Co celnicy znajdują na lotniskach w walizkach pasażerów? Od egzotycznych zwierząt po pieczonego prosiaka
Każdego dnia przez lotniska na całym świecie przewijają się miliony pasażerów, a wraz ze wzrostem ruchu lotniczego coraz większym wyzwaniem staje się sprawne przeprowadzanie kontroli bezpieczeństwa. Choć eksperci pracują nad nowymi metodami usprawniającymi ten proces, tradycyjne kontrole bagażu i pasażerów wciąż pozostają najskuteczniejszym sposobem wykrywania niebezpiecznych lub nielegalnych przedmiotów. I nie bez powodu – służby regularnie natrafiają na próby przemytu rzeczy, których trudno byłoby się spodziewać.
Na lotniskach funkcjonariusze służb celnych i bezpieczeństwa każdego roku przechwytują tysiące przedmiotów, które nigdy nie powinny znaleźć się w bagażu podróżnych. Obok narkotyków, broni czy dużych ilości gotówki trafiają na egzotyczne zwierzęta, chronione gatunki roślin, luksusowe towary, a nawet niezwykłe pamiątki przywożone z wakacji niezgodnie z obowiązującymi przepisami. Część prób przemytu wynika z niewiedzy, inne są celowym działaniem. Jakie rzeczy najczęściej próbują przewozić pasażerowie i które z nich najbardziej zaskoczyły służby lotniskowe? Co najczęściej celnicy znajdują w bagażach? Dane nie pozostawiają złudzeń Skala nielegalnego handlu wykrywanego przez służby celne jest znacznie większa, niż mogłoby się wydawać. Coroczny Illicit Trade Report, opracowywany przez Światową Organizację Celną (WCO), obejmuje przypadki związane z przemytem m.in. gotówki i złota, wyrobów tytoniowych, podrabianych towarów, nielegalnych leków, broni, dóbr kultury oraz chronionych gatunków zwierząt i roślin. Sprawozdanie dotyczące 2025 roku powstało na podstawie 163 850 spraw zgłoszonych przez 170 administracji celnych z całego świata. Jednym z najczęściej wykrywanych naruszeń były próby przewożenia niezgłoszonej gotówki, zaliczane do spraw związanych z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu – w 2025 roku odnotowano ich ponad 10,5 tys. W zestawieniu znalazły się również przypadki dotyczące złota, kamieni szlachetnych, podrabianych produktów, wyrobów medycznych czy broni. Choć raport uwzględnia wszystkie kanały przemytu (od transportu lotniczego po drogowy, morski i przesyłki kurierskie) dobrze pokazuje, z jak różnorodnymi próbami nielegalnego przewozu mają do czynienia służby. Mięso, nabiał, owoce i… pieczony prosiak. Co pasażerowie próbują przewozić? Jedną z kategorii, która regularnie zaskakuje funkcjonariuszy na lotniskach, jest żywność przywożona spoza Unii Europejskiej. W wielu przypadkach podróżni nie próbują jej ukrywać – po prostu nie zdają sobie sprawy, że obowiązujące przepisy zakazują wwozu części produktów pochodzenia zwierzęcego i roślinnego ze względu na ryzyko przenoszenia chorób zakaźnych zwierząt oraz szkodników mogących zagrozić rolnictwu. Dane Krajowej Administracji Skarbowej pokazują, że tylko w 2025 roku na warszawskim Lotnisku Chopina zatrzymano ponad 2200 nielegalnych partii żywności o łącznej masie 12,5 tony. Wśród nich było około 7,5 tony produktów roślinnych, blisko 3,5 tony wyrobów mięsnych oraz 1,5 tony przetworów mlecznych. Najczęściej były to mięso, domowe wędliny, sery, mleko, owoce, warzywa, nasiona i inne produkty przywożone z państw spoza UE, przede wszystkim z Egiptu, Uzbekistanu, Gruzji i Wietnamu. Zdarza się, że pasażerowie chcą przywieźć rodzinie lokalne specjały lub pamiątki kulinarne kupione podczas wakacji, nie wiedząc, że ich transport jest zabroniony albo wymaga odpowiednich świadectw weterynaryjnych i fitosanitarnych. Wśród najbardziej nietypowych znalezisk funkcjonariusze wymieniają całego upieczonego prosiaka, którego jeden z podróżnych przewoził w bagażu. Tak spektakularne przypadki należą do rzadkości, jednak służby podkreślają, że każdego dnia zatrzymują produkty, które – choć na pierwszy rzut oka wydają się niegroźne – mogą stanowić realne zagrożenie dla bezpieczeństwa biologicznego kraju. Egzotyczne zwierzęta i kość słoniowa. Co podróżni chcą przemycić? Jeszcze bardziej zaskakujące są przypadki związane z nielegalnym handlem dzikimi zwierzętami i produktami wykonanymi z chronionych gatunków. Analiza przygotowana przez organizacje C4ADS i TRAFFIC, obejmująca dziewięć lat przejęć na lotniskach, wykazała przypadki przemytu w co najmniej 136 krajach. W bagażach pasażerów oraz przesyłkach lotniczych znajdowano nie tylko żywe ptaki i gady, ale również żółwie, węże, jaszczurki oraz egzotyczne ssaki przeznaczone na rynek nielegalnych zwierząt domowych. Znaczną część przejęć stanowiły jednak produkty pochodzące od zagrożonych gatunków – kość słoniowa, rogi nosorożców, łuski pangolinów, koralowce, muszle, skóry gadów, preparowane okazy zwierząt czy wyroby wykonywane z ich części. Z raportu wynika, że przemyt takich rzeczy, jak kość słoniowa, rogi nosorożców i łuski pangolinów przebiega głównie z Afryki do Azji, często z wykorzystaniem dużych międzynarodowych portów lotniczych jako punktów przesiadkowych. Z kolei żywe ptaki i gady najczęściej przewożone są bezpośrednimi lotami na krótszych trasach regionalnych. Autorzy raportu podkreślają, że nie wszystkie przypadki dotyczą działalności zorganizowanych grup przestępczych. Część podróżnych kupuje podczas wakacji pamiątki wykonane z koralowców, muszli czy kości słoniowej albo przywozi egzotyczne zwierzęta bez wymaganych zezwoleń, nie zdając sobie sprawy, że ich przewóz narusza przepisy konwencji CITES. To właśnie dlatego kontrole na lotniskach odgrywają ważną rolę nie tylko w zapewnianiu bezpieczeństwa pasażerów, ale również w ochronie zagrożonych gatunków i ograniczaniu jednego z najbardziej dochodowych rodzajów nielegalnego handlu na świecie. Źródła: World Customs Organization, Izba Administracji Skarbowej w Warszawie, C4ADS, TRAFFIC, gov.pl Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Pasażerka próbowała przemycić pytona w staniku. Holenderskie służby przecierały oczy ze zdumienia
Rutynowa kontrola bezpieczeństwa – taka, którą wszyscy przechodzimy – zakończyła się niezwykłym odkryciem. Celnicy z lotniska Schiphol w Amsterdamie zatrzymali Kanadyjkę, która próbowała wnieść na pokład samolotu żywego pytona. Ukryła go... we własnej bieliźnie.
