Siklawa to duma polskich Tatr. Najpotężniejszy wodospad w kraju imponuje nie tylko rozmiarami
Huk spadającej wody, surowe tatrzańskie krajobrazy i imponująca wysokość – Siklawa to jedno z najbardziej spektakularnych miejsc w polskich górach. Największy wodospad w Tatrach przyciąga turystów niezależnie od sezonu.
W tym artykule: Największy wodospad w Tatrach Polskich zachwyca nie tylko rozmiarami Wodospad Siklawa w Tatrach – okolica Jak dotrzeć pod największy wodospad w Tatrach Polskich? Wodospad Siklawa – praktyczne informacje przed wędrówką Czy Siklawa to największy wodospad w Tatrach? Największy wodospad w Tatrach Polskich znajduje się w Tatrach Wysokich i jest częścią potoku Roztoka. Spada z progu Ściany Stawiarskiej, która rozdziela dwie doliny: Roztoki oraz Pięciu Stawów Polskich. Woda spływa tu dwoma, trzema, a zdarza się, że również czterema strugami. To zależy od poziomu wody w Wielkim Stawie. Wysokość Siklawy to 65-70 metrów, a nachylenie ściany: 35 stopni. Huk wody jest tu tak wielki, że trudno cokolwiek usłyszeć. Dlatego turyści oddają się tu po prostu kontemplacji. Milkną rozmowy, pokrzykiwania. Największy wodospad w Tatrach Polskich zachwyca nie tylko rozmiarami Przy dobrej pogodzie obserwować tu można urokliwą mgiełkę przybierającą różne kolory. Ten efekt przyciąga artystów, zwłaszcza malarzy i poetów, już od XIX wieku. Powstało wiele obrazów, na których zobaczymy charakterystyczną siklawską tęczę. Już w 1832 roku największy wodospad w Tatrach Polskich opisywał Seweryn Goszczyński: „O sto kroków od nas przewalał się spadek Siklawej Wody, i rosił nas mgłami swoimi. Przekrojony od sterczącej na wierzchu opoki, rzuca się po skale prostopadłej”. Wodospad Siklawa w Tatrach – okolica Sama okolica Siklawy jest wręcz bajkowa. Wysokie szczyty Tatr Wysokich, zielone wzgórza, mieniące się w słońcu górskie jeziora. Nieopodal położone jest schronisko PTTK w Dolinie Pięciu Stawów (1670 m n.p.m., najwyżej w polskich górach). A sama Dolina Pięciu Stawów uważana jest za najpiękniejszą w Tatrach. Można stąd wyruszyć np. na Kozi Wierch (2291 m n.p.m.). To najwyższy wierzchołek w Polsce, niebędący szczytem granicznym (jak np. Rysy). Ewentualnie na Szpiglasowy Wierch, z którego roztacza się fantastyczna panorama na polskie i słowackie góry. Niezwykły klimat ma też samo Schronisko PTTK w Dolinie Pięciu Stawów Polskich. Spotkamy tu wielbicieli gór z całej Polski i nie tylko. Wielu bywalców poleca też tutejszą kuchnię, a zwłaszcza legendarną szarlotkę. Jak dotrzeć pod największy wodospad w Tatrach Polskich? Szlak prowadzący do wodospadu Siklawa jest łatwy, dlatego warto polecić go nawet osobom, które dopiero rozpoczynają swoją przygodę z górskimi wędrówkami. Można tam dojść na przykład z parkingu w Palenicy Białczańskiej. Idąc czerwonym, a następnie zielonym szlakiem Doliną Roztoki dotrzemy do Siklawy w trzy godziny. Po drodze mamy szansę zobaczyć także inny wodospad – Wodogrzmoty Mickiewicza. Nieco okrężną – ale równie piękną trasą – można tam dojść również przez Morskie Oko. Obie te trasy uważane są za jedne z najpiękniejszych w całych Tatrach. W sezonie musimy więc liczyć się z dużą liczbą napotkanych turystów. Warto rozważyć rozpoczęcie wyprawy o bardzo wczesnej porze – np. 5 czy 6 rano, kiedy na szlakach jest jeszcze dość pusto. Wcześniej dobrze pomyśleć też o rezerwacji miejsca parkingu w Palenicy. Jest to możliwe online i warto to zrobić ze sporym wyprzedzeniem. Koszt to 36 zł za dzień. Gdy ten parking jest pełny, można spróbować dostać się na te na Łysej Polanie, Polanie Zgorzelisko, w Bukowinie Tatrzańskiej lub Białce Tatrzańskiej. Inną opcją jest dojazd busem z Zakopanego. W sezonie, w popularnych godzinach jeżdżą one nawet co kilkanaście minut. Wodospad Siklawa – praktyczne informacje przed wędrówką Na cały trekking pod Siklawę i z powrotem warto zarezerwować sobie od 6 do 7 godzin. Tak by mieć czas na niespieszny marsz, ale też podziwianie widoków czy posiłek. Warto pamiętać, że wchodząc do Tatrzańskiego Parku Narodowego w Palenicy Białczańskiej, musimy uiścić opłatę: 10 zł osoba dorosła, 5 zł – dziecko. Są też bilety tygodniowe: odpowiednio: 50 i 25 zł. A także grupowe: 90 zł dla grupy 10 osób (45 zł – ulgowy). Pieniądze z biletów przeznacza się na tworzenie i utrzymanie infrastruktury turystycznej (wynajem przenośnych toalet, sprzątanie i remonty szlaków, wymianę oznaczeń itp.) i edukacyjnej parku narodowego oraz na ochronę przyrody. 15 procent wpływów z opłat za wstęp wspiera działalność ratowniczą Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego. Wprawdzie szlak jest prosty i nie wymaga żadnego specjalistycznego sprzętu, ale warto pamiętać, że po deszczu bywa tu bardzo ślisko. Część trasy może też być oblodzona, wiedzie przez pas wygładzeń polodowcowych – ten fragment nazywany jest czasem danielkami. Nazwa wzięła się od przewodnika tatrzańskiego Jana Gąsienicy Daniela, który w 1924 roku poślizgnął się tu i spadł w przepaść. Gerlach: najwyższy szczyt Tatr. Znane i mniej znane fakty o największej z tatrzańskich gór Z wysokością 2655 m n.p.m. Gerlach nie tylko góruje nad innymi szczytami Tatr Wysokich, ale także stanowi symbol i wyzwanie dla miłośników górskich wędrówek i alpinistów. Najwyższy szcz... Siklawa – jak się przygotować? To, że szlak jest dość łatwy, nie oznacza, że na Siklawę można wybrać się w klapkach japonkach, podkoszulku i z reklamówką popularnego dyskontu w dłoni. Konieczne są dobre buty trekkingowe i odpowiednia odzież: kurtka przeciwdeszczowa, spodnie trekkingowe, softshell, polar. Musimy pamiętać, że pogoda w górach potrafi zmienić się błyskawicznie. Musimy być przygotowani na deszcz, burzę, grad, znaczny spadek temperatury. Do niedużego plecaka warto wrzucić wodę i batony energetyczne na zapas. Poza tym latarkę czołówkę, bidon filtrujący wodę czy apteczkę, koniecznie z plastrami na otarcia. Czy Siklawa to największy wodospad w Tatrach? Warto pamiętać, że Siklawa dość często mylona jest z Siklawicą, a więc wodospadem, który leży w całkiem innym miejscu: na końcu Doliny Strążyskiej, pod Giewontem, w Tatrach Zachodnich. Co ciekawe, Siklawa nie jest największym wodospadem całych Tatr. Ten znajduje się już na Słowacji, dokładnie w Dolinie Białej Wody. Nazywa się Ciężka Siklawa i jest wysoki nawet na 100 metrów. Nasz ekspert Maciej Wesołowski Redaktor prowadzący „National Geographic Traveler". Reporter. Autor książek, m.in.: „Szpagat w pionie. W drodze przez Indie" i „Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii"
Twój pies skubie trawę? Naukowcy obalają popularny mit: to nie ma nic wspólnego z jego żołądkiem
Wiele psów na spacerach chętnie sięga po trawę. Choć często budzi to niepokój opiekunów, jest to zupełnie normalne zachowanie. Badania pokazują, że jego przyczyna jest prostsza niż mogłoby się wydawać.
W tym artykule: To nie jest zachowanie nowe ewolucyjnie u psów Trawa tylko dla zdrowych Czemu psy jedzą trawę Nie każda trawa jest zdrowa Zaopiekowanie się psem wiąże się z wieloma niespodziankami. Jedna z nich może pojawić się podczas spacerów ze zwierzęciem. Często zauważamy wówczas, że nasz pies chętnie je trawę. Wchodzi w gąszcz i wybiera długie zielone pędy, który następnie zaczyna gryźć i chrupać. Zupełnie jakby należał do przeżuwaczy. Pierwsze pytanie, jakie się wówczas nasuwa, brzmi: czy to normalne? Czy z moim psem wszystko jest w porządku? Na szczęście odpowiedź jest twierdząca. Absolutna większość psów je trawę. Jak piszą na portalu The Coversation naukowcy z Australii – Suzan Hasen i Joshua Zoanetti z University of Adelaide – nawet 80 proc. opiekunów psów zauważyło, że ich czworonogi regularnie jedzą trawę. Jaka jest tego przyczyna? To nie jest zachowanie nowe ewolucyjnie u psów Czy tylko psy jedzą trawę? A co ze zwierzętami, od których pochodzą – czyli z wilkami? Badania przeprowadzone w Narodowym Parku Yellowstone wykazały, że aż w 74 procentach odchodów wilków znaleziono roślinny materiał, najczęściej właśnie trawę. Najprawdopodobniej więc skłonność do podgryzania zielonych pędów psy odziedziczyły po wilkach. Jak pies okazuje miłość? Sekrety głębokiej relacji człowieka z psem Czy wiesz, jak twój pies okazuje miłość? Dlaczego, kiedy go tulisz i drapiesz za uchem, sam czujesz się szczęśliwy? Właściciele psów są najczęściej przekonani, że pies skubie trawę, ponieważ pomaga mu ona na trawienie. Niektórzy sądzą, że w ten sposób zwierzę chce sprowokować wymioty. Nie jest to jednak prawda. Hansen i Zoanetti powołują się na nieduże badanie, w którym wzięło udział 12 psów codziennie skubiących trawę. Wykazało ono, że zwierzęta te wymiotowały rzadko. Jeśli to się już zdarzało, to po normalnym posiłku. Trawa tylko dla zdrowych Nie jest też prawdą, że jedzenie trawy łagodzi problemy gastryczne zwierząt. Wręcz przeciwnie – kiedy pies ma kłopoty żołądkowe, będzie trawy unikał, twierdzą badacze. Nie ma też dowodów naukowych, że psy sięgają po trawę wtedy, gdy brakuje im błonnika albo ponieważ poszukują środka przeczyszczającego. We wspomnianym wyżej badaniu wszystkie 12 psów było zdrowych i odrobaczonych. Wszystkie jednak na spacerach rozglądały się za trawą. I wszystkie chętnie ją jadły. Czemu psy jedzą trawę Czemu więc zwierzęta to robią? Zdaniem Suzany Hasen i Joshuy Zoanettiego przyczyna jest bardzo prosta. Psy jedzą trawę, ponieważ po prostu ją lubią. Być może odpowiada im jej tekstura, a jej gryzienie i żucie sprawiają przyjemność. Badacze zauważają, przez zwierzęta szczególnie upodobały sobie świeżą wiosenną trawę. To ona stanowi ich przysmak. Najdroższe psy świata top10. Jakie ceny mogą osiągać szczeniaki i dlaczego ludzie chcą tyle za nie płacić? Niemal dwa miliony dolarów – tyle w 2014 roku pewien chiński biznesmen zapłacił za złotowłosego szczeniaka rasy mastif tybetański. Pobił tym samym innego Chińczyka, który kilka lat wcze... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najdrozsze-psy-swiata-top10-jakie-ceny-moga-osiagac-szczeniaki-i-dlaczego-ludzie-chca-tyle-za-nie-placic-fot-vadim-kot-sopa-images-lightrocket-via-getty-images-cfbffe9.jpg" width="938" height="638" alt="Najdroższe psy świata top10. Jakie ceny mogą osiągać szczeniaki i dlaczego ludzie chcą tyle za nie płacić? (fot. Vadim Kot/SOPA Images/LightRocket via Getty Images)" title="Najdroższe psy świata top10. Jakie ceny mogą osiągać szczeniaki i dlaczego ludzie chcą tyle za nie płacić? (fot. Vadim Kot/SOPA Images/LightRocket via Getty Images)" /> Nie jest też wykluczone, że jedzenie trawy to sposób psów na nudę, twierdzą naukowcy. Po prostu pies ma ochotę sięgnąć po coś, co różni się od jego codziennego posiłku. Jednak badacze zauważają też, że psy częściej gryzą trawę, gdy nie dostały jeszcze swojej codziennej porcji. A więc głód również może skłonić czworonoga do żucia pędów z trawnika. Nie każda trawa jest zdrowa Co należy zrobić, gdy widzimy, że nasz pies na każdym spacerze ochoczo skubie trawę? Czy trzeba mu tego zakazać, czy też raczej nie ma powodu do reagowania? Naukowcy podkreślają, że – mimo iż w samym jedzeniu trawy nie ma nic złego – powinniśmy zachować czujność. Wszystko zależy od tego, gdzie spacerujemy z psem. Jeśli podejrzewamy, że trawa, na którą ma ochotę pies, była spryskiwana herbicydami, czyli środkami do zwalczania chwastów, nie powinniśmy mu pozwolić jej jeść. Różnego typu substancje odchwaszczające stosowane na trawnikach mogą się utrzymywać na nich przez wiele godzin, a nawet dni. Wiadomo przy tym, że związki te szkodzą psom. Istnieją badania wskazujące, że herbicydy mogą przyczyniać się u psów do nowotworów pęcherza. Suzan Hasen i Joshua Zoanetti podkreślają, że musimy być ostrożni także wtedy, gdy sami chcemy spryskać własny trawnik. Wszystkie zabawki psa czy też naczynia, z których je i pije, powinny zostać wówczas usunięte. Należy też sprawdzić, jak długo na trawniku utrzymuje się substancja czynna. I upewnić się, że przez ten czas pies nie będzie znajdował się w jego pobliżu. Źródło: The Conversation Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Molinezja meksykańska od 100 tys. lat tworzy własne kopie. Naukowcy właśnie poznali jej sekret
Molinezje meksykańskie nie potrzebują samców – i najprawdopodobniej nigdy nie będą. Nowe badanie wykazuje, że potrafią one usuwać i naprawiać mutacje genetyczne, które w innym przypadku stałyby się plagą dla gatunku rozmnażającego się przez autoklonowanie.
Kiedy molinezja meksykańska mówi, że nie potrzebuje samca, należy jej wierzyć. Każdy osobnik tego niewielkiego gatunku ryby, zamieszkującego słodkowodne strumienie Meksyku i południowego Teksasu, jest samicą. Rozmnażają się one wyłącznie bezpłciowo, wydając na świat własne klony. Ewolucyjna zagadka molinezji amazońskich: jak unikają genetycznej pułapki? Choć taka niezależność budzi podziw, dla biologów stanowi ewolucyjny paradoks. Zgodnie z teorią ewolucji przynajmniej część rozmnażania płciowego jest potrzebna, by utrzymać różnorodność genetyczną, która zmniejsza ryzyko wyginięcia gatunku. Jak więc te ryby zdołały przetrwać i rozwijać się przez tysiące lat? Według nowego badania opublikowanego w czasopiśmie „Nature”, molinezje amazońskie nie ucierpiały z powodu przewidywanych negatywnych skutków rozmnażania bezpłciowego. Co więcej, naukowcy odkryli, że gatunek ten posiada „tajną broń”, która pomaga mu niwelować wady takiej strategii rozrodu. Odkrycie rzuca nowe światło na to, w jaki sposób molinezje amazońskie – i inne gatunki rozmnażające się bezpłciowo – unikają ewolucyjnej pułapki wyginięcia. Rybia siła samic Molinezje meksykańskie (Poecilia formosa) to małe rybki o zaokrąglonych płetwach, nie większe od kciuka, nalezące do piękniczkowatych, podobnie jak popularne wśród akwarystów gupiki czy mieczyki. Gatunek ten pojawił się około 100 tys. lat temu, gdy samica molinezji atlantyckiej skrzyżowała się z samcem molinezji żaglopłetwej. Zwykle takie międzygatunkowe połączenia prowadzą do bezpłodnego potomstwa, jednak w tym przypadku powstał wyjątkowy gatunek zdolny do rodzenia żywych klonów samego siebie. Co ciekawe, ryby te wciąż muszą współżyć z samcami innych gatunków, aby uruchomić proces autoklonowania (zwany gynogenezą), ale ich potomstwo nigdy nie przenosi DNA tych samców. Gdy molinezje amazońskie zostały odkryte w 1932 roku, były pierwszymi znanymi kręgowcami zdolnymi do rozmnażania bezpłciowego. Choć od tego czasu odkryto dziesiątki innych kręgowców o podobnych zdolnościach – w tym warany z Komodo i rekiny młoty – molinezje amazońskie są jednymi z nielicznych, które robią to wyłącznie w ten sposób. Jak udało im się utrzymać taką strategię przez tak długi czas pozostawało zagadką. „Genetyczne porządki”: jak molinezje naprawiają swoje DNA – Według obecnych modeli kumulacji mutacji genetycznych molinezje amazońskie powinny były wyginąć po około 10 tys. lat – twierdzi Edward Ricemeyer, biolog z Uniwersytetu Ludwika i Maksymiliana w Monachium. Uczony, który rozpoczął badania nad molinezjami amazońskimi w 2019 roku podkreśla, że badacze wciąż nie wiedzą, w jaki sposób gatunki rozmnażające się bezpłciowo, zwłaszcza tak złożone jak kręgowce, unikają nagromadzenia szkodliwych mutacji genetycznych. Aby to sprawdzić, eksperci przeanalizowali genomy kilku molinezji amazońskich. Odkryli, że ryby te od dziesiątek tysięcy lat prowadzą swoiste „genetyczne porządki”, które pomagają im utrzymać stabilność materiału genetycznego. Analiza wykazała, że szkodliwe mutacje pojawiają się u molinezji amazońskich równie często, jak u ich krewniaków rozmnażających się płciowo. Wygląda jednak na to, że ryby te wykorzystują mało poznany mechanizm genetyczny, który pozwala usuwać lub naprawiać takie mutacje, zanim zdążą się nagromadzić. Proces ten, znany jako konwersja genowa (gene conversion), polega na zastąpieniu fragmentu DNA w chromosomie odpowiadającą mu sekwencją skopiowaną z podobnego fragmentu na innym chromosomie. Taką zdolność mają również ssaki, w tym ludzie, u których mechanizm ten służy głównie naprawie uszkodzeń DNA. U molinezji amazońskich konwersja genowa wydaje się jednak pełnić dodatkową rolę. Działa podobnie jak zjawisko rekombinacji crossing-over, czyli procesu mieszania genów matki i ojca w gatunkach rozmnażających się płciowo. Dzięki temu powstaje zmienność genetyczna, na którą może oddziaływać dobór naturalny. W efekcie możliwe jest usuwanie lub naprawa niekorzystnych mutacji. Naukowcy od dawna podejrzewali, że gatunki rozmnażające się bezpłciowo mogą mieć podobny mechanizm ochronny. – To jednak pierwszy raz, gdy udało się bezpośrednio wykazać, że rzeczywiście tak się dzieje – podkreśla Edward Ricemeyer. Sekret rozmnażania bezpłciowego – Prawdopodobnie podobny mechanizm działa również u innych takich organizmów – po prostu jeszcze go nie wykazano – mówi prof. Micah Dunthorn, mikrobiolog z Uniwersytetu w Oslo. Podkreśla przy tym, że warto byłoby przeprowadzić podobne analizy u innych gatunków rozmnażających się bezpłciowo. Jak dodaje, szczególnie interesujące byłoby sprawdzenie, jak powszechny jest ten mechanizm u innych zwierząt, roślin i grzybów, a także czy występuje on u mikroskopijnych eukariontów, takich jak protisty. Spośród tysięcy gatunków rozmnażających się poprzez klonowanie naukowcy przeprowadzili dotąd szczegółowe analizy genomu jedynie u niewielkiej liczby z nich. Zrozumienie tych mechanizmów genetycznych może mieć wiele praktycznych zastosowań – od modyfikacji genetycznych roślin uprawnych, po nowe strategie leczenia chorób. Jak zauważa prof. Edward Ricemeyer, rak to w istocie choroba, w której klonalna linia komórek gromadzi mutacje, pozwalające jej szybciej rosnąć i wypierać zdrowe komórki. Choć molinezje amazońskie są fascynujące same w sobie, ich niezwykła zdolność do klonowania może pomóc naukowcom lepiej zrozumieć, jak przeciwdziałać jednemu z najpoważniejszych zagrożeń dla zdrowia ludzi. Źródło: National Geographic
Ryba z „ludzkimi” zębami istnieje naprawdę. Bez problemu potrafi przegryźć żyłkę, a nawet... ugryźć wędkarza
Oceaniczne głębiny kryją stworzenia rodem z filmów grozy. Jednym z nich jest sargus owczak – ryba o uzębieniu do złudzenia przypominającym ludzkie. Spotkanie z nią może zakończyć się bolesną raną.
