Demony i upiory w dawnej Polsce. Między wiarą w czary a surowym prawem Sarmatów
Wrażliwość społeczeństwa nowożytnego wykraczała daleko poza sferę rzeczywistości. Z początkiem XVI wieku mija już pół tysiąca lat chrystianizacji Polski. Podobnie jak w innych krajach Europy, wiara w demony i przeróżne zaświatowe stwory wciąż ma się dobrze, zwłaszcza pośród ludu. Co więcej, demonów takich ludzie dopatrują się i wśród bliźnich.
Kobiety w zeznaniach – własnych lub zainsynuowanych – tańczą z diablętami po granicach wsi, splatają się z nimi w miłosnych uściskach podczas sabatów w miejscach odosobnienia, zamawiają krowy sąsiadek i mieszają czarnoksięskie dekokty. Mężczyźni też bywają posądzani o czarownictwo. Zwłaszcza z uwagi na spryt niektórych z nich, rychłe a nieoczekiwane przez komilitonów wzbogacenie, powodzenie. Z zazdrości sądzono, że szczęśliwiec sprzymierzyć się z księciem piekieł. „Czarujący” chłop Z osady Kijewo koło Gniewkowa zbiegł kmieć. Chłop Marcin Iwnicki, woźny sądowy ze Stanowskiej Woli, razem z dwoma szlachcicami słyszał, jak „wszyscy chłopi i poddani tejże wsi Kijowo zeznali, iż robotny Łukasz Kraska, kmieć […], bez wszelakiej do ucieczki przyczyny dania od [dzierżawcy wsi] uciekł”. Chłopi tłumaczyli to jego zdolnościami magicznymi: w jednej chwili miał pojawiać się w wielu miejscach. Wraz ze swoją żoną rzekomo „byli oboje czarownikami wielkimi”. Łukasz uciekł dlatego, że wstydził się swojego czarowania i obawiał się skarg. Za czary w sądzie Przejdźmy do wsi Zakrzew w ziemi sieradzkiej, podzielonej między dwóch dziedziców. Jeden z nich, Stanisław Zakrzewski, pozwał do sądu drugiego, Bartłomieja Zakrzewskiego, za to, że jego poddana Gajkowa rzuciła czary na żonę powoda. Sąd grodzki uznał jednak, że pozwany ma urządzić w tej sprawie sąd wiejski w swych dobrach. Wobec takich podejrzeń niebezpieczeństwo utraty życia wydawało się spore. Oto urząd sołecki starostwa kiszporskiego skazał we wsi Stary Targ za czary dwie kobiety. Jedna z nich miała zostać spalona, druga – wypędzona poza granice starostwa. Wiara w demony przetrwała długo Trwać będzie przesąd o demonach tkwiących w niektórych ludziach. Przeniknie się z chrześcijaństwem i wyjdzie poza czasy sarmackiej Polski. W połowie XIX wieku posiadacz dóbr podkrakowskich Kazimierz Girtler pisze o chłopce ze wsi Pleszów, która miała spotkać zmarłego męża zamienionego w upiora, a lokalna społeczność znów idzie ze szpadlem na cmentarz. Są to dość nośne sprawy i nie każdy się bał narodzin upiora – jak zapewne niejaka Ewa Cadarzonka i Matusz Herdow ze wsi Łękawica koło Żywca. Ewa była mu ciotką, ale połączyło ich feralne uczucie, które przyniosło śmierć jej mężowi. Młodzian, „podpoiwszy ją, namawiał ją, iżeby męża swego zabiła, a z nim nieczystość popełniła”. Dalej Ewa wyznaje sądowi miejskiemu, na chwilę przed śmiercią na szubienicy: „Ja, chociaż nie zaraz ale przecie dałam się namówić, bom męża nierada widziała. W nocy w pościeli przyległam mu nogi, aby się ruszyć nie mógł, a on [tj. Matusz] dławiła za gardło i zadusił go, a potym wyniósł na gumno”, aby ludzie myś­leli, że „się zabił, spadłszy z piętra”. O dalszym losie Matusza opowiada nam wójt żywiecki Andrzej Komoniecki, że schwytany siedem lat później został poćwiartowany. Mit polowania na czarownice i czarowników Lud polski widział albo czarownice, albo Baby Jagi. Te pierwsze pojawiły się pod wpływem zachodniego chrześcijaństwa, te drugie są pochodną rodzimych wierzeń pogańskich. Czarownica to służka diabła, w rzeczywistości kobieta o ponadprzeciętnej urodzie i powodzeniu, której krowa daje więcej mleka niż krowa sąsiadki. W wypadku Rzeczypospolitej trudno mówić o ogromnej skali zjawiska łowów na czarownice czy czarowników, pogromów i kar śmierci wykonywanych na ludziach posądzonych o nieczyste moce. W dużych miastach, takich jak Kraków, Lublin, Lwów i Poznań, od połowy XVI wieku i w kolejnym stuleciu odbyło się raptem około stu rozpraw sądowych o czarownictwo. Nadto zjawisko to zaczęło się o wiele później niż w Europie Zachodniej – wtedy, kiedy Rzeczpospolita uginała się pod klęskami gospodarczymi i politycznymi. Test na czarownice Drastyczne przypadki znane nam z dokumentów nie zdarzały się nagminnie i pokazują raczej odstępstwo od normy, polegającej na dokładnym przyjrzeniu się sprawie, przeprowadzeniu procedury sądowej i szukaniu sposobu na wycofanie się rakiem z całego ambarasu. Osławione pławienie czarownic, czyli wrzucanie ludzi do zbiornika wodnego, by sprawdzić, czy są niewinni – a niewinni okazywali się wtedy, gdy nie wypłynęli – było już raczej przeżytkiem dawnych czasów, przejawem sadyzmu konkretnych sędziów i katów, dziwowiskiem. Ale było. W Jadownikach pani Rusiecka podejrzewała, że nabiał popsuł jej się przez chłopkę Reginę Kozubkę. Odesłała go jej więc: „jeśli się mi nie poprawi nabiał, to do jego­mości pana starosty list będę pisała, a dam cię katu”. Wystraszona chłopka zapewne wymieniła nabiał za swój, skoro „się […] poprawił”. Ale i tak podstarości Królikowski nakazał poddać ją próbie wody: „kazał kąpać, że pływała i wywodu żadnego nie dała z tego pływania”. Wydaje się, że mężczyzna sam się bał pani Rusieckiej i dla spokoju wolał dopełnić czarodziejskiej próby. „Niewieścia pasja” Podobnie nic nie wydobyto z podejrzanej o czary chłopki Saliny, skończyło się zatem na kilku złotych kary. Tymczasem kolejna nurzana w wodzie chłopka, Regina Perkowa, po wyjściu z wody powiedziała, że skoro ją skąpali, to powinni skąpać wszystkie mieszkające wokół kobiety. Tym samym w wodzie znalazły się również Famija, Jasiowa, Włodarczyna, Kanina, Myszczyna, Gatarczowa, Klimkowna, Derdkowa, Batoska, Kornatka i dwie Jamrozki. Skończyło się na tym, że kobiety te złożyły się na opłatę kary. Wszystkie powyższe badania sądowe były skutkiem kobiecych kłótni i obrzucania się podejrzeniami, co nieraz nad Wisłą nazywano „niewieścią pasją”. Sąd zawyrokował, że jeżeli raz jeszcze doprowadzą do takiej sytuacji, będą karane na gardle. Opowieści niezwykłe Stało się to w czerwcu. Po swoim pogrzebie gospodarz zaraz w pierwszą noc powrócił do domu. Tam otworzył wszystkie drzwi i chodził między pomieszczeniami. W kolejną noc znów powrócił – i przestawiał naczynia, udając, że czyni porządki. Wszyscy z rodziny go widzieli. Przerażonym domownikom doradzono, by obwiązać przeciw niemu drzwi poświęconym paskiem. Dzięki temu kolejny raz do środka już nie wszedł, ale zdenerwowany tłukł się na zewnątrz, kury płoszył z grzędy i inne przykrości czynił. Jedna z domowniczek była wówczas dziewczynką. Już jako staruszka relacjonowała: „Razu jednego […] zgubiłam w lesie krowę i nie mogłam znaleźć, więc przyszłam do domu z płaczem i prosiłam brata, żeby poszedł ze mną szukać krowy. Samym mrokiem idziemy pomiędzy zbożami drogą w stronę cmętarza do lasu. Naraz słychać dudnienie, jakby wozów z armatami. Wytrzeszczamy oczy w stronę, gdzie dudni, i, o dziwo, zobaczyliśmy