Holenderski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności i Produktów Konsumenckich (NVWA) przekazał, że do tego niecodziennego incydentu doszło podczas standardowej odprawy. Służby ochrony lotniska odkryły, że podróżująca do Kanady kobieta schowała pod ubraniem żywego pytona królewskiego (Python regius). Pasażerka błyskawicznie przedstawiła celnikom własną wersję wydarzeń. Tłumaczenie, w które trudno uwierzyć Gdy tylko ochrona zapytała o pochodzenie gada, Kanadyjka z pełnym przekonaniem stwierdziła, że po prostu znalazła węża w pobliżu swojego hotelu w centrum Amsterdamu. Ze względu na zbliżający się lot, postanowiła rzekomo uratować zwierzę i zabrać je ze sobą do domu. Holenderskie służby z NVWA podeszły do tej historii z ogromnym i w pełni uzasadnionym sceptycyzmem, zaznaczając w informacji w mediach społecznościowych, że to „niezwykle mało prawdopodobne”. Wąż, jako przedstawiciel gatunku objętego ścisłą ochroną, został natychmiast skonfiskowane i przekazane do specjalistycznego ośrodka opieki weterynaryjnej. Urzędnicy sporządzili protokół z zatrzymania, a sprawa przemytu niezwłocznie trafiła do organów ścigania. Łagodny dusiciel, a nie krwiożercza bestia Gdy słyszymy słowo „pyton”, to wyobraźnia często podsuwa nam obrazy gigantycznych, przerażających bestii. O ile potężne pytony siatkowe potrafią być śmiertelnie niebezpieczne, o tyle w przypadku pytona królewskiego wygląda to nieco inaczej. To jeden z najmniejszych przedstawicieli rodziny pytonów, który rzadko przekracza 1,5 metra długości i jest całkowicie niegroźny dla człowieka. Historia medycyny nie zna przypadków, by ten gatunek zabił człowieka. Co więcej, to zwierzę niezwykle płochliwe. W sytuacji zagrożenia gad ten nie atakuje, lecz zwija się w ciasną kulę i chowa głowę (stąd jego popularna angielska nazwa ball python – pyton kulisty). Ze względu na niewielkie rozmiary, przepiękne ubarwienie i bardzo łagodne usposobienie, pyton królewski to dziś najchętniej hodowany wąż w domowych terrariach, także w Polsce. Węże w samolocie to nie tylko filmowa fikcja Próba wniesienia węża w bieliźnie brzmi jak gotowy scenariusz komedii, ale przedstawiciele lotnisk donoszą, że takie sytuacje zdarzają się regularnie. Gady to zwierzęta zmiennocieplne, dlatego przemytnicy na lotniskach często ukrywają je blisko własnego ciała, by zapewnić im odpowiednią temperaturę na czas podróży. W 2022 roku na lotnisku w Tampie (w amerykańskim stanie Floryda) służby znalazły w bagażu podręcznym boa dusiciela o imieniu Bartholomew, którego pasażerka próbowała wnieść na pokład jako... „zwierzę wsparcia emocjonalnego”. Z kolei w 2016 roku podróżni lotu Aeromexico przeżyli sceny niczym z hollywoodzkiego thrillera klasy B, gdy z luku na bagaże prosto do kabiny pasażerskiej wypełzła jadowita, zielona żmija. Eksperci z NVWA przypominają – przewożenie egzotycznych zwierząt wymaga rygorystycznych zezwoleń (dokumentów CITES). Próba ich ominięcia, niezależnie od tego, czy zwierzę kupiliśmy na czarnym rynku, czy – jak twierdziła Kanadyjka – znaleźliśmy na ulicy, to złamanie prawa, za które grozi surowa kara. Źródło: NL Times, PAP Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
21 rogów nosorożców przechwyconych przez służby. Przemyt wart 5 mln $ udaremniony
Władze Tajlandii poinformowały we wtorek o przechwyceniu na lotnisku w Bangkoku 21 wyjątkowo dużych rogów nosorożców o łącznej wadze ok. 50 kg i wartości 5 mln dolarów. Cenne przesyłki usiłowano przemycić z Etiopii.
Torby ze ściśle zapakowanymi rogami znaleziono w ubiegły piątek w sali, gdzie umieszcza się bagaż losowo wybrany do kontroli. Właścicielkom toreb, dwóm Tajlandkom, które przybyły oddzielnymi samolotami z Addis Abeby, udało się uciec, gdy celnicy przeszukiwali ich bagaże; wysłano za nimi listy gończe. "Skonfiskowaliśmy rogi, najpiękniejsze, jakie dotąd wykryto na tym lotnisku" - napisano w komunikacie. Już drugi raz w ciągu dwóch lat na lotnisku w Bangkoku znaleziono rogi nosorożców. Poprzednie miały wartość ok. 600 tys. dolarów. Na rogach nosorożców zarobić można tyle, ile na narkotykach. Cenę windują Chińczycy, którzy wierzą w to, że sproszkowany róg nosorożca jest lekiem na wiele dolegliwości, a przede wszystkim korzystnie wpływa na potencję. Dlatego większość rogów nosorożca trafia do Chin i Wietnamu. Źródło: PAP
Przepisy o zakazie handlu gatunkami zagrożonymi wyginięciem to jedno. Znacznie trudniej o dobrą praktykę, zwłaszcza że ciężar opieki nad pochodzącymi z przemytu zwierzętami często spada na barki ogrodów zoologicznych
W Zamościu pamiętają pięć kuców szetlandzkich i parę kangurowatych z gatunku walabia dama. To największe zwierzęta, jakie trafiły pod opiekę tamtejszych zoologów z rąk służby celnej. W tym roku przyjęli mniejsze okazy: cztery papugi żako oraz 197 żółwi stepowych. Te ostatnie, tym razem ujawnione na polsko-ukraińskim przejściu granicznym w Korczowej, to zresztą jedna z głównych bolączek polskich celników, którzy w oparciu o przepisy Konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES) trafiają na setki, a nawet na tysiące przemycanych okazów. – Te żółwie pochodzą w większości z Kazachstanu. Wykopywane z ziemi za pomocą koparek, do Polski trafiają jak papierosy czy alkohol, poupychane w bagażnikach i pod deskami rozdzielczymi. Przeznaczone są do handlu detalicznego – mówi Rafał Tusiński, ekspert służby celnej z Ministerstwa Finansów. Przemycane gady to temat znany także pracownikom zoo w Warszawie. W ich ręce przekazano m.in. skonfiskowane żółwie mauretańskie, którymi ktoś handlował w internecie, oraz bardzo rzadkie, zagrożone wyginięciem żółwie świątynne, które nad Wisłę trafiły z Hongkongu. – Przeznaczone były do celów gastronomicznych, nie mogliśmy przetrzymać ich na miejscu czy zwrócić do środowiska naturalnego. Dlatego rozesłane zostały do różnych ogrodów zoologicznych, w tym do naszego – opowiada Agnieszka Czujkowska, szefowa Ptasiego Azylu w stołecznym zoo. Czujkowska w przyszłości kierować będzie także ośrodkiem CITES – placówką dla zwierząt chronionych, która powstaje na terenie zoo w Warszawie. Jej uruchomienie zaplanowano na koniec bieżącego roku. To autorski projekt warszawskiego zoo finansowany przez Unię Europejską przy wsparciu miasta i Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. – Każdy kraj ma inny klimat, inne granice, inne szlaki przemytnicze na swoim terytorium. Wzięliśmy to wszystko pod uwagę, uzupełniając statystykami służby celnej. Wiemy, co ludzie trzymają w domach – są to głównie małe i średnie gady oraz płazy. I właśnie na nie jesteśmy ukierunkowani – mówi Czujkowska. Podobny ośrodek działa już we wspomnianym wcześniej zoo w Zamościu, gdzie trafiają okazy ujawnione na wschodniej granicy Polski. I to wszystko. Poza Zamościem i wkrótce Warszawą nie ma placówek, gdzie zwierzęta mogłyby w odpowiednich warunkach przejść przepisową kwarantannę. A bez niej nie przyjmie ich żadne zoo. Problemem jest też brak miejsca. – Nie ma tyle przestrzeni na zapleczach, żeby zmieścić kilkaset zwierząt – zauważa Czujkowska. Problem jest tym większy, że przechwycone okazy bardzo rzadko wracają do swego naturalnego środowiska. Najczęściej pozostają w niewoli, o ile to możliwe stając się np. częścią programów hodowlanych. Co ważne, pieniądze z dotacji na budowę nowych placówek CITES są, brakuje jednak zainteresowania ze strony innych miast. W danych służby celnej dotyczących udaremnionych prób przemytu przeważają związane z turystyką wakacyjną próby wwiezienia do Polski pojedynczych martwych okazów. Nieświadomi przepisów Kowalscy co roku chowają w walizkach nawet kilkaset kilogramów wapiennych szkieletów koralowców rafotwórczych. Najczęściej są to po prostu niewielkie trofea z nurkowania w Egipcie czy Chorwacji. Kość słoniowa nie jest tak częsta jak koralowce i inne dzikie pamiątki, jednak jej przemyt też jest odnotowywany. W tym roku służby celne ujawniły cztery takie przypadki. Przepisy CITES dają się we znaki pianistom. Jeszcze do niedawna kość słoniowa była najpopularniejszą okleiną, z której wykonywano klawisze fortepianów. W efekcie wiele historycznych instrumentów ma kościane nakładki na klawisze. Wystarczy, że właściciel postanowi sprzedać taki fortepian, by mógł wpakować się w konflikt z prawem. Podobny strach padł kilka lat temu na wędkarzy, gdy okazało się, że nie powinni oni używać cenionych ze względu na swą skuteczność spławików z kolców jeżozwierza afrykańskiego. Hystrix cristata, największy współczesny gryzoń Afryki występujący także we Włoszech i Grecji, od 2007 r. nie jest co prawda chroniony przepisami CITES, jednak reżim ochronny nałożyła na ten gatunek Unia Europejska. Sprowadzanie jego kolców – które w warunkach naturalnych czasem gubi – jest więc zakazane. W 2005 r. służby celne chwaliły się ujawnieniem przemytu ponad 10 kg kolców z Nigerii. Taka ilość wystarczyłaby na 6 tys. spławików o wartości detalicznej od kilku do kilkunastu złotych każdy. Swój udział w zwierzęcej kontrabandzie ma też tradycyjna medycyna azjatycka. Pod tym pojęciem często kryją się pseudomedykamenty z domieszką sproszkowanych fragmentów chronionych roślin i zwierząt: m.in. sadła niedźwiedzia, poroża suhaka, orchidei czy kości tygrysa. Na ogół trafiają do Polski z dalekiej Azji i Rosji. – Możemy przypuszczać, że oprócz naszych obywateli stosują je głównie Azjaci mieszkający w Polsce, którzy wierzą w ich skuteczność – przekonuje Rafał Tusiński z Ministerstwa Finansów. I wspomina przypadek preparatu na drogi moczowe z niewielką (0,2 g na tabletkę) domieszką sproszkowanych pławikoników. Był dwa razy droższy od swojego odpowiednika pozbawionego nielegalnego składnika. Koszt poniosła więc nie tylko natura, ale i naiwny klient.