W tym artykule: Czym jest sargus owczak? Jak wygląda ryba z zębami jak ludzkie? Czym żywi się ryba z „ludzkimi” zębami? Sargus owczak to trudna zdobycz Inne ryby z zębami jak ludzkie Hasło „ryba z zębami” wielu osobom przywodzi na myśl gatunki drapieżne, które można złowić w polskich wodach. Ich królem jest sum europejski – największa (bo osiągająca do trzech metrów długości) i najbardziej żarłoczna ryba słodkowodna, którą można złapać na haczyk w naszym kraju. Otwór gębowy tego kolosa jest silnie uzębiony, ale niemałe wrażenie robią także zęby znacznie pospolitszego szczupaka, a nawet mniejszego okonia. Jednak to nie te wodne drapieżniki zdumiewają najbardziej. Trzeba bowiem wspomnieć, że w oceanicznej toni kryją się gatunki, które wyglądają jak stwory z horroru. Do takich zalicza się choćby żabnica, jednak nawet ten potwór nie prezentuje się tak niezwykle, jak żyjący na znacznie płytszych wodach ryba z „ludzkimi” zębami. Czym jest sargus owczak? Ryba, o której mowa, to Archosargus probatocephalus, czyli sargus owczak lub sparus owczarz. Pod tą nazwą kryje się gatunek ryby morskiej z rodziny prażmowatych, zaliczanej do rzędu okoniokształtnych. Najbrzydsze ryby świata mają wyjątkową strategię rozmnażania. Samiec dosłownie wszczepia się w samicę Te zwierzęta świetnie przystosowały się do życia w bardzo trudnym środowisku: zimnych i ciemnych głębinach morskich. Udało im się to dzięki unikatowemu sposobowi rozrodu. Tak jak u wielu innych ryb prażmowatych, u sargusa owczaka stwierdza się hermafrodytyzm. Młode osobniki z tego gatunku mają żeńskie i męskie gruczoły, a u dorosłych ryb nierzadko dochodzi do zmiany płci. Gdzie żyje ryba z zębami jak ludzkie? Sargus owczak żyje w zachodniej części Oceanu Atlantyckiego, w cieplejszych wodach przybrzeżnych. Najwięcej osobników z tego gatunku występuje na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych i w Zatoce Meksykańskiej, ale nie tylko. Należy bowiem wspomnieć, że sargusa owczaka można spotkać także u wybrzeży Ameryki Południowej. Jak wygląda ryba z zębami jak ludzkie? Tak jak pozostali przedstawiciele rzędu okoniokształtnych, sargus owczak ma silnie bocznie spłaszczone ciało i długą dwuczęściową płetwę grzbietową. Charakteryzuje się brązowoszarym ubarwieniem. Na bokach ciała wyraźnie odznaczają się szerokie, ciemne pasy, usytuowane pionowo. Sargus owczak osiąga do 92 cm długości, do 60 cm wysokości i do 9 kg masy ciała. Tak duże okazy są jednak rzadko wyławiane. Najczęściej wędkarze wyciągają na haczyku ryby osiągające do 2000 gramów. Swoją „owczą” nazwę (w USA sargus owczak jest znany jako sheepshead fish) Archosargus probatocephalus zawdzięcza pyskowi, który rzeczywiście przypomina nieco pysk owcy. Najbardziej zaskakujące jest jednak to, co ryba skrywa w otworze gębowym. Czym żywi się ryba z „ludzkimi” zębami? Archosargus probatocephalus gustuje w skorupiakach i mięczakach. Jadłospis ryby składa się przede wszystkim z ostryg i innych małży. W jej menu pojawiają się także kraby. Taka specjalizacja pokarmowa sprawiła, że w toku ewolucji ryba wykształciła zęby, które do złudzenia przypominają ludzkie siekacze i trzonowce. Służą one do miażdżenia pancerzy ofiar ryby i ich fragmentowania. Sargus owczak to trudna zdobycz Nie jest łatwo złapać tę rybę na haczyk, bo sargus owczak z łatwością przegryza żyłkę. Wędkarz, który złowi rybę z zębami jak ludzkie może mówić o sporym szczęściu, ale euforia nie powinna wziąć góry nad ostrożnością. Podczas odhaczania, Archosargus probatocephalus może boleśnie ugryźć rozkojarzonego wędkarza. Inne ryby z zębami jak ludzkie Sargus owczak nie jest jedynym przedstawicielem słonowodnej fauny, który wykształcił zęby przypominające ludzkie. Takie uzębienie jest też atrybutem niektórych gatunków zaliczanych do rodziny rogatnicowatych. Ryby głębinowe to najdziwniejsze stworzenia, jakie istnieją na Ziemi. Ich wygląd budzi przerażenie Morskie potwory występują w wielu mitach i legendach. Jednak niekoniecznie trzeba ich szukać na kartkach książek. Głęboko pod powierzchnią wody żyją ryby głębinowe. To stworzenia, któr... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ryby-glebinowe-to-najdziwniejsze-stworzenia-jakie-istnieja-na-ziemi-ich-wyglad-budzi-przerazenie-fot-deagostini-getty-images-2916fd6.jpg" width="921" height="700" alt="Ryby głębinowe to najdziwniejsze stworzenia, jakie istnieją na Ziemi. Ich wygląd budzi przerażenie (fot. DeAgostini/Getty Images)" title="Ryby głębinowe to najdziwniejsze stworzenia, jakie istnieją na Ziemi. Ich wygląd budzi przerażenie (fot. DeAgostini/Getty Images)" /> Te charakterystyczne ryby żyją w wodach Oceanu Indyjskiego, Oceanu Spokojnego i Morza Południowochińskiego. To gatunki drapieżne, polujące na bezkręgowce (czasami wzbogacają jadłospis o glony). W czasie opieki nad młodymi stają się agresywne i zaciekle bronią swojego terytorium. Zdarzały się przypadki ataków na nurków. Większe osobniki swoimi „ludzkimi” zębami mogą łatwo przegryźć skafander i pozostawić na skórze bolesne rany. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Po 175 latach wracają na Galapagos. Historyczny powrót żółwi słoniowych
Po 175 latach żółwie słoniowe oficjalnie powróciły na wyspę Floreana w archipelagu Galapagos. Strażnicy parku narodowego własnoręcznie wnieśli młode osobniki na strome wzgórza. To historyczny moment i finał trwającego dekady projektu.
Spis treści: Historyczny powrót żółwi słoniowych na Floreanę Wyspa piratów i wielorybników Kosztowna walka o odbudowę przyrody Czy młode żółwie przetrwają? Odkrycie „obcych” żółwi i genetyczna zagadka Nowe zagrożenia: przemyt i czarny rynek żółwi słoniowych Wyspa Floreana, Ekwador: Dziewięciu mężczyzn niczym oddział wojska maszeruje pod górę w palącym, równikowym słońcu. Na plecach niosą czterdziestopięciokilogramowe plastikowe skrzynie. Gdy w końcu docierają na grzbiet wzniesienia – ścieżkę usianą ostrymi jak brzytwa skałami lawowymi i aktywnymi geologicznie stożkami wulkanicznymi – ociekają potem. Nie zatrzymują się jednak ani na chwilę. Ostrożnie stawiają skrzynie na ziemi – teraz zaczyna się właściwa praca. Historyczny powrót żółwi słoniowych na Floreanę – Postawcie je w cieniu! – krzyczy mężczyzna w kominiarce i okularach osłaniających twarz przed słońcem. – Tutaj! – wskazuje kolejny, przedzierając się przez suchą trawę w stronę kępy drzew palo santo. Oddział podnosi ładunek i rusza za nim. Można byłoby pomylić ich z żołnierzami lub przemytnikami. W pewnym sensie są jednymi i drugimi, a do tego tragarzami, odkrywcami, a nawet opiekunami. To strażnicy Parku Narodowego Galápagos – obrońcy przyrody stojący na pierwszej linii frontu w jednym z najbardziej bioróżnorodnych miejsc na Ziemi. A tym, co kołacze się w skrzyniach, są potomkowie gatunku, którego nie widziano na tej wyspie od 175 lat – żółwie słoniowe. – To historyczna chwila – ogłasza lider zespołu, Christian Sevilla, dyrektor ds. ekosystemów w Dyrekcji Parku Narodowego Galápagos. Dziś do domu wraca 50 olbrzymów; w nadchodzących dniach będzie ich łącznie 158. Setki kolejnych czekają już na wypuszczenie, a jeszcze więcej znajduje się w ośrodku hodowlanym parku na wyspie Santa Cruz. Co prawda, żółwie znajdujące się w skrzyniach nie są jeszcze prawdziwymi olbrzymami – ich wiek waha się od 7 do 15 lat, a waga wynosi od 5 do 20 kilogramów. Są również mieszańcami wymarłego gatunku żółwia z wyspy Floreana. Noszą w sobie zarówno geny żółwi z Floreany, jak i populacji z wulkanu Wolf. Część z nich ma także domieszkę genów gatunków występujących na wyspach Santiago i Española. Przez ostatnie 15 lat w ramach programu hodowlanego odchowano 720 młodych żółwi – hybryd z Floreany. Ich ostatni krok ku wolności zależy teraz od wytrzymałości pleców Christiana Sevilli i jego zespołu. – Vamos! – rzuca Christian Sevilla gdy kropla potu spływa mu po twarzy. Pracuje bez przerwy od czterdziestu ośmiu godzin, transportując zwierzęta statkiem, ciężarówką, a w końcu przenosząc je na własnych plecach. Gdy skrzynie zostają otwarte, para młodych żółwi wypełza na zewnątrz i natychmiast zaczyna podgryzać pnącza. James Gibbs składa parasol i chwyta za aparat. – To dobry znak – mówi. James Gibbs, biolog zajmujący się ochroną przyrody oraz Eksplorator National Geographic jest pod wieloma względami osobą najbardziej odpowiedzialną za tę chwilę. Obserwując żółwie powoli oddalające się w głąb lądu, promienieje dumą niczym ojciec i przyznaje: „Nie sądziłem, że to się uda”. I faktycznie, niewiele brakowało, by tak właśnie było. Dzięki przypadkowemu odkryciu armia strażników i naukowców stoi dziś u progu przedsięwzięcia, które może okazać się najbardziej ambitnym projektem odtworzenia ekosystemu wyspy w historii. To trwająca dekady rekultywacja, mająca na celu wyeliminowanie gatunków inwazyjnych, takich jak szczury i koty – żmudny i krwawy proces, który opóźnił wypuszczenie żółwi o kilka lat. To także projekt wart 15 milionów dolarów, obejmujący szczegółowe mapowanie regeneracji roślinności, planowanie zarządzania terenem oraz rozwiązywanie konfliktów między ludźmi a przyrodą. Wszystko po to, by stworzyć warunki do powrotu słynnych żółwi słoniowych z Floreany. Wyspa piratów i wielorybników Floreana, niegdyś baza wielorybników i piratów, była pierwszą zasiedloną wyspą archipelagu Galápagos. Ludzie sprowadzili tu nie tylko szczury i koty, ale także konie, krowy, świnie, psy, osły i kozy – zwierzęta, które wyparły lub wybiły rodzime gatunki. Według Birgit Fessl, głównej badaczki ochrony ptaków lądowych w Fundacji Karola Darwina, od przybycia ludzi na Floreanie wyginęło 10 z 22 gatunków ptaków. Wyspa ta od zawsze miała mroczną historię: pierwsza kolonia spłynęła krwią, a w latach 30. XIX wieku wyspa służyła za więzienie. Sto lat później garstka Niemców próbowała stworzyć tu sielankowy i naiwny „Eden” – historia ta zakończyła się morderstwem i stała się kanwą filmu w reżyserii Rona Howarda. – Ludzie stworzyli te problemy i na ludziach spoczywa odpowiedzialność za ich naprawienie – mówi Jonathan Miles, którego nowa powieść „Eradication” (Wytępienie) skupia się właśnie na wyzwaniu, jakim są gatunki inwazyjne, i opiera się częściowo na jego reporterskich ustaleniach z tego miejsca. Dzisiejszy plan jest trudny – przyznają jego autorzy – ale znacznie mniej naiwny niż dawne niepowodzenia na Floreanie. Kosztowna walka o odbudowę przyrody Na wyspach występuje ponad 1600 gatunków wprowadzonych przez człowieka, ale pod wieloma względami to właśnie kozy okazały się najgorsze. Mnożąc się bez opamiętania, przez lata pustoszyły Floreanę, pożerając wszystko na swojej drodze i wyjaławiając ziemię. W 2007 roku usunięto ostatnią kozę z Floreany, a dziś eliminacja szczurów i kotów oznacza realną szansę na odwrócenie skutków wielopokoleniowej degradacji. Dlatego tak kluczową rolę odgrywają żółwie. Kształtują one ekosystem od podstaw – rozsiewają nasiona i wydeptują ścieżki, działając niczym naturalni architekci. – To ma ogromne znaczenie dla wzrostu roślin oraz dla innych gatunków, w tym ptaków zakładających gniazda – podkreśla Rakan Zahawi, dyrektor wykonawczy Fundacji im. Karola Darwina, która od lat wspiera działania na rzecz odbudowy przyrody. – W innych częściach świata nie dałoby się tego zrobić – dodaje, zwracając uwagę na skalę i zainteresowanie, jakim cieszą się te słynne wyspy. – Czy powinniśmy przywracać dawny stan, czy nie – oto odwieczne pytanie. Uśmiercanie zwierząt zawsze budzi kontrowersje, ale ograniczenie populacji szczurów i kotów już przyniosło widoczne efekty: liczba ptaków rośnie, a nielotna kokoszka galapagoska wróciła po blisko dwóch stuleciach. – Żartujemy, że cofamy szkody wyrządzone przez piratów, ale w istocie to właśnie robimy – dodaje Penny Becker, dyrektor generalna Island Conservation, organizacji non-profit, która od 15 lat pomaga współtworzyć plan dla Floreany. Plan pomaga także mieszkańcom wyspy, którzy podkreślają, że dzięki eliminacji szczurów mają więcej pożywienia, a zbiory wzrosły nawet o 80 procent. – To wszystko budzi we mnie ogromne emocje – przyznaje Claudio Cruz, 66-letni rolnik. Cruz nazywa Floreanę „stolicą Galápagos” i twierdzi, że powrót żółwi słoniowych sprawi, że wyspa w końcu stanie się kompletna – choć zrobi się na niej nieco tłoczniej. Na wyspie, będącej domem dla około 125 rolników uprawiających kukurydzę i gujawę, wkrótce będzie więcej żółwi niż ludzi. Choć w innych miejscach dochodziło do konfliktów między rolnikami a żółwiami, Claudio Cruz – ósmy z dwanaściorga rodzeństwa — opisuje więź z dziką przyrodą jako „kluczową” dla kultury Floreany. – Kiedy patrzysz żółwiowi prosto w oczy, widzisz, że on cię rozpoznaje. Żółwie są inteligentne. Chcą się komunikować. Teraz w końcu mamy na to szansę. Dzisiejsza populacja to zaledwie cień dawnej potęgi. Floreana była niegdyś pokryta żółwiami – tysiące osobników ciągnęły się jak okiem sięgnąć, „rozproszone we wszystkich kierunkach po równinach i nizinach blisko morza” – jak pisał komandor John Downes, kapitan statku wielorybniczego, który polował na żółwie dla mięsa i tłuszczu. Zwierzęta te miały kluczowe znaczenie podczas długich rejsów, w trakcie których marynarze często głodowali – stanowiły łatwe do transportowania źródło świeżego pożywienia. Szacuje się, że w całym archipelagu żyło niegdyś nawet 350 tysięcy tych olbrzymów. Gdy jednak Karol Darwin przybył na wyspy w 1835 roku, gatunek był już w odwrocie. Do 1850 roku żółwie z Floreany całkowicie wyginęły. Aż do dziś. Obecnie przy życiu pozostało od 30 000 do 35 000 żółwi słoniowych – to zaledwie około 10 procent pierwotnej populacji. Czy młode żółwie przetrwają? Poza żółwiami w nadchodzących latach planowany jest także powrót dwunastu lokalnie wymarłych gatunków, w tym przedrzeźniacza jasnolicego, węża z gatunku Floreana racer oraz niewielkiej muchołówki cynobrowej. Wszystko zależy jednak od tego, czy najbliższy etap przebiegnie zgodnie z planem. Czy zwierzęta urodzone w niewoli instynktownie poradzą sobie z przetrwaniem na tej skalistej i suchej wyspie? Co się stanie, gdy młode żółwie słoniowe zostaną wreszcie uwolnione ze skrzyń? Nikt nie wie, czego się spodziewać. Gdy temperatura przekracza 32 stopnie, skrzynie zostają otwarte, a pałeczkę przejmuje kolejny zespół. Badacze zakładają rękawice i szorują skorupy, by za pomocą kleju epoksydowego przymocować miniaturowe czujniki – urządzenia do śledzenia GPS, w które wyposażono wszystkie 50 żółwi. – Czujniki powinny działać przez dziesięć lat – wyjaśnia Martin Wikelski, ekspert w dziedzinie migracji i pionier technologii sensorów zwierzęcych z Instytutu Zachowań Zwierząt im. Maksa Plancka. Połączone z systemem Starlink urządzenia będą śledzić i monitorować młode osobniki w miarę ich rozpraszania się. Gdy „maluchy” stawiają pierwsze kroki, wielu ludzi odpowiedzialnych za ten moment z wyraźną ulgą wzdycha. Nawet zwykle poważny Christian Sevilla pozwala sobie na uśmiech. James Gibbs również się uśmiecha, patrząc, jak młode żółwie powoli oddalają się w nowy świat. Na tę chwilę czekał od dziesięcioleci. Dwadzieścia sześć lat temu kierował ekspedycją, która przemierzyła wszystkie wyspy Galapagos, aby ustalić, ile olbrzymów przetrwało. Po wejściu na wulkan na zachodnim krańcu archipelagu jego zespół zupełnie niespodziewanie natrafił na to, co określił mianem „obcego gatunku”. Odkrycie „obcych” żółwi i genetyczna zagadka Żółwie, które znaleźli na wyspie Isabela, w ogóle nie powinny się tam znajdować. Na zboczach wulkanu Wolf spodziewano się zastać gatunek Chelonoidis becki, znany jako żółwie z wulkanu Wolf. Tymczasem w jego cieniu John Gibbs natknął się na zupełnie inny typ olbrzyma. Żółwie z Floreany były znane z charakterystycznych, siodłowatych pancerzy, podczas gdy żółwie z wulkanu Wolf mają pancerze kopulaste. Dlaczego więc na wulkanie znajdowały się osobniki o siodłowatych skorupach? I co właściwie tam robiły? James Gibbs bada te wyspy od lat 80. XX wieku. Zaczynał jako 18-letni asystent terenowy, spędzając tam sześciomiesięczne zmiany, tropiąc zięby Darwina i „obserwując ewolucję w działaniu”. Namiot, plandeka i jedno krzesło – to często wszystko, co miał wtedy do dyspozycji. W latach 90. jego placówki badawcze znajdowały się w tak odległych miejscach, że zdobycie kolacji oznaczało konieczność upolowania kozy ze starego karabinu. Dziś, w wieku 63 lat, czasy bycia „Robinsonem Crusoe” ma już w dużej mierze za sobą. Planuje właśnie wypuszczenie kolejnych żółwi z helikoptera na innej wyspie. Mimochodem wspomina burzliwy życiorys, w którym znalazło się miejsce na trzydniowe przesłuchanie przez policję po tropieniu kłusowników irbisów śnieżnych na granicy rosyjsko-chińskiej. Jednak bez tej nieustraszoności nie byłoby nas tutaj dzisiaj. – To legenda – mówi Hugo Mogollón, prezes i dyrektor generalny organizacji Galápagos Conservancy, w której Gibbs pełni funkcję wiceprezesa ds. nauki i ochrony przyrody. Po odkryciu „obcych” żółwi o siodłowatych pancerzach John Gibbs zorganizował jeszcze trzy ekspedycje powrotne. Zebrano próbki krwi, które następnie poddano sekwencjonowaniu. Wyniki wykazały, że „obcy” byli hybrydami żółwi z Floreany. Minęły lata, zanim wszystkie elementy tej układanki zaczęły do siebie pasować – lata poświęcone chwytaniu, przenoszeniu i rozmnażaniu mieszańców. Ta praca utwierdziła jednak Gibbsa w przekonaniu, że ludzie odpowiedzialni za wytępienie żółwi z Floreany przyczynili się jednocześnie do rozprzestrzenienia ich genów. Pierwszy przełomowy moment nastąpił w 1813 roku i wiązał się z jednym z dwóch statków o nazwie Essex. Z dziennika Davida Portera, kapitana fregaty amerykańskiej marynarki wojennej stacjonującej na Galapagos w celu zwalczania brytyjskich wielorybników podczas wojny z 1812 roku (która trwała do 1815 roku), wynika, że w zatoce Banks – przystani wielorybniczej u podnóża wulkanu Wolf – doszło do bitwy. – W zatoce znajdowały się dwa brytyjskie statki wielorybnicze – odkrył Gibbs – a kiedy uprzątnięto pokłady, przygotowując działa do strzału, żółwie wyrzucono za burtę. Wiadomo, że żółwie potrafią unosić się na wodzie, a Porter opisywał, że widział je dryfujące jeszcze 10 dni po bitwie. John Gibbs uważa, że część żółwi zabranych z Floreany mogła dopłynąć do zboczy wulkanu, dając początek „obcym” osobnikom, które odnalazł w 2000 roku. Badacz uważa również, że kilka lat później jeszcze więcej żółwi z Floreany mogło trafić na wyspę Isabela. Statek wielorybniczy z Nantucket, również noszący nazwę Essex, płynął na Galapagos dziewięć miesięcy, a gdy w 1820 roku, po opłynięciu krańca Ameryki Południowej, dotarł na miejsce, załoga była skrajnie wycieńczona głodem. Przez trzy tygodnie marynarze zbierali żywicę i chwytali setki olbrzymich żółwi z Floreany. W pewnym momencie jeden z członków załogi rozpalił ogień dla żartu, a wkrótce wyspa stanęła w płomieniach – pożar trawił ją przez wiele miesięcy. Zanim jednak do tego doszło, sprawcy odpłynęli na połowy wielorybów, mając na pokładzie setki żółwi ułożonych jeden na drugim. Około stu mil na zachód od archipelagu — niedaleko wulkanu Wolf na wyspie Isabela – kaszalot staranował statek. A potem uderzył ponownie. – Sądzę, że był to samiec, który w końcu rozpoznał zagrożenie ze strony wielorybników – mówi Gibbs. – Nie ma innego powodu, dla którego kaszalot miałby zaatakować. Gdy statek tonął, załoga w pośpiechu przesiadła się do szalup ratunkowych, zabierając ze sobą żółwie. Łodzie rozdzieliły się i ostatecznie przeżyło tylko pięciu mężczyzn. Kiedy ich odnaleziono, jak mówi Gibbs, „dno łodzi było usłane szczątkami marynarzy i kośćmi żółwi”. Ta historia stała się inspiracją dla „Moby Dicka” i wsparła hipotezę, którą później potwierdziły analizy DNA: „obce” żółwie były rozbitkami, które rozmnażały się między sobą i przetrwały. Nowe zagrożenia: przemyt i czarny rynek żółwi słoniowych Dzisiejsze żółwie mierzą się z nową odsłoną starego zagrożenia: są warte ogromne pieniądze w kraju znanym z korupcji, a przemyt i kłusownictwo tych olbrzymów mają długą – także współczesną – historię. – Dochodziło nawet do kradzieży z ośrodków hodowlanych – mówi Karen Noboa, biolog środowiskowa z organizacji TRAFFIC. Jak ujawnia, duże żółwie mogą osiągać cenę nawet 60 tysięcy dolarów za sztukę jako egzotyczne zwierzęta domowe. Istnieje również lokalny rynek mięsa żółwi, ponieważ niektórzy wierzą, że ma ono właściwości zwiększające potencję. – Osoby przemycające żółwie z Galapagos są często powiązane z innymi formami przestępczości – mówi Andrea Crosta, stojący na czele organizacji Earth League International – zarówno na Galapagos, jak i na świecie. John Gibbs przyznaje, że są to poważne wyzwania. Jak mówi, odwiedzający Galapagos zachwycają się przyrodą, która wydaje się kwitnąć, oraz skutecznością ochrony środowiska – i na wielu wyspach rzeczywiście tak jest. Paradoks polega jednak na tym, że to, co dziś można zobaczyć, stanowi jedynie ułamek dawnego bogactwa przyrody. To właśnie dlatego odbudowa ekosystemu ma kluczowe znaczenie. – To długofalowe zobowiązanie – podkreśla. – W ciągu najbliższych pięćdziesięciu lat, dzięki hodowli i kolejnym wypuszczeniom, na Floreanie znów będą żyły tysiące olbrzymich żółwi. O to właśnie walczymy. Źródło: National Geographic
Małpi podwieczorek udowodnił, że bonobo mają wyobraźnię. Kanzi bawił się „na niby”
Podczas serii eksperymentów legendarny bonobo Kanzi udowodnił, że potrafi bawić się „na niby”. To przełomowe odkrycie sugeruje, że zdolność do fantazjowania i kreowania alternatywnej rzeczywistości towarzyszy nam od milionów lat.
