Skany mózgów dzieci ujawniły trzy biologiczne typy ADHD. To przełom w badaniach
Naukowcy zidentyfikowali trzy odrębne „biotypy” ADHD, z których każdy charakteryzuje się inną strukturą połączeń mózgowych oraz odmiennymi procesami chemicznymi. Dzięki twardym danym z obrazowania mózgu medycyna staje przed szansą na zakończenie żmudnej ery leczenia opartego na metodzie prób i błędów.
Spis treści: Badanie mózgu sugeruje trzy biologiczne typy ADHD Biotyp 1: ciężka postać mieszana z zaburzeniami regulacji emocji Biotyp 2: przewaga nadpobudliwości i impulsywności Biotyp 3: Przewaga zaburzeń uwagi ADHD może być bardziej złożone, niż sądzimy ADHD diagnozuje się jako jedno zaburzenie, ale w praktyce lekarskiej bardzo rzadko przebiega ono w „czystej”, podręcznikowej formie. U części pacjentów głównym problemem jest trudność z koncentracją. Inni nie potrafią usiedzieć w miejscu. Jeszcze inni zmagają się z gwałtownymi emocjami, które nakładają się na oba te objawy. Dla pacjentów i lekarzy często oznacza to proces leczenia oparty na próbach i błędach, a czasem także frustracji – aż do momentu znalezienia odpowiedniego leku. Badanie mózgu sugeruje trzy biologiczne typy ADHD Nowe badanie obrazowe mózgu, opublikowane pod koniec lutego sugeruje, że ta różnorodność nie jest przypadkowa. Naukowcy z Chin, Stanów Zjednoczonych i Australii przeanalizowali skany mózgów 446 dzieci z ADHD. Badając istotę szarą – tkankę wypełnioną neuronami, kluczową dla przetwarzania informacji – zespół wyróżnił trzy odrębne podtypy, z których każdy charakteryzuje się innymi procesami chemicznymi. Wyniki te prowadzą do ciekawego wniosku: ADHD może nie być jednym zaburzeniem o różnych objawach, lecz wspólną nazwą dla kilku powiązanych schorzeń o odmiennej strukturze neurologicznej. – Część wniosków płynących z tego badania pokrywa się z tym, co i tak robimy w praktyce lekarskiej, czyli z próbami dopasowania objawów do najskuteczniejszych metod leczenia – mówi Melissa P. DelBello, psychiatra dziecięca z University of Cincinnati College of Medicine i współautorka projektu. – To jednak bardzo cenne, że mamy teraz twarde dane potwierdzające nasze kliniczne spostrzeżenia oparte na latach leczenia pacjentów. Dzięki temu zyskują one biologiczne uzasadnienie. Jak podkreśla dr DelBello, badacze nie szukali z góry określonych podgrup. Mimo to wyodrębnione „biotypy” w dużej mierze odzwierciedlają wzorce, które lekarze już wcześniej obserwowali u pacjentów. Oto, co udało się ustalić. Biotyp 1: ciężka postać mieszana z zaburzeniami regulacji emocji Pierwszy biotyp charakteryzował się zmianami w obwodach mózgowych odpowiedzialnych za regulację emocji, w tym w korze przedczołowej – która odgrywa kluczową rolę w samokontroli i ocenie konsekwencji działań – oraz w gałce bladej, która, jak wyjaśnia dr Manpreet K. Singh, współautorka badania i psychiatra dziecięca z University of California Davis Health, „filtruje impulsy, zanim przerodzą się w zachowanie”. – To jak przeciążone centrum kontroli – mówi dr Manpreet K. Singh. – Systemy odpowiedzialne za kontrolę emocji i impulsów są nadmiernie obciążone, a dzieci bardzo często wykazują cięższe objawy i bardziej uporczywe trudności emocjonalne. To właśnie ten najbardziej klasyczny obraz ADHD: połączenie problemów z koncentracją i nadpobudliwości. Z klinicznego punktu widzenia grupa ta najbardziej przypomina to, co wielu z nas uważa za „klasyczne” ADHD – tyle że w nasilonej formie. W porównaniu z grupą kontrolną u tych dzieci odnotowano największe różnice w połączeniach mózgowych. Jak zauważa dr Steven Pliszka, psychiatra z University of Texas Health Science Center w San Antonio, dzieci te osiągały wysokie wyniki zarówno w testach na brak uwagi, jak i impulsywność, czemu towarzyszyło wyraźne rozregulowanie emocjonalne. – Mamy tu do czynienia z dużą chwiejnością nastroju, napadami złości i agresją – dodaje. – To właśnie te dzieci z ADHD są najbardziej narażone na przyszłe problemy psychiczne: depresję, lęki, chorobę afektywną dwubiegunową, nadużywanie substancji czy konflikty z prawem. To sygnał ostrzegawczy przed poważnymi problemami w dorosłości. Badacze sugerują, że spośród wszystkich trzech grup ta wymaga najwcześniejszej interwencji lekarskiej. Biotyp 2: przewaga nadpobudliwości i impulsywności Drugi biotyp charakteryzował się w mniejszym stopniu problemami z koncentracją, a w większym trudnościami z kontrolą impulsów. – Można to opisać jako zator w obwodach odpowiedzialnych za impulsywność – mówi dr Singh, odnosząc się do połączeń mózgowych typowych dla biotypu 2. – Ludzie mają problem z „hamowaniem” impulsów. To tak, jakby pedał gazu działał bardzo mocno, hamulec reagował z opóźnieniem, a ruch odbywał się szybko, lecz nieprzewidywalnie. W efekcie obserwujemy większą nadpobudliwość i impulsywność. Dzieci z tej grupy rzadziej miewały problemy z koncentracją niż pozostałe podtypy, ale wykazywały większe zaburzenia w obwodach odpowiedzialnych za hamowanie reakcji. Różnice w połączeniach były najwyraźniejsze między przednią częścią zakrętu obręczy – obszarem, który pomaga wyłapywać błędy i nakładać „hamulce” na zachowanie – a obwodem w gałce bladej, który odpowiada konkretnie za impulsy. Gdy obszary te tracą ze sobą łączność, kontrola hamowania słabnie. W efekcie problemem nie jest tyle rozproszenie uwagi, ile trudność w powstrzymywaniu impulsów. W praktyce objawia się to niepokojem ruchowym, wyrywaniem się do odpowiedzi, przerywaniem innym czy działaniem bez namysłu. Zachowania te wynikają z nieprawidłowo działającego systemu kontroli, a nie z braku umiejętności skupienia się. Biotyp 3: Przewaga zaburzeń uwagi Naukowcy powiązali trzeci biotyp z zakłóceniami w górnym zakręcie czołowym – obszarze, który odpowiada za pamięć operacyjną i utrzymanie koncentracji. – Wszystko inne zdaje się działać, ale uwaga ucieka – mówi dr Singh. Dzieci w tej grupie wykazywały głównie problemy z koncentracją, a nie nadpobudliwość. W praktyce lekarskiej ten typ jest często trudniejszy do zauważenia i łatwiej go przeoczyć. Jak zauważa Pliszka, ten typ ADHD częściej obserwuje się u dziewcząt. Ponieważ rzadziej sprawiają problemy wychowawcze, mogą latami zmagać się z trudnościami w nauce, zanim trafią pod opiekę specjalisty. ADHD może być bardziej złożone, niż sądzimy Nie jest to pierwszy raz, gdy naukowcy próbują podzielić ADHD na różne grupy. Wcześniejsze wydania klasyfikacji medycznej DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) wyróżniały trzy „podtypy”. Obecnie określa się je mianem „prezentacji”, aby lepiej oddać to, jak objawy zmieniają się i nakładają na siebie wraz z upływem czasu. – Nie istnieje żaden idealny algorytm przewidywania przebiegu ADHD – wyjaśnia dr Stephen Faraone, psycholog z SUNY Upstate Medical University. – Nigdy takiego nie widziałem. Autorzy badania podkreślają, że zidentyfikowane przez nich „biotypy” nie stanowią nowych kategorii diagnostycznych. Wyniki te wymagają potwierdzenia w kolejnych badaniach, a ADHD pozostaje diagnozą kliniczną opartą na ocenie zachowania, a nie na skanach mózgu. Jeśli jednak wzorce te się potwierdzą, badacze mają nadzieję, że w przyszłości pomogą one lekarzom lepiej dobierać leki dla pacjentów, co skróci proces prób i błędów, przez który przechodzi wiele rodzin. Niezależnie od tego, czy skany mózgu trafią kiedyś do zestawu narzędzi diagnostycznych, badanie to potwierdza różnorodność i złożoność ADHD. – Mam nadzieję, że ten artykuł uświadomi ludziom, że sprawa jest bardziej skomplikowana niż samo nazwanie czegoś ADHD – mówi dr Singh. – Ta nazwa stała się powszechnym określeniem na to, jak wyjaśniamy nasze życie i doświadczenia, ale rzeczywistość może być znacznie bardziej złożona. Źródło: National Geographic
Naukowcy zidentyfikowali komórki mózgowe odpowiedzialne za depresję. Odkrycie daje szanse na nowe terapie
Kanadyjskim neurologom udało się zidentyfikowali dwa konkretne typy komórek mózgowych, które u osób cierpiących na depresję zachowują się odmiennie. Zdaniem ekspertów odkrycie udowadnia, że depresja to nie tylko emocje, lecz rzeczywiste, mierzalne zmiany w mózgu. Odkrycie może poskutkować stworzeniem leków, które mogą być wybawieniem dla 264 milionów ludzi ze zdiagnozowaną depresją.
– Po raz pierwszy udało nam się określić, które dokładnie typy komórek mózgowych są dotknięte depresją. Dokonaliśmy tego poprzez mapowanie aktywności genów wraz z mechanizmami regulującymi kod DNA – powiedział główny autor badania, dr Gustavo Turecki, profesor na McGill University. Prof. Turecki pracuje również w Douglas Institute oraz kieruje Katedrą Badawczą Kanady ds. dużych epizodów depresyjnych i samobójstw. Bank tkanek mózgowych Badacz podkreśla, że zidentyfikowanie zmienionych neuronów pozwala uzyskać znacznie jaśniejszy obraz tego, gdzie dochodzi do zaburzeń i które komórki są w nie zaangażowane. Zespół badawczy wykorzystał próbki mózgu pobrane z Douglas-Bell Canada Brain Bank. To jedno z kilku miejsc na świecie, w którym przechowywane są tkanki mózgowe osób cierpiących na różnego typu zaburzenia psychiczne. Bank jest niezwykle cennym źródłem do badań nad zdrowiem psychicznym na poziomie biologicznym. Analizy próbek wykorzystywały zaawansowane techniki analizy genetycznej pojedynczych komórek. W ten sposób naukowcy przeanalizowali RNA i DNA tysięcy konkretnych neuronów. Takie podejście pozwoliło im ustalić, które z nich zachowują się inaczej u osób z depresją, a tym samym zidentyfikować wzorce genetyczne mogące wyjaśniać te różnice. W badaniu uwzględniono próbki od 59 osób ze zdiagnozowaną depresją oraz 41 zdrowych osób. Depresja a zmiany neuronalne Badania ujawniły zmiany w aktywności genów w dwóch ważnych typach komórek mózgowych. Pierwszym z nich była grupa neuronów pobudzających, które odgrywają rolę w regulacji nastroju i reakcji na stres. Drugim – podtyp mikrogleju, czyli komórek odpornościowych w mózgu, które pomagają kontrolować stan zapalny. W obu typach komórek wiele genów wykazywało różne poziomy aktywności u osób z depresją, co sugeruje, że te systemy mogą nie funkcjonować prawidłowo. Takie zaburzenia mogą pomóc wyjaśnić biologiczne mechanizmy rozwoju depresji. Terapie ukierunkowane Zidentyfikowanie konkretnych komórek mózgu związanych z zaburzeniami depresyjnymi jasno pokazuje, że choroba, na którą cierpią 264 miliony ludzi na świecie i która nieustannie zbiera śmiertelne żniwo, ma realne podłoże biologiczne. Depresja nie jest tylko problemem emocjonalnym czy psychologicznym ani tym bardziej fanaberią. To ciężka, wyniszczająca choroba, którą dopiero uczymy się leczyć. – Nasze badanie potwierdza to, co neuronauka mówi nam od lat. Depresja to nie tylko emocje – to rzeczywiste, mierzalne zmiany w mózgu – przekonuje prof. Turecki. Naukowcy planują teraz zbadać, jak te różnice na poziomie komórkowym wpływają na ogólne funkcjonowanie mózgu. Mają też nadzieję ustalić, czy terapie ukierunkowane na te konkretne komórki mogą w przyszłości prowadzić do skuteczniejszych metod leczenia. Źródło: Nature Genetics Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Oto obiektywny sposób na wykrywanie zaburzeń depresyjnych. Pomogła sztuczna inteligencja
Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), liczba osób cierpiących na depresję sięga już nawet 300 milionów na całym świecie. Prognozy wskazują, że do 2030 roku depresja może być jedną z najczęściej diagnozowanych chorób. Nie istnieją jednak żadne biomarkery, mogące jednoznacznie potwierdzić wystąpienie epizodu depresyjnego. Może się to zmienić dzięki sztucznej inteligencji i pozostawianym przez nas cyfrowym śladom.
Spis treści: Diagnoza bardzo nieprecyzyjna Cyfrowe ślady depresji Osobisty, cyfrowy psychiatra Diagnoza depresji opiera się na możliwie szczegółowym wywiadzie prowadzonym przez psychiatrę. Seria pytań powinna pozwolić ocenić występowanie objawów choroby, określić ich nasilenie i znaleźć możliwie dobre rozwiązanie farmakologiczne. Diagnoza bardzo nieprecyzyjna Kłopot w tym, że objawy przypisywane poszczególnym zaburzeniom są często frustrująco nieprecyzyjne. Przykładowo bezsenność, jak i nadmierna senność mogą być jednym z objawów depresji. Początek epizodu depresji może wskazywać na stosunkowo prostą chorobę afektywną jednobiegunową, ale może rozwinąć się do skomplikowanego zaburzenia dwubiegunowego. Psychiatria od dawna próbuje naśladować precyzję diagnostyczną innych gałęzi medycyny, ale zawsze ponosiła porażkę. Już od połowy ubiegłego wieku naukowcy próbują odnaleźć bardziej obiektywną, „laboratoryjną” metodę diagnozowania depresji i innych zaburzeń psychicznych. Badano m.in. zmiany poziomu neuroprzekaźników takich jak serotonina i dopamina, które mogą wpływać na regulację nastroju. Biomarkery te próbowano identyfikować poprzez obrazowanie mózgu, badania płynu mózgowo-rdzeniowego lub zwykłe badania krwi. Mimo zaangażowania w te badania ogromnych środków nie udało się odnaleźć niczego, co by jednoznacznie wskazywało na wystąpienie lub brak zaburzenia afektywnego. Cyfrowe ślady depresji Okazało się jednak, że to, co jest niediagnozowalne poprzez badania medyczne, może zostać zdiagnozowane dzięki naszej aktywności rejestrowanej cyfrowo. W 2019 roku na łamach „Clinical Psychological Science” ukazał się artykuł wskazujący, że osoby cierpiące na depresję używają języka w sposób odmienny od osób zdrowych. W dodatku skomputeryzowane metody analizy tekstu pozwalają na przetwarzanie ogromnych zbiorów danych w ciągu minut. Może to pomóc dostrzec cechy językowe, które umknęłyby ludziom – obliczyć procentowe występowanie słów i klas słów, zróżnicowanie leksykalne, średnią długość zdania, wzorce gramatyczne i wiele innych parametrów. Czyli pojawił się specyficzny, cyfrowy marker zaburzeń depresyjnych. Ale tych śladów jest znacznie więcej. Należą do nich też: kadencja głosu, mikrozmiany mimiki, zmiany ruchów ciała oraz zmiany tętna podczas snu. Duża część potrzebnych danych jest już dostępna w urządzeniach, które nosimy przy sobie codziennie. A to daje psychiatrii niespotykany wgląd w życie człowieka. – Urządzenia rejestrujące aktywność zbierają ogromną ilość informacji w czasie rzeczywistym, gdy ludzie żyją swoim normalnym życiem. Daje to nieograniczone możliwości, tylko musimy wiedzieć, jak poradzić sobie z całą tą masą danych – mówi dr Anissa Abi-Dargham, psychiatra i badaczka ze Stony Brook University w stanie Nowy Jork. Osobisty, cyfrowy psychiatra Bazując na cyfrowych bazach danych, naukowcy zidentyfikowali już szereg potencjalnych markerów depresji, lęku uogólnionego, lęku społecznego, skłonności samobójczych i zespołu stresu pourazowego. To jedne z najczęstszych zaburzeń dotykających milionów ludzi. Jeśli cyfrowe markery zostaną skutecznie wdrożone, mogą umożliwić znacznie dokładniejsze monitorowanie leczenia. Ze względu na powszechność depresji, dotykającej około 1 na 6 osób w ciągu życia, to właśnie ona przyciąga najwięcej badań. Już w 2009 roku zespół Jeffreya Cohna z Uniwersytetu Pittsburskiego zauważył, że osoby z depresją mówią „płaskim” głosem, bez większej modulacji tonacji. Na podstawie samej analizy głosu badacze potrafili przewidzieć nasilenie depresji według skali Hamiltona z dokładnością 79%. Podobne wyniki uzyskano w analizie mimiki twarzy. Późniejsze badania sugerowały, że analiza głosu może pomagać odróżnić fazy depresyjne i maniakalne w zaburzeniu dwubiegunowym. To wszystko może poskutkować prostymi w obsłudze systemami SI zdolnymi szybko wykrywać zmiany stanów psychicznych. Mogą one funkcjonować na przykład jako chat lub rozmowa video. Wyspecjalizowany program mógłby na bieżąco oceniać mimikę, język, ton głosu i rejestrować zmiany. Diagnozę można byłoby wesprzeć danymi z opasek rejestrujących aktywność i np. jakość snu. A chociaż taki system nie zastąpi psychiatry, to może pełnić rolę zaworu bezpieczeństwa. Szczególnie dla osób doświadczających nawracających epizodów depresyjnych. System mógłby też pomóc monitorować mikro-zmiany zachodzące w trakcie procesu leczenia. Jeśli cyfrowe biomarkery zaczną być powszechnie wykorzystywane, może to oznaczać jedną z największych zmian w historii psychiatrii. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jak boli strata pupila? Żałoba po zwierzęciu może być równie traumatyczna, jak po stracie człowieka
Nowe badanie przeprowadzone w Wielkiej Brytanii dowiodło, że objawy zaburzenia żałoby przedłużonej (PGD) występują w ten sam sposób po śmierci zwierzęcia jak po śmierci człowieka. Wyniki podważają dotychczasowe kryteria diagnostyczne i ujawniają prawdę o bólu po stracie pupila.