Tysiące słoni giną co roku tylko po to, by z ich kłów powstały przedmioty religijnego kultu. Jak powstrzymać tę rzeź?
Setka jeźdźców W styczniu 2012 r. wtargnęła z Czadu do kameruńskiego parku narodowego Bouba Ndjida i dokonała masakry kilkuset słoni. Był to najgorszy przypadek masowego odstrzału tych zwierząt od czasu wprowadzenia światowego zakazu handlu kością słoniową w 1989 r. Napastnicy używali kałasznikowów i granatników. W 2006 r. podobną operację przeprowadzono w pobliżu czadyjskiego Parku Narodowego Zakouma. Każde z leżących na sawannie wzdętych słoniowych ciał jest osobliwym pomnikiem ludzkiej chciwości. Z lotu ptaka widać, które zwierzęta próbowały uciekać, które słonice osłaniały swoje małe – jak wymordowano przerażone stado liczące 50 sztuk. To najnowsze ofiary spośród dziesiątek tysięcy afrykańskich słoni uśmiercanych co roku przez kłusowników. Ale z historycznego punktu widzenia ta masakra nie jest niczym nowym – to zbrodniczy proceder stary jak świat. Filipiński łącznik Prałat Cristobal Garcia to najsłynniejszy na Filipinach kolekcjoner wyrobów z kości słoniowej. Dla tłumów wypełniających jego kościół w Cebu odprawia właśnie nabożeństwo ku czci najważniejszego wizerunku religijnego Filipin – Santo Nino de Cebu (Dzieciątka Jezus z Cebu). Uroczystość, która odbywa się co roku, nosi nazwę Hubo, od tutejszego słowa, które znaczy „zdejmować suknię”. Kilku ministrantów rozbiera z królewskich szat drewnianą figurkę Chrystusa, kopię tej, którą – jak wierzą tutejsi katolicy – przywiózł na wyspę w 1521 r. Ferdynand Magellan. Zdejmują z główki koronę, ściągają pełen przepychu czerwony płaszczyk, zzuwają buciki, wyłuskują z warstw bielizny. Prałat bierze posążek owinięty w białą ściereczkę i zanurza w kolejnych beczkach z wodą, święcąc ją w ten sposób. Część Filipińczyków wierzy, że figurka Dzieciątka Jezus to sam Chrystus wcielony. W XVI w. Hiszpanie uznali ją za cudowną i za jej pomocą nawracali tutejszą ludność. Ta drewniana rzeźba, przechowywana dziś za kuloodporną szybą, jest podstawą całego filipińskiego katolicyzmu. – Kto nie czci Dzieciątka Jezus, ten nie jest prawdziwym Filipińczykiem – mówi ojciec Vicente Lina zwany ojcem Jayem, dyrektor muzeum diecezjalnego w Malolos. – Każdy Filipińczyk ma swoje Dzieciątko Jezus, nawet ten najbiedniejszy, który mieszka pod mostem. Co roku w styczniu 2 mln wyznawców ciągnie do Cebu na długą procesję. Większość ma figurki Dzieciątka z drewna lub tworzyw sztucznych. Ludzie wierzą, że im cenniejsza figurka, tym więcej błogosławieństw otrzyma właściciel. Dlatego dla niektórych drewno to stanowczo za mało. Liczy się tylko kość słoniowa. Poczekalnia przed gabinetem Garcii wygląda jak małe muzeum. Największe wrażenie robią na mnie zamknięte w szklanych gablotach posążki religijne. Jest tu Matka Boska Różańcowa trzymająca Jezuska, jest naturalnych rozmiarów Matka Dobrego Pasterza, a obok Jezus. Wszystko z kości słoniowej, podobnie jak Chrystus na krzyżu, który wisi na ścianie w gabinecie Garcii. Filipińczycy mają dwa podstawowe rodzaje dewocjonaliów z kości słoniowej: lite rzeźby i figury mające kościane tylko głowy i dłonie, a tułowie drewniane, ubierane w pełne przepychu szaty. Garcia przewodzi grupie kolekcjonerów figur. Podczas święta Dzieciątka Jezus swe zbiory wystawia w dobrych hotelach i centrach handlowych. Mówię Garcii, że chciałbym kupić wykonane z kości słoniowej Dzieciątko Jezus w pozycji leżącej. – O takie – mówię, kładąc na ustach palec. – Śpiące Dzieciątko – kiwa głową z aprobatą. O wielkości filipińskiego czarnego rynku mówi kontrabanda przechwycona przez celników: 5400 kg kości skonfiskowanej w 2009 r. w Manili, 7700 kg odkrytej tamże w 2005 r. i 6100 kg przygotowane do wysłania na Filipiny z lotniska na Tajwanie. Biorąc pod uwagę, że para ciosów z jednego słonia waży średnio 10 kg, przejęty towar daje razem blisko 2 tys. zabitych słoni. Według Stałego Komitetu Konwencji Waszyngtońskiej (CITES) o międzynarodowym handlu zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem Filipiny są jedynie krajem tranzytowym, a większość zarekwirowanej kości przeznaczona była na rynek chiński. Ale Jose Yuchongco, szef tamtejszej służby celnej, w 2009 r. mówił: – Filipiny są częstym punktem docelowym przewożonych nielegalnie ciosów słoni, przypuszczalnie dlatego, że tutejsi katolicy uwielbiają dewocjonalia z tego materiału. Co więcej, w Cebu słowo goring oznacza zarówno kość słoniową, jak i świętą figurę. Ekumeniczny czarny rynek – Kość słoniowa, kość słoniowa, kość słoniowa – wylicza sprzedawczyni w Galleria Savelli na placu św. Piotra w Watykanie. – Nie spodziewał się pan tego tyle, prawda? – pyta. Watykan nie podpisał konwencji waszyngtońskiej, więc zakaz handlu kością słoniową go nie obowiązuje. Sprzedawczyni tłumaczy mi, że mogę kupić krucyfiks z kości, który zostanie poświęcony i wysłany na mój adres pocztą. Wprawdzie świat już dawno wymyślił substytuty kości słoniowej we wszystkich jej praktycznych zastosowaniach, takich jak kule bilardowe czy klawisze fortepianów, ale jej wykorzystanie do celów religijnych przetrwało nietknięte niczym owad w bursztynie. W ubiegłym roku prezydent Libanu Michel Sleiman ofiarował Benedyktowi XVI pokrytą złotem kadzielnicę z kości słoniowej. W 2007 r. prezydent Filipin Gloria Macapagal-Arroyo wręczyła papieżowi Dzieciątko Jezus z kości słoniowej. Na Boże Narodzenie w 1987 r. prezydent Ronald Reagan z małżonką odkupili od państwa figurę Matki Boskiej, którą otrzymali od Jana Pawła II. Wszystkie te prezenty trafiły na czołówki gazet. Nawet prezydent Kenii Daniel Moi, jeden z propagatorów światowego zakazu handlu kością słoniową, ofiarował kiedyś kieł słonia papieżowi Janowi Pawłowi II. Moi wykonał też jednak znacznie ważniejszy gest – podpalił 13 ton kenijskiej kości. To chyba najbardziej spektakularny akt w dziejach ochrony słoni. Dzieciątko nigdy nie ma za dużo Ojciec Jay jest kuratorem organizowanej co roku przez archidiecezję wystawy figur Dzieciątka Jezus należących do jego parafian. Ponad 200 eksponatów – jasnych figurek poubieranych niczym królowie