nieboszczyka stryja, jak pędził do wsi. A że brat był niemłody, tęgi i śmiały, więc rzekł do stryja: Gdzie wy tak, stryju, biegniecie? Mówił brat, że wtedy nawet zapomniał, iż stryj umarł. Na zapytanie stryj nic nie odpowiedział, tylko zębami zaszczękał, ażeśmy się okropnie przestraszyli.” Tego już było za wiele. Rodzina poszła do księdza, który nakazał grabarzowi rozkopać grób i otworzyć trumnę. Zwłoki zastali w takim stanie, jakby stryj wciąż żył. Duchowny polecił grabarzowi odrąbać zmarłemu głowę łopatą. Odwie­dziny upiora się skończyły. Praktyki antywampiryczne w dawnej Polsce Powyższa opowieść przypomina senny koszmar. To tylko jedna z mnóstwa historii, jakie powtarzało się po domach przez setki lat. Uchwycona w zapisce na początku XX wieku, ma – jak inne jej podobne – o wiele starszą genezę. Oto zdarza się, że w szczerym polu, blisko starej kapliczki, rolnik wyorze szczątki ludzkie, a potem okazuje się, że zostały one pochowane twarzą do ziemi albo na szyję zatknięto sierp. Praktyki antywampiryczne były takim samym doświadczeniem naszych przodków jak wiara w świat nadzmysłowy. Obawy przed upiorami Zdawać by się mogło, że we wsi leżącej tuż obok dużego miasta lud będzie bardziej oświecony. Ludzie, o których mowa, zapewne urodzili się w samym końcu istnienia Rzeczypospolitej. Franek Grymek, parobek w gorzelni w Krzesławicach, okopywał z żoną ziemniaki, kiedy nie pierwszy już raz dotknął go paraliż. Wcześniej puszczano mu krew i wracał do zdrowia. Tym razem było inaczej: „[…] gdy upadł, nieszczęśliwy, uciekła baba od niego, zamiast ratunku krzycząc po wsi, że go zły opętał. Czas dania mu pomocy minął, śmierć przecięła życie. […] gdy go z pola zabrano, jeszcze miał dawać niejakie ślady życia. Mądrzy ludzie jednak uznali, że z niego będzie upiór, i chcąc przeszkodzić, aby po śmierci nie chodził po wsi i nie straszył, co tchu szukali [kamienia piorunowego – walcowatego, ostro zakończonego krzemienia – M.W.], a skoro go wnet u któregoś znaleźli, tak też umierającemu perlikiem [młotem do tłuczenia kamieni – M.W.] wbili do gardła mimo zacięte zęby.” Przenikanie się wierzeń Może ten przesąd rodził się z obserwowania elewacji starych kościołów? W wapiennej podbudowie murowanych gotyckich świątyń czasem znajdziemy przyciosany krzemień, który pojawił się akurat, gdy kamieniarz kończył finezyjny rant. Może więc miały przełożenie na wartości metafizyczne. Metafizyka oddolna, postpogańska, mieszała się z obrządkiem chrześcijańskim. Dobrze oddaje to obrzęd dziadów, przenikliwie opisany przez Adama Mic­kiewicza. Czymże innym, jak nie ucztowaniem ze zmarłymi, jest dziś Halloween? To jest przedruk z książki Mateusza Wyżgi pt. „Polska sarmacka. Historia zwykłych ludzi”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Tytuł, skróty i śródtytuły pochodzą od National Geographic Polska.
Piątek trzynastego. Skąd bierze się lęk, który wraca co roku?
Piątek trzynastego uchodzi za jeden z najbardziej pechowych dni w roku. W rzeczywistości statystyki nie pokazują większego zagrożenia. Dlaczego więc nadal reagujemy napięciem? Odpowiedź kryje się w sposobie, w jaki ludzki umysł ocenia ryzyko.
Spis treści: Czy sceptycy też są przesądni? Przesądy jako system kontroli Gdzie ma korzenie strach przed trzynastką? Czy piątek trzynastego naprawdę przynosi pecha? Najstraszniejszy dzień w kalendarzu powrócił: piątek trzynastego. Bez względu na to, ile tych przerażających piątków przetrwamy bez szwanku, ten budzący grozę dzień nadal wywołuje niepokój i lęk przed nieszczęściem. Nie ma logicznego powodu, by bać się okazjonalnego zbiegu dnia i daty, regulowanego przez 400-letni cykl kalendarza gregoriańskiego. Ale piątek trzynastego może mieć nadal zauważalny wpływ. Czasami sami go tworzymy – zarówno dobry, jak i zły. Czy sceptycy też są przesądni? Jane Risen, badaczka behawioralna z University of Chicago Booth School of Business, odkryła, że przesądy mogą wpływać nawet na niewierzących. W jednym z badań z 2016 roku Risen odkryła, że zarówno osoby identyfikujące się jako przesądne, jak i nieprzesądne, wierzą, że złe wydarzenie jest bardziej prawdopodobne, gdy zostało „zapeszone”. Na przykład obawiają się, że stwierdzenie, iż na pewno nie będą mieli wypadku samochodowego, sprawi, że stanie się to bardziej prawdopodobne. – Ogólnie rzecz biorąc, uważam, że dzieje się tak, ponieważ złe zakończenie przychodzi na myśl i jest wyobrażane wyraźniej po takim zapeszeniu – wyjaśnia. – Ludzie używają łatwości wyobrażenia sobie czegoś jako wskazówki co do jego prawdopodobieństwa. Ten rodzaj myślenia może być bardziej powszechny w piątek trzynastego. Nawet jeśli aktywnie nie wierzę, sam fakt, że piątek trzynastego istnieje jako znany element kulturowy, sprawia, że rozważam go jako możliwość – mówi. Gdy w ten dzień zdarzy się coś pozornie nieistotnego, zwykle to zauważamy. – To dodaje nieco więcej paliwa tej intuicji. Sprawia, że wydaje się trochę bardziej prawdziwa, nawet jeśli zdajemy sobie sprawę, że to nieprawda. Na szczęście badania Risen sugerują również, że wykonywanie rytuałów odpędzających pecha — takich jak pukanie w drewno czy rozsypywanie soli – może przynieść zaskakujące rezultaty. W badaniu z 2014 roku odkryła, że niektórzy ludzie stosują je, nawet jeśli w nie nie wierzą, i że zarówno wierzący, jak i niewierzący zgłaszali korzyści z takich działań. – Odkrywamy, że osoby, które zapeszają się, nie uważają, że złe wydarzenie jest szczególnie prawdopodobne, jeśli stukną w drewno – mówi Risen. – Więc rytuał rzeczywiście pomaga radzić sobie z ich niepokojem. Przesądy jako system kontroli W ten sposób samo uświadomienie sobie przesądów może pomóc wprowadzić poczucie porządku w świecie pełnym przypadkowych i niekontrolowanych zmartwień, według Rebeki Borah, profesor literatury angielskiej na University of Cincinnati. – Kiedy masz zasady i wiesz, jak się nimi posługiwać, wszystko wydaje się dużo łatwiejsze – powiedziała National Geographic w 2014 roku. W piątek trzynastego – nie robimy dziś nic zbyt strasznego, albo podwójnie sprawdzamy, czy w samochodzie jest wystarczająco dużo paliwa, albo cokolwiek to może być. Niektórzy ludzie mogą nawet zostać w domu, chociaż statystycznie najwięcej wypadków zdarza się w domu. To może wieć nie być najlepsza strategia. Gdzie ma korzenie strach przed trzynastką? Trudno jest ustalić początki i ewolucję przesądu. Stuart Vyse, autor i były profesor psychologii w Connecticut College w New London, powiedział National Geographic w 2014 roku, że nasz strach przed piątkiem trzynastego może mieć korzenie w wierzeniach religijnych związanych z trzynastym gościem Ostatniej Wieczerzy. Chodzi o Judasza, apostoła, który miał zdradzić Jezusa. Z kolei piątek (ukrzyżowanie Jezusa) był znany jako dzień kata. – Połączenie tych czynników dało pewnego rodzaju podwójne uderzenie przypadające na już i tak nerwowy dzień – wyjaśnił Vyse. Niektórzy bibliści uważają