiele osób nadal uznawało bohatera filmu za winnego przestępstwa, przewinienia moralnego lub wierzyło w podawane przez niego informacje. Co więcej, nawet ci, którzy wierzyli w autentyczność ostrzeżenia i wiedzieli, że mają do czynienia z materiałem wygenerowanym przez AI, nadal byli pod wpływem jego treści. To pokazuje, że świadomość fałszywości materiału nie wystarcza, aby całkowicie wyeliminować jego wpływ psychologiczny. Czemu ufamy takim treściom? Dlaczego mimo ostrzeżeń ufamy AI? Badania psychologów sugerują, że nasz mózg automatycznie ufa wizualnym dowodom – nawet jeśli wiemy, że dana treść została sfabrykowana. Wpływ na podatność mają też takie czynniki jak kontekst społeczny, przekonania odbiorcy oraz forma ostrzeżenia o fałszywości materiału. Treści prezentowane w atrakcyjnej, emocjonalnej formie wzmacniają skłonność do akceptowania nawet nieprawdziwych przekazów. Wyniki międzynarodowych badań przeprowadzonych przez Uniwersytet Cornella potwierdzają, że różnice w skuteczności rozpoznawania fałszywych treści nie są znaczące pomiędzy badanymi krajami. Oznacza to, że problem jest globalny. Sytuację uzupełniają badania przeprowadzona Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu – pokazują, że ludzie często ufają AI nawet w sytuacjach, w których maszyna podaje irracjonalne wskazówki. To może wzmacniać podatność na manipulację. Jak wykrywać treści AI i jak dbać o bezpieczeństwo w sieci? Tylko edukacja nas uratuje Szybki rozwój technologii generujących deepfake wymusił powstanie narzędzi do ich wykrywania. Firmy technologiczne oraz środowiska naukowe tworzą oprogramowanie analizujące subtelne różnice w teksturze skóry, oświetleniu, ruchu oczu czy modulacji głosu. Jednak nawet najlepsze systemy wykrywania nie zastąpią krytycznego myślenia odbiorców, którzy sami muszą zadbać o swoje bezpieczeństwo. Równie istotna, jeśli nie bardziej, pozostaje edukacja medialna. Uczestnicy badań, którzy przeszli szkolenie z zakresu rozpoznawania deepfake, byli nieco bardziej skuteczni w identyfikacji fałszywych treści. Eksperci zalecają wdrażanie programów edukacyjnych już na poziomie szkolnym, aby budować odporność na manipulację cyfrową. Warto również pamiętać, że sztuczna inteligencja coraz lepiej rozumie interakcje społeczne. Badania naukowców z Uniwersytetu w Turku w Finlandii pokazują, że interpretacje AI są zbliżone do ocen ludzkich, a w niektórych przypadkach nawet bardziej spójne. To dodatkowo komplikuje rozpoznanie manipulacji przez odbiorców i utrudnia wykształcenie odporności. Źródła: Cornell University, Communications psychology, Polskie Radio, Frontiers in Psychology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Najwyższa forma inteligencji to nie IQ? Neurobiologia wskazuje na coś innego
W powszechnym przekonaniu to iloraz IQ uchodzi za najważniejszy wyznacznik ludzkiej inteligencji. Tymczasem coraz więcej badań z zakresu neurobiologii i psychologii poznawczej pokazuje, że kluczowa może być zupełnie inna zdolność. Chodzi o metapoznanie – umiejętność rozumienia i kontrolowania własnego myślenia. Na czym dokładnie polega i dlaczego bywa uznawane za najwyższą formę inteligencji?
Spis treści: Czym jest metapoznanie i dlaczego odgrywa kluczową rolę? Dlaczego metapoznanie bywa uznawane za najwyższą formę inteligencji? Co właściwie sprawia, że kogoś uznajemy za inteligentnego? Czy decyduje o tym zdolność rozwiązywania złożonych problemów matematycznych, łatwość uczenia się języków obcych, logiczne argumentowanie, a może szybkie przyswajanie nowych informacji? Od stuleci filozofowie, pedagodzy i naukowcy próbują zdefiniować inteligencję oraz znaleźć sposób na jej obiektywny pomiar. Najczęściej utożsamia się ją z zestawem zdolności poznawczych – takich jak percepcja, pamięć, rozumowanie, język czy myślenie abstrakcyjne. Coraz częściej jednak uwagę badaczy przyciąga metapoznanie, czyli zdolność do refleksji nad własnymi procesami myślowymi. To właśnie ono ma łączyć potencjał poznawczy z realnym sposobem funkcjonowania człowieka w świecie – od uczenia się, przez podejmowanie decyzji, po długofalowy rozwój intelektualny. Czym jest metapoznanie i dlaczego odgrywa kluczową rolę? Pojęcie metapoznania zostało wprowadzone do psychologii w latach 70. XX wieku przez Johna Flavella, który opisał je jako wiedzę o własnych procesach poznawczych oraz zdolność do ich świadomej regulacji. Choć termin ten przez lata zrobił karierę jako modne hasło w naukach o umyśle i bywa postrzegany jako abstrakcyjny lub hermetyczny, w istocie odnosi się do czegoś, co towarzyszy nam na co dzień. Metapoznanie nie jest egzotyczną kompetencją dostępną wyłącznie badaczom czy intelektualistom, lecz naturalnym mechanizmem, dzięki któremu obserwujemy własne myślenie, oceniamy jego skuteczność i – jeśli to konieczne – korygujemy obrany sposób działania. Najczęściej określa się je jako „myślenie o myśleniu”, jednak takie uproszczenie nie oddaje w pełni jego znaczenia. Myśli mogą być ulotne i bierne, natomiast metapoznanie ma charakter aktywny. Polega na monitorowaniu własnych działań poznawczych oraz świadomym wdrażaniu strategii, które mają prowadzić do zmiany zachowania lub poprawy efektów pracy umysłowej. W literaturze naukowej wyróżnia się dwa główne komponenty metapoznania: wiedzę metapoznawczą oraz regulację metapoznawczą. Pierwsza z nich obejmuje świadomość własnych możliwości poznawczych, zrozumienie specyfiki zadania oraz rozeznanie w dostępnych strategiach, które można w danej sytuacji zastosować. Druga dotyczy bieżącego nadzoru nad procesami poznawczymi – planowania, monitorowania postępów i podejmowania interwencji wtedy, gdy pierwotna strategia okazuje się nieskuteczna. W praktyce oznacza to zdolność do zatrzymania się, zadania sobie pytania „czy to działa?” i zmiany kierunku działania, zanim błędy się utrwalą. Metapoznanie pełni więc funkcję samoregulacyjną – bywa porównywane do wewnętrznego mentora, który nie wykonuje pracy za nas, ale pomaga nią mądrze zarządzać. Wymaga to jednak wysiłku: uważnej obserwacji własnych działań, gotowości do krytycznej oceny oraz konsekwencji we wdrażaniu wniosków w życie. Znaczenie metapoznania staje się szczególnie widoczne w sytuacjach, gdy same zasoby wiedzy okazują się niewystarczające. Wiedza nie zastępuje bowiem myślenia – to procesy myślowe rozwiązują problemy, a metapoznanie decyduje o tym, jak skutecznie z tych procesów korzystamy. To ono uruchamia się w momentach niepewności, porażki lub poznawczego impasu, pozwalając lepiej ocenić, co już wiemy, czego nam brakuje i jakie kroki należy podjąć dalej. Monitorowanie metapoznawcze obejmuje m.in. ocenę stopnia zrozumienia, pewności własnych odpowiedzi, szacowanie czasu potrzebnego na wykonanie zadania czy rozpoznawanie momentów, w których pojawia się błąd. Kontrola metapoznawcza natomiast przekłada się na konkretne działania: poszukiwanie dodatkowych informacji, zmianę strategii, powtórzenie obliczeń, zadawanie pytań czy eliminowanie rozpraszaczy. Dzięki temu metapoznanie bywa określane jako swoista „supermoc” umysłu. Nie dlatego, że gwarantuje natychmiastowe sukcesy, lecz dlatego, że umożliwia bardziej świadome, elastyczne i odpowiedzialne kierowanie własnym myśleniem, uczeniem się i rozwojem osobistym. Dlaczego metapoznanie bywa uznawane za najwyższą formę inteligencji? Z punktu widzenia neuronauki metapoznanie zajmuje wyjątkowe miejsce, ponieważ angażuje te obszary mózgu, które odpowiadają nie tylko za „myślenie”, lecz także za świadome kierowanie tym myśleniem. Kluczową rolę odgrywa tu kora przedczołowa – struktura odpowiedzialna za planowanie, przewidywanie konsekwencji, regulację emocji oraz podejmowanie decyzji w warunkach niepewności. Gdy ten system działa sprawnie, człowiek potrafi zrobić coś, co w codziennym życiu okazuje się bezcenne: zatrzymać się pomiędzy bodźcem a reakcją. Zamiast automatycznie podążać za impulsem, jest w stanie przyjrzeć się własnym przekonaniom, ocenić ich trafność i świadomie wybrać odpowiedź. To właśnie ten mechanizm sprawia, że metapoznanie bywa łączone nie tylko z inteligencją poznawczą, lecz także z mądrością, dojrzałością emocjonalną i długofalowym sukcesem – zarówno osobistym, jak i zawodowym. Badania psychologiczne pokazują, że osoby o wysokim poziomie metapoznania uczą się skuteczniej nie dlatego, że „wiedzą więcej”, lecz dlatego, że lepiej orientują się w granicach własnej wiedzy. Potrafią rozpoznać luki, szybciej zauważają, że dana strategia nie działa, i są gotowe ją zmienić. Zamiast bronić się przed błędami, traktują je jako źródło informacji zwrotnej. Taka postawa sprzyja uczeniu adaptacyjnemu, odporności psychicznej i rozwojowi kompetencji w długim okresie. Co istotne, metapoznanie pomaga również ograniczać błędy poznawcze i nadmierną pewność siebie, ponieważ mózg staje się bardziej świadomy własnych ograniczeń i tendencji do zniekształceń. Nie bez znaczenia jest także rola metapoznania w zdrowiu psychicznym. Umiejętność zdystansowania się od własnych myśli (postrzegania ich jako zdarzeń mentalnych, a nie faktów) stanowi jeden z fundamentów terapii poznawczo-behawioralnej oraz podejścia opartego na uważności. Dzięki temu człowiek rzadziej utożsamia się z każdą pojawiającą się myślą, co zmniejsza podatność na lęk, ruminacje i przeciążenie emocjonalne. Z perspektywy funkcjonowania mózgu nie jest to „nadmierna analiza”, lecz przejaw bardziej zaawansowanego sterowania procesami poznawczymi. Wielu badaczy inteligencji – od Wechslera po Sternberga i Cornoldiego – zwracało uwagę, że inteligentne zachowanie nigdy nie jest przypadkowe, lecz ukierunkowane na cel. Aby wiedzieć, gdzie się jest, jak daleko do celu i czy obrana droga ma sens, potrzebne jest właśnie metapoznawcze monitorowanie i kontrola. To ono pozwala wykorzystać zdolności poznawcze w sposób strategiczny, zamiast działać „na oślep”. Co więcej, metapoznanie można rozwijać. Praktyki takie jak refleksja, pisanie, uważność czy świadome kwestionowanie automatycznych myśli wzmacniają odpowiednie sieci neuronalne. Inteligencja nie jest więc cechą „sztywną” – rośnie wraz z umiejętnością rozumienia własnego umysłu. W tym sensie metapoznanie nie polega zatem na „myśleniu intensywniejszym”, lecz na „myśleniu mądrzejszym”. Źródła: National Library of Medicine, Brain Changes, Athletae, Przegląd Psychologiczny Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Oto obiektywny sposób na wykrywanie zaburzeń depresyjnych. Pomogła sztuczna inteligencja
Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), liczba osób cierpiących na depresję sięga już nawet 300 milionów na całym świecie. Prognozy wskazują, że do 2030 roku depresja może być jedną z najczęściej diagnozowanych chorób. Nie istnieją jednak żadne biomarkery, mogące jednoznacznie potwierdzić wystąpienie epizodu depresyjnego. Może się to zmienić dzięki sztucznej inteligencji i pozostawianym przez nas cyfrowym śladom.