tonie w świeżych kwiatach. Dzieciątka z kości słoniowej zdobią złocone korony, klejnoty, naszyjniki od Swarovskiego, wymalowane ręcznie źrenice oczu z importowanego z Niemiec szkła, rzęsy z kozich szczecinek. Nić, którą haftowane są szaty, to szczere złoto z Indii. Zdumiewające przepychem eksponaty są własnością rodzin o raczej skromnych dochodach. Wierni zadłużają się, by je kupić, potem umieszczają w testamentach. – Nie nazywam tego ekstrawagancją, lecz ofiarą składaną Bogu – mówi ojciec Jay, przyglądając się dziecięcym wizerunkom. Część z nich dekorowana jest kwiatami rzeźbionymi w masie perłowej z muszli głowonogów zwanych łodzikami. – W kulcie Dzieciątka Jezus nie ma takiego określenia jak „za dużo” – mówi ojciec Jay. – Większość starych wyrobów z kości słoniowej przekazywana jest w rodzinach z pokolenia na pokolenie. Nowe pochodzą z Afryki. Oczywiście z przemytu – wyjaśnia. – To próba wyprostowania krzywego: kupuje się kość słoniową podejrzanego pochodzenia i robi z niej święty przedmiot. Jasne? – chichocze. – A przecież to jest paserstwo. Potem tłumaczy mi, że powinno się jawnie kupować nowe przedmioty z kości, aby ukrócić oszustwa polegające na barwieniu kości słoniowej herbatą czy colą, dzięki czemu wygląda na starą. – Mówię im: kupujcie nowe, aby dzieje świętego wizerunku zaczynały się od was. Kiedy pytam, w jaki sposób nowa kość trafia na Filipiny, tłumaczy, że przemycają ją muzułmanie z leżącej na południu wyspy Mindanao. Potem, robiąc gest oznaczający wręczanie łapówki, wsuwa mi dwa palce do kieszeni koszuli. – Trzeba posmarować. Na przykład funkcjonariuszom straży przybrzeżnej. Niech pan sobie wyobrazi drogę z Afryki do Europy i na Filipiny. Trzeba na niej opłacić mnóstwo ludzi. Szmugiel w brudnych majtkach Nie liczyłem, że wykryję związki Garcii z czarnym rynkiem, ale czekało mnie zaskoczenie. – Będzie pan musiał to przemycić do USA. – Jak? – Najlepiej zawinąć w brudne, śmierdzące majtki i polać keczupem – mówi. – Żeby wyglądały na zafajdane i zakrwawione. Tak to się robi. Garcia podaje mi nazwiska ulubionych snycerzy, wytwórców dewocjonaliów z kości. Wszyscy są z Manili. Dodatkowo informuje, u którego można liczyć na dużo kości słoniowej, ostrzega, którego żona będzie próbowała mnie naciągnąć, a który nie dotrzymuje terminów. Dostaję adresy i telefony. Jeśli chcę przemycić figurę, która nie zmieści mi się w walizce, mogę dostać papier z filipińskiego Muzeum Narodowego zaświadczający, że mój wyrób to antyk. Wytwórca może też wydać dokument, że przedmiot wykonany jest z imitacji kości słoniowej lub został wyrzeźbiony, nim zaczął obowiązywać zakaz obrotu tym towarem. Niezależnie od tego, co w końcu kupię, Garcia obiecuje to poświęcić. – Nie jestem taki jak ci stuknięci na punkcie zwierząt księża, którzy nie chcą święcić figur z kości – mówi. Biznes rzeźbienia w kości słoniowej w Manili kontroluje zaledwie kilka rodzin. Niczym termity pracowicie obrabiają tony ciosów. Dwóch z najpoważniejszych kupców ma siedziby w dzielnicy produkcji dewocjonaliów Tayuman. Niemal w każdym warsztacie i sklepie poleconych przez Garcię ktoś zdradzał mi kolejną metodę przeszmuglowania kości do USA. Proponowano pomalowanie wyrobów zmywalną bejcą naśladującą drewno. Inny pomysł polegał na tym, że prócz Jezuska z kości dostałbym kilka identycznych figurek z żywicy, dla niepoznaki. Gdyby mnie skontrolowano, mógłbym kłamać celnikom, że to wszystko żywica. Według jednego z największych handlarzy w Manili głównymi klientami są księża, balikbajowie (Filipińczycy mieszkający za granicą) i geje. Handlarz antyków z Nowego Jorku przyjeżdża tu na zakupy regularnie, podobnie kupiec z Meksyku. Kupują hurtowo krucyfiksy, Madonny i Jezuski, a potem przemycają towar w bagażu. Filipiński rynek kości słoniowej nie jest duży w porównaniu na przykład z chińskim, ale ma wielesetletnią tradycję. A ponadto jest bezczelnie jawny – kolekcjonerzy i handlarze publikują zdjęcia swoich skarbów w serwisach internetowych. Stały Komitet Konwencji Waszyngtońskiej – CITES – jest jedyną światową instytucją, która ma za zadanie pilnować przestrzegania obowiązującego od 1989 r. międzynarodowego zakazu obrotu kością. To CITES miał zapobiec powtórzeniu się rzezi słoni, do jakich doszło w latach 80. XX w., kiedy Afryka utraciła przypuszczalnie połowę pogłowia tych zwierząt, ponad 600 tys. sztuk. Skoro CITES nie widzi filipińskiego handlu, to co jeszcze przeoczył? Słoniowy mnich Rzeźbiarze w kości słoniowej z Phayuha Khiri i Surinu należą do najsłynniejszych w Tajlandii. W centrum miasteczka zamiast symbolicznej fontanny stoi krąg z czterech wielkich ciosów. Miejsce niewiele się różni od Tayumanu – manilskiej dzielnicy dewocjonaliów. Tyle że zamiast krucyfiksów, figurek Madonny i Jezusków znajduję tu posągi mnichów, małe figurki Buddy zawinięte w plastik, bransoletki i inne przedmioty kultu. Klientami miejscowych kupców są głównie mnisi w pomarańczowych szatach. Najważniejszym handlarzem w mieście jest pan Thi. Od razu rzucają mi się w oczy jego naszyjnik z kości słoniowej i klamra do paska w spodniach, także kościana. Pan Thi oprowadza mnie po swoich sklepach i warsztatach. W jednym z nich widzę malowanego Ganeśa, hinduskiego brzuchatego boga z głową słonia. Obok stoi śmiejący się Budda. Dowiaduję się, że mnisi rozdają amulety w zamian za datki. Im większy datek, tym lepszy amulet. Te poświęcone są oczywiście cenniejsze od innych. Kruba Dharmamuni zwany Słoniowym Mnichem, a kiedyś Skorpionim Mnichem (w swej świątyni wystawia naturalnych rozmiarów posąg, który przedstawia jego samego jako skorpiona), chce mnie zabrać na zakupy kości w Surinie. Kiedyś zamieszkiwali go łowcy słoni króla Syjamu, dziś są tu głównie kornacy, poganiacze. Żyją wspomnieniem dawnej świetności, na zasiłkach, dorabiając dzięki sztuczkom, których wyuczyli swoich podopiecznych. Słonie kopią więc piłkę czy machają pędzlem trzymanym w trąbie. Wejście do parku dla turystów w Surinie obstawione jest przez handlarzy. W ofercie mają pierścionki, bransoletki i talizmany, wszystko z kości słoniowej. – Kość słoniowa