Żywy pojazd wyścigowy. Psie zaprzęgi ratowały życie
Dobry pies zaprzęgowy jest niczym precyzyjny mechanizm sportowego auta. Musi być szybki i mocny, by ciągnąć człowieka, sanie, wózek, rower lub… hulajnogę. Śnieg nie jest konieczny.
W tym artykule: GPS na czterech łapach Psi zaprzęg niczym sportowy samochód Najtrudniejszy wyścig w Polsce Jak się kieruje psim zaprzęgiem? Jeśli spojrzeć na psie zaprzęgi jako dyscyplinę sportu, to jest ona bardzo młoda, liczy zaledwie 100 lat. O wiele dłuższa jest tradycja – ludy północy używały psów do transportu co najmniej od trzech tysięcy lat. Nim pojawiły się skutery śnieżne, jedynie zaprzęgi były w stanie pokonać w zimie bezdroża Kanady, Laponii, Grenlandii, Syberii, Czukotki, Norwegii, Finlandii czy Alaski. Bez nich nie byłoby eksploracji biegunów ani gorączki złota na Alasce. Kiedy mróz i zamiecie zatrzymywały pociągi i unieruchamiały samoloty, to psy dostarczały pocztę. Do dziś na Alasce, Grenlandii czy w Kanadzie wykorzystuje się zaprzęg jako środek transportu. Pierwotne rasy psów natura wyposażyła w cechy, które pozwalają im znosić ekstremalne warunki pogodowe. Futro z gęstym podszerstkiem chroni przed zimnem, a silnie rozwinięte instynkty łowieckie predysponują do wyścigów. Psy są samodzielne, niezależne i inteligentne, a pracując z człowiekiem nauczyły się, że to on jest żywicielem. Psie zaprzęgi: Nasza rodzinna pasja Dogtrekking, czyli biegi z psem na orientację i wyścigi psich zaprzęgów. Czy mogą być sposobem na życie? Tak, a udowadniają to Katarzyna i Dariusz Vollmuller. GPS na czterech łapach Ludzie, którzy powożą zaprzęgami, czyli maszerzy, nie mają wątpliwości, że ich psy są wyposażone w szósty zmysł. Wyczuwają one gdy lód jest zbyt cienki, by na niego wbiec, albo że pod śniegiem jest szczelina, którą trzeba ominąć. Starzy maszerzy powtarzają: „jeśli zgubiłeś drogę, zdaj się na psy”. Tę maksymę potwierdza dramat, jaki rozegrał się w miasteczku Nome na Alasce. W styczniu 1925 roku wybuchła tam epidemia błonicy. Ratujące życie szczepionki znajdowały się w oddalonym o 1600 km szpitalu w Anchorage. Pociąg był w stanie dojechać jedynie do miejscowości Nenana. Do Nome pozostało aż 1000 km. Ponieważ pogoda uniemożliwiała użycie samolotu, po szczepionki posłano psie zaprzęgi. Bluff Gunnar Kasse, przewodnik jednego z nich, odebrał przesyłkę jako ostatni w tej niezwykłej sztafecie. Jednak po paru godzinach dopadła go śnieżna ślepota. Jedyne co mógł zrobić, to zdać się na Balto – lidera zaprzęgu. Pies bezbłędnie odnalazł drogę do domu i stał się bohaterem narodowym. Jeszcze w tym samym roku odsłonięto jego pomnik w Nowym Jorku. To właśnie na cześć tej wyprawy zorganizowano w 1973 r. wyścig Iditarod, podczas którego psie zaprzęgi rywalizują na morderczej trasie 1850 km. Psi zaprzęg niczym sportowy samochód Jeden z dwóch pierwszych psich wyścigów to American Dog Derby, po raz pierwszy zorganizowany w 1917 r. (wielu za pierwszy oficjalny wyścig uważa All Alaska Sweepstake, który w 1908 r. pobiegł z Nome). American Dog Derby zyskał międzynarodową sławę i był uważany za mistrzostwa świata psich zaprzęgów. W latach 20. XX w. rekreacyjne wykorzystanie psów zaprzęgowych stało się bardzo popularne i wymagania wobec pracujących w zespole zwierząt zaczęły się zmieniać. Ważna była już nie tylko wytrzymałość, zawziętość i odporność na trudne warunki, ale i szybkość. Każdy maszer powie, że twój zaprzęg będzie tak szybki, jak najwolniejszy pies wchodzący w jego skład. Dlatego właśnie współczesne psy zaprzęgowe mają drobniejszą budowę ciała niż ich koledzy sprzed tysięcy lat. Najpopularniejsze rasy psów zaprzęgowych to oczywiście północne, m.in. syberian husky, alaskan malamut, samoyed czy pies grenlandzki. Ostatnio tryumfują jednak mieszańce stworzone specjalnie do wyścigów. To tzw. eurodogi czy greystery – najszybsze psy zaprzęgowe, w których żyłach płynie krew charta, wyżła i alaskan husky. Ich wyścigi odbywają się dziś na całym świecie – także w warunkach bezśnieżnych (zamiast sań używa się wówczas wózków). Modne są też tzw. małe dyscypliny zaprzęgowe, do których wystarczy jeden lub dwa psy: canicross (bieg z psem), bikejoring (rower z psem), skijoring (narty biegowe z psem) czy scooter (hulajnoga ciągnięta przez psy). Aby powozić zaprzęgami, nie trzeba być sportowcem. „O wiele ważniejsza jest pasja, bo pies to żywa istota. Kluczowe jest zbudowanie więzi, ułożenie zwierzęcia, wychowanie” – mówi Igor Tracz, aktualny mistrz świata i Europy psich zaprzęgów. „W tym sporcie uczymy się na własnych błędach, krok po kroku. Jeśli dobrze nam się pracuje z jednym psem, dołączamy kolejnego. Potem następne. Tak naprawdę najlepszym nauczycielem dla psa zaprzęgowego jest inny pies. Dlatego praca od podstaw jest istotna” – mówi Tracz. Najszybsze psy zaprzęgowe porównuje do sportowego samochodu. „Długie łapy są niczym koła dużej średnicy z lekkimi alufelgami, szeroka klatka piersiowa mieszcząca potężne płuca i potężne serce to silnik, długi pysk – system chłodzenia, i wreszcie doskonała sylwetka i duża masa mięśniowa” – wylicza. Jeśli porównać takiego psa do najlepszych sportowców wśród ludzi, wydolnością bije ich na głowę. „Mówi się, że Justyna Kowalczyk ma wskaźnik VO2max przekraczający 70. A pies zaprzęgowy osiąga pułap 220–240 VO2max!” – opowiada Tracz (VO2max określa wydolność tlenową organizmu. Im jest wyższy, tym lepiej, bo wskazuje, ile tlenu podczas wysiłku organizm może przyjąć). Najtrudniejszy wyścig w Polsce Jeden z największych wyścigów psich zaprzęgów w Europie, Border Rush, odbywa się na Polanie Jakuszyckiej. To najtrudniejszy wyścig psich zaprzęgów w Polsce. Co roku zjeżdża na niego blisko setka najlepszych maszerów kontynentu, a na starcie czteroetapowego wyścigu po Górach Izerskich staje ok. 1000 psów. Radosław Ekwiński, dyrektor wyścigu, zdradza szczegóły, które widz rzadko dostrzega. „Jeśli maszer ma 10 psów i wyjazd na zawody zajmuje mu łącznie z dojazdem do domu cały tydzień, musi ze sobą zabrać 150 kg mięsa. Logistyczne przygotowanie do startu to ogromny wysiłek, a podczas zawodów można zobaczyć, jak robią to najlepsi”. 