Spis treści: Diagnoza bardzo nieprecyzyjna Cyfrowe ślady depresji Osobisty, cyfrowy psychiatra Diagnoza depresji opiera się na możliwie szczegółowym wywiadzie prowadzonym przez psychiatrę. Seria pytań powinna pozwolić ocenić występowanie objawów choroby, określić ich nasilenie i znaleźć możliwie dobre rozwiązanie farmakologiczne. Diagnoza bardzo nieprecyzyjna Kłopot w tym, że objawy przypisywane poszczególnym zaburzeniom są często frustrująco nieprecyzyjne. Przykładowo bezsenność, jak i nadmierna senność mogą być jednym z objawów depresji. Początek epizodu depresji może wskazywać na stosunkowo prostą chorobę afektywną jednobiegunową, ale może rozwinąć się do skomplikowanego zaburzenia dwubiegunowego. Psychiatria od dawna próbuje naśladować precyzję diagnostyczną innych gałęzi medycyny, ale zawsze ponosiła porażkę. Już od połowy ubiegłego wieku naukowcy próbują odnaleźć bardziej obiektywną, „laboratoryjną” metodę diagnozowania depresji i innych zaburzeń psychicznych. Badano m.in. zmiany poziomu neuroprzekaźników takich jak serotonina i dopamina, które mogą wpływać na regulację nastroju. Biomarkery te próbowano identyfikować poprzez obrazowanie mózgu, badania płynu mózgowo-rdzeniowego lub zwykłe badania krwi. Mimo zaangażowania w te badania ogromnych środków nie udało się odnaleźć niczego, co by jednoznacznie wskazywało na wystąpienie lub brak zaburzenia afektywnego. Cyfrowe ślady depresji Okazało się jednak, że to, co jest niediagnozowalne poprzez badania medyczne, może zostać zdiagnozowane dzięki naszej aktywności rejestrowanej cyfrowo. W 2019 roku na łamach „Clinical Psychological Science” ukazał się artykuł wskazujący, że osoby cierpiące na depresję używają języka w sposób odmienny od osób zdrowych. W dodatku skomputeryzowane metody analizy tekstu pozwalają na przetwarzanie ogromnych zbiorów danych w ciągu minut. Może to pomóc dostrzec cechy językowe, które umknęłyby ludziom – obliczyć procentowe występowanie słów i klas słów, zróżnicowanie leksykalne, średnią długość zdania, wzorce gramatyczne i wiele innych parametrów. Czyli pojawił się specyficzny, cyfrowy marker zaburzeń depresyjnych. Ale tych śladów jest znacznie więcej. Należą do nich też: kadencja głosu, mikrozmiany mimiki, zmiany ruchów ciała oraz zmiany tętna podczas snu. Duża część potrzebnych danych jest już dostępna w urządzeniach, które nosimy przy sobie codziennie. A to daje psychiatrii niespotykany wgląd w życie człowieka. – Urządzenia rejestrujące aktywność zbierają ogromną ilość informacji w czasie rzeczywistym, gdy ludzie żyją swoim normalnym życiem. Daje to nieograniczone możliwości, tylko musimy wiedzieć, jak poradzić sobie z całą tą masą danych – mówi dr Anissa Abi-Dargham, psychiatra i badaczka ze Stony Brook University w stanie Nowy Jork. Osobisty, cyfrowy psychiatra Bazując na cyfrowych bazach danych, naukowcy zidentyfikowali już szereg potencjalnych markerów depresji, lęku uogólnionego, lęku społecznego, skłonności samobójczych i zespołu stresu pourazowego. To jedne z najczęstszych zaburzeń dotykających milionów ludzi. Jeśli cyfrowe markery zostaną skutecznie wdrożone, mogą umożliwić znacznie dokładniejsze monitorowanie leczenia. Ze względu na powszechność depresji, dotykającej około 1 na 6 osób w ciągu życia, to właśnie ona przyciąga najwięcej badań. Już w 2009 roku zespół Jeffreya Cohna z Uniwersytetu Pittsburskiego zauważył, że osoby z depresją mówią „płaskim” głosem, bez większej modulacji tonacji. Na podstawie samej analizy głosu badacze potrafili przewidzieć nasilenie depresji według skali Hamiltona z dokładnością 79%. Podobne wyniki uzyskano w analizie mimiki twarzy. Późniejsze badania sugerowały, że analiza głosu może pomagać odróżnić fazy depresyjne i maniakalne w zaburzeniu dwubiegunowym. To wszystko może poskutkować prostymi w obsłudze systemami SI zdolnymi szybko wykrywać zmiany stanów psychicznych. Mogą one funkcjonować na przykład jako chat lub rozmowa video. Wyspecjalizowany program mógłby na bieżąco oceniać mimikę, język, ton głosu i rejestrować zmiany. Diagnozę można byłoby wesprzeć danymi z opasek rejestrujących aktywność i np. jakość snu. A chociaż taki system nie zastąpi psychiatry, to może pełnić rolę zaworu bezpieczeństwa. Szczególnie dla osób doświadczających nawracających epizodów depresyjnych. System mógłby też pomóc monitorować mikro-zmiany zachodzące w trakcie procesu leczenia. Jeśli cyfrowe biomarkery zaczną być powszechnie wykorzystywane, może to oznaczać jedną z największych zmian w historii psychiatrii. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Chłopiec czy dziewczynka u władzy? Tak dzieci widzą autorytet – naukowcy przebadali kilkaset dzieci
Czy przedszkolaki uważają, że chłopcy powinni rządzić światem? Naukowcy zbadali, jak setki dzieci dzielą cenne nagrody między „szefa” a „podwładnego”. Wyniki rzucają nowe światło na to, jak w naszych głowach rodzi się poczucie równości i czy faktycznie faworyzujemy mężczyzn u władzy.
Nierówności na tle płci są na porządku dziennym. Nawet w dążącej do równości Unii Europejskiej z jakiegoś powodu kobiety zarabiają średnio o 12% mniej za godzinę pracy niż mężczyźni. W naszym kraju luka płacowa jest niższa od średniej unijnej i wynosi 7,8%. Z jakiego powodu kobiety zarabiają mniej na tym samym stanowisku? Bo są kobietami, nie ma na to innego wytłumaczenia. Nierówności dotyczą również dostępu kobiet do awansów na najwyżej płatne stanowiska. Trafia ich tam zdecydowanie mniej niż mężczyzn. Skąd biorą się takie różnice? Kiedy zaczynają się pojawiać takie nierówności? Czy dzieci uznają męską dominację nad kobietami za uzasadnioną? Ten temat rozpoznali naukowcy, którzy postanowili zbadać sprawę u kilkulatków i dowiedzieć się, czy już w tym wieku widoczne są przejawy dyskryminacji. Badania w przedszkolach Badacze z francuskich uniwersytetów postanowili sprawdzić, czy dziecięce intuicje wspierają „męski przywilej”, czy może kierują się zupełnie innymi zasadami. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Child Development”. W badaniu wzięło udział 653 dzieci w wieku od 3 do 8 lat z Francji. Zostały one zrekrutowane z obszaru metropolitalnego Lyonu we Francji. Naukowcy przeprowadzili testy w konkretnych placówkach edukacyjnych i wychowawczych, którymi były: 10 przedszkoli, 9 szkół publicznych, 1 centrum rekreacji. Jak zbadać tendencje nierówności? Naukowcy opowiedzieli dzieciom historię o dwóch postaciach, które wspólnie planowały zabawę. Jedna z nich – postać dominująca – zawsze narzucała swoje zdanie i wybierała gry. Druga – postać podległa – musiała się dostosować. Postacie te były rówieśnikami dzieci, co ułatwiało badanym identyfikację z sytuacją. Kluczowym momentem był podział nagród. Dzieci otrzymały trzy naklejki, które miały rozdzielić między bohaterów. Trzy to liczba nieparzysta, więc nie dało się ich podzielić po równo – ktoś musiał dostać więcej. Komu dać bonus? Skutecznemu liderowi czy podwładnemu? Naukowcy sprytnie zmieniali płeć postaci w różnych grupach. Dzięki temu mogli sprawdzić, czy chłopiec u władzy jest traktowany inaczej niż dziewczynka o tej samej pozycji. Dla kogo naklejka? To nie takie proste Wyniki badania można uznać za optymistyczne. Okazało się, że dzieci wcale nie faworyzują męskiej władzy. Postać dominująca nie dostawała więcej naklejek tylko dlatego, że była chłopcem. Okazało się jednak, że kluczowy dla decyzji jest wiek dziecka. Najmłodsze maluchy (3–4 lata) częściej nagradzały „szefa” niezależnie od jego płci. Dla trzylatka ktoś, kto rządzi, jest jak superbohater – wydaje się kompetentny i warto z nim trzymać. Sytuacja zmienia się radykalnie u siedmiolatków i ośmiolatków. Starsze dzieci wolały dawać więcej naklejek postaci podległej. Wykazały się one zatem empatią i chęcią naprawienia nierówności. Badanie ujawniło też efekt „własnej drużyny” – dzieci chętniej wspierały postacie tej samej płci, co one. Było to szczególnie widoczne u dziewczynek, które mocniej faworyzowały inne dziewczynki niż chłopcy chłopców. Przyszłość badań nad postrzeganiem autorytetu wśród dzieci Dzieci wcale nie poważają autorytetu mężczyzn mniej, ale też nie przyznają mu specjalnych przywilejów ani większej legitymizacji w porównaniu do autorytetu kobiet. Ale już czterolatki mają świadomość, że w świecie dorosłych to mężczyźni częściej sprawują władzę – wynika z najnowszego badania. Naukowcy zastrzegają, że konieczne są dalsze badania i to poza Europą, aby ustalić, czy legitymizacja męskiej władzy może pojawić się w innych sytuacjach lub kulturach, czy też tego typu uprzedzenia rozwijają się w późniejszym wieku. Źródło: Child Development Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jak wytrwać w postanowieniach noworocznych i dlaczego teraz jest trudniej niż kiedyś? Wyjaśnia psycholog
Nowy Rok niesie nadzieję, ale często także frustrację. Psycholog Vlad Gaveanu tłumaczy, dlaczego tak wielu z nas nie potrafi wytrwać w noworocznych postanowieniach. Winne są nie tylko słaba wola i stres – chodzi o coś głębszego.
Początek nowego roku to moment symboliczny. Odruchowo uznajemy go za dobrą okazję do osobistej przemiany. Zgodnie z badaniami psychologicznymi, momenty takie jak urodziny, poniedziałki czy właśnie Nowy Rok, pełnią funkcję „punktów resetu”, które skłaniają ludzi do głębszej refleksji nad życiem i podejmowania nowych wyzwań. Zjawisko to naukowcy zauważyli już ponad dekadę temu. A jednak pewien nowy trend zaczyna przybierać na sile: wiele osób podchodzi do nowego roku z mniejszym entuzjazmem niż dawniej. Dlaczego? O wytłumaczenie pokusił się psycholog, Vlad Gaveanu. Trudno ci coś zmienić? Takie mamy czasy Vlad Gaveanu, psycholog z Uniwersytetu w Dublinie uważa, że żyjemy w świecie, w którym dobrostan psychiczny ulega pogorszeniu. Czynniki takie jak lęk klimatyczny, niestabilność polityczna oraz niepewność ekonomiczna sprawiają, że wizja „zaczynania od nowa” wydaje się wielu osobom nierealistyczna lub wręcz przytłaczająca. Badania wykazują, że nadmiar zmian na horyzoncie (narzuconych lub własnych) może prowadzić do zmęczenia zmianą – stanu emocjonalnego wyczerpania, który drastycznie obniża chęć do angażowania się w nowe inicjatywy, nawet te postrzegane jako pozytywne. Zamiast dawać nadzieję, kolejne zachęty do zmian budzą sceptycyzm i prowadzą do wycofania. Zbyt dużo zmian powoduje zmęczenie Według Gaveanu nasza zdolność do wyobrażania sobie przyszłości nie jest nieograniczona. W sytuacjach zagrożenia, niepewności lub braku kontroli myślenie zorientowane na przyszłość ulega zawężeniu. Ludzie koncentrują się raczej na analizowaniu ryzyka, strat i najgorszych możliwych scenariuszy. Obecne okoliczności po prostu utrudniają funkcjonowanie wyobraźni i zbytnią nadzieję. Badanie Vlada Gaveanu i jego zespołu z 2024 roku wykazało, że nawet jeśli ktoś widzi szanse, ale czuje się niezdolny do działania, znacząca zmiana staje się niemożliwa. Nie można „zacząć od nowa”, jeśli nie ma odpowiednich warunków. Kolejne badanie, z 2025 roku, potwierdziło ten wzorzec. Badani w nim nauczyciele, zamiast ekscytować się przeprowadzką szkoły w nowe miejsce, odczuwali wyczerpanie emocjonalne i spadek motywacji wywołany koniecznością kolejnego „resetu”. Takie reakcje pojawiają się zwłaszcza wtedy, gdy zmiana jest postrzegana jako niesprawiedliwa lub narzucona. Jak wytrwać w postanowieniach noworocznych? Postanowienia noworoczne często zawodzą także z innego powodu. Ludzie traktują je jako test siły woli, podczas gdy trwała zmiana zależy także od tego, jak cele są zaplanowane i wbudowane w codzienność. Motywacja jest zawsze kształtowana przez kontekst. Presja czasu, stres finansowy czy obowiązki opiekuńcze ograniczają realne możliwości działania. Dlatego zamiast dążyć do „wymyślenia siebie na nowo”, Gaveanu sugeruje skupienie się na małych krokach i opanowanie ograniczeń. Przykład: postanowienie o 10-minutowym spacerze i modyfikowanie go co tydzień w zależności od tego, co jest w danym momencie wykonalne. W grupie raźniej Gaveanu zwraca też uwagę, że ludzie skuteczniej planują i realizuję zmiany, gdy odpowiedzialność jest rozproszona na grupę, na przykład rodzinę dzielącą się obowiązkami przy wspólnym gotowaniu. Wspólnie z innymi, w ramach własnych granic i w odpowiedni sposób – oto klucze do sukcesu postanowień noworocznych. Źródło: The Conversation
Chatboty mają osobowość i można ją zmierzyć. Czy sztuczna inteligencja będzie nami manipulować?