również, że Ewa skusiła Adama zakazanym owocem w piątek, a że Abel został zabity przez swojego brata Kaina w piątek trzynastego. Co ciekawe, Hiszpania wydaje się być wolna od tego złowrogiego połączenia liczby i dnia. Piątek trzynastego nie jest tam powodem do niepokoju, a zamiast tego wtorek trzynastego to najbardziej niebezpieczna data w roku. Inni eksperci podejrzewają jeszcze starsze korzenie tej formy triskaidekafobii, naukowej nazwy na strach przed piątkiem trzynastego. Thomas Fernsler, badacz polityki w Mathematics and Science Education Resource Center na University of Delaware w Newark, powiedział, że liczba 13 cierpi z powodu swojej pozycji po 12. Numerolodzy uważają 12 za „kompletną” liczbę. Jest 12 miesięcy w roku, 12 znaków zodiaku, 12 bogów Olimpu, 12 prac Herkulesa, 12 plemion Izraela i 12 apostołów Jezusa. Powiązanie liczby 13 z pechem ma związek po prostu z byciem trochę poza kompletnością. – Liczba staje się niespokojna lub krnąbrna – zauważył. Numerologia może również wyjaśniać, dlaczego Włosi nie mają problemów z piątkiem trzynastego, ale boją się siedemnastego. Rzymski numer XVII może być przestawiony, by utworzyć „VIXI”, co przetłumaczone z łaciny oznacza „moje życie się skończyło.” Czy piątek trzynastego naprawdę przynosi pecha? Choć mogą być arbitralne, przesądy takie jak strach przed drabinami, czarnymi kotami czy „pechowymi” liczbami są niesamowicie trwałe. — Kiedy już są w kulturze, mamy tendencję do ich przestrzegania — wyjaśnił Thomas Gilovich, profesor psychologii na Cornell University w Ithaca w stanie Nowy Jork w 2013 roku. — Czujesz, że jeśli je zignorujesz, kusisz los. Niektórzy ludzie, zdeterminowani lub z konieczności, zaciskają zęby i nerwowo przeczekują ten dzień. Inni naprawdę zachowują się inaczej w piątek trzynastego. Mogą odmówić podróży, zakupu domu czy podjęcia się gorącej giełdowej okazji. Te zaniechania mogą zauważalnie spowolnić aktywność gospodarczą, według zmarłego Donalda Dossey'a, historyka folkloru i założyciela Stress Management Center and Phobia Institute, który rozmawiał z National Geographic w 2013 roku. Mimo że niektórzy ludzie zachowują się inaczej w ten dzień, wiele badań sugeruje, że żadne z nas naprawdę nie doświadcza wtedy większych kłopotów. W 2011 roku niemieckie badanie wykazało, że nie ma powodu, by bać się operacji w piątek trzynastego. Częstotliwość i prawdopodobne wyniki zabiegów nie różnią się od tych w inne dni. Tymczasem amerykańskie izby przyjęć nie odnotowują wzrostu pacjentów, jak odkryli inni badacze w 2012 roku. Nawet giełda, na której irracjonalne lęki mogą napędzać rzeczywiste zachowania, nie radzi sobie gorzej w piątek trzynastego. Na szczęście piątek trzynastego nie zdarza się aż tak często. Większość lat, jak 2023, ma dwa piątki trzynastego, ale niektóre mają tylko jeden. Szczególnie „pechowe” lata, takie jak 2026, zawierają trzy z tych nieszczęsnych dni. Już wkrótce ten ostatni piątek trzynastego się skończy, i nawet najbardziej przesądni spośród nas będą mogli odetchnąć z ulgą. Przynajmniej do następnego razu. autor: Brian Handwerk źródło: National Geographic
O miasteczku Salem słyszał chyba każdy miłośnik strasznych opowieści. Co stało się wiedźmami oskarżonymi o czary?
W tym artykule: Czarownice z Salem. Co się z nimi stało? Historia żywa do dziś Długie wieczory i jesienna aura za oknem sprawiają, że czytanie o tajemniczych, niewyjaśnionych historiach z przeszłości smakuje jeszcze lepiej. Na przestrzeni lat część wydarzeń historycznych obrosła legendami. Dopowiedziane wątki zazwyczaj mają mało niewiele wspólnego z prawdą, ale to dzięki nim straszne historie opowiada się do dziś. Relacje o spotkaniach z duchami mają swoje naukowe wytłumaczenie Zaskakująco wielu ludzi wierzy w duchy. Badanie przeprowadzone w 2017 roku przez Chapman University wykazało, że aż 52% Amerykanów wierzy, że duchy mogą nawiedzać ludzi! Mało tego, liczb w... Czarownice z Salem. Co się z nimi stało? W latach 1692-1693 w miasteczku Salem i okolicach (stan Massachusetts) władze aresztowały około 150 osób pod zarzutem uprawiania czarów. Dziś takie oskarżenia wzbudziłyby raczej uśmiech i politowanie, jednak pod koniec XVII w. potraktowano je poważne. 19 osób – wspominanych jako czarownice z Salem – skazano na śmierć. Na popularności zyskała wersja wydarzeń, według której wiedźmy spalono na stosie zgodnie z europejskimi zwyczajami. To miałoby sens, biorąc pod uwagę, że miasteczko Salem należało wówczas do angielskiej kolonii. Profesor Elizabeth Reis, autorka książki Damned Women: Sinners and Witches In Puritan New England tłumaczy jednak, że w ramach egzekucji na czary nikt nie został spalony na stosie. Rzekome wiedźmy powieszono. To samo mówi Emerson Baker, profesor historii z Salem State University. – W Anglii i angielskich koloniach sprawy czarów trafiały do sądów karnych. Tak jak w przypadku innych poważnych przestępstw, oskarżonym groziła kara śmierci przez powieszenie – wyjaśnia w rozmowie z serwisem „Live Science”. Jak dodaje, w Europie sprawy związane z magią rozstrzygały sądy zarządzane przez Kościół. Osoby oskarżane o uprawianie czarów były traktowano na równi z heretykami – winni byli paleni na stosie. Opuszczony psychiatryk, ruiny zamku, a nawet komisariat. 10 "nawiedzonych" miejsc w Polsce Najbardziej nawiedzone miejsca w Polsce, czyli jakie? Nad Wisłą znajdziemy wiele ruin zamków, opustoszałych szpitali, a nawet komisariatów, które od lat skrywają mroczne tajemnice i cieszą ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/2b00f67f5259863da9e8d44f606ffdc05fd47080-93081c8.jpeg" width="938" height="528" alt="Nawiedzone miejsca w Polsce. Na zdjęciu opuszczony szpital psychiatryczny w Owińskach, stan na rok 2008 (fot. Wikimedia/Rzuwig/CC BY 3.0)" title="Nawiedzone miejsca w Polsce. Na zdjęciu opuszczony szpital psychiatryczny w Owińskach, stan na rok 2008 (fot. Wikimedia/Rzuwig/CC BY 3.0)" /> Historia żywa do dziś Choć od krwawych egzekucji minęło już ponad 300 lat, pamięć o śmierci niewinnych osób (zakładając, że oskarżono je tylko o czary) pozostaje żywa. W 2017 r. w miejscu, w którym stracono skazanych, wybudowano pamiątkowy pomnik na ich cześć. Benjamin Ray, emerytowany profesor z Uniwersytetu w Wirginii, potwierdza, że do tej pory historykom nie udało się znaleźć ciał rzekomych czarownic. Według relacji świadków powieszeni mieli być chowani w szczelinach półek skalnych. Część została zabrana przez bliskich i pogrzebana w innych miejscach. Miasteczko Salem wykorzystuje mroczną sławę do promocji turystyki. Wspomniane miejsce pamięci ofiar przyciąga grupy przyjezdnych nie tylko z USA. Na miejscu można też odwiedzić wioskę czarownic, muzeum poświęcone procesom z lat 1692-1693 czy znany z literatury Dom o Siedmiu Szczytach. Źródło: „Live Science”
Zatańczyć na weselu na krańcu świata to marzenie każdego podróżnika. Ważne jednak, by zrobić to w takt panującej tam tradycji.