70 załóg przez cztery dni zajmuje blisko hektarowy stake-out (miejsce, gdzie „parkują” zaprzęgi, a psy odpoczywają). „Każda załoga to kamper ciągnący przyczepę z psami. One są zawsze na pierwszym miejscu: pierwsze jedzą, ich potrzeby są najważniejsze. Wieczorem trzeba zagotować wodę, aby rano mieć czym napoić zwierzęta. A temperatura nieraz spada poniżej –10 stopni. To oczywiste, że nie da się tego zrobić za pomocą czajnika elektrycznego, bo potrzeba nawet 20 litrów! Gotuje się więc na specjalnych traperskich kuchenkach, niektórzy mają też tradycyjne kozy” – mówi Ekwiński. Psie miasteczko cichnie ok. 22.00 i budzi się o świcie. Wtedy wyprowadza się psy, karmi, poi i przygotowuje sanie. „Maszer powinien iść na trasę, sprawdzić temperaturę śniegu i dobrać odpowiedni smar. Jeśli sanie nie suną gładko, traci nawet 10 sekund na kilometrze. Przy 30 km to już 300 sekund. A na takim wyścigu to może oznaczać spadek o 5–7 miejsc” – mówi szef Border Rush. Dla większości zawodników najbardziej magicznym momentem wyścigu jest nocny etap. Jeśli ktoś nie wie jeszcze, co oznacza bezgraniczne zaufanie do psów, dowiaduje się tego właśnie nocą. „W górach nie ma wtedy żadnego punktu odniesienia. Panuje nieprzenikniona ciemność. Człowiek podświadomie się jej lęka. Natomiast pies czuje się wówczas jak ryba w wodzie. Większość zaprzęgów osiąga nocą lepszy czas na tej samej trasie niż za dnia! Trzeba przełamać ograniczenia, wyłączyć czołówkę, która wbrew pozorom ogranicza widoczność, i pozwolić psom biec. Nawet jeśli ty nie wiesz, gdzie jesteś, zdaj się na psi nos. W ośmioletniej historii wyścigu ani razu nie zdarzyło się, żebyśmy musieli wyjeżdżać skuterami i szukać zaprzęgu. Wszystkie psy bezbłędnie trafiały do domu – na stake-out” – tłumaczy Ekwiński. Maszerzy, którzy mają duże zaprzęgi i pokonują ze swoimi psami setki kilometrów w najtrudniejszych warunkach, to najczęściej introwertycy i outsiderzy. Powód jest prozaiczny – nie da się prowadzić towarzyskiego życia, mając pod opieką kilkanaście psów, z którymi łączy właściciela niezwykła więź. Bo psie zaprzęgi to styl życia. Jak się kieruje psim zaprzęgiem? Maszer kieruje zaprzęgiem wykrzykując komendy. Psy, a szczególnie lider, muszą na nie reagować. Zwykle używa się komend pochodzących z języka Inuitów (takie ujednolicenie może być przydatne, kiedy np. trzeba sprowadzić zagubiony zaprzęg – psy zrozumieją komendy bez względu na narodowość maszera). Tak brzmi kilka z nich: go! – start/naprzód gee (dżi) – w prawo ha – w lewo ho – stój Nie potrzebna jest żadna kontrola fizyczna. Wystarczy kilka podstawowych komend głosowych, by cały psi zaprzęg był pod twoją kontrolą. Gdy maszer chce przyśpieszyć swój zaprzęg musi zacząć wydawać różne dźwięki. Na przykład terkoczące czy świszczące. Trzeba pamiętać, że rola maszera nie ogranicza się do wydawania komend. Musi on wspierać swoje psy, pomagać im.
Syriusz: elitarni twardziele i ich psie zaprzęgi. Kandydat musi zapomnieć o rodzinie, życiu towarzyskim i randkach
Jesper Olsen spadł z sań, gdy było ciemno. Ciemno i zimno. Na północy Grenlandii przez trzy zimowe miesiące panują ciemności. Średnia temperatura wynosi wtedy minus 31OC, w dodatku wieje porywisty wiatr.
Ale to nie pogoda zaskoczyła Jespera. Był przygotowany na rozmaite okoliczności: krnąbrne psy, przeładowane sanie, nierówny teren, defekty wyposażenia. Na upadek też był przygotowany. Nie przewidział jedynie, że gdy będzie się turlał w dół skalistego zbocza, w prawe udo wbije mu się nóż, który nosił w skórzanym pokrowcu przytroczonym do pasa. Rasmus Jorgensen – jego partner – nie zauważył wypadku. Jechał przed Jesperem, wypatrując drogi w snopie światła, którym latarka czołowa przecinała czarne, monotonne wzniesienia i rozmytą linię brzegową. W momencie utraty równowagi Jesper znajdował się za ciężkimi saniami i 13 psami – za pomocą linek szyjnych kontrolował zjazd kenelu. Chwilę potem leżał już na skutej lodem ziemi, a spod rozciętych spodni sączyła się krew. Stało się to 800 km za kołem podbiegunowym północnym – w jednym z najbardziej odosobnionych i najmniej przyjaznych człowiekowi miejsc na ziemi. Myśl o wyprawie na Grenlandię – duński protektorat od 1721 r. – po raz pierwszy przyszła Jesperowi do głowy sześć lat wcześniej, gdy jako 23-letni sierżant piechoty dowodził żołnierzami służącymi w trzech pałacach Królowej Danii. Elementami ich munduru galowego były ogromna futrzana czapka i bluza z ozdobnymi mosiężnymi guzikami. Jesper chciał od życia czegoś więcej. Błękitnooki blondyn o atletycznej sylwetce nie czuł się dobrze, paradując w osobliwym uniformie. Marzył o męskiej przygodzie, bo lubił się sprawdzać. Dopiero w 2008 r. – gdy odszedł z wojska i wstąpił w szeregi kopenhaskiej policji – zebrał się na odwagę i zgłosił do elitarnej jednostki specjalnej słynącej z morderczych warunków służby, testującej granice psychicznych i fizycznych możliwości człowieka. Postanowił wstąpić do jednostki Syriusz (Sladepatru-ljen Sirius). Od ponad 60 lat członkowie Syriusza patrolują północno-wschodnie wybrzeże Grenlandii – 14 tys. kilometrów. 12 ludzi przemierza wzdłuż i wszerz cały ten obszar oraz poszarpaną linię brzegową (w cyklu pięcioletnim), dając świadectwo duńskiego panowania zgodnie z międzynarodowymi traktatami. Syriusz to jedyna na świecie jednostka prowadząca służbę patrolową na psich zaprzęgach. W zakresie obowiązków pracujących w niej ludzi jest pokonanie ponad 8 000 km wraz z partnerem i zespołem psów w ciągu 26 miesięcy. Wiąże się to z wysokim ryzykiem urazów, głodu i wyczerpania oraz niebezpieczeństwem spotkania z niedźwiedziami polarnymi. Kandydat musi zapomnieć o rodzinie, życiu towarzyskim i randkach. W miejscu jego pracy nie znajdzie nawet drzew. Jesper pomyślnie przeszedł szereg testów psychologicznych i fizycznych stanowiących główne sito eliminacyjne. Co roku do służby trafia jedynie sześć osób, które zastępują poprzednich strażników. Kobiety mogą startować, ale jeszcze żadna nie próbowała sił w tej rywalizacji. Kandydat musi mieć najwyżej 30 lat. Zaledwie kilka tygodni przed wyjazdem na obóz surviwalowy na Grenlandię Jesper dowiedział się, że jako ostatni odpadł w selekcji. Wtedy się załamał. – Nie miałem zamiaru startować ponownie – wspomina. Mimo to wciąż obsesyjnie myślał o surowym pięknie dalekiej Północy. Wspierany przez rodziców zmienił zdanie i zgłosił się do selekcji jeszcze raz. Przez osiem miesięcy ostro trenował. Zgłębiał tajniki meteorologii, poznawał techniki polowania i dokształcał się z weterynarii. Zapamiętał kształt ponad 600 fiordów i charakterystycznych punktów linii brzegowej – na wypadek gdyby zgubił mapy. Tym razem się udało. Ostatni trening obejmował kąpiel w lodowatej wodzie (symulacja upadku z sań), pięć dni na minimalnych racjach żywnościowych, nocleg w norze wykopanej za pomocą blaszanej puszki, a także upolowanie obiadu (zająca arktycznego albo wołu piżmowego). Wreszcie w lipcu 2010 r. zameldował się na służbie na Grenlandii, w bazie Syriusza, na którą składa się kilka nieforemnych budynków połączonych liną zapobiegającą zgubieniu drogi w czasie zamieci. Idealnego partnera znalazł w Rasmusie, 28-letnim byłym sierżancie lotnictwa służącym drugi rok, rudym brodaczu o niedźwiedziej sile i nerwach ze stali. Razem zbudowali w szopie czterometrowe sanie – płozy wykonali ze sztucznych tworzyw, zaś deski złączyli dratwą, aby uzyskać efekt maksymalnej elastyczności. Zaprzęg nazwali Czarne Słońce. Z psami pracowali do