Spis treści: Bonobo też potrafią udawać Wyobraźnia nie tylko u człowieka Jak naukowcy testowali wyobraźnię bonobo? Czy Kanzi był wyjątkiem? Zdolność do udawania i wyobrażania sobie sytuacji, które nie istnieją, do tej pory wydawała się cechą wyłącznie ludzką. Najnowsze badania pokazują jednak, że nasi najbliżsi żyjący krewni – bonobo – również rozumieją koncepcję zabawy „na niby”. Bonobo też potrafią udawać Naukowcy przeprowadzili serię eksperymentów przypominających zabawę w podwieczorek z udziałem Kanziego, genialnego bonobo wyszkolonego w komunikacji językowej. Przez dziesięciolecia Kanzi wnosił bezcenny wkład w naukę, umożliwiając badaczom lepsze poznanie umysłów naczelnych. Wyniki badań, opublikowane na łamach prestiżowego czasopisma „Science” dowodzą, że Kanzi potrafił wykazywać rozumienie udawanych przedmiotów. Według naukowców stanowi to niepodważalny dowód na to, że przynajmniej niektóre naczelne potrafią postrzegać świat przez pryzmat wyobraźni. – To pokazuje, że nie jesteśmy jedynymi zwierzętami o tak złożonym życiu umysłowym – mówi Christopher Krupenye, współautor publikacji i psycholog poznawczy z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa. Wyobraźnia nie tylko u człowieka Ludzie zaczynają eksperymentować z wyobraźnią poprzez zabawę w udawanie. Dziecko tworzy lub przywołuje stan umysłu zwany reprezentacją wtórną, który różni się od otaczającej je rzeczywistości. Przez długi czas badacze byli przekonani, że zdolność do kreowania wyobrażonych scenariuszy jest cechą wyłącznie ludzką. Zdarzało się, że naukowcy obserwowali, jak młode szympansy żyjące w niewoli przesuwają po podłodze wyimaginowane klocki, a dzikie samice kołyszą patyki lub kłody niczym niemowlęta. Jak jednak podkreśla Amalia Bastos, psycholożka z Uniwersytetu St. Andrews w Szkocji i współautorka nowego badania nad bonobo, takich osobliwych zachowań nigdy wcześniej nie badano w warunkach eksperymentalnych. Wraz z zespołem postanowiła więc raz na zawsze rozstrzygnąć, co naprawdę kryje się za tymi relacjami. Czy małpy człekokształtne jedynie dobrze naśladują lub reagują na podpowiedzi badaczy? A może rzeczywiście potrafią angażować się w zabawę „na niby”? Aby znaleźć odpowiedzi na te pytania, badacze zwrócili się do Kanziego. Kanzi urodził się w 1980 roku w Yerkes Field Station przy Uniwersytecie Emory. Później trafił na Uniwersytet Stanowy Georgii, a w 2005 roku został przeniesiony do ośrodka badawczego Ape Initiative w Des Moines, w stanie Iowa. Zmarł w marcu 2025 roku. Przez 44 lata życia Kanzi dostarczył przełomowych odkryć naukowych dotyczących zdolności poznawczych naczelnych, wczesnych form wytwarzania narzędzi oraz ewolucyjnych korzeni języka. – Byliśmy Kanzim oczarowani. W naszej dziedzinie jest postacią absolutnie wyjątkową – wspomina Amalia Bastos. Ten niezwykle inteligentny bonobo potrafił reagować na polecenia słowne i porozumiewał się z badaczami za pomocą leksygramów oraz wskazywania. Dzięki temu był idealnym uczestnikiem eksperymentu. – Mogliśmy badać go niemal tak samo, jak testuje się małe dziecko pod kątem wyobraźni – wspomina Christopher Krupenye. Eksperyment przeprowadzono, gdy Kanzi miał 43 lata. Jak naukowcy testowali wyobraźnię bonobo? Podczas eksperymentu jeden z naukowców usiadł naprzeciwko Kanziego przy stole i ustawił między nimi pusty dzbanek oraz dwa przezroczyste kubki. Następnie „nalewał” wyimaginowany sok do każdego z nich, po czym udawał, że wlewa zawartość jednego kubka z powrotem do dzbanka. Na koniec zapytał Kanziego: „Gdzie jest sok?”. Kanzi z łatwością wskazywał właściwy kubek. Choć naukowcy zmieniali naczynie, w którym rzekomo znajdował się sok, bonobo w 68 procentach prób odpowiadał poprawnie. Aby potwierdzić, że Kanzi naprawdę rozumiał, iż w rzeczywistości kubki nie zawierają soku, naukowcy przeprowadzili drugą serię prób. Bonobo miał wybierać między pustym kubkiem a szklanką z prawdziwym sokiem pomarańczowym – i regularnie wybierał prawdziwy sok. Zespół badawczy odtworzył także pierwszy schemat eksperymentu, tym razem z wykorzystaniem „niby-winogron” umieszczonych w dwóch słoikach. Gdy badacz „opróżnił” jeden słoik, Kanzi musiał wskazać, gdzie znajdują się pozostałe owoce. Bonobo poprawnie odnajdywał fikcyjne winogrona w 69 procentach prób. Choć zwierzę nie było nieomylne, to – jak podkreśla Amalia Bastos – jego konsekwencja w śledzeniu różnych wyimaginowanych obiektów dowodzi niezwykłej zdolności do precyzyjnego wskazywania wymyślonych rzeczy. Czy Kanzi był wyjątkiem? Zdaniem Christine Webb, badaczki z Uniwersytetu Nowojorskiego zajmującej się zachowaniami społecznymi naczelnych, wyniki te dostarczają mocnych dowodów na to, że bonobo potrafią posługiwać się reprezentacją wtórną. Innymi słowy: rozumieją, na czym polega zabawa w udawanie. – Badanie to wpisuje się w nurt coraz liczniejszych dowodów naukowych potwierdzających, że nasi najbliżsi krewni są zdolni do złożonych procesów poznawczych, które niegdyś uznawano za cechę wyłącznie ludzką – podsumowuje Christine Webb. Nowe ustalenia sugerują, że zdolność do wyobrażania sobie udawanych scenariuszy i obiektów może sięgać okresu sprzed 6–9 milionów lat, kiedy żył ostatni wspólny przodek ludzi i bonobo. Otwiera to również możliwość, że małpy człekokształtne potrafią wykorzystywać wyobraźnię do innych celów – na przykład do wizualizowania przyszłych zdarzeń lub do odczytywania myśli innych osobników. Bonobo udowodniły już, że posiadają smykałkę do rozpoznawania braku wiedzy u innych. W 2025 roku zespół Krupenyego odkrył, że Kanzi i inne osobniki potrafiły bezbłędnie wyczuć, kiedy człowiek nie wiedział, gdzie ukryto smakołyki. Mimo to Kanzi nie musi być reprezentatywny dla całego gatunku – zwłaszcza dla osobników żyjących na wolności. W końcu ten małpi geniusz całe życie spędził w ośrodkach badawczych, w stałym kontakcie z naukowcami. Właśnie dlatego Natalie Awad Schwob, psycholożka porównawcza z Uniwersytetu Bucknell badająca procesy poznawcze naczelnych zastanawia się, czy inne bonobo – poza Kanzim – również posiadają tak wyraźną umiejętność korzystania z wyobraźni. – Chciałabym zobaczyć dane pochodzące od osobników dorastających w bardziej naturalnych warunkach, aby przekonać się, czy była to unikatowa umiejętność Kanziego, czy może inne bonobo również potrafią śledzić i wyobrażać sobie fikcyjne obiekty – mówi. Christopher Krupenye zgadza się co do konieczności przetestowania wyobraźni u innych małp człekokształtnych. Uważa, że możliwe jest przygotowanie układu doświadczalnego bez wskazówek werbalnych, dostosowanego do osobników mniej biegłych w komunikacji. Mimo to brak dalszego wkładu Kanziego będzie niepowetowaną stratą. – Dzięki temu, że tak chętnie i bogato komunikował się z ludźmi, oferował nam bezpośredni wgląd w umysł bonobo – wspomina Christopher Krupenye. – Przez całe jego życie nauczyliśmy się naprawdę wiele nie tylko o psychice małp, ale także o tym, co czyni ludzki umysł wyjątkowym. Źródło: National Geographic
Jak słyszą gąsienice? Dzięki nim stworzymy nowy rodzaj mikrofonów
Gąsienice nie mają uszu, ale słyszą. Naukowcy udowodnili, że wykrywają dźwięki dzięki mikroskopijnym włoskom na ciele, które rejestrują nawet najdrobniejsze ruchy powietrza. Czy na ich podstawie powstaną mikrofony przyszłości?
Biomimetyka inspiruje się naturą, by tworzyć nowoczesną technologię. Okazuje się, że może pomóc także w rozwoju akustyki – naukowcy uważają, że niezwykły sposób „słyszenia” przez gąsienice może otworzyć drogę do stworzenia zupełnie nowych urządzeń do nagrywania dźwięku. „Czy gąsienice cokolwiek słyszą?” Zespół naukowców z Uniwersytetu Binghamton w Nowym Jorku przeprowadził niezwykły eksperyment, który udowodnił zaskakujące zdolności słuchowe gąsienic z gatunku Manduca sexta. Badania miały miejsce w jednej z najcichszych komór dźwiękowych świata – komorze anechoicznej znajdującej się terenie uczelni. Eksperyment polegał na wystawieniu gąsienic na działanie dźwięków o różnych częstotliwościach – od 150 Hz do 2000 Hz. Celem było sprawdzenie, czy reagują one na dźwięk przenoszony przez powietrze, czy bazują jedynie na wibracjach powierzchni, na której się znajdują. Mikroskopijne włoski zamiast uszu Gąsienice Manduca sexta nie posiadają uszu w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Jednak jak wykazali naukowcy, ich ciało pokryte jest mikroskopijnymi włoskami, które reagują na ruchy powietrza wywołane przez dźwięk. Pełnią one funkcję narządów słuchu. Skąd to wiadomo? To nieco brutalne – w trakcie eksperymentu usunięto niektóre włoski z tułowia i odwłoka gąsienic. Po tym zabiegu reakcje na dźwięk uległy wyraźnemu osłabieniu, co jednoznacznie wskazało, że to właśnie te włoski odpowiadają za zdolność „słyszenia” u owadów. Dlaczego gąsienice słyszą tak dobrze? Przygotowują się na nadejście wrogów Jednym z najciekawszych aspektów odkrycia jest to, że częstotliwość, na którą reagują gąsienice, odpowiada dźwiękom wydawanym przez skrzydła drapieżnych os. Brzęczenie tych owadów mieści się bowiem w zakresie od 100 do 200 Hz. Zdaniem naukowców gąsienice mogły wykształcić zdolność detekcji tego rodzaju dźwięków jako mechanizm obronny. Nie ma się więc co dziwić, że muszą słyszeć ruch powietrza, a nie drgania powierzchni. Są na niego niemal 100 razy bardziej wrażliwe. Co mają wspólnego gąsienice i mikrofony przyszłości? Obecne technologie mikrofonowe opierają się na przetwornikach, które konwertują drgania membran na sygnał elektryczny. Jednak naśladując układ włosków gąsienic można stworzyć systemy, które będą nie tylko bardziej czułe, ale także bardziej selektywne wobec określonych częstotliwości. W badaniach prowadzonych na Uniwersytecie Binghamton wykazano, że mikrostruktury inspirowane owadzimi włoskami pozwalają na detekcję dźwięku przy znacznie niższym poziomie szumów własnych. To szczególnie ważne w zastosowaniach wymagających precyzji, takich jak medycyna, bezpieczeństwo czy nauka o środowisku. Inspiracja światem owadów to nie nowość. W Polsce również prowadzone są prace badawcze w tym zakresie. Przykładem są badania nad powłokami inspirowanymi skrzydłami motyli, które wykazują zbliżone właściwości detekcji i modulacji fal dźwiękowych. Źródło: Acoustical Society of America, Binghamton University, SUNY, IMiF Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To jezioro zamarzło na zielono. Jak to możliwe? Wyjątkowe na skalę świata zjawisko w Czechach
Pod koniec 2025 roku na jeziorze Lipno w południowych Czechach pojawił się tajemniczy zielony lód. Spowodowały to organizmy, które niespodziewanie przetrwały zimę.
Wyobraź sobie, że jako nasz południowy sąsiad idziesz w grudniu na spacer brzegiem swojego ulubionego zalewu – największego zbiornika wodnego w kraju, nazywanego „czeskim morzem”. Jakiego widoku się spodziewasz? Z pewnością zamarzniętej tafli, białego puchu, skrzącego się lodu i wszechogarniającej świątecznej atmosfery. Jakież musiałoby być twoje zdziwienie, gdybyś zobaczył, że zalew Lipno, mimo panującego mrozu jest całkowicie zielony! Zbiornik pokrył się oliwkową taflą, czym wprawił w osłupienie naukowców – to jeden z niewielu takich przypadków na świecie. Winne są, oczywiście, zmiany klimatu i działalność człowieka. Dlaczego jezioro zamarzło na zielono? Sinice zakwitły w grudniu Zielony pejzaż jezioro zawdzięcza zakwitowi sinic – dosyć niespotykanemu w grudniu. Zjawisko szczególnie dobrze widoczne było w okresie świąt Bożego Narodzenia, kiedy jezioro pokrywała cienka i miejscami przejrzysta warstwa lodu. Zielony lód w Lipnie pojawił się w wyniku niecodziennych warunków pogodowych, które sprzyjały utrzymaniu się sinic w toni wodnej nawet po zamarznięciu jeziora. Szczegółową analizę przeprowadzili hydrobiolodzy z Centrum Biologicznego Czeskiej Akademii Nauk, a dokumentację zebrano m.in. dzięki pracy Petra Znachora. Wyjątkowo wytrwałe organizmy Podczas gdy w większości czeskich zbiorników wodnych zakwity sinic zanikają wraz z nadejściem jesieni, jezioro Lipno w Czechach stanowi pod tym względem wyjątek. Długoterminowe dane pokazują, że sinice często spotykane są w nim aż do listopada, a w mniejszych ilościach mogą występować nawet w grudniu i styczniu. Jak to możliwe? Na zalewie panują konkretne warunki, które umożliwiają występującej w nim wytrwałej sinicy Woronichinia naegeliana przetrwanie nawet mrozów. Najważniejsza jest wyjątkowo wysoka koncentracja fosforu w wodzie (w wyniku eutrofizacji, czyli spowodowanego działalnością ludzką przyspieszonego użyźnienia zbiorników – mówiąc wprost, zanieczyszczenia). Przetrwanie sinic pod lodem było możliwe także dzięki wyjątkowo spokojnej pogodzie, słabym wiatrom czy dużej ilości słońca. „Zielone oka” na jeziorze wyglądają jak nie z tej Ziemi Dzięki temu biomasa sinic pozostała blisko powierzchni wody aż do jej zamarznięcia. Powstałe pod lodem zielone plamy były widoczne zarówno ze brzegu, jak i z powietrza. Po rozmarzaniu w wyniku odwilży i ponownym zamarznięciu jeziora pojawiły się także tzw. „sinicowe oka” – ciemne skupiska sinic pod przezroczystym lodem, powstałe w wyniku zróżnicowanego pochłaniania światła słonecznego. Czy zjawisko „zielonego lodu” może się powtórzyć? Naukowcy nie mają wątpliwości, że zjawisko zielonego lodu na Lipnie w Czechach może pojawić się ponownie. Jezioro od lat wykazuje nadmiar składników odżywczych, zwłaszcza fosforu, pochodzącego głównie z działalności człowieka. W wyniku tego następuje błyskawiczny zakwit glonów i sinic, ale powoduje także spadek zawartości tlenu, wymieranie ryb i innych organizmów wodnych a także pogorszenie jakości wody pitnej. – Zielony lód na Lipnie jest świadectwem długoterminowych zmian, które obserwujemy w związku z eutrofizacją i postępującą zmianą klimatu. Sugeruje to, że podobnych niespodzianek możemy doświadczać coraz częściej – mówi hydrobiolog Petr Znachor z Czeskiej Akademii Nauk. Wzrost temperatur następujący w wyniku zmian klimatycznych, dłuższy czas nasłonecznienia zimą w Czechach oraz postępujące zanieczyszczanie zbiorników wodnych to warunki sprzyjające do takich nietypowych zjawisk. Chociaż wyglądają ciekawie, to musimy przyznać, że wolimy chyba białą, wtapiającą się w tło taflę lodu. A wy? Źródło: Czeska Akademia Nauk Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Burza śnieżna sparaliżowała USA. Nie należy mylić tego zjawiska ze zwykłą śnieżycą
Burza śnieżna uderzyła w USA z niespotykaną siłą, paraliżując lotniska i odcinając setki tysięcy mieszkańców od energii elektrycznej. W wielu stanach wprowadzono stan klęski żywiołowej. Wyjaśniamy proces formowania się zimowych piorunów i przyczyny tak gwałtownego ataku białego żywiołu.
