Kawałek soczystej wołowiny bez zabijania zwierząt. Nowa metoda drastycznie obniża koszty „mięsa z probówki”
Wyhodowanie w laboratorium soczystego, prawdziwego steka bez wyrządzania krzywdy zwierzętom to marzenie nie tylko obrońców praw zwierząt, ale i troszczących się o planetę ekologów. Choć technologia ta istnieje od lat, na drodze do masowej produkcji stały astronomiczne koszty. Teraz badacze dokonali jednak znaczącego przełomu, obniżając cenę laboratoryjnej wołowiny aż dziesięciokrotnie. Kluczem okazało się środowisko zbudowane na bazie roślinnego rusztowania. Czy czekają nas zmiany w żywieniu?
Wydawałoby się, że rolnictwo komórkowe – etyczna i przyjazna dla środowiska alternatywa dla tradycyjnego chowu – szybko podbije nasze supermarkety. Niestety, inżynieria tkankowa to wciąż niezwykle kosztowny proces. Badanie opublikowane na łamach czasopisma „Current Research in Food Science” sugeruje, że główną barierę finansową można wreszcie przeskoczyć. Pozostanie więc walka – być może nawet trudniejsza – z naszymi przyzwyczajeniami. Mięso z probówki – jak to działa? Tradycyjna hodowla zwierząt (w szczególności bydła) to ogromne obciążenie dla naszej planety. Według danych FAO odpowiada ona za około 14,5% globalnych emisji gazów cieplarnianych, pochłaniając jednocześnie gigantyczne zasoby wody pitnej i gruntów. Produkcja w bioreaktorach polega na pobraniu od żywego zwierzęcia mikroskopijnej próbki tkanki (to bezbolesna dla zwierzęcia biopsja) i stymulowaniu komórek do podziału. W teorii, z próbki wielkości ziarnka pieprzu można wyhodować całe tony pełnowartościowego, bezpiecznego mięsa. I to wolnego od antybiotyków. Kosztowny problem z pożywką Do tej pory największą zmorą laboratoriów pracujących nad mięsem z probówki były same pożywki. Aby bydlęce komórki macierzyste chciały się swobodnie namnażać i przekształcać w pełnoprawną tkankę, potrzebują precyzyjnych białek, czyli tzw. czynników wzrostu. Substancje te, nieustannie rozpuszczane w ogromnych ilościach płynów hodowlanych, odpowiadają za ponad 95% wszystkich kosztów laboratoryjnej produkcji. Naukowcy z Hebrew University of Jerusalem wpadli na genialny w swojej prostocie pomysł. Zamiast ciągle wzbogacać płynną pożywkę drogocennymi czynnikami wzrostu, postanowili wbudować te kluczowe białka bezpośrednio w strukturę, na której rośnie mięso. Pozwoliło to na błyskawiczne zmniejszenie ilości preparatów o dziesięciokrotnie, przy jednoczesnym zachowaniu idealnego tempa wzrostu. To celulozowe domy dla komórek Jak to konkretnie działa? Sercem tego systemu jest porowate, celulozowe rusztowanie. Badacze stworzyli w pełni roślinną strukturę utkaną z równoległych mikrotuneli. Taka „gąbka” znakomicie naśladuje naturalną macierz zewnątrzkomórkową (ECM) tkanki mięśniowej zwierząt. Rozsiane na tym rusztowaniu mezenchymalne komórki macierzyste krów rozwijały się modelowo. Wykazywały znakomitą przyczepność i rosły wzdłuż celulozowych włókien, tworząc uporządkowaną przestrzennie tkankę. W trakcie wielotygodniowej hodowli komórki z powodzeniem wykształciły odpowiednie białka mięśniowe oraz tłuszcze. Biologiczne dojrzewanie radykalnie zwiększyło sztywność struktury, upodabniając jej opór na ściskanie do parametrów tradycyjnej, surowej polędwicy. Najważniejsze – czy takie mięso smakuje? Kulinarny test patelni Ostateczny egzamin odbył się w kuchni. Izraelscy badacze usmażyli wyhodowaną wołowinę w wysokiej temperaturze. Tkanka zachowała doskonałą stabilność, a na jej powierzchni zaszła klasyczna reakcja Maillarda – chemiczny proces brązowienia, który odpowiada za charakterystyczny smak i aromat pieczonego mięsa. Testy mechaniczne przeprowadzone po obróbce termicznej bezdyskusyjnie potwierdziły, że włóknista tekstura steka z probówki jest uderzająco podobna do naturalnej wołowiny. – Nasze wyniki pokazują, że możemy radykalnie zmienić ekonomię rolnictwa komórkowego, nie pogarszając przy tym jakości samej tkanki – podkreśla autorka badania, dr Sharon Schlesinger. Przytwierdzenie czynników wzrostu do rusztowania daje komórkom natychmiastowy dostęp do sygnałów rozwojowych, co niemal całkowicie eliminuje straty surowców. Kolejnym celem inżynierów będzie dostosowanie systemu do pożywek całkowicie wolnych od surowicy i przystosowanie produkcji do masowych standardów komercyjnych. Drastyczna obniżka kosztów sprawia, że już niedługo na naszych sklepowych półkach powinniśmy zobaczyć „mięso z próbówki”. Tylko jak na nie zareagujemy? Źródło: Current Research in Food Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zaanse Schans to żywe muzeum przemysłu, które zachwyca autentycznością
Wielu osobom Holandia kojarzy się przede wszystkim z wiatrakami, drewnianą architekturą i kanałami. To wyobrażenie znajduje swoje najbardziej autentyczne odzwierciedlenie w Zaanse Schans. Mowa o ikonicznym pomniku niderlandzkiej myśli inżynieryjnej i jednym z pierwszych obszarów uprzemysłowionych w Europie. Czym zachwyca to wyjątkowe miejsce? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Miejsce o wyjątkowej autentyczności Kolebka innowacji Wiatraki w Zaanse Schans Inne atrakcje Zaanse Schans Większość skansenów to po prostu statyczne ekspozycje przeszłości. Na ich tle Zaanse Schans prezentuje się wyjątkowo. Mówimy tu bowiem o unikatowym osiedlu muzealnym, które wciąż pozostaje zamieszkane, a życie toczy się tam swoim własnym wyjątkowym rytmem. Miejsce o wyjątkowej autentyczności Zaanse Schans znajduje się na wschodnim brzegu rzeki Zaan, w obrębie gminy Zaanstad. W kontekście geograficznym obszar ten jest integralną częścią nizinnego krajobrazu polderowego, który przez wieki był kształtowany przez systemy melioracyjne i walkę z napierającymi wodami Morza Północnego. Lokalizacja ta, oddalona o zaledwie kilkanaście kilometrów na północ od Amsterdamu, czyniła z regionu Zaan bezpośrednie zaplecze gospodarcze głównego ośrodka handlowego regionu, co miało kluczowe znaczenie dla rozwoju handlu i transportu wodnego. Administracyjnie Zaanse Schans przynależy do miasta Zaandam, granicząc z urokliwą miejscowością Zaandijk. Należy podkreślić, że w przeciwieństwie do typowych parków tematycznych to urokliwe miejsce pozostaje integralną częścią tkanki miejskiej. Mieszkańcy tego obszaru prowadzą normalne życie w historycznych domach, co nadaje skansenowi autentyczności rzadko spotykanej w innych obiektach turystycznych. Kolebka innowacji W przeszłości na region Zaan składały się połacie bagnistych nieużytków. Kluczowym momentem dla rozwoju tego terenu była końcówka XVI wieku, kiedy presja ekonomiczna i potrzeba rozbudowy floty wojennej i handlowej wymusiły poszukiwanie nowych źródeł energii. W 1594 roku Cornelis Corneliszoon van Uitgeest dokonał przełomu, montując wał korbowy w wiatraku tartacznym. Ta innowacja pozwoliła na zamianę ruchu obrotowego skrzydeł na pionowy ruch pił, co zrewolucjonizowało obróbkę drewna. Zdolność do mechanicznego cięcia desek sprawiła, że Holendrzy mogli budować statki szybciej i taniej, co położyło fundament pod Złoty Wiek Holandii. Około 1700 roku, w okresie największego rozkwitu, nad brzegami rzeki pracowało jednocześnie ponad 600 wiatraków. Region przekształcił się w ogromną, napędzaną wiatrem fabrykę, w której produkowano nie tylko deski dla lokalnych stoczni, ale także: papier, olej, barwniki, musztardę. Strategiczne znaczenie tego miejsca podkreśla sama nazwa „Schans”, oznaczająca szaniec. W 1574 roku, w trakcie wojny osiemdziesięcioletniej, gubernator Diederik Sonoy nakazał budowę fortyfikacji, co miało powstrzymać wojska hiszpańskie przed atakiem na północną część prowincji. Choć militarne tradycje regionu wygasły, tożsamość oparta na innowacjach przetrwała, ewoluując w kierunku unikatowej kultury technicznej. Wizja Jaapa Schippera Współczesny wygląd Zaanse Schans jest rezultatem precyzyjnie zrealizowanej wizji architekta Jaapa Schippera z 1946 roku. Po II wojnie światowej tradycyjna zabudowa regionu zaczęła ustępować nowoczesnemu budownictwu i przemysłowi ciężkiemu. Schipper zaproponował stworzenie rezerwatu architektonicznego, który ocaliłby najbardziej wartościowe obiekty poprzez ich fizyczne przeniesienie w jedno, chronione miejsce. Proces ten, rozpoczęty w 1961 roku, był majstersztykiem logistycznym. Budynki, w tym monumentalne wiatraki i domy, były demontowane lub przewożone w całości przy użyciu przyczep niskopodwoziowych i barek transportowych. Ta operacja pozwoliła na odtworzenie spójnego krajobrazu kulturowego, w którym każdy obiekt zajmuje miejsce zgodne z historyczną funkcją i logiką przestrzenną regionu Zaan. Kompleks został otwarty w 1972 roku przez królową Julianę. Wiatraki w Zaanse Schans Tamtejsze wiatraki są czymś więcej niż tylko malowniczymi obiektami i wspaniałym tłem fotograficznym. Mówimy tu o wyrafinowanych maszynach przemysłowych, z których każda reprezentuje inny nurt inżynieryjny i produkcyjny: De Gekroonde Poelenburg – to jeden z nielicznych zachowanych wiatraków typu paltrok. Unikatowość tej konstrukcji polega na tym, że cały korpus młyna spoczywa na pierścieniu rolkowym i obraca się w całości, aby ustawić skrzydła do wiatru. Otwarta platforma robocza z trzech stron ułatwiała manewrowanie wielkogabarytowymi pniami drzew; Het Jonge Schaap – to wierna rekonstrukcja tartaku z 1680 roku, ukończona w 2005 roku przy użyciu tradycyjnych technik budowlanych. Jako wiatrak typu bovenkruier, demonstruje zaawansowane mechanizmy napędowe pił pionowych, które mogły pracować nawet przy słabym wietrze. Przetwórstwo surowców oleistych i farbiarskich Olejarnie stanowiły kolejny filar gospodarki regionu. Przykładami maszyn używanych w przetwórstwie są: De Zoeker – zbudowany pierwotnie w 1610 roku jako młyn polderowy. Później służył jako olejarnia, wiatrak farbiarski, a nawet jako przetwórnia kakao. Wykorzystuje on potężne pionowe kamienie krawędziowe do miażdżenia nasion; De Kat – to jeden z nielicznych zachowanych i działających młynów farbiarskich, produkujący pigmenty dla artystów i konserwatorów. Zbudowany w 1646 roku, mieląc kredę, ochrę i inne minerały, generuje wibracje odczuwalne w całej konstrukcji, co świadczy o potędze energii wiatru przekazywanej na mechanizmy mielące. Inne atrakcje Zaanse Schans Architektura mieszkalna Zaanse Schans jest bezpośrednim odzwierciedleniem hierarchii społecznej i możliwości technicznych regionu. Charakterystyczne drewniane fasady, malowane w różnych odcieniach zieleni, beżu i błękitu, tworzą spójną estetycznie całość, która skrywa bogatą historię dawnych mieszkańców. Zamożność właścicieli młynów przejawiała się w bogatych dekoracjach snycerskich i unikatowym wyposażeniu wnętrz. Dom Honig Breethuis jest doskonałym przykładem rezydencji zamożnej rodziny kupieckiej z około 1830 roku. Wnętrza, zdobione ręcznie malowanymi tapetami i luksusowymi meblami, pokazują, jak zyski z handlu papierem i olejem przekładały się na standard życia. Jednym z najczęściej odwiedzanych punktów skansenu jest Albert Heijn Museum Shop. Stanowi on rekonstrukcję pierwszego sklepu spożywczego Alberta Heijna z 1887 roku. W niewielkiej przestrzeni (ok. 12 metrów kwadratowych) zaprezentowano, jak wyglądał handel detaliczny przed erą supermarketów, od beczek z przyprawami po tytoń i kawę sprzedawaną na wagę. Budynek składa się z dwóch historycznych części przeniesionych z Zaandam i Westzaan. Ciekawą atrakcją skansenu są także budynki rzemieślnicze, w tym Klompenmakerij. Warsztat ten, zlokalizowany w dawnym magazynie De Vreede, prezentuje proces wytwarzania tradycyjnych holenderskich butów z jednego bloku drewna. Odwiedzający mogą obserwować, jak przy użyciu dłut i noży powstaje obuwie, które przez wieki było standardem dla rolników i robotników regionu Zaan. Kolekcja muzeum obuwia zawiera unikatowe egzemplarze, takie jak chodaki do chodzenia po lodzie czy specjalne buty dla koni. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Pieśń finwali zanika. Hałas generowany przez ludzi drastycznie wpływa na życie w oceanach
W oceanach jest coraz głośniej. A sprawcą jest człowiek. Nowoczesne metody poszukiwania zasobów naturalnych generują dźwięk, który ucisza wieloryby. A to może mieć poważne konsekwencje. Naukowcy zaprezentowali twarde dowody.
Ludzie coraz częściej sięgają po odnawialne zasoby, ale jednak w wielu miejscach ciągle polega się na surowcach energetycznych ukrytych pod ziemią i dnem oceanów. Aby odnaleźć złoża ropy i gazu, firmy wykorzystują zaawansowane badania sejsmiczne. Metoda ta opiera się na użyciu działek pneumatycznych, które wystrzeliwują sprężone powietrze w potężnych i powtarzalnych seriach. To nic innego jak potężne fale dźwiękowe. Szkodliwy hałas Owe fale przenikają przez wodę i dno, a następnie odbijają się od struktur geologicznych. Dzięki temu badacze mogą stworzyć dokładny obraz tego, co znajduje się głęboko pod ziemią. Niestety, dźwięk generowany przez te urządzenia jest jednym z najgłośniejszych hałasów wytwarzanych przez człowieka w środowisku morskim. Taki impuls potrafi rozchodzić się w wodzie na odległość przekraczającą trzy tysiące kilometrów od statku badawczego. Dla zwierząt morskich, które ewoluowały w znacznie cichszym świecie, jest to ogromne wyzwanie adaptacyjne. Naukowcy na tropie milknących pieśni Badacze z Uniwersytetu w Southampton postanowili sprawdzić, jak te dźwięki wpływają na finwale (płetwale zwyczajne), czyli drugie co do wielkości zwierzęta na Ziemi. Zespół badawczy, prowadzony przez Amy Feakes i Elodie Edwards skupił się na kluczowym korytarzu migracyjnym tych zwierząt u wybrzeży północno-zachodniej Hiszpanii. Przez 63 dni naukowcy prowadzili podwodne nagrania w trzech różnych lokalizacjach. Analiza danych była precyzyjna, ponieważ porównywano okresy aktywnych wystrzałów z okresami ciszy, gdy statek badawczy przebywał w porcie. Do identyfikacji i rejestracji tysięcy dźwięków wydawanych przez wieloryby wykorzystano nowoczesne algorytmy uczenia maszynowego. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma „Scientific Reports”. Płetwale zwyczajne to wieloryby, dla których dźwięk jest kluczowym narzędziem przetrwania. – Finwale wydają szereg odgłosów, które naszym zdaniem są związane z ważnymi zachowaniami godowymi i społecznymi – mówi Feakes. Bez możliwości porozumiewania się ich szanse na znalezienie partnera lub pożywienia drastycznie spadają. Szokujące wyniki analizy dźwiękowej Wyniki badania okazały się niezwykle niepokojące dla ekologów i biologów morskich. W okresach, gdy statki prowadziły „ostrzał” sejsmiczny, liczba zarejestrowanych zawołań wielorybów spadła średnio o 70 procent. Był to spadek odnotowany we wszystkich trzech badanych miejscach. Naukowcy musieli jednak wykluczyć efekt tak zwanego maskowania, gdzie hałas statku po prostu zagłusza zwierzęta w nagraniu. Po uwzględnieniu tego czynnika statystyki nadal były alarmujące. Realny spadek aktywności wokalnej finwali wyniósł 52 procent. Oznacza to, że ponad połowa dźwięków, które normalnie wypełniłyby ocean, po prostu zniknęła. Na ten moment eksperci nie potrafią jednoznacznie stwierdzić, co dokładnie dzieje się ze zwierzętami. – Nie wiemy, czy wieloryby ograniczyły swoje wokalizacje, oddaliły się od obszaru badań, czy też mamy do czynienia z kombinacją obu tych rzeczy – mówi prof. Tim Minshull z Uniwersytetu w Southampton. Możliwe jest, że wieloryby celowo przestają się odzywać w obliczu huku. Inna hipoteza zakłada, że ssaki po prostu uciekają z obszaru objętego hałaśliwymi badaniami. Prawdopodobna jest również kombinacja obu tych reakcji. Walka o ciszę w oceanie Odkrycia te rzucają nowe światło na to, jak bardzo ingerujemy w życie morskich gigantów. Profesor Tim Minshull podkreśla, że tak duży spadek aktywności wpływa na wydatki energetyczne zwierząt oraz sposób, w jaki korzystają one ze swoich siedlisk. Hałas sejsmiczny może dezorientować finwale i zmuszać je do opuszczania terenów bogatych w pożywienie. Autorzy badania apelują o natychmiastowe kroki w celu ochrony tych wrażliwych gatunków. Rozwiązaniem mogą być specjalne strefy wyłączone z aktywności przemysłowej oraz ograniczenia sezonowe. Naukowcy sugerują również, że przemysł powinien szybciej wdrażać cichsze technologie eksploracji dna morskiego. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Mieszka tu 180 tysięcy osób, choć warunki są nieludzkie. To jedno z najgorszych miejsc do życia
Norylsk to jedno z najdalej wysuniętych na północ miast świata. Życie toczy się tu w cieniu toksycznego dymu i ekstremalnego mrozu. Mieszkańcy tego zamkniętego ośrodka żyją średnio o 10 lat krócej niż reszta obywateli Rosji.