momentu, gdy poczuli, że stanowią zespół. W połowie października, gdy morze zamarzło (podróż najłatwiej odbywać w niewielkim oddaleniu od brzegu), załadowali na Czarne Słońce 370 kg zapasów i wyruszyli z bazy na trasę patrolu ustaloną przez duńskie wojsko. Rasmus i Jesper oraz pięć pozostałych zespołów to jedyni strażnicy na Grenlandii. Mają wspomagać ekspedycje naukowe i sportowe na obszarze największego na świecie parku narodowego, stanowiącego dom dla wielkich stad wołów piżmowych i setek niedźwiedzi polarnych. Tymczasem już czwartego dnia patrolowego debiutu Jesper zranił się w nogę. Leżąc w śniegu i znosząc fale ostrego bólu, miał nadzieję, że wymarzona rola strażnika w jednostce Syriusz mimo wszystko jeszcze się dla niego nie skończyła. Wmówił więc sobie, że uraz jest niegroźny. Pewnie upadł na jakiś kamień. Intensywne szkolenia w Syriuszu miały na celu nauczyć strażników, że w każdej – nawet najgroźniejszej – sytuacji należy zachować spokój. Doskonale pamiętał podstawową zasadę przetrwania w lodowej krainie: jeśli tylko możesz, nie przestawaj się poruszać. Jesper wstał, nie obejrzawszy rany, i nawet nie zauważył rozcięcia w spodniach ani strużki krwi. Schował nóż do pokrowca. Z Rasmusem wymienili ledwie parę słów: Wszystko OK? Tak. Następnie mężczyźni chwycili linę przymocowaną do sań i zajęli pozycje na płozach. – Ya! – zakrzyknął Rasmus. Psy ruszyły przed siebie. Psi zaprzęg to twórcze połączenie chaosu i siły perswazji. Kierowanie sforą psów wymagało od Jespera i Rasmusa nieustannej współpracy z zaprzęgiem – gwizdania, łajania, namawiania, chwalenia. Przecinali właśnie półwysep Hochstetter Forland. Podrzucało ich na skalnych wybojach, podbiegali pod wzniesienia i płynnie z nich zjeżdżali. Za sobą zostawiali kilwater pary z ust i pysków. Z zamarzniętego morza wyłaniały się skały niczym płetwy rekinów. Góry lodowe przypominały zamarznięte okręty wojenne. Psi zaprzęg normalnie przemieszcza się z prędkością 8 km/godz. Wypadek Jespera nastąpił, gdy minęli połowę dziennego odcinka długości 34 km stanowiącego część pętli. Pętla natomiast ma 1110 km i jej objazd zajmuje półtora miesiąca. To najkrótszy z trzech przewidzianych na ten rok patroli wyruszających na północ od bazy Syriusza. Prowadzenie psiego zaprzęgu to absorbujące zadanie. Do tego stopnia, że Jesper w zasadzie zapomniał o ranie. Nie mieli czasu na przerwę obiadową. Mężczyźni ograniczali się do popijania wody, zaś psy lizały śnieg. Sfora musi być zgrana, bo inaczej zaprzęg zaczyna przypominać ciało o 13 umysłach. Ustawione w pary psy potrafią być uparte i wtedy po prostu się kładą. Zdarzają się przepychanki, zazdrość i miłostki (w sforze Jespera i Rasmusa są dwie suki). Zwykle świetnie współpracujące psy mogą w ciągu kilku sekund skoczyć sobie do gardeł. – W takich sytuacjach czuję się jak na policyjnym patrolu – opowiada Jesper. – Wkraczam w sam środek akcji i rozdzielam rywali. Okazuje się, że w dobie pojazdów Humvee i czołgów Abrams bezkresne przestrzenie Grenlandii nadal najlepiej jest pokonywać psim zaprzęgiem – awaria silnika może być śmiertelna w skutkach. Psy wielokrotnie ratowały życie strażnikom, np. w trakcie nocy polarnej, gdy widoczność jest bardzo ograniczona. Zwierzęta potrafią zatrzymać się na skraju urwiska i odmówić dalszego biegu, nawet jeśli maszer je pogania. Wydają również specjalny odgłos (specyficzne warczenie), gdy w pobliżu znajduje się niedźwiedź polarny. Patrolową strategię Jesper i Rosmus ustalili już wcześniej, mimo że był to ich pierwszy wspólny patrol. Niektóre zespoły redukują ciężar i stawiają na błyskawiczne tempo. Są tacy, którzy w trosce o ograniczenie wagi odcinają metki z ubrań, skracają szczoteczki do zębów i z aptekarską precyzją dozują paliwo do kuchenek. Nasi bohaterowie wolą podróżować wygodniej (dlatego wzięli pełną garderobę) i w razie czego bez zastanowienia rezygnują z ciepłego posiłku. Rasmus przypomina ich motto: „Nigdy nie może nam zabraknąć paliwa”. Półwysep Hochstetter Forland przecinali zatem bez pośpiechu. Na dalekiej Północy cierpliwość i precyzja są ważniejsze niż szybkość. Odłożysz rękawiczki w niewłaściwym miejscu i już ich nie znajdziesz – wiatr zrobi swoje. – Tutaj każdy błąd słono kosztuje – podsumowuje Rasmus. Do tej pory jednostka straciła tylko jednego człowieka. W 1968 r. w trakcie ćwiczeń pewien strażnik zgubił się i nie przeżył samotnie burzy śnieżnej. Przed końcem dnia Jesper i Rasmus zatrzymali zaprzęg i przystąpili do codziennej rutyny. Zorza polarna rozbłysła na różowo i zielono, lecz ignorujący ten pokaz Jesper rozbił namiot (strażnicy nocują w namiocie albo specjalnych chatach rozsianych po całym wybrzeżu), rozłożył bardzo ciepłe śpiwory i uruchomił kuchenki w odpowiednio wentylowanym pomieszczeniu. Rasmus i Jesper najczęściej rozpalali trzy kuchenki jednocześnie, aby dobrze się ogrzać. Rasmus uważnie rozstawił psy w odległości uniemożliwiającej bezpośredni kontakt. Potem każdemu poświęcił trochę czasu. – Są jak rodzina – twierdzi Jesper. Rasmus przytulił wyniosłego lidera zaprzęgu – Johana, wesołą sukę Sally, naczelnego rozrabiakę Indy'ego, a potem prawdziwą legendę – Armstronga, który w zaprzęgu spędza już dziesiątą zimę (absolutny rekord; dwukrotnie dłużej niż przeciętny okres służby psów w Syriuszu). Rasmus wie, że kariera Armstronga dobiega końca. W bazie nie ma miejsca dla emerytowanych psów, a ich natura – nie są zwierzętami domowymi ani dzikimi – uniemożliwia adopcję. Zostaje tylko eutanazja, którą wykonują osobiście strażnicy za pomocą pistoletu. Rasmus i Jesper zgodnie stwierdzili, że to najtrudniejszy z ich obowiązków. W ogrzewanym kuchenkami namiocie Jesper i Rasmus wracają do życia. Przy minus 40OC tworzywa sztuczne stają się kruche jak szkło. Przy minus 50OC ostry śnieg rani łapy psów. Przy minus 55OC należy bezwzględnie rozbić obóz. Kolacja była mieszanką zupy pomidorowej z makaronem, twarogu i parówek z puszki – nie wystarczyła do zbilansowania spalonych kalorii. Niektórzy strażnicy tracą do 15 kg w trakcie zimy. Ich wzajemne relacje – przez większą część roku są skazani na swoje towarzystwo – nie zawsze są wzorowe, ale w trakcie patrolu za późno już na rozwód. Jesper i Rasmus pasują do siebie. W zasadzie pokłócili się tylko o palenie. Rasmus jest zwolennikiem tradycji Syriusza i wieczorami lubi popykać fajkę, czego jego towarzysz nie znosi. Czekając na kolację, Jesper wreszcie obejrzał swoją ranę. Dopiero po zdjęciu spodni zobaczył, co się stało. Krew nadal sączyła się z uda. Teraz wiedział już, że upadł na nóż. Nie zrobiło to na nim wielkiego wrażenia. W końcu należy do jednostki Syriusz. Michael Finker, 2012
Dogtrekking, czyli biegi z psem na orientację i wyścigi psich zaprzęgów. Czy mogą być sposobem na życie? Tak, a udowadniają to Katarzyna i Dariusz Vollmuller.