W tym artykule: Burza śnieżna – co to jest? Czy burze śnieżne występują w Polsce? Śnieżyca połączona z błyskawicami. Skąd się wzięły burze śnieżne? Jak się zabezpieczyć przed burzami śnieżnymi? Burza śnieżna zachwyca tak samo, jak zawieszony w zimowym powietrzu pył diamentowy. Należy jednak pamiętać, że występujące zimą zjawiska burzowe są tak samo niebezpieczne jak te, których możemy doświadczyć latem. O burzach zwykle mówimy w kontekście pory letniej. Nic dziwnego, bo to właśnie wtedy najczęściej występują intensywne opady z silnymi wyładowaniami atmosferycznymi. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że niebezpieczne zjawiska burzowe występują przez cały rok, także zimą. Burza śnieżna – co to jest? Wiele osób utożsamia burzę śnieżną z intensywnymi opadami śniegu. Mimo że podczas zimowej burzy śnieg rzeczywiście pada obficie, to nie należy mylić tego zjawiska ze zwykłą śnieżycą, która w Polsce jest zjawiskiem dość powszechnym. To był podwieczorek na rekordowo wysokim poziomie. Miejsce przyjęcia: okolice Mount Everest Andrew Hughes i grupa wspinaczy zdobywająca Mount Everest przeszła do historii jeszcze przed atakiem szczytowym. Himalaiści urządzili sobie podwieczorek na ośmiotysięczniku. Żeby można było mówić o wystąpieniu burzy śnieżnej, w zimowej pogodzie muszą wystąpić wyładowania atmosferyczne – doziemne lub chmurowe. Zjawiskom tym towarzyszą intensywne opady śniegu (w niektórych przypadkach pojawia się także grad) i silny wiatr. Mogą rozwijać się jako pojedyncza komórka burzowa, burza wielokomórkowa i linia szkwału. Mówimy tu zatem o specyficznej (ze względu na towarzyszący jej opad atmosferyczny) odmianie burzy adwekcyjnej lub frontowej. Czy burze śnieżne występują w Polsce? W Polsce, burze śnieżne zwykle są traktowane jako anomalia pogodowa. Nic bardziej mylnego. Meteorolodzy podkreślają, że właściwie każdego roku występują u nas warunki dogodne do rozwoju tego zjawiska. Burze śnieżne w Polsce najczęściej można zaobserwować od października do kwietnia. Dane historyczne udowadniają jednak, że ta specyficzna pogoda może wystąpić także w maju. Ci ludzie pracują w lodowym piekle. Sami to wybrali. Nowy serial na National Geographic Channel Poznaj sekrety krainy wiecznego śniegu i zobacz pracę naukowców stacji badawczej na Antaktyce. Rusza nowy serial "Antarktyka: lodowe piekło" Oczywiście w zimnych miesiącach burze występują wyraźnie rzadziej niż w ciepłych. Wynika to z faktu, że panujące zimą warunki atmosferyczne są wyraźnie stabilniejsze. Burze śnieżne nie występują często, nie oznacza to jednak, że wraz z końcem pory letniej możemy zapomnieć o gwałtownych wyładowaniach. Dlaczego więc mówi się o nich tak rzadko? Składa się na to kilka czynników: zjawiska, o których mowa, najczęściej mają charakter pojedynczych wyładowań, zwykle rozwijają się w północnej części kraju (ze względu na tzw. efekt jeziora), towarzyszące burzy wyładowania atmosferyczne są trudne do dostrzeżenia (ze względu na intensywne opady śniegu, które znacząco ograniczają widoczność), grzmoty są wyraźnie bardziej przytłumione niż te, które można usłyszeć w trakcie trwania burzy letniej (ponownie, ze względu na silne opady śniegu, które ograniczają zjawisko dyfuzji dźwięku). Przytaczając przykłady burz śnieżnych w Polsce, należy wskazać na 2011 rok. W lutym ośrodek niskiego ciśnienia nad Białorusią przyczynił się napływu arktycznego powietrza nad Polskę. W rezultacie, w północnej i we wschodniej części kraju rozwinęło się kilka komórek burzowych. W maju, chłodny front atmosferyczny zapewnił burzę śnieżną w północnej części województwa śląskiego. W grudniu, rozległy układ niskiego ciśnienia znad Skandynawii doprowadził do wystąpienia układu konwekcyjnego na północy kraju. Ekstremalna pogoda – skąd się bierze? Gwałtowne zjawiska pogodowe zdają się wpisywać na dobre w polski klimat – tegoroczne burze i nawałnice są tego najlepszym dowodem. Są one przede wszystkim następstwem zmian klimatycznych,... Najintensywniejsze burze śnieżne ostatnich lat można było zaobserwować w grudniu 2013 roku. Polska znalazła się wówczas w zasięgu dużego poziomego gradientu ciśnienia, co doprowadziło do napływu arktycznych mas powietrza. Wówczas silne wyładowania z intensywnymi śnieżycami pojawiały się na północy, w centrum i na południu kraju. Śnieżyca połączona z błyskawicami. Skąd się wzięły burze śnieżne? Burze śnieżne powstają w taki sam sposób jak te, które możemy zaobserwować wiosną i latem. Są następstwem chwiejności termodynamicznej i szybkiego spadku temperatury wraz ze wzrostem wysokości, czyli pionowego gradientu temperatury. Istotnym czynnikiem jest też duży gradient ciśnienia, sprowadzający zimne masy powietrza z zachodniej lub północnej części kontynentu. W takich warunkach rozwijają się wysoko wypiętrzone chmury Cumulonimbus, w których powstają wyładowania atmosferyczne. Jak się zabezpieczyć przed burzami śnieżnymi? W miesiącach zimowych, nasza aktywność na świeżym powietrzu jest ograniczona, częściej spędzamy czas w domu lub w pomieszczeniach. Z tego względu, ryzyko wystąpienia niebezpiecznego wypadku jest niższe w sezonie zimowym niż w letnim. Nie zmienia to jednak faktu, że burza śnieżna stanowi realne zagrożenie dla życia i mienia, nie tylko ze względu na silny wiatr, nagłe pogorszenie widoczności i warunków drogowych. Co robić, gdy rozwinie się to zjawisko? Meteorolodzy wykryli rekordowe „megabłyskawice”. Jedna z nich miała kilkaset kilometrów Naukowcy porównują nowych burzowych rekordzistów do potworów. „Megabłyskawice” rzeczywiście mogą przerazić swoimi rozmiarami. Jeżeli burza śnieżna zastanie nas podczas prowadzenia samochodu, należy niezwłocznie poszukać bezpiecznego miejsca, w którym będziemy mogli zatrzymać pojazd. W trakcie śnieżycy przyczepność kół do nawierzchni gwałtownie spada, a widoczność często nie przekracza 100 m. W takich warunkach kontynuowanie jazdy jest niebezpieczne lub wręcz niemożliwe. Osoby przebywające w domu muszą zadbać o zabezpieczenie zwierząt domowych i gospodarskich oraz luźnych przedmiotów znajdujących się w otoczeniu budynku, na balkonie lub tarasie. Jeżeli to możliwe, warto zamknąć okiennice lub opuścić rolety. Jeżeli znajdujesz się na zewnątrz, nie dopuść do wychłodzenia ciała i poszukaj schronienia. Zadbaj też o bezpieczeństwo towarzyszących ci zwierząt. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Naukowcy odkryli nową formę życia. To gigantyczne, 8-metrowe wieże górujące nad dawną Ziemią
400 milionów lat temu, z mchów i porostów „wyrastały” wielkie, wielometrowe „żywe wieże”. Czy to były grzyby? A może protoplaści współczesnych roślin? Ani to, ani to. Były zupełnie nowa formą życia, która do tej pory wymykała się naukowcom. Nowe dowody pozwalają rozwiązać prehistoryczną zagadkę… a może tylko zaogniają dyskusję?
Prototakstyty to wymarłe, gigantyczne organizmy żyjące w okresie późnego syluru. Chociaż ich odkrycie nastąpiło ponad 165 lat temu, to do tej pory nie wiedzieliśmy… czym właściwie są. „Żywe wieże” budzą wiele emocji, bo nie pasują do żadnych innych ziemskich organizmów. Naukowcy udowodnili wreszcie, że to zupełnie nowa, nieznana wcześniej forma życia. Jaką tajemnicę skrywają? Tajemniczy gigant sprzed milionów lat Prototakstyty (łac. Prototaxites taiti) od ponad 150 lat wymykały się klasyfikacją naukowców. Wiedzieliśmy, że były jednymi z pierwszych gigantów lądowych – osiągały nawet 8 metrów wysokości i wyróżniały się gładką, wręcz „filarową” budową. Czy były to wielkie drzewa? Nie – były pozbawione liści, gałęzi i kwiatów. Zamiast klasycznego systemu korzeniowego miały prostą, bulwiastą podstawę. A może to grzyb? Grzyby mają proste sieci długich, rurkowatych struktur – strzępek. Zachowane okazy prototaksytów są znacznie bardziej złożone. Składają się z trzech różnych rodzajów rurek i gęstych centrów, w których się rozgałęziają i łączą. Rozwiązanie prehistorycznej tajemnicy Chociaż niegdysiejsza obecność na naszej planecie wielkich, obłych gigantów jest dla nas trochę onieśmielająca, to naukowcy nie znają strachu. Przebadali oni okaz Prototaxites taiti znaleziony Rhynie Chert w północno-wschodniej Szkocji. To stanowisko paleontologiczne słynie z wyjątkowo dobrze zachowanego materiału roślinnego, grzybiczego i zwierzęcego. Część odpowiedzi udało się uzyskać dzięki sztucznej inteligencji. Badacze wykorzystali ją do analizy „chemicznego odcisku palca” prototaksytów – charakterystycznej struktury chemicznej wynikającej ze składu komórkowego. Jednym z kluczowych elementów analizy było sprawdzenie obecności białka chitynowego: złożonego polisacharydu typowego dla grzybów i owadów. Ku zaskoczeniu badaczy, w próbce Prototaxites taiti nie wykryto żadnych jej śladów. Wykorzystali AI, by sprawdzić, czy jego skład chemiczny jest zgodny z jakimkolwiek innym organizmem żywym na naszej planecie. Nie jest. Zaginiona gałąź życia. Co kiedyś działo się na Ziemi? Wyniki badań nie pozostawiły wątpliwości: prototaksyty nie pasują do żadnych z istniejących grup grzybów i roślin. Brak zgodności zarówno anatomicznej – wielkie „żywe wieże” wyglądają naprawdę osobliwie – jak i chemicznej z jakimkolwiek współczesnym lub kopalnym organizmem uniemożliwia przypisanie Prototaxites do znanych królestw życia. Czym właściwie są w takim razie prehistoryczne giganty? Według naukowców prototaksyty reprezentują zupełnie nową, dotąd nieznaną i obecnie wymarłą linię organizmów eukariotycznych – istot posiadających jądra komórkowe. To oznacza, że należą one do „zaginionej gałęzi życia”: takiej, o której nie mieliśmy pojęcia. Ich wyniki otwierają nowy rozdział w historii Ziemi… chociaż niektórzy wciąż wierzą, że Prototaxites taiti był rodzajem specyficznego grzyba – nie da się ukryć, że byłoby z pewnością łatwiejsze to uwierzenia niż odkrycie nowej formy życia. Nie zmienia to jednak faktu, że „żywe wieże” stały się symbolem tego, jak wiele tajemnic wciąż skrywa nasza planeta – nawet w zakresie najbardziej podstawowych kwestii, jak ta o definicję życia. Źródła: Science, bioRxiv Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Często wzbudza strach, choć jest zupełnie niegroźny. Ten polski wąż jest bardzo rzadki i wyjątkowo skryty
Gniewosz plamisty należy do węży rzadko obserwowanych, choć jego zasięg obejmuje znaczną część Europy. Skryty tryb życia i silne przywiązanie do ciepłych, suchych siedlisk sprawiają, że nawet w miejscach występowania bywa trudny do zauważenia. Jest gatunkiem wyspecjalizowanym ekologicznie, o wąskiej diecie i specyficznych wymaganiach środowiskowych. W Polsce jego populacje mają charakter wyspowy i są szczególnie wrażliwe na zmiany krajobrazu. To właśnie te cechy decydują o jego obecnym statusie ochronnym.
Gniewosz plamisty, znany również jako miedzianka (Coronella austriaca), to jeden z najbardziej tajemniczych gadów występujących w Polsce. Choć nie jest groźny dla człowieka, często bywa mylony ze żmiją, co skutkuje jego nieuzasadnionym tępieniem. W artykule wyjaśniamy, jak rozpoznać tego węża, gdzie można go spotkać, czym się żywi oraz jakie działania ochronne są podejmowane w celu ratowania tego zagrożonego gatunku. Wygląd i morfologia Ten niejadowity wąż o smukłej sylwetce jest również zwany jako miedzianka. Dorosłe osobniki osiągają zazwyczaj 60–75 cm długości, przy czym samice bywają wyraźnie większe i mogą dochodzić nawet do około 90 cm. Ich smukła sylwetka przekłada się na niewielką masę ciała (50–60 gramów), a osobniki przekraczające 100 gramów należą do rzadkości. Ciało gniewosza ma przekrój niemal okrągły i jest pokryte drobnymi, gładkimi łuskami, które nadają mu lekko połyskujący wygląd. Ogon stanowi od kilkunastu do nawet około jednej czwartej długości całego ciała i zwęża się stopniowo, by zakończyć się delikatnie zaostrzonym wierzchołkiem. Głowa jest niewielka, słabo odgraniczona od tułowia, z zaokrąglonym pyskiem i stosunkowo małymi oczami. Charakterystyczną cechą diagnostyczną jest okrągła źrenica, typowa dla węży niejadowitych. Ubarwienie gniewosza bywa zmienne, lecz utrzymane jest w stonowanej palecie barw. Dominują odcienie rdzawe, brązowe i szarawe. Samice częściej przybierają spokojniejsze, popielate tony. Na tylnej części głowy zwykle widoczna jest ciemna plama w kształcie podkowy, serca lub dwóch zbliżonych trójkątów. Od nozdrzy przez oko biegnie ciemna smuga, przechodząca dalej w ciągnącą się wzdłuż przedniej części ciała linię. Na grzbiecie występują naprzemianległe plamy, czasem łączące się w nieregularny wzór. Gniewosz plamisty a żmija zygzakowata Pomyłki między gniewoszem plamistym a żmiją zygzakowatą nie należą do rzadkości. Oba węże są zbliżone wielkością, mają podobną kolorystykę i mogą występować na tych samych, ciepłych stanowiskach. Różnice są jednak wyraźne dla uważnego obserwatora. Podstawową cechą odróżniającą jest kształt głowy. U gniewosza ma ona formę owalną i łagodnie przechodzi w szyję, podczas gdy u żmii jest wyraźnie trójkątna i wyraźnie odcinająca się od reszty ciała. Równie istotna jest źrenica oka: okrągła u gniewosza, natomiast pionowa, „kocia” u żmii. Wzór na grzbiecie gniewosza składa się z plam ułożonych naprzemiennie, które tylko czasem tworzą ciągłą linię. Z kolei klasyczny, wyraźny zygzak jest typowy dla żmii, choć i tu zdarzają się odstępstwa. Zachowanie także bywa mylące. Zaniepokojony gniewosz potrafi głośno syczeć i próbować gryźć, co może potęgować wrażenie zagrożenia. Jest to jednak wyłącznie reakcja obronna, a brak jadu sprawia, że nie stanowi on realnego niebezpieczeństwa dla człowieka. Występowanie Gniewosz plamisty jest gatunkiem o szerokim, lecz nieciągłym zasięgu. Spotykany jest w znacznej części Europy, z wyłączeniem Irlandii, większości Półwyspu Skandynawskiego oraz fragmentów Europy Zachodniej i Południowej. Na wschodzie jego zasięg sięga przez obszary Rosji aż do zachodniego Kazachstanu i północnego Iranu. Mimo rozległego areału wszędzie występuje punktowo i nigdzie nie jest gatunkiem pospolitym. Preferuje środowiska ciepłe, suche i silnie nasłonecznione. Zasiedla tereny kamieniste, zarośla, murawy, obrzeża lasów oraz mozaikę siedlisk, w których może znaleźć zarówno miejsca do wygrzewania się, jak i liczne kryjówki. Unika obszarów wilgotnych, podmokłych i trwale zacienionych. W górach spotykany jest rzadziej, zwykle do około 1000 m n.p.m., choć pojedyncze obserwacje pochodzą z wysokości przekraczających 2000 m. Gdzie w Polsce występuje gniewosz plamisty? W Polsce gniewosz plamisty należy do węży rzadkich, a jego rozmieszczenie ma charakter wyspowy. Najczęściej notowany jest w południowej części kraju, szczególnie w województwach świętokrzyskim, małopolskim i podkarpackim. Są to obszary oferujące odpowiednie warunki termiczne i strukturalne, takie jak nasłonecznione zbocza, murawy kserotermiczne czy kamieniste polany. Znacznie rzadziej spotyka się go na północy i zachodzie Polski. Pojedyncze stanowiska znane są m.in. z Pomorza Zachodniego czy Wielkopolski, gdzie jednak gatunek ten uchodzi za skrajnie nieliczny i lokalnie może być już bliski zaniku. Jego obecność wiąże się często z siedliskami antropogenicznymi. Można go więc spotkać w okolicach opuszczonych zabudowań, kamieniołomów, nasypów kolejowych czy ruin, które paradoksalnie potrafią mu zastępować naturalne struktury skalne. Mało urozmaicona dieta gniewoszy Gniewosz chwyta ofiarę i owija swoim ciałem, co prowadzi do jej unieruchomienia. Następnie wąż połyka ją w całości żywą lub martwą. Dieta gniewosza plamistego jest stosunkowo wąska i wyspecjalizowana. Podstawę jego pożywienia stanowią gady, przede wszystkim jaszczurki. Częstym elementem diety są także padalce, a sporadycznie inne węże, w tym osobniki własnego gatunku, co świadczy o występowaniu kanibalizmu. Wraz z wiekiem zmienia się jednak udział poszczególnych ofiar. Osobniki młode polują niemal wyłącznie na drobne gady, natomiast u dorosłych gniewoszy coraz większe znaczenie zaczynają mieć drobne ssaki, takie jak myszy czy ryjówki. W niektórych populacjach ssaki mogą stanowić nawet znaczną część jadłospisu. Rzadziej zdarzają się płazy czy pisklęta ptaków. Czy gniewosz plamisty jest jadowity? Gatunek ten nie posiada gruczołów jadowych ani zębów przystosowanych do wprowadzania jadu. Ugryzienie, choć możliwe w sytuacji silnego stresu, jest dla człowieka całkowicie niegroźne i porównywalne raczej do drobnego zadrapania. Mimo to gniewosz bywa zabijany z obawy przed rzekomym zagrożeniem. Mylenie go ze żmiją zygzakowatą jest jednym z głównych czynników ograniczających liczebność jego populacji w Polsce. Jajożyworodność i walki samców Gniewosz plamisty jest gatunkiem jajożyworodnym, co oznacza, że rozwój jaj odbywa się w ciele samicy. Gody przypadają głównie na wiosnę, z największą intensywnością w maju. W tym okresie samce stają się bardziej aktywne i agresywne wobec rywali, co prowadzi do charakterystycznych zapasów, polegających na oplataniu się ciał i próbach zdominowania przeciwnika. Po kilkumiesięcznym okresie rozwoju, pod koniec lata (zwykle w drugiej połowie sierpnia lub na początku września), samica rodzi od kilku do kilkunastu młodych, w pełni ukształtowanych i samodzielnych. Młode gniewosze mierzą zwykle od 10 do 18 cm i niemal natychmiast po urodzeniu rozpoczynają samodzielne polowanie. Jest to dla nich kluczowy moment, ponieważ przed nadejściem zimy muszą zgromadzić zapasy energetyczne niezbędne do przetrwania hibernacji. Czy gniewosz plamisty jest pod ochroną? Gniewosz plamisty objęty jest w Polsce ścisłą ochroną gatunkową. Figuruje w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt jako gatunek narażony na wyginięcie (kategoria VU), a także podlega ochronie międzynarodowej na mocy konwencji berneńskiej oraz unijnej dyrektywy siedliskowej. Najpoważniejsze zagrożenia dla jego przetrwania to: zanik i fragmentacja siedlisk, postępująca sukcesja roślinna, intensywna zabudowa, bezpośrednie tępienie przez ludzi. Ochrona gniewosza wymaga zachowania mozaiki otwartych, nasłonecznionych terenów, monitoringu populacji oraz działań edukacyjnych, które pozwolą ograniczyć nieuzasadniony strach przed tym niegroźnym wężem. Tylko połączenie ochrony siedlisk i zmiany społecznego postrzegania tego gatunku może zapewnić mu realne szanse na przetrwanie w polskim krajobrazie. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Pył diamentowy to magiczny „taniec” lodu. W Polsce pojawia się podczas siarczystych mrozów
Mroźne poranki bywają tłem dla niezwykłego widowiska zwanego pyłem diamentowym. Drobne igiełki lodu zawieszone w powietrzu lśnią w słońcu niczym diamenty. Jak powstaje to zjawisko i kiedy można je zobaczyć?