przepędza złe duchy – wyjaśnia mi Słoniowy Mnich. Ma na sobie brązowe szaty i nieustannie żuje betel, wypluwając czerwone grudy. On też nosi naszyjnik ze 108 paciorków reprezentujących ludzkie namiętności, a także wisiorek w kształcie głowy słonia. Zwierzę to jest symbolem Tajlandii i cieszy się wśród buddystów szacunkiem. Według legendy biały słoń o sześciu ciosach stał po prawicy królowej Mai w nocy, gdy poczęła Siddharthę Gautamę (Buddę). Słoniowy Mnich wierzy, że w poprzednim życiu był właśnie słoniem. Opowiada, że ma 100 tys. wyznawców na całym świecie, choć podczas mojej wizyty do jego świątyni zajrzało ledwie parę osób. Klękają przed nim z ofiarami, w zamian dostając amulet. Siła trupiego amuletu Te ostatnie nosi wielu Tajów, często po kilkanaście. Wierzą, że przynoszą im szczęście, chronią przed złem i czarami. Targ amuletów w Bangkoku jest ogromny. Niezliczone rzesze handlarzy wystawiają dziesiątki tysięcy talizmanów wykonanych z różnych materiałów: metalu, prasowanego proszku, kości – w tym kości słoniowej. Amulet wisi na lusterku wstecznym w każdej tajlandzkiej taksówce. Były premier Tajlandii Thaksin Shinawatra twierdzi, że to amulet ocalił mu życie podczas próby zamachu. Armia rozdaje amulety żołnierzom na pograniczu, by chroniły ich przed czarną magią ze strony Kambodży. Większość dochodów Słoniowego Mnicha pochodzi z amuletów. Wśród nich są wizerunki własne oraz Buddy, zatopione w plastiku kawałki kości czaszki zmarłych kobiet w ciąży, oczyszczony olej trupi, ziemia z siedmiu cmentarzy, sierść tygrysa, skóra słonia i rzeźby z kości słoniowej. Biznes kręci się na tyle dobrze, że mnich buduje nową świątynię, Wat Suanpah. Wzoruje się na popularnych w Tajlandii parkach tygrysów, obiektach będących – jak twierdzą ich przeciwnicy – przykrywką dla nielegalnego handlu tygrysami. Słoniowy Mnich też ma wrogów, zwłaszcza po niedawnym demaskatorskim programie telewizyjnym, w którym ujawniono, że dla skóry i kości zagłodził zwierzę na śmierć. Mnie wyjaśnia, że słoń zdechł ze starości, a on tylko urządził mu pogrzeb. – W Surinie i tak bez trudu można kupić tyle kości słoniowej i skóry, ile dusza zapragnie – tłumaczy. Przed krytycznym programem telewizyjnym wyciągał ze swoich sklepów (w tym internetowego) i wyjazdów zagranicznych około miliona bahtów (32 tys. dolarów) miesięcznie. Teraz zarobki spadły do około 300 tys. bahtów na miesiąc. Ale – jak twierdzi – wystarczą trzy dni w Malezji czy Singapurze, by sprzedał wyznawcom towar za milion. Furteczki, furtki i bramy W Tajlandii żyje niewielka populacja słoni indyjskich, a kości nie wolno eksportować już od dawna. Na rynku wewnętrznym reguły nie są jednak tak ściśle przestrzegane. Kornacy mogą odcinać i sprzedawać czubki ciosów żywych udomowionych słoni, a także całe ciosy zwierząt, które padły z przyczyn naturalnych. Przemytnicy od lat korzystają z tych luk – szmuglują kość słoniową z Afryki i mieszają ją z azjatycką. Działacze na rzecz ochrony słoni nazywają to działanie „tajlandzką furtką”. Ale istnieje jeszcze większa furtka, praktycznie nie do zamknięcia. Afrykańską kością słoniową, która znalazła się w danym państwie przed 1989 r., można obracać na rynku wewnętrznym. Dlatego każdy przyłapany z towarem broni się tą samą śpiewką: „Moja kość słoniowa pochodzi z czasów sprzed zakazu”. Tajlandia, podobnie jak Filipiny, ma jeszcze cechę, którą cenią sobie przemytnicy – jest skorumpowana. Z magazynu tajlandzkiej służby celnej zniknęła ostatnio tona skonfiskowanej kości. Na Filipinach w 2006 r. wydział ochrony przyrody oskarżył kilku wyższych funkcjonariuszy celnych o „zgubienie” kilku ton przechwyconej kości słoniowej. Skarcona służba celna przekazała kolejny skonfiskowany transport wydziałowi ochrony przyrody. Wkrótce okazało się, że w jego magazynach stosy ciosów słoniowych podmieniono na plastikowe imitacje. Jom, ulubiony snycerz Słoniowego Mnicha, mieszka przy nieutwardzonej drodze na zapadłej wsi. Coś, co z daleka wyglądało na stragany z zieleniną przed jego domem, okazuje się gablotami pełnymi filigranowych figurek Buddy naklejkę z twarzą Słoniowego Mnicha. Większość kości jest krajowa. – A ta jest z Afryki – Słoniowy Mnich pokazuje mi przedmiot bielszy od innych. – Gdybym przyniósł panu afrykańską kość słoniową – pytam Joma – wyrzeźbiłby mi pan coś? – Dai – potwierdza. Stąd do przemytu już niedługa droga. Słoniowy Mnich tłumaczy mi, jak miałbym pociąć kość, by zmieściła się w walizce. Pokazuje, jakiej długości mają być kawałki. Tak właśnie działają jego wyznawcy. Gdy wyląduję w Bangkoku, jego asystent odbierze mnie z lotniska i zawiezie do niego. Ma swoich wyznawców w urzędzie celnym, ale gdyby coś poszło nie tak, mam powiedzieć, że wiozę kość do świątyni. Wychodzi na to, że religia stanowi okoliczność uniewinniającą. Bo przecież chodzi o wiarę, a wiara wymaga wyłączenia podejrzliwości. Kość słoniowa sprowadzana do celów religijnych nie powinna być traktowana jak ta przeznaczona np. na figurki szachowe. Kość dla bogów – to kolejna furtka. Chiński boom słoniom nie służy Dźwięki i zapachy wewnątrz pekińskiej Fabryki Rzeźb z Kości Słoniowej przypominają gabinet dentystyczny. Hałas elektrycznych wierteł drążących w ciosach słoni wibruje w powietrzu. Pył kości słoniowej zalega wszędzie, a mnie zgrzyta w zębach, gdy chodzę wśród ludzi pochylonych nad robotą. Ich praca to niezliczone powtórzenia motywów religijnych widocznych w całych Chinach: Fu, Lu i Shou, trójca bóstw szczęścia, bogactwa i długiego życia; śmiejący się Budda; bogini Kuan-yin, podobna do Madonny patronka miłosierdzia i płodności, przedstawiana niekiedy z synkiem na rękach, popularna w Chinach polityki jednego dziecka. Kość słoniowa jest zawsze blisko religii. – Chińczycy wierzą w idee reprezentowane przez te figurki – wyjaśnia mi szef zakładów Daxin w Kantonie. W czasie gdy wprowadzano zakaz międzynarodowego handlu kością słoniową, 80 proc. jej światowych zasobów konsumowały Ameryka, Europa i Japonia. Dzisiaj w śródmieściu Pekinu drzwi w drzwi z salonami Maserati, Bentleya i Ferrari stoją butiki Gucciego i Prady. A tuż