Dariusz Vollmuller jest maszerem, a jego żona Katarzyna podziela psią pasję, którą regularnie uwiecznia na fotografiach. Ich pięcioletni syn również uczestniczy w treningach i codziennych obowiązkach związanych z psami. Kilka słów o wyścigach i treningach oraz o tym, co w ich życiu zmieniła psia pasja. fot. Katarzyna Vollmuller Początki Swoją przygodę z psim sportem rozpoczęliśmy wiosną 2012 rok. Jeszcze wtedy z naszym pierwszym wspólnym psem w typie labradora - Harukim. Dzięki Grzegorzowi Chudzikowi i Polskiej Lidze Dogtrekking wystartowaliśmy w podtoruńskiej Barbarce właśnie w dogtrekkingu, czyli biegu z psem na orientację. Było to dla nas niezapomniane wrażenie. Chociaż nie przeszliśmy całej, liczącej 15km trasy (obeszliśmy część punktów zaznaczonych na mapie) dotarliśmy na linię mety. Od tego momentu regularnie startowaliśmy w dogtrekkingowych wyzwaniach. Podczas ostatecznego finału zajęliśmy 3. miejsce w kategorii rodzinnej. Był to dla nas wielki sukces i ogromna satysfakcja. Podczas zawodów poznaliśmy mnóstwo wspaniałych ludzi, psiarzy pochodzących niemal z całej Polski. Pierwsze championy Kiedy nasz Haruki był już poważnie chory, nie mogliśmy z nim startować. Dzięki Grzegorzowi Chudzikowi spróbowaliśmy sił z jego psem Jackiem rasy siberian husky. Wówczas wpadliśmy na pomysł, że moglibyśmy mieć drugiego psa. Rozpoczęłam poszukiwania i w grudniu 2012 roku pojawiła się w naszym życiu cudowna złoto-biała kulka. To była suczka Starlight Kiss Legend of the Spirit*, po domowemu Yuki. Wspólnie z Yuki zaczęliśmy jeździć na wystawy, odnosiliśmy sukcesy. Obecnie jest psem z certyfikatem użytkowości oraz uzyskała tytuł Championa Polski. Mówimy na nią „ruda nadgorliwa”. Jest bardzo temperamentną suczką, liderką w zaprzęgu. Dzięki niej zaczęło się wszystko rozkręcać. Poznaliśmy Andrzeja Andrzejewskiego z hodowli Mountain Strem. Człowieka z wielkim sercem dla zwierząt i dla nas maluczkich. Jemu tak naprawdę zawdzięczmy wszystko: poświęcony czas, treningi, przekazaną wiedzę o psach i zaprzęgach. Darek trenuje również z jego psami. Latem 2013 roku pojawiła się u nas druga suczka, 3,5 letnia już wtedy, Sharka - Forever Loving The Future is Ours. Kochana srebrno–biała suczka. Z sercem bardziej do wylegiwania się w ciepłym kocyku niż do biegów. Na początku 2014 roku pojawił się u nas czekoladowy samiec Dragon – Un Seul Unique Dwie Korony. Przytulasek. Obecnie kończymy z nim Młodzieżowy Championat Polski. Razem z Yuki dzielnie pokonują kolejne kilometry podpięte pod hulajnogę, rower, ciężki wózek czy sanie. Darek i psy mają już za sobą kilkakrotny udział w zawodach psich zaprzęgów, i to z sukcesami. Dwa kolejne psy pojawiły całkiem niedawno. Jeden z nich to, importowany z Rosji, Diego - Oldori Energy Sunbeam. Mały szalony diabełek, psotnik i niszczyciel. Jest i suczka Aria Snow Sled rasy pies grenlandzki. Krówka z wielkim sercem, ogromny pieszczoch. fot. Katarzyna Vollmuller Wyścigi psich zaprzęgów Wyścigi to najbardziej znana forma zawodów psów zaprzęgowych. W zależności od długości trasy dzielą się one na sprinty, wyścigi średniodystansowe i długodystansowe. Startujące zaprzęgi podzielone są na klasy uzależnione od liczby psów w zaprzęgu oraz od ich rasy. Wyścigi są najczęściej rozgrywane w dwóch etapach w ciągu dwóch dni. W punktacji brany jest pod uwagę zsumowany czas wszystkich etapów. Większość wyścigów odbywa się jednak na dystansach krótkich - od kilku do kilkunastu kilometrów. Kompletowanie zaprzęgu nie jest arytmetycznym dodawaniem psów do siebie. Zwierzęta muszą ze sobą współpracować, choć nie zawsze łatwo jest to osiągnąć. Trzeba znać predyspozycje i możliwości każdego psa, aby ustawić go w odpowiednim miejscu. Pierwszym psem w zaprzęgu jest lider, choć nie zawsze jest to przywódca stada. Nadaje on kierunek jazdy więc powinien być bezwzględnie podporządkowany maszerowi. Następnie zaprzęga się jednego lub parę najszybszych czworonogów, odpowiedzialnych za rytm i tempo całego zaprzęgu. Najbliżej sań umieszcza się psy najsilniejsze, bo na nich spoczywa największy ciężar ciągu i zmiany kierunku jazdy. Psy zaprzęgowe są zwierzętami stworzonymi do pracy na trasie i dopiero tam czują się naprawdę szczęśliwe! Dariusz współpracuje z marką Doctor Dog. Od 2014 roku startuje w barwach klubu Sfora Nakielska, obecnie w Lidze Zaprzęgowej kategoria DO oraz D1. Dwukrotnie stanął na najwyższym podium podczas Międzynarodowych Zawodów Psich Zaprzęgów Minikowo - w roku 2013 oraz 2014 (klasa D1, Liga Zaprzęgowa). Pierwsze miejsce zajął równie na Międzynarodowych Zawodach Psich Zaprzęgów Minikowo 2014 (klasa D2, Liga Zaprzęgowa). Na miejscu piątym znalazł się podczas Mistrzostw Polski Psich Zaprzęgów Witów 2014 (klasa D1, Liga Zaprzęgowa, CCM – bieg mężczyzn z psami). fot. Katarzyna Vollmuller Nasza rodzinna pasja Psy są naszą pasją, członkami rodziny, całym naszym życiem. Łączymy sport z wystawami i myślę, że udaje nam się zachować równowagę między jednym i drugim. Wkładamy w to, co robimy całe serce. Dzięki psom nasze życie zmieniło się na lepsze. Poznaliśmy mnóstwo wspaniałych ludzi i odkryliśmy w sobie pasję. Aktualnie czekamy na rejestrację przydomka hodowlanego w Polskim Związku Kynologicznym i robimy kolejny mały krok naprzód w realizacji marzeń. Chętnie uczestniczmy w pokazach dla szkół, spotkaniach i festynach, dzięki czemu zaznajamiamy innych z wiedzą o psich zaprzęgach, psach rasy siberian husky i pies grenlandzki, opowiadamy o naszych trudach i radościach związanych z posiadaniem czworonogów. fot. Katarzyna Vollmuller * Objaśnienie: przydomki hodowlane psów oraz nazwy hodowli. - Starlight Kiss - imię, imię domowe Yuki, hodowla Legend of the Spirit, hodowca Izabela Krieger - Forever Loving - imię, imię domowe Sharka, hodowla The Future is Ours, hodowca Daniel Radomski - Un Seul Unique- imię, imię domowe Dragon. hodowla Dwie Korony, hodowca Edyta Sweklej - Energy Sunbeam - imię, imię domowe Diego, hodowla Oldori, hodowca Olga Usmanova - import Rosja - Aria - imię, imię domowe Aria, hodowla Snow Sled, hodowca Krzysztof Orzech
Szczęśliwy pies zaprzęgowy to pies zmęczony bieganiem. Właścicielowi największą frajdę daje szybka jazda na sankach czy wózku.