Prolonged grief disorder (PGD), znane jako zaburzenie żałoby przedłużonej lub powikłana żałoba, to jednostka psychiatryczna uwzględniona w klasyfikacjach ICD-11 oraz DSM-5-TR. Objawami są tęsknota za zmarłym lub uporczywa koncentracja na nim, czemu towarzyszy intensywny ból emocjonalny. Co ważne, diagnozę można postawić, gdy objawy utrzymują się dłużej niż 12 miesięcy od straty (6 miesięcy w przypadku dzieci i młodzieży). W leczeniu stosowana jest m.in. terapia poznawczo-behawioralna. Według obowiązujących kryteriów, PGD można zdiagnozować wyłącznie po śmierci człowieka. Pomimo licznych badań wskazujących, że ludzie nawiązują silne więzi emocjonalne ze swoimi zwierzętami, oficjalne wytyczne nie pozwalają obecnie na diagnozowanie PGD po śmierci pupila. Nowe badanie, którego autorem jest prof. Philip Hyland z wydziału psychologii Maynooth University w Irlandii, postawiło sobie za cel zbadanie, czy takie podejście jest słuszne. Wyniki ukazały się w czasopiśmie „PLOS One”. Ile osób uznało śmierć pupila za najbardziej traumatyczne wydarzenie? W badaniu wzięło udział 975 dorosłych mieszkańców Wielkiej Brytanii. Respondenci zostali zapytani o swoje doświadczenia żałoby, w tym o najbardziej traumatyczną stratę w życiu. 32,6% uczestników przyznało, że doświadczyli śmierci ukochanego zwierzęcia. Aż 21% spośród tych osób uznało śmierć pupila za najbardziej traumatyczne wydarzenie w swoim życiu – nawet bardziej niż utratę bliskiej osoby. Objawy PGD po stracie zwierzęcia identyczne jak po śmierci człowieka Analiza przeprowadzona przez prof. Hylanda wykazała, że objawy PGD występują w ten sam sposób bez względu na to, czy strata dotyczyła człowieka, czy zwierzaka. Wyniki pokazują, że nie istnieje nic wyjątkowego w sposobie przeżywania PGD w przypadku śmierci człowieka. Zgodnie z badaniem, prawdopodobieństwo wystąpienia PGD po śmierci pupila wynosiło 7,5% , co jest porównywalne z ryzykiem po utracie człowieka. Co więcej, relatywne ryzyko było wyższe po śmierci zwierzaka niż w niektórych przypadkach dotyczących człowieka – wynosiło ono 1,27. To oznacza, że czasami śmierć zwierzęcia może być bardziej traumatyczna. Co ciekawe, żałoba po utracie zwierzaka pojawiała się m.in. w starożytności. Podobno Egipcjanie po śmierci kota golili brwi, a po śmierci psa całe ciało i głowę. Współcześnie wiele osób traktuje zwierzęta domowe jak członków rodziny. A ponieważ psy czy koty żyją zdecydowanie krócej niż ludzie, niemal każdy opiekun prędzej czy później doświadcza bolesnej straty. Badanie zostało przeprowadzone metodą online na reprezentatywnej próbie dorosłych mieszkańców Wielkiej Brytanii. Uczestnicy dostarczali informacji na temat różnych przypadków żałoby oraz oceniali objawy PGD zgodnie z wytycznymi ICD-11. Narzędziem użytym do pomiaru była skala IGQ-CC, dotąd stosowana wyłącznie u osób, które przeżyły śmierć człowieka. Wnioski naukowców: wykluczanie żałoby po zwierzęciu to błąd Prof. Hyland w swoich wnioskach podkreśla, że ludzie mogą doświadczać klinicznie istotnych objawów PGD po śmierci pupila. Dotychczasowe wykluczanie strat zwierząt z kryteriów diagnostycznych uznaje za nie tylko błędne naukowo, ale również bezduszne. Badacz zwraca uwagę, że społeczne przekonanie o niższej wartości żałoby po zwierzęciu prowadzi do izolacji i wstydu wśród osób przeżywających taką stratę. Konsekwencje dla zdrowia psychicznego Wyniki badania mogą mieć istotne konsekwencje dla diagnostyki i systemu opieki zdrowotnej. Włączenie żałoby po zwierzęciu do kryteriów PGD może pomóc wielu osobom otrzymać należną pomoc. Prof. Hyland apeluje o dalsze badania m.in. nad wpływem przyczyn śmierci zwierzęcia (np. eutanazja) na proces żałoby. Sugeruje także przeprowadzenie badań w innych krajach i kulturach, aby sprawdzić, czy wyniki są uniwersalne. Potrzebne są również dalsze prace nad adaptacją narzędzi diagnostycznych, by uwzględniały żałobę po stracie zwierząt. Źródło: PLOS One
Lekarz, który nauczył świat rozmawiać o tym, co wstydliwe – co wiemy o życiu Zygmunta Freuda
Zygmunt Freud był jednym z najbardziej wpływowych intelektualistów swojej epoki. Opracowana przez niego psychoanaliza znalazła zastosowanie nie tylko w terapii i teorii ludzkiej psychiki, ale także stała się podwaliną interpretowania wielkich ruchów społeczno-kulturowych. Choć jego teorie były krytykowane, a wiele z nich obalono, to właśnie Freudowi zawdzięczamy współczesny rozwój psychologii.
Spis treści: Zsekularyzowana rodzina żydowska Edukacja Zygmunta Freuda Między siostrami Gabinet przy Berggasse 19 Zygmunt Freud przyszedł na świat jako Sigismund Schlomo Freud, syn żydowskiego handlarza wełną Jakoba. Urodził się 6 maja 1856 roku w Freibergu na Morawach, należącym wówczas do Cesarstwa Austrii. Obecnie Freiberg nosi nazwę Příbor i znajduje się w Czechach. Oboje rodzice przyszłego twórcy psychoanalizy urodzili się na obszarze obecnej Ukrainy. W autobiograficznym szkicu „Moje życie i psychoanaliza” Freud wspomina, że jego przodkowie przez długi czas mieszkali w Kolonii. Gdy w XIV i XV wieku nasiliły się prześladowania Żydów, rodzina schroniła się na wschodzie – w Polsce i na Litwie. Następnie, w XIX wieku, przeniosła się z tych terenów przez Galicję do Austrii. Zsekularyzowana rodzina żydowska Zanim Jakob Freud ożenił się z 20 lat młodszą Amalią Nathansohn, był już dwukrotnie żonaty i miał dwóch dorosłych synów. Według wspomnień Zygmunta, ojciec był człowiekiem chłodnym, zdystansowanym i autorytarnym. Tak niezbędne dziecku ciepło Zygmunt otrzymywał od matki. W 1859 r. z powodów ekonomicznych rodzina Freudów musiała opuścić Freiberg i najpierw przeniosła się do Lipska, a następnie do Wiednia, gdzie Freud pozostał aż do nazistowskiej aneksji Austrii 78 lat później. Rodzina Freuda była zsekularyzowana. Choć byli Żydami, nie przywiązywali wagi do religii. Nawet ślub Jakoba i Amalii odbył się według rytuału reformowanego, a święta religijne obchodzono po prostu jak święta rodzinne. W późniejszym okresie Freudowie porzucili wszelkie praktyki religijne. Edukacja Zygmunta Freuda W 1873 r. Freud ukończył Sperl Gymnasium w Wiedniu i – jak sam wspominał, zainspirowany publicznym odczytem eseju Goethego o naturze – zdecydował się na medycynę. Na Uniwersytecie Wiedeńskim pracował z jednym z czołowych fizjologów swoich czasów, Ernstem von Brücke. W 1882 r. rozpoczął pracę w Szpitalu Ogólnym w Wiedniu jako asystent kliniczny, szkoląc się u psychiatry Theodora Meynerta i internisty Hermanna Nothnagla. W 1885 r., po przeprowadzeniu ważnych badań nad rdzeniem przedłużonym mózgu, został docentem neuropatologii. W tym czasie rozwinął również zainteresowanie farmakologicznymi korzyściami płynącymi z użycia kokainy, którym przez kilka lat się poświęcał. W tamtych czasach kokaina była legalnym środkiem farmakologicznym. Freud był przekonany, że może ona działać pobudzająco, przeciwbólowo, a nawet pomagać w leczeniu uzależnień od morfiny. W 1884 roku opublikował artykuł, w którym opisał swoje pozytywne obserwacje dotyczące działania substancji – były to jednak wnioski przedwczesne i oparte na ograniczonych danych. Te zbawienne właściwości wykorzystał przy leczeniu przyjaciela, Ernsta von Fleischla-Marxowa, wybitnego fizjologa, który zmagał się z silnym uzależnieniem od morfiny po operacji ręki. Freud wierzył, że kokaina może pomóc mu pokonać nałóg. Niestety, stało się wręcz przeciwnie. Fleischl-Marxow zmarł w 1891 roku w wieku zaledwie 45 lat, a jego śmierć spowodowały komplikacje zdrowotne wynikające z wyniszczającego uzależnienia zarówno od morfiny, jak i kokainy. Freud utrzymywał, że czuł się współodpowiedzialny za tragedię, choć w tamtym czasie wiedza o działaniu kokainy była bardzo ograniczona. Śmierć przyjaciela na wiele lat położyła się cieniem na badaniach naukowca. Między siostrami W końcu 1885 r. Freud opuścił Wiedeń, by kontynuować badania nad neuropatologią w klinice Salpêtrière w Paryżu, gdzie pracował pod kierunkiem Jeana-Martina Charcota. Te 19 tygodni spędzonych w stolicy Francji okazało się momentem zwrotnym w karierze, gdyż prace Charcota z pacjentami określanymi jako „histeryczni” uświadomiły Freudowi możliwość, że zaburzenia psychiczne mogą mieć źródło w umyśle, a nie w mózgu. Kilka miesięcy po powrocie Freud poślubił Marthę Bernays ze znanej żydowskiej rodziny, której przodkowie obejmowali naczelnego rabina Hamburga oraz Heinricha Heinego. Urodziła mu sześcioro dzieci, z których jedno, Anna Freud, zostało później wybitną psychoanalityczką. Choć idealny obraz ich małżeństwa, naszkicowany przez Ernesta Jonesa w dziele „The Life and Works of Sigmund Freud”, został przez późniejszych badaczy złagodzony i zniuansowany, nie ulega wątpliwości, że Martha Bernays Freud była dla męża głęboko wspierającą osobą podczas burzliwej kariery. Wiele jednak wskazuje, że Zygmunt Freud był związany nie tylko z żoną, ale również z jej młodszą siostrą Minną. Minna była intelektualnie bliższa Zygmuntowi niż jego żona, a kiedy zamieszkała z nimi szybko stała się towarzyszką rozmów, sekretarką i osobą, z którą spędzał więcej czasu niż z Marthą. Zachowały się również dokumenty świadczące o tym, że Zygmunt i Minna wspólnie podróżowali, a nawet, że zatrzymywali się w hotelach jako mąż i żona. Niestety, wiele takich biograficznych smaczków nie dotrwało do naszych czasów. Najmłodsza córka Freuda, Anna, jego najbliższa doradczyni i kontynuatorka jego dzieła, po śmierci ojca zniszczyła wiele dokumentów, by te w przyszłości nie wpłynęły na wizerunek twórcy psychoanalizy. Gabinet przy Berggasse 19 Przez wszystkie lata pracy zawodowej Zygmunt Freud pracował w tym samym gabinecie mieszczącym się w jego domu przy ulicy Berggasse 19 w Wiedniu. W tej chwili mieści się tam Muzeum Zygmunta Freuda. Kolejne znajduje się w Londynie, do którego naukowiec musiał przenieść się po aneksji Austrii w 1938 roku. Tam również trafiły charakterystyczne meble z gabinetu terapeuty. Niedługo zabawił w swoim londyńskim mieszkaniu. Zmarł 23 września 1939 roku, trzy tygodnie po rozpoczęciu drugiej wojny światowej. Przez wszystkie lata pracy Freud koncentrował się na strukturze i funkcjonowaniu ludzkiej psychiki, szczególny nacisk kładąc na to, co nieświadome. Interesowały go źródła nerwic, marzenia senne, seksualność człowieka oraz wczesne doświadczenia dzieciństwa wpływające na osobowość. Rozwijał teorię popędów (libido, później także popęd śmierci), koncepcję id-ego-superego, a także badał mechanizmy obronne i procesy takie jak wyparcie, sublimacja czy przeniesienie. Jego prace obejmowały również analizę kultury, religii, sztuki i społeczeństwa – starał się pokazać, jak nieświadome konflikty jednostki odciskają się na życiu zbiorowym. W centrum zainteresowania Freuda zawsze pozostawało pytanie: jak ukryte pragnienia i lęki kształtują ludzkie myślenie, zachowanie i cierpienie psychiczne? A chociaż współcześnie wiele z jego poglądów zakwestionowano, to na zawsze pozostanie naukowcem, który uświadomił światu, iż człowiek jest bardziej skomplikowaną istotą, niż ktokolwiek mógł przypuszczać. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ten gaz może pomóc nawet połowie pacjentów z depresją. Pomaga tam, gdzie leki zawiodły
Aż 48% osób z diagnozą depresji cierpi na jej lekooporną postać. Badania wskazują na ogromną skalę problemu i nową nadzieję w postaci... podtlenku azotu, czyli gazu rozweselającego.
Nową nadzieję dla pacjentów z depresją lekooporną przynosi podtlenek azotu (N2O), znany także jako gaz rozweselający. Najnowsza metaanaliza, przeprowadzona przez zespoły badawcze z University of Birmingham, University of Oxford i Birmingham and Solihull Mental Health NHS Foundation Trust, wykazała, że N2O podawany pod kontrolą lekarza może przynieść szybkie i znaczące złagodzenie objawów depresji. Analizie poddano siedem badań klinicznych, w których oceniano skuteczność N2O u pacjentów z depresją, w tym również lekooporną. W trzech badaniach jednorazowa dawka 50-procentowego N2O przynosiła zauważalną poprawę nastroju już w ciągu 24 godzin. Choć efekt był krótkotrwały, to regularne dawki stosowane przez kilka tygodni dawały trwalsze rezultaty. Mechanizm działania N2O jest zbliżony do ketaminy – innego leku przeciwdepresyjnego o szybkim działaniu. Ma związek z wpływem na receptory glutaminianowe. Badania sugerują, że N2O może stać się elementem nowej terapii dla osób, u których standardowe metody leczenia zawiodły. Próby kliniczne i przyszłość leczenia depresji lekoopornej Zespół badawczy pracujący w ramach Mental Health Mission Midlands Translational Centre przygotowuje się do przeprowadzenia pierwszego badania klinicznego z użyciem N2O w leczeniu depresji w ramach NHS w Wielkiej Brytanii. Celem jest sprawdzenie, czy podtlenek azotu może być bezpiecznie i skutecznie włączony do ścieżki terapeutycznej dla pacjentów z ciężką depresją. Chociaż skutki uboczne, takie jak nudności, zawroty głowy czy ból głowy, występowały u części pacjentów, były one przemijające i nie wymagały interwencji medycznej. Badacze zaznaczają jednak, że konieczne są dalsze badania dotyczące długoterminowego bezpieczeństwa stosowania N2O oraz określenia optymalnych dawek i schematów podawania. Profesor Steven Marwaha podkreśla, że zastosowanie podtlenku azotu może być przełomem dla pacjentów, którym nie pomogły dotychczasowe metody. Dla wielu z nich każda nowa opcja terapeutyczna to szansa na odzyskanie nadziei i poprawę jakości życia. W ciężkiej depresji skuteczne mogą być m.in. elektrowstrząsy albo łagodniejsza elektrostymulacja. Obiecujące efekty dają też badania nad halucynogenną psylocybiną. Czym jest depresja lekooporna i kogo dotyczy? Depresja lekooporna (TRD – treatment-resistant depression) to forma depresji, która nie ustępuje mimo zastosowania co najmniej dwóch różnych leków przeciwdepresyjnych. Problem ten dotyka znaczną część osób cierpiących na depresję. Według najnowszych badań prowadzonych przez naukowców z University of Birmingham oraz Birmingham and Solihull Mental Health NHS Foundation Trust, aż 48% pacjentów z diagnozą depresji spełnia kryteria TRD. W badaniu, którego wyniki opublikowano w czasopiśmie „British Journal of Psychiatry”, przeanalizowano elektroniczne dokumentacje medyczne pacjentów z Wielkiej Brytanii. Ustalono, że 48% z nich próbowało co najmniej dwóch leków przeciwdepresyjnych, a 37% testowało cztery lub więcej preparatów, nie uzyskując przy tym znaczącej poprawy samopoczucia. Lekooporna depresja stanowi ogromne obciążenie zarówno dla samych chorych, jak i dla systemu ochrony zdrowia psychicznego. W tej grupie pacjentów znacznie częściej występują współistniejące problemy psychiczne i fizyczne. Badanie wykazało, że osoby z TRD mają o 35% wyższe prawdopodobieństwo cierpienia na zaburzenia osobowości oraz o 46% większe ryzyko chorób układu krążenia. Jak odkryto podtlenek azotu? Odkrywcą N2O był prezbiteriański pastor z Leeds, Joseph Priestley. Starał się doprowadzić do rozkładu termicznego saletrę amonową. Uzyskał z niej bezbarwny gaz o słodkawym smaku i zapachu. Jak przystało na prawdziwego uczonego, najpierw wypróbował go na sobie. To, co poczuł sprawiło, że natychmiast nazwał go „gazem rozweselającym”. Tak odkrył podtlenek azotu. Z gazem tym eksperymentował też Humphry Davy – brytyjski poeta i chemik. Podobnie jak Priestley, doświadczenia zwykł przeprowadzać najpierw na sobie samym, co o mały włos nie zakończyło przedwcześnie jego kariery. Był bliski uduszenia po wdychaniu tlenku węgla; równie fatalne skutki zaobserwował w przypadku dwutlenku (NO2) i tlenku azotu. Davy szybko doszedł do wniosku, że te dwa gazy to po prostu trucizny i skoncentrował się na podtlenku azotu. Popadł wręcz w uzależnienie od tej substancji, która potem zrobiła karierę w medycynie jako środek znieczulający, stosowany m.in. w stomatologii i położnictwie. Źródła: EBioMedicine, University of Birmingham, archiwum NG.
„Psychoza AI” – nowe zagrożenie ze strony sztucznej inteligencji
Chatbot jako powiernik i „przyjaciel”? Skutki takiego wykorzystania nie zawsze są pozytywne. Notuje się coraz więcej przypadków, w których interakcje z AI wzmacniają urojenia i zaburzenia psychiczne.