Dla podróżników zaproszenie na ceremonię ślubną w innym kraju lub wręcz odmiennym kręgu kulturowym jest jak wygrana na loterii. To nie tylko świetny pretekst, by po raz kolejny ruszyć w drogę, ale też wyjątkowa okazja do poznania innych zwyczajów i tradycji. Zazwyczaj niedostępnych dla zwykłych turystów. Ale ślub to też okazja do licznych faux pas. Dlatego Traveler przygotował dla was listę siedmiu grzechów ślubnych, których należy się wystrzegać, aby nie zepsuć innym najpiękniejszego dnia życia. Tylko nie stresujcie się zbyt mocno – niezależnie, w jakim miejscu na ziemi odbędzie się ceremonia ślubna, pewne jest, że trzeba się w tym czasie przede wszystkim dużo weselić! Grzech pierwszy: Mieszanie przy dacie Dostajemy zaproszenie na ślub, ale dzień ceremonii kompletnie nam nie pasuje... Uwaga! Kierowane do państwa młodych prośby o przeniesienie daty ślubu mogą okazać się prawdziwą gafą. Bo ustalenie dnia ceremonii w wielu kulturach jest ogromnie istotne. Japońskie pary spędzają nad tym wyborem długie godziny. Angażują w to całą rodzinę, konsultują z koyomi, specjalnym kalendarzem astrologicznym. Gdy decyzja zapadnie, jest ostateczna! Proponowanie, by ją zmienić, może być zrozumiane jako sugestia, że wybór nie jest trafiony. W Chinach za to ważne jest, by data coś znaczyła. W samym Pekinie ponad 10 tys. par zarezerwowało sobie na przykład dzień 4 stycznia 2013 r., bo brzmienie tej daty w języku mandaryńskim jest podobne do zdania „będę cię kochał na zawsze”. Podobne szaleństwo miało miejsce niecały miesiąc wcześniej, 12 grudnia 2012 r. Trzy powtarzające się liczby miały bowiem zapewnić parze szczęście na całe życie. Na przeszkodzie nie stanął nawet fakt, że była to środa. Przesądy dotyczące dat ślubu popularne są zresztą nie tylko w Azji. W Zimbabwe nikt nie chce mówić sobie „tak” w listopadzie, bo to zły omen. Gdy premier tego kraju w 2011 r. złamał to afrykańskie tabu i właśnie wtedy postanowił się ożenić, opinia publiczna nie mogła tego zrozumieć. „Po co sprowadzać na swoje małżeństwo nieszczęścia?” – pytały nagłówki największych gazet w kraju. Grzech drugi: Niedobrane kolory – W co się ubiorę? – zastanawiamy się przed każdą egzotyczną ceremonią, przekonani, że nic w naszej szafie nie jest godne ślubu na krańcu świata. Poszukiwania kreacji powinniśmy zacząć od decyzji o kolorze. Źle dobrany może bowiem wywołać oburzenie wśród zgromadzonych gości. Kobiety szczególnie powinny uważać na biały, czarny i czerwony. Zwłaszcza jeżeli wybierają się do Azji. W Indiach biały zakładany jest na ceremonię pogrzebu, a czarny symbolizuje późniejszą żałobę. Z kolei czerwień zarezerwowana jest tylko dla panny młodej. Ma jej przynieść szczęście na nowej drodze życia. W Wielkiej Brytanii wystrzegaj się za to zielonego. Przesąd mówi, że przynosi on młodej parze nieszczęście. Nowocześni Anglicy niby już w to nie wierzą, ale chyba lepiej nie mieć nikogo na sumieniu. W Azji czerwień to kolor zarezerwowany tylko dla panny młodej. (Rys. Bogna Sroka-Mucha) Grzech trzeci: Niecierpliwość Wydawałoby się, że w amerykańskim weselu nic nas nie może zaskoczyć. Nieprawda: już na samym początku ślubu jesteśmy narażeni na popełnienie faux pas. W Stanach bardzo ważna jest bowiem kolejność, w jakiej goście wchodzą na salę, a także konfiguracja: kto kogo wprowadza, i miejsce usadzenia. Zazwyczaj goście ćwiczą tę sekwencję dzień przed ślubem na tzw. ceremonii próbnej. Jeżeli nie udało ci się na nią dojechać, to radzimy: wejdź na końcu. Amerykańskie panny młode lubią mieć wszystko pod kontrolą. A jeden zabłąkany gość może się dla nich okazać nie lada problemem. Grzech czwarty: Nietrafiony prezent O prezent dla pary młodej warto zatroszczyć się zawczasu. Szczególnie że nie zawsze można kupić go łatwo w sklepie. Ci, których czeka tureckie wesele, powinni zacząć rozglądać się za złotem. Tradycja mówi, że pannie młodej należy sprezentować złote monety. Często warte kilkaset dolarów! Wartość monet jest wprost proporcjonalna do zażyłości z panną młodą. Zazwyczaj nie wręcza się ich kobiecie do ręki, lecz przypina do sukienki. Moneta powinna być zawieszona na czerwonej wstążce, by przyniosła szczęście. Chińskie pary też lubią dostawać pieniądze. Także te w bilonie. Wypada się postarać, by ofiarowana suma miała w sobie jak najwięcej dziewiątek. Sprezentuj więc 99 juanów (równowartość ok. 55 zł) lub w bogatszej opcji 999 juanów. Ci, których budżet nie przewiduje takich wydatków, powinni postarać się o zaproszenie na ślub wietnamski. Tam tradycyjnie parze młodej daje się jedynie... różową kredę. Z kolei w Holandii para młoda dostaje zazwyczaj sadzonki konwalii, które po ceremonii sadzi w swym ogródku. Grzech piąty: Okazywanie uczuć O gafę na ślubie łatwo w Radżastanie, jednym z najpopularniejszych wśród zachodnich turystów stanie Indii. Surowo zakazane jest tam całowanie się na weselach (nawet para młoda nie powinna sobie okazywać uczuć, a co dopiero goście!). O tym, jak poważnie traktowany jest ten zakaz, przekonała się zaproszona na wesele w Puszkarze para z Izraela, która nieopatrznie pocałowała się na środku parkietu. Pocałunek skończył się powszechnym zgorszeniem, zawiadomieniem na policję, grzywną w wysokości 22 dol., oficjalnymi przeprosinami i wydaniem przez władze regionu krótkiego przewodnika dla turystów na temat indyjskich obyczajów. Okazywanie uczuć na indyjskim weselu może skończyć się nie tylko zgorszeniem, ale też grzywną(Rys. Bogna Sroka-Mucha) Grzech szósty: Nadmierne upojenie Polakom trudno w to uwierzyć, ale nie wszędzie alkohol jest stałym elementem wesela. Jeżeli wybierasz się do kraju muzułmańskiego, nastaw się, że nie będzie na nim wysokoprocentowych napojów. Daruj sobie też przywożenie w prezencie typowych polskich trunków, a także przekonywanie reszty gości, że po paru kieliszkach znacznie lepiej się tańczy. Z doświadczenia wiemy, że orientalne rytmy rozbrzmiewające na Bliskim Wschodzie wymagają specjalnej koordynacji, umiaru w ruchach, dużej koncentracji i bardzo trzeźwej głowy. Grzech siódmy: Zdziwienie Ten grzech zostawiamy na koniec, gdyż jest najwięcej pokus, by go popełnić. Bo jak tu się nie dziwić obcym zwyczajom, jeżeli są tak różne od naszych? Jak na przykład nie panikować na perskim weselu, gdy panna młoda dwa razy nie odpowiedziała panu młodemu, czy za niego wyjdzie? Spokojnie, to tylko tradycja. Kobieta po prostu czeka na prezent, dopiero po nim powie „tak”. Nie dziwmy się, jeżeli młodzi Holendrzy poproszą nas, byśmy przynieśli składkową sałatkę na wesele. Lub zaproszą nas tylko na drobny poczęstunek, po czym wyproszą z sali. Zostaną w niej tylko najbliżsi, którzy będą kontynuować świętowanie przy obiedzie. Nie przejmujmy się też, kiedy z kolei pojedziemy na ślub chińskiej mniejszości etnicznej Tujia i okaże się, że wszystkie kobiety, które będą na weselu, płaczą. Już miesiąc przed planowanym ślubem przyszła panna młoda łka przez godzinę dziennie. Następnie dołączają jej matka, babcia i każda kobieta z rodziny. Kilka dni przed ceremonią zawodzą już wszystkie niewiasty z okolicy. Ale spokojnie: nie z rozpaczy, lecz ze szczęścia! Na masajskim weselu może nas zaszokować scena, w której ojciec panny młodej pluje jej na głowę. To rodzaj błogosławieństwa. A w Szwecji nie gorszmy się, gdy panna młoda, jak tylko zostaje sama przy stole, obcałowywana jest przez wszystkich mężczyzn zebranych na weselu. Czy gdy w Korei stopy nowożeńca okładane są zimnymi rybami. Przed wyjazdem dowiedz się zatem jak najwięcej o miejscowych tradycjach ślubnych. A w trakcie ceremonii po prostu nie wychodź przed szereg. Obserwuj, jak się zachowują inni, i staraj się robić to samo co oni. A jak już zdarzy ci się wpadka? Przyjmij ją z uśmiechem. Zapewne właśnie stałeś się bohaterem anegdoty o obcokrajowcu, który nie wiedział, jak się zachować na weselu. Nowożeńcy będą ją opowiadali przez długie lata wspólnego życia.