Często zaczyna się tak – ktoś dostaje w prezencie albo przygarnia psa „rasy zaprzęgowej”. Wiadomo, że takie zwierzę powinno mieć dużo ruchu, więc właściciel zaczyna z nim biegać, trenować, wreszcie wybiera się na zawody. I wtedy stwierdza, że to jest to! Nowa pasja. Później pojawiają się kolejne psy, dołączają członkowie rodziny i już wszyscy razem jeżdżą na zawody psich zaprzęgów. Zapraszamy do obejrzenia zdjęć yonkersa - husky'ego jednego z naszych użytkowników Popularność tej dyscypliny rośnie od czasu pierwszych zawodów, jakie odbyły się w naszym kraju (w 1991 r. w Szczypiornie koło Pomiechówka udział wzięło 9 drużyn). Dziś Polski Związek Sportu Psich Zaprzęgów zrzesza 35 klubów, w tym z Warszawy i aglomeracji śląskiej. Na świecie pierwsze rozgrywki zorganizowano przeszło sto lat temu w Nome na Alasce. Trasa prowadziła do Candle i liczyła 650 km. Co spowodowało, że ten tradycyjny w zimnych rejonach środek transportu stał się dyscypliną sportową? Na kontynencie północnoamerykańskim psy wykorzystywano do przewozu ludzi, poczty i towarów wszędzie tam, dokąd zimą nie docierały konie ani muły. Gdy w końcu XIX w. na Alasce wybuchła gorączka złota, psy ciągnęły ładunki z wydobytym kruszcem. Wówczas wśród poszukiwaczy narodził się pomysł, aby zaprzęgi zaczęły się ścigać. Teraz sport ten jest rozpowszechniony na całym świecie, nie tylko w krajach dalekiej Północy. Reprezentacje mają m.in. RPA, Chile, Nowa Zelandia, Jamajka. Bo śnieg wcale nie jest potrzebny. Husky jak biega, każdy widzi Do zaprzęgu najbardziej nadają się psy ras północnych oraz ich mieszańce – silne, odporne na śnieg i mróz. Prym wiodą siberian husky i alaskan malamute (podobne do siebie i z tego powodu często mylone przez laików; pierwszy jest szybszy, drugi silniejszy), a także psy grenlandzkie i samojedy. Wykorzystuje się również psy akita, greystery oraz eurodogi (krzyżówki psów myśliwskich z alaskan husky plus niewielka domieszka charta; z powodu swej szybkości zajmują czołowe miejsca w zawodach). Szacunek i posłuch u zwierząt wypracowuje się podczas długich godzin treningów. Przyszły maszer, czyli powożący zaprzęgiem, musi mieć silną osobowość, by pies uznał go za osobnika alfa. Dotyczy to przede wszystkim siberian husky – zwierzęcia ciekawskiego, inteligentnego i ufnego, ale też niezależnego. To również mistrz w uciekaniu z zamknięcia oraz demolant, gdy jest niewybiegany. Na dodatek ma silny instynkt łowiecki. Jeśli taki pies trafi do niewłaściwej lub przypadkowej osoby (zachwyconej urodą tej rasy), często kończy w schronisku. Swing za liderem Najszybsze zaprzęgi to te złożone z 4–6 psów. Oczywiście mogą liczyć nawet kilkanaście zwierząt, trudniej jednak nad nimi zapanować. Na czele biegnie lider – przewodnik, najmądrzejszy i najbardziej doświadczony pies. Tuż za nim podąża swing – pies, który w przyszłości może zostać liderem. Dalej biegnie team, czyli reszta sfory. Wheel to pies przypięty najbliżej sań lub wózka – to miejsce przypada najsilniejszym zwierzętom. Maszerzy często używają komend eskimoskich: go go lub haik (naprzód), gee (w prawo), ha (w lewo), ho ho (stój). Dzięki temu można sterować zagubionym zaprzęgiem – nie ma znaczenia, jakiej narodowości jest jego właściciel. Popularne są też krótkie słowa w języku angielskim: go czy stop. By przyśpieszyć zaprzęg, maszerzy wydają różne dźwięki, np. terkoczące czy świszczące. Niewtajemniczonym może się wydawać, że rola maszera sprowadza się do wydawania komend. W rzeczywistości nieustannie współpracuje z zaprzęgiem – naprowadza psy, pomaga im, podbiega pod wzniesienia. Musi też umieć czytać zachowanie swoich zwierząt. Doświadczony lider potrafi rozpoznać różne zagrożenia, np. cienki lód. „Jeżeli nie możesz trafić do domu, zdaj się na psa” – mówi Jan Dudek, maszer, hodowca i trener psów, kilkukrotny mistrz Polski. Kilkanaście lat temu zdarzyło się, że z powodu choroby zwierząt nie mógł wziąć udziału w zawodach. Dwa tygodnie później pojechał z nimi w Gorce, żeby samotnie zmierzyć się z turniejową trasą. Kiedy już wracał z Turbacza, skręcił w prawo, choć jego pies przewodnik, Ajus, ciągnął w lewo. Gdy po chwili maszer zszedł z sań, zapadł się w śnieg po szyję. Jakoś udało mu się wydostać, był jednak cały przemoczony. Prowadzenie oddał Ajusowi. Psy dosłownie tonęły w śniegu, często odpoczywały. Po kilkuset metrach trafiły na właściwą drogę. Swoim czworonogom Jan Dudek zawdzięcza życie – bez nich groziłoby mu zamarznięcie. Człowiek też się uczy Trenowanie psa wymaga sporej wiedzy i doświadczenia – trzeba uważać, by go nie zniechęcić do pracy i nie zamęczyć. Niektóre psy biegną aż do wyczerpania, a przecież nie o to chodzi, żeby wracać do domu z pupilem na rękach. Każde zwierzę ma inny charakter i temperament oraz „chęć do ciągnięcia”, powinno więc być traktowane indywidualnie. Psa przyzwyczaja się do uprzęży, przypinając mu szelki z niewielkim ciężarem. Później zwiększa się obciążenie, biega się z nim częściej, wreszcie ustawia w zaprzęgu z innymi psami. Trener obserwuje, czy zwierzę ma cechy przywódcze i czy w przyszłości może zostać liderem – jeśli tak, podpina go tuż za przewodnikiem, aby się od niego uczył. Jan Dudek objaśnia, że czworonogi trenuje się pod kątem przyszłego użytkowania. Jeśli mają uczestniczyć w zawodach, opracowuje się całoroczny program treningowy i kładzie się nacisk na szybkość. Jeśli psy będą wykorzystywane do wożenia turystów, uczy się je pokonywania krótszych tras. Cały ten sprzęt Oprócz sań czy wózka (trój- lub czterokołowego) potrzebne są uprzęże dla psów i zestaw lin. Linki szyjne spinają obroże psów ustawionych w parze po obu stronach liny głównej – uniemożliwiają one rozbieganie się zwierząt na boki. Liny ogonowe przypina się jednym końcem do liny głównej, a drugim do