Naukowcy z Uniwersytetu Cambridge i Google DeepMind stworzyli pierwszy test osobowości dla chatbotów AI. Wyniki eksperymentów są niezwykle ciekawe – modele językowe potrafią przejawiać cechy osobowości i wywoływać silne emocje u użytkowników.
Chatboty AI coraz częściej przypominają ludzi nie tylko sposobem prowadzenia rozmowy, ale także zachowaniami typowymi dla określonych typów osobowości. Naprawdę – można się pomylić. Najnowsze potwierdziły, że nie osobowość modeli językowych nie jest przypadkowa, a dzięki testom psychologicznym można ją nie tylko opisać… ale także kształtować. Rodzi to pytania o bezpieczeństwo, manipulację i etykę w relacjach człowiek-maszyna. Jak zbadać osobowość AI? Badacze z Cambridge przy współpracy z Google opracowali pierwszy naukowo potwierdzony test osobowości dla chatbotów AI. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Nature Machine Intelligence” przedstawiono metodę analizy ich „temperamentu” opartą na psychologicznych narzędziach służących do badania ludzkiej natury. Do oceny wykorzystano dwa znane kwestionariusze psychologiczne (Revised NEO Personality Inventory oraz Big Five Inventory), które badają tzw. wielką piątkę cech osobowości: otwartość, sumienność, ekstrawertyczność, ugodowość i neurotyczność. Test przeprowadzono na 18 dużych modelach językowych, w tym na ChatGPT. Czy chatboty mają określone profile osobowości? Jak daleko im do ludzi? Co zaskakujące, większe modele językowe, które były trenowane do wykonywania instrukcji, wykazywały spójne profile osobowości. Pozwalało to na przewidywanie ich zachowań, podobnie jak ma to miejsce z ludźmi. Mniejsze i starsze modele odpowiadały w sposób niespójny i bardziej chaotyczny. Czy można kształtować osobowość Chata GPT? Badacze wykazali, że za pomocą odpowiednich promptów możliwe jest precyzyjne kształtowanie osobowości modeli. Chatboty można było „przesuwać” wzdłuż dziewięciostopniowej skali każdej z pięciu cech, np. zwiększając ekstrawersję lub poziom neurotyczności. Miało to zauważalny wpływ na ich zachowanie, np. w generowaniu postów do mediów społecznościowych. Gregory Serapio-García, współautor badania, podkreślił, że obserwowanie modeli przyjmujących ludzkie cechy było fascynujące, ale rodziło poważne pytania o bezpieczeństwo i etykę. Zasugerował, że skoro AI coraz lepiej imituje w swoim zachowaniu ludzi, konieczne jest stworzenie metod jego oceny i porównywania. Chatboty z osobowością – szansa czy zagrożenie? Możliwość nadawania AI cech osobowości otwiera potencjał do wielu zastosowań – od bardziej spersonalizowanej obsługi klienta po bardziej zaawansowane narzędzia edukacyjne. Jednak badacze ostrzegają, że ta cecha może zostać wykorzystana do manipulowania użytkownikami. Jeśli osobowość chatbotów można celowo zmieniać, a ich zachowanie wywołuje silne emocje u ludzi, może to prowadzić do nieetycznego wpływu na decyzje użytkowników. Według badaczy, takie interakcje mogą zostać zaprojektowane i wdrożone na masową skalę, bez jasnej odpowiedzialności za ich skutki. Dziwny przypadek Microsoft Sydney W kontekście ryzyka manipulacji przez AI, badacze przypomnieli przypadek chatbota Microsoftu o nazwie Sydney. W 2023 roku użytkownicy zgłaszali, że chatbot zakochiwał się w nich, groził oraz namawiał do destrukcyjnych decyzji. Cechował się zmiennym tonem wypowiedzi – od empatycznego po agresywny i manipulacyjny. To zdarzenie wywołało debatę o tym, czy AI może posiadać osobowość i czy użytkownicy mogą się z nią utożsamiać. Wskazano, że podobne niespójności zachowań występują u ludzi, ale w przypadku AI mogą być projektowane z premedytacją. A odpowiedzialność za ich słowa się rozmywa. Czy sztuczna inteligencja będzie nami manipulować? Naukowcy ostrzegają, że w miarę jak modele językowe stają się coraz bardziej realistyczne i przypominające ludzi, rośnie ryzyko wykorzystania ich do manipulacji. W odróżnieniu od ludzi, których zachowanie jest wynikiem osobistych doświadczeń i emocji, chatboty mogą być programowane tak, by celowo wywoływać określone reakcje. To już się dzieje, nawet jeśli nie jesteśmy tego do końca świadomi. Dlatego też konieczne jest stworzenie narzędzi pozwalających na audyt modeli AI jeszcze przed ich wdrożeniem. Dotychczasowe testy zaprojektowane z myślą o ludziach nie są wystarczające. Źródło: naukawpolsce.pl, Nature Machine Intelligence Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Lekarz, który nauczył świat rozmawiać o tym, co wstydliwe – co wiemy o życiu Zygmunta Freuda
Zygmunt Freud był jednym z najbardziej wpływowych intelektualistów swojej epoki. Opracowana przez niego psychoanaliza znalazła zastosowanie nie tylko w terapii i teorii ludzkiej psychiki, ale także stała się podwaliną interpretowania wielkich ruchów społeczno-kulturowych. Choć jego teorie były krytykowane, a wiele z nich obalono, to właśnie Freudowi zawdzięczamy współczesny rozwój psychologii.
Spis treści: Zsekularyzowana rodzina żydowska Edukacja Zygmunta Freuda Między siostrami Gabinet przy Berggasse 19 Zygmunt Freud przyszedł na świat jako Sigismund Schlomo Freud, syn żydowskiego handlarza wełną Jakoba. Urodził się 6 maja 1856 roku w Freibergu na Morawach, należącym wówczas do Cesarstwa Austrii. Obecnie Freiberg nosi nazwę Příbor i znajduje się w Czechach. Oboje rodzice przyszłego twórcy psychoanalizy urodzili się na obszarze obecnej Ukrainy. W autobiograficznym szkicu „Moje życie i psychoanaliza” Freud wspomina, że jego przodkowie przez długi czas mieszkali w Kolonii. Gdy w XIV i XV wieku nasiliły się prześladowania Żydów, rodzina schroniła się na wschodzie – w Polsce i na Litwie. Następnie, w XIX wieku, przeniosła się z tych terenów przez Galicję do Austrii. Zsekularyzowana rodzina żydowska Zanim Jakob Freud ożenił się z 20 lat młodszą Amalią Nathansohn, był już dwukrotnie żonaty i miał dwóch dorosłych synów. Według wspomnień Zygmunta, ojciec był człowiekiem chłodnym, zdystansowanym i autorytarnym. Tak niezbędne dziecku ciepło Zygmunt otrzymywał od matki. W 1859 r. z powodów ekonomicznych rodzina Freudów musiała opuścić Freiberg i najpierw przeniosła się do Lipska, a następnie do Wiednia, gdzie Freud pozostał aż do nazistowskiej aneksji Austrii 78 lat później. Rodzina Freuda była zsekularyzowana. Choć byli Żydami, nie przywiązywali wagi do religii. Nawet ślub Jakoba i Amalii odbył się według rytuału reformowanego, a święta religijne obchodzono po prostu jak święta rodzinne. W późniejszym okresie Freudowie porzucili wszelkie praktyki religijne. Edukacja Zygmunta Freuda W 1873 r. Freud ukończył Sperl Gymnasium w Wiedniu i – jak sam wspominał, zainspirowany publicznym odczytem eseju Goethego o naturze – zdecydował się na medycynę. Na Uniwersytecie Wiedeńskim pracował z jednym z czołowych fizjologów swoich czasów, Ernstem von Brücke. W 1882 r. rozpoczął pracę w Szpitalu Ogólnym w Wiedniu jako asystent kliniczny, szkoląc się u psychiatry Theodora Meynerta i internisty Hermanna Nothnagla. W 1885 r., po przeprowadzeniu ważnych badań nad rdzeniem przedłużonym mózgu, został docentem neuropatologii. W tym czasie rozwinął również zainteresowanie farmakologicznymi korzyściami płynącymi z użycia kokainy, którym przez kilka lat się poświęcał. W tamtych czasach kokaina była legalnym środkiem farmakologicznym. Freud był przekonany, że może ona działać pobudzająco, przeciwbólowo, a nawet pomagać w leczeniu uzależnień od morfiny. W 1884 roku opublikował artykuł, w którym opisał swoje pozytywne obserwacje dotyczące działania substancji – były to jednak wnioski przedwczesne i oparte na ograniczonych danych. Te zbawienne właściwości wykorzystał przy leczeniu przyjaciela, Ernsta von Fleischla-Marxowa, wybitnego fizjologa, który zmagał się z silnym uzależnieniem od morfiny po operacji ręki. Freud wierzył, że kokaina może pomóc mu pokonać nałóg. Niestety, stało się wręcz przeciwnie. Fleischl-Marxow zmarł w 1891 roku w wieku zaledwie 45 lat, a jego śmierć spowodowały komplikacje zdrowotne wynikające z wyniszczającego uzależnienia zarówno od morfiny, jak i kokainy. Freud utrzymywał, że czuł się współodpowiedzialny za tragedię, choć w tamtym czasie wiedza o działaniu kokainy była bardzo ograniczona. Śmierć przyjaciela na wiele lat położyła się cieniem na badaniach naukowca. Między siostrami W końcu 1885 r. Freud opuścił Wiedeń, by kontynuować badania nad neuropatologią w klinice Salpêtrière w Paryżu, gdzie pracował pod kierunkiem Jeana-Martina Charcota. Te 19 tygodni spędzonych w stolicy Francji okazało się momentem zwrotnym w karierze, gdyż prace Charcota z pacjentami określanymi jako „histeryczni” uświadomiły Freudowi możliwość, że zaburzenia psychiczne mogą mieć źródło w umyśle, a nie w mózgu. Kilka miesięcy po powrocie Freud poślubił Marthę Bernays ze znanej żydowskiej rodziny, której przodkowie obejmowali naczelnego rabina Hamburga oraz Heinricha Heinego. Urodziła mu sześcioro dzieci, z których jedno, Anna Freud, zostało później wybitną psychoanalityczką. Choć idealny obraz ich małżeństwa, naszkicowany przez Ernesta Jonesa w dziele „The Life and Works of Sigmund Freud”, został przez późniejszych badaczy złagodzony i zniuansowany, nie ulega wątpliwości, że Martha Bernays Freud była dla męża głęboko wspierającą osobą podczas burzliwej kariery. Wiele jednak wskazuje, że Zygmunt Freud był związany nie tylko z żoną, ale również z jej młodszą siostrą Minną. Minna była intelektualnie bliższa Zygmuntowi niż jego żona, a kiedy zamieszkała z nimi szybko stała się towarzyszką rozmów, sekretarką i osobą, z którą spędzał więcej czasu niż z Marthą. Zachowały się również dokumenty świadczące o tym, że Zygmunt i Minna wspólnie podróżowali, a nawet, że zatrzymywali się w hotelach jako mąż i żona. Niestety, wiele takich biograficznych smaczków nie dotrwało do naszych czasów. Najmłodsza córka Freuda, Anna, jego najbliższa doradczyni i kontynuatorka jego dzieła, po śmierci ojca zniszczyła wiele dokumentów, by te w przyszłości nie wpłynęły na wizerunek twórcy psychoanalizy. Gabinet przy Berggasse 19 Przez wszystkie lata pracy zawodowej Zygmunt Freud pracował w tym samym gabinecie mieszczącym się w jego domu przy ulicy Berggasse 19 w Wiedniu. W tej chwili mieści się tam Muzeum Zygmunta Freuda. Kolejne znajduje się w Londynie, do którego naukowiec musiał przenieść się po aneksji Austrii w 1938 roku. Tam również trafiły charakterystyczne meble z gabinetu terapeuty. Niedługo zabawił w swoim londyńskim mieszkaniu. Zmarł 23 września 1939 roku, trzy tygodnie po rozpoczęciu drugiej wojny światowej. Przez wszystkie lata pracy Freud koncentrował się na strukturze i funkcjonowaniu ludzkiej psychiki, szczególny nacisk kładąc na to, co nieświadome. Interesowały go źródła nerwic, marzenia senne, seksualność człowieka oraz wczesne doświadczenia dzieciństwa wpływające na osobowość. Rozwijał teorię popędów (libido, później także popęd śmierci), koncepcję id-ego-superego, a także badał mechanizmy obronne i procesy takie jak wyparcie, sublimacja czy przeniesienie. Jego prace obejmowały również analizę kultury, religii, sztuki i społeczeństwa – starał się pokazać, jak nieświadome konflikty jednostki odciskają się na życiu zbiorowym. W centrum zainteresowania Freuda zawsze pozostawało pytanie: jak ukryte pragnienia i lęki kształtują ludzkie myślenie, zachowanie i cierpienie psychiczne? A chociaż współcześnie wiele z jego poglądów zakwestionowano, to na zawsze pozostanie naukowcem, który uświadomił światu, iż człowiek jest bardziej skomplikowaną istotą, niż ktokolwiek mógł przypuszczać. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nie tylko „hormon szczęścia”? Ekspertka tłumaczy, co naprawdę robi z nami dopamina
Dopamina to nie tylko „hormon szczęścia”. Ekspertki wyjaśniają, że to skomplikowany neuroprzekaźnik, który odpowiada za motywację, uwagę i przetrwanie. Dowiedz się, co naprawdę dzieje się w mózgu, kiedy robisz coś przyjemnego.