Spis treści Tragiczne przypadki psychozy AI Dlaczego AI pogłębia zaburzenia psychiczne? Potentaci AI zatrudniają psychiatrów Okazuje się że chatboty nie tylko potwierdzają złudne przekonania, ale też je wzmacniają, a nawet współtworzą. I dzieje się tak coraz częściej. „AI psychosis” (psychoza AI) nie jest oficjalną diagnozą, lecz terminem używanym do opisania takich przypadków. Tragiczne przypadki psychozy AI Już w 2023 roku duński psychiatra Søren Dinesen Østergaard w artykule na łamach „Schizophrenia Bulletin” ostrzegał, że rozmowy z AI mogą nasilać dysonans poznawczy i tworzyć podatny grunt do zaburzeń paranoidalnych. Coraz więcej badań opisuje przypadki, w których AI wzmocniło urojenia wielkościowe, religijne, czy prześladowcze. Choć nie ma jeszcze dowodów klinicznych, że korzystanie z chatbotów samoistnie wywołuje stany psychotyczne, coraz więcej przypadków wskazuje na poważne zagrożenie. Jak opisuje brytyjski Guardian, w 2023 r. pewien Belg odebrał sobie życie po tym, jak przez sześć tygodni „rozmawiał” z chatbotem AI na temat zagrożeń dla przyszłości Ziemi. Jego żona powiedziała belgijskiemu dziennikowi „La Libre”, że „bez tych rozmów wciąż by żył”. W kwietniu tego roku w USA 35-letni mieszkaniec Florydy został zastrzelony przez policję w innym incydencie związanym z chatbotem. Jego ojciec przekazał mediom, że mężczyzna uwierzył w istotę o imieniu Juliet, więzioną przez ChatGPT i „uśmierconą” przez OpenAI. Kiedy do mężczyzny, który miał zdiagnozowane zaburzenia afektywne dwubiegunowe i schizofrenię, przyszli funkcjonariusze, rzucił się na nich z nożem. Mężczyzna z Kanady po zadaniu ChatGPT prostego pytania o liczbę pi, popadł w trzytygodniową spiralę urojeniową. Chatbot przekonał go, że złamał tajemnice kryptograficzne i rozwiązał odwieczne problemy matematyczne. Następnie stwierdził, że te odkrycia czynią go zagrożeniem dla bezpieczeństwa narodowego, i nakazał skontaktować się z agencjami bezpieczeństwa w USA i Kanadzie. Dlaczego AI pogłębia zaburzenia psychiczne? Niektórzy użytkownicy, szczególnie ci już cierpiący na zaburzenia psychiczne, zaczynają przypisywać chatbotom świadomość, boską wiedzę, zdolność do miłości czy nadzoru nad ich życiem. Zdarza się, że osoby w stabilnym stanie psychicznym dzięki leczeniu, odstawiają leki pod wpływem rozmów z AI i trafiają do szpitali psychiatrycznych. Ten nieoczekiwany (a może jednak możliwy do przewidzenia) problem wynika z tego, że modele językowe nie są w stanie wykryć, że „rozmawiają” z osobą zaburzoną. Zaprojektowano je w jednym celu: do utrzymania rozmowy, dostosowania się do języka i tonu użytkownika i podtrzymania jego zaangażowania. Ich skłonność do schlebiania i potwierdzania opinii użytkownika sprawia, że nie korygują błędnych przekonań, lecz je wzmacniają i powstaje groźna spirala pogłębiająca obsesyjne przekonania (np. urojenia prześladowcze) i izolację społeczną. Oczywiście nie każdy użytkownik popadnie w paranoję po rozmowie z AI. Najbardziej narażone są osoby z historią psychozy lub chorób afektywnych, a także osoby podatne na teorie spiskowe, z trudnościami w regulacji emocji i bogatą wyobraźnią. Istotnym czynnikiem ryzyka jest czas – szczególnie długotrwałe, codzienne rozmowy z chatbotami. U niektórych osób może to być pierwszy moment ujawnienia się ukrytych wcześniej skłonności. Specjaliści podkreślają, że chatboty należy traktować jako narzędzia, a nie przyjaciół, powierników czy źródło wiedzy. Przestrzegają przed zwierzeniami czy traktowaniem ich jako emocjonalnego wsparcia. Potentaci AI zatrudniają psychiatrów Na razie ciężar odpowiedzialności spoczywa głównie na użytkownikach, lecz psychiatrzy i badacze apelują o systemowe rozwiązania. Brakuje formalnych badań i twardych danych, ale wielu ekspertów uważa, że nie należy czekać, tylko już działać. Potentaci AI powinni współpracować ze specjalistami od zdrowia psychicznego i osobami z doświadczeniem kryzysów psychotycznych, testować modele pod kątem potencjalnych zagrożeń i wprowadzać mechanizmy ostrzegawcze. OpenAI – twórca Chata GPT – zatrudniło już psychiatrę i zapowiedziało wprowadzenie zmian. Chat będzie sugerował użytkownikowi np. robienie przerw. Zostanie też wyposażony w narzędzia do wykrywania oznak kryzysu psychicznego. Część ekspertów twierdzi jednak, że potrzebne są głębsze zabezpieczenia, w tym monitorowanie w czasie rzeczywistym. Źródła: The Guardian, Psychology Today, TIME Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Posiadanie kota sprzyja rozwojowi schizofrenii? Neurolodzy potwierdzają niepokojący związek
Naukowcy przeanalizowali dane z kilkunastu krajów i doszli do zaskakujących wniosków. Okazuje się, że obecność kota w domu może podwoić ryzyko wystąpienia zaburzeń ze spektrum schizofrenii. Jak to możliwe?
W tym artykule: Konsekwencje toksoplazmozy Czym jest schizofrenia? Koty jako czynnik ryzyka Dwukrotnie większe ryzyko rozwoju schizofrenii Konieczne dalsze badania Australijscy naukowcy związani z Instytutem Mózgu oraz z Ośrodkiem Badań nad Zdrowiem Psychicznym działających przy Uniwersytecie w Queensland przeprowadzili metaanalizę 17 badań opublikowanych w ciągu ostatnich 44 lat w 11 krajach, w tym w USA i Wielkiej Brytanii. Wszystkie wspomniane badania koncentrowały się na przyczynach wystąpienia zaburzeń schizofrenicznych. – Znaleźliśmy związek między przebywaniem w towarzystwie kota a zwiększonym ryzykiem rozwoju zaburzeń związanych ze schizofrenią – wyjaśnia psychiatra John McGrath, jeden z autorów badania opublikowanego w czasopiśmie naukowym „Schizophrenia Bulletin”. Konsekwencje toksoplazmozy O możliwym związku między posiadaniem kota a ryzykiem rozwoju schizofrenii mówi się od 1995 roku. Już wówczas jako przyczynę sugerowano infekcję pasożytem o nazwie Toxoplasma gondii. To organizm zaliczany do protistów (pierwotniaków). Jednak dalsze badania w tym kierunku nie pozwoliły na wyciągnięcie jednoznacznych wniosków. Część z nich wykazywała, że rozwój schizofrenii w dorosłym życiu może wynikać z przebywania z kotami w okresie dzieciństwa. Część analiz nie wykazała jednak żadnego związku. 10 lat trzymał w sobie własne demony bojąc się poprosić o pomoc. Życie z psychozą Luke Watkin, uczeń ósmej klasy, pewnego dnia szedł sam szkolnym korytarzem, kiedy usłyszał dziwny i niepokojący dźwięk. Był to początek długiej i bardzo trudnej walki z demonami własnej... Niektóre z analizowanych badań łączą również ekspozycję na koty z wyższymi wynikami w skali mierzącej cechy związane ze schizofrenią oraz doświadczenia podobne do psychotycznych. Ale ponownie – nie wszystkie badania wykazują ten związek. Czym jest schizofrenia? Dodajmy, że schizofrenia to zaburzenie psychotyczne, które charakteryzuje się kilkoma grupami symptomów. Te można podzielić na negatywne i pozytywne. Wśród negatywnych można wyróżnić m.in. skłonność do sprzeczności – ambiwalencję (współistnienie sprzecznych uczuć) czy ambitendencję (współistnienie sprzecznych dążeń). A także problemy z okazywaniem emocji czy zaburzenia asocjacji: rozkojarzenie, brak logicznego związku między słowami itp. Objawy pozytywne, wbrew pierwszemu skojarzeniu, nie wiążą się z czymś pozytywnym, dobrym dla chorego, lecz z ogólnym nadmiarem. Do tego typu objawów zaliczamy np. omamy i urojenia. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) na schizofrenię choruje około 21 mln ludzi na całym świecie, a wskaźniki zachorowań rosną. Koty jako czynnik ryzyka Jaki związek może mieć pasożyt rozprzestrzeniający się przez spożycie niedogotowanego mięsa lub wypicie zanieczyszczonej wody z tą groźną chorobą? Ugryzienie przez zarażonego kota może przenosić T. gondii. Niebezpieczne jest też niehigieniczne obchodzenie się z odchodami zarażonego zwierzęcia. Szacuje się, że tylko w USA około 40 mln osób może być zarażonych T. gondii. W dodatku przechodzą chorobę bezobjawowo. Naukowcy odkrywają coraz dziwniejsze skutki, jakie mogą wywołać te infekcje. Tuż po przedostaniu się do naszego organizmu T. gondii zaczyna infiltrować centralny układ nerwowy i wpływać na neuroprzekaźniki. Działanie pasożyta zostało powiązane ze zmianami osobowości, pojawieniem się objawów psychotycznych i niektórymi zaburzeniami neurologicznymi. Dwukrotnie większe ryzyko rozwoju schizofrenii – Po uwzględnieniu zmiennych towarzyszących okazało się, że osoby narażone na kontakt z kotami miały około dwukrotnie większe ryzyko zachorowanie na schizofrenię – twierdzą naukowcy w artykule zatytułowanym „Posiadanie kota a zaburzenia związane ze schizofrenią i doświadczenia podobne do psychotycznych: Przegląd systematyczny i metaanaliza”. Podkreślmy, że 15 z 17 analizowanych badań było badaniami typu case-control. Tego rodzaju badania nie mogą udowodnić związku przyczynowo-skutkowego. Często nie uwzględniają czynników, które mogły mieć wpływ zarówno na ekspozycję, jak i na wynik. Badanie przeprowadzone w USA, w którym wzięło udział 354 studentów psychologii, nie wykazało związku między posiadaniem kota a schizofrenią. Jednak ci, którzy zostali ugryzieni przez kota, mieli wyższe wyniki w porównaniu z tymi, którzy tego nie doświadczyli. W innym badaniu, które obejmowało osoby z zaburzeniami psychicznymi i bez nich, odkryto związek między ugryzieniami kotów a wyższymi wynikami w testach mierzących określone doświadczenia psychologiczne. Zasugerowano jednak, że zamiast tego odpowiedzialne mogą być inne patogeny, takie jak bakteria Pasteurella multocida. Konieczne dalsze badania Naukowcy zgadzają się, że konieczne są szersze badania, zanim będziemy mogli dokonać jakichkolwiek ostatecznych interpretacji. – Nasz przegląd wykazał, że istnieje związek między posiadaniem kota w dzieciństwie a zaburzeniami związanymi ze schizofrenią – napisali autorzy. – Istnieje potrzeba przeprowadzenia większej liczby wysokiej jakości badań, opartych na dużych, reprezentatywnych próbach, aby lepiej zrozumieć posiadanie kota jako potencjalnego czynnika ryzyka zaburzeń psychicznych – dodali badacze. Źródło: Schizophrenia Bulletin. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zaskakująca psychologia. Czego możemy nauczyć się od psychopaty?
Psychopatia jest zazwyczaj kojarzona z brutalnością i przestępczością, ale niektóre jej cechy, takie jak odporność psychiczna, urok czy zdolność do koncentracji na celu, mogą być niezwykle przydatne w codziennym życiu i pracy. Dowiedz się, jak można wykorzystać te cechy w odpowiedni sposób, aby zwiększyć swoją efektywność i pewność siebie, a jednocześnie nie przekraczać granic etycznych.
Spis treści: Co to jest psychopatia i jakie cechy ją definiują? Jak psychopatyczne cechy mogą być przydatne w życiu zawodowym? Uczenie się od psychopatów: które cechy można zaadaptować? Opinie ekspertów na temat wykorzystania cech psychopatycznych Jakie są ryzyka związane z adaptacją psychopatycznych cech? Podsumowanie: Czy warto uczyć się od psychopatów? Co to jest psychopatia i jakie cechy ją definiują? Psychopatia to zaburzenie osobowości charakteryzujące się m.in. brakiem empatii, manipulacją, chłodnym podejściem emocjonalnym oraz dążeniem do osiągnięcia celów bez względu na koszty. Osoby o cechach psychopatycznych potrafią zachowywać się w sposób wyrafinowany i urokliwy, co sprawia, że mogą osiągać sukcesy, zarówno w sposób zgodny z normami społecznymi, jak i łamiąc te normy. Definicja psychopatii według Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne definiuje psychopatię jako antyspołeczne zaburzenie osobowości, objawiające się m.in. nieszanowaniem norm społecznych, brakiem hamulców moralnych oraz instrumentalnym traktowaniem ludzi. Szacuje się, że jedna osoba na sto może wykazywać psychopatyczne cechy, choć zazwyczaj w łagodnej formie. Cechy psychopatyczne: urok, chłód emocjonalny, koncentracja na celu Osoby o psychopatycznych skłonnościach często cechuje urok osobisty, chłodna racjonalność, zdolność do podejmowania ryzyka i odporność psychiczna. Psychopatyczne podejście do życia oznacza pełne skupienie na celu i brak rozpraszania się negatywnymi emocjami czy wątpliwościami moralnymi. Jak psychopatyczne cechy mogą być przydatne w życiu zawodowym? Coraz częściej mówi się o tzw. „funkcjonalnych psychopatach” – ludziach, którzy wykazują psychopatyczne cechy, ale skutecznie funkcjonują w społeczeństwie, odnosząc sukcesy w karierze zawodowej. Należą do nich m.in. menedżerowie wysokiego szczebla, chirurdzy, prawnicy czy żołnierze jednostek specjalnych. Psychopatia w zarządzaniu i korporacjach Jak zauważa Kevin Dutton, psycholog społeczny z Oksfordu i autor książki „Mądrość psychopatów”, psychopatyczne cechy mogą być niezwykle pomocne w zarządzaniu i pracy w korporacjach. „Psychopatia jest niczym światło słoneczne: jego nadmiar może wywołać raka i zabić, ale jeśli wystawiamy się na jego działanie z umiarem, ma dobroczynny wpływ na jakość naszego życia i zdrowie” – pisze Dutton. Psychopaci w środowisku biznesowym mogą wykazywać cechy takie jak zdecydowanie, odporność na stres i gotowość do podejmowania trudnych decyzji. Odporność psychiczna i podejmowanie ryzyka Osoby o cechach psychopatycznych charakteryzują się wysoką odpornością psychiczną. Dr Paweł Boguszewski, neurofizjolog, podkreśla: „Możemy podpatrzyć u psychopatów to, co daje im tak dużą skuteczność w działaniu: chłodne patrzenie na rachunek zysków i strat”. Taka umiejętność pozwala na skuteczne zarządzanie emocjami i minimalizowanie wpływu stresu w sytuacjach zawodowych. Uczenie się od psychopatów: które cechy można zaadaptować? Nie wszystkie cechy psychopatyczne są destrukcyjne. Niektóre z nich, takie jak skupienie na celu czy kontrola nad emocjami, mogą być bardzo pomocne w życiu codziennym i zawodowym. Oto kilka cech, które warto wziąć pod uwagę: Chłodne podejmowanie decyzji. Psychopaci są mistrzami w podejmowaniu decyzji bez emocjonalnych zakłóceń. Skupiają się na faktach i analizie korzyści, co jest cenną umiejętnością w zarządzaniu projektami czy negocjacjach. Brak emocjonalnych rozproszeń pozwala na bardziej efektywne działanie w sytuacjach kryzysowych. Skupienie na celu bez rozpraszania się. Wielu z nas ma skłonność do rozpraszania się lub ulegania negatywnym emocjom, co obniża naszą produktywność. W tym kontekście psychopaci mogą być wzorem. Jak zauważa dr Boguszewski: „Czasami warto po prostu skupić się na celu i nie pozwalać samemu sobie przeszkadzać”. Nauczenie się odcięcia od rozpraszaczy, takich jak media społecznościowe, może znacząco zwiększyć naszą efektywność. Opinie ekspertów na temat wykorzystania cech psychopatycznych Wielu autorytetów z dziedziny psychologii zgadza się, że niektóre cechy psychopatyczne mogą być korzystne, o ile są używane w odpowiednich dawkach. Kevin Dutton: „Psychopatia jest jak światło słoneczne” Dutton wielokrotnie podkreśla, że psychopatia może mieć swoje pozytywne strony. Umiejętność kontrolowania emocji i podejmowania trudnych decyzji bez zbędnych wątpliwości może być kluczem do sukcesu w wielu dziedzinach życia. Dr Paweł Boguszewski: „Uczmy się od psychopatów skuteczności” Boguszewski sugeruje, że warto przyswoić sobie umiejętność chłodnego podejmowania decyzji i unikania emocjonalnych rozproszeń, które mogą hamować naszą efektywność. „Mamy skłonność do rozpraszania się czy też ulegania negatywnym emocjom, zniechęceniu. Wtedy szukamy jakiegoś zastępczego zajęcia. Czasami warto po prostu skupić się na celu i nie pozwalać samemu sobie przeszkadzać”. Jon Ronson: „Nie chcę być psychopatą, ale zazdroszczę im” Jon Ronson, autor książki „Czy jesteś psychopatą?”, mówi wprost: „Świat, jaki stworzyliśmy, nagradza psychopatyczne zachowania: płaci miliony dolarów psychopatycznym dyrektorom za to, że zachowują się po prostu podle wobec swoich podwładnych”. Jednak dodaje, że sam wolałby być kimś innym i pokonywać trudności poprzez etykę, empatię i uczciwość. Jakie są ryzyka związane z adaptacją psychopatycznych cech? Chociaż niektóre cechy psychopatyczne mogą być korzystne, istnieje ryzyko ich nadmiernego zastosowania. Przesadne użycie cech psychopatycznych Zbyt duża dawka chłodu emocjonalnego czy egoizmu może prowadzić do alienacji i problemów interpersonalnych. Kevin Dutton podkreśla: „Przesunięcie w górę suwaka bezwzględności, odporności psychicznej i działania może uczynić nas bardziej asertywnymi, ale jeśli przesuniemy go za wysoko – ryzykujemy przemianę w tyrana”. Balans między zdrowym egocentryzmem a manipulacją Zdrowy egocentryzm może pomóc w unikanie manipulacji, ale jego nadużycie prowadzi do nadużywania zaufania innych i skrajnie destrukcyjnych zachowań. Dr Paweł Boguszewski zauważa, że: „Uczenie się zdrowego egocentryzmu to po prostu uświadomienie sobie, że czasami ulegamy emocjonalnej manipulacji i zgadzamy się nawet na rzeczy, które nie są dla nas korzystne”. Podsumowanie: Czy warto uczyć się od psychopatów? Podczas gdy psychopatia w swojej skrajnej formie może być destrukcyjna, wiele cech psychopatycznych, takich jak odporność psychiczna, urok, czy zdolność do chłodnego podejmowania decyzji, mogą okazać się przydatne w codziennym życiu i pracy. Kluczem jest świadome ich wykorzystywanie w odpowiednich dawkach i w odpowiednim kontekście. W ten sposób można skorzystać z ich potencjału bez ryzyka popadnięcia w skrajności. Najważniejsze, aby swoim zachowaniem nie krzywdzić innych ludzi. Źródła: National Geographic Polska Kevin Dutton, „Mądrość psychopatów” Jon Ronson, „Czy jesteś psychopatą?” Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN
O czym najczęściej mówią psychopaci? Tak można ich rozpoznać według eskpertów
Psychopaci są bohaterami niezliczonych powieści i filmów kryminalnych. Nie są to jednak postacie fikcyjne. Wśród 8 miliardów ludzi na świecie nie brakuje zaburzonych psychicznie przestępców. Czy można ich rozpoznać, zanim dojdzie do tragedii? Oto wskazówki badaczy.