Spis treści: Gdzie znajduje się Norylsk? Przemysł w Norylsku Warunki życia w Norylsku Historia Norylska Wyobraź sobie miasto, w którym roślinność praktycznie nie występuje, a powietrze jest tak bardzo zanieczyszczone, że „można je kroić”. Gdzie ludzie żyją średnio o 10 lat krócej. Gdzie zimą dwucyfrowe temperatury poniżej zera nie są wyjątkiem, a normą. Gdzie przez około 270 dni w roku na ulicach zalegają hałdy śniegu, a przez 44 dni nie wschodzi Słońce. To właśnie Norylsk. Gdzie znajduje się Norylsk? Norylsk to miasto w azjatyckiej części Rosji. Znajduje się w Kraju Krasnojarskim, w Tajmyrskim Dołgano-Nienieckim rajonie. Od Moskwy dzieli je ok. 2 tys. km. To jedno z najdalej wysuniętych na północ miast i najdalej wysunięte o tak dużym zaludnieniu. Obecnie mieszka tam ok. 180 tys. osób, a w czasach ZSRR populacja Norylska była kilkukrotnie większa. Całkowita izolacja Mimo że Norylsk znajduje się na kontynencie, można poczuć się tam jak na wyspie. Miasto ze wszystkich stron otoczone jest morzem bezkresnej tundry. Nie docierają tam prawie żadne drogi, prowadzące do innych rosyjskich miast. Tylko jedna wychodzi poza Norylsk i wiedzie do położonego 100 km dalej lotniska i miasta portowego Dudinka nad Jenisejem. Linia kolejowa? Jest, ale kursują nią wyłącznie pociągi towarowe. Z odleglejszych zakątków, do Norylska dostać się można wyłącznie drogą lotniczą lub wodną. O ile wcześniej uzyska się zezwolenie od Federalnej Służby Bezpieczeństwa, bo Norylsk funkcjonuje na zasadach miasta zamkniętego. W latach 90. XX wieku organizowano wycieczki turystyczne do Norylska, ale teraz obcokrajowcy właściwie nie mają tam czego szukać, zwłaszcza mieszkańcy Zachodu. Tylko wybrani przedsiębiorcy z Białorusi mogą dostać się do miasta, a pozwolenie na zamieszkanie i pracę, poza Rosjanami, otrzymują właściwie tylko mieszkańcy bliskich krajów azjatyckich: Kazachowie, Tadżykowie i Uzbecy. Dlaczego rosyjskie władze wprowadziły tam ograniczenia w zakresie przemieszczania się i zamieszkania, skoro obszar ten nie należy do strategicznych punktów militarnych ani nie rozwija się tam technologii nuklearnych? Przemysł w Norylsku Ze względu na istniejącą tam infrastrukturę przemysłową. Norylsk jest jednym z kluczowych ośrodków metalurgicznych w Rosji. Funkcjonujący tam kombinat niklowy generuje ok. 2 proc. rosyjskiego PKB. Roczne wydobycie różnych kopalin utrzymuje się tam na poziomie ok. 1,8 mld ton. Skarbem norylskiej ziemi jest przede wszystkim nikiel, ale także miedź, kobalt, platyna i węgiel kamienny. Mieści się tam największy na świecie zakład wytopu metali ciężkich. Należący do spółki Nornikiel gigant każdego roku produkuje ok. pół miliona ton niklu i pół miliona ton miedzi. Towarzyszy temu ogromna emisja dwutlenku siarki, sięgająca 2 milionów ton. Skoro o emisji mowa, wypada wspomnieć, że Norylsk odpowiada za 1 proc. całkowitej ziemskiej emisji dwutlenku węgla, a mówimy tu przecież tylko o jednym mieście! Warunki życia w Norylsku Panorama miasta jest wyjątkowo przygnębiająca. Na tle socjalistycznych blokowisk, w tym tworzących widmowe osiedla opuszczonych ruin, wyrastają kominy zakładów przemysłowych. Pomiędzy blokami wiją się węzły rur, których nie można było zakopać w ziemi. Mieszkańcy robią, co tylko w ich mocy, żeby uczynić swoje życie nieco bardziej znośnym. Każdego roku, wraz z nastaniem lata, rozpoczynają się tam akcje społeczne. W tym czasie ludzie zamiatają chodniki, odmalowują ławki i czyszczą tynki. Nie zmienia to jednak zbyt wiele, bo depresyjny krajobraz nie jest ich największym problemem. Zakłady przemysłowe funkcjonują tam 24 godziny na dobę, przez 7 dni w tygodniu. Z kominów wydobywa się gęsty dym, który przy dobrej pogodzie ogranicza widoczność do 150 metrów, a przy złej – do zaledwie 15 metrów. W powietrzu unosi się gęsty smog. Na języku czuć metaliczny posmak, a do nosa dociera ostra woń siarki. Tak jest tam przez cały czas. Nic dziwnego, że średnia długość życia w Norylsku jest o ok. 10 lat krótsza niż w pozostałych miastach Rosji. Notuje się