uprzęży. Potrzebna jest również lina startowa – przymocowana na przykład do drzewa lub przyszpilona do ziemi przytrzymuje pojazd i zapobiega falstartowi. Na czas odpoczynku psy przypina się do liny zwanej stake-out. Wymieniony sprzęt to jedynie wierzchołek góry lodowej. Jeżeli jeździ się na zawody, poważnym wydatkiem staje się specjalny samochód przeznaczony lub przystosowany do transportu psów. Do tego dochodzą koszty paszportów, zachipowania zwierząt i badań laboratoryjnych (w kierunku wścieklizny). Jeśli psy biegają komercyjnie, wożąc turystów, zarabiają na siebie. Należy zarejestrować działalność gospodarczą, ubezpieczyć siebie i zwierzęta. Potrzebne jest również ubezpieczenie OC na wypadek, gdyby komuś (turyście lub osobom postronnym) coś się stało. Poczuć pęd powietrza Nie trzeba być maszerem, żeby przejechać się psim zaprzęgiem. Brak śniegu także nie stanowi przeszkody. Wrażenia są niezapomniane, niezależnie od tego, czy jedzie się saniami, czy wózkiem. Jednak gdy na drogach nie zalega śnieg, bardziej trzęsie, czuć każdy kamień i nierówność drogi. Ceny przejażdżek są różne, zależą głównie od dystansu. Na przykład jedno okrążenie (ok. 200 m) z psami z Fun Dog z Zakopanego (www.fundog.pl) kosztuje 20 zł, kilkunastominutowa jazda 80–100 zł, a godzinny program 250 zł. Maszerzy znad Biebrzy (www.karczak.pl/zaprzegi.html) oferują przejażdżki na trasie ok. 2 km (65 zł dorośli, 35 zł dzieci do 13 lat – muszą być min. 4 os.). Dłuższe wyprawy to wydatek od 120 zł od osoby za pierwszą godzinę. Trzeba pamiętać, że większość psów zaprzęgowych jest dostosowana do pracy w zimowych warunkach. Czworonogi nie powinny biegać w temperaturach wyższych niż 12–15°C. Co ciekawe, niektórzy trenują w nocy, bo wtedy nie jest gorąco. Druga strona medalu Wiele osób w dużych miastach decyduje się na psa zaprzęgowego, co objawia się rosnącą popularnością dyscyplin takich jak bikejoring czy canicross. W mieszkaniu nie można jednak mieć więcej niż 2–3 zwierzęta, tym bardziej że przestrzeń do treningów jest ograniczona. Przyszły maszer powinien być trenerem, weterynarzem i dietetykiem w jednej osobie. Musi też mieć świadomość, że psom pociągowym trzeba poświęcić bardzo dużo czasu. Zwykły spacer to za mało dla tych potrzebujących ruchu zwierząt. Można powiedzieć, że szczęśliwy pies to pies zmęczony wielokilometrowym biegiem. Na szczęście szybkie jazdy po polnych i leśnych drogach oraz współpraca z czworonogami to dla pasjonata prawdziwa przyjemność. Psie dyscypliny sportowe Wyścigi zaprzęgów Zawodnicy startują w klasach, które określają liczbę zwierząt w zaprzęgu (np. dwa psy w klasie A, 10 psów w klasie open, przynajmniej 11 psów w klasie nielimitowanej). W zależności od długości trasy wyróżnia się: sprint (5–10 km), średni dystans (30–100 km), długi dystans (powyżej 100 km). Dyscypliny skandynawskie Rywalizują w nich zespoły złożone z maszera i psa. skijöring – jazda na nartach za biegnącym psem. bikejoring –tzw. skandynawka – zalicza się już do sportów ekstremalnych, bo pies (lub dwa) ciągną zawodnika jadącego na rowerze. W tej dyscyplinie osiąga się największe prędkości – ok. 40 km/godz., a na zjazdach jeszcze większe. pulka – pies ciągnie pulkę, czyli niewielkie sanki (lub wózek) z dwoma dyszlami. Zawodnik biegnie za swoim czworonogiem połączony z pulką amortyzowaną liną. canicross – podobna do poprzedniej, ale bez pojazdu, lina łączy biegacza bezpośrednio ze zwierzęciem. próby uciągu – pies wykazuje się siłą. W kilku podejściach ma uciągnąć jak największy ciężar. Trener może go zachęcać tylko głosem, nie może go dotykać. dogtrekking – wędrowanie z psem na trasach różnej długości, często na orientację. summer backpacking – zawody psów jucznych. Orientacyjne wydatki na psi zaprzęg wózek trójkołowy bez miejsca dla pasażera 700–2500 zł (na aukcjach internetowych bywa taniej) wózek czterokołowy z miejscem dla pasażera 2600–3000 zł sanie 2600–3000 zł liny: główna na 4 psy ok. 250 zł, szyjna ok. 40 zł, stake-out 55–85 zł (za miejsce dla 1–2 psów) karabinek startowy 30–100 zł kotwica do sań 120–140 zł szelki (uprząż) dla psa 50–70 zł pies (szczeniak husky z rodowodem) od 1000 zł utrzymanie psa – od 150 zł/miesiąc Jak zostałam maszerem Dziennikarka „Travelera” JOANNA STACHOWIAK zdała egzamin z powożenia psimi zprzęgami. Psi zaprzęg zawsze kojarzył mi się z saniami i ośnieżonym krajobrazem Alaski. Tymczasem pierwszą jazdę odbyłam na wózku zaprzęgniętym w trzy siberian husky i jednego eurodoga. Cała zabawa odbywała się na Polanie Biały Potok, u podnóża Tatr. Trzęsło mną niemiłosiernie, choć kurczowo trzymałam się metalowej ramy. Już po chwili poduszka, na której siedziałam, zniknęła gdzieś pod kołami, więc rytmicznie odbijałam się od twardego krzesełka. Wózek nie ma pasów bezpieczeństwa, bo ich zapięcie mogłoby być niebezpieczne, gdyby psy przewróciły pojazd. W razie czego miałam zeskakiwać w bok. Podekscytowanie mieszało się we mnie z przerażeniem – zeskoczyć? Przecież jechaliśmy z prędkością 20 km/godz.! Kilkusetmetrowa trasa ob? towała w kamienie i kałuże, a Jukon, Ferko, Bu i Kodi zadbały o to, by całe błoto znalazło się na moich włosach, twarzy i ubraniu. Po pierwszej przejażdżce otrzymałam propozycję samodzielnego powożenia zaprzęgiem, tym razem złożonym z dwóch psów. Zamieniłam się miejscami z panem Janem Dudkiem – stanęłam za kierownicą, a on zajął krzesełko (i wydawał psom komendy). Stałam sztywno, powtarzając w myślach, że muszę trzymać ręce blisko ciała i nie skręcać gwałtownie. Ze strachu niemal wstrzymałam oddech, rzucało mną na wszystkie strony, a ja starałam się nie spaść z wózka. Na koniec mogłam spróbować canicrossu. Założyłam specjalny pas, do którego na długiej linie został przypięty pies. Gdy zaczynał biec, ja nie miałam wyboru.