obok wznosi się pekiński dom rzemiosła – Beijing Arts and Crafts Emporium – gdzie w automacie na pierwszym piętrze można kupić sztabki czystego złota. Wjeżdżam windą, mijam galerie z jadeitem i jedwabiami, wreszcie trafiam do głównego salonu kości słoniowej. Jeden z pierwszych artykułów, jaki zwraca moją uwagę, to wyrzeźbiona bogini Kuan-yin. Na etykietce z ceną widzę tyle zer, że muszę poprosić o pomoc w jej odczytaniu: 1 360 000,00 (ok. 215 tys. dolarów). Chiny są głównym światowym winowajcą przemytu kości słoniowej. Po raz pierwszy od pokoleń rzesze Chińczyków mogą myśleć o zamożnej przyszłości, stać ich też, by nawiązać do swej przebogatej tradycji. Jedną z pierwszych rzeczy, jaka wielu przychodzi do głowy, jest religia. – Nie myślimy tylko o pieniądzach – obrusza się Xue Ping, gdy rozmawiamy przy herbacie w jego galerii sztuki buddyjskiej w pekińskim Grand Hotelu. Mój rozmówca, będąc dyrektorem w branży reklamowej, odbył w 2007 r. pielgrzymkę śladami Buddy po Indiach i Nepalu. W jej trakcie doznał wizji: Budda wezwał go, by czynił w życiu dobro. Wrócił więc do domu i w 2009 r. założył firmę Da Cheng Bai Yi (co oznacza „przekazywanie wielkiego dziedzictwa”) mającą na celu wspieranie największych mistrzów pięciu tradycyjnych chińskich rzemiosł artystycznych: wytwarzania laki, rzeźbienia w niej, wytwarzania porcelany, tworzenia tank oraz rzeźbienia w kości słoniowej. Xue odszukał 62-letniego Li Chunke, jednego z 12 największych mistrzów snycerskich Chin. Wybudował warsztat w pekińskiej dzielnicy artystycznej, wynajął mu mieszkanie i otworzył wspaniałą nową galerię. Eksponaty nie są na sprzedaż. Xue jest jedynym nabywcą dzieł Li. – Słoń jest najlepszym przyjacielem człowieka – mówi Li. – Gdy umiera, chce zostawić coś człowiekowi, spełnić dobry uczynek, który sprawi, że w następnym wcieleniu będzie miał dobre życie. Li rzeźbi w kości słoniowej, aby uczcić ten dar słonia. Jako buddyści Li i Xue brzydzą się zabijaniem. Kość, której używają, pochodzi z legalnego, państwowego źródła, musi być pozyskiwana od słoni, które zmarły naturalną śmiercią. Kość na plecy Tak jak filipińscy księża święcą figurki z kości słoniowej, tak buddyjscy mnisi odprawiają obrzęd kai guang, otwarcie światła, który konsekruje przedmioty kultu. – Chcąc okazać szacunek Buddzie, musimy używać cennego materiału, zaś kość słoniowa jest bardzo cenna. A jeśli nie kość słoniowa to złoto – wyjaśnia mi Xue. Mniej więcej to samo słyszałem od katolików z Filipin – kość słoniowa jako oznaka szacunku dla Boga. W każdym sklepie i warsztacie, które odwiedziłem w Chinach, znaczną część wyrobów stanowiły obiekty kultu. Wśród nabywców jest wielu wojskowych, którzy w Chinach są szczodrze opłacani; w dobrym tonie jest wręczanie prezentów z kości słoniowej dowódcom. Biznesmeni podobnie honorują swoich kontrahentów i urzędników państwowych, chcąc zyskać ich przychylność. – Nazywamy to robieniem sobie pleców – wyjaśnia mi przedstawiciel Chińskiego Związku Rzemiosła Artystycznego CACA. Kość słoniowa pełni funkcję podobną do naszej butelki koniaku, czyniąc jednak dobro zarówno odbiorcy, jak i dawcy. W sklepie z wyrobami z kości w Kantonie poznaję Gary’ego Zenga, który pokazuje mi na iPhonie zdjęcie 26-warstwowej kuli z kości słoniowej, nieprawdopodobnie misternej roboty. 42-letni biznesmen właśnie kupił w fabryce Danin dwie takie kule, jedną dla siebie, a drugą dla kolegi. Przyszedł do sklepu, by sprawdzić, czy nie przepłacił. Jego zakup ma być wyeksponowany na honorowym miejscu w nowym domu, który Zeng właśnie buduje. Kula będzie strzegła domu przed złymi duchami. W tej chwili jednak jest tylko bardzo drogą zabawką – kosztowała 50 tys. dolarów. Pytam Zenga, w jakim celu młodzi przedsiębiorcy kupują wyroby z kości słoniowej. – Wartość i piękno – odpowiada. – A myśli pan o słoniu? – pytam. – Absolutnie nie. Japońskim Śladem W 1989 r., po 10 latach eksterminacji w tempie jeden słoń na 10 minut, prezydent USA George Bush wydał jednostronny zakaz importu kości słoniowej, Kenia spaliła swój 13-tonowy zapas surowca, a CITES ogłosił światowy zakaz obrotu kością słoniową od 1990 r. Nie wszystkie kraje jednak zgodziły się uczestniczyć w tej akcji. Zimbabwe, Botswana, Namibia, Zambia i Malawi zgłosiły „zastrzeżenia”, powołując się na fakt, że ich populacje słoni są w na tyle dobrej kondycji, że odstrzał do celów komercyjnych im nie zagrozi. W 1997 CITES zwołał swoje posiedzenie w Harare w Zimbabwe. Prezydent kraju Robert Mugabe wygłosił wtedy mowę, w której skarżył się, że słonie zajmują dużo miejsca i wypijają mnóstwo wody. I że za przestrzeń, wodę i to, co zjadają, muszą zapłacić kością. Zimbabwe, Botswana i Namibia zaproponowały CITES układ: będą przestrzegać zakazu handlu kością pod warunkiem, że zezwoli się im na eksport ciosów pobranych od słoni z odstrzału selektywnego lub od tych, które padły z przyczyn naturalnych. CITES poszedł na kompromis i wyraził zgodę na jednorazowy, „eksperymentalny” eksport kości słoniowej z tych trzech krajów do jedynego odbiorcy – Japonii. W 1999 Japonia zakupiła 50 ton kości słoniowej za 5 mln dolarów. Niemal natychmiast zgłosiła zapotrzebowanie na większą ilość, a za chwilę prawa do legalnego zakupu kości słoniowej zaczęły domagać się Chiny. Jeśli zatem kenijski prezydent Daniel Moi jest ojcem zakazu handlu międzynarodowego kością słoniową, to Robert Mugabe z Zimbabwe jest ojcem pierwszego wyłomu w tym zakazie. W raporcie z 2002 r. władze Chin ostrzegły CITES, że główną przyczyną ich problemów z przemytem kości słoniowej jest właśnie eksperyment japoński: Wielu Chińczyków opacznie zrozumiało tę decyzję i uznało, że międzynarodowy handel kością słoniową jest na powrót dozwolony. Po prostu konsumenci uznali, że kupowanie kości słoniowej jest w porządku. W lipcu 2008 r. stały komitet CITES przychylił się do wniosku Chin o zakup kości słoniowej. Decyzję poparły Traffic (organizacja pozarządowa śledząca międzynarodowy obrót dzikimi zwierzętami) i WWF. Zgodziły się też państwa uczestniczące w konwencji i jesienią 2008 r. w Botswanie, Namibii, RPA i Zimbabwe odbyły się