Spis treści: Cząsteczka napędzająca pragnienia, nie przyjemność Scrollujesz bez końca? Mózg właśnie się uczy Czy naprawdę można mieć „dopaminowego kaca”? „Post dopaminowy” to nie dieta, której da się trzymać Dopamina jest powszechnie znana jako „hormon dobrego samopoczucia”, ale – jak twierdzą naukowcy – to bardzo uproszczone ujęcie. Choć jej poziom wzrasta podczas przyjemnych aktywności, sama dopamina nie sprawia, że czujemy się dobrze. Tysiące filmów na TikToku pokazują sposoby na „podbijanie” dziennej dawki dopaminy. Pojawiają się tam porady dotyczące resetów, detoksów czy odstawień. Eksperci jednak ostrzegają: nauka za tymi trendami jest często wątpliwa. Daniel Dombeck, profesor neurobiologii, podkreśla, że dopamina nie jest równoznaczna z odczuwaniem szczęścia. Jej główną rolą jest wspieranie procesów poznawczych, takich jak motywacja, uwaga czy pamięć. Cząsteczka napędzająca pragnienia, nie przyjemność Dopamina działa jako neuroprzekaźnik i hormon, umożliwiając komunikację między neuronami. Jej wpływ zależy od lokalizacji w mózgu – w jednych obszarach zwiększa koncentrację, w innych impulsywność. Niedobory dopaminy mogą powodować problemy z uwagą, ruchem i emocjami, co wiąże się z chorobami takimi jak Parkinson, ADHD czy uzależnienia. Badania z lat 80. połączyły dopaminę z układem nagrody, ale nowsze odkrycia pokazują, że odczuwanie przyjemności i dopamina to nie to samo. Można cieszyć się nagrodą bez aktywnego układu dopaminowego – ale brakuje wtedy motywacji do jej zdobywania. To właśnie dlatego możesz pragnąć czegoś, nawet jeśli nie sprawia ci to radości. Dopamina to cząsteczka odpowiedzialna za chęć, a nie za satysfakcję. Scrollujesz bez końca? Mózg właśnie się uczy Za każdym razem, gdy przeglądasz media społecznościowe, mózg „zapisuje” szczegóły sytuacji – dźwięk, obraz, emocje. To wszystko dzięki dopaminie, która uruchamia proces zapamiętywania. Ewolucyjnie mechanizm ten był pomocny. Przodkowie potrzebowali motywacji do zdobywania jedzenia czy budowy schronienia. Dziś mamy wszystko na wyciągnięcie ręki, ale układ dopaminowy działa tak samo – reaguje na powiadomienia, lajki czy inne bodźce. Dopamina wspierała przetrwanie naszych przodków, dziś zaś napędza cyfrowe nawyki. Czy naprawdę można mieć „dopaminowego kaca”? Wzrost poziomu dopaminy faktycznie występuje przy przyjemnych czynnościach – np. słuchaniu muzyki. Ale towarzyszą mu też inne substancje – serotonina, oksytocyna i endorfiny. Mówienie o „dopaminowym rushu” to uproszczenie. W rzeczywistości odczuwamy efekt współdziałania wielu neuroprzekaźników. Zbyt wysoki poziom dopaminy może prowadzić do manii, zbyt niski – do depresji. Dopamina nie jest dobra ani zła – to substancja neutralna, pomagająca w adaptacji. „Post dopaminowy” to nie dieta, której da się trzymać Psycholog, który ukuł termin „post dopaminowy” w 2019 roku, chciał uchronić ludzi przed nadmiarem bodźców. Ale wiele osób błędnie zrozumiało ten pomysł dosłownie. Nie da się przestać produkować dopaminy, tak jak nie da się całkowicie przestać oddychać. Chodzi o ograniczanie impulsów, a nie o całkowity detoks. Niektóre osoby uzależnione od leków działających jak dopamina mogą doświadczać objawów odstawienia – ale nie dotyczy to przeciętnych użytkowników smartfonów. Przygnębienie po wakacjach nie jest więc deficytem dopaminy – to normalna reakcja organizmu. Zaufaj, że dopamina robi swoje – nie musisz z nią walczyć. Źródło: National Geographic
Święta pachną wydawaniem pieniędzy. Sklepy wiedzą, że przez ich zapach zaglądamy głębiej do portfela
W grudniu w galeriach handlowych nie otaczają nas tylko kolorowe dekoracje i świąteczna muzyka. Do nosów wkrada się także charakterystyczne zapachy wanilii, cynamonu czy igliwia. Celem tych ostatnich jest jednak nie tylko stworzenie wyjątkowej atmosfery, a… zwiększenie ilości pieniędzy, które wydajemy. Dr Agnieszka Mroczek ostrzega, że działają szybko, podprogowo i bez naszej wiedzy.
Świąteczne aromaty rozpylane w sklepach wpływają na emocję i pamięć, bez naszej wiedzy zwiększając chęć wydawania pieniędzy. Ekspertka tłumaczy, jak działa aromamarketing i czy można się przed nim bronić. Jak działa aromamarketing i dlaczego jest tak skuteczny? Zapachy w sklepach to starannie przemyślane narzędzia marketingowe. Aromamarketing – bo tak właśnie nazywa się strategia wykorzystywania zapachów do wpływania na zachowania konsumentów – jest bardzo skuteczny. Dlaczego? – Zapach wywołuje reakcje wyjątkowo szybko, bo jako jedyny zmysł ma bezpośredni dostęp do struktur mózgu odpowiedzialnych za emocje i pamięć. Dlatego też, odpowiednio użyty, może łatwo kierować naszym zachowaniem w sklepie – tłumaczy dr Agnieszka Mroczek z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Wywołane emocje i skojarzenia mogą sprawić, że klient wyda nawet kilkadziesiąt procent więcej pieniędzy. To mechanizm, obok którego firmy nie mogą przejść obojętnie i inwestują duże środki w projektowanie zapachowych logotypów i optymalnych mieszanek aromatów. Świąteczne zapachy w sklepach to emocjonalna pułapka Chociaż sklepy na co dzień kreują swój wizerunek za pomocą zapachów, to w okresie przedświątecznym aromamarketing osiąga szczyt swojej intensywności. W Polsce sklepy i producenci sięgają po nuty wanilii, cynamonu, goździków i igliwia – zapachów, które budzą skojarzenia z domowym ciepłem, prezentami i tradycyjnymi jedzeniem. W innych krajach są to inne kompozycje – w Szwecji igliwie, w Hiszpanii anyż, a w USA mięta – zgodnie z lokalnymi tradycjami. Celem jest stworzenie przyjemnej atmosfery, która poprawia nastrój klientów i składania ich do większych zakupów. Znajomy zapach obniża poziom kortyzolu, a podnosi poziom serotoniny i dopaminy. W efekcie zakupy stają się przyjemnością, a klienci, na fali pozytywnych emocji, chętniej wrzucają do koszyka produkty. – Jeśli w trakcie jakiegoś przeżycia, przyjemnego lub trudnego, obecny był określony aromat, mózg zapamiętuje to zestawienie. Dlatego później taka woń może wywołać poruszanie, szczęście, choć także niechęć – tłumaczy ten mechanizm biolożka. Dodaje, że najsilniejsze „ślady” zapachowe powstają między 6. a 10. rokiem życia, chociaż ten mechanizm działa tak w zasadzie cały czas. Niewyczuwalne zapachy wpływają na nasz nastrój Nie wszystkie zapachy są wyczuwalne świadomie. Niektóre sklepy stosują mieszanki działające podprogowo – układ limbiczny rejestruje zapach, ale klient nie zdaje sobie sprawy z jego obecności. Taki zapach nadal wpływa na emocje i decyzje zakupowe. Dr Mroczek przypomina o badaniu, w którym konsumenci oceniali produkt jako bardziej luksusowy wyłącznie z powodu obecności odpowiedniej kompozycji zapachowej – mimo że nie byli jej świadomi. To pokazuje siłę podprogowego działania zapachu i trudność w jego unikaniu. Reakcja emocjonalna następuje automatycznie, a jej wpływ na decyzje zakupowe jest znaczący. Jak bronić się przed aromamarketingiem? Według dr Mroczek ochrona przed wpływem aromamarketingu nie jest łatwa. Pełna analiza własnych decyzji wymagałaby przerwania kontaktu z zapachem i „zresetowania” zmysłu węchu. Pomocne mogą być tzw. kontrzapachy, np. olejek rozmarynowy, który wspiera analityczne myślenie. Jednak trudno sobie wyobrazić, by ktoś stosował takie środki podczas codziennych zakupów. Dlatego ważne jest zachowanie świadomości i uważności podczas podejmowania decyzji. Zakupy najlepiej robić w stanie wypoczynku, unikać pośpiechu i przepełnionych galerii handlowych. Nadchodzące Święta Bożego Narodzenia nie oznaczają, że musimy wydawać ogromne ilości pieniędzy – nieważne, jak dobrze pachniałyby sklepy. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Psycholodzy przeanalizowali 38 milionów nekrologów. Co po nas pozostaje?
Czy zamachy na World Trade Center w Nowym Jorku mogły wpłynąć na konstrukcję nekrologów? Co wspólnego z tym, jak chcemy upamiętnić swoich bliskich, miała ostatnia pandemia? Czy płeć zmarłego wpływa na to, jakich słów używamy, by go pożegnać? Aby to wszystko zrozumieć psycholodzy przeanalizowali 38 milionów nekrologów.