W tym artykule: Czym jest osobowość psychopatyczna? O czym rozmawiają osadzeni psychopaci? Czy tak rozpoznasz psychopatę? Niekoniecznie Psychopaci zajmują nie tylko autorów kryminałów, ale też kryminologów i psychologów. To, jakie cechy łączą osoby o takiej osobowości, jest tematem coraz większej liczby badań. Jedno z opracowań sugeruje, że psychopatę można poznać nawet po tym, jaką kawę pije. Czym jest osobowość psychopatyczna? Na wstępie warto jednak podkreślić, że bycie psychopatą nie jest jednoznaczne z byciem przestępcą. Taki stereotyp to pokłosie cieszących się rosnącą popularnością kryminałów, w których osoby cierpiące na zaburzenia psychiczne są przedstawiane jako niebezpieczne i niezrównoważone. W rzeczywistości zaburzeń psychicznych, w tym zaburzeń osobowości, jest kilkadziesiąt. Dzięki większej świadomości społecznej osoby borykające się z nimi są coraz rzadziej stygmatyzowane. Częstsze diagnozy i leczenie (zarówno psychoterapia, jak i farmakoterapia) pomagają funkcjonować im na co dzień bez większych problemów. Osobowość psychopatyczna to inaczej osobowość dyssocjalna lub antyspołeczne zaburzenie osobowości. Osoby dotknięte nim przejawiają większe skłonności do łamania norm społecznych i lekceważenia praw oraz uczuć innych ludzi. Typowe dla psychopatów zachowania to także częste kłamanie, impulsywność, niskie lub wręcz zerowe poczucie odpowiedzialności czy nieumiejętność budowania trwałych relacji. O czym rozmawiają osadzeni psychopaci? Według badaczy z Uniwersytetu Cornella w USA ludzi z osobowością psychopatyczną można rozpoznać również po tym, jakie tematy poruszają w rozmowach najczęściej. Odkrycie sugeruje również, że są pewne kwestie, których potencjalni psychopaci unikają. Badania zostały przeprowadzone na podstawie szczegółowych rozmów z 52 skazanymi mordercami. Tematem rozmów były ich przestępstwa. Co ważne, 14 z rozmówców zdiagnozowano jako psychopatów. U pozostałych nie stwierdzono antyspołecznego zaburzenia osobowości. Zapisy rozmów zostały następnie przeanalizowane pod kątem różnic w wypowiedziach psychopatów i osób bez takiej diagnozy. Wyniki wykazały, że psychopaci bardziej starali się usprawiedliwiać swoje przestępstwa. To akurat nie powinno być większym zaskoczeniem. Badacze zauważyli jednak, że osoby z zaburzeniem dwukrotnie częściej niż osoby niebędące psychopatami poruszały trzy konkretne tematy: jedzenie, seks i pieniądze. – Historie psychopatów często zawierały szczegóły dotyczące tego, co jedli w dniu popełnienia przestępstwa – można przeczytać w „Cornell Chronicle”. Znacznie rzadziej rozmawiali za to o bardziej społecznych tematach, takich jak: rodzina, religia czy szeroko rozumiana duchowość. Ciekawostki o mózgu. Neurony babci, prawdziwa liczba szarych komórek i mit wykorzystywania tylko 10% mózgu Czy wiecie, czym jest glej, co robią neurony egocentryczne i gdzie mamy drugi mózg? Przedstawiamy ciekawostki o mózgu, które was zaskoczą. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ciekawostki-o-mozgu-neurony-babci-prawdziwa-liczba-szarych-komorek-i-mit-wykorzystywania-tylko-10-mozgu-fot-getty-images-7969de1.jpg" width="938" height="625" alt="Ciekawostki o mózgu. Neurony babci, prawdziwa liczba szarych komórek i mit wykorzystywania tylko 10% mózgu (fot. Getty Images)" title="Ciekawostki o mózgu. Neurony babci, prawdziwa liczba szarych komórek i mit wykorzystywania tylko 10% mózgu (fot. Getty Images)" /> Czy tak rozpoznasz psychopatę? Niekoniecznie Autorzy badania zaznaczają, że ich wnioski z analizy nie powinny być traktowane dosłownie. To, że ktoś często mówi o seksie, jedzeniu czy pieniądzach nie musi oznaczać, że ma osobowość psychopatyczną. Naukowcy zaznaczają, że ich badanie miało na celu ustalenie spostrzeżeń, które mogą pomóc organom ścigania. Analiza dotyczyła bowiem wyłącznie morderców opowiadających historię własnych przestępstw. Badacze twierdzą, że powód dla którego psychopaci tak szczegółowo opowiadali o jedzeniu w dniu, w którym kogoś zabili (tak jak o pieniądzach, jakie wydali na dokonanie zbrodni) wynika ze sposobu w jaki patrzą na świat. – Ten schemat sugeruje, że psychopaci częściej postrzegają przestępstwo jako logiczny wynik planu (coś, co „musiało” zostać zrobione, aby osiągnąć cel) – tłumaczą. Badanie wykazało również, że psychopaci mają tendencję do częstego mówienia „ponieważ”. Spójnik pozwala im wyjaśnić przyczynę i skutek swoich zachowań. Wtrącają też często „yyy” i „uhh”. Jako że mają problemy z okazywaniem emocji, jest to ich sposób na dodanie wypowiedzi odrobiny naturalności. Źródło: Cornell Chronicle. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Megalofobia to bardzo rzadkie zaburzenie. Jest jednak wyjątkowo uciążliwa
Niektóre osoby zaczynają odczuwać irracjonalny lęk, a czasami nawet paniczny strach, gdy w zasięgu ich wzroku pojawiają się duże obiekty. Takie zaburzenie jest określane jako megalofobia. Co to takiego? Jak objawia się to zaburzenie i jakie czynniki leżą u jego podstaw? Na każde z tych pytań odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Geneza lęku Co to jest megalofobia? Jakie są objawy megalofobii? Jakie są przyczyny megalofibii? Fobie przybierają najróżniejsze postacie. Niektórzy boją się pająków, inni doznają panicznego lęku w ciasnych pomieszczeniach. Megalofobia różni się od najbardziej typowych zaburzeń lękowych. Ta rzadko występująca przypadłość może znacząco utrudnić codzienne funkcjonowanie. Nic dziwnego. W końcu ze wszystkich stron otaczają nas ogromne obiekty, będące wytworem natury lub człowieka. A to właśnie one stanowią czynnik wyzwalający strach u osób ze stwierdzoną megalofobią. Geneza lęku Strach towarzyszy ludziom od zarania dziejów. Choć stan silnego napięcia emocjonalnego jest czymś, czego wolimy unikać, w praktyce okazuje się jedną z najbardziej przydatnych cech pierwotnych. To właśnie lęk czyni nas bardziej wyczulonymi na zagrożenia. Wzmaga ostrożność i mobilizuje do działania. W czasach, gdy człowiek był całkowicie uzależniony od środowiska naturalnego, strach pozwalał przetrwać naszym przodkom. Także obecnie niejednokrotnie zdarza się, że ten stan ratuje nam życie. Jednak współcześnie lęk coraz częściej przybiera charakter irracjonalny i pojawia się w sytuacjach, które nie stwarzają dla nas żadnego zagrożenia. Gdy strach staje się nieproporcjonalny lub nieuzasadniony i ma charakter trwały, należy mówić o fobii. Do takich zaburzeń należy choćby arachnofobia, tafefobia czy klaustrofobia, ale także rzadziej występująca megalofobia. Co to takiego? Co to jest megalofobia? Megalofobia (mega – wielki; fobia – strach) to stan zaburzenia lękowego, w którym osoba chora doświadcza strachu przed dużymi przedmiotami. Dotyczy to zarówno rzeczy wytworzonych przez ludzi, jak i naturalnych tworów. Czynnikiem wyzwalającym lęk jest rozmiar. Quetzalcoatl to największe latające stworzenie w historii. Był rozmiarów żyrafy, ale polował jak czapla Quetzalcoatl był największym latającym stworzeniem, jakie kiedykolwiek żyło. Jednak przez wiele lat paleontolodzy nie wiedzieli o kecalkoatlu prawie nic. Dopiero niedawno odkryli, jak ten wiel... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/quetzalcoatl-to-najwieksze-latajace-stworzenie-w-historii-byl-rozmiarow-zyrafy-ale-polowal-jak-czapla-ryc-shutterstock-227ea95.jpg" width="938" height="654" alt="Quetzalcoatl to największe latające stworzenie w historii. Był rozmiarów żyrafy, ale polował jak czapla (ryc. Shutterstock)" title="Quetzalcoatl to największe latające stworzenie w historii. Był rozmiarów żyrafy, ale polował jak czapla (ryc. Shutterstock)" /> Zatem atak megalofobii może wywołać widok górskiego szczytu, wysokiego wodospadu lub nawet dużego drzewa czy zwierzęcia, a także wieżowca, samolotu czy statku. Zdarza się nawet, że osoby cierpiące na tą chorobę odczuwają irracjonalny lęk, gdy w zasięgu ich wzroku znajdzie się zwykły przedmiot codziennego użytku, powiększony do dużych rozmiarów. Takim czynnikiem może być np. zdjęcie produktu spożywczego na dużym plakacie reklamowym. Jakie symptomy odczuwa chory, gdy zostaje wystawiony na działanie czynnika wyzwalającego? Jakie są objawy megalofobii? Objawy towarzyszące megalofobii mają charakter zarówno psychiczny, jak i fizyczny. Chory odczuwa całkowitą bezradność w obliczu czegoś wielkiego, czemu nierzadko towarzyszy nieuzasadniony lęk przed śmiercią. Kontakt z ogromnym obiektem może wywołać napad płaczu, drżenie rąk, kołatanie serca, zawroty głowy, hiperwentylację i nudności. W DSM-5 (obowiązująca od 2013 roku klasyfikacja zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego) megalofobia jest klasyfikowana jako rodzaj zaburzenia lękowego. Autorzy dokumentu określili szereg cech występujących u osób dotkniętych tą chorobą, na podstawie których można ją rozpoznać. Należą do nich: silny strach lub niepokój w obecności dużych obiektów, który prawie zawsze pojawia się natychmiast, aktywne unikanie sytuacji związanych z dużymi obiektami, co prowadzi do odczuwania istotnego dyskomfortu w życiu codziennym (np. zaburza życie towarzyskie lub zawodowe). Jeżeli takiego stanu nie można wytłumaczyć istnieniem innych chorób i zaburzeń, a strach jest odczuwany przynajmniej od sześciu miesięcy, wówczas symptomy najprawdopodobniej wskazują na megalofobię. Jakie są przyczyny megalofibii? W tym miejscu pojawia się jednak istotne pytanie. Skąd bierze się irracjonalny strach przed dużymi obiektami? Specjaliści nie wskazują na jedną przyczynę. Tak jak w przypadku pozostałych zaburzeń lękowych, megalofobię może wywoływać kilka czynników. Czynniki wyuczone Zdaniem ekspertów, to specyficzne zaburzenie może być rodzajem zachowania wyuczonego. Osoba chora zakodowała sobie, że duże obiekty są w jakiś sposób niebezpieczne. Może mieć to związek z traumatycznymi doświadczeniami z przeszłości, przede wszystkim z okresu dziecięcego (ale nie tylko). Czynniki biologiczne Jest jednak prawdopodobne, że u podstaw tego zaburzenia mogę leżeć także czynniki biologiczne. Człowiek rozumny wyewoluował z hominidów, które na Ziemi pojawiły się około 4,5 mln lat temu. W trwającym miliony lat procesie ewolucji „zgubiliśmy” niektóre cechy naszych przodków, ale wiele z nich zachowaliśmy. Instynkt przetrwania jest jednym z najpierwotniejszych naturalnych mechanizmów obronnych, a jego nieodłączną częścią składową jest lęk. Niektórzy naukowcy przypuszczają, że megalofobia, podobnie jak inne fobie, to ślad po dawnych dominujących instynktach, które nakazywały naszym przodkom unikać zjawisk, obiektów i istot potencjalnie niebezpiecznych. Istnieje też teoria, że irracjonalny charakter lęku towarzyszącego megalofobii jest wynikiem połączenia obu czynników: wyuczonego i biologicznego. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zespół Cotarda – przez tę chorobę możesz być jak zombie. Pacjenci zachowują się jak żywe trupy
Czujesz, że twoje ciało gnije i że znalazłeś się w piekle. To nie religijna psychoza, lecz wynik „obsesji na punkcie własnej śmiertelności”, czyli zespół Cotarda.
W tym artykule: Psychoza wendingo zmienia człowieka w ludożercę Zespół Cotarda, czyli syndrom chodzącego trupa Obsesja na punkcie własnej śmiertelności To przerażające, ale są choroby – i to nie wywołane przez bakterie czy wirusy – przez które możemy czuć się jak „żywe trupy”. Chodzi o zaburzenia psychiczne. W różnych kulturach pojawiają się rozmaite charakterystyczne odmiany psychoz. W Azji znamy np. koro (strach przed postępującym zanikaniem członka) czy amok (gwałtowna żądza mordu). Ataki agresji i zaburzenia świadomości wywołują też ostre psychozy splątaniowe (bouffee confusionelle delirante), spotykane na Haiti oraz w Afryce Zachodniej. Psychoza wendingo zmienia człowieka w ludożercę Wśród północnoamerykańskich Indian zdarza się niezwykle ciekawa psychoza wendigo. To stan lękowy prowadzący u chorego do przekonania, że został zamieniony w mitycznego indiańskiego potwora-ludożercę. Człowiek ten zaczyna funkcjonować jak kanibal, rzuca się na ludzi niczym krwiożerczy zombie z horrorów. Czy wiedźmini istnieli naprawdę? Tak w dawnej Polsce zwalczano upiory „Wiedźmin” to dziś nie tylko książki, ale też gry komputerowe, seriale i inne gadżety osadzone w świecie stworzonym przez Andrzeja Sapkowskiego. Czy słynny Geralt z Rivii miał swoich p... Pierwszy znany przypadek tak opisuje Nathan Constantine w Historii kanibalizmu: „W roku 1879 Indianin Cree znany jako Katist Chen spotkał takiego stwora – lub jak sądziła większość, wymyślił sobie tę legendę, aby usprawiedliwić swoje zbrodnie. Chen zamordował i zjadł swoją matkę, żonę, brata i sześcioro dzieci podczas łowieckiej wyprawy. Podczas przewodu sądowego utrzymywał, że wszyscy oni zmarli z głodu; tłumaczenie to jednak oddalono i posłano go na szubienicę”. „Czekając w więzieniu na wykonanie wyroku, powiedział księdzu, że zabił swoją rodzinę, ponieważ opętał go wendigo. Twierdził też, że przyznaje się tak późno, ponieważ wendigo odwiedzał go w więzieniu i zmusił do tego wyznania”. Przypadków było znacznie więcej. Na przełomie XIX i XX wieku smutną sławę zdobył nawet szaman Jack Fiddler, znany jako pogromca upiorów wendigo. Zespół Cotarda, czyli syndrom chodzącego trupa Wszystko to jednak blednie wobec tzw. zespołu Cotarda. Ta choroba, nie przypadkiem nazywana „zespołem chodzącego trupa” (walking corpse syndrome), faktycznie fizycznie upodabnia nas do zombie. Wpadający w psychotyczny stan chory jest przekonany, że nie żyje. Czuje, że jego ciało gnije, że toczą je robaki. Pogrążony w depresji, zaniedbany, wychudzony, snuje się, przytrzymując ścian. Krótko mówiąc, zaczyna zachowywać się i wyglądać jak żywy trup. Po raz pierwszy opisał taki przypadek jako nieznane dotąd zaburzenie francuski neurolog Jules Cotard w 1882 r. w pracy „Du délire de négation”. Jego pacjentka, niejaka Mademoiselle X, utrzymywała, że nie jest już żywym człowiekiem, lecz pseudo-ludzką skorupą pozbawioną wnętrzności. Miała halucynacje wzrokowe i słuchowe. Zaprzeczała, by wzięła ślub, miała rodziców i dzieci. Córkę uważała za szatana w przebraniu. Jej rodzinny Paryż nie istniał, wokół widziała tylko piekło. Uważała, że została skazana na wieczne potępienie. Wieczne, a zatem odmawiała jedzenia, przez co zagłodziła się na śmierć. Świeższy przykład stanowi historia pewnego Szkota z roku 1990 r. W wyniku wypadku motocyklowego doznał uszkodzenia mózgu. Matka zabrała go ze szpitala w Edynburgu do Afryki. Tam, być może pod wpływem wysokich temperatur, mężczyzna zaczął twierdzić, że nie żyje i trafił do piekła. Z kolei w 2003 r. pewien Grek trafił do szpitala, bo zapewniał, że jego czaszka jest pusta, nie ma już w niej mózgu. Dwa lata później pewien Irańczyk zapewniał nie tylko, że jest martwy, lecz także, że zamienił się w psa. W roku 2008 mieszkanka Nowego Jorku wymagała opieki medycznej po tym, jak uparcie twierdziła, że cuchnie gnijącym, rozkładającym się ciałem i powinna wylądować w kostnicy. W 2012 r. także w Japonii pewien pacjent zgłosił się do lekarzy, twierdząc, że nie żyje. Obsesja na punkcie własnej śmiertelności Skąd to się bierze? Do zespołu Cotarda może prowadzić, zdaniem badaczy, „obsesja na punkcie własnej śmiertelności”. Lecz lekarze nie są pewni przyczyn choroby. Uważają, że zagrożone nią są osoby w depresji, o hipochondrycznym usposobieniu lub mające zaburzenia schizoidalne. Najgorsze, że ciężko z tego zaburzenia wyjść. Zwłaszcza, jeśli chory gotowy jest udowodnić innym, że nie żyje. A to prowadzi już do prób samobójczych albo zagłodzenia się na śmierć, jak w przypadku Mademoiselle X. Całe szczęście, to niezwykle rzadki zespół chorobowy. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Harry Eiss, Divine Madness, Cambridge Scholars Publishing 2011 Nathan Constantine, Historia kanibalizmu, Bellona 2007 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Psylocybina, która występuje w grzybach halucynogennych, łagodzi objawy depresji. Potwierdzają to naukowcy
Depresja jest jednym z najpoważniejszych zaburzeń psychicznych na świecie. Leczy się ją głównie za pomocą leków przeciwdepresyjnych oraz psychoterapią. Najnowsze badania dowodzą, że w terapii skuteczna jest psylocybina. To alkaloid o właściwościach psychodelicznych, który występuje naturalnie w setkach gatunków tzw. grzybów halucynogennych.
W tym artykule: Psylocybina poprawia komunikację mózgową Dwie próby wykazały pozytywne skutki psylocybiny Potrzebne są dalsze badania nad bezpieczeństwem terapii psylocybiną Jak działa psylocybina? Według danych WHO z depresją zmaga się ponad 300 milionów osób na całym świecie. Dotyka ona ponad milion Polaków. Objawia się zaburzeniami nastroju, utratą zainteresowań, zmniejszoną energią i aktywnością. W początkowych etapach depresji ludzie często nie zdają sprawy z wagi problemu, a wiele osób ją bagatelizuje. To olbrzymi błąd, ponieważ jednym z najtragiczniejszych skutków tego zaburzenia są samobójstwa. Psylocybina poprawia komunikację mózgową Najnowsze badania na temat leczenia depresji zostały opublikowane w artykule, który ukazał się na łamach renomowanego czasopisma naukowego „Nature Medicine”. Okazuje się, że psylocybina, która występuje naturalnie w grzybach halucynogennych, poprawia komunikację w mózgu. – Po raz pierwszy odkryliśmy, że psylocybina działa zupełnie inaczej niż zwykłe leki antydepresyjne. Dzięki niej mózg staje się bardziej „elastyczny” – mówi prof. David Nutt, neuropsychofarmakolog z Imperial College London. Pierwsze miasto w USA przestaje ścigać za grzyby halucynogenne Głosowanie w Denver rozstrzygnięte zostało dosłownie o włos - 50,6% mieszkańców opowiedziało się za rozluźnieniem prawnego gorsetu dla grzybków. Depresja prowadzi do nieprawidłowego funkcjonowania dwóch neuroprzekaźników w naszym mózgu. Chodzi o serotoninę i noradrenalinę. Dwie próby wykazały pozytywne skutki psylocybiny Naukowcy przeprowadzili eksperyment z wykorzystaniem psylocybiny. W pierwszej próbie pacjenci otrzymali doustnie dwie dawki tego związku chemicznego: 10 mg i 25 mg w odstępie tygodnia. U badanych zdiagnozowano depresję, która była bardzo oporna na leczenie farmakologiczne. Badacze skanowali mózg pacjenta za pomocą rezonansu magnetycznego. W drugiej próbie badani byli ludzie, u których wykryto bardzo poważne zaburzenia depresyjne. Otrzymali oni dwie dawki psylocybiny po 25 mg w odstępie 3 tygodni. Badani w tzw. międzyczasie otrzymywali również naprzemiennie escitalopram oraz placebo. Łącznie przebadano ok. 60 osób. Okazało się, że w obydwu przypadkach reakcja na psylocybinę była natychmiastowa, trwała, a co najważniejsze – skuteczna. U wszystkich badanych alkaloid spowodował, że poprawiła się zdolność komunikacyjna między regionami mózgu, które bogate są w receptory serotoninowe, zwane również 5-HT. Receptory te pośredniczą w działaniu serotoniny. 50 – tyle słów może liczyć „język” grzybów. Naukowiec twierdzi, że grzyby używają elektryczności do komunikowania się To byłaby sensacja. Nowe badanie wykazało, że aktywność elektryczna grzybów przebiega według określonych wzorów. Według autora badania przypominają one strukturą ludzką mowę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/50-tyle-slow-moze-liczyc-jezyk-grzybow-naukowiec-twierdzi-ze-grzyby-uzywaja-elektrycznosci-do-komunikowania-sie-fot-getty-images-8f5668b.jpeg" width="938" height="633" alt="50 – tyle słów może liczyć „język” grzybów. Naukowiec twierdzi, że grzyby używają elektryczności do komunikowania się (fot. Getty Images)" title="50 – tyle słów może liczyć „język” grzybów. Naukowiec twierdzi, że grzyby używają elektryczności do komunikowania się (fot. Getty Images)" /> Potrzebne są dalsze badania nad bezpieczeństwem terapii psylocybiną Naukowcy zwrócili uwagę, że objawy depresji zmniejszały się zazwyczaj już jeden dzień po podaniu psylocybiny. – To potwierdza nasze przewidywania, że związek ten może być realną alternatywą w leczeniu depresji – mówi prof. Nutt. Dodaje również, że psylocybina była niekiedy skuteczniejsza niż inne antydepresanty. Badacze przyznają jednak, że nie wiedzą jeszcze, jak długo trwają zmiany w aktywności mózgu podczas terapii psylocybiną. Dodają również, że potrzebne są dalsze badania, ale jest to na pewno krok w dobrym kierunku. – Wiemy, że w niektórych przypadkach może nastąpić nawrót zaburzeń psychicznych – mówi Robin Carhart-Harris, neurobiolog z Centrum Badań Psychodelicznych Imperial College London. Należy przede wszystkim sprawdzić, na ile jest to również bezpieczne w dłuższej perspektywie. Czy halucynogenne grzybki mogą leczyć depresję? Już od jakiegoś czasu testowane jest działanie zawartej w halucynogennych grzybach psylocybiny, która może okazać się niezwykle pomocna w medycynie. Jak działa psylocybina? Uczeni podkreślają, że są to dopiero badania wstępne i należy poczekać z hurraoptymizmem. Psylocybina może oczywiście może być pomocna w terapii psychiatrycznej, ale nie można zapominać o jej skutkach ubocznych. Jej zażycie wywołuje podobne przeżycia do tych, które pojawiają się po zażyciu LSD. To m.in. zmiana percepcji zmysłowej i uczucie euforii. Może również wywoływać napady lęku i paniki, a nawet zwiększać ryzyko wystąpienia psychozy. Dodatkowo istnieje ryzyko, że po odstawieniu tej substancji, stany depresyjne mogą się znacznie pogłębić. Źródło: Nature Medicine.