W tym artykule: Co to jest pył diamentowy? Jak powstaje pył diamentowy? Pył diamentowy w powietrzu Efekty świetlne towarzyszące pyłowi diamentowemu Gdzie najczęściej w Polsce można zobaczyć pył diamentowy? Powoli opadające kryształki lodu tworzą niesamowity efekt wizualny, a gdy mroźnej, słonecznej pogodzie towarzyszy lekki wiatr, da się zaobserwować widowiskowy „taniec” lodu w powietrzu. To właśnie pył diamentowy. Opady atmosferyczne to nie tylko pospolity deszcz i śnieg. Czasami pogoda serwuje nam znacznie bardziej spektakularne zjawiska. Niektóre z nich, jak choćby grad, charakteryzują się niszczycielską siłą. Inne, jak burza śnieżna, potrafią wywołać u obserwatorów autentyczne przerażenie. Trzeba jednak podkreślić, że nie każdy opad atmosferyczny jest tak bardzo groźny. Pył diamentowy nie jest niebezpieczny (z wyjątkiem wpływu na warunki drogowe), ale i tak obserwacja tego zjawiska dostarcza wielu niezapomnianych wrażeń. Co to jest pył diamentowy? Wielu osobom polska zima kojarzy się z naprzemiennymi mrozami i roztopami, wszechobecnym błotem pośniegowym i nieprzyjemną wilgocią. Jest w tym sporo racji, nie należy zatem dziwić się, że tylko nieliczni witają ją z nieskrywaną radością. Trzeba jednak wiedzieć, że to właśnie w miesiącach zimowych występują najbardziej spektakularne zjawiska meteorologiczne i towarzyszące im zjawiska optyczne, które definiują niezwykły charakter tej pory roku. Jednym z nich jest pył diamentowy. Pogoda na życzenie: Czy słońcem i deszczem można manipulować? Pogodą można sterować na różne sposoby: jodkiem srebra rozprasza się mgłę wokół lotnisk, powstrzymuje grad i burze śnieżne, a przede wszystkim wywołuje deszcz. Mówiąc o diamentowym pyle (nazywanym też słupkami lodowymi), na myśli trzeba mieć opad atmosferyczny, który występuje wyłącznie w specyficznych sytuacjach. Składa się z kryształków lodu, powstałych w wyniku zamarzania zawartej w powietrzu pary wodnej. Kryształki, o których mowa, mogą mieć kształt sześciokątnych płytek, kwadratów, trójkątów lub igiełek, których wielkość nie przekracza 1 mm. Sprawiają wrażenie zawieszonych w powietrzu słupków, jednak to tylko złudzenie optyczne. W rzeczywistości, kryształki opadają na grunt, ale powoli. Jak powstaje pył diamentowy? Żeby mógł powstać pył diamentowy, muszą wystąpić określone warunki. Czynniki, o których mowa, to: bardzo wysoko zawieszone chmury cirrus lub cirrostratus, temperatura niższa niż minus 10 stopni Celsjusza. Słupki lodowe mogą powstawać w chmurach zawieszonych na tyle wysoko, że pozostają niedostrzegalne. Zdarza się, że to specyficzne zjawisko powstaje też bliżej gruntu. Dzieje się tak na skutek resublimacji pary wodnej, która gromadzi się w atmosferze. Gdy zimne powietrze, które jest cięższe od ciepłego, zaczyna gromadzić się w pobliżu gruntu, ciepła masa „wyślizguje się” powyżej tego poziomu. Wówczas para wodna zmienia stan skupienia z lotnego na ciekły, a skropliny zamarzają i zmieniają się w drobne kryształki lodu. Ze względu na ich niską wagę, opad jest wyjątkowo powolny, co tworzy wrażenie zawieszenia lodu w powietrzu. Pył diamentowy w powietrzu Taki opad występuje wyłącznie w warunkach bezchmurnego nieba. Charakterystyczne słupki lodowe, sprawiające wrażenie zawieszonych w powietrzu, są dość łatwe do zaobserwowania. W promieniach słonecznych lub w księżycowym świetle skrzą się i błyszczą (stąd właśnie wzięła się nazwa „pył diamentowy”). Taki sam efekt mogą stworzyć sztuczne źródła światła. Wygląda to, jakby w powietrzu unosił się brokat. Porozmawiajmy o pogodzie! 6 zaskakujących ciekawostek Polacy mówią „leje jak z cebra”, ale u Anglików z nieba padają psy i koty. Jak dotąd nie udokumentowano nigdzie psiego ani kociego opadu, za to z deszczem spadały już na ziemię ryby, ż... W rzadkich przypadkach, opad pyłu diamentowego jest na tyle gęsty, że tworzy wrażenie zamglenia powietrza. Widoczność nie spada jednak do tak niskiej odległości, jak ma to miejsce w trakcie trwania mgły lodowej. Efekty świetlne towarzyszące pyłowi diamentowemu Pył diamentowy jest widoczny w powietrzu na skutek załamania promieni świetlnych. Zależnie od zagęszczenia, kształtu kryształków lodu i wysokości, na której występują, pył diamentowy może prowokować kilka spektakularnych zjawisk optycznych. Jednym z najczęstszych jest halo. To określenie dotyczy łuków i okręgów, które pojawiają się na niebie wokół Słońca lub Księżyca. Wygląda to jak tęczowa aureola otaczająca widoczne na niebie ciała niebieskie. Takie zjawisko może wystąpić, gdy na niebie pojawią się pierzasto-warstwowe chmury cirrostratus, wypełnione sześciokątnymi kryształkami lodu. W pewnych warunkach, wokół słońca można też zaobserwować tzw. podsłońca. Pod tym pojęciem kryje się specyficzna odmiana zjawiska halo, w postaci jasnej plamy widocznej pod Słońcem, pod horyzontem. Podłońce powstaje w następstwie odbicia promieni słonecznych od znacznej ilości płaskich kryształków lodu o orientacji poziomej. Mogą mu towarzyszyć podsłońca poboczne, widoczne na tej samej wysokości. Te specyficzne zjawiska najłatwiej obserwuje się z poziomu powyżej chmur. Innym interesującym zjawiskiem jest słup słoneczny. Pojawia się w mroźne poranki lub wieczory, gdy Słońce znajduje się pod horyzontem lub tuż ponad nim. W sprzyjających warunkach, promienie słoneczne zaczynają załamywać się i odbijać od kryształków lodu, które tworzą chmury wysokiego piętra. W niektórych przypadkach, słup osiąga widowiskową wysokość. Może się wówczas wydawać, że sięga zenitu. Znacznie rzadziej tworzą się małe słupy, które unoszą się tuż nad horyzontem. Najrzadszym zjawiskiem są wielokolorowe słupy słoneczne. Taki optyczny spektakl powstaje wyłącznie podczas najbardziej mroźnych poranków i wieczorów, gdy chmury nie występują lub gdy na niebie pojawiają się wyłącznie chmury wysokiego piętra. Czy zastanawialiście się kiedyś, jakie dźwięki wydaje lód? Perito Moreno wszystko mi wyszeptał Głuche westchnienia, pełne mocy pomruki, a może złowieszczy hałas? Takie dźwięki można usłyszeć na lodowcu tylko wtedy, gdy człowiek wyciszy głowę, zamilkną rozmowy i przestanie wiać... W obszarach zurbanizowanych, pył diamentowy może przyczynić się do wystąpienia zjawiska słupów świetlnych. Pojawia się ono w mroźne noce, na terenach oświetlonych. Przypomina pionowe słupy świetlne, a powstaje w ten sam sposób, co słup słoneczny – poprzez załamanie i odbicie światła przez lodowe kryształki. W tym przypadku, charakterystyczna smuga przyjmuje ten sam kolor, jaki ma źródło światła, które ją wywołało. Wraz z słupami świetlnymi, częściowo powstaje też tzw. sztuczne halo. Górna część tych słupów przypomina bowiem łuk styczny. Gdzie najczęściej w Polsce można zobaczyć pył diamentowy? Pył diamentowy występuje we wszystkich miejscach na świecie, w których panują warunki sprzyjające powstawaniu tego zjawiska. Najdogodniejsze występują na obszarach arktycznych i na Antarktydzie, gdzie może stanowić główny opad atmosferyczny, trwający nawet kilkadziesiąt dni (zwłaszcza w centralnej części Antarktydy). Wynika to ze specyfiki warunków, które panują na tym obszarze. Nie chodzi tu wyłącznie o niską temperaturę, ale także o minimalną wilgotność powietrza, która nie sprzyja powstawaniu niskich chmur. W Polsce, pył diamentowy jest zjawiskiem dość rzadkim. Może wystąpić każdej zimy i na dowolnym obszarze, ale nie zawsze jest tak skupiony, by możliwe było jego łatwe zaobserwowanie. Teoretycznie, najdogodniejsze warunki panują na Podlasiu. Warto jednak zaznaczyć, że pył diamentowy pojawia się także w województwie warmińsko-mazurskim, śląskim i w każdym innym. Najłatwiej zaobserwować to zjawisko, gdy nad kraj napływają masy arktycznego powietrza. Warto więc regularnie śledzić prognozę pogody. Może się bowiem okazać, że mroźny, słoneczny ranek przywita nas spektakularnym zjawiskiem. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Widzieliście już meduzoida z filmu „Avatar: Ogień i popiół”. Jest inspirowany prawdziwym zwierzęciem!
Meduzoid z Avatara, nowe stworzenie z filmu Jamesa Camerona, wbrew pozorom nie jest całkowicie fikcyjny. Inspiracją były prawdziwe organizmy, a współscenograf Dylan Cole zdradza, jak wyglądał proces ich tworzenia.
Spis treści: Podniebna meduza i dziecięca intuicja Camerona – jak powstają stworzenia z Avatara Natura jako najstarszy projektant Avatara Meduzoid, który unosi się jak żagiel – jak twórcy ożywili podniebną meduzę Czy meduzy potrafią latać? Naukowiec i scenograf mówią: tak! Nie jest tajemnicą, że świat Pandory wykreowany przez Jamesa Camerona, cenionego filmowca związanego z National Geographic jest inspirowany florą i fauną naszej planety. 19 grudnia na ekrany polskich kin wszedł trzeci już film z tego uniwersum – „Avatar: Ogień i popiół”, w którym widzowie poznają jeszcze więcej fantastycznych organizmów. Podniebna meduza i dziecięca intuicja Camerona – jak powstają stworzenia z Avatara Jedno z intrygujących stworzeń w filmie pełni również rolę środka transportu, używanego przez nowy klan – Wędrowców Wiatru. Ta istota, przypominająca sterowiec, znana jako Meduzoid, szybuje po niebie z rozpostartymi, półprzezroczystymi skrzydłami, niosąc swoich pasażerów. – To w zasadzie galeon piracki zawieszony pod gigantyczną meduzą – mówi Dylan Cole, współscenograf filmu, który pomagał stworzyć tę osobliwą formę życia. Choć stworzenia z filmu są fikcyjne, sposób ich „ożywiania” jest bliższy nauce, niż mogłoby się wydawać. Artyści pracujący przy filmie stworzyli dziwaczne – i często bioluminescencyjne – istoty, zamieszkujące pandoriański świat Avatara. Centralnymi postaciami Avatara są Na’vi – obcy gatunek, który łączy głęboka więź z naturą. Często tworzą bliskie relacje ze zwierzętami, a Meduzoid jest jednym z najnowszych przykładów. Dylan Cole, jako część zespołu odpowiedzialnego za ożywienie tych idei, bierze „ziarna” pomysłów reżysera i pomaga im rozkwitnąć w pełne, dopracowane kreacje. Cameron czasem – jak mówi Dylan Cole – „widzi coś niewyraźnie”. – Naszą robotą jest doprowadzić ten obraz do ostrości. Na początku zespół często nie wie dokładnie, do czego zmierza. – To jak robienie portretu jednego z jego dzieci, choć nigdy go nie spotkałeś – tłumaczy. – Do finału prowadzi nas intuicja. Natura jako najstarszy projektant Avatara Na szczęście najlepszą inspiracją okazuje się natura. Kopiowanie świata przyrody to – jak podkreśla prof. Leif Ristroph, fizyk eksperymentalny z New York University – „strategia, która sprawdza się od dawna”. – W naturze można znaleźć rozwiązania, o jakich nawet nie przyszłoby nam do głowy marzyć – dodaje. Choć „Avatar” to science fiction, projektanci podchodzą do jego świata jak do realnego miejsca. Fragmenty ziemskiej rzeczywistości zostają przekształcone, zyskują nowe znaczenia albo zostają osadzone w zupełnie innym kontekście. – To dość aroganckie sądzić, że w jedno popołudnie szkicowania zrobimy coś lepszego niż miliony lat ewolucji – komentuje Dylan Cole. Meduzoid, który unosi się jak żagiel – jak twórcy ożywili podniebną meduzę Twórcom zależy, by wszystko wyglądało możliwie wiarygodnie. Dlatego szukają inspiracji w niezwykłych organizmach, które mogą „pożyczyć” cechy ich fikcyjnym stworzeniom. Projektowanie oparte na researchu jest dla Camerona wyjątkowo istotne – i trudno się temu dziwić. Jako nieustraszony podróżnik i eksplorator ma szczególną słabość do świata mórz. Wiele pandoriańskich zwierząt czerpie więc z życia morskiego – w końcu Cameron odwiedził najgłębszy punkt oceanu. Meduzoid to bioluminescencyjna meduza o długości około 152 metrów. Wytwarza wodór, by unosić się w powietrzu, a zwisające czułki służą jej do żerowania – podobnie jak u portugalskiego żeglarza. Ponieważ w filmie Meduzoid ma przenosić przez niebo gondole klanu Tlalim – Wędrowców Wiatru, projektanci dodali mu żagle w kształcie muszki. Dzięki nim członkowie klanu mogą nim sterować. Aby kontrolować Meduzoida, Tlalim mocują olinowanie do „żył” na jego żaglach. Dylan Cole jednak założył, że Na’vi uznaliby przebijanie ciała zwierzęcia za okrucieństwo. Dlatego w żaglach umieścił naturalne, przypominające ciernie guzki, o które można zaczepić linki. Czy meduzy potrafią latać? Naukowiec i scenograf mówią: tak! Meduzoid jest holowany przez stworzenie przypominające morską płaszczkę – zwaną płaszczką wiatru. – Wzięliśmy pomysł mątwy i daliśmy jej ciało jak worek gazowy – tłumaczy Dylan Cole. – Ma pojedynczą, cienką „pelerynę”wokół ciała, która porusza się ruchem sinusoidalnym. Meduzy jako inspiracja mogą wydawać się zaskakujące – w końcu zwykle dryfują z prądem i mają niewielką kontrolę nad kierunkiem. Ptaki są bardziej oczywistym punktem odniesienia, gdy myślimy o locie. Ale prof. Leif Ristroph zauważa, że wiele stworzeń morskich „lata” na swój sposób. Ciecze i gazy to w fizyce płyny, dlatego obowiązują je te same prawa. Prof. Ristroph wyjaśnia, że zatarcie granicy między pływaniem a lataniem pozwala spojrzeć na pływające zwierzę i zadać pytanie: – Czy ta sama strategia, albo podobna, mogłaby posłużyć do latania? W ramach własnych badań prof. Ristroph zbudował maszynę latającą, która naśladowała ruch meduzy i wytwarzała siłę nośną. I zadziałało. – Taka konstrukcja ma pewne właściwości stabilizujące, więc statek nie przewraca się tak łatwo – dodaje. Jak Pandora uczy empatii? Twórcy liczą na coś więcej niż zachwyt Pierwsze pomysły naukowców są często ograniczane przez fizykę. – Eksperymenty są mocno ograniczone grawitacją, fizyką i matematyką – tłumaczy prof. Leif Ristroph. – Mamy te wygodne barierki. Dylan Cole z kolei ma własne „barierki”, które mają zapewnić emocjonalne wejście widza w historię. – Nie możemy pójść zbyt daleko w obcość – mówi. – Widz musi umieć się z tym utożsamić. Jeśli postacie są zbyt „inne”, trudno uwierzyć w ich życie, zmagania i zwycięstwa. A wtedy film po prostu przestaje działać. Poza samą przyjemnością z oglądania, Dylan Cole liczy na realny efekt. Chciałby, by empatia wobec Pandory przełożyła się na coś więcej w naszym świecie. Pandora czerpie z prawdziwych ekosystemów, zwierząt i społeczności Ziemi – dlatego twórcy mają nadzieję, że ich wizja rozbudzi zachwyt nad naturą jako taką. – Zakochując się w Pandorze, ludzie w pewnym sensie zakochują się też w Ziemi – podkreśla Dylan Cole. – Zaczynają interesować się naszym światem i ochroną środowiska. Źródło: National Geographic
Niesamowity tańczący goryl najzabawniejszym zdjęciem dzikiej przyrody. Znamy wyniki Nikon Comedy Wildlife Awards 2025
Pasja do dzikiej przyrody i humor nie tylko mogą iść w parze, a nawet powinny! Żart jest świetnym, niekiedy jedynym docierającym do szerszej publiki sposobem na opowiedzenie historii otaczającego nas świata. Co roku udowadnia to Nikon Comedy Wildlife Awards, czyli jeden z najbardziej rozpoznawalnych konkursów fotograficznych na świecie. Wreszcie znamy jego wyniki.
Nikon Comedy Wildlife Awards 2025 ponownie zgromadził tysiące miłośników fotografii przyrodniczej. Rekordowa edycja po raz kolejny zachwyca kreatywnością autorów w pokazywaniu nam nieco bliższego sercu oblicza dzikiej przyrody. Czym jest Comedy Wildlife Awards? Konkurs powstał z inicjatywy dwóch doświadczonych fotografów – Paula Joynsona-Hicksa i Toma Sullama. Ich celem było nie tylko ukazanie piękna natury, ale przede wszystkim zwrócenie uwagi społeczeństwa na jej ochronę poprzez radosne ujęcia dzikich zwierząt. Konkurs szybko zdobył międzynarodową renomę, zyskując miliony odbiorców rocznie. Humor obniża poziom oporu wobec trudnych tematów i sprzyja kształtowaniu postaw proekologicznych. W 2025 roku po raz kolejny udowodniono, że fotografia może nie tylko cieszyć oko, ale także bawić i inspirować do działań na rzecz ochrony przyrody. Najlepsze zdjęcie Nikon Comedy Wildlife Awards 2025 Tegoroczna edycja przyniosła rekordową liczbę zgłoszeń – ponad 10 000 zdjęć ze 109 krajów. Jury wyłoniło 44 finalistów, z których wybrano zwycięzców w kilku kategoriach. Główna nagroda mogła być jednak tylko jedna. Zwycięzcą okazał się Brytyjczyk Mark Meth-Cohn za swoją fotografię „High Five”. Przedstawia ona goryla tańczącego na polanie w Rwandzie. Nie da się ukryć, że wywołuje uśmiech na twarzy i wymagał od autora niebywałego wyczucia chwili. Jak powstała zwycięska fotografia? Sam autor szczegółowo opisuje okoliczności powstania zdjęcia, za którym trzeba się było sporo „nachodzić”. – Spędziliśmy cztery niezapomniane dni, wędrując przez mgliste góry Virunga w poszukiwaniu mieszkających tam rodzin goryli. Tego konkretnego dnia natknęliśmy się na dużą grupę: rodzinę Amahoro. Zebrali się na leśnej polanie, na której dorośli spokojnie żerowali, a młode radośnie się bawiły. Jeden młody samiec szczególnie chciał zaprezentować swoje akrobatyczne umiejętności: piruety, akrobacje i wysokie kopnięcia. […] jestem zachwycony, że udało mi się uchwycić jego figlarnego ducha na tym zdjęciu – opowiada Mark Meth-Cohn. Wystawa finałowa zwycięzców konkursu w Londynie W londyńskiej Oxo Gallery właśnie rozpoczyna się wystawa wszystkich zwycięzców konkursu. Trzeba się spieszyć, bo prestiżowe mury prezentować będą fotografie jedynie w dniach 10–14 grudnia 2025 roku. Co ciekawe, cała ekspozycja została wydrukowana na papierze wykonanym w 90% z szybko rosnącego bambusa i w 10% z bawełny. Wszystko po to, by w jak najmniejszym stopniu przyczyniać się do zanieczyszczenia środowiska. Jeśli nie wybieracie się do Londynu, to zwycięskie fotografie oglądać można także na stronie konkursu: https://www.comedywildlifephoto.com/. Wszystkie prezentują nie tylko najwyższy poziom artystyczny, ale także przynoszą mnóstwo uśmiechu na chłodne, późnojesienne dni. Wystarczy spojrzeć za okno, by przekonać się, że to więcej niż potrzebne. Źródło: Nikon Comedy Wildlife Awards 2025 Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wąż Steve'a Irwina. Poznaj historię nowego gatunku nazwanego na cześć „łowcy krokodyli”
Pamiętacie Steve’a Irwina? To on pokazał nam piękno świata i znaczenie dzikiej przyrody w swoim programie „Łowca krokodyli”. Jego legenda trwa do dziś, a teraz ma swoją kolejną, żywą reprezentację – badacze ochrzcili nowy gatunek pięknego, rzadkiego węża właśnie jego imieniem. Jaki jest Lycodon irwini?
Historia węża Steve’a Irwina, czyli Lycodon irwini, zaczyna się na Wielkich Wyspach Nikobarskich w Indiach. To tam naukowcy odkryli nowego, unikatowego przedstawiciela herpetofauny. Nazwali go na cześć legendarnego australijskiego przyrodnika, podkreślając jego ogromny wkład w promowanie ochrony przyrody na całym świecie. Czym wyróżnia się ten nieznany wcześniej nauce wąż i czemu budzi takie zainteresowanie? Kim był Steve Irwin? Nazwanie nowego gatunku na cześć Irwina ma wymiar symboliczny. Był znanym na całym świecie edukatorem, popularyzatorem przyrody i aktywnym „stróżem” środowiska naturalnego, za którym potrafił stanąć murem. Pokazywał piękno otaczającego świata tak, jak udało się tylko kilku osobom w historii. Otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego biologii. Jego działalność, zarówno w Australii, jak i na forum międzynarodowym, przyczyniła się do zwiększenie świadomości o potrzebie ochrony dzikiej przyrody i zwrócenia uwagi na zagrożenia, przed którymi stoją endemiczne gatunki zwierząt. To pasja i poświęcenie Irwina do inspirowania kolejnych pokoleń przyrodników – według badaczy – była motorem do uhonorowania go nieśmiertelnością zaklętą w nazwie nowego gatunku. Jak zginął Steve Irwin? Niestety, odwaga i determinacja przyrodnika przyczyniła się do jego tragicznej śmierci. W 2006 roku pracował on przy programie poświęconym najbardziej zabójczym zwierzętom, a na planie doszło do straszliwego wypadku – podczas kręcenia materiału o australijskiej Wielkiej Rafie Koralowej został ugodzony w przez jadowitą płaszczkę. Jej wypełniony trucizną kolec wbił się w serce, co doprowadziło do niemal natychmiastowej śmierci. Jaki jest nowy wąż Lycodon irwini? Lycodon irwini wyróżnia się błyszczącym, czarnym ubarwieniem. Mierzy około metra i jest niejadowity, a jego budowa przypomina inne gatunki z rodzaju Lycodon, określanego potocznie „wilczymi wężami”. Preferuje wilgotne, leśne siedliska, które zapewniają mu spokój i dostęp do pokarmu. Poluje głównie na drobne gady, płazy oraz niewielkie ssaki. Jest niegroźny dla ludzi. Wąż Steve’a Irwina występuje wyłącznie na Wielkiej Wyspie Nikobarskiej, jest więc gatunkiem endemicznym. Obszar ten słynie z unikalnej bioróżnorodności, ale wciąż pozostaje w dużej mierze niezbadany, zwłaszcza jeśli chodzi o herpetofaunę, czyli płazy i gady. Inne gatunki nazwane na cześć „Łowcy krokodyli” Lycodon irwini nie jest jedynym gatunkiem nazwanym na cześć australijskiego przyrodnika. W 1990 roku Steve Irwin sam odkrył nowy gatunek żółwia wężoszyjnego, który później otrzymał nazwę Elseya irwini. Żółw ten zamieszkuje zaledwie dwa odcinki australijskich rzek i jest równie rzadki, co nowo odkryty wąż. W 2009 roku australijscy naukowcy opisali także nowy gatunek ślimaka: Crikey steveiriwni. Nazwa nawiązuje do słynnego okrzyku Irwina „Crikey!” i podkreśla oryginalność oraz wpływ jego działalności na współczesną biologię. Legenda przyrodnika trwa więc z nami do dziś i jest kontynuowana przez jego dzieci. Między innymi syn Steve’a, Robert Irwin, także prowadzi własne programy telewizyjne i zajmuje się fotografią przyrodniczą. Źródło: Evolutionary Systematics, The Guardian Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Osiemdziesiąte urodziny bajki o Muminkach. Śladami fikcyjnych istot Tove Jansson w prawdziwym świecie
Mija 80 lat od kiedy do sprzedaży trafiła pierwsza książka opisująca losy rodziny Muminków, Małej Mi i Włóczykija. Sława tych fikcyjnych istot wykracza daleko poza mroźne krajobrazy Finlandii. Jednak to stamtąd autorka czerpała główne inspiracje przy tworzeniu swojej fantastycznej doliny. Przyjrzyjmy się temu, gdzie obecnie można znaleźć ślady tych istot.