Od dziecka żyje blisko natury, od dawna trenuje biegi i powozi psim zaprzęgiem. Z pasji do Indian i harcerzy założył własną republikę. Z Dariuszem Morsztynem, maszerem, ekologiem, rozmawia Marcin Szymaniak
Poczułem się nieswojo, gdy usłyszałem wycie Twych psów...Zachowują się jak stado wilków. Doświadczeni funkcjonariusze Straży Granicznej stale żartują sobie z młodych, którzy pierwszy raz wyruszają tu na patrol. – W tym rejonie uważajcie – mówią – bo tam są wilki. Młodzi adepci, oczywiście, się śmieją. A później uciekają, aż im czapki spadają z głów. Po co Ci aż 34 psy? Żeby poznać dobrze jakąś kulturę, trzeba spróbować dotknąć jej od środka. Gdy zainteresowałem się Indianami, nauczyłem się strzelać z łuku, rzucać lassem, toporkiem... Teraz zajmuję się ludami Północy, a dla nich pies jest filarem życia. Bez psa Inuit (nie Eskimos, bo to słowo jest obraźliwe) nie mógłby przewozić dobytku, polować na niedźwiedzia. Dlaczego akurat Indianie i Inuici? Przestałem się koncentrować tylko na jednej, określonej kulturze tubylczej, bo wszystkie one w swoich korzeniach mają pewne wspólne, ponadczasowe przesłania. Najbardziej fascynuje mnie odnajdywanie właśnie tych elementów. W pewnym momencie bardzo się zidentyfikowałem z kulturą Indian Ojibwa, żyjących w rejonie Wielkich Jezior w USA. Dlaczego? W 1990 r. współorganizowałem trasę Świętego Biegu na rzecz Ziemi i Życia, która przebiegała m.in. przez Ostrołękę. Brał w nim udział Dennis Banks, słynny Indianin Ojibwa, uczestnik zbrojnych buntów w Woonded Knee i Alcatraz. W Ostrołęce Banks wszedł do Cepelii i... oniemiał. – Skąd macie nasze ojibwayowskie wzory?! – zapytał. Najpierw się z tego uśmiałem, ale później to wydarzenie dało mi wiele do myślenia. Kurpie to stary lud leśny. Za czasów monarchii mieli przywilej noszenia czapki przy królu, w dowód uznania ich umiejętności – bartniczych, strzeleckich itd. A Ojibwa? Też zamieszkiwali tereny leśne! Sposób ich życia był więc podobny, odcisnął piętno na kulturze – stąd podobieństwo wzorów na strojach polskich i indiańskich. Nawiasem mówiąc, wyobrażenia na temat ludzi żyjących w innych warunkach są często bardzo zabawne. Mam rzeźbę psiego zaprzęgu wykonaną przez Masaja. Jak autor wyobraził sobie powożącego? To... nagi Afrykańczyk. Powinien nosić strój inuicki, taki jak w Twojej kolekcji. Większość to wykonane własnoręcznie wyroby ze skóry renifera. Praktycznie wszystkie stroje inuickie widoczne w polskich reklamach zostały od nas wypożyczone. Pewien Lapończyk kupił nawet ode mnie parkę, czyli kurtkę, i w niej występuje. Udało nam się też skopiować wiele oryginalnych zabawek inuickich. Swoją drogą, ćwicząc ich gry, uświadomiłem sobie, jacy my, Europejczycy, jesteśmy słabi fizycznie. Nie masz czasem wrażenia, że jesteś bardziej inuicki od samych Inuitów? Byłoby bzdurą, gdybym powiedział, że się w całości utożsamiam z tą kulturą. Od kilkunastu lat jestem po prostu jej fascynatem, podobnie jak kultury indiańskiej. Mam jednak świadomość, że dopiero poznaję ten lud. Gdy dostaję propozycje odtworzenia jakichś obrzędów, np. religijnych, związanych z fajką pokoju, zawsze odmawiam. Staram się nie przekraczać granicy pasji poznawczej. Kiedy kupiłeś pierwszego psa? Kilkanaście lat temu – za 500 dolarów, czyli równowartość moich ówczesnych sześciu pensji nauczyciela WF-u. Gdy go zobaczyłem, przemknęło mi przez głowę, że to coś dla mnie. Może to był jakiś znak? Później zacząłem czytać o Inuitach i coraz bardziej się wciągałem. Rok później kupiłem następnego pieska. A teraz zupełnie „zszedłem na psy”. Ile kosztuje utrzymanie Twojego stada? Sama dziesiątka psów, z którymi jadę do Norwegii na Finn-markslopet, pochłania ok. 2–3 tys. zł miesięcznie. Muszę je bardzo dobrze karmić, bo intensywnie trenują. To pokaźna kwota. Czy psy zarabiają na siebie? Staram się, by zarabiały. Organizujemy z żoną festyny, imprezy rekreacyjne dla firm i z tego się głównie utrzymujemy. Teraz prowadzimy kurs jazdy psim zaprzęgiem dla Francuzów. Na wyjazd do Norwegii znalazłem sponsorów. Dlaczego nie startujesz w wyścigach w Polsce? Kiedy zobaczyłem psy faszerowane chemią i tutejszy pęd do wyczynu, dałem sobie spokój. Kłóci się to z moimi przekonaniami i dlatego jest nie do przyjęcia. Na Finnmarkslopet zawodnicy mają większe osiągnięcia niż w Polsce, ale nie ma tam wyczynu za wszelką cenę. Zresztą chcę w tym wyścigu zająć ostatnie miejsce – ze względu na dobro psów. Po co w takim razie się tam wybierasz? Czy dla psów nie byłoby lepiej, gdybyś w ogóle nie startował? Dla psa bieganie jest podstawą życia, ważniejszą od jedzenia. Zapewniam cię, że 99,9 proc. tych zwierząt trzymanych w domach to ułomki. Celem mojego udziału w wyścigu jest przygoda, samosprawdzenie, poznanie. Gdy zobaczę stado reniferów, zatrzymam zaprzęg i pobiegnę je fotografować, choćby pogorszyło mi to czas przejazdu. Zapewne zależy Ci, by być pierwszym Polakiem, który weźmie udział w Finnmarkslopet? Oczywiście! Morsztynowie zawsze byli prekursorskim rodem. Kiedy w XVII w. zostali wypędzeni na Mazury za wyznawanie arianizmu, stworzyli wzorcowe gospodarstwa rolne. Już od dzieciństwa czułem w sobie taką prekursorską żyłkę. Zrobiłem pierwszą pizzę w Orzyszu, miałem pierwszą kolarzówkę, rower górski... Na jakim dystansie będziesz jechał? Finnmarkslopet to najdłuższy w Europie wyścig psich zaprzęgów i trzeci na świecie pod względem trudności. Trasa liczy 500 km, biegnie m.in. przez Karasjok, stolicę Lapończyków i norweską stolicę zimna. Startujemy w Alta, 100 km na południe od Przylądka Północnego. Jedzie się głównie nocami, drogę wyznaczają tyczki wbite w ziemię. Trasę będziesz pokonywał w śniegu, który w Polsce jest ostatnio rzadkim zjawiskiem. Jak trenujesz? Klimat w Polsce się zmienił i musimy się z tym pogodzić. Przygotowuję się, jeżdżąc kołowym zaprzęgiem – zimą pokonałem podczas treningów 1 900 km. W Skandynawii zrobię kolejne tysiąc. Na wyścigu na pewno będę na gorszej pozycji niż Norwegowie, stanowiący większość zawodników. Co będzie, jak się zgubisz albo psy nie dadzą sobie rady? Zdaję sobie sprawę, jak trudny i niebezpieczny jest ten wyścig. Dwa lata temu byłem na Finmarkslopet jako obserwator. Tuż przed startem ze względu na niską temperaturę zrezygnowało 20 załóg. W trakcie wyścigu odpadło kolejnych 20–30 ekip. Temperatura spadła do 42oC poniżej zera, jeden Norweg odmroził sobie rękę, Francuz – uda. Przy takich temperaturach zasłabnięcie może się skończyć tragicznie. Punkty na trasie są od siebie oddalone o ok. 80–100 km. Jeśli w nocy pomyli się drogę, można jechać setki kilometrów, nie spotykając żywego ducha. Szlaki są oznaczone, ale niebezpieczne mogą być zawieja śnieżna, urwisko czy grożący załamaniem tzw. pusty lód – pod którym obniżył się poziom wody. Na szczęście poszukiwania zawodników rozpoczynają się 24 godz. po ich zaginięciu. Jak myślisz, co będzie najtrudniejsze w tym wyścigu? Tak naprawdę aż 95 proc. kłopotów to przygotowanie do samego startu. Właśnie staram się kupić race alarmowe, które każdy uczestnik musi mieć. To tylko jedna sprawa, a są ich dziesiątki – od psich butów chroniących łapy przed skaleczeniami (których moje psy nie lubią), przez specjalne rękawice dla maszera, po odpowiednie kuchenki i garnki do gotowania wody z rzek. Jesteś pewny, że wytrzymasz fizycznie? Mam nadzieję. Uważam, że przebiegnięcie 10 km to minimalny test sprawności