Dieta może chronić przed ADHD. Naukowcy udowodnili to za pomocą badań mózgu u dzieci
Lekarze z Holandii wykazali, że zmiana diety pomaga ograniczyć objawy ADHD u dzieci. Nie chodzi tu jednak o wyeliminowanie cukru z jadłospisu.
W tym artykule: Dieta ograniczyła objawy ADHD i zmieniła aktywność mózgu Na czym polega dieta oligoantygenowa? Cukier nie wywołuje nadpobudliwości u dzieci Dogoterapia pomaga na ADHD Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) to zaburzenie występujące u kilku procent dzieci. Stanowi poważny problem, utrudniając uczenie się i zaburzając relacje społeczne. Można je leczyć farmakologicznie, lecz analizowane są też inne sposoby. Uczeni z holenderskiego Uniwersytetu Wageningen wykazali, że skuteczną metodą ograniczenia objawów ADHD może być zmiana diety. Wyeliminowanie z niej niektórych produktów prowadzi do drastycznej poprawy zachowania. Pracę naukową na ten temat opublikowało czasopismo „Scientific Reports”. Dieta ograniczyła objawy ADHD i zmieniła aktywność mózgu Naukowcy zastosowali tzw. dietę oligoantygenową. 53 dzieci biorące udział w badaniach było na niej przez pięć tygodni. Po tym czasie ich rodzice zaobserwowali zdecydowane zmniejszenie się objawów ADHD. Schizofrenia, autyzm, ADHD, opóźnienie rozwoju: poważne infekcje u dzieci są powiązane z zaburzeniami psychicznymi Nowe badanie opublikowane przez JAMA Psychiatry pokazuje, że infekcje wymagające hospitalizacji zwiększają takie ryzyko aż o 84%, oraz o 42% prawdopodobieństwo użycia leków psychotropowych. Aby potwierdzić efekty, uczeni porównali aktywność mózgów uczestników badania. Wykonali u nich badanie rezonansem jądrowym (MRI) przed włączeniem diety i po pięciu tygodniach jej stosowania. Okazało się, że dzięki diecie wzrosła aktywność obszaru mózgu zwanego przedklinkiem. Aktywność tej części płata ciemieniowego spada w AHDH, a rośnie m.in. pod wpływem leków na ADHD takich jak metylofenidat. Taki efekt zaobserwowano u ponad 60 proc. badanych dzieci. – To ważny krok w badaniach nad ADHD i żywieniem. Wykazaliśmy, że dieta prowadzi nie tylko do subiektywnej zmiany objawów, ale też do obiektywnie potwierdzonych zmian aktywności mózgu – wyjaśnia prowadząca badania dr Saartje Hontelez z Uniwersytetu Wageningen. Na czym polega dieta oligoantygenowa? Stosowana u dzieci z ADHD dieta ma na celu ograniczenie antygenów, mogących wywołać objawy nietolerancji pokarmowej. Po angielsku nazywana jest „few foods diet” albo „oligoantigenic diet” (dietą oligoantygenową). Należy ona do diet eliminacyjnych. W pierwszej fazie jadłospis zostaje ograniczony do niewielkiej liczby produktów: ryż, indyk, niektóre warzywa (kapusta, kalafior, sałata, buraki, kiełki), gruszki, oliwa z oliwek, masło klarowane, sól, woda i napoje wzbogacone wapniem. Potem stopniowo mogą być wprowadzane inne produkty, takie jak jagnięcina, niewielkie porcje produktów pszennych, kukurydzianych i ziemniaczanych, niektóre owoce i miód. Taką dietę należy wprowadzać pod nadzorem lekarza i dietetyka. Trzeba też obserwować dziecko, by ustalić, które produkty wywołują objawy ADHD. Cukier nie wywołuje nadpobudliwości u dzieci Wbrew rozpowszechnionemu mitowi, cukier nie odgrywa znaczącej roli w nadpobudliwości u dzieci. Przekonanie to wzięło się z jednego badania przeprowadzonego w latach 70. XX wieku. Wynikało z niego, że u dzieci z ADHD może występować tzw. hipoglikemia reaktywna. Czy można objadać się cukrem bez szkody dla zdrowia? U Grenlandczyków pozwala na to rzadka mutacja Część mieszkańców Grenlandii może jeść cukier, nie tyjąc ani nie chorując od tego. Pozwala im na to wariant genetyczny występujący u kilku procent tamtejszej populacji. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/5b3ebf160d0c11e2222f97b78681cf2f539eb638-eb58385.jpeg" width="912" height="700" alt="Czy można objadać się cukrem bez szkody dla zdrowia? U Grenlandczyków pozwala na to rzadka mutacja (fot. Getty Images)" title="Czy można objadać się cukrem bez szkody dla zdrowia? U Grenlandczyków pozwala na to rzadka mutacja (fot. Getty Images)" /> Późniejsze, bardziej rygorystyczne badania nie wykazały jednak związku między obecnością cukru w diecie a objawami nadpobudliwości i ogólnie zachowaniem dzieci. Oczywiście duże ilości węglowodanów łatwoprzyswajalnych, takich jak sacharoza (biały cukier spożywczy) sprzyjają nadwadze i otyłości, zaburzeniom metabolicznym i próchnicy. Dogoterapia pomaga na ADHD Wykorzystywanie zwierząt w terapii od lat budzi wątpliwości, szczególnie jeśli chodzi o skuteczność. Jednak pionierskie badania przeprowadzone na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine dowodzą, że psy-terapeuci pomagają dzieciom cierpiącym na AHDH. Jak dieta wpływa na klimat? Wystarczy, że wyeliminujesz JEDEN produkt z menu, by pomóc planecie Niekorzystne zmiany klimatu stają się coraz bardziej uciążliwe dla ludzi. Ale wystarczy niewielka zmiana jadłospisu, by zmniejszyć swój ślad węglowy aż o 48 proc. Do takiego wniosku doszl... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/33827294b3d18713aa47085333cc25a905d8ce1b-70df9a7.jpeg" width="938" height="626" alt="Jak dieta wpływa na klimat? Wystarczy, że wyeliminujesz JEDEN produkt z menu, by pomóc planecie (fot. Luke Sharrett/Bloomberg via Getty Images)" title="Jak dieta wpływa na klimat? Wystarczy, że wyeliminujesz JEDEN produkt z menu, by pomóc planecie (fot. Luke Sharrett/Bloomberg via Getty Images)" /> – Dogoterapia poprawia skupienie i zdolności społeczne. Co ważne, pozytywne efekty pojawiły się dość szybko, bo już po ośmiu tygodniach – mówi prowadząca badania dr Sabrina Schuck. Dodaje jednak, że taka terapia nie wpłynęła w znaczący sposób na nadpobudliwość i impulsywność dzieci. Źródła: Scientific Reports, Human-Animal Interaction
Pandemia samotności szczególnie dotyka młodzież. Nowy raport
Gdyby powieści Gabriela Marqueza "Miłość w czasach zarazy" i "Sto lat samotności" miały dziecko, tytuł tego dzieła idealnie oddawałby stan emocjonalny pokolenia wchodzącego w dorosłe życie.
Badania ze Stanów Zjenoczonych pokazują, że 1 na 3 Amerykanów podczas pandemii cierpi z powodu „poważnej samotności”, w tym aż 60 proc. osób w wieku 18-25 lat. Jedną z grup najbardziej zagrożoną poczuciem samotności są młode matki, przekonuje raport powstały w ramach projektu Making Caring Common, że liczba osób doświadczających samotności nieprzerwanie rośnie od początku pandemii. - Ponad połowa młodych ludzi w naszym badaniu twierdzi, że w ciągu poprzednich kilku tygodni ani jedna osoba nie poświęciła im więcej niż kilka minut by dowiedzieć się, co robią i jak się czują – czytamy w informacji prasowej. Raport „Loneliness in America: How the Pandemic Has Deepened an Epidemic of Loneliness and What We Can Do About It” (Samotność w Ameryce: jak pandemia pogłębiła epidemię samotności i co możemy z tym zrobić” bazuje na wynikach ogólnokrajowego badania opinii wśród 950 pełnoletnich obywateli USA. Ankieterzy Making Caring Common donieśli, że 36 proc. ich rozmówców skarży się na „poważną samotność”, tzn. uczucie to w 4 tygodniach poprzedzających udział w badaniu odczuwali często lub niemal cały czas. Skarżyło się na to samo 61 proc. osób w wieku 18-25 oraz 51 proc. matek z małymi dziećmi. - Ten dane o samotności po prostu łamią serce. Widać, że w naszej tkance społecznej jest olbrzymia wyrwa. Musimy się sensownie zmobilizować i zacząć przeciwdziałać uczuciu wyrzucenia na skraj społeczeństwa – przekonuje Richard Weissbourd, dyrektor Making Caring Common. Samotność to nie tylko dołujące nas uczucie. Z nim związane konsekwencje dotyczą przedwczesnego umierania (zwiększa ryzyko nawet o 26 proc.), całej gamy dodatkowych problemów fizycznych i psychicznych, w tym depresji, stanów lękowych, chorób serca, nadużywania substancji psychoaktywnych. Według danych z 2018 roku samotność i izolacja społeczna mają dla naszego zdrowia i ryzyka przedwczesnej śmierci taki sam efekt jak wypalanie 15 papierosów dziennie. Epidemia samotności to także częstsze przypadki przemocy domowej. Jak temu przeciwdziałać? W raporcie znalazły się trzy rekomendacje dotyczące sposobu łagodzenia efektów epidemii samotności: - należy uczyć ludzi na temat strategii i sposobów radzenia sobie z samotnością; szczególnie ważna jest umiejętność rozpoznawania myśli i zachowań wzmacniających poczucie samotności; - wzmacnianie i rozbudowa społecznej infrastruktury na każdym poziomie władzy i wspólnoty. Musimy przemyśleć nowe typy siatki powiązań międzyludzkich w systemie edukacji czy opieki zdrowotnej; - ludzie muszą odbudować wzajemne zaufanie i umiejętność działania dla dobra wspólnego, że jesteśmy na równi odpowiedzialni za siebie jak i za tych wokół nas, szczególnie tych najsłabszych.
Nowy test krwi pozwoli wykryć depresję i chorobę afektywną dwubiegunową
Dzisiejsza praktyka diagnozowania i leczenia depresji polega głownie na metodzie prób i błędów, sugeruje dr Alexander B. Niculescu, psychiatra z Indiana University School of Medicine. Kierowany przez niego zespół naukowców w czasopiśmie “Molecular Psychiatry” opublikował analizę “przełomowego odkrycia” zdolnego zmienić ten stan.
Co czwarta osoba choć raz w życiu będzie miała atak klinicznej depresji, twierdzą naukowcy z USA odpowiedzialni za nowy typ testu krwi dający szansę na spersonalizowaną farmakoterapię. Ich praca wywodzi się od wcześniejszych doświadczeń Niculescu z biomarkerami krwi pozwalającymi „przewidywać” u pacjentów tendencje samobójcze, jak i problemy z chronicznym bólem, syndrom stresu pourazowego czy chorobę Alzheimera. Jak czytamy w informacji prasowej, nowe odkrycie rzuca „więcej światła na biologiczne źródła zaburzeń nastroju” i „oferuje obiecujący test krwi mający pomóc w stworzeniu spersonalizowanej terapii”. Z artykułu w “Molecular Psychiatry” możemy się dowiedzieć, jak na postawie testu krwi wyodrębnia się markery RNA wskazujące stopień zaawansowania depresji pacjenta. Także ryzyko dalszego jej postępu w przyszłości a nawet ryzyko wystąpienia choroby dwubiegunowej czy depresji maniakalnej. Na podstawie testu można też dobrać leki osobno do potrzeb każdego pacjenta. Wyniki badan i test są źródłem czteroletnich prac z ponad 300 ochotnikami, pacjentami centrum medycznego im. Richarda L. Roudebusha w Indianapolis. W podzielonym na cztery etapy procesie, każdy pacjent był obserwowany zarówno pomiędzy jak i w trakcie epizodów depresyjnych. Cały czas sprawdzano stan biomarkerów RNA. Po zebraniu wystarczającej liczby danych wybrano 26 najbardziej obiecujących biomarkerów od pacjentów z depresją. Korzystając z nich sprawdzono na osobnej grupie pacjentów szanse prognozowania postępów choroby. Na tym etapie przetestowano też „szytą na miarę” farmakoterapię. - Poprzez naszą pracę chcieliśmy stworzyć testy wykrywające depresję i chorobę dwubiegunową tak, by móc rozróżnić między nimi i dopasować odpowiednie leki do problemu konkretnego pacjenta. Testy krwi otwierają drzwi do medycyny precyzyjnej, gdzie dobiera się leki do człowieka a obiektywna obserwacja polega na monitorowaniu reakcji na zastosowaną terapię – obiecują autorzy badania. Co ciekawe, zespół Niculescu odkrył także, że zaburzenia nastroju są mocno powiązane z genami regulującymi zegar okołodobowy. - To tłumaczy, dlaczego niektórzy pacjenci reagują negatywnie na zmiany pór roku, a także nieregularny sen. Coś, co pojawia się przy zaburzeniach nastroju – tłumaczy główny autor badania.
Od skrajnych altruistów po psychopatów. Jak empatia warunkuje nasze życie
Empatię, zdaniem naukowców, powodują połączenia nerwowe w naszych mózgach oraz mogą wpływać na to, na ile empatyczni jesteśmy. W ostatnich dziesięcioleciach badacze dokonali znacznych postępów, zbliżając się do naukowego zrozumienia tego, co skłania ludzi do dobra lub zła. Jak się wydaje, jedno i drugie powiązane jest z kluczową cechą emocjonalną: empatią, czyli naturalną umiejętnością doświadczania przez mózg tego, jak czuje się inna osoba.