Powiedzenie, że bajki wymyślone przez fińską pisarkę Tove Jansson zdobyły światową popularność, byłoby eufemizmem. W rzeczywistości Muminki stały się elementem popkultury, reprodukowanym w późniejszych latach poprzez filmy, komiksy czy ubrania. Bajka stanowi prawdziwe dziedzictwo kraju ze stolicą w Helsinkach, tym bardziej, że fantastyczna dolina, w której mieszkają bohaterowie powieści, jawnie odnosi się do fińskich krajobrazów. Okrągły osiemdziesiąty jubileusz bohaterów to idealny moment, aby przyjrzeć się, gdzie we współczesnym świecie można znaleźć ślady tych bajkowych istot. Archipelag z bajek W powieściach Tove Jansson możemy dostrzec inspiracje fińską przyrodą. Archipelag, który otacza wybrzeże Finlandii, składa się 179 584 mniejszych i większych wysp. Na jednej z nich – Klovharun, fińska autorka spędzała wakacje przez 30 lat swojego życia, mieszkając tam ze swoją partnerką Tuulikki Pietilä. To ta kobieta stała się inspiracją do powstania postaci rybaczki Too Tiki. Klovharu to bardzo kameralna wysepka pełna kamieni, zamieszkana przez mewy i inne morskie zwierzęta. Pośrodku niej, fińska autorka wzniosła 1964 roku chatkę, która stoi na wyspie do dziś. Obecnie, w trosce o Klovharun, przebywanie na wyspie musi się odbywać w sposób minimalnie ingerujący w środowisko. Archipelag poza naturą skrywa jeszcze inne elementy występujące w bajkach o trollach z doliny. W trakcie rejsu po poszczególnych wyspach można dostrzec wiele latarni morskich, których wygląd był inspiracją do powstania książki „Tatuś Muminka i morze”. Największe skojarzenia z fikcyjnym budynkiem budzić może latarnia z wyspy Söderskär, na którą da się dostać promem z Helsinek. Odizolowana wieża idealnie oddaje spokój i połączenia człowieka z naturą – wartości, które niesie za sobą książka Jansson. Fińskie zwyczaje w Dolinie Muminków Inspiracje wykorzystywane przy pisaniu książki wykraczały poza fińskie pejzaże. W powieści bardzo ważne miejsce zajmują zwyczaje i tradycje obchodzone na co dzień w tym kraju. Jednym z nich jest Midsommar, obchodzone w trakcie najdłuższego dnia roku. Muminki, tak jak ludzie, uplatały tego dnia wianki, rozpalały ogniska i świętowały do godzin nocnych. Innym elementem tradycji zapożyczonym przez Tove Jansson są fińskie potrawy. Kuchnia bohaterów książki – zupełnie jak Finów i Finek – opierała się na zrównoważonym pozyskiwaniu dóbr natury. Trolle odżywiały się więc m.in. rybami, owocami i grzybami. W 2010 roku powstała nawet książka kucharska, zawierająca przepisy inspirowane kuchnią Mamy Muminka. Gdzie jeszcze można zobaczyć Muminki? Dla spragnionych kontaktu z Muminkami w Finlandii istnieje mnóstwo miejsc nawiązujących do tych fikcyjnych istot. Najpopularniejsze z nich to: Muzeum Muminków w Tempere oraz park rozrywki Moominworld na wyspie koło miasta Naantali. Każde z tych miejsc oferuje liczne atrakcje dla fanów bajkowych stworzeń i samej autorki, Tove Jansson. W parku rozrywki można zobaczyć odwzorowaną scenerię z książek wraz z kultowym domem rodziny Muminków. W Finlandii znajdziemy też mnóstwo innych, mniej znanych miejsc związanych z Doliną Muminków. W Helsinkach możemy na przykład napić się kawy w muminkowej kawiarni lub zrobić zakupy w specjalnym sklepie. W miejscowości Leppävirta znajduje się z kolei sztuczna lodowa jaskinia pełna bajkowych postaci wykutych w zamrożonej wodzie. Mnogość atrakcji rodzi pytanie o granice wykorzystywania kulturowego dorobku w celach turystycznych. Na szczęście miejsca związane z naturą, z której inspiracje czerpała Jansson, pozostają wolne od komercjalizacji, chroniąc pierwotne środowisko. Ślady Muminków poza Finlandią Muminki to element ogólnoświatowej popkultury. Nic dziwnego, że obiekty nawiązujące do tych bajkowych istot powstają w przeróżnych zakątkach kuli ziemskiej. Bohaterów Tove Jansson dostrzeżemy choćby w japońskim mieście Hannō, gdzie powstał park rozrywki Moomin Valley Park. Lokalizacja nie może dziwić, gdyż kraj „kwitnącej wiśni” stanowi jedno z największych skupisk fanów fińskiej powieści. Japończycy produkowali nawet ekranizacje tekstów Jansson. Sklepy i kawiarnie nawiązujące do Muminków znajdziemy w takich krajach, jak Polska, Japonia, Chiny czy Tajlandia. Pokazuje to tylko jak ważnym, w skali całego świata, produktem są postacie, które 80 lat temu wyszły spod pióra Tove Jansson. Źródła: National Geographic Polska, Moomin Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
To jedne z najstarszych stworzeń na Ziemi. Uczą się i zapamiętują, choć nie mają mózgu
Tylko zwierzęta z mózgiem i milionami neuronów potrafią uczyć się na błędach? Nic bardziej mylnego. Naukowcy odkryli, że tę zdolność mają także meduzy – stworzenia, które żyją na Ziemi już od pół miliarda lat.
W tym artykule: Małe i parzące jamochłony Zmyślne meduzy z Karaibów Zalety posiadania układu nerwowego Ludzki mózg składa się z 86 mld neuronów i jest efektem ewolucji trwającej miliony lat. Nic dziwnego, że daje nam tak niezwykłe możliwości. Mamy znakomitą pamięć i rozwinięte zdolności poznawcze, które wyróżniają nas w świecie zwierząt. Jesteśmy w stanie się uczyć i to na wiele różnych sposobów. Wyciągamy wnioski z przeszłości i naprawiamy błędy, które popełniliśmy, żeby ponownie nie wpakować się w kłopoty. Jak się okazuje, to ostatnia umiejętność ma bardzo stare korzenie. Posiadają ją nawet meduzy – jamochłony zaliczane do parzydełkowców. To jedne z najstarszych zwierząt, jakie pojawiły się na Ziemi. Ich układ nerwowy jest bardzo prosty. Meduzy nie mają mózgu, jedynie kilka tysięcy neuronów znajdujących się w całym ciele. A jednak to wystarcza, by łączyć bodźce różnego rodzaju i wyciągać z nich wnioski. Przełomowe badania, rzucające światło na to, jak kształtował się układ nerwowy zwierząt, zostały opublikowane w najnowszym numerze czasopisma „Current Biology”. Przeprowadził je zespół pod kierunkiem neurologa Andersa Garma z Uniwersytetu Kopenhaskiego oraz Jana Bieleckiego z Uniwersytetu Kiel. Małe i parzące jamochłony − Dawniej zakładano, że meduzy uczą się jedynie w najprostsze możliwe sposoby. Jednym z nich jest habituacja, czyli zdolność przyzwyczajania się do pewnego określonego bodźca, takiego jak stały dźwięk albo dotyk – mówi Anders Garm. To właśnie habituacja sprawia, że nie czujemy ubrania, które nosimy. Ponieważ cały czas dotyka ono naszego ciała, nasz mózg przyzwyczaja się do bodźca. W rezultacie przestajemy go odczuwać. − Teraz jednak odkryliśmy, że meduzy posiadają również zaawansowane umiejętności uczenia się. A nawet, że uczą się na błędach. Dzięki nim modyfikują swoje zachowanie – opowiada Garm. Naukowcy doszli do tego wniosku, przeprowadzając eksperymenty z meduzami Tripedalia cystophora. To nieduże zwierzęta należące do kostkowców: gromady skupiającej silnie parzące meduzy, takie jak np. jadowita osa morska. Zmyślne meduzy z Karaibów Wybrany do badań gatunek żyje na Karaibach. A konkretnie − w korzeniach lasów namorzynowych. Tripedalia cystophora są wielkości paznokcia. Choć, podobnie jak inne kostkowce, mogą parzyć, jednak ich dotknięcia są stosunkowo łagodne. Większe meduzy polują na ryby i krewetki, natomiast małe Tripedalia cystophora zadowalają się widłonogami. Nie oznacza to, że polowanie przebiega łatwo. W pościgu za widłonogami meduzy krążą między splątanymi korzeniami zanurzonymi w zamulonych wodach. Światła jest niewiele, a ryzyko spore. Jeśli meduza nie dostrzeże w porę, że zbliża się niebezpiecznie blisko do przeszkody, może na nią po prostu wpaść. Zderzenie z korzeniem dla zwierzęcia o miękkim ciele to nic przyjemnego. Meduzy więc zwracają szczególną uwagę na kontrast. − Czyli na to, jak ciemne są korzenie porównaniu z otaczającą je wodną tonią – mówi Garm. − Pozwala im to skręcić we właściwym momencie. Co jednak istotne, ten kontrast zmienia się – i to z dnia na dzień – w zależności od deszczu, wiatru czy pojawienia się alg. Zalety posiadania układu nerwowego Jak sobie radzą z tym meduzy? Naukowcy ustalili to, wpuszczając Tripedalia cystophora do akwarium, w którym stworzyli warunki podobne do tych panujących w korzeniach lasu namorzynowego. Następnie sprawdzili, jak z nawigacją w tym otoczeniu radzą sobie zwierzęta, mające 24 oczy i bardzo prosty układ nerwowy: cztery równoległe struktury składające się z tysiąca neuronów każda. Gdy w akwarium zmieniał się kontrast, meduzy popełniały błędy i wpadały na korzenie. Ale tylko do czasu. – Nasze eksperymenty wykazały, że 3 do 5 błędnych manewrów wystarczało, by zmienić zachowanie meduz, tak by więcej nie uderzały w korzenie. Co ciekawe, mniej więcej tylu powtórzeń potrzebują muchy owocówki i myszy – znacznie bardziej zaawansowane zwierzęta – żeby się czegoś nauczyć – mówi Garm. To pokazuje znaczenie opisanego wyżej odkrycia. Okazuje się bowiem, że nawet bardzo prosty układ nerwowy daje swojemu posiadaczowi znaczne możliwości. Meduzy uczyły się manewrować akwarium, ponieważ wykazały zdolność zaawansowanego uczenia asocjacyjnego. Czyli łączyły różne rejestrowane bodźce i konkretne zachowania, tworząc między nimi związki. Co wskazuje, że uczenie asocjacyjne mogło być jedną z korzyści ewolucyjnych, jakie odnosiły zwierzęta nawet z bardzo prostym układem nerwowym. − Jeśli chcesz zrozumieć, jak działają bardzo złożone struktury, dobrze jest zacząć od czegoś najprostszego − podsumowuje Anders Garm. Naukowcy chcą teraz zbadać, które neurony i jak zmieniają się, kiedy zachodzi uczenie. Jeśli im się to uda i będą w stanie opisać mechanizm uczenia się u meduz, będą mogli sprawdzić, czy taki sam mechanizm występuje również u innych zwierząt. W rezultacie może im to pomóc zbliżyć się do odpowiedzi na fundamentalne pytanie, jak działa pamięć. Źródła: EurekAlert, Current Biology.
Borowik ceglastopory – piękny, tajemniczy i jadalny grzyb
Borowik ceglastopory to jeden z bardziej efektownych grzybów, jakie możemy spotkać w polskich lasach. Jego nietypowa kolorystyka i duże rozmiary sprawiają, że przyciąga wzrok zarówno doświadczonych grzybiarzy, jak i amatorów. Choć z wyglądu może wydawać się niebezpieczny, jest grzybem jadalnym, pod warunkiem odpowiedniej obróbki termicznej. Warto poznać jego cechy oraz podobieństwa do innych gatunków, aby bezpiecznie cieszyć się jego smakiem.
Spis treści: Jak wygląda borowik ceglastopory? Występowanie Czy borowik ceglastopory jest jadalny? Z jakimi grzybami można pomylić krasnoborowika ceglastoporego? Znaczenie borowika ceglastoporego w ekosystemie Jak wygląda borowik ceglastopory? Borowik ceglastopory (zwany też krasnoborowikiem ceglastoporym) jest grzybem o imponujących rozmiarach – kapelusz może osiągać średnicę nawet do 20 cm. U młodych owocników jest półkolisty, z czasem staje się poduszkowaty lub całkowicie rozpostarty. Powierzchnia kapelusza początkowo jest sucha i lekko zamszowa, z wiekiem staje się gładka, a jego barwa waha się od ciemnobrązowej do kasztanowej, czasem z delikatnymi ochrowymi plamkami. Rurki borowika ceglastoporego u młodych owocników mają barwę żółtą, stopniowo zmieniając się w oliwkową, a u starszych egzemplarzy – w rdzawe odcienie. Po uszkodzeniu lub przecięciu szybko sinieją, co jest charakterystyczną cechą tego gatunku. Trzon jest pełny, mocny, o grubości 2–5 cm i wysokości 5–15 cm. Może mieć kształt pękaty, maczugowaty lub baryłkowaty. Jest żółty, pokryty gęsto czerwonymi strzępkami, zwłaszcza w dolnej części. W górnej części trzon bywa bardziej żółty, gdyż strzępków jest mniej. Miąższ grzyba jest jędrny, zwarty, żółty, ale po przekrojeniu momentalnie przebarwia się na ciemnoniebieski, z czasem staje się szaroniebieski. Występowanie Krasnoborowik ceglastopory występuje głównie w Europie i Japonii. W Polsce jest dość pospolity, zwłaszcza w górach i na pogórzu, gdzie spotykany jest częściej niż na nizinach. Rośnie w lasach liściastych i iglastych, preferując kwaśne gleby. Najczęściej można go spotkać pod świerkami, jodłami, bukami, grabami, dębami szypułkowymi i lipami. Borowik ceglastopory owocuje od maja do listopada, co czyni go jednym z grzybów, które pojawiają się stosunkowo wcześnie w sezonie i mogą być zbierane aż do późnej jesieni. Odmiana żonkilowa tego gatunku jest znacznie rzadsza i występuje głównie pod dębami i bukami. W Polsce uznawana jest za gatunek wymierający i znajduje się na czerwonej liście roślin i grzybów. Czy borowik ceglastopory jest pod ochroną? Choć borowik ceglastopory nie jest gatunkiem ściśle chronionym w całej Polsce, odmiana żonkilowa ma status E, czyli znajduje się na liście gatunków wymierających. Oznacza to, że jej zbieranie jest zabronione, a ochrona dotyczy zachowania naturalnych siedlisk i ograniczenia ingerencji człowieka. Także w innych krajach Europy odmiana żonkilowa objęta jest ochroną częściową lub znajduje się na czerwonych listach gatunków rzadkich, między innymi w Czechach, Niemczech i na Słowacji. W wielu miejscach podjęto działania mające na celu monitoring populacji i ochronę jego siedlisk leśnych. Z punktu widzenia prawa, większość odmian borowika ceglastoporego można zbierać, jednak ze względu na jego rzadkość w niektórych regionach i łatwość pomylenia z trującymi gatunkami, warto zachować ostrożność. Czy borowik ceglastopory jest jadalny? Borowik ceglastopory jest grzybem jadalnym, ale wymaga odpowiedniej obróbki termicznej. Surowy może powodować zaburzenia trawienne, dlatego należy go gotować, dusić lub smażyć przed spożyciem. Po obróbce grzyb staje się smaczny, aromatyczny i bardzo wydajny. Jego miąższ po przekrojeniu przebarwia się na niebiesko, co może odstraszać mniej doświadczonych grzybiarzy. Pomimo intensywnej barwy, borowik ceglastopory jest bezpieczny do jedzenia po ugotowaniu. Konieczne jest jednak zachowanie szczególnej uważności przy zbieraniu tego gatunku, gdyż gatunek ten stosunkowo łatwo jest pomylić z trującymi grzybami. Z jakimi grzybami można pomylić krasnoborowika ceglastoporego? Młode owocniki mogą przypominać inne borowiki, zarówno jadalne, jak i trujące. Konieczna jest więc ostrożność, a w razie choćby najmniejszych wątpliwości, rezygnacja ze zbioru. Gatunki mylone z borowikiem ceglastopory to: Gorzkoborowik żółtopory (Caloboletus calopus) – niejadalny grzyb z gąbką, a według niektórych źródeł nawet lekko trujący, wyróżnia się siatką delikatnych linii na trzonie i jaśniejszym kapeluszem. Modroborowik gładkotrzonowy (Suillellus queletii) – niejadalny, kapelusz ma oliwkowobrązową, pomarańczowoczerwoną lub ceglastoczerwoną barwę, a trzon przy podstawie staje się karminowoczerwony. Jest bardzo rzadki i trudny do znalezienia. Borowik szatański (Rubroboletus satanas) – silnie trujący. Trzon jest bardziej czerwony, a kapelusz jaśniejszy niż u borowika ceglastoporego. Borowik szatański bardzo rzadko występuje w Polsce i ma status gatunku wymierającego. Znajomość cech morfologicznych jest kluczowa, aby nie pomylić krasnoborowika ceglastoporego z niebezpiecznymi gatunkami. Znaczenie borowika ceglastoporego w ekosystemie Borowik ceglastopory, podobnie jak inne grzyby rurkowe, odgrywa ważną rolę w ekosystemach leśnych. Tworzy mikoryzę z drzewami, czyli symbiotyczny związek między grzybnią a korzeniami roślin. Dzięki temu drzewa mogą efektywniej pobierać wodę i sole mineralne z gleby, a grzyb otrzymuje od nich produkty fotosyntezy. Tego rodzaju współpraca jest kluczowa dla zdrowia lasu. Jego obecność świadczy często o dobrym stanie siedliska, a bogata mikoryza wspiera odporność drzew na suszę i choroby. Z tego względu warto go chronić nie tylko jako gatunek grzyba, ale jako element stabilizujący przyrodę lasu. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Zagadka z dzieciństwa rozwiązana. Wiemy już, dokąd nocą tupta jeż
Kto z nas nie zastanawiał się kiedyś: „Dokąd nocą tupta jeż?”. Zagadkę dzieciństwa postanowiły rozwiązać Lasy Państwowe. Odpowiedź wcale nie jest taka trudna.