Polskie polowanie na czarownice. Jak do tego doszło?
W całej Europie 60 tysięcy kobiet i mężczyzn padło ofiarą polowań na czarownice. W Polsce – która w świadomości wielu uchodzi za państwo bez stosów – płonęły one także.
O czym myślała Jadwiga Macowa, patrząc, jak kat ścina głowę jej córki? Co czuła potem, widząc jak płomienie stosu trawią zwłoki dziewczyny? Może nie czuła już nic – skatowana, udręczona torturami, nieświadoma, co się wokół niej dzieje? A może z przerażeniem zastanawiała się, jak zniesie ból, gdy ogień dosięgnie najpierw jej nóg, a potem zacznie ogarniać resztę ciała? I czy wybaczyła swojemu dziecku, że z taką łatwością oskarżyło ją o namawianie do zbrodni? 13 sierpnia 1688 r. do sądu wójtowskiego w Wiśniczu przybyli Wojciech Mach i Zofia Skrzynecka, mieszkańcy Łapczycy, złożyć doniesienie na Jadwigę Macową i jej córkę. Oskarżali je o czary i rzucanie uroków. Mach był świadkiem, jak Macowa wlazła na chałupę i na niej siedziała. Podsądna nie potrafiła przekonująco wyjaśnić, dlaczego to robiła. Choć zapewniała o swojej niewinności, nikt nie wierzył, że z chorobą bydła nie miała nic wspólnego. Naznaczona na męki mistrzowi w końcu przyznała, że siedziała na dachu dlatego, żeby powódź beła. Kat widać znał się na swoim fachu, skoro Macowa opisała nawet, jak wzięła wody konewkę i kropieła po kalenicy i po ziemi, mówiąc diable, czarcie biorę cię na pomoc. Dopomóż że mi, żeby beła powódź, a na naszy sucha. To wystarczyło, by kobietom udowodniono winę. Dziewczyna, która dobrowolnie przyznała, że ją matka zepsowała i wodzieła po granicach z drugiemi…, została ścięta, a potem spalona. Macowa musiała przyglądać się jej egzekucji, a potem sama żywcem spłonęła na stosie. Procesy o czary rozpowszechniły się w Polsce w XVI w. Od tamtego czasu przez kraj przetoczyło się kilka fal nagonek na czarownice i czarowników: W XVII stuleciu związane były z kontrreformacją. Doktor Małgorzata Pilaszek w swej pracy Procesy czarownic w Polsce w XVI––XVIII w. Nowe aspekty wskazuje, że kluczem do poznania mechanizmów polowania na czarownice jest zrozumienie mentalności dawnego społeczeństwa. Otóż z jednej strony potęgi piekielne były w mniemaniu ówczesnych nader realnym niebezpieczeństwem, a z drugiej niemal każdy parał się małą magią, aby zabezpieczyć się przed różnymi nieszczęściami. Na początku z reguły była plotka. Czarownicą lub czarownikiem mógł zostać każdy. Osoba posądzana o szkodzenie za pomocą czarów mogła być młoda lub stara, biedna albo bogata, mogła zachowywać się w sposób społecznie akceptowany lub wyróżniać się na tle lokalnej obyczajowości. W 80–90 proc. przypadków posądzenia o czary dotyczyło kobiet, które uważano za „naczynia pełne demonów”. Znachorki, zielarki, mądre i doświadczone wiejskie baby, do których przez wieki chodzono po poradę w chwilach rozterki, bardzo łatwo było obwinić o wszelkie nieszczęścia i klęski, które dotykały ludzi. Diabeł zwykle był „mężczyzną”, a czarownice oddawały mu się seksualnie. Wierzono, że uwiedzione przez czarta kobiety zdolne były do największych zbrodni. W Nowem na Warmii zachowała się, znajdująca się dziś w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy, księga zawierająca XVII-wieczne protokoły spraw sądu ławniczego przeciwko osobom szkodzącym czarami. Opisano w nich m.in. proces Elzy Kucharczykowej alias Zarębiny. Stanęła ona przed sądem oskarżona przez mieszczanina Jana Kolberka, który twierdził, że doświadczył szkód w następstwie czarów rzuconych przez tę kobietę i jej pomocnika diabła. Ponieważ oskarżona nie przyznała się do winy, została poddana próbie wody – związano ją i wrzucono do Wisły. Kilka warstw spódnic utrzymywało Kucharczykową na powierzchni. Nie poszła na dno, więc uznano, że pomagał jej diabeł. Wzięto wtedy nieszczęsną na tortury. Najpierw jednak trzeba ją było przygotować. Kiedy miano czarownice i czarowników próbować torturami, kaci, zabobonnicy i guślarze wielcy, golili im najprzód włosy wszędzie, gdziekolwiek te ozdoby i zasłony ludziom natura dała, powiadając, iż w włosy diabeł się kryje i nie dopuszcza czarownicy lub czarownikowi wyznania i że ukryty w włosach za niego lub za nią cierpi, biorąc za przyczynę takowego mniemania owo ciche i spokojne tortur wytrzymowanie, wyżej wyrażone, z mdłości i upadku z gruntu na siłach pochodzące, nie z łaski diabła, któremu się jako zdrajcy i nieprzyjacielowi ani śniło cierpieć za człowieka. (Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III). Kucharczykowa szybko przyznała się do zażyłości z diabłem o imieniu Kasper, do bywania na Łysej Górze, a także czynów, których nawet jej nie zarzucano. Wskazała też inne kobiety parające się czarami. Na stosie odwołała zeznania. Jej ostatnie słowa brzmiały: Widzę, że na tamten świat idę, nikogo na sumienie ani duszę biorę. Był to prawdziwie szlachetny i wiele znaczący gest, bo Kucharczykowa uratowała w ten sposób przed stosem kolejne osoby. Bliskość płomieni nie zawsze skłaniała jednak do odwoływania oszczerczych oskarżeń, zwłaszcza że skazani na tak potworną śmierć czasem mieli prawo żywić do sąsiadów urazę. Stojąc na podpalonym stosie w Szczercowie, na pytanie księdza, czy przez wzgląd na Pana Boga Ukrzyżowanego odpuszcza ludziom grzechy, skazana Jagnieszka odparła: Jebał ich pies. Słowa hexerey, uprawianie czarów, pobrzmiewające jak uwertura do podpalania stosów, po raz pierwszy użyto w sądowym dokumencie przy okazji procesu w Lucernie w 1419 r., grubo ponad pół wieku przed wydaniem przez papieża Innocentego VIII „bulli przeciwko czarownicom”: Summi desiderantes affectibus (1484). Trzy lata później dominikanin Heinrich Kramer opublikował wspartą autorytetem inkwizytora Nadrenii Jacoba Sprengera książkę Młot na czarownice (Malleus Maleficarum), potępioną zresztą przez papieża Aleksandra VI. Dzieło przekonywało o realności zagrożenia wyczynami osób pozostających w zmowie z szatanem i pomagało je rozpoznać. Jeśli np. ktoś kręci przy drodze postronki z piasku, należy się spodziewać, że nie robi tego ku chwale Bożej, a wręcz przeciwnie. Młot na czarownice, napisany z maniackim zacięciem, do 1520 r. doczekał się aż 14 europejskich wydań, a sam Kramer jako inkwizytor przyczynił się do skazania na śmierć ok. 200 kobiet posądzonych o czary. Natrafiał przy tym niekiedy na opór władz świeckich i kościelnych, choćby biskupa Innsbrucku, który odmówił mu poparcia. Młot… został przetłumaczony na język polski późno – przez Stanisława Ząbkowica – i wydany w 1614 r. Nie od razu też spotkał się z zainteresowaniem, jakiego spodziewał się tłumacz, który w przedmowie pisał: Rozumiałem być za rzecz potrzebną i pożyteczną opisać zwierzchowny postępek i sposoby, których zażywają czarownice w odprawowaniu swej bezbożności... mając nadzieję, że za tą pracą moją ludziom się oczy na te zbrodnie otworzą i urzędy do odprawowania powinności swojej się pobudzą. Procesy o czary rozpowszechniły się w Polsce dopiero w XVI w., ale ich geneza sięga 1424 r., to jest momentu wydania edyktu wieluńskiego przeciw husytom. Herezję utożsamiono wówczas z czarostwem, które w związku z tym stało się ciężkim przestępstwem. Na fali toczącego się