Z okna kuchni swej przyczepy mieszkalnej w Auburn w stanie Illinois Ashley Aldridge dobrze widziała odległy o jakieś 100 m przejazd kolejowy. Ta 19-letnia matka właśnie nakarmiła dwójkę swoich dzieci – roczne i trzyletnie – i zabierała się do zmywania po obiedzie, gdy nagle zwróciła uwagę na wózek inwalidzki, który zobaczyła chwilę wcześniej. Wózek się nie przemieszczał, utkwił na torach. Niepełnosprawny mężczyzna wołał o pomoc. Minął go motocykl i dwa samochody, ale żaden pojazd się nie zatrzymał. Ashley wybiegła z przyczepy i krzyknęła do sąsiadki, by rzuciła okiem na jej dzieci. Chciała pomóc człowiekowi na wózku. Wtedy usłyszała ostrzegawczy gwizd pociągu i dzwonki towarzyszące opadającym szlabanom. Ashley pobiegła boso po żwirze. Gdy dopadła do niepełnosprawnego, pociąg znajdował się w odległości niecałego kilometra i zbliżał się z prędkością ok. 125 km/h. Ashley nie zdołała uwolnić zaklinowanego wózka, objęła więc mężczyznę za pierś i próbowała go podnieść. Nie była w stanie. Dźwignęła jeszcze raz, ciągnąc z całych sił. Przewróciła się, a niepełnosprawny upadł na ziemię obok niej. Parę sekund później lokomotywa zmiażdżyła wózek. Ashley Aldridge nie znała mężczyzny, któremu uratowała życie. Mimo to starała się go ocalić, narażając własne życie. Jej bohaterski czyn to przykład ekstremalnego altruizmu – tak naukowcy nazywają bezinteresowne akty pomocy obcym osobom, jeśli ten, kto im pomaga, ryzykuje przy tym poniesieniem olbrzymiej szkody. Nie jest zaskakujące, że wielu spośród takich bohaterów wykonuje profesje, w których narażanie własnego życia po to, żeby uratować innych, należy do obowiązków zawodowych. Tak jak w przypadku izraelskiego majora Roia Kleina, który rzucił się na odbezpieczony granat, by ocalić swoich żołnierzy. Ale inni są przeciętnymi ludźmi. Mechanizm ewolucyjny Zestawmy najszlachetniejsze czyny z okropieństwami, jakich dopuszczają się ludzie: morderstwami, gwałtami, porwaniami, torturami. Pomyślmy o rzezi dokonanej przez mężczyznę, który w październiku zasypywał kulami ludzi stłoczonych na festiwalu muzyki country w Las Vegas, zabijając 58 osób i raniąc aż 546. Takie okropieństwa są wprawdzie dalekie od normy, a jednak wydarzają się dostatecznie często, żebyśmy zdawali sobie sprawę ze smutnej prawdy: ludzie są zdolni do niewysłowionego okrucieństwa. Ekstremalni altruiści i psychopaci dostarczają nam przykładów najlepszych oraz najgorszych spośród ludzkich instynktów. Na jednym krańcu moralnego spektrum mamy poświęcenie, ofiarność i inne szlachetne cechy. Na drugim – egoizm, przemoc i niszczycielskie impulsy. Według badaczy oba te typy zachowań mają korzenie w naszej ewolucyjnej przeszłości. Stawiają oni hipotezę, iż ludzie (i wiele innych gatunków, choć w mniejszym stopniu niż my) rozwinęli w sobie pragnienie pomagania sobie nawzajem, bo do przeżycia niezbędna była współpraca w ramach dużych grup społecznych. Ale że owe grupy musiały konkurować ze sobą o zasoby, kluczowe znaczenie miała też gotowość do okaleczania i zabijania przeciwników. – Jesteśmy najbardziej społecznym, a także najbardziej skłonnym do przemocy gatunkiem na ziemi – twierdzi neurosocjolog Jean Decety. – Mamy dwa oblicza, ponieważ oba mocno przydawały się do przeżycia. Przez wieki pytanie o źródła dobra i zła w człowieku było przedmiotem debaty filozoficznej bądź religijnej. Ale w ostatnich dziesięcioleciach badacze dokonali znacznych postępów, zbliżając się do naukowego zrozumienia tego, co skłania ludzi do takich zachowań. Jak się wydaje, jedno i drugie powiązane jest z kluczową cechą emocjonalną: empatią, czyli naturalną umiejętnością doświadczania przez mózg tego, jak czuje się inna osoba. Naukowcy odkryli, że to właśnie empatia wzbudza w naszych sercach gorące współczucie, skłaniając nas do pomocy cierpiącym. Badania wskazują również na związek stosowania przemocy, psychopatii oraz zachowań antyspołecznych z brakiem empatii. Ten zaś zdaje się wynikać z upośledzonego działania połączeń nerwowych. Wrodzona czy nauczona Dawniej naukowcy sądzili, że małe dzieci nie przejmują się dobrem innych. Niedawne odkrycia wskazują jednak, iż niemowlęta odczuwają empatię już na długo przed swoimi pierwszymi urodzinami. Badania w tej kwestii przeprowadził m.in. zespół psycholożki z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie Maayan Davidov. Badacze analizowali zachowanie dzieci obserwujących cierpiącą osobę – płaczące dziecko, eksperymentatora czy ich własną matkę udającą, że stało jej się coś złego. Wiele niemowląt niemających jeszcze nawet pół roku reaguje na takie bodźce wyrazem twarzy wskazującym na troskę, niektóre wykonują też nacechowane nią gesty. Ponadto jeszcze w pierwszym roku życia dzieci zdradzają oznaki prób zrozumienia obserwowanego cierpienia.Półtoraroczne dzieci często przekładają odczuwaną empatię na pozytywne zachowania społeczne: przytulają drugiego człowieka czy podają zabawkę cierpiącemu dziecku, żeby je pocieszyć. Nie dotyczy to jednak wszystkich maluchów. U niewielkiej mniejszości już od drugiego roku życia badacze obserwują coś, co nazwali czynnym lekceważeniem innych. – Kiedy ktoś mówił, że komuś stała się krzywda, takie dzieci jakby śmiały się z tej osoby albo nawet próbowały uderzyć ją rączkami i powiedzieć coś w rodzaju: „Wcale nic ci nie jest” czy „Powinnaś bardziej uważać” – relacjonuje Carolyn Zahn-Waxler z Uniwersytetu Stanu Wisconsin w Madison. Zahn-Waxler i jej koleżanka po fachu Soo Hyun Rhee obserwowały je dalej, aż weszły one w okres dojrzewania. Okazało się, że owe dzieci charakteryzowało wysokie prawdopodobieństwo rozwinięcia się u nich skłonności antyspołecznych. W ramach innych badań mierzono nieczułość i brak okazywania emocji u nastolatków, kiedy pytano ich, czy czują wyrzuty sumienia, gdy zrobili coś złego. Ci, którzy otrzymywali dużo punktów w skali nieczułości-braku emocji, często miewają poważne problemy behawioralne. Na przykład okazują ekstremalną agresję w trakcie bójek albo są wandalami. Naukowcy odkryli również, że część tych nastolatków popełnia później poważne przestępstwa. Niektórzy wykazują skłonności do tego, żeby stać się w dorosłym życiu psychopatami w pełnym tego słowa znaczeniu: osobami kalkulującymi wszystko chłodno, bez mrugnięcia okiem popełniającymi najstraszliwsze czyny. Skoro tkwiący u źródła zachowań psychopatycznych deficyt empatii można zaobserwować już w wieku niemowlęcym, to czy „zło zapisane jest w genach”, zwinięte w spirali DNA niczym czekający na sposobność do ataku wąż? Odpowiedź nie jest ani jednoznacznie pozytywna, ani jednoznacznie negatywna. Jak to bywa z wieloma chorobami, swoją rolę odgrywają zarówno natura, jak i wychowanie. Badania bliźniąt pozwoliły ustalić, iż wykazywana przez niektóre małe dzieci czy nastolatków nieczułość i nieokazywanie emocji w znacznym stopniu wynikają z odziedziczonych przez nie genów. Z drugiej strony obserwacja 561 dzieci urodzonych przez matki o notowanych zachowaniach antyspołecznych wskazała naukowcom, że te spośród owych dzieci, które żyły w rodzinach adopcyjnych zapewniających im ciepło i środowisko sprzyjające rozwojowi, daleko rzadziej wykazywały nieczułość niż dzieci zaadoptowane przez gorzej dbające o nie rodziny. Dzieci wyposażone w geny zwiększające prawdopodobieństwo, iż trudno im będzie odczuwać i okazywać empatię, często nie mają możliwości znalezienia się w korzystnie oddziałującym środowisku. – Łatwo sobie wyobrazić, że dziecko, które nie okazuje uczuć tak jak dzieci rozwijające się w typowy sposób, które nie okazuje empatii, budzi u otaczających je osób – rodziców, nauczycieli, rówieśników – reakcje bardzo różne od tych, jakich doznaje bardziej uległe i empatyczne dziecko – mówi Essi Viding, psycholog z University College London. – Oczywiście wiele spośród tych dzieci żyje ze swoimi biologicznymi rodzicami, czyli często oddziałuje na nie równocześnie druga niedobra rzecz: mają rodziców być może gorzej przystosowanych do wypełniania rozmaitych aspektów zadań rodzicielskich, mniej empatycznych, mniej kompetentnych w panowaniu nad własnymi emocjami. Zimny psychopata Nocą 11 maja 2012 r. w Derby w Wielkiej Brytanii strażacy desperacko starali się uratować sześcioro dzieci z płonącego domu. Niestety płomienie buchały tak mocno, że gdy ratownicy zdołali wreszcie dotrzeć na piętro, gdzie spała owa szóstka dzieci o nazwisku Philpott, już tylko jedno z nich żyło. A i ów wyniesiony z pożaru chłopiec umarł dwa dni później w szpitalu. Policja podejrzewała podpalenie. Mieszkańcy Derby zebrali pieniądze, by pomóc rodzicom, Mickowi i Mairead Philpottom, opłacić koszty pogrzebu. Na konferencji prasowej Mick Philpott dziękował współobywatelom, łkał i osuszał oczy chusteczką – tyle że chusteczka pozostała zaskakująco sucha. Zemdlał, wychodząc z konferencji, ale idący za nim policjant zwrócił uwagę, że omdlenie wyglądało nienaturalnie. 18 dni później aresztowano państwa Philpottów. Detektywi ustalili, iż to oni, wraz ze wspólnikiem, podpalili dom po to, aby zrzucić winę na kochankę Micka. Sąd uznał całą trójkę za winną nieumyślnego spowodowania śmierci. Udawanie żałoby przez Philpotta i okazywany przez niego brak wyrzutów sumienia to jedne z charakterystycznych cech psychopatów – jednostek, które opinia publiczna wyobraża sobie jako wcielenie zła. Psychopaci całkowicie lekceważą uczucia innych, choć, jak się wydaje, uczą się udawać emocje. – Oni są po prostu naprawdę zupełnie niezdolni uznać empatii, poczucia winy czy wyrzutów sumienia za coś wartościowego – tłumaczy neurolog Kent Kiehl. – Ci ludzie po prostu ogromnie różnią się od pozostałych. Kiehl spędził ostatnie 20 lat na badaniu owej różnicy, skanując mózgi skazanych. Kiehl z zespołem za pomocą rezonansu magnetycznego przeskanowali od 2007 r. ponad 4 tys. więźniów. Mierzyli aktywność w ich mózgach oraz wymiary ich poszczególnych obszarów. W mózgach przestępców psychopatów obserwuje się obniżoną aktywność ciała migdałowatego, głównego ośrodka przetwarzania emocji, w porównaniu z tymi więźniami, którzy nie są psychopatami. Badano to, kiedy przypominali sobie oni nacechowane emocjonalnie słowa, jakie pokazano im chwilę wcześniej, m.in. „nieszczęście” i „ponury”. W ramach badania podejmowania decyzji związanych z moralnością naukowcy proszą więźniów o ocenę tego, na ile agresywne są pokazywane im na ekranie zdjęcia, np. zakrwawionej twarzy pobitej osoby. Psychopatyczni przestępcy oceniają zdjęcia dość podobnie jak ci, którzy nie są psychopatami. Jednak u psychopatów obszary mózgu pełniące zasadniczą rolę w rozumowaniu moralnym są zwykle słabiej pobudzone. Na podstawie powyższych oraz podobnych odkryć Kiehl nabrał przekonania, że u psychopatów praca układu połączonych ze sobą nawzajem struktur mózgu uczestniczących w przetwarzaniu emocji, podejmowaniu decyzji, kontroli impulsów oraz stawianiu celów – m.in. ciała migdałowatego oraz kory oczodołowo-czołowej – jest upośledzona. – W zasadzie jednostki wykazujące wyraźne cechy psychopatii mają w tych strukturach 5-7 proc. mniej substancji szarej niż inni więźniowie – mówi Kiehl. Jak się zdaje, psychopata kompensuje owo upośledzenie, posługując się innymi częściami mózgu, którymi symuluje poznawczo to, co tak naprawdę należy do obszaru emocji. To znaczy psychopata musi pomyśleć o dobru i złu, podczas gdy reszta ludzi to po prostu czuje – napisał Kiehl w 2011 r. Ekstremalni altruiści Kiedy Abigail Marsh, psycholog z Uniwersytetu Georgetown, miała 19 lat, jej samochód wpadł w poślizg na moście, po tym jak gwałtownie zakręciła kierownicą, żeby nie przejechać psa. Straciła panowanie nad pojazdem, który się obrócił, a potem zatrzymał na lewym pasie, przodem do tych, które nadjeżdżały za nim. Marsh nie była w stanie uruchomić silnika; bała się wysiąść, bo mijały ją z wielką prędkością inne samochody. W końcu jakiś mężczyzna zjechał na bok, przebiegł przez autostradę i pomógł jej uruchomić pojazd. – Biegnąc tak, w poprzek autostrady, mocno ryzykował życiem. Nie ma innego wytłumaczenia tego faktu niż to, że po prostu chciał pomóc – komentuje Marsh. – Jak to możliwe, że coś skłania człowieka do podobnego zachowania? Abigail Marsh wciąż zadawała sobie to pytanie. Krótko po tym, jak podjęła pracę na waszyngtońskiej uczelni, zaczęła się zastanawiać, czy okazany przez kierowcę na moście altruizm nie był pod pewnymi względami przeciwieństwem psychopatii. Zaczęła szukać grupy wyjątkowo ofiarnych osób i przyszło jej do głowy, że idealnie nadadzą się do badań dawcy nerek. Pomyślała o osobach, które oddały nerkę obcemu człowiekowi bez żadnej rekompensaty. Marsh i jej zespół sprowadzili z całego kraju na badania 19 takich dawców nerek. Naukowcy pokazali każdej z tych osób serię czarno-białych fotografii przedstawiających twarze o różnych wyrazach: jedne były przerażone, inne pełne gniewu, jeszcze inne miały neutralny wyraz. Równocześnie skanowano mózgi badanych za pomocą rezonansu magnetycznego, mapując ich aktywność oraz strukturę. Patrząc na przerażone twarze, dawcy narządów wykazywali silniejszą odpowiedź prawego ciała migdałowatego niż grupa kontrolna. Ponadto badacze odkryli, że prawe ciała migdałowate owych dawców były przeciętnie o 8 proc. większe. Podobne badania przeprowadzone na psychopatach pokazały coś odwrotnego: ciała migdałowate w ich mózgach są mniejsze niż u ludzi w grupie kontrolnej i mniej pobudzone, gdy jednym i drugim pokazuje się przerażone twarze. – Twarze wyrażające przerażenie wzbudzają niepokój i troskę. Jeżeli nie reagujesz na taki wyraz twarzy, to nie będziesz okazywał troski o innych ludzi – tłumaczy Marsh. – Wielcy altruiści po prostu wydają się bardzo wrażliwi na cierpienia innych, przy czym najbardziej dotkliwym cierpieniem jest przerażenie. Być może dawcy są tak wrażliwi częściowo dlatego, że mają większe niż przeciętnie ciała migdałowate. Niszczycielska siła autorytetu Ludzie w swojej większości nie są ani ekstremalnymi altruistami, ani psychopatami, i w normalnych warunkach nie popełniają aktów przemocy skierowanych przeciwko innym. Mimo to zdarzają się przypadki ludobójstwa – zorganizowanych masowych morderstw wymagających współudziału oraz bierności dużych grup ludzi. Od czasu do czasu pewne grupy osób zorganizowane w oparciu o swoją przynależność etniczną, narodową, rasową czy religijną brutalnie unicestwiają inne grupy. Naziści, Czerwoni Khmerzy, ekstremiści Hutu w Rwandzie, terroryści z Państwa Islamskiego... Praktycznie w każdej części świata doszło do jakiegoś straszliwego ludobójstwa. Jak to się dzieje, że głos sumienia nie ma decydującego znaczenia dla szeregowych sprawców ludobójstwa? Częściowo pomagają to zrozumieć słynne eksperymenty przeprowadzone w latach 60. przez Stanleya Milgrama, psychologa z Uniwersytetu Yale. W ich ramach proszono badanych o rażenie prądem siedzącą w innym pokoju osobę, kiedy błędnie odpowiedziała na pytanie, przy czym badani mieli zwiększać napięcie po każdej nieprawidłowej odpowiedzi. Ponaglani przez odgrywającą rolę eksperymentatora osobę w fartuchu laboratoryjnym często zwiększali napięcie aż do niebezpiecznych poziomów. W rzeczywistości nikogo nie rażono prądem, a słyszane przez badanych okrzyki bólu zostały nagrane wcześniej. Eksperyment pokazał, jak określił to Milgram, „ekstremalną gotowość dorosłych osób do posunięcia się do niemal dowolnych czynów na rozkaz osoby mającej autorytet”. Gregory Stanton, założyciel pozarządowej organizacji Genocide Watch stawiającej sobie za cel zapobieganie masowym morderstwom, zidentyfikował stadia mogące spowodować, iż ludzie w innych warunkach przyzwoici popełniają morderstwa. Zaczyna się od tego, że demagogiczni przywódcy definiują pewną grupę jako „innych” i głoszą, iż stanowi ona zagrożenie dla interesów ich zwolenników, grupa ta staje się celem. Następnie dochodzi do dyskryminacji i po niedługim czasie przywódcy charakteryzują osoby, przeciwko którym się zwracają, jako podludzi. Powoduje to stopniowy zanik empatii grupy ich zwolenników wobec owych „innych”. Następnie społeczeństwo staje się spolaryzowane. – Ci, którzy planują ludobójstwo, mówią „albo jesteś z nami, albo przeciwko nam” – kwituje Stanton. Jeszcze później następuje faza przygotowań: architekci zagłady sporządzają listy śmierci, gromadzą broń i planują, jak ich szeregowi poplecznicy mają dokonywać morderstw. Członków grupy „innych” czasami zmusza się do przeniesienia się do gett bądź obozów koncentracyjnych. Wreszcie rozpoczynają się masakry. Wielu spośród sprawców ludobójstwa w zasadzie nie doznaje wyrzutów sumienia, lecz nie dlatego, żeby nie byli zdolni do ich odczuwania (w przeciwieństwie do psychopatów), tylko dlatego, że wynajdują sposoby na racjonalizację popełnianych przez siebie morderstw. James Waller, badacz zjawiska zagłady z Keene State College w stanie New Hampshire, opowiada, iż do pewnego stopnia zaobserwował ową „niewiarygodną zdolność ludzkiego umysłu do doszukiwania się sensu w najgorszych czynach oraz ich usprawiedliwiania”, kiedy przeprowadzał wywiady z dziesiątkami mężczyzn Hutu skazanych za popełnianie zbrodni w czasie ludobójstwa w Rwandzie. Niektórzy z nich dosłownie rąbali na kawałki dzieci. Waller relacjonuje, iż sprawcy tłumaczyli to sobie w ten sposób: „Gdybym tego nie zrobił, te dzieci dorosłyby i zabiłyby mnie. To było konieczne dla przeżycia mojego ludu”. Wyćwiczona empatia Nasza zdolność do empatii oraz wyrażania tego w formie współczucia może być wrodzona, nie jest jednak niezmienna. Podobnie skłonność dziecka do rozwinięcia w sobie psychopatii i socjopatii nie jest aż tak zdeterminowana, żeby nie dało się na nią wpłynąć. W ostatnich latach naukowcy pokazali, iż jest możliwe zduszenie zła w zarodku, jak również wzmocnienie naszych pozytywnych instynktów społecznych. Możliwość zapobieżenia temu, aby skłonni do przemocy młodzi chłopcy stali się na całą resztę życia bezwzględnymi kryminalistami, przetestowano w placówce Mendota Juvenile Treatment Center w stanie Wisconsin. Mieszkają w niej sprawcy poważnych wykroczeń, ale prowadzona jest bardziej jak szpital psychiatryczny niż więzienie. Trafiają tam nastolatkowie o już długich kartotekach kryminalnych stanowiący zagrożenie dla innych. – To ludzie, którzy w zasadzie już wypadli poza nawias rodzaju ludzkiego – nie są w najmniejszym stopniu związani z nikim i przyjmują naprawdę wrogą postawę wobec każdego – opowiada psycholog Michael Caldwell. Ośrodek ów próbuje nawiązać więź z wychowankami mimo ich agresywnego, antyspołecznego zachowania. Nawet kiedy osadzony ciska w pracowników placówki odchodami, personel i tak stara się traktować go po ludzku. Młodzież jest codziennie oceniana według skali zachowań. Jeżeli postępują dobrze, zyskują pewne przywileje na dzień następny, np. możliwość pogrania w gry wideo. Jeśli ich ocena jest zła, przywileje tracą. Placówka skupia się nie na karaniu za złe zachowanie, ale na nagradzaniu pozytywnych. To wyróżnia ją spośród większości więzień czy poprawczaków. Z biegiem czasu nastolatkowie zaczynają zachowywać się coraz lepiej, twierdzi Greg Van Rybroek, dyrektor ośrodka. Zmniejsza się ich nieczułość, wzrasta zdolność do kontrolowania własnych emocji i panowania nad swoimi skłonnościami do przemocy. I wydaje się, że to trwała zmiana. Jego analizy wskazały, iż nastolatkowie leczeni w ramach tamtejszego programu popełnili w okresie od dwóch do sześciu lat po opuszczeniu ośrodka znacznie mniej wykroczeń, a ich wykroczenia były o wiele mniej związane z użyciem przemocy niż w przypadku nastolatków leczonych gdziekolwiek indziej. – Nie dysponujemy żadną magiczną różdżką – zastrzega się Van Rybroek. – Udało nam się natomiast stworzyć system patrzenia na świat z punktu widzenia tych młodych ludzi oraz przełamywania tego w uczciwy, spójny sposób. W ostatnim dziesięcioleciu naukowcy odkryli, iż nasz „społeczny mózg” pozostaje plastyczny nawet po osiągnięciu przez nas dorosłości i że można nas wyćwiczyć w większej uprzejmości i dobroci. Neurosocjolog Tania Singer jest pionierką w zakresie badań, które to pokazują. Singer i jej zespół odkryli, że empatia oraz współczucie korzystają z innych sieci połączeń w mózgu. Jedno i drugie może prowadzić do pozytywnych, prospołecznych zachowań, ale empatyczna odpowiedź mózgu na widok cierpienia innej osoby może czasami prowadzić do empatycznego cierpienia – negatywnej reakcji, która sprawia, że patrzący chce odwrócić wzrok od cierpiącego, żeby zachować własne poczucie dobrostanu. Aby wzmóc współczucie, które łączy w sobie świadomość cierpienia drugiego człowieka z pragnieniem ulżenia temu cierpieniu, Singer i jej zespół badali skutki rozmaitych ćwiczeń. Ważne ćwiczenie, zaczerpnięte z tradycji buddyjskiej, polega na medytowaniu przez badanego o ukochanej osobie – np. rodzicu czy dziecku – w taki sposób, aby kierować ku tej osobie ciepło i dobroć, a następnie stopniowo rozszerzać te same uczucia na znajomych, obcych, a nawet wrogów, w poszerzającym się coraz bardziej kręgu miłości. Zespół Singer pokazał, iż badani, którzy ćwiczyli się w tej formie medytacji „miłującej dobroci” choćby przez kilka dni, wykazywali bardziej nacechowaną współczuciem odpowiedź mózgu w trakcie oglądania filmików z cierpiącymi psychicznie ludźmi niż ci, którzy nie ćwiczyli – chodzi tutaj o mierzalny poziom aktywności określonych obwodów w mózgu. W ramach innego badania zespół pod kierunkiem Singer obserwował skutki ćwiczenia się badanych we współczuciu i skłonności do udzielania pomocy. Posłużono się w tym celu grą komputerową. Badani sterowali wirtualnym bohaterem, który miał dotrzeć na ekranie do skrzyni pełnej skarbów przez labirynt, przy czym musiał po drodze otwierać kolejne bramy. Mógł przy tym otwierać bramy innej, znajdującej się w pobliżu postaci, także szukającej skarbów. Naukowcy ustalili, że badani, którzy mieli za sobą trening współczucia, okazywali więcej pomocy współgraczowi, to jest odpowiednikowi obcego człowieka, niż badani z grupy kontrolnej. Świadomość, iż być może jesteśmy w stanie ukształtować nasze mózgi tak, abyśmy okazywali więcej altruizmu, rysuje przed społeczeństwem optymistyczną perspektywę. Singer jest przekonana, że jednym ze sposobów na jej przybliżenie, na ziszczenie się owej szlachetnej przyszłości, mogłoby być włączenie treningu współczucia do programów szkolnych. W efekcie na świecie mogłoby być więcej łagodności, a odruchowa dobroć przestałaby być czymś wyjątkowym, stając się cechą konstytutywną ludzkości.