tam najwięcej zachorowań na nowotwory i schorzenia układu oddechowego. Dane Federalnej Służby Statystyki Państwowej wskazują, że Norylsk jest najbardziej zanieczyszczonym miastem w Rosji. W tym kontekście przestaje dziwić, że padający tam śnieg jest zabarwiony na czarno. Pogoda w Norylsku A trzeba wspomnieć, że śniegu jest tam pod dostatkiem. Pada przez ok. 270 dni w roku, a burze śnieżne nie należą tam do rzadkości. Zimą termometry wskazują temperaturę 30–40 stopni Celsjusza poniżej zera. Najniższa zarejestrowana wyniosła minus 53,1 stopnia Celsjusza. Lato w Norylsku różni się od europejskiego lata. Temperatura wzrasta wówczas najwyżej do kilkunastu stopni Celsjusza. Taka pogoda nie utrzymuje się zbyt długo, bo zaledwie od czerwca do sierpnia. Jednak zanim mieszkańcy Norylska poczują na skórze odrobinę ciepła, muszą zmierzyć się z trwającą 44 dni kalendarzowe nocą polarną. W tym czasie Słońce nie wschodzi nawet na chwilę. Praca i zarobki w Norylsku Dlaczego ludzie decydują się na życie w takim miejscu? Cóż, wielu prawdopodobnie nie ma innego wyjścia. W porównaniu z pozostałymi miastami w Rosji, bezrobocie jest tam niskie. Około 75 proc. mieszkańców pracuje w przemyśle górniczo-hutniczym. Zarobki są tam wyraźnie wyższe niż w pozostałych częściach kraju. Ten trend został zapoczątkowany w ZSRR, kiedy pobory rosły wraz ze wzrostem odległości na północ, i utrzymuje się do dziś. Nie znaczy to jednak, że warunki pracy są dobre. Niemal wszystkie firmy w mieście są własnością spółki Nornikiel. Oznacza to, że pracownik zwolniony w jednym zakładzie nie ma szans na znalezienie pracy w innym. To sprawia, że chcąc utrzymać zatrudnienie, ludzie muszą godzić się w zasadzie na wszystko. Historia Norylska Dla Europejczyków Norylsk wydaje się miastem nierealnym. A jednak to miejsce istnieje. Jego historia rozpoczęła się w latach 20. XX wieku, kiedy na półwysep Tajmyr wyruszyła pierwsza ekspedycja. Badacze mieli za zadanie odnaleźć złoża węgla kamiennego. Wkrótce wyruszyły tam kolejne ekspedycje. Odkryto wówczas bogate rudy miedzi i niklu z dużą zawartością platyny. Pierwszy dom wybudowano tam w 1921 roku. Zamieszkał w nim dr Mikołaj Mikołajewicz Urwancew wraz z rodziną. Jednak masowa eksploatacja tamtejszych złóż rozpoczęła się dopiero w następnej dekadzie. Miejsce katorżniczej pracy Sowiecka władza postanowiła sięgnąć po najtańszą siłę roboczą. W latach 30. XX wieku rozpoczęły się masowe transporty więźniów. W 1935 roku powstał tam obóz przymusowej pracy poprawczej. Przymusowi robotnicy mieszkali w nieludzkich warunkach. Nie mieli żadnej odzieży ochronnej. Otrzymywali proste narzędzia, a niektórzy musieli pracować gołymi rękoma. Otrzymywali tylko jedną rację żywnościową dziennie. Do 1953 roku liczba więźniów stale rosła. W tym czasie wszystkie zabudowania i drogi w Norylsku zostały wybudowane ich rękoma. Osadzeni byli też zmuszani do pracy w kombinacie niklowym. Najtrudniejsze warunki panowały w tzw. Obozie specjalnym nr. 2, w którym osadzani byli więźniowie polityczni. Jednostka istniała w latach 1948–1953. Łagier zlikwidowano dopiero po śmierci Stalina i wybuchu powstania więźniów. Nowe miasto na mapie Rosji W 1953 roku Norylsk otrzymał prawa miejskie. Zamieszkiwało je wówczas 70 tys. osób. Do dziś nie wiadomo, ilu ludzi oddało życie, by mógł powstać przemysłowy kolos. Oficjalnie mówi się, że w tamtejszych łagrach zginęło około 500 tys. osób, ale prawdopodobnie dane te są niedoszacowane. Na tzw. Norylskiej Golgocie do dziś wznoszą się pomniki poświęcone pamięci Rosjan, Żydów i przedstawicieli innych narodów, którzy pracowali tam i umierali w nieludzkich warunkach. Jeden z nich, przedstawiający wyłożone krzyżami tory prowadzące do nieba, poświęcony jest Polakom. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Energia z kurzego pierza – czy to przyszłość technologii wodorowych?
Ogniwa paliwowe z nowym rodzajem ekologicznej membrany. To pomysł międzynarodowego zespołu naukowców na wykorzystanie kurzego pierza – odpadu w przemyśle produkcji żywności.