w Polsce sporu o jurysdykcję kościelną między szlachtą a Kościołem procesy te w 1552 r. przeszły pod jurysdykcję świecką i były rozpatrywane głównie przez sądy miejskie. Orzekały one w ponad 80 proc. spraw o czary. W trakcie procesu i przy orzekaniu w sprawach o czarostwo kierowano się przede wszystkim prawem zwyczajowym, a ono opierało się na wzorach zachodnich. Tortury stosowano wobec osób oskarżonych o wszystkie przestępstwa ciężkie, z wyjątkiem dzieci, osób powyżej 60 lat, ciężarnych i upośledzonych umysłowo. Sytuację zmieniło wydanie w 1532 r. tzw. Caroliny (Constitutio Criminalis Carolina): kodeksu karnego Rzeszy Niemieckiej ustanowionego przez cesarza Karola V. Zgodnie z nim proces inkwizycyjny, w myśl znaczenia słowa inquisitio, oparto na „badaniu i dochodzeniu”. Był to proces tajny i pisemny, w którym sędzia pełnił jednocześnie rolę oskarżyciela, obrońcy i wydającego wyrok. Pozycja oskarżonego sprowadzała się do bycia przedmiotem badań. Sędziowie mieli obowiązek „baczyć na złą sławę”. Ciągnąca się za oskarżonymi opinia parających się czarami znacznie zmniejszała ich szanse na uniewinnienie. W celu uzyskania królowej dowodów, czyli przyznania się do winy, prawo dopuszczało stosowanie tortur, zwanych też „mękami”. A śmierć po takowym procesie równie była przerażająca: W roku 1526 straszne męki zadawano dwiema białogłowom (piekarce z Krakowa i Kliszewskiej ziemiance), jakoby ony Janusza Xiąże Mazowieckie zgładziły ze świata: wkopali słup pod Warszawą y dwa łańcuchy przy nim, którymi je opak za ręce nago przywiązali, y drew koło nich stosami nakładłszy zapalili: piekły się przez cztery godziny, biegając około słupa, a gdy się z sobą zeszły, kąsały ciało na sobie wzajemnie, aż upieczone pomarły”. (Marian Wawrzeniecki, Krwawe widma. Ciekawe procesy, tortury i osobliwe egzekucje, Warszawa 1909). O faktycznej wierze sędziów w praktyki diabelskie świadczy sposób, w jaki przesłuchiwali oskarżonych. Osobę posądzaną o czary sadzano tyłem do składu sędziowskiego, z zawiązanymi oczami, by nie mogła rzucić uroku spojrzeniem. Jak widać, u podstaw prześladowań leżał strach wynikający z ciemnoty denuncjatorów z jednej strony, a rozsądzających o ich racjach z drugiej. Postępowanie sądowe o maleficium (czary) dotyczyło odbierania mleka, uśmiercania zwierząt urokiem, sprowadzania chorób i kalectwa, niszczenia plonów za pomocą deszczu lub gradobicia, zabijania dzieci, bezczeszczenia zwłok. W czarach upatrywano przyczyny większości niedomagań i nieszczęć, na co wskazuje XVII--wieczny zapisek polskiego pamiętnikarza: Ledwom nie umarł, czy z przepicia, czy z uroków. Historycy próbują dziś oszacować liczbę osób osądzonych i straconych w trakcie „polowań na czarownice”, które dla poszczególnych obszarów Europy znacznie różnią się co do czasu występowania. W przypadku Starej Rzeszy przyjmuje się, że na skutek wyroków skazujących w procesach o czary zginęło 25 tys. osób, to jest niemal połowa czarownic straconych w Europie, których liczbę szacuje się na 60 tys. W XVII-wiecznym meklemburskim Glasewitz Annę Polchow od dawna obwiniano o wszelkie nieszczęścia, jakie dotknęły wieś. Wszyscy wiedzieli, że jest winna śmierci co najmniej dwóch osób, a na inne dwie sprowadziła choroby. Do tego ma na sumieniu 42 konie, dwa źrebaki, wołu, siedem świniaków, krowę i cztery cielaki. Mimo to prawnicy z Rostocku nie dawali wiary oskarżeniom, bo nie było świadków jej magicznych praktyk. Jednak pewnego lutowego poranka 1623 r. Chim Stolte, stojąc na miedzy dzielącej go od sąsiedniego gospodarstwa, zauważył we mgle jakąś postać, która wylewała zawartość garnka na jego ziemię. Z pewnością z jakimś diabelskim zamiarem. Stolte rzucił się w pogoń za kobietą, ale ta zniknęła równie szybko, jak się pojawiła. Mieszkańcy wsi po śladach stóp od razu dotarli do domu Anny Polchow. Wreszcie mieli dowód! Wiedźmę należało spalić. Procesy o czary stały się środkiem załatwiania sporów i czerpania zysków. Zdawał sobie z tego sprawę jezuita Friedrich Spee von Langenfeld, przeciwnik prześladowania czarownic, który w 1631 r. napisał Cautio criminalis (Ostrożność w procesach karnych, rozprawę formułującą zasadę in dubio pro reo – wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść oskarżonego). Zaangażowany osobiście w walkę z absurdem więzienia, torturowania i skazywania na śmierć z powodu plotek, pomówień i wymysłów, jezuita prawdopodobnie nigdy nie dowiedział się, że ofiarą nagonki na czarownice padła jego ciotka Anna Spee, mieszkanka Bruchhausen w Nadrenii. W 1631 r. została stracona za udział w sabacie czarownic, do którego przyznała się po torturach – nakłuwaniu „diabelskich” znamion. Jak wytłumaczyć masowe uczestnictwo gapiów w publicznych egzekucjach? Zachowane opisy drastycznych sytuacji wskazują na obojętność tłumu. Dr Małgorzata Pilaszak w pracy o procesach czarownic w Polsce przytacza przypadek egzekucji przez ćwiartowanie na rynku w Krakowie w 1564 r., podczas której kat i gapie pozwalali sobie na żarty dotyczące anatomii straceńca. Z płonącymi stosami można się oswoić, a w pewnych okolicznościach nawet traktować je jako rozrywkę niewywołującą współczucia. – Uczestnictwo w egzekucjach stało się społeczną normą. Obserwowanie unicestwienia zła, dla ówczesnych ludzi realnego, mogło przynosić ulgę przez zmniejszanie poziomu lęku – mówi psychiatra Monika Gajdzik. Jak to możliwe, że w Europie tak wielu chrześcijan, wierzących przecież we wszechmoc Boga, uległo lękowi przed czarami, co doprowadziło przed sąd około 110 tys. ludzi? Wiara w czary zakorzeniła się w znacznej części chrześcijańskiej Europy m.in. na skutek nieodrzucenia do końca mentalności politeistycznej, co dobrze ilustruje powiedzenie „Panu Bogu świeczkę, a diabłu ogarek”. Zabobony, w tym zajmowanie się czarami, wzmogły się w XIV w., pod wpływem nawracających epidemii dżumy, która uśmierciła czwartą część ówczesnej populacji Europy. Uaktywniły się wówczas praktyki czarowskie i ożyły pogańskie lęki. Jacek Salij, kierownik Katedry Teologii Dogmatycznej na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, zwraca uwagę, że w Kościele zdawano sobie sprawę z pogańskich pozostałości na schrystianizowanych terenach. Świadczą o tym wskazówki dla duszpasterzy zawarte w spisanym ok. 1140 r. Dekrecie Gracjana, pierwszym zaakceptowanym przez Kościół zbiorze prawa kanonicznego autorstwa bolońskiego mnicha z zakonu kamedułów. W trosce o wielkie mnóstwo ludzi oszukanych (...), wierzących, że jest to prawda i w ten sposób odchodzących od prawdziwej wiary, dekret wzywa kapłanów, by z całą mocą głosili po kościołach ludowi Bożemu, że jest to fałsz. Niestety, w praktyce tłumieniu lęku przed czarami towarzyszyło jego podsycanie i ono właśnie zyskało z czasem przewagę i zebrało żniwo. W Polsce stosunek do posądzeń o czary nie zmieniał się na bardziej krytyczny w szybkim tempie. Dopiero około 1725 r. liczba procesów czarownic spadła o połowę w porównaniu z początkiem XVIII w. Ustalenie rzeczywistej skali polowań na czarownice na terenie dzisiejszego państwa polskiego jest trudne ze względu na zniszczenie większości materiałów źródłowych, jednak należy ją