My kontra Oni – odwieczny konflikt tożsamości. Podświadomie stawiamy siebie przeciwko innym
Problem tożsamości spowodował, że nas stawiamy w opozycji do innych i faworyzujemy własną grupę. Czy nauce uda się rozwiązać problem tożsamości społecznych?
Pomimo wielu różnic Solomon Igbawua i Dahiru Bala byli bliskimi przyjaciółmi. To się zaczęło w czasach szkolnych, gdy w nigeryjskim stanie Benue biegali tam i z powrotem między wioską Igbawui i osadą Bali odległymi o kilka kilometrów. Mieli nadzieję, że ta przyjaźń będzie trwać do końca ich życia. Krępy, barczysty Igbawua, który ma teraz 40 lat, jest chrześcijaninem, członkiem grupy Tiv, która od wieków uprawia lekko pofałdowane równiny Benue. Wysoki i chudy Bala, lat 42, to muzułmanin Hausa. Jego lud – mocno związani Hausańczycy i Fulanie – żyje z hodowli długorogiego bydła na znacznej części zachodniej Afryki. Na wielu obszarach takie różnice – tożsamości etnicznej, religii, języka, kultury, polityki – są zabójcze. Kilkaset kilometrów od miejsca, gdzie spotkałem tych mężczyzn, organizacja Boko Haram występuje przeciwko każdemu, kto nie przestrzega jej wersji islamu. W innych miejscach zachodniej Afryki i poza nią pasterze oraz rolnicy toczą boje o dostęp do zasobów. A inne grupy (rasy, plemiona, narody, religie) tkwią w innych konfliktach na całym świecie. Jednak do niedawna nie dotyczyło to Zongo, wioski Igbawui, ani Daudu, gdzie mieszka Bala. Przez większość ich życia dobrej ziemi było dość. Gdy bydło zdeptało pole rolnika lub pasterz zobaczył, że drogę do strumienia przegradza mu płot, istniały sposoby rozstrzygania takich sporów. – Tu panowały spokój i harmonia – mówi Elizabeth Anyom z ludu Tiv. Lecz w miarę jak dwaj przyjaciele dorastali i płodzili własne dzieci, w Benue przybywało ludności. Na skutek ocieplania się klimatu ziemie na północy wysychały, co spychało pasterzy na południe. Dobrej ziemi było mniej. Coraz częściej rolnicy stwierdzali, że bydło zniszczyło ich plony, a pasterze napotykali na szlakach swych stad nowe płoty lub świeżo obsadzone pola. Skończyły się swobodne relacje między rolnikami i pasterzami. Mimo to nikt nie sądził, że konflikt może przydarzyć się tutaj, mówi Katrin, żona Igbawui. A potem się przydarzył. My i Oni W 2014 r. obie społeczności ogarnął „kryzys”. Linie podziału między plemionami, religiami i kulturami zamieniły się w mury. Najpierw szerzyły się pogłoski, potem nastąpiły ataki i akty odwetu. Niszczono uprawy, zarzynano zwierzęta. Wioska Tivów została spalona. Zabito ludzi. Igbawua i Bala powiedzieli mi, że nie atakowali nikogo, ale gdy dwie grupy są nastawione przeciwko sobie, to nie ma wielkiego znaczenia. Kryzys zmienił normy zachowania. Szukanie porozumienia nie było już cenione, zemsta – tak. – Uważałem, że nie powinni brać prawa we własne ręce – mówi Bala. – Ale nie miałem dość odwagi, by powiedzieć o tym współplemieńcom. On i Igbawua stali się uchodźcami. Odwiedzali swoje własne domy na krótko, wyłącznie w dzień, w obawie przed zasadzkami. To pospolite nieszczęście na całym świecie: ludzie dogadują się ze sobą przez dekady, a nawet wieki, mimo różnic rasowych, religijnych czy kulturowych. A potem, nagle, sąsiedzi nie są już ludźmi, których szanujesz, zapraszasz na obiad, darzysz względami lub poślubiasz. Te znajome niegdyś twarze stają się Nimi, Innymi, Wrogiem. I w tym zderzeniu grup znika indywidualność, wyparowuje empatia, ginie zaufanie. To się może zdarzyć między pasterzami i rolnikami w Nigerii albo między rodowitymi mieszkańcami oraz imigrantami we Francji lub w USA. Te sytuacje są bardzo różne i te różnice są ważne. Ale najistotniejsze jest wspólne źródło problemów: W każdym miejscu świata ludzie mają „świra na punkcie tożsamości”, jak to ujął psycholog ewolucyjny John Tooby. Nic na to nie poradzimy – jesteśmy zaprogramowani na odróżnianie Nas od Nich. I nieuchronnie (czasem nieświadomie) preferujemy Nas, zwłaszcza gdy czujemy się zagrożeni. Oczywiście ludzie dzielą tę cechę z wieloma innymi stworzeniami. Jednak tym, czego inne stworzenia prawie nigdy nie robią, jest zmiana działań i postrzegania swojej grupy. Ptaki i pszczoły trzymają się swoich rodów, podczas gdy Jugosłowianie zamienili się w zwaśnionych Chorwatów, Serbów i Bośniaków. Tylko ludzie – Hutu i Tutsi – mogą zadecydować, że nie są już rodakami, choć od wieków pokojowo dzielili swoją ojczyznę. Nasza zdolność do zmiany postrzegania niesie też nadzieję, bo pozwala ludziom w większym stopniu odczuwać łączność, żyć sprawiedliwiej i bardziej pokojowo. W Nigerii i innych miejscach świata społeczności rozdarte przez konflikty łączą się ponownie, dzięki pomocy płynącej z zaskakującego źródła – od naukowców badających umysł. Jestem Lampartem Jestem Lampartem. Jay van Bavel, neurobiolog z Uniwersytetu Nowojorskiego badający tożsamość grupową, przydzielił mi tę etykietkę zeszłego lata, kiedy leżałem w aparacie do rezonansu magnetycznego w pobliżu jego gabinetu. Kiedy tak leżałem, pokazywano mi zdjęcia twarzy – 12 młodych białych i 12 młodych czarnych mężczyzn. Skaner śledził aktywność mojego mózgu, kiedy łączyłem te osoby z grupowymi przynależnościami. Ponieważ wychowałem się w Stanach Zjednoczonych, przez całe życie stykałem się z kategoriami rasowymi mojego kraju, więc nie miałem trudności z wykonaniem jednego z moich eksperymentalnych zadań – sklasyfikowaniem każdej twarzy pod względem koloru skóry. Ale musiałem też poradzić sobie z innym zestawem kategorii. Powiedziano mi, że mężczyźni ze zdjęć należą do jednej z dwóch drużyn – Tygrysów albo Lampartów. Ekran mówił mi, kto jest w której drużynie, i musztrował mnie do czasu, gdy wszystko zrozumiałem. Ale nie byłem neutralnym obserwatorem – powiedziano mi, że jestem Lampartem. Moje zadania (oparte na eksperymencie, który van Bavel i jego koledzy przeprowadzili w 2008 r.) pozwoliły badaczowi porównać aktywność mojego mózgu najpierw podczas przetwarzania informacji związanych ze znaną i znaczącą tożsamością grupową (rasą w Ameryce), a potem z tożsamością niemającą w praktyce znaczenia. Podobnie jak mózgi osób biorących udział w tamtym doświadczeniu, mój także rozświetlał się inaczej w zależności od tego, czy oglądałem twarz z grupy (w moim przypadku członka drużyny Lampartów), czy spoza grupy (Tygrysa). Na przykład kora okołooczodołowa, rejon mózgu kojarzony z sympatią, błyskała mocniej, gdy oglądałem twarz z mojej grupy. Tak samo jak zakręt wrzecionowaty, rejon związany z rozpoznawaniem twarzy. Ten eksperyment – i dziesiątki podobnych z ostatnich 20 lat – potwierdził kilka ważnych faktów wyjaśniających, jak to się dzieje, że ludzki mózg ma „świra na punkcie tożsamości”. Skany ukazują chociażby to, że znaczna część naszego postrzegania i emocji związanych z grupą rozgrywa się poza świadomością i kontrolą. Nie stawiam świadomie białych ludzi ponad czarnymi. A jednak gdyby mi nie powiedziano, że jestem Lampartem, prawie na pewno wykazywałbym nieświadomą preferencję dla białych twarzy. Fakt, że tego nie robiłem, ilustruje inne ważne odkrycie van Bavela: nowe tożsamości zespołowe mogą w naszych umysłach łatwo zajmować miejsce dawnych. Badacz musiał tylko powiedzieć mi o istnieniu dwóch drużyn i poinformować, że należę do jednej z nich. To wystarczyło, żeby mój mózg wolał Lamparty od Tygrysów i dochodził do tego równie szybko i zdecydowanie, jak normalnie odróżnia czarnych od białych. Te skany odzwierciedlały kluczowy fakt związany z ludzką grupowością: posiadamy czuły umysłowy radar, który bada znaczenie otaczających nas grup i mówi nam, do której z nich należymy. I zawsze jest włączony. Nawet kiedy tkwimy wygodnie w naszych rasowych, religijnych, narodowych i innych tożsamościach, nasze mózgi są wyczulone na możliwość nowych koalicji. Nietrudno dociec, dlaczego ludzie rozwinęli umiejętność troski o własne grupy i swoje miejsce w tych grupach. Wzajemne poleganie na sobie to rozsądna strategia przetrwania dla słabego, hałaśliwego stworzenia, które nie ma zbyt wielu wbudowanych środków obrony. Życie w grupach jest biletem do zachowania życia i dlatego większość naczelnych tak właśnie żyje. Prawdę mówiąc, nie ma ludzkiego społeczeństwa bez wyraźnych linii podziału na różne grupy. – Tak generalnie działa percepcja człowieka – powiedział van Bavel. – W pierwszym ułamku sekundy oceniamy ludzi pod kątem ich przynależności grupowej. Troska o członkostwo w grupie nie jest czymś, czego musisz się uczyć, jak czytania albo prowadzenia auta. To coś, co robisz automatycznie, coś jak oddychanie. W rzeczywistości znaczna część naszej wrażliwości na grupę rozwija się na długo przed opanowaniem mowy. Bardzo małe dzieci wolą dorosłych podobnych do tych, którzy się nimi opiekują, od tych, którzy wyglądają inaczej. I bardziej lubią dźwięki języka, który słyszały w łonie matki i na początku życia, niż obcą mowę. Te preferencje trwają. W dorosłym życiu większość z nas lepiej rozpoznaje twarze i odczytuje emocje ludzi, którzy wyglądają i zachowują się tak jak my. Przywrócony pokój Kiedy ich spotkałem w październiku zeszłego roku, Solomon Igbawua i Dahiru Bala brali udział w ogólnym zebraniu społeczności Tivów i Hausa-Fulanich. Po raz pierwszy od trzech lat, odkąd rozpoczął się kryzys, Tiv taki jak Igbawua był gotów odwiedzić znajome niegdyś Daudu. Spotkanie rozpoczęło się od modlitw (chrześcijańskiej i muzułmańskiej), po których nastąpiły przemówienia sławiące przywrócony pokój. Potem rozmawiałem z ludźmi z obu stron. Opowiadali o tym, jak tracili bliskich, domy, jak ukrywali się w buszu, stając się uchodźcami. A mimo to twierdzili, że teraz się dogadują. Igbawua i Bala mówią, że znów mogą być przyjaciółmi. Po chwili z meczetu rozległo się wezwanie do modlitwy. Co jakiś czas z pobliskiego poligonu wojskowego dawał się słyszeć potężny huk, który budził przerażenie w kozach i kurach, co skłaniało ludzi do śmiechu i żartów. Trudno było sobie wyobrazić, że ci uprzejmi, odprężeni ludzie mogli się bać i nienawidzić nawzajem. Uderzająca zmiana. To wyglądało tak, jakby pasterze i rolnicy zażyli jakiś lek, który stłumił lęk i nienawiść, przywracając zaufanie i sympatię dla osób spoza własnej grupy. I w pewnym sensie tak się stało. Ale to nie była tabletka. W 2015 r. ekipa pozarządowej organizacji Mercy Corps przybyła do Zongo i Daudu wraz z lokalnymi grupami pokojowymi. Przedstawili ofertę. Organizacja miała dostarczyć środki do budowy wierconych studni. Dzięki nim obie osady zyskałyby czystą wodę. Ich mieszkańcy mieli wziąć udział w programie uczącym negocjacji i zapobiegania konfliktom. Potem mieli wykorzystać zdobyte umiejętności do wspólnego wykonania odwiertów i ich eksploatacji. Ten program, opracowany przez specjalistów z zakresu nauk społecznych w oparciu o to, co wiadomo na temat ludzkiej grupowości, jest jednym z przykładów tego, w jaki sposób naukowcy próbują zastosować swoje teorie w przypadkach rzeczywistych konfliktów typu My przeciw Nim. – Chodzi o to, by osłabić psychologiczne korzyści z konfliktu i zwiększyć psychologiczne korzyści ze współpracy – mówi Christopher Grady, student wydziału nauk politycznych Uniwersytetu Illinois w Urbana-Champaign, który pomaga w analizie skutków projektu. Arthur Martirosyan z firmy CMPartners, który opracował program szkoleniowy, mówi, że aby zostać dobrym negocjatorem, trzeba postępować „niemal jak przy medytacji – powstrzymywać się przed działaniem”. – Tu chodzi o to, żeby sobie powiedzieć: „Rozumiem tę sytuację, a ponieważ ją rozumiem, wiem, że może we mnie wywołać bardzo destrukcyjne emocje. Chcę zachować kontrolę”. Nie ma jednej teorii wyjaśniającej, dlaczego ludzie padają ofiarą nastawienia My przeciwko Nim. Nie ma też jednego podejścia do prób wydostania się z tej pułapki. Lecz coraz większa liczba badaczy pracujących nad tym problemem stosuje wspólną metodę naukową. Zaczynają od dających się potwierdzić faktów związanych z ludzkimi umysłami, zachowaniem i społeczeństwem. Wykorzystują je do opracowania działań interwencyjnych. Potem testują te działania tak jak firma farmaceutyczna nowy lek: ludzie pozostający w konflikcie są losowo dzieleni na grupy, z których jedna jest „leczona”, a druga nie. Następnie badacze porównują grupy, aby ocenić, czy działania rzeczywiście doprowadziły do spadku przemocy i większej sprawiedliwości. Symulator rasowości Tym, czym dla pilotów są symulatory lotu, dla gliniarzy są symulatory „użycia siły”. Wersja wykorzystywana na Uniwersytecie Stanu Waszyngton w Spokane jest typowa pod wieloma względami. Stoisz przed ekranem z bronią w pogotowiu. Każda sytuacja, która się na nim wyświetla, wymaga podjęcia decyzji w ułamku sekundy, a stawka nie może być wyższa. Jedną z takich sytuacji jest „wezwanie do przemocy domowej”. Kamera prowadzi cię przez krótki korytarz do kuchni, w której biją się mężczyzna i kobieta. Mężczyzna wywleka kobietę z pola widzenia. Kiedy go doganiasz, trzyma coś w ręce, kierując to w stronę kobiety. W innej sytuacji masz do czynienia z niechętnym do współpracy kierowcą zatrzymanym za wykroczenie drogowe. Ten kierowca sięga po coś w swoim samochodzie. Jeśli jest to telefon komórkowy, a ty strzelisz, możesz zabić człowieka bez powodu. Jeśli to pistolet, a ty nie strzelisz, sam możesz stracić życie. Ale pomiędzy tym symulatorem a większością innych używanych przez policję istnieje pewna różnica – ten różnicuje profile demograficzne napotykanych osób, łącznie z ich tożsamością etniczną i rasową, i umieszcza je w scenariuszach mających mierzyć stronniczość i zapobiegać jej. Nabywając praktyki radzenia sobie w napiętych sytuacjach, funkcjonariusze przekonują się także, kiedy i jak traktują czarnych i Latynosów inaczej niż białych. Prof. Lois James z College of Nursing opracowała ten przeciw dyskryminacyjny symulator (Counter Bias Training Simulator – CBTsim), aby pokazać policjantom, że czasem w dokładnie takich samych sytuacjach podchodzą odmiennie do osób czarnych, latynoskich i białych. – Celem CBTsim jest wyeliminowanie rasy bądź wszelkich innych cech demograficznych z procesu podejmowania decyzji, poprzez naukę skupiania się wyłącznie na obiektywnym stopniu zagrożenia – mówi James. Taka obiektywność jest dokładnie tym, czego społeczeństwo potrzebuje od osób wykonujących zajęcia, w których równe traktowanie jest niezbędne – lekarzy, prawników, nauczycieli, stróżów prawa. Jednak zważywszy na naszą wrodzoną tendencję do dzielenia ludzi na grupy, o których nie myślimy ani ich nie lubimy tak samo, jest to trudne do uzyskania. W USA trwa obecnie debata o tym, jak bardzo i jak często policja nie traktuje wszystkich cywilów jednakowo. W szeregu działań dowody wskazują na to, że istnieją znaczne dysproporcje między traktowaniem nie-białych i białych przez amerykańską policję. – Gnębiło mnie coś, co postrzegałam jako paradoks – mówi Lorie Fridell, kryminolożka z Uniwersytetu Południowej Florydy, zauważając, że według badań dyskryminacja w policji jest silna. – Z drugiej strony wiem, że większość policjantów chce służyć społeczeństwu i pomysł, że mogą żywić uprzedzenia, bardzo ich obraża. Oni nie są rasistami. Jej zdaniem kluczem do rozwikłania tego paradoksu jest zrozumienie, że grupowa stronniczość często nie jest świadoma. To dzieje się bez naszej woli i wiedzy. Tak jak moje stawianie Lampartów ponad Tygrysami, o którym dowiedziałem się dopiero po obejrzeniu obrazów mojego mózgu. Program bezstronnej ochrony policyjnej (FIP) prowadzony przez Fridell to kurs dla policjantów. Podobnie jak symulator pani James ma skłaniać ich do myślenia o swoich, często niezauważanych, preferencjach dla Nas przeciwko Nim, tak, żeby nie wpływało to na ich obowiązek równego traktowania ludzi. Dla policjanta My może oznaczać My, ludzie przestrzegający prawa, przeciwko Nim, osobom notowanym. Może to także być My, gliniarze, przeciwko Nim, cywilom. Ale w USA, z ich długą historią niesprawiedliwości rasowej, My oznacza często My, biali, a Oni to cała reszta. Od roku 2007 Fridell otrzymała ponad 1,5 mln dolarów subwencji od Departamentu Sprawiedliwości i zorganizowała szkolenia dla tysięcy funkcjonariuszy w setkach wydziałów policji. James i jej koledzy rozpoczęli ostatnio projekt, w ramach którego będą obserwować kilka wydziałów policji w Ohio, przyglądając się temu, jak funkcjonariusze postępują z ludźmi, z którymi rozmawiają, których zatrzymują, aresztują itd. W 2018 r. to studium będzie po prostu odnotowywać zachowanie policjantów na podstawie losowo wybranych nagrań z ich osobistych kamer, skarg obywateli oraz innych danych. W roku następnym każdy wydział zostanie losowo podzielony na cztery grupy. Jedna będzie działać tak jak zawsze, bez żadnego szkolenia (to grupa kontrolna, równoważnik pacjentów otrzymujących placebo przy badaniu leków). Druga grupa przejdzie szkolenie na przeciwdyskryminacyjnym symulatorze. Trzecia będzie szkolona przez instruktora, a ostatnia przejdzie oba rodzaje szkolenia. W ciągu następnych miesięcy badacze będą zbierać takie same dane jak uprzednio. Rezultatem będzie góra informacji pozwalających porównać policjantów po szkoleniach z tymi, którzy nie pracowali nad ukrytą stronniczością. Te dane powinny umożliwić ustalenie, czy i jakie szkolenie zapewnia bardziej sprawiedliwe działanie. Ten rodzaj badań, dotyczących innych sytuacji, jest prowadzony coraz częściej na całym świecie. Za kilka lat może się okazać, że zdobyliśmy prawdziwą wiedzę na temat ludzkiej grupowości – w stopniu, który pomoże nam zapanować nad instynktami, zanim one zapanują nad nami. Może to ułatwić tworzenie bardziej pokojowego i sprawiedliwego świata. Ale nikt nie wyobraża sobie, że to będzie łatwe. Od mojej wizyty w Benue, w październiku ubiegłego roku, konflikt między rolnikami i pasterzami nasilił się tylko, po części z powodu nowego prawa ograniczającego wypasy, które zdaniem pasterzy ma ich wyprzeć ze stanu Benue. Jednak kiedy to pisałem, wynegocjowany pokój między rolnikami z Zongo i pasterzami z Daudu pozostawał nienaruszony. Prawdę mówiąc, pasterze zagrożeni w innych rejonach szukali schronienia na obszarze Zongo-Daudu. Kiedy ten napływ zaalarmował pobliskich rolników, mieszkańcy obu społeczności, nauczeni sztuki negocjacji, zdołali złagodzić napięcia. Podobnie jak wiele osób z obu stron konfliktu, Solomon Igbawua powiązał idee zaczerpnięte ze szkolenia negocjacyjnego ze swoją głęboką wiarą religijną. Uważa, że wybaczanie dawnych krzywd jest zarówno dobrym pomysłem dla negocjatora, jak i obowiązkiem chrześcijanina. Twierdzi, że generalnie wybaczył pasterzom. Ale czasem widzi jakiegoś starszego mężczyznę i wtedy przypomina mu się, że przed trzema laty jego ojciec został zabity w walkach. – Potrafię wybaczyć – mówi. – Ale nie potrafię zapomnieć.