Spis treści: Co się dzieje z odpadami z kurczaków? Przemysł drobiowy pod lupą Kurze pióra zamienią się w prąd? Oto jak naukowcy chcą to zrobić Jak z kurzych piór powstaje tańsza i ekologiczna membrana do ogniw paliwowych? Czy membrany z piór pomogą uratować planetę i wyprodukować więcej wodoru? Kurze pióra zamiast toksycznych chemikaliów? Naukowcy pokazują, że odpady z przemysłu drobiowego mogą zyskać drugie życie – i to w zaskakująco nowoczesnej roli. Co się dzieje z odpadami z kurczaków? Przemysł drobiowy pod lupą Na Ziemi jest już 8 mld i 24 mln ludzi – podaje dzisiaj strona worldometers.info. Wydawałoby się, że to ogromnie dużo, prawda? Jednak jeszcze więcej jest na planecie zwierząt, które hodujemy na żywność. Wśród nich na pierwszym miejscu znajdują się kurczaki. W tej chwili to najliczniejsze zwierzęta, jakie żyją na Ziemi. Według danych World Animal Foundation, już w 1990 roku liczba kurczaków na całym globie przekraczała 10 mld. Wielkość ta rosła z roku na rok, przyśpieszając w XXI wieku. Obecnie jest aż trzykrotnie wyższa i przekracza 34 mld. Czyli na jednego człowieka przypadają aż cztery kurczaki. Krajem, gdzie hoduje się najwięcej kurczaków, są Stany Zjednoczone. Na całym świecie w tym roku zostanie wyprodukowanych 103,4 mln ton kurzego mięsa – podaje portal statista.com. Tak gigantyczny przemysł generuje mnóstwo odpadów i produktów ubocznych. Jednym z nich są pióra, pozostałe po uboju drobiu. Co roku spopiela się ich aż 40 mln ton. W procesie tym do atmosfery uwalniane są ogromne ilości dwutlenku węgla, a także toksyczne związki, takie jak dwutlenek siarki. Kurze pióra zamienią się w prąd? Oto jak naukowcy chcą to zrobić A gdyby tak – zamiast je spalać – wykorzystać kurze pióra do czegoś pożytecznego? Na pomysł, jak to zrobić, wpadli naukowcy z Politechniki Federalnej w Zurychu i Nanyang Technological University Singapore. Badacze ci opracowali przyjazny dla środowiska proces produkcji prądu z wykorzystaniem kurzych piór. Proces ten polega na usprawnieniu ogniw paliwowych. Ogniwa paliwowe produkują czysty prąd z wodoru i tlenu (to ogniwa wodorowe). Nie emitują CO2, a produktem końcowym jest głównie para wodna. Sercem ogniw jest półprzepuszczalna membrana. Zatrzymuje ona elektrony, które kierowane są do zewnętrznego obwodu. Ostatecznie płyną od anody do katody, czyli powstaje prąd. Jak z kurzych piór powstaje tańsza i ekologiczna membrana do ogniw paliwowych? Problemem jest właśnie membrana. Obecnie wytwarza się ją z toksycznych chemikaliów, drogich i nierozkładających się w środowisku. Pomysł naukowców polega na tym, by zastąpić ją zupełnie nowym rodzajem ekologicznej membrany, wytwarzanej właśnie z kurzych piór. Składają się one aż w 90 proc. z keratyny, czyli białka, które buduje również nasze włosy. Naukowcy wymyślili, jak ekstrahować keratynę z kurzych piór. A następnie jak – na drodze procesów chemicznych – zbudować z niej ultracienkie włókienka. Z nich na koniec powstawałaby membrana do ogniw paliwowych. Jak oszacowali naukowcy, jej wytworzenie w laboratorium było trzy razy tańsze niż produkcja tradycyjnych membran. Czy membrany z piór pomogą uratować planetę i wyprodukować więcej wodoru? – Poświęciłem wiele lat badaniu, jak odpady z produkcji żywności można by wykorzystać do produkcji energii odnawialnej – mówi Raffaele Mezzenga z Politechniki Federalnej w Zurychu, cytowany przez phys.org. – Nasze ostatnie osiągniecie zamyka obieg. Bierzemy substancję, która podczas spalania emituje dwutlenek węgla i gazy toksyczne, i używamy jej w innym procesie. W rezultacie dzięki naszej nowej technologii nie tylko zastępujemy toksyczne substancje naturalną, ale również zapobiegamy emisji CO2 – mówi Mezzenga. Jego zdaniem membrany można będzie wykorzystać jeszcze w inny sposób – do produkcji wodoru. Jak zauważa naukowiec, co prawda Wszechświat jest go pełen, ale za to na Ziemi czysty wodór prawie nie występuje. Produkujemy go, rozkładając wodę na pierwiastki składowe, co wymaga dużo energii. Zdaniem badaczy, w tym procesie również da się wykorzystać nową membranę. Użycie jej czyniłoby produkcję wodoru z wody bardziej efektywną. W następnym kroku badacze chcą sprawdzić, jak wytrzymała jest ich membrana. Oraz – gdyby była taka potrzeba – jak ją wzmocnić. Źródła: wordometers.info, phys.org, statista.com, ACS Applied Materials & Interfaces, World Animal Foundation. Nasza ekspertka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Maszyny parowe wracają: te roboty są napędzane gotującą się wodą
Naukowcy z Uniwersytetu w Coimbrze postanowili ożywić dawno porzuconą technologię silników parowych. Stworzyli innowacyjne roboty napędzane parą wodną. Nowe siłowniki, działające dzięki wrzeniu wody, są proste, bezpieczne, wydajne.