poważnie oddemonizować. Z całą pewnością w dawnej Rzeczypospolitej nie spłonęło 20 tys. czarownic, jak podają szeroko cytowane Procesy czarownic w Polsce w XVII i XVIII w. Bohdana Baranowskiego z 1952 r. Oszałamiające liczby podane przez Baranowskiego – 10 tys. skazanych i od 5 do 10 tys. ofiar samosądów– zostały oszacowane na podstawie liczby miast i miasteczek dawnej Rzeczypospolitej. Wybitny historyk, prof. Janusz Tazbir w artykule Liczenie wiedźm (Polityka, nr. 37/2001) stwierdza, że Bohdan Baranowski po wycofaniu się ze swoich wcześniejszych szacunków pisał już jedynie o kilku tysiącach wiedźm spalonych w Rzeczypospolitej. Wyniki nowych badań wskazują, że Polska nie była państwem przodującym w nagonce na czarownice. Odnotowano ok. 770 świeckich procesów o czary w Koronie z okresu od XVI do XVIII w. Oskarżono w nich 1 121 osób, z których blisko połowę skazano na śmierć. Fala polowań na czarownice opadała w miarę modernizacji ustroju państwowego, w tym zwiększania uprawnień władz centralnych. Jednak nawet idee oświeceniowe nie zmieniły mentalności ludzi doszukujących się przyczyny zła w aktywności wiedźm. W Niemczech dochodziło do egzekucji rzekomych czarownic jeszcze po 1770 r. Natomiast już w 1782 r., gdy w Szwajcarii, w protestanckim kantonie Glarus ścięto mieczem Annę Goldi, dziewkę służebną posądzoną o wprowadzenie czarami szpilek do żołądka córki swojego pana, niemiecka opinia publiczna potępiła proces i skazanie dziewczyny. W Getyndze miejscowa prasa wypadki w Glarus nazwała mordem sądowym. Ostatnim skazującym wyrokiem za czary, jaki wykonano na dzisiejszych ziemiach polskich, była egzekucja matki czworga dzieci, Barbary Zdunk, na podstawie wyroku sądu pruskiego w Reszlu na Warmii z 1811 r. Mimo że akta tej sprawy trafiły z Reszla do ministra sprawiedliwości w Berlinie, wyrok utrzymano w mocy. Barbara Zdunk spłonęła na stosie. Współczesnemu człowiekowi wiara w czary może się wydawać niepojęta. Ale ślad takiego widzenia świata istnieje w każdym z nas. Bo czyż na pewno obojętnie przejdziemy obok czarnego kota? Ewa Jabłońska
W lipcu stawiamy na naturę! Laureatka nagrody Travelera w kategorii Podróż Roku (relację z gali znajdziecie wewnątrz numeru) Kamila Kielar zabierze Was do zachwycających lasów deszczowych Kolumbii Brytyjskiej na spotkanie z najrzadszymi z żyjących tam stworzeń - białymi niedźwiedziami zwanymi duchami. Tematem głównym numeru jest Skandynawia - najbardziej dziki i pierwotny fragment Europy, gdzie wciąż są miejsca odurzające urodą, zachwycające surowością, dosłownie rozkładające na łopatki surrealistycznym pięknem krajobrazu, pełne magii i legend. Przepłyniemy norweskie fiordy i wejdziemy na błękitne lodowce spływające do szmaragdowych jezior, pójdziemy na trekking na najwyższy szczyt Wysp Owczych, zakochamy się w zjawiskowych wodospadach Islandii, dotrzemy pod samo koło podbiegunowe, opłyniemy rozrzucone na Bałtyku granitowe Wyspy Alandzkie, spróbujemy szwedzkiej kuchni opartej na kwiatach i ziołach, wreszcie posłuchamy opowieści o elfach i trollach. W dziale Warto spróbować podpowiemy, jak osiągnąć mistrzostwo w fotografowaniu przyrody, a w naszej ulubionej rubryce Polska jest najfajniejsza zdradzimy, które rodzime lasy trzeba odwiedzić. Skandynawowie mają fioła na punkcie przyrody, a prawo do kontaktu z nią niemalże zagwarantowane w konstytucji. Bo wartości tego najcenniejszego z ziemskich dóbr nie sposób przecież oszacować i przecenić. Agnieszka Franus redaktor naczelna
Piątek 13. jest pechowy? Nie wszędzie! Zobacz gdzie się go nikt nie boi
Nie jesteśmy przesądni, ale piątek trzynastego to idealna okazja by sprawdzić gdzie utrzymała się wiara w pechowość tego dnia i unikanie czarnych kotów. Zobaczcie sami.
Bali to wyspa, która rzuca na przybyszów urok. Uwolnić się od niego nie sposób.
Holenderski kupiec korzenny Cornelis de Houtman, odkrywszy Bali w końcu XVI stulecia, doznał takiego oszołomienia, że długo nie mógł się zdecydować na opuszczenie wyspy. Kiedy wreszcie z ciężkim sercem podniósł kotwicę, część jego żeglarzy pozostała na brzegu, ci zaś, którzy wrócili do domu, opowiadali, że znaleźli zakątek ziemskiego raju. Minęły wieki, a tęczowa legenda Bali nie zblakła i trwa, chociaż wyspą wstrząsały wydarzenia całkowicie sprzeczne z pojęciem rajskiej idylli. Krwawym dramatem był zbrojny podbój Bali przez Holendrów. Radżowie balijscy w obliczu klęski popełniali wraz z dworem i poddanymi puputan – gromadne samobójstwo. Wyspa spłynęła też krwią w wyniku bratobójczej masakry w 1965 roku po nieudanym puczu indonezyjskich komunistów. W październiku 2002 r. z kolei w zamachu terrorystycznym zginęło tutaj blisko 200 osób. Także żaden z Balijczyków nie uważa, że jest mieszkańcem arkadii, ludzie mają tam zwykłe troski i przywary, ciężko pracują, wpadają w gniew i przejawiają okrutną namiętność do walk kogutów. Mimo to Bali nie traci swej sielankowej aureoli, przywabia coraz więcej gości i nie przestaje na nich rzucać uroku. Przychylny los sprawił, że i ja pewnego dnia mogłem zawrzeć znajomość z tą czarodziejką. Ruszyłem do niej z Surabai na Jawie liniowym mikrobusikiem, który potrzebował tylko jednego dnia, by połknąć 500 km dzielące go od celu. Po drodze musieliśmy, oczywiście, przebyć cienki pas wzburzonej wody między obiema wyspami. Na drugą stronę przewiózł nas niewielki prom, skacząc w rękawie cieśniny jak spławik wędki, szarpany krótką nerwową falą. Z pokładu widoczna była zielona bryła Bali – wyraxnie naświetlana kwarcówką słońca. Po półgodzinie stanęliśmy na twardym gruncie w Gilimanuk, portowej mieścinie u zachodniego krańca wyspy i mikrobusik pomknął dalej do swojej mety w stołecznym Denpasarze. Różnica z zostawioną za plecami Jawą rysowała się już po kilku kilometrach. Inna była architektura wiosek. Wyglądały jak forteczki pochowane za glinianymi murami, a wewnątrz podzielone niczym szkatułki przegródkami gospodarstw. Znikły cebulaste kopułki drewnianych meczetów. Ich miejsce zajęły omszałe świątynki o skrzydlatych wejściach strzeżone przez kamienne demony. Raz po raz mijaliśmy kobiety w negliżu do pasa. Był to oczywisty sygnał, że jesteśmy w strefie wolnej od turystycznych paparazzich. Kiedyś topless był dla Balijek zwyczajnością, a biusty zasłaniały ponoć tylko przybywające tu na gościnne występy jawajskie jawnogrzesznice. Denpasar, do którego w końcu dotarliśmy, wygląda dość szpetnie. Na szczęście to nie jest wizytówka wyspy. Stolica Bali ma jednak świetne stare muzeum i niezrównany pchli targ, a wieczorem warto pójść na pasar malam (nocny bazar), gdzie w mało higienicznych warunkach można się smacznie pożywić. Zatrzymałem się w parterowym Bali Hotel, pamiętającym czasy kolonialne, który posłużył mi jako wygodny punkt wypadowy do eksploracji wyspy wynajętym motocyklem. Mój pokój miał, jak wszystkie inne, loggię z wyjściem do ogrodu. Na balustradzie loggii stała gliniana patera na długiej nóżce. Codziennie rano młoda dziewczyna z personelu hotelowego układała na tej paterze kompozycję z liści palmowych, białych płatków migdałowca, czerwonych – hibiskusa oraz ziaren ryżu. Była to ofiara na intencję pomyślnego dnia i