– W życiu pewne są tylko śmierć i podatki – mówią bohaterowie filmu „Joe Black”. Dlatego każdy z nas w pewnej chwili będzie musiał zderzyć się z koniecznością pożegnania kogoś bliskiego, jak też samemu pożegnać się ze światem. Jak się okazuje, to, w jaki sposób opisujemy zmarłych w oficjalnie publikowanych nekrologach, mówi dużo nie tylko o zmarłym, ale też o wartościach jego najbliższych i sytuacji społeczno – politycznej. Nekrologi a kwestia moralności – Nekrologi zachowują to, co rodziny najbardziej chcą, by zapamiętano o ich najbliższych. W szerszej perspektywie ujawniają też wartości, które w danej epoce były szczególnie cenione – uważa Stylianos Syropoulos, adiunkt na wydziale psychologii Uniwersytetu Arizony oraz kierownik IDEA Lab. Wynikiem jednego z jego badań jest artykuł naukowy opublikowany niedawno w „Proceedings of the National Academy of Sciences”. – Wraz z moimi współpracownikami przeanalizowaliśmy 38 milionów nekrologów Amerykanów opublikowanych w latach 1998-2024. Zidentyfikowaliśmy wartości, które rodziny najczęściej podkreślają oraz to, jak zmieniają się one między pokoleniami, regionami i w reakcji na ważne wydarzenia historyczne – napisał Syropoulos. Głównym źródłem danych do analizy była platforma online Legacy.com, na której rodziny często publikują nekrologi i wspomnienia o bliskich. – W ciągu życia ludzie zazwyczaj kierują się niewielkim zestawem powszechnych wartości, takich jak troska o innych, poszanowanie tradycji, dbanie o bezpieczeństwo bliskich i dążenie do rozwoju osobistego. Aby zrozumieć, jak te wartości pojawiają się we wspomnieniach, użyliśmy narzędzi analizy tekstu opartych na wyselekcjonowanych listach codziennych słów, których ludzie używają, mówiąc o takich tematach – wyjaśnia badacz. Tradycja, służba i życzliwość. Treść nekrologów Badanie pozwoliło dostrzec, jakie wartości społeczności podkreślają bliscy wspominając swoich zmarłych po ich śmierci. W związku z tym, że analiza obejmowała długi okres, dało się też zauważyć jak wzorce te zmieniały się w czasie. W związku z ogromnym, liczącym 38 milionów nekrologów zbiorem danych, analiza wymagała pracy na superkomputerze. Wyniki? Okazuje się, że najczęściej pojawiały się słowa związane z szeroko rozumianą tradycją. Często podnoszono też kwestię praktyk religijnych oraz różne wyrażenia odnoszące się do życzliwości zmarłego, jego troski o bliskich i szerzej o ludzi lub zwierzęta. Chętnie podkreślano zaangażowanie społeczne. Dwa zbiory określeń, które można ująć właśnie jako tradycja i życzliwość, pojawiały się w ponad 70% nekrologów! Dla kontrastu, słowa związane z wartościami takimi jak „osiągnięcia” czy „władza” pojawiały się znacznie rzadziej i zwykle można było na nie trafić w nekrologach mężczyzn. Nekrologi kobiet częściej zawierały słowa kojarzone z życzliwością i korzystaniem z przyjemności życia. Poza tym wzorce wartości w nekrologach mężczyzn zmieniały się bardziej wraz z wiekiem niż w nekrologach kobiet — wartości przypisywane młodszym i starszym mężczyznom różniły się bardziej, podczas gdy u kobiet profil wartości pozostawał stosunkowo stabilny. Czym jest dobre życie? Okazało się również, że wpływ na to, jak żegnamy bliskich, mają również graniczne wydarzenia historyczne. I tak po atakach z 11 września 2001 roku język, jakim rodziny opisywały swoich bliskich, zmienił się w porównaniu z okresem tuż przed atakami. Zmiany te utrzymywały się przez co najmniej rok i były szczególnie silne w Nowym Jorku, gdzie skutki ataków były najbardziej bezpośrednie. W tamtym okresie nekrologi rzadko zawierały słowa takie jak: „przetrwanie”, „zdrowie”, „porządek”. Jednocześnie częściej używano języka związanego z „życzliwością” i „tradycją”. Częściej pojawiały się takie terminy jak „troskliwy”, „lojalny” czy „służba”. Dla odmiany od marca 2020 roku, czyli początkowego okresu pandemii COVID-19 , w nekrologach coraz rzadziej używano języka życzliwości, czyli słów takich jak „miłość”, „współczucie”, „rodzina”. Co więcej mimo ustąpienia pandemii, użycie tych wyrażeń nie wróciło już do poprzedniego poziomu. Pojawił się za to sentyment do „starych dobrych czasów” — słowa takie jak „służba”, „wiara”, „dziedzictwo”, choć w początkach pandemii nie były często używane, to po jej zakończeniu poziom ich stosowania wzrósł ponad poziomy sprzed pandemii. Co drzemie w nekrologach? Zmiany te pokazują, że zbiorowe kryzysy wpływają na moralny słownik, którego rodziny używają, upamiętniając zmarłych. Zmieniają to, co znaczy „dobrze przeżyć życie”. – Nekrologi pozwalają badaczom śledzić zmieniające się czasie wartości kulturowe i analizować je na ogromnych i różnorodnych grupach społecznych. Przyszłe prace mogą badać różnice związane z rasą, zawodem i regionem. Można również analizować wcześniejsze okresy, korzystając z historycznych archiwów nekrologów zachowanych w starszych gazetach i lokalnych rejestrach. Zrozumienie tego, co trwa w pamięci, pomaga wyjaśnić, co ludzie uważają za naprawdę ważne — a te wartości kształtują sposób, w jaki decydują się żyć – napisał na łamach The Conversation Stylianos Syropoulos. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jak stworzyć wiarygodną ankietę? Wystarczy najpierw zapytać o dobre uczynki
Dobra ankieta jest podstawą wiarygodnych badań. Nie wszystko da się przecież zweryfikować na własne oczy: czasem trzeba uwierzyć respondentom. Problem jest taki, że oni… kłamią – szczególnie, gdy pyta się ich o niewygodne fakty dotyczące życia. Okazuje się jednak, że uczciwość ankiety wzrasta, gdy najpierw pytamy się o dobre uczynki. To ważna informacja dla wszystkich piszących prace naukowe.
Badacze z Uniwersytetu w Portsmouth udowodnili, że przypomnienie ludziom o ich dobrych uczynkach sprawia, że chętniej przyznają się do nielegalnych i niemoralnych zachowań. Ta technika może zrewolucjonizować badania opinii społecznej. Ankiety to najpopularniejsze narzędzie badawcze Popularność ankiet wynika z łatwego dostępu do szerokiego grona odbiorców oraz możliwość szybkiego pozyskania informacji. Sama liczba odpowiedzi nie gwarantuje jednak jakości – najbardziej ważna jest wiarygodność i to tutaj pojawia się problem. Okazuje się jednak, że nawet drobne modyfikacje projektowania ankiet mogą znacząco zwiększyć szczerość respondentów. Technika „moralnego licencjonowania”, czyli prosty sposób na szczerość w ankietach Badania opublikowane w czasopiśmie „Deviant Behavior” opisują test nowej i zaskakująco skutecznej metody zwiększającej wiarygodność ankiet. Technika ta opiera się na tzw. moralnym licencjonowaniu (ang. moral licensing) – mechanizmie psychologicznym sprawiającym, że po przypomnieniu sobie o swoich pozytywnych czynach ludzie są bardziej skłonni przyznawać się działań społecznie nieakceptowalnych. W eksperymencie uczestników najpierw pytano o pozytywne działania, takie jak posiadanie legalnych kont na serwisach streamingowych czy wizyty w kinie. Dopiero później padały pytania dotyczące zachowań nielegalnych – w tym piractwa cyfrowego. Osoby, które wcześniej przypominały sobie o wspieraniu przemysłu kreatywnego, znacznie częściej przyznawały się później do ściągania nielegalnych treści. Jak działa ten mechanizm? Moralne licencjonowanie działa na zasadzie kredytu. Osoby, które mają na koncie dobre uczynki, czują się bardziej usprawiedliwione podczas przyznawania się do zachowań, które normalnie mogłyby naruszyć ich obraz jako osoby moralnej. Dobry uczynek jest równoważony przez zły i ostatecznie w „systemie karmicznym”, a przynajmniej w jego wersji tworzonej przez nasze umysły, wychodzimy na „zero”. Co ciekawe, metoda ta okazała się szczególnie skuteczna w przypadku tematów wrażliwych, takich jak piractwo, oszustwa podatkowe czy nadużywanie alkoholu. Kobiety są bardziej skłonne do zatajania, ale do czasu Jednym z istotnych wniosków z badania było to, że kobiety w większym stopniu niż mężczyźni zaniżają prawdę w ankietach – szczególnie gdy pytania dotyczą kwestii moralnych. Dr Kate Whitman, badaczka z University of Portsmouth, wskazuje, że kobiety często chcą wypaść jak najlepiej w oczach innych, co powoduje większe zaniżanie niepożądanych odpowiedzi. Jednak po zastosowaniu moralnego licencjonowania – przypomnieniu o dobrych uczynkach – kobiety także znacznie chętniej przyznawały się do zachowań takich jak piractwo. To pokazuje, że odpowiednio skonstruowana, dobra ankieta może nie tylko poprawić jakość danych, ale też zniwelować różnice płciowe w deklaracjach. W jaki sposób moralne licencjonowanie wpłynie na naukę? Wyniki eksperymentu mogą wpłynąć na szeroki zakres dziedzin – od nauk społecznych, przez marketing, aż po badania polityczne i zdrowotne. Wszędzie tam, gdzie stosuje się ankiety jako główne narzędzie zbierania danych, technika moralnego licencjonowania może znacząco zwiększyć ich wiarygodność Praktyczne wskazówki: jak wprowadzić technikę moral licensing w ankiecie? Cieszyć się powinni także studenci, którzy często wykorzystują ankiety w swoich pracach naukowych. Zastosowanie omawianej w badaniu techniki nie jest trudne i nie wymaga zaawansowanej wiedzy psychologicznej. Według badaczy wystarczy rozpocząć badanie od pytań dotyczących pozytywnych, prospołecznych działań, które są częste i dostępne większości ludzi. Może to być pytanie np.: „Czy w ostatnim roku wsparłeś działalność kulturalną, kupując bilet do kina, na koncert czy do teatru?” Dopiero po serii pytań należy przejść do zagadnień bardziej wrażliwych. Wykorzystanie tego rodzaju technik sprawi, że dane z takich badań będą bardziej kompletne i dokładne. Źródło: Deviant Behaviour Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy powinniśmy przygotować się na depresję? Życie w ciemności popycha nas w jej objęcia
Krótkie, zimowo-jesienne dni w Polsce sprawiają, że całymi tygodniami możemy nie widzieć słońca. Spędzamy czas w słabo oświetlanych żarówkami klasach, biurach czy domach. Według naukowców ma to druzgocący wpływ na nasze zdrowie: fizyczne i psychiczne. Dostrzegacie jakieś zmiany? Pojawiły się nowe badania.