Ile masz w sobie zła? Naukowcy opracowali na to test
Psychologowie nazywają to mroczną triadą. Trzy rodzaje postaw, które reprezentują najgroźniejsze aspekty naszej natury: psychopatia, narcyzm i makiawelizm. Tych czynników jest w nas znacznie więcej: egoizm, sadyzm, zawiść i inne. Wszystkie mają jedno źródło.
Można je porównać do procesora, centralnego źródła negatywnych cech. W tekstach Platona pojawia się Daimonion – rodzaj ducha, który jest w każdym z nas, ma odwodzić nas od błędnych decyzji jednocześnie nie sugerując rozwiązać, taki duchowy opiekun i bezpiecznik, personifikacja sumienia. Teraz wyobraź sobie podobny twór, ale działający odwrotnie – uruchamiający negatywne zachowania. Naukowcy nazwali go jedną literą: D. To skrót od “Dark Factor” czyli Mroczny Czynnik Osobowości. Kojarzy się z “dark passenger” z serialu “Dexter”? Słusznie. Jego koncepcję na podstawie badań opracowali wspólnie psycholodzy z Niemiec i Danii. U podstaw całego poszukiwania legł psychologiczny konstrukt stworzony przez Charlesa Spearmana, angielskiego naukowca, który ponad sto lat temu zaobserwował, że osoby, które dobrze radziły sobie podczas jednego z poznawczych testów radzą sobie także w innych. Doszedł do wniosku, że musi istnieć „generalny czynnik inteligencji”, który można zmierzyć. - W ten sam sposób mroczne aspekty ludzkiej osobowości mają czynnik wspólny, a to oznacza, że podobnie jak w przypadku inteligencji jest to wyraz jednej i tej samej tendencji do zdolności – wyjaśnia Ingo Zettler, psycholog z Uniwersytetu w Kopenhadze. W czterech osobnych badaniach udział wzięło ponad dwa i pół tysiąca uczestników. Zettler raz ze swoim zespołem zadawali im pytania przygotowane by zmierzyć poziomy dziewięciu mrocznych cech osobowości: egoizm, makiawelizm, brak zasad moralnych, narcyzm, uczucie wyższości nad innymi, psychopatię, sadyzm, egotyzm i zawiść. Testy polegały na wyrażaniu swojego stosunku do przedstawionych zdań. Badani mieli określać na skali ocenę takich stwierdzeń jak na przykład: „Powiem wszystko, by dostać to czego chcę”, „Trudno jest być na przedzie bez złamania zasad tu i tam” albo „Krzywdzenie ludzi byłoby ekscytujące”. Mając zgromadzone odpowiedzi naukowcy stworzyli statystyczną analizę. Wynika z niej, że wszystkie te cechy mają pewien wspólny kontekst, który został nazwany „D”. - U danej osoby czynnik D może się objawiać w formie narcyzmu, psychopatii lub innych cech albo ich kombinacji – mówi Zettler – ale z pomocą naszego mapowania czynnika wspólnego można ocenić czy dana osoba ma ten czynnik na wysokim poziomie. Właśnie przez czynnik D przejawia się prawdopodobieństwo tego, że dana jednostka dopuści się zachowań związanych z jedną lub więcej złych cech. Brzmi to dość niepokojąco, bo czy naprawdę można obiektywnie ocenić u kogoś ilość zła w nas? Niezależnie od tego, czy ufacie czy nie takim prognozom – możecie wykonać test na samych sobie. Jest dostępny na stronie projektu czynnik D. Właściwie jednak dlaczego ktokolwiek chciałby to wiedzieć? Ciekawość, oczywiście, ale przysłowie mówi przecież, że to pierwszy stopień do piekła. Autorzy testu przekonują, że ich odkrycie może przydać się do badania przypadków przemocy, kłamstwa oraz zapobiegania im choćby w publicznym sektorze i korporacjach. Rozmowa kwalifikacyjna i test na ilość zła w duszy? To dopiero brzmi niepokojąco. Sprawdziłem test na sobie. Na samym początku dostałem do wyboru możliwość wypełnienia dwóch kwestionariuszy. Pierwszy zawiera 30 pytań i pokaże nam jedynie ogólną prognozę na temat współczynnika D. Drugi to znacznie bardziej pogłębiona analiza, 60 pytań, ale i wynik jest ciekawszy. Otrzymamy nie tylko informacje o stężeniu zła, ale i poszczególnych negatywnych cech z mrocznej dziewiątki składającej się na D. Oczywiście sięgnąłem po dokładniejszą metodę - „gnoti se auton”, jak mawiali starożytni. Przejście testu zajmu maksymalnie kilkanaście minut. Część odpowiedzi była kwestią sekund, ale były też pytania, przy których musiałem głębiej się zastanowić. Oczywiście z początku odpowiedź była jasna, ale jeśli chcemy poznać własną mroczną stronę musimy sami przed sobą zdjąć wszystkie maski usprawiedliwień i przyznać się do ciemnych instynktów. To wcale nie takie proste, szczególnie, że większość z nas nie lubi przyznawać się do czegoś co powszechnie postrzegane jest negatywnie. Kilka zdań z testu, do których trzeba się ustosunkować (skala zgodności od 1-5, gdzie 1 to „zupełnie się nie zgadzam”, 3 to „neutralnie”, a 5 to „jestem absolutnie przeciw”): Cokolwiek robisz, ważne by mieć po swojej stronie ważnych ludzi. Większość ludzi zasługuje na szacunek. To prawda, że bywam wredny dla innych. Warto zbierać informacje, które można wykorzystać przeciw innym. Nawet jeśli nie ma ryzyka przyłapania – łamanie prawa jest złe. Każdy posiada uczucia, które można zranić. Jak miałem wynik? Oczywiście, że nie powiem! Natomiast mnie zaskoczył i dowiedziałem się o sobie czegoś nowego. Zachęcam za to do podróży w głąb samych siebie. Test znajdziecie tutaj. ------> Źródło: Science Alert
Jak doświadczyć halucynacji bez narkotyków? To proste, ale nie mówcie potem, że nie ostrzegaliśmy
W końcu nie możemy wam zagwarantować co zobaczycie. Setki tysięcy lat ewolucji mózgu zmieniły go w pasjonującą maszynę, którą ludzkość nauczyła się “podkręcać”. W końcu 100 miliardów neuronów – to siła nieporównywalna z żadnym ludzkim urządzeniem!
Wystarczy, że cokolwiek w tej skomplikowanej układance pójdzie inaczej, niż zwykle. Jakiś pojedynczy neuroprzekaźnik nie zadziała, odblokuje się lub zablokuje połączenie między neuronami – efekty są trudne do przewidzenia i zawsze ciekawe. Jakby to nie wystarczało, urazy, wypadki i inne nieprzyjemne zdarzenia mogą wpływać na pracę naszego “centralnego komputera” na tyle by na przykład odbierał rzeczy, których de facto nie ma. Od wieków ludzkość eksperymentowała z własnymi umysłami modyfikując świadomość środkami psychoaktywnymi, ale uwaga – tutaj nie zajmiemy się takimi przypadkami. O tym napisano już bardzo wiele i z pewnością nie raz wrócimy do tych zagadnień. Nie trzeba jednak odurzać się narkotykami, by doświadczyć halucynacji. Nasz mózg w swoich niezmierzonych możliwościach, może taki seans wytworzyć samodzielnie, oczywiście jeśli go odpowiednio pobudzimy. Ciekawy eksperyment zaprezentowali YouTuberzy ze Scam School w 2016. Postanowili pokazać w jaki sposób można doprowadzić do zjawiska deprywacji sensorycznej używając dostępnych w domu przedmiotów. Oto lista potrzebnych do eksperymentu przedmiotów: arkusze białego lekkiego papieru bawełniane waciki gumki recepturki materiały biurowe: nożyczki, zszywacz, taśma klejąca, sznurek nagranie z YouTube przedstawiające przynajmniej 30 minut białego szumu bez przerwy wytłumiające hałas słuchawki Jak to działa? Możecie przekonać się oglądając video. Efekty tej metody powinny zaprezentować się po 10-30 minutach. View oEmbed on the source website Po dwudziestej minucie eksperymentu uczestnicy donosili o zaobserwowaniu kolorów, efektu podobnego do tego, który otrzymuje się po długim tarciu powiek. Niedługo potem widzieli kształty przypominające dinozaury i meduzy, a nawet Oko Saurona (z “Władcy Pierścieni”). Jeden z uczestników słyszał krzyki, drugi śmiech. Brzmi to nieprawdopodobnie? Istnieje wyjaśniony naukowo fenomen o nazwie efekt Ganzfelda. Polega on na tym, że gdy znajdujemy się w warunkach skrajnie pozbawionych bodźców dla mózgu (ciemność, brak dźwięku, albo w tym wypadku jednostajny szum) nasz mózg wzmacnia swoje własne neutralne sygnały próbując znaleźć te informacje, których mu brakuje. Troszkę tak, jakby komputer widzący braki w kodzie dopisywał sam linijki przewidując co powinno tam być. Efektem mogą być halucynacje opisane przez uczestników eksperymentu z filmiku. Nie można jednak zapominać, że nasze mózgi różnią się między sobą, zatem nie ma gwarancji, że te same warunki oraz identyczna formuła eksperymentu spowodują te same efekty. Istnieje dość powszechnie powtarzany pogląd, wedle którego człowiek pozostawiony w wyciszającej komorze i zupełnej ciemności przez 45 oszaleje. - Może to, co najdziwniejsze to fakt, że zauważyłem odczucie własnego serca – mówił prezenter kanału Veritasium, który postanowił przeprowadzić eksperyment by potwierdzić lub zaprzeczyć temu poglądowi – Czułem jakby bardzo mocno pompowało i praktycznie czułem krew płynącą we mnie. Nie słyszałem jej, było to raczej odczucie. W pewnym sensie czułem jakby serce mną trzęsło. To było dość dziwne. Wbrew legendzie Derek (gospodarz programu) nie zwariował, nie doświadczył halucynacji. Natomiast odczucie związane z sercem pokazuje jak mózg wzmocnił swoje odbieranie bodźców w sytuacji deprywacji sensorycznej. View oEmbed on the source website Co ciekawe, w 2015 roku naukowcy wykazali podobne efekty podczas eksperymentu, w ramach którego uczestnicy patrzyli sobie w oczy przez 10 minut bez przerwy. - Biorący udział w walce na spojrzenia mówili, że doświadczyli czegoś, czego nie czuli nigdy wcześniej – opowiadał dla Britsh Psychological Society's Research Digest autor badań Christian Jarrett. Jeśli macie ochotę, możecie przygotować w domowych warunkach i sami sprawdzić jak zachowa się wasz mózg w stanie deprywacji sensorycznej. Jednak zastrzegamy – nie bierzemy odpowiedzialności za to, czego doświadczycie! Przeczytaj także Deprywacja sensoryczna. Co się dzieje z mózgiem odciętym od dopływu bodźców? Źródło: Science Alert
Nie uwierzysz, że to wszystko przez jeden mały szczegół. Odkryto przyczynę nerwicy natręctw
Pamiętacie nerwowe rytuały Adama Miauczyńskiego, bohatera filmu “Dzień Świra”? To typowe przykłady nerwicy natręctw, czyli zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych. Najnowsze badania pokazują, że odpowiedzialny za nie może być jeden konkretny receptor w mózgu, a to otwiera pole do skuteczniejszego leczenia.
Pamiętacie nerwowe rytuały Adama Miauczyńskiego, bohatera filmu “Dzień Świra”? To typowe przykłady nerwicy natręctw, czyli zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych. Najnowsze badania pokazują, że odpowiedzialny za nie może być jeden konkretny receptor w mózgu, a to otwiera pole do skuteczniejszego leczenia. Grupa naukowców z Duke University opublikowała na łamach “Biological Psychiatry” wyniki swoich badań. Opisują hodowlę myszy pozbawionych genu o nazwie Sapap3, który odgrywa ważną rolę w tworzeniu się synaps w mózgu. Myszy jego pozbawione miały tendencje do ciągłego mycia się, wręcz na poziomie obsesji. To pozwoliło wysunąć hipotezę, że właśnie ten gen może być odpowiedzialny za występowanie nerwicy natręctw u ludzi. Jej najbardziej znanym objawem jest właśnie obsesyjne mycie rąk. Żeby sprawdzić czy mają rację autorzy badań stymulowali ośrodki w mysich mózgach, a konkretnie część ciała prążkowanego. Stamtąd wychodzą neurony tworzące połączenia bezpośrednie i pośrednie. Stymulowanie połączeń bezpośrednich daje efekt wywoływania akcji, a połączeń pośrednich – jej wstrzymanie. Myszy pozbawione Sapap3 miały znacznie więcej połączeń bezpośrednich, co przekładało się na powtarzanie w kółko tych samych czynności. Po dokładniejszym badaniu naukowcy ustalili, że chemiczny receptor o nazwie mGluR5 jest odpowiedzialny za nerwicę u myszy. Dodatkowo najprawdopodobniej jest on także przyczyną nadaktywności połączeń w mózgu myszy. Gdy naukowcy spróbowali zdeaktywować mGluR5 okazało się, że po zaledwie kilku minutach nerwica myszy ustąpiła. To oznacza nadzieję dla cierpiących na ten rodzaj zaburzeń, choć na leki dla ludzi oparte na tych badaniach prawdopodobnie przyjdzie nam jeszcze długo poczekać. Źródło: IFLS Zobacz kolejny odcinek naszego serialu "Warto spróbować" - tym razem nasza reporterka rusza na tor rowerowy!
Alarmujący raport - schizofrenicy prawie rok czekają na pomoc
Co drugi cierpiący na schizofrenię czeka prawie rok od diagnozy na terapię. Takie dane pokazuje raport „Schizofrenia. Rola opiekunów w kreowaniu współpracy” wykonany przez HTA Consulting.
Kierownik katedry i kliniki psychiatrycznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, prof. Marcin Wojnar podkreśla w wypowiedzi dla PAP, że wczesne rozpoczęcie leczenia schizofrenii jest bardzo ważne, ponieważ większa jest wtedy jego skuteczność. W znacznym stopniu wpływa na dalszy jej przebieg. Według specjalisty, jedynie 10 proc. pacjentów doświadcza tylko jednego epizodu tej psychozy. U pozostałych osób dochodzi do nawrotu choroby. Jej objawy są na ogół podobne. Są to najczęściej urojenia, omamy i zaburzenia myślenia oraz trudności w porozumiewaniu się, brak woli i motywacji, ograniczone okazywanie emocji i przeżywania radości, bezczynność, apatia oraz spowolnienie ruchowe. Prof. Wojnar podkreśla, że w kolejnym epizodzie choroby większe może być jej nasilenie, co jeszcze bardziej wpływa na pogorszenie stanu chorego i jego funkcjonowanie. Główną tego przyczyna jest zbyt późne rozpoczęcie leczenia, a potem zażywanie mniejszych dawek leków lub wręcz zaprzestanie ich przyjmowania. Raport zwraca uwagę, że niekorzystne jest długie oczekiwanie na konsultację psychiatryczną, gdy może to prowadzić do eskalacji objawów i konieczności poddania chorego leczeniu szpitalnemu. Wprawdzie do nawrotów choroby dochodzi nawet wtedy, gdy pacjent jest prawidłowo leczony, jednak występują one wtedy rzadziej i z mniejszym nasileniem. Najczęściej dochodzi do nich w ciągu 5 lat od pierwszego epizodu schizofrenii. „Schizofrenia jest chorobą ludzi młodych, wstępne jej objawy mogą się pojawić już w wieku 17-19 lat. Najczęściej jednak ujawnia się między 22. i 29. rokiem życia. Powodem są zaburzenia biochemiczne mózgu, głównie układu dopaminergicznego” – podkreśla prof. Wojnar. Specjalista dodaje, że leczenie powinno być kompleksowe. Poza lekami powinna byś stosowana psychoterapia, rehabilitacja oraz terapia zajęciowa. Bardzo ważna jest również pomoc opiekunów, którymi najczęściej są rodzice chorego, w tym szczególnie matka. „Chorzy często nie są jednak przekonani, co do swej choroby i nie widzą konieczności poddania się leczeniu. Szczególnie trudno im zaakceptować, że muszą zażywać leki przez długi okres” - podkreśla prof. Wojnar. Schizofrenia w końcu przestaje się zaostrzać i przechodzi w stan stabilizacji. Jednak zwykle dochodzi do tego u osób po 50. roku życia. Źródło: PAP Trwa wyprawa Traveler Adventure Team w Austrii! Nasza ekipa szuka idealnych miejsc na narty. Zobacz, jak im idzie! View oEmbed on the source website