W tym artykule: Dokąd nocą tupta jeż? Uważajmy na jeże i dbajmy o nie Ciekawostki o jeżach Jesień kojarzy nam się przede wszystkim ze spadającymi liśćmi, kasztanami, ale i zwierzętami, przygotowującymi się na nadejście mroźnych miesięcy. Wśród nich są jeże, które, jak wiele innych stworzeń, zapadają w sen zimowy. Przypomnieć o tym postanowiły Lasy Państwowe, publikując w sieci specjalny post poświęcony tym niewielkim ssakom. Co więcej, leśnicy postanowili odpowiedzieć również na klasyczne pytanie – „dokąd nocą tupta jeż?”. Dokąd nocą tupta jeż? Zanim dowiemy się, co po zmroku robi ten uroczy ssak, warto przypomnieć genezę słynnego pytania. Nieco starsi czytelnicy z pewnością pamiętają emitowany z przerwami od 1982 do 2007 roku na antenie telewizji publicznej program dla dzieci „Domowe przedszkole”. Już w czołówce słychać tam ikoniczne: „Dokąd nocą tupta jeż?”. Po upływie czterech dekadach i kolejnych pokoleniach młodych widzów dopytujących o nocne życie jeży, zagadkę dzieciństwa postanowiły rozwiązać Lasy Państwowe. Z facebookowego wpisu dowiadujemy się, że nocą jeże potrafią przebyć nawet 3 kilometry, co jest nie lada osiągnięciem, biorąc pod uwagę ich niewielkie rozmiary. Główny powód nocnych eskapad mierzących maksymalnie 26 cm ssaków to po prostu chęć zdobycia pożywienia. – A więc już wiemy, gdzie jeże tuptają nocą — jeść! – podkreślają leśnicy. I dodają, że w trakcie jednej nocy jeże zjadają ok. 200–250 g owadów i innych bezkręgowców. Szacuje się, że jeż nocą powinien zjeść pokarm odpowiadający 1/6 masy swojego ciała. Jeżeli jesienią jeż nie będzie ważył co najmniej 700 g, to małe prawdopodobieństwo, że przeżyje zimę. Uważajmy na jeże i dbajmy o nie Leśnicy przy okazji zaapelowali do wszystkich internautów, by szczególnie jesienią uważali na jeże. To czas, kiedy te niewielkie ssaki szukają schronienia i pomału zapadają w sen zimowy. – Jeże zimują bardzo często w parkach i ogrodach w stertach liści. Okres października to ten czas kiedy pomału zapadają w sen zimowy. Dlatego apelujemy: nie palcie liści! To jest ich dom na czas zimy – czytamy. Przypomnijmy, że Lasy Państwowe co i rusz dzielą się z czytelnikami różnymi leśnymi ciekawostkami za pośrednictwem swoich mediów społecznościowych. Na National-geographic.pl informowaliśmy już między innymi o niecodziennymi nagraniu z jednego z polskich lasów, na którym uwieczniono rysia. Niemałe poruszenie wywołała również fotografia autorstwa Macieja Chromego, przedstawiająca bardzo rzadkie zjawisko. Złudnie przypominające wyciek niebezpiecznych substancji. Najszczęśliwsze zwierzę na świecie wywołuje uśmiech za każdym razem. Ale samemu pupilowi nie zawsze jest do śmiechu Kuoka, czyli najszczęśliwsze zwierzę na świecie, potrafi poprawić humor nawet po najcięższym dniu. Jednak jego wiecznie uśmiechnięty pyszczek może być bardzo mylący. Co się za nim kryje? Ciekawostki o jeżach Średnia długość życia jeża na wolności to 3–8 lat. Najstarszy jeż na świecie dożył 16. roku życia. Thorvald, bo tak wabił się rekordzista, zamieszkiwał okolice miasta Silkeborg w środkowej Danii. Gdyby nie atak psa, prawdopodobnie przeżyłby jeszcze dłużej. Poprzedni rekord najdłuższego życia wśród jeży europejskich należał do samicy z Irlandii, która przeżyła 9 lat. Jeże są mięsożerne. Zajadą się m.in. dżdżownicami, ślimakami, żabami, a nawet małymi gryzoniami. Potrafią także polować na węże. Na grzbiecie dorosłego jeża znajduje się ok. 7,5 tys. kolców. W ciągu swojego życia jeże mają trzy komplety kolców. Jeże mają słaby wzrok i widzą świat w odcieniach szarości. W Polsce występują dwa gatunki: jeż wschodni (Erinaceus concolor) oraz jeż europejski lub zachodni (Erinaceus europaeus). Reakcją obronną jeża jest zwijanie się w kulkę. W ten sposób łapki, nos i brzuch są chronione przez kolce. Jeże potrafią wspinać się na niewielkie wysokości i doskonale pływać. Ciąża u samicy jeża trwa pięć tygodni. Jeże nie nabijają na kolce jabłek. 10 listopada przypada Międzynarodowy Dzień Jeża. View oEmbed on the source website Źródło: Lasy Państwowe/Facebook Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Arka Noego pełna niespodzianek. Oto lista zwierząt, które się na niej miały znaleźć
Jakie zwierzęta uratowano przed potopem? Lista gatunków, które miały znaleźć się na arce Noego, przez wieki była źródłem licznych sporów. Na liście pojawiały się nie tylko lwy czy słonie, ale i istoty czysto mityczne. Jeden z domnienych pasażerów zaskakuje do dziś.
Spis treści: Średniowieczne wizje arki i jej pasażerów Jakie gatunki pojawiały się w ikonografii? Od mitu do nauki – reinterpretacja w nowożytności Hybrydy, absurd i narodziny pojęcia gatunku Wokół zwierząt z arki narosło wiele spekulacji – i to z dobrego powodu. Potop, boski nakaz, charyzmatyczna menażeria: historia z Księgi Rodzaju należy do najsłynniejszych w Biblii. Pytanie, jakie gatunki towarzyszyły Noemu i jego rodzinie na własnoręcznie zbudowanym statku, pozostaje trudne, bo Biblia milczy o konkretnych stworzeniach. Z nazwy pojawiają się tylko dwa ptaki – gołębica i kruk, które Noe wypuścił, by sprawdzić, czy wody już opadły i ziemia znów nadaje się do zamieszkania. To jednak nie powstrzymało artystów ani uczonych przed barwnymi – czasem wręcz niedorzecznymi — domysłami o tym, jakie zwierzęta trafiły na pokład. Takie teorie mówią dziś więcej o epokach, w których powstawały, oraz o rozwoju nauki niż o samej arce. Średniowieczne wizje arki i jej pasażerów Spekulacje na temat zwierząt z arki są niemal tak stare jak sama Biblia. Jedna z najwcześniejszych zachowanych ilustracji sceny biblijnej — na monecie z III w. n.e. – przedstawia arkę oraz dwa ptaki uznawane za nawiązanie do gołębicy, którą Noe wypuścił, by sprawdzić, czy ziemia obeschła. – Naturalnie ciągnie nas do opowieści o zwierzętach – mówi starsza kustoszka w J. Paul Getty Museum w Los Angeles, kuratorka wielu wystaw o średniowiecznych ilustracjach zwierząt. Średniowiecznych ludzi fascynował świat przyrody. Próbowali nadać religijne znaczenie każdemu elementowi historii Noego – od symboliki arki przypominającej kościół, po rzekome rozróżnienie między zwierzętami czystymi i nieczystymi na pokładzie. Artyści i uczeni sporządzali więc listy gatunków oraz barwne opowieści powiązane z narracją o Noem w bestiariach – księgach z moralnymi pouczeniami i licznymi ilustracjami. W rezultacie iluminowane rękopisy i średniowieczne obrazy kipią wyobrażeniami życia zwierząt – morskich i lądowych, które rzekomo ocalały na biblijnym statku. Jakie gatunki pojawiały się w ikonografii? Jakie konkretnie gatunki pokazywali średniowieczni artyści? Europejscy twórcy, słabo obeznani z bogactwem światowej fauny, najczęściej wybierali zwierzęta znane z codzienności. W XI-wiecznym rękopisie anglosaskim „Old English Hexateuch” widzimy krowy, kozy i świnie – pospolite w Europie zwierzęta hodowlane – schodzące parami z arki. Bardziej egzotyczne gatunki, obecne w innych manuskryptach, świadczą o rosnących kontaktach średniowiecznej Europy ze światem – najpierw dzięki handlowi, a później dzięki wyprawom i dalekim podróżom. XV-wieczni rzeźbiarze z katedry w Norwich w Anglii przedstawili Noego nie tylko z bydłem i ptactwem, lecz także z małpą. Zwierzę to – choć nierodzime dla północnego klimatu – było już znane z ówczesnych menażerii i dworskich rozrywek. W ikonografii arki pojawiały się też żyrafy, pawie i lwy. Na rzeźbieniach z Norwich znalazło się również stworzenie czysto fantastyczne – jednorożec. – Ludzie w średniowieczu nie mieli Wikipedii, samolotów ani łatwego podróżowania – mówi kustoszka. – Nie mieli realnego dostępu do informacji. Przy tak ograniczonych możliwościach opowieści o nieznanych zwierzętach interpretowano wyobraźnią. Dlatego obok prawdziwych gatunków w bestiariuszach i iluminacjach dotyczących arki widzimy jednorożce, gryfy czy istoty przypominające smoki. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-08-132816-Which-animals-could-have-been-on-Noahs-ark--National-Geographic-i-jeszcze-2-s-d9a9d36.png" width="1624" height="751" alt="W 1675 roku Athanasius Kircher opublikował Arca Noë, analizę biblijnej historii Arki Noego. Kircher wysunął hipotezę, że Noe nie musiał ratować tzw. „gatunków hybrydowych” — dlatego ta ilustracja z książki przedstawia niehybrydowe gatunki, które, jego zdaniem, znalazły się na pokładzie Arki." title="W 1675 roku Athanasius Kircher opublikował Arca Noë, analizę biblijnej historii Arki Noego. Kircher wysunął hipotezę, że Noe nie musiał ratować tzw. „gatunków hybrydowych” — dlatego ta ilustracja z książki przedstawia niehybrydowe gatunki, które, jego zdaniem, znalazły się na pokładzie Arki." /> Od mitu do nauki – reinterpretacja w nowożytności Średniowiecznym ludziom mogły wydawać się wiarygodne stworzenia takie jak jednorożce czy smoki. Po reformacji w XVI w. opowieść o arce zaczęto jednak traktować dosłownie – jako wydarzenie historyczne. To postawiło badaczy przed trudnym zadaniem: trzeba było pogodzić detale biblijnej relacji z nowymi ideami naukowymi oraz z niezwykłą różnorodnością zwierząt odkrywanych w epoce intensywnych podróży morskich i eksploracji. W efekcie, jak pisała historyczka nauki Ruth Hill, rozgorzał „najwcześniejszy i najbardziej kontrowersyjny spór o ewolucję gatunków przed Karolem Darwinem.”. Pojawił się wysyp konkurencyjnych teorii o tym, jakie zwierzęta mogły być na arce. Przykład: francuski matematyk Jean Borrell (znany też jako Johannes Buteo) twierdził, że na arce było zaledwie 93 rodzaje ssaków. Reszta – jego zdaniem – powstała samorodnie z błota, więc nie wymagała ratunku. Hiszpański jezuita Benito Pereira podobnie argumentował, że wiele owadów, jak muchy, nie potrzebowało miejsca na statku, bo „rodzą się” z trupów, którymi się żywią. Brytyjski podróżnik Walter Raleigh sądził z kolei, że gatunki „mieszane”, jak muły, nie znalazły się na arce, bo wtedy jeszcze nie istniały. Hybrydy, absurd i narodziny pojęcia gatunku W XVII w. zderzenie nowych odkryć z biblijną narracją stawało się coraz trudniejsze. Jeden z badaczy, niemiecki polihistor i jezuita Athanasius Kircher, spróbował to pogodzić w dziele „Arca Noë” (1675). Opisał w nim dobór zwierząt, opiekę nad nimi i to, jak pomieścić wszystkie gatunki na pokładzie. Poglądy Kirchera na temat życia na arce były szczególnie zapadające w pamięć – zwłaszcza dlatego, że doprowadził on ideę „hybrydyzacji”, rozważaną przez Raleigha i innych ówczesnych uczonych, do granic absurdu. Twierdził, że wiele gatunków lądowych to w rzeczywistości hybrydy i dlatego można je było spokojnie pominąć przy załadunku na arkę. Do takich stworzeń zaliczał m.in. żyrafy, które uważał za hybrydę lamparta i wielbłąda, oraz pancerniki jako rezultat skrzyżowania żółwia z jeżozwierzem. Żadna z tych teorii nie była prawdziwa. Ze względu na możliwość istnienia tych tak zwanych „hybryd” Kircher wyliczał, że Noe potrzebowałby jedynie 130 gatunków czworonożnych ssaków, 30 gatunków węży oraz 150 gatunków ptaków, aby po potopie przywrócić życie na Ziemi. „Kircher doprowadził swój styl badań tak daleko, jak tylko się dało – aż do granicy załamania” – zauważyli naukowcy Olaf Breidbach i Michael T. Ghiselijn na łamach „Proceedings of the California Academy of Sciences”. Pomimo przesady, pomysły Kirchera, Buteo i innych badaczy przyczyniły się do powstania samej koncepcji gatunku biologicznego, której początki sięgają XVI wieku. To pojęcie było wcześniej nieznane – aż do momentu, gdy eksperymenty myślowe z menażerią Noego zmusiły uczonych takich jak Buteo i Kircher do klasyfikowania i porządkowania zwierząt w celu ustalenia, które z nich zasługiwały na miejsce na arce. Koncepcja gatunku narodziła się w samą porę. Jak zauważa Ruth Hill, przekonanie, że wszystkie zwierzęta mogły być pasażerami arki, stawało się już „skrajnie nieprawdopodobne”. Po wiekach momentami fantazyjnych, a momentami analitycznych rozważań na temat zwierząt z arki Noego, naukowcy i artyści poszli dalej – pozostawiając za sobą kluczowe kamienie milowe w rozumieniu świata przyrody. Źródło: National Geographic
Góra lodowa czy plastikowa torba? „National Geographic” wśród 25 najbardziej wpływowych okładek
Okładka magazynu „National Geographic” znalazła się w gronie 25 najbardziej wpływowych okładek czasopism w historii. Na fotografii widoczna jest praca ukazująca monumentalna górę lodową. Ale czy na pewno?
Okładki magazynu „National Geographic” słyną z perfekcyjnie wykonanych zdjęć. Ich tematyka okładek ściśle odzwierciedla misję towarzystwa: eksploracja, ochrona przyrody i edukacja. Dlatego na okładkach są fotografie przyrody i zwierząt, zwłaszcza takie, które przedstawiają rzadkie lub zagrożone gatunki w ich naturalnym środowisku. Zdarzają się też takie ukazujące najnowsze odkrycia archeologiczne, geograficzne, kosmiczne lub historyczne. Ważnym elementem bywają też zdjęcia związane z niezwykłymi społecznościami i kulturami z odległych zakątków świata. Panel „New York Timesa” wskazuje najlepsze okładki ćwierćwiecza „T Magazine”, czasopismo należące do „New York Timesa” (NYT), ogłosiło właśnie wyniki debaty w ramach projektu „The 25 Most Influential Magazine Covers of All Time” („25 najbardziej wpływowych okładek czasopism w historii”). W paneli wzięło udział sześciu ekspertów, aby wspólnie debatować i omawiać najlepsze okładki mediów drukowanych. Byli to: Gayle King – redaktorka z CBS, Patrick Li – dyrektor kreatywny „T Magazine”, Adam Moss – były redaktor „New York Magazine”, David Remnick – redaktor „The New Yorkera”, Martha Rosler – artystka konceptualna oraz Kurt Soller – zastępca redaktora naczelnego „T Magazine”. Każda z osób miała za zadanie wskazać co najmniej 10 nominacji. Początkowo chciano ograniczyć debatę do publikacji anglojęzycznych, ale ostateczna lista zawierała tylko czasopisma amerykańskie. Była to kilkugodzinna debata, podczas której eksperci spierali się o definicję słowa „wpływowy”. Ostatecznie powstała lista 25 okładek, które nie są ułożone w rankingu, a jedynie w przybliżonej kolejności, w jakiej były omawiane. Góra lodowa czy góra śmieci? Wskazana przez gremium okładka magazynu „National Geographic” z czerwca 2018 roku nosi tytuł „Planet or Plastic?” („Planeta albo plastik”). Widzimy fotomontaż meksykańskiego artysty Jorge Gamboa, przedstawiający prosty, ale wstrząsający obraz. Jest to góra lodowa wyrastająca z oceanu. Przy bliższym przyjrzeniu się okazuje się, że ta góra lodowa jest w rzeczywistości gigantyczną plastikową torbą. Można więc określić to zdjęcie jako sprytną iluzję optyczną. Okładka została wykorzystana przez National Geographic do zainaugurowania kampanii #planetorplastic, mającej na celu ograniczenie użycia jednorazowego plastiku. Paneliści uznali tę okładkę za wpływową z kilku powodów: zaskakująca forma i iluzja optyczna – góra lodowa to tak naprawdę śmieć, wiralowy sukces – zdjęcie to obiegło światowe media, uchwycenie momentu – obraz ten skutecznie uchwycił globalny kryzys związany z zanieczyszczeniem plastikiem. Źródło: National Geographic Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nie tylko badaczka szympansów. Co Jane Goodall powiedziała nam o nas samych?
Jane Goodall nie żyje. Zmarła w wieku 91 lat. Przez dekady była nie tylko badaczką szympansów, która odsłoniła przed nami ich świat i pokazała, jak bardzo są do nas podobne. Swoją rolę pojmowała znacznie szerzej. Wykorzystując własną popularność, przekonywała, że ochrona środowiska jest naszą powinnością i koniecznością. I była w tym autentyczna.
Spis treści: Od marzeń dziecka do badaczki Jane Goodall i National Geographic Fundamenty pracy Dziedzictwo, które wykracza poza naukę Jane Goodall przez dekady była nie tylko pionierką badań nad szympansami, ale też jedną z najważniejszych rzeczniczek praw zwierząt i natury. Swoją przełomową pracą z szympansami w Afryce pomogła ludziom zrozumieć, że zwierzęta są istotami czującymi i inteligentnymi. Od marzeń dziecka do badaczki Prymatolożka, etolożka, działaczka na rzecz ochrony przyrody, obrończyni zwierząt i edukatorka, dr Jane Goodall zmarła w wieku 91 lat. Instytut Jane Goodall 1 października 2025 r. ogłosił, że jego założycielka, Posłanka Pokoju ONZ, odeszła z przyczyn naturalnych. – Dr Jane Goodall wniosła w ten świat tyle światła, przepięknie pokazując, jak wiele może dokonać jedna osoba – mówi Jill Tiefenthaler, dyrektorka generalna National Geographic Society. – Poznać Jane to poznać niezwykłą naukowczynię, obrończynię przyrody, humanistkę, edukatorkę, mentorkę i, co może najważniejsze, niezmienną orędowniczkę nadziei. Jej wczesne badania terenowe nad zachowaniami szympansów w Rezerwacie Gombe Stream w Tanganice (dziś Tanzania) odsłoniły bogaty katalog wspólnych dla ludzi i małp zachowań społecznych oraz emocji. Biograf Dale Peterson pisał o niej jako o „kobiecie, która zdefiniowała człowieka na nowo”. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-02-122211-Jane-Goodall-conservationist-and-chimpanzee-champion-dies-at-91--National-Geo-1e050ee.png" width="539" height="810" alt="Jane Goodall obserwuje rodzinę szympansów na drzewie w Gombe na początku lat 60. XX w. Gdy zaczynała badania, nie miała jeszcze formalnego wykształcenia naukowego. Zamiast numerów, jak było w zwyczaju, nadawała szympansom imiona: Fifi, Flo, Mr. McGregor czy David Greybeard. /Fot. Hugo Van Lawick/Nat Geo Image Collection" title="Jane Goodall obserwuje rodzinę szympansów na drzewie w Gombe na początku lat 60. XX w. Gdy zaczynała badania, nie miała jeszcze formalnego wykształcenia naukowego. Zamiast numerów, jak było w zwyczaju, nadawała szympansom imiona: Fifi, Flo, Mr. McGregor czy David Greybeard. /Fot. Hugo Van Lawick/Nat Geo Image Collection" /> Jej rodzinny dom w Bournemouth, ceglany, w stylu wiktoriańskim, był pełen kobiet. Jane, jej mama Vanne, siostra Judy i inne kobiety rodziny tworzyły przestrzeń wolności i samodzielności. Jane od dziecka marzyła o Afryce i badaniu zwierząt. Już wtedy pojawiało się u niej silne poczucie misji, które miało prowadzić ją przez całe życie. Jane Goodall i National Geographic Goodall zwróciła uwagę National Geographic Society w 1961 r. Jej mentor, paleoantropolog Louis Leakey, przekonał Komitet ds. Badań i Eksploracji, że jego asystentka z Muzeum Coryndona w Nairobi zasługuje na wsparcie. Choć komitet był sceptyczny – w końcu przedstawiano mu kobietę bez formalnego wykształcenia, samotną w dzikiej Afryce – Leakey miał w rękawie asa: udokumentowane odkrycie Jane, że szympansy tworzą narzędzia. To przykuło uwagę badaczy. Przyznano Jane środki, a relacje z jej pracy w magazynie „National Geographic” i telewizji uczyniły z niej ikonę nauki. Goodall sama mówiła z ironią: – Byłam „okładkową dziewczyną” „National Geographic”. Relacje w mediach bywały seksistowskie, ale dzięki nim stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych twarzy nauki XX wieku. Jej współpraca z Towarzystwem National Geographic trwała przez cztery dekady. To wtedy Jane pokazała światu Davida Siwobrodego – szympansa, który jako pierwszy jej zaufał. To on znalazł się na torcie weselnym Jane, gdy ta poślubiła dokumentującego jej pracę fotografa Hugo van Lawicka. Fundamenty pracy Jane nie była jedynie badaczką. Żyła tak, jak nauczała – chodziła boso po buszu, żywiła się skromnie, nie przywiązywała wagi do rzeczy materialnych. Obserwując Flo – matriarchinię swojej pierwszej „rodziny” szympansów – widziała w niej troskę i czułość. Uważała, że świat potrzebuje właśnie tego: uważności i wsparcia. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-02-122438-Jane-Goodall-conservationist-and-chimpanzee-champion-dies-at-91--National-Geo-b0d06b7.png" width="1202" height="808" alt="Jane Goodall robi notatki, obserwując bawiące się szympansy w Gombe w 1990 r. Dzięki wieloletnim, uważnym badaniom zrozumiała, jak bardzo szympansy przypominają ludzi. ‘Na początku myślałam, że są milsze od nas’ – mówiła w 1995 r. w wywiadzie dla National Geographic. – ‘Ale czas pokazał, że potrafią być równie okropne’./Fot. Michael Nichols/Nat Geo Image Collection." title="Jane Goodall robi notatki, obserwując bawiące się szympansy w Gombe w 1990 r. Dzięki wieloletnim, uważnym badaniom zrozumiała, jak bardzo szympansy przypominają ludzi. ‘Na początku myślałam, że są milsze od nas’ – mówiła w 1995 r. w wywiadzie dla National Geographic. – ‘Ale czas pokazał, że potrafią być równie okropne’./Fot. Michael Nichols/Nat Geo Image Collection." /> Od dziecka miała bliski kontakt ze zwierzętami: pies Rusty, rudzik z gniazdem na półce z książkami, dżdżownice. To były jej pierwsze lekcje zrozumienia i szacunku do innych istot. W dorosłym życiu przeniosła te wartości na działania globalne. Walczyła z wykorzystywaniem zwierząt w badaniach, z handlem mięsem dzikich gatunków w Afryce, wzmacniała świadomość o roli jednostki w ochronie środowiska. Goodall nie tylko mówiła, ale także działała. Potrafiła porwać tłumy, wejść na scenę z okrzykiem szympansa i poruszyć emocje setek ludzi. – A co, jeśli dziś przyjdzie tu tylko jedna osoba, która odmieni los planety? – pytała. Dziedzictwo, które wykracza poza naukę Goodall widziała w zwierzętach istoty czujące, myślące i przeżywające emocje. Nadawała im imiona zamiast numerów, opisywała ich charaktery, obserwowała depresję, żałobę, przywiązanie i brutalność. – Myślałam, że są jak my, tylko lepsze – powiedziała kiedyś, gdy zobaczyła, że społecznościom szympansów też nieobce są brutalność i morderstwo. To była dla niej trudna lekcja. Ale również potwierdzenie, że nasze zachowania mają głębokie korzenie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-02-122717-Jane-Goodall-conservationist-and-chimpanzee-champion-dies-at-91--National-Geo-1be65ac.png" width="1216" height="812" alt="Jane Goodall pochyla się, gdy szympans Jou Jou wyciąga do niej rękę w Brazzaville w Kongu, 1990 r. Wspominając swoją młodość i pierwsze, pełne zachwytu odkrycia dotyczące tych fascynujących, złożonych stworzeń, które stały się jej życiowym powołaniem, mówiła: ‘Ta młoda kobieta wciąż tam jest, wciąż jest częścią dojrzalszej mnie, ekscytująco szepcząc do ucha’. /Fot. Michael Nichols/Nat Geo Image Collection." title="Jane Goodall pochyla się, gdy szympans Jou Jou wyciąga do niej rękę w Brazzaville w Kongu, 1990 r. Wspominając swoją młodość i pierwsze, pełne zachwytu odkrycia dotyczące tych fascynujących, złożonych stworzeń, które stały się jej życiowym powołaniem, mówiła: ‘Ta młoda kobieta wciąż tam jest, wciąż jest częścią dojrzalszej mnie, ekscytująco szepcząc do ucha’. /Fot. Michael Nichols/Nat Geo Image Collection." /> Choć uhonorowano ją wieloma nagrodami i orderami – Legią Honorową, Orderem Imperium Brytyjskiego, Medalem Schweitzera, doktoratami honoris causa – nie one były jej celem. Misja zawsze była dla niej najważniejsza. Nawet jeśli wymagała podróżowania 300 dni w roku, życia w nieustannym ruchu i zmęczeniu. Zapytana, czy czuje się bardziej naukowczynią, czy mistyczką, odpowiedziała: mistyczką. Dla niej nauka była narzędziem. To intuicja i współczucie prowadziły ją przez życie. Źródło: National Geographic
Tajemnicze trzęsienia ziemi na Santorynie. Naukowcy odkryli zaskakujące powiązanie
Tysiące trzęsień ziemi nawiedziły w tym roku Santoryn i pobliskie wyspy. Naukowcy odkryli, że stoją za nimi głębokie procesy magmowe, które mogą zmienić sposób, w jaki rozumiemy aktywność wulkaniczną w tym regionie.