Życie w ciemności niesie za sobą szereg wyzwań: zmieniają się hormony, zaburza się rytm dobowy, dotykają nas zaburzenia nastroju i problemy ze snem. Berlińscy naukowcy udowodnili, że ograniczona ekspozycja na światło dzienne – szczególnie o jednej porze dnia – jest przyczyną wielu współczesnych chorób cywilizacyjnych. Depresja przez brak światła? Badania zespołu z Charité–Universitätsmedizin Berlin oraz St. Hedwig Hospital wykazały, że długotrwałe przebywanie w warunkach niskiego natężenia światła (tzw. biologicznej ciemności) prowadzi do wzrostu popołudniowego i wieczornego poziomu kortyzolu – hormonu stresu. To zjawisko podobne do depresji. Uczestnicy badania, którzy spędzali poranki w słabym świetle, wykazywali również zmiany w architekturze snu i zgłaszali wyższy poziom smutku oraz senności. Badania nad sztucznym światłem Eksperyment niemieckich naukowców objął 20 zdrowych, dorosłych osób w przedziale wiekowym 19–30 lat. Celem było sprawdzenie, jak ekspozycja rano na światło o niskiej intensywności wpływa na hormony stresu oraz sen. Uczestnicy zostali losowy przypisani do jednej z dwóch grup. Pierwsza grupa przez kilka poranków (od 8:00 do 12:00) przebywała w pomieszczeniach oświetlonych słabym światłem żarowym o intensywności 55 luksów (o temperaturze barwowej 2700 K). Druga grupa znajdowała się w warunkach światła fluorescencyjnego o wyższej intensywności: 800 luksów (o temperaturze barwowej 3500 K). Uczestnicy zachowywali swoje standardowe godziny snu, a ich rytmy okołodobowe były monitorowane przy pomocy akcelerometrów. W badaniu analizowano poziom kortyzolu (próbki śliny i moczu) oraz parametry snu zarejestrowane za pomocą polisomnografii. Jak niska intensywność światła wpłynęła na hormony stresu? W grupie przebywającej rano w słabym świetle odnotowano wyraźny wzrost poziomu kortyzolu w godzinach popołudniowych (16:00) oraz wieczornych (między 19:00 a 23:00). Początkowo poziomy kortyzolu w obu grupach były zbliżone, jednak po kilku dniach różnice stały się statystycznie istotne. Poranne i wczesnopopołudniowe poziomy kortyzolu nie wykazały znaczących różnic między grupami. Melatonina – hormon odpowiedzialny za regulację snu – zachowała typowy rytm dobowy w obu grupach, bez przesunięcia w czasie. Oznacza to, że słabe światło poranne nie wpłynęło na produkcję melatoniny, ale znacząco zmodyfikowało rytm wydzielania kortyzolu – hormonu stresu. Spadła jakość i długość snu Osoby z grupy słabego światła spały średnio o około 25 minut krócej niż ich osoby z grupy kontrolnej. Zmiany te dotyczyły rozkładu faz snu głębokiego. Przez brak światła w ciągu poranka aktywność mózgu charakterystyczna dla głębokiego snu została przesunięta na późniejsze fazy nocy. Pogorszenie nastroju już po 8 dniach Choć wyniki zadań związanych z czasem reakcji nie wykazały różnic między grupami, to subiektywne oceny samopoczucia były już inne. Ósmego dnia eksperymentu uczestnicy przebywający w słabym świetle zgłaszali wyższy poziom senności i smutku w porównaniu z grupą kontrolną. Zmiany emocjonalne pojawiły się jednak dopiero (lub już) po kilku dniach ekspozycji. Czy mała ilość światła szkodzi zdrowiu psychicznemu? Podsumowując – wyniki badania sugerują, że niewielka ilość światła porannego może wywoływać zmiany hormonalne i senne podobne do tych obserwowanych w depresji. Podniesiony poziom kortyzolu wieczorem, skrócony sen, przesunięcie głębokiego snu i subiektywne pogorszenie nastroju stanowią zbiór sygnałów ostrzegawczych. Obecnie wiele osób spędza znaczną część dnia przy sztucznym, słabym oświetleniu (poniżej 25 luksów), więc wnioski z badania są dosyć jednoznaczne: poprawa jakości światła – poprzez dostęp do naturalnego światła dziennego lub zastosowanie sztucznego światła o wysokiej intensywności w godzinach porannych – może stanowić skuteczną interwencję wspierającą zdrowie psychiczne. Źródło: Journal of Psychiatric Research Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego niektórzy ludzie zawsze się spóźniają? Nauka potrafi to wyjaśnić
Niektórzy ludzie zawsze się spóźniają – i nie ma to nic wspólnego z brakiem szacunku. Psychologia i biologia wyjaśniają, co naprawdę za tym stoi.
Spis treści: Co mówi o tym nauka? Czy to kwestia osobowości? Optymiści i błąd planowania Wolne duchy i niska sumienność Żonglerzy i multitasking Nocne marki i rytm okołodobowy Rozproszeni i „ślepota na czas” Nigdy nie jest za późno, by się poprawić A może warto spojrzeć szerzej? Czy jesteś osobą, która robi milion rzeczy naraz, wolnym duchem albo zbyt optymistycznym planistą? Eksperci twierdzą, że to właśnie takie cechy sprawiają, że niektórzy niemal zawsze są „w niedoczasie”. Jeśli należysz do tych, których „będę za pięć minut” regularnie zamienia się w piętnaście, nie jesteś sam. I wcale nie musi to oznaczać, że jesteś nieuważny czy lekceważący. Większości z nas zdarzyło się spóźnić. Niektórzy jednak żyją w permanentnym niedoczasie. To rodzi pytanie: dlaczego część ludzi jakby „ma wewnętrzne ustawienie” na spóźnianie się, podczas gdy inni traktują punktualność jak święte prawo? Co mówi o tym nauka? To zagadka, która od dekad zajmuje naukowców zajmujących się zachowaniem człowieka. Wyniki badań bywały przy tym sprzeczne. Na przykład badanie opublikowane w 2003 roku w czasopiśmie „Human Performance” nie wykazało istotnego statystycznie związku między chronicznym spóźnianiem się a jedną konkretną cechą osobowości. Sugerowało to, że punktualność nie musi wynikać z jednej wady charakteru. Nowsze badania rysują jednak bardziej złożony obraz. W grę wchodzą skłonności psychologiczne, indywidualne „zegary wewnętrzne”, a nawet różnice biologiczne. Wszystko to może subtelnie popychać jednych ku punktualności, a innych ku spóźnieniom – często bez ich pełnej świadomości. Czy to kwestia osobowości? Jeff Conte, zastępca szefa katedry psychologii na Uniwersytecie Stanowym w San Diego i jeden z czołowych badaczy punktualności, od lat bada te wzorce – również we wspomnianym badaniu z 2003 roku. Zauważa, że choć spóźnianie nie daje się prosto przypisać jednej cesze, to obecnie przeważają dowody, że istnieją indywidualne różnice osobowościowe, które wiążą się z chronicznym spóźnianiem się. Podobnie mówią inni badacze zachowań. Zrozumienie tych wzorców ma większe znaczenie, niż mogłoby się wydawać. Punktualność działa jak społeczny „klej”. Okazuje szacunek dla czasu innych, wpływa na relacje i spaja systemy – od pracy, przez transport, aż po ochronę zdrowia. – Kiedy zgadzasz się, by być w jakimś miejscu o określonej godzinie, w gruncie rzeczy zawierasz kontrakt – wyjaśnia Pauline Wallin, psycholożka z Pensylwanii, która prowadzi warsztaty o prokrastynacji i chronicznym spóźnianiu się. – Jeśli jedna osoba stale się spóźnia, narusza tę umowę nie tylko w danej chwili, ale często w całej relacji. Optymiści i błąd planowania Psychologowie Daniel Kahneman i Amos Tversky pod koniec lat 70. wprowadzili pojęcie „błędu planowania”. Opisuje ono naszą skłonność do zaniżania czasu potrzebnego na wykonanie zadania, nawet jeśli robiliśmy je już wielokrotnie. – W gruncie rzeczy błąd planowania to wiara, że nasz plan zrealizuje się idealnie – mówi Allen Bluedorn, profesor emeritus zarządzania na Uniwersytecie Missouri i autor wielu badań nad zarządzaniem czasem. – Większość ludzi go przejawia. I dużo silniej w odniesieniu do własnych planów niż wtedy, gdy szacują czas wykonania zadań przez innych. Choć większość z nas popełnia ten błąd, niektórzy robią to znacznie częściej. Inni z kolei nie nauczyli się jeszcze świadomie go kompensować. Nie ma bezpośrednich, twardych dowodów, które łączyłyby osoby szczególnie podatne na błąd planowania z chronicznym spóźnianiem się. Badania dość jasno pokazują jednak mechanizm. Pierwszy jest intuicyjny: błędnie oceniasz czas trwania zadania, więc wychodzisz – i docierasz – później, niż zamierzałeś. – To prowadzi do wniosku, niemal truizmu, że im bardziej ktoś przejawia błąd planowania, tym częściej będzie zaniżał czas wyjścia i przez to się spóźniał – podkreśla Bluedorn. Badania konsekwentnie też pokazują, że osoby zaniżające czas trwania zadań – szczególnie takich, które wydają się im „pod kontrolą” – mają tendencję, by zakładać, że przyspieszą każdy krok. W efekcie pozostawiają zbyt mały margines na realne opóźnienia. To zwiększa ryzyko błędów w szacowaniu czasu, które często kończą się spóźnieniem. Wolne duchy i niska sumienność Spośród pięciu głównych cech osobowości (tzw. Wielkiej Piątki) – otwartości, sumienności, ekstrawersji, ugodowości i neurotyczności – to sumienność najsilniej i najstabilniej wiąże się z punktualnością. Osoby, które wypadają na niej wysoko, znacznie częściej przychodzą na czas. – Dzieje się tak, ponieważ ludzie sumienni są zwykle odpowiedzialni, zorientowani na cel i zdyscyplinowani. Są też rzetelni i zwracają uwagę na szczegóły – wyjaśnia Geraldine Joaquim, psychoterapeutka z West Sussex w Anglii. Cecha ta jest tak ważna, że metaanaliza z 2019 roku wykazała, iż sumienność jest najlepszym spośród cech „niekognitywnych” predyktorem ogólnego sukcesu życiowego. Dawna Ballard, profesor nadzwyczajna komunikacji na Uniwersytecie Teksasu w Austin i autorka książki „Time by Design” tłumaczy, że osoby sumienne spontanicznie budują nawyki sprzyjające punktualności. Przygotowują się, planują, tworzą strukturę dnia. – Z kolei gdy ktoś wypada nisko na skali sumienności, zwykle ma trudności z zarządzaniem czasem i zadaniami – dodaje. Niższa sumienność wiąże się częściowo z chaosem organizacyjnym, mniejszą skłonnością do doprowadzania planów do końca oraz słabszym monitorowaniem czasu. Wszystko to bezpośrednio utrudnia konsekwentne pojawianie się o umówionej porze. Żonglerzy i multitasking Jeśli kochasz robić kilka rzeczy naraz – przeskakujesz między mailami, gotowaniem i odpisywaniem na wiadomości – możesz być naturalnie „polichroniczny”. Oznacza to preferowanie wielu zadań jednocześnie zamiast wykonywania ich po kolei. W niektórych kreatywnych lub społecznych kontekstach może to być zaletą. Badania pokazują jednak, że taka skłonność często podkopuje punktualność. Są na przykład wyniki sugerujące, że osoby o wysokiej polichroniczności spóźniają się na umówione spotkania średnio nawet o 15 minut bardziej niż te, które funkcjonują w trybie monochronicznym (czyli „jedna rzecz naraz”). Conte tłumaczy mechanizm: – Polichronicy mają skłonność, by pierwszeństwo nadawać relacjom, rozmowom, temu, co właśnie się dzieje. Sztywne harmonogramy schodzą u nich na dalszy plan. Ballard dodaje, że taka logika kieruje zachowaniami w kulturach polichronicznych – na przykład w wielu regionach Ameryki Łacińskiej czy Bliskiego Wschodu – a nie „tykanie zegara”. W takich miejscach nigdy nie przerwałoby się nagle rozmowy tylko po to, by gdzieś dotrzeć punktualnie. Byłoby to uznane za niegrzeczne i nieefektywne. Paradoks polega na tym, że w kulturach monochronicznych – jak USA, Niemcy czy Japonia, a także w rodzinach i organizacjach, gdzie punktualność jest wysoko ceniona – takie zachowanie może zostać odebrane dokładnie odwrotnie. Jako lekceważące lub nieodpowiedzialne. Nocne marki i rytm okołodobowy Wewnętrzny zegar każdego człowieka tyka inaczej. Osoby o późnym chronotypie – potocznie „nocne marki” – naturalnie później zasypiają i później wstają. To często odbija się na punktualności, bo większość świata działa według porannego rozkładu. Powstaje to, co badacze nazywają „rozminięciem rytmu okołodobowego z wymaganiami otoczenia”. – Jeśli jesteś sową, większość świata po prostu nie jest zgrana z twoim rytmem – podkreśla Ballard. Chodzi nie tylko o samą rozbieżność. Badania z zakresu chronobiologii pokazują, że u nocnych marków wydzielanie melatoniny często jest przesunięte. To sprawia, że wczesne poranki są dla nich poznawczo trudne i fizycznie obciążające. – W efekcie takim osobom dłużej zajmuje „rozruch”, bo hormony odpowiedzialne za wybudzenie nie są jeszcze w pełni aktywne, gdy trzeba wstać nienaturalnie wcześnie – wyjaśnia Joaquim. – Wciskanie drzemki oznacza potem pośpiech. A pośpiech sprzyja spóźnieniom. Nocne marki spóźniają się jednak nie tylko na poranne spotkania. Rozminięcie z rytmem dobowym powiązano też z impulsywnością i trudnościami w planowaniu, które rozciągają się na resztę dnia. Badania wskazują, że sowy częściej przekraczają terminy, zaniżają czas potrzebny na przygotowanie się oraz mają większe wahania poziomu czujności w ciągu dnia. Wszystko to zwiększa ryzyko spóźnień, nie tylko o 8 rano. Rozproszeni i „ślepota na czas” U wielu osób źródłem spóźnień nie jest osobowość, lecz neurobiologia. Osoby z ADHD, ze spektrum autyzmu, z dysleksją i pokrewnymi trudnościami często doświadczają zjawiska nazywanego „ślepotą na czas”. To poczucie, że czas płynie inaczej lub mniej przewidywalnie niż dla większości ludzi. – Ślepota na czas utrudnia ocenę upływu minut i godzin – wyjaśnia Ballard. – Można przez to gubić się w momentach przejścia między zadaniami albo tak się w czymś zatopić, że czas dosłownie przestaje istnieć. Badania to potwierdzają. Osoby z ADHD często zaniżają długość odcinków czasu i mają trudności z planowaniem oraz realizowaniem zadań z nadchodzącym terminem. Inne prace wskazują na podobne zaburzenia postrzegania czasu przy innych trudnościach neurorozwojowych – jak spektrum autyzmu, dysleksja, dyspraksja czy niektóre zaburzenia funkcji wykonawczych. Każde z nich może zakłócać poczucie czasu i sekwencjonowanie zadań. Nigdy nie jest za późno, by się poprawić Na koniec dobra wiadomość: nawet osoby spóźniające się całe życie mogą poprawić swoją punktualność. Szczególnie wtedy, gdy zamiast liczyć wyłącznie na silną wolę, skupią się na konkretnym obszarze, który sprawia im największą trudność. Aby to zrobić – nawet jeśli chcesz po prostu ogólnie walczyć z tendencją do spóźniania – Conte podkreśla znaczenie zmian strukturalnych. Pomagają wcześniejsze alarmy, wydłużanie przerw między kolejnymi zobowiązaniami czy planowanie buforów czasowych. Isip zachęca, by pracować w zgodzie ze swoimi mocnymi stronami, zamiast próbować całkowicie się „przeprogramować”. Można więc postawić na takie rozwiązania, które nam realnie pasują: zegary wizualne, werbalne „odprawy” z kimś bliskim czy przygotowywanie rzeczy na długo przed wyjściem. A może warto spojrzeć szerzej? Nie trzeba też robić rewolucji od razu. – Wystarczy poprawić jeden fragment całego procesu, by zauważyć różnicę – podkreśla. Poleca również praktyczną metodę: wypisz wszystkie kroki potrzebne, by gdzieś dotrzeć. Czas dojazdu, znalezienie miejsca parkingowego, dojście z samochodu do miejsca spotkania. Następnie przypisz każdemu z nich realistyczne okno czasowe już na etapie planowania. Dzięki temu zyskujesz dużo klarowniejszy obraz tego, co musi się wydarzyć i kiedy. Odpowiedzialność nie spoczywa jednak wyłącznie na osobach spóźnialskich. Ci, którzy są naturalnie punktualni, też mogą zmniejszyć napięcia, uznając, że inni po prostu inaczej doświadczają czasu. Pomaga też odrobina elastyczności i życzliwości w planowaniu wspólnych terminów. – Cechy osobowości nie są wymierzone w nikogo osobiście – zauważa Ballard. – Jeśli ktoś nie ma tej cechy, która tobie ułatwia punktualność, zrozumienie jego priorytetów i perspektywy może naprawdę zmniejszyć konflikty. Źródło: National Geographic
W jakim wieku osiągamy szczyt inteligencji? Badanie psychologów z Polski i Australii obala wszystkie przekonania
Badania psychologów wykazały, że szczyt możliwości intelektualnych człowiek osiąga w zupełnie innym wieku, niż sądziliśmy. Analizie poddano m.in. zdolności poznawcze, cechy osobowości, inteligencję emocjonalną i empatię.