dla każdego. Przesadzasz! Nie! Jeżeli człowiek nie jest w stanie przebiec w swoim tempie tego dystansu, świadczy to o jego słabości. Moja babcia chodziła na jarmark 20 km, niosąc dwa koszyki, każdy po 10 kilo. Jej ojciec w wieku ponad 80 lat pokonywał pieszo 60 km. Cywilizacja miejska uczyniła większość z nas ułomnymi. Ale i tak się staram. Kultywuję sprawność fizyczną, mieszkam w skromnych warunkach, pracuję w polu, od 27 lat nie używam leków chemicznych. Podobno kąpiesz się zimą na dworzu? Każdemu przydałoby się takie hartowanie. W naszym poprzednim domu, w Ubliku pod Orzyszem, przez 10 lat kąpałem się na podwórku, latem i zimą, nie używając ciepłej wody. Nie mieliśmy tam łazienki, zamiast niej założyliśmy własne muzeum – Dom Kultury Mazurskiej, związany z kampanią utworzenia Orzyskiego Parku Krajobrazowego. Twoja żona się nie buntowała? Nie. Justyna to twarda kobieta. Pod Orzyszem mieszkaliśmy w zimnym domu, pranie robiliśmy w miskach. Raz stanęliśmy przed wyborem: robimy ubikację czy ratujemy życie bezdomnemu psu – wybraliśmy psa. W takich warunkach żona urodziła dwoje dzieci. To nas nauczyło wielu rzeczy, zahartowało, przygotowało na różne wyzwania. Dzięki temu jesteśmy teraz w stanie docenić udogodnienia. Ostatnio pojawił się u nas temat zmywarki, bo Justyna już nie chce spędzać tyle czasu przy garach (śmiech). Zgodzisz się na tę zmywarkę? Dlaczego nie? Nie chodzi o to, by nie korzystać z dobrodziejstw cywilizacji, ale by nauczyć się zaradności. Doszliśmy do wszystkiego sami, od zera, i dlatego byle trudność nie rozłoży nas na łopatki. Mogą nam odciąć prąd – poradzimy sobie w każdych warunkach. Mając ten komfort psychiczny, możemy spokojnie korzystać z udogodnień. Jakiś czas temu prowadziłeś Łowców przygód, przygodowy program w TVP. Miłośnik prostego życia na odludziu zdecydował się na występowanie na wizji? Nie mam nic przeciwko występom w mediach. Dla działacza ekologicznego telewizja jest wygodnym narzędziem propagowania drogich mu wartości. Był to autentyczny program, w którym grałem siebie i mogłem pokazywać dzieciom prawdziwe życie i uczyć je szacunku do natury. Masz poczucie wyższości nad mieszczuchami? Oczywiście, że my, ludzie ze wsi, podśmiewamy się czasami z miastowych. Ale tak naprawdę miejska ułomność jest zasmucająca. Przyjeżdżają do nas różne wycieczki. Przyglądam się uczniom okiem pedagoga i... ręce opadają. Zdolności manualne – tragiczne. Do naciśnięcia guzika komputera wiele przecież nie trzeba. W Szwecji znaleziono dobry sposób, by to zmienić. Dzieci raz w roku przyjeżdżają do jakiejś tamtejszej Republiki Ściborskiej i mieszkają przez miesiąc na wsi. Tak powinno być i u nas. Twoi synowie zostaną na odludziu, gdy dorosną? Sami zadecydują. Pokazuję im różne możliwości – z jednej strony przygotowuję do życia we współczesnym świecie: mają komputer, często z nami wyjeżdżają. Z drugiej strony zaznajamiam ich z naturą, tubylczością, uczę obcowania ze zwierzętami, pokazuję, jak zachować zdrowie i kondycję. Od dziecka żyłeś blisko natury? Do siódmego roku życia wychowywałem się w leśniczówkach mojego dziadka w Puszczy Zielonej na Kurpiach. Wielką metropolią była dla mnie miejscowość Zbójna oraz Kadzidło, do którego jeździliśmy wozem na kurpiowskie jarmarki. Polowałeś? W dzieciństwie byłem bombardowany kulturą myśliwską. Gdy miałem paręnaście lat, zamówiłem sobie strzelbę. Później jednak zainteresowałem się ekologią i moja świadomość zaczęła się zmieniać. Od 20 lat jestem wegetarianinem. Nie intrygowało Cię życie w mieście, gdy mieszkałeś jako dziecko w leśnej głuszy? Oczywiście. Później poznałem życie w miastach. Chodziłem do liceum w Inowrocławiu, do studium wychowania fizycznego w Olecku, na AWF w Warszawie. Wiem, jak się żyje i na wsi, i w mieście. Wybrałem wieś. Odwiedziłem prawie dwieście siedlisk i w końcu kupiliśmy z żoną Ściborki, nasze odludzie. Co zadecydowało o tym wyborze? To najdzikszy rejon Mazur. Inne zalety to zachowany krajobraz, stare poniemieckie wsie – jakich już się na Mazurach nie widzi. No i prawdziwi ludzie, którzy uprawiają ziemię i jeżdżą wozami konnymi. Natura potwierdziła zresztą nasz wybór. Kilka lat temu podczas wyprawy po Skandynawii zbierałem poroża reniferów. Miesiąc później szedłem z synkiem przez pole do wsi. Nad stawem znaleźliśmy skamieniałe poroże renifera (żyły tu podczas zlodowacenia). To znalezisko można interpretować jako znak – połączenie mojej ukochanej północy ze Ściborkami. Na obrzeżach swoich włości postawiłeś słupy graniczne. Co różni Republikę Ściborską od Rzeczpospolitej Polskiej? Jestem Polakiem i patriotą, ale rzeczywiście jest to pewna demonstracja, w której dałem wyraz mojej nieco anarchistycznej i antyglobalistycznej naturze. Idea nawiązuje do pomysłu twórcy polskiego skautingu Andrzeja Małkowskiego, który w 1917 r. chciał założyć Rzeczpospolitą Podhalańską – państwo harcerzy i skautów, mające być pierwszą enklawą niepodległego państwa. Jego pomysł zawsze mi się podobał, tym bardziej że jestem fanatykiem harcerstwa. Dlatego utworzyłem własną enklawę. Dla zaznaczenia pewnej odmienności tego kawałka ziemi postawiłem przy wjeździe tablicę z obowiązującymi tu zasadami. Chcę, by rodziły się tu dobre energie i pozytywne inicjatywy. Tytoń, alkohol, jedzenie mięsa – które to zakłócają – są zakazane. Jak ktoś wyciągnie parówkę, dajesz po łapach? W wakacje odwiedziło nas 6 tys. osób, więc wszystkich nie upilnujemy. Nie jesteśmy policjantami, staramy się być wyrozumiali, ale jak ktoś łamie zasady, zwracam uwagę. Mam świadomość, że gdybym organizował biesiady piwne, nie mielibyśmy co robić z pieniędzmi. Polska turystyka stoi przecież na alkoholu. Ale i tak nie jest źle. Robimy rzeczy pod prąd, a mimo to przewija się tu masa ludzi. Przyjeżdżają zmęczeni karierowicze? Tak, ale na szczęście stanowią jakiś 1 proc. Dociera tu dużo prawdziwych turystów, szukających nowości, tajemnic, przygody. Dobrze trafiają, bo ja celowo prowokuję sytuacje, które mają wprowadzać moich gości w inny wymiar. Chcę im przekazać jak najwięcej z tubylczych kultur, którymi się zajmuję, bo mogą one wiele wnieść do rozwoju człowieka. Walec cywilizacji wielkomiejskiej wszystko to zabija. Mam wrażenie, że jest czymś niezmiernie istotnym, żeby jak najwięcej z tego dziedzictwa ocalić. Uda się? Nauka mówi, że człowiek nie jest w stanie zmienić swej istoty w ciągu jednego czy dwóch pokoleń. Cywilizacja miast trwa w zasadzie od dwóch wieków, ale nasza natura była kształtowana przez setki tysięcy lat. Miasto na pewno odciska swoje piętno, ale nasze wnętrze pozostaje naturalne. Myślę, że im bardziej nasz świat jest wielkomiejski, tym bardziej trzeba to wnętrze odkrywać. Czy udaje mi się to robić? Staram się. Dariusz Morsztyn Urodził się 28 grudnia 1965 r. w Łomży. Już w liceum intensywnie trenował biegi na 10 km. Działał także w drużynie harcerskiej „Czarna 15”. Samodzielnie poszukiwał starych harcerskich tradycji, co było wówczas tępione. W 1986 r. założył Harcerski Ruch Ochrony Środowiska im. św. Franciszka z Asyżu. Kilka lat później podjął pracę w szkole podstawowej w Orzyszu, gdzie intensywnie zajmował się edukacją ekologiczną. Po konflikcie z nowym dyrektorem zatrudnił się w Ełckim Centrum Kultury. Następnie założył własną firmę usługową „Dariusz Morsztyn Biegnący Wilk”. Prowadzi m.in. kursy powożenia psimi zaprzęgami, zajmuje się również dogoterapią.