Spis treści: Santoryn i Kolumbo: nowe odkrycie Sztuczna inteligencja kontra wulkan Nowa mapa wnętrza ziemi Wspólny system wulkanów Pod koniec stycznia coś zaczęło się poruszać pod idyllicznymi greckimi wyspami Santoryn, Amorgos i Anafi. Archipelag na Morzu Egejskim doświadczył serii ponad 28 000 trzęsień ziemi. Kilka z nich miało magnitudę powyżej 5,0. Mieszkańcy Santorynu obawiali się, że zbliża się gwałtowna erupcja wulkanu. Ku powszechnej uldze po mniej więcej miesiącu kryzys sejsmiczny wygasł bez konsekwencji. Teraz — dzięki zestawowi czujników i sztucznej inteligencji — naukowcy wskazują winowajcę. Z głębi skorupy ziemskiej gwałtownie uniosła się kurtyna magmy, która uruchomiła rój wstrząsów. Santoryn i Kolumbo: nowe odkrycie Analiza kryzysu, opublikowana 24 września w „Nature”, ujawniła też zaskakujące powiązanie Santorynu z Kolumbo — podmorskim wulkanem znajdującym się niedaleko wybrzeża. — One się ze sobą komunikują — mówi Jens Karstens, geofizyk z GEOMAR Helmholtz Centre for Ocean Research w Kilonii, współautor badania. Zebrane informacje to dopiero drobny fragment tego, co naprawdę dzieje się w głębi. — Badacze wyciągnęli jednak coś naprawdę interesującego — mówi Isobel Yeo, wulkanolog morska z National Oceanography Centre w Southampton, która nie brała udziału w tej pracy. Naukowcy wiedzą też, że potrafią już śledzić ruch magmy pod regionem. Dzięki temu lepiej oszacują prawdopodobieństwo erupcji, gdy wyspy znów zaczną się trząść. Ta część Morza Egejskiego ma wybuchową wulkaniczną historię. Santoryn — magmowy kocioł z parą drobnych wysepek wulkanicznych wystających z zatopionego środka kaldery — jest pod tym względem niesławny. Szczególnie potężna erupcja w 1560 r. p.n.e. przyczyniła się do upadku cywilizacji. Kolumbo, ukryty pod wodą nieco ponad 6,4 km na północny wschód, też bywa kapryśny. W 1650 r. jego eksplozja wzbudziła wysokie fale tsunami i rozsiała śmiercionośną mgłę toksycznych gazów. Oba systemy są aktywne i pewnego dnia znów dadzą o sobie znać wybuchem. Gdy więc na początku roku rój wstrząsów spod Santorynu poruszył 15 000 mieszkańców wyspy, nie było to całkiem zaskakujące — ale niepokój był ogromny. Sztuczna inteligencja kontra wulkan Część osób opuściła wyspę, a naukowcy gorączkowo szukali przyczyny kryzysu. Zagadką było to, że wstrząsy szybko przeniosły się spod Santorynu na wschód, na morze. Skupiały się w pobliskiej strefie uskoków, a nie pod żadnym znanym wulkanem. Na szczęście Santoryn i Kolumbo były już monitorowane. Dodatkowo w momencie rozpoczęcia wstrząsów trwał projekt MULTI-MAREX — niemiecko-grecka inicjatywa badawcza zamieniająca region w naturalne laboratorium obudowane instrumentami geofizycznymi. Podwodne sensory, satelity radarowe, stacje GPS i detektory gazów wulkanicznych umożliwiły śledzenie anomalii. Uruchomiono nawet uczenie maszynowe wytrenowane na dekadach danych sejsmicznych. Algorytmy wyłapywały najcichsze trzęsienia i wskazywały ich dokładną głębokość w skorupie. Nowa mapa wnętrza ziemi Od lipca 2024 do stycznia 2025 r. dane pokazywały niewielkie wyniesienie kaldery Santorynu. Ulatujący dwutlenek węgla i wodór sugerowały, że zbiornik magmy się wypełniał. Potem rozpoczął się rój wstrząsów. Przesunął się z Santorynu pod wody na południe od Kolumbo — od 17,7 do niespełna 3,2 km głębokości. Wstrząsy oraz deformacje terenu zarysowały dynamiczny obraz intruzji magmy. Pędzący ku powierzchni dajk kruszył skały i naciskał na uskoki. — Intruzja dajku uruchomiła reakcję łańcuchową — mówi Jonas Preine, geofizyk z Woods Hole Oceanographic Institution i współautor badania. Równocześnie inny zbiornik magmy pod Santorynem się kurczył. Jego zawartość odpływała, a oba wulkany nieco osiadały. Istniało ryzyko eksplozji przy płytkim dnie morskim. Dajk wytracił jednak impet i kryzys się zakończył. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/GettyImages-1303643234-3c33715.jpg" width="7617" height="5080" alt="Erupcja wulkanu na Santorini w 1560 r. p.n.e. pozostawiła po sobie kalderę (widoczną na zdjęciu lotniczym z 2021 roku), która ukształtowała dzisiejszą wyspę. Fot. Lepretre Pierre, Getty Images" title="Erupcja wulkanu na Santorini w 1560 r. p.n.e. pozostawiła po sobie kalderę (widoczną na zdjęciu lotniczym z 2021 roku), która ukształtowała dzisiejszą wyspę. Fot. Lepretre Pierre, Getty Images" /> Wspólny system wulkanów Większość intruzji dajków nie kończy się erupcją. Prawdopodobnie było w nim za mało magmy. Inne próby mogą być skuteczniejsze. Lepsze rozpoznanie „rurociągów” sprawi jednak, że badacze będą śledzić magmę w czasie rzeczywistym i ostrzegą mieszkańców. Nie ma bezpośredniego połączenia w płytkiej skorupie między dwoma zbiornikami magmy. Teraz jednak jasno widać głębsze powiązanie. Fakt, że pojawił się dajk, a zbiornik się opróżniał, nie może być przypadkowy. — Ich systemy hydraulicznie się łączą — mówi Preine. Zmiany ciśnienia lub naprężeń w jednym zbiorniku mogą wpływać na drugi. Coraz więcej dowodów z Hawajów, Islandii i Afryki pokazuje, że magma porusza się też poziomo. — Wulkany nie mają tylko płytkich komór magmowych — mówi David Pyle, wulkanolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego. — To systemy magmowe przecinające całą skorupę. Tak samo jest z Santorynem i Kolumbo. To jak dwie aorty połączone magmowym sercem. Naukowcy potrafią już sprawdzić jego puls. Źródło: National Geographic
Szympansy „piją" 2,5 drinka dziennie. Naukowcy nie mają wątpliwości
Szympansy spożywają równowartość ponad dwóch drinków dziennie – tak sugerują nowe badania. Dojrzałe, sfermentowane owoce które jedzą, zawierają naturalnie powstały alkohol.
Spis treść: Jakie owoce zawierają najwięcej alkoholu? Czy alkohol wpływa na zachowanie szympansów? Metabolizm alkoholu u naczelnych Alkohol a więzi społeczne u szympansów Wydawałoby się, że nasi najbliżsi krewni wolą raczej skakanie po drzewach niż po barach. Mimo to okazuje się, że z jedzeniem przyjmują całkiem sporo alkoholu. Prymatalodzy od dawna podejrzewali, że szympansy przyjmują znaczne ilości alkoholu. Lubią bowiem dojrzałe owoce, które naturalnie fermentują, gdy dzikie drożdże zamieniają cukry w alkohol. Jednak dopiero badanie opublikowane w tym tygodniu w „Science Advances” jako pierwsze konkretnie oszacowało ich dzienne "spożycie" szympansów. Zrobiono to na podstawie analizy kilku czynników: ponad 500 owoców znalezionych pod drzewami, na których szympansy niedawno żerowały, ich dziennego spożycia pokarmu oraz czasu spędzanego na jedzeniu różnych gatunków owoców. Na tej podstawie naukowcy wyliczyli, że biorąc pod uwagę masę ciała, szympansy spożywają średnio równowartość 2,5 ludzkiego drinka dziennie. — Zbiór danych jest miarodajny i obejmuje szeroki wachlarz owoców w diecie małp, zarówno w Afryce Wschodniej jak i Zachodniej. Te wyniki na pewno wywołają dyskusję i popchną naukę do przodu — mówi biolog ewolucyjny Nathaniel Dominy z Dartmouth, niezaangażowany w badanie. Jakie owoce zawierają najwięcej alkoholu? Autorzy pracy podejrzewają, że szympansy celowo wyszukują „alkoholowe” owoce. W dwóch różnych populacjach biolog Aleksey Maro z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley i jego współpracownicy odkryli, że najchętniej zjadane owoce miały jedne z najwyższych stężeń alkoholu: gatunek figi w Ngogo w Parku Narodowym Kibale w Ugandzie oraz gatunek śliwy w Parku Narodowym Taï na Wybrzeżu Kości Słoniowej. — Zawartość alkoholu może sygnalizować szympansom, że owoc ma dużo cukru. Może też świadczyć, że składniki odżywcze są bardziej dostępne — wyjaśnia Maro. — Niewykluczone jednak, że to sam alkohol jest dla nich atrakcyjny — dodaje. Czy alkohol wpływa na zachowanie szympansów? Żadne z owoców nie są „mocno procentowe”. Przeciętna dieta szympansa zawierała jedynie 0,3% alkoholu. Szympans potrafi jednak zjeść około 4,5 kg owoców dziennie. Daje to średnią dzienną dawkę 14–15 gramów alkoholu, a to już sporo. Standardowa porcja alkoholu to około 10 gramów. Ponieważ szympansy ważą znacznie mniej niż ludzie, 14–15 gramów odpowiada u nich mniej więcej 2,5 ludzkiego drinka dziennie. — Dzieje się to w ciągu „śniadania, obiadu i kolacji” — mówi obrazowo Maro, bo szympansy jedzą praktycznie przez cały dzień. Zdarza się jednak, że gdy znajdą drzewo uginające się od ulubionych owoców, wchodzą w tryb napadowego objadania się. Wpychają do pyszczka jak najwięcej fig, wysysają cały sok (a z nim alkohol), po czym wypluwają suchą kulkę na ziemię. Metabolizm alkoholu u naczelnych Badanie ma też swoje słabe strony, na które zwracają uwagę inni naukowcy. Biolog Matthew Carrigan z College of Central Florida mówi, że autorzy nie oszacowali bezpośrednio liczby zjedzonych owoców, lecz czas spędzony na jedzeniu różnych typów. Prymatalożka Karline Janmaat z Uniwersytetu w Amsterdamie wskazuje z kolei, że nie wiadomo, czy owoce upuszczone lub porzucone przez szympansy miały wyższe czy niższe stężenie alkoholu niż te faktycznie zjedzone. Maro przyznaje, że warto byłoby zmierzyć bardziej bezpośrednio, ile alkoholu szympansy rzeczywiście wchłonęły. Można to zrobić na przykład z próbek moczu. To mogłoby rzucić więcej światła na rolę alkoholu podczas dużych zgromadzeń szympansów, obserwowanych na drzewach obfitujących w dojrzałe figi w Parku Narodowym Kibale. Nawet jeśli szacunki są trafne, Janmaat ostrzega, że szympansy prawdopodobnie nie upijają się. I nie powinny. — To bardzo niebezpieczne, kiedy trzeba wspiąć się wysoko, by zbudować nocne gniazdo — podkreśla. Alkohol a więzi społeczne u szympansów Jeśli jednak dać im nieograniczony dostęp do alkoholu, mogą nie znać umiaru. W latach 60. XX wieku — dziś taki eksperyment nie zostałby dopuszczony — pokazano, że gdy szympansy mogły pić dowolnie dużo, część w ogóle nie ruszała alkoholu, a część piła do wyraźnego upojenia. Na wolności szympansy w Gwinei obserwowano gdy używały liści niczym gąbek, by dostać się do sfermentowanego soku palmowego z pojemników stawianych przez ludzi do jego zbierania. Widziała to m.in. badaczka ochrony przyrody Kimberley Hockings z Uniwersytetu w Exeter. — Wiele szympansów piło ten alkoholowy napój, często w dużych ilościach, mimo że średnia zawartość alkoholu wynosiła 3,1%, a sięgała nawet 6,9% — mówi. Możliwe, że stoi za tym genetyka. We wcześniejszym badaniu Carrigan i współautorzy wykazali, że szympansy, ludzie i goryle mają mutację w genie enzymu metabolizującego alkohol. Działa on 40 razy szybciej niż u innych naczelnych. Oznacza to, że jeśli alkohol jest przyjmowany z pokarmem, duża jego część może zostać rozłożona, zanim trafi do krwi. Podobnie jak u ludzi, alkohol może odgrywać rolę w budowaniu więzi społecznych u szympansów. Hockings współuczestniczyła niedawno w badaniu, które wykazało, że szympansy w Gwinei Bissau dzieliły się między sobą naturalnie sfermentowanymi owocami. Wygląda na to, że takie zachowania są powszechne i mogły od dawna odgrywać rolę w społecznościach człowiekowatych. Po objedzeniu się figami — wyjaśnia Maro — grupy samców szympansów czasem znikają razem w lesie, by polować na małpy albo patrolować granice swojego terytorium. — Patrole są niebezpieczne, bo w starciu szympansy z różnych grup ryzykują śmiercią. Aż kusi myśl, że alkohol z owoców pomaga im zebrać odwagę — mówi Maro. Źródło: National Geographic
Dlaczego woda jest niebieska? Powszechne wytłumaczenie to mit
Dlaczego woda jest niebieska? A może wcale nie ma tego koloru, tylko tak nam się wydaje? To jedno z najczęściej zadawanych pytań, na które przez lata udzielano błędnej odpowiedzi.
W tym artykule: Dlaczego woda jest niebieska? Jakiego koloru są lodowce? Dlaczego woda jest niebieska? To pytanie najczęściej słyszą rodzice dzieci w wieku przedszkolnym. Dorośli także szukają odpowiedzi na to pytanie. Ciekawość jest naturalna. W końcu oceany gromadzą ponad 97% wody na Ziemi. Są więc niezwykle ważne dla życia na naszej planecie. Codziennie mamy kontakt z wodą. Pijąc, biorąc prysznic, czy uprawiając sporty wodne. Woda to też lwia część krajobrazu Polski. Polacy chętnie wypoczywają na Mazurach czy nad Morzem Bałtyckim. Od wiosny do jesieni ogromną popularnością cieszą się też spływy kajakowe polskimi rzekami. Na zdjęciach i pocztówkach woda zazwyczaj jest niebieska. Ile jest w tym prawdy? Dlaczego woda jest niebieska? Przez wiele lat ludzie wierzyli, że morza i oceany mają niebieski odcień, ponieważ odbijają błękit nieba. To nie do końca prawda. Najwyższy czas rozprawić się z tym mitem. Oczywiście powierzchnia wody odbija kolor nieba. Woda może wydawać się niebieska w słoneczny dzień, szara podczas burzy, a nawet przybierać odcienie różu podczas zachodu słońca. Warto jednak zauważyć, że po zanurzeniu pod wodę, niebieski kolor pozostanie. Na zdjęciach satelitarnych morza i oceany także są niebieskie. W takich przypadkach woda nie odbija koloru nieba. Zachodzi inny proces. Czy morze odbija kolor nieba? – Ocean wydaje się niebieski, ponieważ czerwień, pomarańcz i żółć (światła o dużej długości fali) są pochłaniane przez wodę silniej niż kolor niebieski (światło o krótkiej długości fali). Kiedy więc białe światło słoneczne wpada do oceanu, odbija się głównie światło niebieskie – czytamy w artykule opublikowanym na łamach „Scientific American”. To oznacza, że kolor oceanu i kolor nieba są ze sobą powiązane. Występują jednak niezależnie od siebie. W obu przypadkach powstanie koloru niebieskiego wynika z preferencyjnej absorpcji światła o długich falach. Efekt ten widać tylko wtedy, kiedy woda jest bardzo czysta. Błoto, glony czy inne zanieczyszczenia rozpraszają światło. Wtedy woda traci błękitny odcień. 6 najpiękniejszych jezior na świecie. Ich widok zapiera dech w piersiach Najpiękniejsze jeziora świata to prawdziwe cuda natury, które nie tylko zachwycą oko, ale dostarczą też niezwykłych wrażeń. Wulkaniczne, polodowcowe, solne, a nawet wypełnione wrzącą si... Jaki jest kolor wody? Skoro woda nie jest niebieska, jaki ma kolor? Kolor wody zmienia się w zależności od warunków otoczenia. Niewielkie ilości wody (przykładowo w szklance lub butelce) wydają się bezbarwne, ale czysta woda ma lekko cyjanowy kolor, który staje się głębszy wraz ze wzrostem grubości obserwowanej próbki. Podsumowując: barwa wody jest spowodowana selektywną absorpcją i rozpraszaniem światła białego. Rozpuszczone pierwiastki lub zanieczyszczenia mogą nadać wodzie inny kolor. Na przykład rozpuszczone związki organiczne zwane garbnikami mogą barwić zbiorniki wodne na ciemnobrązowe kolory, a glony unoszące się w wodzie nadają wodzie zielony odcień. Przyroda zna też ekstremalnie kolorowe wyjątki. Na przykład różowe jezioro Hillier w Australii. Nietypowy kolor wody to skutek czerwonego barwnika wytwarzanego przez glony. Jakiego koloru są lodowce? Co z wodą w innych stanach skupienia? Śnieżne lodowce wydają się białe z daleka, ale gdyby przyjrzeć im się z bliska (kiedy są osłonięte przed bezpośrednim światłem otoczenia) wydają się ciemnoniebieskie ze względu na długą drogę wewnętrznego światła odbitego. Niewielkie ilości zwykłego lodu wydają się białe, ponieważ występuje w nich dużo pęcherzyków powietrza, a także dlatego, że małe ilości wody wydają się bezbarwne. W większych lodowcach ciśnienie powoduje wyciskanie pęcherzyków powietrza uwięzionych w nagromadzonym śniegu, zwiększając gęstość tworzonego lodu. Duże ilości wody wydają się cyjanowe, dlatego duży kawałek skompresowanego lodu lub lodowiec również ma cyjanowy odcień. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.