Spis treści Maszyny parowe – bohaterki rewolucji przemysłowej Nowe innowacyjne roboty na parę Świat maszyn parowych definitywnie skończył się już niemal sto lat temu. Mechanika oparta na przemianie ciepła parującej wody w ruch przegrała z nowszymi, bardziej wydajnymi technologiami. Ale przecież wciąż działa. Zapomniane maszyny parowe powracają w zupełnie nowej odsłonie. Inżynierowie z Portugalii użyli pary do napędzania nowatorskich, małych robotów. Efekty okazały się przynajmniej obiecujące. Maszyny parowe – bohaterki rewolucji przemysłowej W silnikach parowych wykorzystywano zjawisko przemiany fazowej. To proces zmiany stanu skupienia, np. poprzez parowanie, skraplanie, krystalizację lub krzepnięcie oraz topnienie, sublimację i resublimację. W maszynie parowej energia cieplna gorącej pary wodnej zamieniana była na energię kinetyczną, poruszającą np. lokomotywę, pompę czy statek. Maszyny parowe odegrały kluczową rolę w rewolucji przemysłowej, zapoczątkowanej w XVIII wieku w Wielkiej Brytanii. Były szeroko stosowane w przemyśle, transporcie oraz górnictwie. Szczyt popularności osiągnęły w XIX wieku, rewolucjonizując gospodarki wielu krajów. Wraz z początkiem XX wieku zaczęły tracić na znaczeniu. Powodem było wynalezienie wydajniejszych, mniejszych i tańszych silników spalinowych i elektrycznych. Epoka maszyn parowych zakończyła się definitywnie w połowie XX wieku. Dziś są już tylko eksponatami muzealnymi lub ciekawostką. Jednak inżynierowie z Portugalii prawdopodobnie dadzą im drugie życie, choć w nowej odsłonie. W artykule opublikowanym na łamach Nature Communications prezentują innowacyjne małe roboty, napędzane energią pary wodnej. Nowe innowacyjne roboty na parę Zespół badaczy z Uniwersytetu w Coimbrze w centralnej Portugalii opracował nowatorski rodzaj miękkich siłowników do robotów, wykorzystujących przemianę fazową wody – od cieczy do pary – do generowania ruchu. W przeciwieństwie do tradycyjnych siłowników, które często wymagają dużych zewnętrznych układów pneumatycznych, wysokiego napięcia lub egzotycznych materiałów, nowe rozwiązanie bazuje po prostu na wrzącej wodzie. Dzięki zastosowaniu spiralnej grzałki i wody system jest prosty, tani, bezpieczny i łatwy w skalowaniu. View oEmbed on the source website Robociki portugalskich inżynierów działają pod niskim napięciem (już od 24 V), generują siły przekraczające 50 N i osiągają tempo zwiększania ciśnienia nawet do 100 kPa/s. Wyjątkowość projektu polega też na modułowej budowie: grzałka, komora robocza i miękka obudowa są oddzielne, co pozwala na tworzenie różnych maszyn, wykonujących różne ruchy (liniowe, zginające itp.). Moduły wykonano z ogólnodostępnych materiałów, na drukarce 3D. Zbudowano kilka typów robocików na parę: biomimetyczną dłoń, miękki chwytak oraz czworonożnego „Bixo”, który porusza się po drzewach. Czy to nowa gałąź rozwoju robotyki? Czas pokaże. Źródło: Nature Communications Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Polscy naukowcy opracowali innowacyjną metodę odzysku metali ziem rzadkich – z baterii „paluszków”
Nowa technologia opracowana na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie pozwala odzyskiwać pierwiastki ziem rzadkich z popularnych elektro-śmieci. Metoda budzi ogromne nadzieje – ma być tania i ekologiczna.
Spis treści: Tania i ekologiczna technologia odzysku metali ziem rzadkich? Dlaczego metale ziem rzadkich są tak ważne? Europa w pułapce surowców krytycznych Szansa inwestycyjna: rafineria w Puławach Recykling REE: polska odpowiedź na globalny kryzys surowcowy Zespół pod kierownictwem prof. Doroty Kołodyńskiej z Katedry Chemii Nieorganicznej UMCS opracował przełomową metodę odzyskiwania metali ziem rzadkich z niklowo-wodorkowych baterii (NiMH), powszechnie znanych jako paluszki (R3/AAA i R6/AA). Zużyte baterie, uznawane za elektrośmieci, kryją w sobie tzw. czarną masę. To osad bogaty w wartościowe pierwiastki, które są podstawą nowoczesnego przemysłu: od elektroniki, przez energetykę odnawialną, aż po zbrojenia. Wśród odzyskiwanych metali znajdują się m.in. lantan, cer, neodym, nikiel, kobalt i cynk. To elementy niezbędne do produkcji magnesów trwałych, akumulatorów, silników elektrycznych i turbin wiatrowych. Technologia opracowana przez UMCS bazuje na bezpiecznych, biodegradowalnych czynnikach ekstrakcyjnych, co wyróżnia ją na tle standardowych metod opartych na toksycznych kwasach i rozpuszczalnikach organicznych. Tania i ekologiczna technologia odzysku metali ziem rzadkich? W tradycyjnych procesach ekstrakcji metali ziem rzadkich stosuje się silnie żrące kwasy – siarkowy, azotowy i chlorowodorowy. Choć są skuteczne, sprawiają też, że niebezpieczne odpady są trudne do utylizacji. Zespół prof. Kołodyńskiej wykorzystał natomiast kwas iminodibursztynowy (IDHA) – łagodny związek biodegradowalny, znany m.in. z zastosowań w rolnictwie i medycynie. „Na podstawie wieloletnich badań doszliśmy do wniosku, że IDHA jest efektywnym i ekonomicznym czynnikiem umożliwiającym selektywny odzysk lantanowców oraz innych metali. To istotna zmiana w kierunku zrównoważonego przetwarzania surowców wtórnych” – wyjaśnia prof. Kołodyńska. Ekstrakcja to jedno, ale równie ważne jest rozdzielenie poszczególnych metali. Do tego celu naukowcy z UMCS wykorzystują sorbenty – materiały porowate, które selektywnie wiążą określone jony metali. Zamiast