aukcje, na których kupcy z Chin i Japonii nabyli w sumie 115 ton kości słoniowej. – Dane potwierdzają brak korelacji między decyzją podjętą przez CITES a poziomem nielegalnego handlu – oświadczył Willem Wijnstekers, ówczesny sekretarz generalny CITES, podając szacunki na podstawie osobliwie interpretowanych statystyk konfiskat. W ten sposób chciał uzasadnić zaskakującą zgodę na kolejne transakcje. Ale Japonia to niewielki kraj wyspiarski, gdzie kości słoniowej używa się praktycznie tylko w jednym celu: do wytwarzania tradycyjnych osobistych pieczątek zwanych hanko. Chiny natomiast graniczą z 14 państwami; mają długą linię brzegową, żywiołowo rozwijającą się gospodarkę, 10 razy więcej ludności, osobne władze w Hongkongu, gdzie kość słoniowa jest uwielbiana, wielkie inwestycje w Afryce i tysiące zastosowań dla kości słoniowej – od rzeźb po obudowy telefonów komórkowych. Gdy Japonia kupowała kość słoniową, Chiny twierdziły, że wzrosły u nich problemy z przemytem. Teraz same Chiny weszły do biznesu. CITES tymczasem zapewnił świat, że nie ma się czym martwić. W sieci sprzecznych interesów Meng Xianlin jest dyrektorem generalnym chińskiego komitetu CITES. W 2008 r. brał udział w aukcjach kości słoniowej na południu Afryki. Rozmawiając z nim, dowiaduję się, że afrykańskie aukcje były ustawione. Grupa japońskich kupców w drodze do Afryki zajrzała do Pekinu, gdzie złożyła strategiczną propozycję. Ponieważ w Japonii potrzeba głównie wysokiej jakości niedużych kłów na hanko, a Chińczycy wolą całe ciosy na duże rzeźby lub małe kawałki na bibeloty, Japończycy zaproponowali, by przedstawiciele obu krajów licytowali oddzielnie różne rodzaje kości słoniowej i nie podbijali sobie nawzajem cen. Kość poszła tak tanio, powiedział mi Meng, że urzędniczka namibijska, która prowadziła pierwszą aukcję, jeździła później za azjatyckimi delegacjami, chcąc znaleźć dowody zmowy. Mimo to CITES przedstawił aukcje jako sukces. Uzyskano 15,5 mln dolarów, z czego większość miała pójść na afrykańskie programy ochrony słoni. Chociaż niska cena, 149 dol. za kilogram kości, pozwalała sądzić, że Afrykanie mniej wydadzą na ochronę przyrody, oznaczała też – według CITES – że Chińczycy zapobiegną przemytowi, zalewając rynek wewnętrzny tanią, legalną kością słoniową. To sprawi, że nielegalny handel przestanie się opłacać. Jak powiedział Agencji Reutera Willem Wijnstekers z CITES, niska cena ogranicza kłusownictwo. Tymczasem chiński rząd zrobił coś, czego się nikt nie spodziewał. Opracował 10-letni plan ograniczania podaży i zamierza wypuszczać na rynek wewnętrzny tylko mniej więcej pięć ton kości słoniowej rocznie. Ale władze chińskie wcale nie podcinają w ten sposób czarnego rynku. Przeciwnie, używają monopolu państwowego, aby więcej zedrzeć z nabywców. Jeśli przyjąć założenie CITES, że niskie ceny i duże ilości towaru wypychają z rynku przemytników, to narzucone przez Chiny wysokie ceny i ograniczenie podaży tylko zachęcą szmuglerów. I rzeczywiście, zgoda na zakup kości słoniowej przez Chiny pobudziła przemyt – potwierdzają to niezależne międzynarodowe organizacje obserwujące rynek. A ceny dalej rosną. Według Feng You Mina, dyrektora handlowego zakładów w Daxin, cena surowej kości w kraju jest 20-krotnie wyższa od zapłaconej w Afryce. Mleko się rozlało. Kość słoniowa, która w 2008 r. trafiła legalnie na rynek, już zawsze będzie mogła stanowić przykrywkę dla szmuglu. Chiny, ubiegając się o zezwolenie, ustanowiły wiele zabezpieczeń. Jedno z nich polega na tym, że każdemu wyrobowi większemu niż drobiazg musi towarzyszyć metryczka z identyfikacyjną fotografią. Ale na maleńkich fotografiach przedmioty o podobnych religijnych czy tradycyjnych motywach wyglądają identycznie. Według najnowszego raportu Międzynarodowego Funduszu na rzecz Zwierząt (IFAW ) chińscy handlarze wyrobami z kości słoniowej sprzedają rzeźby klientom, ale zdjęcia identyfikacyjne zatrzymują. Potem służą one do legalizacji wyrobów z przemyconego surowca. Same zdjęcia stały się przedmiotem obrotu na rynku wtórnym. Chiński system metryczek nadaje więc pozór legalności wyrobom nielegalnym. To gorsze niż brak systemu. Tuż przed konferencją na temat słoni na spotkaniu CITES w sierpniu 2011 r. Chiny doprowadziły do wydalenia wszystkich organizacji pozarządowych zainteresowanych tematyką. To akt bez precedensu. Jak wytłumaczył mi Meng Xianlin, szef chińskiego CITES, przyczyną wydalenia był raport małej, ale wpływowej organizacji z Londynu – Environmental Investigation Agency (EIA ). Stwierdziła ona, że chiński system nadzoru nad handlem kością słoniową to fikcja, 90 proc. surowca na rynku chińskim to kość szmuglowana, zaś aukcje z 2008 r. doprowadziły do odrodzenia nielegalnego handlu. Tymczasem CITES pozwolił sobie na zdumiewające wyznanie: Stały komitet nadal stara się zrozumieć wiele aspektów nielegalnego obrotu kością słoniową. Słoń a sprawa CITES Meng śmiał się, gdy dolewałem mu piwa. Mówił, że gdy afrykańska kość słoniowa docierała do Chin, z transportu wydobywały się dziwne dźwięki. Dopiero po jakimś czasie udało się wyjaśnić, co to jest. Otóż na aukcjach najlepiej wyglądała kość z RPA , bo była najbielsza. Ale teraz niektóre ciosy po prostu pękały. – Było słychać, jak trzeszczą – ciągnął Meng. Według niego sprzedawcy z Afryki Południowej, chcąc uzyskać dobrą cenę, wybielili kość chemicznie, w efekcie czego przesuszone ciosy pękały. Cenniejsza od białej kości z sawannowego podgatunku słonia afrykańskiego jest żółta mniejszego afrykańskiego słonia leśnego. – Ta jest najlepsza – Feng z zakładów w Daxin pokazuje mi kawałek takiego ciosu. Wyroby z kości słoniowej słoni leśnych sprzedają się na pniu, klienci zapisują się na nie z wyprzedzeniem. Kłopot jest tylko taki, że słonie leśne nie występują w krajach, w których Chiny mogą legalnie kupić kość. Żyją za to w środkowej i zachodniej Afryce, np. w Kamerunie, gdzie w tym roku doszło do ataku muzułmańskich kłusowników. W marcu odbędzie się kolejne posiedzenie CI TES , na którym omawiana będzie kwestia handlu kością. Jaką przyszłość przyniesie ono afrykańskim słoniom?