udobruchanie złośliwych duchów. Ofiary tego rodzaju, mniej lub bardziej obfite i kunsztowne, składane są na każdym kroku w nieprzeliczonych okolicznościach, w zdrowiu i chorobie, w szczęściu i nieszczęściu. To przejaw nieustannego dialogu, jaki Balijczycy prowadzą ze światem bogów i demonów. Wyspa ta jest w zdominowanej przez islam Indonezji enklawą osobliwej mieszanki wyznaniowej zwanej hinduizmem balijskim. Jej składniki to przejęte z Indii pierwiastki buddyzmu i hinduizmu plus kult przodków i rodzimy animizm. W przekonaniu Balijczyków znajdują się oni w stanie ciągłego zagrożenia, zawieszeni między Dobrem a Złem. Po stronie Dobra jest Istota Najwyższa, zarazem właścicielka wyspy, oddanej ludziom tylko w powiernictwo, oraz tłoczny panteon boskich reprezentacji (wśród nich potężny Śiwa). Po stronie drugiej kłębią się złe duchy, wiedźmy, strzygi, upiory, wampiry i inne niesamowite stwory sprowadzające wszelkie zło. Los człowieka zależy od utrzymywania równowagi między tymi dwiema potęgami. Trzeba zatem zabiegać o względy bogów i jednocześnie uśmierzać gniew demonów. Balijczycy czynią to na wiele sposobów – składają ofiarne dary, celebrują niezliczone święta w niezliczonych świątyniach, dekorują drogi i ozdabiają domostwa. Przestawaniu z bogami towarzyszą wielorakie działania artystyczne. Rok balijski ma tylko 210 dni i jest naszpikowany świętami religijnymi. Do ich rytuału należą rozmaite spektakle o wielofunkcyjnym charakterze. Są one zarazem formą hołdu bogom, rozrywką, pokarmem duchowym i źródłem nauk życiowych. Wystawia się więc stale któryś z wielu klasycznych tańców, inscenizuje całonocne epizody Ramajany i Mahabharaty, ogląda spektakle teatru cieni, a wszystko przy wibrujących dźwiękach gamelanu – małej orkiestry wyposażonej głównie w gongi i ksylofony. Widowiska te muszą mieć swoją oprawę, nie mogą się obyć bez kostiumów, masek, ozdób, mnóstwa rekwizytów. Balijczycy są w tym zakresie samowystarczalni. Poruszają się z naturalną swobodą po obszarze wszelkich rękodzielniczych i artystycznych specjalności. Sami w swych wioskach rzeźbią w drewnie i szarym piaskowcu, sami malują, grają ze słuchu, nie znając nut, mają własnych jubilerów, snycerzy, płatnerzy (wyrabiających krisy), architektów i choreografów. W oczach postronnych obserwatorów jest to zdumiewający fenomen. Trudno wskazać drugą społeczność, która by tak spontanicznie, tłumnie i wielostronnie pochłonięta była na co dzień sztuką i twórczością artystyczną na tak wysokim poziomie. Wędrując po Bali, zawsze można liczyć na jakąś niespodziankę. Czasem wystarczy trochę tylko zboczyć z asfaltu w szczelinę leśnego duktu, by natknąć się na ukrytą w zieleni wioseczkę, ciekawą samą w sobie albo dlatego, że dzieje się w niej akurat coś niecodziennego. Tak trafiłem pewnego razu na kremację, która jest na Bali wydarzeniem rzadkim. Nie spala się tam zwłok zaraz po śmierci na stosie, jak w Indiach lub Nepalu, ale grzebie je prowizorycznie, nieraz i na kilka lat, do czasu zebrania gotówki na pokrycie kosztów ceremonii. Są one wysokie nie tylko dlatego, że balijskiej kremacji towarzyszy wystawny bankiet dla setek jej uczestników; sporządzić trzeba także ogromną wadah (wieżę kremacyjną) bogato przybieraną tkaninami, kolorowe „sarkofagi” w kształcie krów, no i przygotować piramidy owoców, ciast, kwiatów oraz stosy innych wotywnych darów misternie wykonanych z jedwabiu, papieru, słomy i liści. Potem wszystko to się spala, łącznie ze szczątkami ekshumowanych nieboszczyków (dla oszczędności jest ich zwykle kilku), a prochy ciska do rzeki lub morza. Cały obrzęd odbywa się w radosnej karnawałowej atmosferze, bo dusze, opuściwszy ciała zmarłych, uzyskały przepustkę do reinkarnacji. Jest też na Bali mnóstwo miejsc, gdzie uroda Natury w przymierzu z dziełem ludzkich rąk stwarza nadzwyczajne efekty. Trudny do zapomnienia jest widok Besakih – „matki balijskich świątyń” na tarasach u podnóża omiatanego obłokami wulkanu Gunung Agung (3 142 m) z konstelacją smukłych meru (wieżyczek sanktuarium) nakrytych pięterkami zmniejszających się daszków. Mam wciąż pod powiekami wiele takich obrazów, świadczących o tym, jak subtelnie Balijczycy potrafią uduchawiać przyrodę. W latach 20. i 30. XX wieku, gdy Zachód niejako powtórnie odkrył „rajskość” Bali, osiedliło się na niej sporo cudzoziemskich malarzy, fotografików, ludzi pióra. W ślad za nimi ruszyła fala turystów. Ich liczba rosła w postępie geometrycznym i niebawem zrodziło się pytanie o odporność niepowtarzalnej kultury malutkiej Bali na korozję cywilizacyjną. Optymiści powiadają, że nie ma powodu do obaw, bo Balijczycy umieją zręcznie godzić nowoczesność z tradycją. To prawda, że może czasem biją zbyt niskie pokłony Mamonie, a do pocztu ich demonów dołączyła chętnie Komercja. Trudno jednak winić mieszkańców wyspy żyjącej głównie z archaicznego rolnictwa, że odcinają kupony od swej sławy. Trzeba im zresztą przyznać, że starają się czynić to z troską o naturalne środowisko swej społeczności. Centralny kombinat turystyczny skoncentrowany jest strategicznie u południowego wybrzeża wyspy, a jej poznawanie odbywa się w sposób zorganizowany w autokarach krążących po ustalonych trasach. Zresztą wielu uczestników wycieczek nie wyściubia nosów poza plaże i okolice swoich hoteli. Spędzają dnie na takich rozrywkach, jak golf, bilard, kręgle, surfing, a wieczorami bawią się. Z punktu widzenia balijskiej ekologii kulturowej to ideał turysty. W mniejszości zdają się być turyści indywidualni, którym nie szkoda czasu na poruszanie się po Bali. Ci widzą, że nie jest to raj, ale coś naprawdę niezwykłego, coś, co nasz świat ma tylko w jednym egzemplarzu. Miejsce magiczne, które opuszcza się z żalem i dokąd chciałoby się wrócić. NO TO W DROGĘ Samolotem z Warszawy przez Frankfurt, Singapur do Denpasaru, od 3200 zł w dwie strony. Wizy: trzeba kupić na lotnisku, od 10 do 30 USD, w zależności od długości pobytu. Wyjazdy pobytowe All inclusive – od 5750 zł/tydzień (w cenie przelot), wycieczka objazdowa „Świątynie i pola ryżowe” – 670 zł/4 dni, „Morskie safari” – 1100 zł/3 dni – bez przelotu, www.tui.pl AKTYWNIE Pływanie - uwaga na przypływy i odpływy, u wybrzeży jest sporo niebezpiecznych prądów, szczególnie w Kucie. Nurkowanie i wędkarstwo – wyprawy organizują hotele, przy niektórych także tenis, squash, golf, narty wodne, windsurfing, bilard. Taksówki z Nusa Dua do Kuty 30000 IDR (indonezyjska rupia, 10000 IDR = 3,50 zł, wymiana w bankach i – korzystniej – w kantorach) do Denpasar 45000 IDR, do Sanur 40000 IDR, przed podróżą uzgodnić cenę przejazdu. n Autobusy Bemo – przebudowane miniciężarówki i mikrobusy: cena zależy od ilości pasażerów, z Kuty do Denpasar 2500 IDR. Wypożyczenie samochodu 35-50 $/dzień wraz z ubezpieczeniem (potrzebne międzynarodowe prawo jazdy); wypożyczenie motocykla: 10 $/dzień. W Kuta znajduje się centrum medyczne Bali International Medical Centre o standardzie zachodnim, w Denpasar – prywatna klinika Kasih Ibu. Przed przyjazdem na wyspę nie są wymagane żadne szczepienia obowiązkowe. INTERNET Prawie wszystkie hotele mają dostęp do internetu, na mieście sporo kawiarenek internetowych.