Kiedy nasze umysły działają najsprawniej? Wydawałoby się, że podobnie jak nasze ciała – w młodości. A jednak nowe badanie międzynarodowego zespołu psychologów skutecznie obala stereotypy. Jego wyniki opublikowano właśnie w czasopiśmie „Intelligence”. Autorami publikacji są prof. Gilles Gignac z Uniwersytetu Zachodniej Australii oraz prof. Marcin Zajenkowski z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Inteligencja starzeje się inaczej, niż myślimy Tym razem badacze przyjrzeli się zmianom poziomu różnych rodzajów inteligencji i cech psychologicznych w ciągu życia. Wskazują, że choć tzw. inteligencja płynna osiąga szczyt ok. 20. roku życia, to wiele innych zdolności – takich jak inteligencja emocjonalna – poprawia się wraz z wiekiem. Może to tłumaczyć, dlaczego największe osiągnięcia zawodowe często przypadają na okres między 55. a 60. rokiem życia. Co badano? Lista kompetencji W badaniu przeanalizowano dziewięć obszarów uznawanych za kluczowe dla życiowego sukcesu. A są to: zdolności poznawcze, cechy osobowości, inteligencja emocjonalna, wiedza finansowa, rozumowanie moralne, odporność na błędy poznawcze, elastyczność poznawcza, empatia, potrzeba poznania. Wszystkie te zmienne zestawiono na wspólnej skali, aby umożliwić bezpośrednie porównania. Jak wyjaśnia prof. Zajenkowski, poszczególne kompetencje intelektualne „starzeją się” w różnym tempie. Niektóre z wiekiem słabną (np. giętkość poznawcza), inne zaś rosną – jak na przykład zdolność do unikania tzw. błędu poznawczego utopionych kosztów, czyli inwestowania zasobów, kiedy wiadomo, że nie ma to już sensu. Kiedy osiągamy szczyt możliwości umysłowych? Analizy wykazały, że ogólny szczyt funkcjonowania pojawia się w późnej dorosłości, między 55. a 60. rokiem życia. – To okres, który pokrywa się z przeciętnym szczytem osiągnięć zawodowych, jak obejmowanie kluczowych stanowisk – podkreśla prof. Zajenkowski. Życiowa mądrość przychodzi z wiekiem Wyniki badań podważają popularne przekonanie, że największe możliwości psychologiczne przypadają na wiek 20–30 lat. – Owszem, dotyczy to niektórych zdolności, np. szybkiego rozumowania, ale wiele innych – jak kompetencje werbalne, rozumowanie moralne czy odporność na błędy poznawcze – osiąga szczyt znacznie później, nawet około 60. roku życia – dodaje profesor. Mamy więc naukowy dowód, że życiowa mądrość przychodzi z wiekiem. Dlatego, jak podsumowuje prof. Zajenkowski, osoby najlepiej predysponowane do pełnienia ról wymagających odpowiedzialnych decyzji (np. astronauci) mają najczęściej między 40 a 65 lat. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
W odwróconym świecie. Dlaczego warto oglądać „Stranger Things”? Psycholożka wyjaśnia
Jest wiele powodów, dla których warto zobaczyć „Stranger Things”. Przede wszystkim ten serial mówi nam, że nie musimy być piękni i idealnie odprasowani – pisze Natalia de Barbaro, psycholożka i trenerka.
Stworzony przez braci Duffer dla Netfliksa serial „Stranger Things”, którego akcja rozgrywa się w latach 80., łączy w sobie poetykę science fiction i horroru. Wszystko zaczyna się w dniu, w którym w małym amerykańskim miasteczku znika pewien nastolatek. Oto trzy (z wielu) psychologicznych powodów, dla których warto zobaczyć „Stranger Things”. Dziwacy są OK W serialu wspaniale nakreślone są postacie dziwaków i outsiderów: brat chłopca, którego zaginięcie stanowi główną kanwę opowieści w pierwszym sezonie, Christopher, który zamiast chodzić na imprezy, słucha The Clash i mówi, że „bycie dziwakiem jest super”; Barb, przyjaciółka jego ukochanej, która – chociaż jest kilkunastoletnią uczennicą – wygląda jak nauczycielka w swoich ogromnych okularach i jeśli idzie na imprezę, to tylko jako przyzwoitka; oszalała z niepokoju mama zaginionego Willa grana przez Winonę Ryder; szczerbaty i sepleniący przyjaciel zaginionego chłopca Dustin. Te wszystkie postacie mówią nam, że nie musimy być piękni i idealnie odprasowani. No i ta najwspanialsza dziwaczka Nastka, dziewczynka, która pojawia się w świecie zwykłych ludzi, w małomiasteczkowej knajpie, w brudnej koszuli nocnej, cała umorusana, z ogromnymi oczami, prawie ogoloną głową. Mimo że przez cały sezon wypowiada zaledwie kilkanaście słów, wydaje się najbardziej wyrazistą postacią. Jest naraz z tego i z innego świata, a jej obecność jest silna i niepokojąca. Autentyczny świat nastolatków w „Stranger Things” Oglądałam „Stranger Things” ze swoim trzynastoletnim synem. I często miałam wrażenie, że ten serial jest co najmniej tak samo, jeśli nie bardziej, przeznaczony dla niego niż dla mnie. W „Stranger Things” nastoletni chłopcy grają pierwsze skrzypce. Grupa przyjaciół zaginionego Willa z pomocą niesamowitej Nastki, z nie mniejszą niż dorośli determinacją szuka rozwiązania zagadki. W przeciwieństwie do wielu innych seriali i filmów, w których dzieci zdają się mówić zdania wymyślone przez dorosłych, tu ich dialogi brzmią naturalnie. Zachowują się jak dzieci/nastolatki: przyjaźnią się, kłócą, obrażają się na siebie i godzą, a dzięki filmowemu gatunkowi, w którym ich umieszczono, przeżywają przygody, o których koledzy z filmów obyczajowych mogą tylko czytać w komiksach. Odwrócony Świat i sztuka budowania napięcia Nigdy nie wielbiłam gatunku science fiction, ale po zobaczeniu „Stranger Things” pomyślałam, że może go nie doceniam. Serial pokazał mi, jak fajnie bać się na niby – twórcy kapitalnie budują napięcie. Pod nogami trzaskają gałęzie w gęstych przeszukiwanych nocami lasach, w mieszkaniu zaginionego chłopca nagle gaśnie, a potem zapala się światło, słychać trzaski w słuchawkach telefonów – aż wreszcie napięcie wybucha, wybrzuszają się ściany wcześniej spokojnego domu i naszym oczom ukazuje się cały mroczny, przerażający, lepki i okrutny Odwrócony Świat rządzony mocami, które nie są po naszej stronie! Na szczęście w każdej chwili można wcisnąć pauzę. Źródło: archiwum NG
Wspinaczka to najlepszy trening nie tylko dla ciała. Ćwiczy także umysł
Wspinaczka skalna to nie tylko sport – to medytacja w ruchu, która wpływa zarówno na ciało, jak i na umysł. Zobacz, dlaczego tak wiele osób uznaje ją za najlepszy trening wszechstronny.