Z Tomaszem Morawskim, konsulem honorowym RP w Ekwadorze rozmawia Paulina Szczucińska
Wyrok: 8–14 lat. W ekwadorskich więzieniach każdy osadzony ma broń: pistolety, maczety, noże. W nocy strażnicy w obawie o życie nie wchodzą do budynku. Wydostać się z tego piekła nie jest łatwo, sądy są opieszałe i trzeba walczyć z przerośniętą biurokracją. Tomasz Morawski prowadzi działalność, która może wydać się kontrowersyjna. Pomógł ponad 20 oskarżonym o przemyt kokainy Polakom zamkniętym w ekwadorskich więzieniach. Własny czas i pieniądze poświęca „mułom”, zagubionym młodym ludziom z polskich miasteczek, którzy zrobiliby wszystko za obietnicę podróży spod budki z piwem na piaszczyste plaże Ameryki Południowej. Zwerbowani przez mafię i nie do końca świadomi zagrożenia mają wykonać tylko jedno polecenie: przed wejściem do samolotu połknąć kilkadziesiąt plastikowych, wypełnionych kokainą woreczków wielkości dużych winogron. NGT: Nigdy nie miał Pan wątpliwości? Tomasz Morawski: Setki razy miałem. Jednak ja pomagam durniom, a nie bandytom. Bandyci powinni siedzieć. A jeśli biedny chłopak z małego miasteczka ulega pokusie łatwego zarobienia 3–4 tys. dolarów i z głupoty szuka przygody? Jak mu nie pomóc? NGT: Kiedy wątpliwości znikają? TM: Gdy spędzam z kimś więcej czasu i go poznaję, traci anonimowość. Pod więziennym numerem odkrywam człowieka. Każdy po paru takich wizytach zaczyna pomagać. NGT: Nie każdemu się chce. TM: Mnie też się nie chce. Ale potem myślę, że byłbym świnią, gdybym nie poszedł i nie pomógł. NGT: Jest Pan znany, może Panu łatwiej. TM: To przez przypadek. Nasza akcja zbiegła się w czasie z programem Cela Edwarda Miszczaka w TVN. Współpraca z polskimi MSZ i policją zawsze układała się bardzo dobrze – wykładają ogromne pieniądze na deportację zawsze, kiedy ich o to poproszę. Jednak najlepiej pomaga się, gdy nie towarzyszy temu kamera. Filmowanie zabija bezinteresowność. Znam wielu ludzi, którzy poświęcają więźniom mnóstwo czasu, a świat o nich nie słyszał. Bezimienne pomaganie budzi bardzo pozytywne uczucia. NGT: Ale rozpoznawalność chyba nie przeszkadza? TM: Jest mi łatwiej, bo więcej mogę osiągnąć, widoczne efekty pracy dają mi poczucie, że wysiłki nie idą na marne. To oczywiście przynosi zadowolenie – jak każdy mam ego i lubię być głaskany po główce. Wtedy wyraźnie czuję, że brak anonimowości się opłaca. NGT: Pan się lubi z kamerą? TM: Właśnie planujemy paradokumentalny film fabularny o ekwadorskim więzieniu, reżyserować go będzie Krystian Lupa. Obsada jest bardzo dziwna. Na ekranie pojawi się tylko jeden aktor. Przed kamerą wystąpią ekwadorscy więźniowie, którzy będą grali siebie w swoim świecie. Spodziewam się mocnych wrażeń. W kwietniu rozpocznie się wstępna prezentacja projektu, produkcja rusza w przyszłym roku. NGT: Czy taki film coś zmieni? TM: Już zmienił. Gdy władze Ekwadoru się dowiedziały, że będziemy kręcić film, w tamtejszych więzieniach natychmiast poprawiły się warunki życia. Pojawiły się na przykład materace dla osadzonych – do tej pory dobro luksusowe, o które trzeba było walczyć. NGT: Na co dzień styka się Pan ze światem przestępczym. Były jakieś groźby? TM: Tak. Mam obstawę policji przed domem i konsulatem. Ale się nie boję. Płotki nie strzelą mi w głowę, bo noszę im jedzenie do więzienia. Duzi też mi w głowę nie strzelą, bo po prostu im mówię: nie chcę was tu widzieć, macie stąd wyjechać i nie pokazywać mi się na oczy. W Ekwadorze prestiż urzędnika, konsula jest dużo większy niż w Polsce. NGT: Kim jest Konsul Honorowy RP? TM: To jest człowiek, który na obczyźnie postanawia służyć obywatelom Polski. Konsul honorowy nie bierze wynagrodzenia. Pomoc finansuję z własnej kieszeni. Przekazuję więźniom pieniądze na życie, kupuję paczki, załatwiam dla nich różne sprawy. Oczywiście jest to dla mnie spory wysiłek finansowy. Ale brak mocodawcy daje mi też wolność – mogę według uznania dysponować swoimi dochodami i czasem. Przed konsulem honorowym nie ma kariery ambasadora, o którą musiałby zabiegać. Jednak do tego stanowiska też bywa ostra konkurencja. NGT: Dlaczego? TM: Można je wykorzystywać na różne sposoby. Dla niektórych takie stanowisko jest metodą na zbijanie kokosów. Pieniądze zdobywa się, biorąc prowizje z pośrednictwa w handlu, na wprowadzaniu produktów promujących na przykład przemysł ojczysty. Branże mogą być różne, jednak ja bym się w handel bronią nie mieszał, bo to śliski biznes jest. Jednak nadal uważam, że główną rolą konsula honorowego jest praca społeczna. NGT: To skąd czerpie Pan pieniądze na działalność charytatywną w więzieniach? TM: Jestem inżynierem naftowym, mam dobrze prosperującą firmę, prowadzę inspekcje ropociągów i właśnie cieszę się na rozpoczęcie współpracy z polskimi firmami z tej branży. NGT: Przemysł naftowy w środku dżungli? A ekologia? TM: Ależ ja działam ekologicznie. Pilnuję, żeby rurociągi były szczelne i ropa nie zalała tej różnorodności małp i papug. NGT: Prowadzi Pan bogate życie... TM: Rzeczywiście dużo ciekawych osób się przez nie przewinęło. Ale nigdy nic nie działo się bez powodu, wszystko miało polski akcent. Na przykład Meg Ryan i Russella Crowe’a poznałem, gdy w Ekwadorze kręcili Dowód życia (Proof of life, 2000), do którego zdjęcia robił Sławomir Idziak. Chwała Bogu, że mam kontakt z tyloma ludźmi, przynajmniej się człowiek nie nudzi. Teraz kręcimy u mnie w domu film o misjonarzach-wolontariuszach opiekujących się 200 dziećmi adoptowanymi na odległość (gdy przybrani rodzice przysyłają pieniądze na wychowanie maluchów). Z kolei w konsulacie pomaga mi Kubańczyk. Opowiada niezwykłe rzeczy o skutkach rewolucji, która dała efekty całkowicie odwrotne do zamierzonych. Na Kubie młodych ludzie opanowała mania posiadania przedmiotów, stali się bezmyślnymi konsumpcjonistami. NGT: To dwa różne światy. TM: Tak. Tu wolontariusze z różnych stron kapitalistycznego świata podcierają tyłki biednym indiańskim dzieciom, a tam Kubańczyk z socjalistycznej wyspy walczy o nowe reeboki. Do czego doprowadziła ta rewolucja? NGT: Część roku spędza Pan w Ekwadorze, a część w Polsce. Czym się Pan zajmuje tutaj? TM: Spotykam się z wieloma ludźmi, organizuję wymiany młodzieży między uczelniami i współpracę miast moich krajów. Mam też syna, który studiuje w Polsce. NGT: Dlaczego wybrał Pan Ekwador? TM: W latach 70., gdy studiowałem na AGH, mój fiński kolega z uczelni zaproponował wyjazd do Ekwadoru. Gdyby był z USA, władze na pewno nie dałyby mi paszportu. Lecz on był z Finlandii, a wtedy nasz rząd zabiegał o względy tego półsocjalizującego kraju – chodziło o zdobycie kontraktu na sprzedaż węgla Finom. Jako że kolega był właśnie specjalistą od kupowania węgla, władze nie chciały psuć sobie wizerunku i przychylnie spojrzały na wystawione mi zaproszenie. Popłynąłem statkiem handlowym, bo nie miałem pieniędzy na bilet lotniczy. Po kilku miesiącach dowiedziałem się, że wyrzucili mnie z uczelni. NGT: I trafił Pan do dżungli. TM: Dżungla mnie zafascynowała. Mówiłem w pięciu językach, więc zatrudniono mnie jako przewodnika. A ja o dżungli nie miałem bladego pojęcia! Jednak za nic nie chciałem się do tego przyznać i opowiadałem ludziom zmyślone, mrożące krew w żyłach historie o nieistniejących zwierzętach. Wszyscy mi wierzyli. Metoda jest prosta – trzeba ludzi przestraszyć, wtedy uwierzą we wszystko. NGT: Znając tę zasadę, łatwiej Panu uwierzyć w niewinność przemytników-durniów? TM: Tak. Ale to zabieg w naszym świecie stosowany powszechnie. Poza tym ludzie kochają kogoś, kto najpierw ich dobrze przestraszy, a potem uratuje. Dlatego dzieci tak uwielbiają spadające windy w Disney Worldzie. NGT: A teraz jest Pan wybawcą? TM: Staram się pomóc tam, gdzie można, ale wybawca – to zdecydowanie fałszywy obraz. Ludzie sobie pomagają, inaczej by nie przeżyli tu na emigracji, z dala od rodzin i bliskich. W Quito jest 80–90 Polaków, wszyscy się znamy, żyjemy w symbiozie. Jeździmy na grzyby, staramy się zachować polską tradycję.