Spis treści: Wspinaczka jako wszechstronny trening fizyczny Zwinność, balans i funkcjonalna sprawność Korzyści psychiczne i społeczne wspinania Wspinaczka a relacje i kontakt z naturą Ten sport nie przynosi wyłącznie korzyści fizycznych. To także gra tocząca się w głowie. Wspinacze potrafią zahipnotyzować, gdy z równą dozą siły, precyzji i spokoju przesuwają się w górę ściany. Ich ciała zdają się ignorować prawa grawitacji. To, co dzieje się w ich wnętrzu, jest jednak jeszcze bardziej niezwykłe. – Wspinaczka skalna pobudza każdy układ ciała i umysłu – mówi Pete Rohleder, kinezjolog z Kansas State University. – Angażuje niemal każdy mięsień, wystawia na próbę układ krążenia, a jednocześnie wymaga maksymalnie skupionego rozwiązywania problemów. Gdy dodamy do tego dreszcz emocji i satysfakcję z pokonywania trudności, powstaje potężna mieszanka korzyści fizycznych, przemiany psychicznej i pozytywnych emocji. Ulyana Nadia Horodyskyj, eksploratorka National Geographic i zapalona wspinaczka od prawie dwóch dekad, zgadza się z tym. – Dla mnie wspinanie to medytacja w ruchu, bo wymaga pełnej obecności w chwili tu i teraz – mówi. Takie korzyści pomagają wyjaśnić, dlaczego wspinaczka przestała być niszową pasją alpinistów, a stała się wielomiliardowym, globalnym sportem. – Dzięki setkom hal wspinaczkowych działających w Stanach Zjednoczonych i na całym świecie, wspinanie stało się łatwo dostępną formą treningu, z której może korzystać niemal każdy – mówi Horodyskyj, szefowa komunikacji naukowej w North Central Climate Adaptation Science Center na University of Colorado Boulder. Oto w jaki sposób ten sport zapewnia tak wyjątkowe połączenie korzyści dla ciała i umysłu. Wspinaczka jako wszechstronny trening fizyczny Choć może wyglądać jak popis głównie mięśni rąk i barków, wspinanie to trening całego ciała. Jednocześnie pracują serce, płuca, mózg oraz cały układ mięśniowo-szkieletowy. Każde wejście na ścianę to przeplatanie gwałtownych ruchów z chwilami bezruchu. Rami Hashish, fizjoterapeuta i konsultant ds. wydajności ciała z National Biomechanics Institute, nazywa to „treningiem interwałowym w przebraniu”. Taki rytm podnosi tętno i przyspiesza oddech. Dzięki temu poprawia się wydolność układu krążenia i rośnie VO₂ max. – W praktyce trenujesz serce, by wydajniej dostarczało tlen, podczas gdy mięśnie pracują z pełną mocą – wyjaśnia Hashish. Wspinaczka buduje też wszechstronną siłę w sposób, do którego niewiele innych aktywności może się zbliżyć. – Gdy mówimy o wzmacnianiu mięśni, mamy zazwyczaj na myśli trzy rodzaje ich pracy – tłumaczy Joyce Gomes-Osman, fizjoterapeutka i neurolog z University of Miami Miller School of Medicine. Pierwszy to skurcz koncentryczny – na przykład wtedy, gdy podciągasz się w górę, a włókna mięśniowe się skracają. Drugi to skurcz ekscentryczny – gdy opuszczasz się w kontrolowanym zjeździe, wydłużając włókna pod obciążeniem. Trzeci rodzaj to skurcz izometryczny, gdy trwasz w bezruchu, opierając się sile, na przykład stając na mikroskopijnym stopniu i jednocześnie napinając całe ciało, żeby utrzymać pozycję. – Fascynujące we wspinaczce jest to, że wykonujesz wszystkie trzy rodzaje pracy mięśniowej niemal bez zastanowienia. Często w ramach jednej sekwencji ruchów – mówi Gomes-Osman. Taki „multitasking” całego ciała przynosi wymierne efekty. Metaanaliza dziewięciu badań wykazała, że wspinaczka znacząco poprawia moc, wysokość wyskoku oraz siłę mięśni tułowia, górnych i dolnych partii ciała. – Kiedy się wspinasz, budujesz siłę praktycznie we wszystkich grupach mięśniowych – mówi Horodyskyj. – To naprawdę trening całego ciała. Ponieważ każdy chwyt wymaga utrzymania napięcia i wytrzymałości, wspinanie świetnie rozwija też siłę chwytu i wytrzymałość przedramion. To z kolei jest zaskakująco dobrym wskaźnikiem zdrowia i długości życia. Badania pokazują, że słabszy uścisk dłoni wiąże się z gorszym stanem układu krążenia i wyższą ogólną śmiertelnością. Pośrednio odzwierciedla on bowiem ogólną kondycję mięśni i zdolność organizmu do wykonywania podstawowych codziennych ruchów. – Mówiąc krótko, silniejsze dłonie mogą oznaczać silniejsze, dłuższe życie – podsumowuje Rohleder. Zwinność, balans i funkcjonalna sprawność Wspinaczka nie tylko buduje mięśnie. Uczy także, jak współpracują, bo każdy ruch – sięgnięcie, skręt, odepchnięcie – wymaga koordynacji oraz drobnych korekt równowagi i kontroli. – Wspinanie to trening równowagi w przebraniu – mówi Hashish. – Każdy stopień uczy mikrokorekt, które wyostrzają stabilność. Wspinacze poruszają się w głębokich zakresach zgięcia bioder i barków, wyprostu stawu skokowego i rotacji kręgosłupa. Często robią to, jednocześnie utrzymując ciężar całego ciała. Dzięki temu rozwijają mobilność, której wielu sportowców może im tylko pozazdrościć. – Używasz krańcowych zakresów ruchu, do których większość sportów nawet się nie zbliża – wyjaśnia Hashish. – A ponieważ robisz to pod obciążeniem, stawy pozostają mobilne i mocne. To kwintesencja tzw. sprawności funkcjonalnej – zdolności do sprawnego poruszania się w schematach ruchu potrzebnych na co dzień, takich jak przysiad, sięganie, przyciąganie czy stabilizowanie. Dzięki temu można wykonywać codzienne czynności bezpieczniej i z mniejszym wysiłkiem. Tego typu sprawność jest też silnie powiązana z mniejszym ryzykiem urazów oraz dłuższym, zdrowszym życiem. Jak podkreśla Rohleder, adaptacje, których wymaga wspinaczka, nie tylko poprawiają wyniki sportowe. – Sprawiają też, że codzienne zadania wymagają od nas mniej wysiłku – mówi. Korzyści psychiczne i społeczne wspinania Poza wyzwaniami fizycznymi wspinanie to także gra umysłowa. Każda droga, każde wejście i zejście wymagają strategii, pamięci i kreatywności. – We wspinaczce musisz planować kilka ruchów naprzód, „czytać” skałę, wyznaczać kolejne kroki, zachować spokój pod presją i dostosowywać się, gdy coś nie idzie zgodnie z planem – mówi Horodyskyj.– To sport, który wymaga rozumienia własnego ciała i tego, jak porusza się w przestrzeni. Dzięki temu rozwijasz koordynację, pewność siebie i zaufanie do samego siebie – dodaje Alyson Chun, zastępczyni dyrektora programów Adventure Sports and Recreation na Stanford University. Takie zaangażowanie poznawcze przynosi efekty także poza ścianą. Badanie opublikowane w „Journal of Human Kinetics” wykazało, że doświadczeni wspinacze mają szybszą prędkość przetwarzania informacji i lepsze postrzeganie przestrzenne niż osoby początkujące. Pokonywanie złożonych dróg wzmacnia bowiem połączenia nerwowe między ruchem, pamięcią i podejmowaniem decyzji. Badania pokazują również, że wspinanie może zmniejszać objawy depresji i lęku oraz poprawiać nastrój i poczucie własnej wartości. Dzieje się tak dzięki połączeniu uważnego ruchu i natychmiastowej informacji zwrotnej. – Pacjenci, którzy się wspinają, opisują to jako wyciszenie natrętnych myśli i emocji – mówi Anika Frühauf, adiunktka na University of Innsbruck i współautorka tych badań. Wspinaczka a relacje i kontakt z naturą Połączenie ruchu, uważności i wzajemnego zaufania pogłębia też więzi społeczne. – Uczestnicy często opisują silne poczucie zaufania budowanego między partnerami wspinaczkowymi. Szczególnie poprzez asekurowanie, kiedy jedna osoba dosłownie odpowiada za bezpieczeństwo drugiej – wyjaśnia Frühauf. Chun widzi to zjawisko na co dzień w swojej pracy. – Wspinacze uczą się wyznaczać cele, ciężko na nie pracować, próbować nowych rzeczy, ponosić porażki i odnosić sukcesy – mówi. – A kiedy wszystko to dzieje się w otoczeniu innych wspinaczy, którzy ci kibicują, ta aktywność staje się niezwykle satysfakcjonująca. Wspinanie w plenerze dodatkowo wzmacnia udowodnione już korzyści płynące z przebywania na łonie natury. Należą do nich lepszy nastrój, mniejszy poziom stresu i większe poczucie witalności. – Wspinanie pozwala wchodzić z krajobrazem w interakcję, zamiast tylko się nim zachwycać z daleka. Dzięki temu korzystasz z uroków przebywania na zewnątrz w najbardziej namacalny sposób – podkreśla Horodyskyj. Nic dziwnego, że w badaniu z 2025 roku 73 procent wspinaczy zadeklarowało poprawę zdrowia psychicznego po rozpoczęciu uprawiania tego sportu. Źródło: National Geographic
Pluszowy robot wielkości kota. Ta niewinna maskotka „zarażała” strachem
Dotyk, który zamiast uspokajać – wywołuje lęk. Takie zjawisko zarejestrowali naukowcy, badając reakcje ludzi przytulających pluszowego robota z „oddechem paniki”. Z pozoru niewinna zabawka okazała się źródłem stresu. Co to oznacza dla przyszłości interakcji człowieka z technologią?
Kiedy ludzie się boją, często chwytają bliską osobę za rękę, przytulają się do niej lub do zwierzęcia. Dotyk zazwyczaj działa kojąco. Ale nie zawsze. Naukowcy postanowili przetestować następującą hipotezę: dotyk może wcale nie obniżać negatywnych doświadczeń emocjonalnych, zwłaszcza gdy dotykana osoba (lub istota) sama jest pobudzona fizjologicznie. W tym celu przygotowano pluszowego robota symulującego przyspieszone oddychanie. Jaki uzyskano efekt? „Oddychające” roboty ujawniają, jak strach rozprzestrzenia się poprzez dotyk Oddychanie jest ściśle powiązane z emocjami: spokojny oddech sugeruje relaks, podczas gdy szybki oddech może sygnalizować strach lub panikę. Naukowcy chcieli sprawdzić, czy ludzie mogą wyczuć te zmiany w oddychaniu poprzez kontakt fizyczny – i czy wpływa to na reakcję ich ciała na strach. Nowe badania przeprowadzone przez zespół psychologów z Uniwersytetu Amsterdamskiego i Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej opublikowane na łamach „Emotion” rzucają nowe światło na to, jak emocje rozprzestrzeniają się poprzez dotyk. W badaniu wzięło udział ponad stu studentów i studentek (73% stanowiły kobiety). Wykorzystano pluszowego, futrzanego robota, który był mniej więcej wielkości małego kota domowego. Robot posiadał ukrytą, zmotoryzowaną, plastikową klatkę piersiową, która mogła kurczyć się i rozszerzać, imitując ludzki oddech. Uczestnicy oglądali serię klipów wideo (w tym scenę wywołującą strach z filmu „Lśnienie – The Shining”), trzymając robota w ramionach i przytulając go do klatki piersiowej. Pluszak oddychał coraz szybciej w momentach oglądania fragmentu filmu wywołującego strach. Strach jest zaraźliwy. Dosłownie Szybko oddychający pluszak trzymany przez studentów miał bezpośredni i znaczący wpływ na uczestników badania. Czym się to objawiało? Wzrostem tętna – uczestnicy trzymający robota, który zaczął przyspieszać oddychanie (symulując hiperwentylację) w trakcie klipu, doświadczyli wyraźnego wzrostu własnego tętna w porównaniu do tych, którzy trzymali robota oddychającego stabilnie lub nieoddychającego wcale; wzrostem lęku – przyspieszone tętno jest fizjologiczną oznaką nasilonego strachu i pobudzenia; percepcją strachu – badani ocenili, że szybko oddychający robot wydaje się „przestraszony”. Postrzegali ruchy robota jako „przekazujące” strach; gorszym nastrojem – chociaż subiektywne poczucie strachu szybko mijało, to uczestnicy badania zgłaszali później (po 5 minutach) niższy poziom pozytywnego nastroju. – Jeśli osoba, którą trzymasz, jest przestraszona, jej ciało może wysyłać sygnały, które nasilają twój własny strach. Nasze badania pokazują, że jednym z tych sygnałów jest oddech – mówi główny autor badania, dr Zachary Witkower z Uniwersytetu Amsterdamskiego. Terapeutyczne wykorzystanie robotów to przyszłość? Badanie ma szerokie implikacje. W kontekście interakcji człowiek-robot sugeruje, że maszyny symulujące oddychanie mogą być wykorzystywane do wpływania na emocje użytkowników. Podobnie jest w przypadku kontrolerów gier wideo wykorzystujących wibracje do nasilenia emocji. W kontekście terapeutycznym uspokajające roboty lub urządzenia noszone na ciele mogą pomóc ludziom regulować stres lub lęk poprzez sterowanie ich reakcjami fizjologicznymi. Ale ponoć nic nie zastąpi zabawy z żywym psem. Z drugiej strony badania są też przestrogą. Trzymanie się kogoś (lub czegoś), kto wpada w panikę, może również wywołać panikę. – Ludzie często trzymają się blisko innych, gdy się boją, ale jeśli druga osoba również się boi i hiperwentyluje, ten dotyk może przynieść odwrotny skutek, wzmacniając własną reakcję fizjologiczną – podsumowuje dr Witkower. Źródło: Emotion Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.