kosztownych i energochłonnych materiałów przemysłowych, lubelscy chemicy sięgają po przyjazne środowisku biopolimery, takie jak chitozan (pochodna chityny), alginiany (z brunatnic) i biowęgiel. Materiały te nie tylko wykazują wysoką selektywność, ale są też łatwo dostępne i tanie. To znacząco obniża koszty operacyjne całego procesu. Dlaczego metale ziem rzadkich są tak ważne? Pierwiastki ziem rzadkich (ang. rare earth elements, REE) to grupa 17 pierwiastków chemicznych, w tym lantanowce, skand i itr. Mimo że nie są one tak rzadkie, jak sugeruje nazwa – niektóre występują w skorupie ziemskiej w ilościach porównywalnych do miedzi czy cynku – ich duże rozproszenie sprawia, że eksploatacja naturalnych złóż jest kosztowna i trudna technologicznie. REE są niezastąpione w nowoczesnych technologiach. Znajdziemy je m.in. w: smartfonach i laptopach (np. cer i europ), samochodach elektrycznych (np. neodym i prazeodym), turbinach wiatrowych (magnesy neodymowe), urządzeniach wojskowych i kosmicznych. Są wykorzystywane też do zabezpieczania banknotów i dokumentów tożsamości. Europa w pułapce surowców krytycznych Unia Europejska stoi dziś przed ogromnym wyzwaniem surowcowym. Zgodnie z danymi US Geological Survey, największe na świecie rezerwy metali ziem rzadkich mają Chiny, Wietnam, Brazylia i Rosja. Stary Kontynent nie posiada znaczących w skali globalnej złóż pierwotnych, jest więc w tym zakresie uzależniony od importu. Tymczasem według prognoz zapotrzebowanie na wysokiej czystości pierwiastki ziem rzadkich będzie wzrastało do 2050 roku o 10–15% rocznie. Odpowiedzią na ten problem może być bardziej efektywny recykling i pozyskiwanie pierwiastków z odpadów elektronicznych, takich jak zużyte baterie, panele fotowoltaiczne czy turbiny wiatrowe. Prof. Kołodyńska wraz ze swoim zespołem pracuje już nad nowymi metodami odzysku REE właśnie z tych źródeł, w ramach międzynarodowego grantu z udziałem instytutów badawczych z Polski, Czech i Turcji. Szansa inwestycyjna: rafineria w Puławach Nowatorskie rozwiązania opracowane w Lublinie mogą znaleźć przemysłowe zastosowanie bliżej, niż się wydaje. Grupa Azoty oraz kanadyjska spółka Mkango Resources zapowiedziały budowę rafinerii metali ziem rzadkich w Puławach. Inwestycja, zaplanowana na lata 2027–2028, znajduje się na liście 47 projektów strategicznych Komisji Europejskiej, mających na celu zwiększenie suwerenności surowcowej UE. Zespół prof. Kołodyńskiej widzi w tym projekcie ogromny potencjał – zarówno komercyjny, jak i naukowy. Rozważa opatentowanie technologii oraz poszukuje inwestorów zainteresowanych wdrożeniem jej na skalę przemysłową. Recykling REE: polska odpowiedź na globalny kryzys surowcowy Ekologiczna ekstrakcja metali ziem rzadkich z odpadów konsumenckich to nie tylko sposób na ograniczenie emisji i zmniejszenie presji na zasoby naturalne. To również strategiczne narzędzie uniezależniania się Europy od zewnętrznych dostawców surowców. Kto wie, być może już niedługo, dzięki pracy polskich naukowców, zużyta bateria z naszego pilota zyska drugie życie jako część silnika w elektrycznym aucie lub magnesu w turbinie wiatrowej?
Zaskoczenie. Okazuje się, że wegetarianie jedzą więcej ultraprzetworzonej żywności niż mięsożercy
Międzynarodowy zespół naukowców zbadał sposób odżywiania się Brytyjczyków. Odkrył coś niespodziewanego. Okazało się, że ci z badanych, którzy są wegetarianami, niekoniecznie odżywiają się najzdrowiej. W ich diecie było więcej ultraprzetworzonej żywności, niż w diecie osób jedzących mięso.
Spis treści: Coraz mniej popularne czerwone mięso Co tak naprawdę jedzą wegetarianie? Co to jest żywność ultraprzetworzona? Posiłkom mieszkańców Wielkiej Brytanii przyjrzeli się naukowcy z Imperial College London, University of São Paulo oraz mieszczącej się we Francji Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem. Wnioski, do jakich doszli badacze, opublikowano na łamach czasopisma „eClinicalMedicine”. Źródłem danych był UK Biobank, ogromna biomedyczna baza informacji o zdrowiu i trybie życia Brytyjczyków. Coraz mniej popularne czerwone mięso Generalnie w krajach Zachodu część mieszkańców coraz rzadziej sięga po mięso. Jego popularność spada z różnych powodów – zdrowotnych, etycznych, ale i cenowych. Dotyczy to przede wszystkim czerwonego mięsa. Liczne badania wykazały, że ma ono fatalny wpływ na nasze zdrowie (zwiększając ryzyko zapadnięcia na raka albo cukrzycę). Jego konsumpcja zaś przyczynia się do zwiększenia emisji gazów cieplarnianych. Czerwone mięso jest również drogie i nie każdego zwyczajnie na nie stać. Dlatego właśnie coraz więcej osób wybiera zieloną żywność. Teoretycznie dieta wegetariańska automatycznie powinna być zdrowsza. Jednak diabeł tkwi w szczegółach. Jak się właśnie okazało, wegetarianie częściej sięgają po ultraprzetworzoną żywność. Przynajmniej w Wielkiej Brytanii. Co tak naprawdę jedzą wegetarianie? Wegetarianizm oznacza, że nasza dieta opiera się na warzywach, owocach i orzechach z dodatkiem ryb i nabiału. Weganie rezygnują także z tych dwóch ostatnich rzeczy. Tyle teorii, praktyka bowiem wygląda nieco inaczej. Naukowcy przyjrzeli się bliżej informacjom pozyskanym od 200 000 osób z bazy UK Biobank. I odkryli, że w diecie wegetarian znajduje się jeszcze jeden istotny i to bardzo niezdrowy składnik. Generalnie mówiąc jest to żywność ultraprzetworzona. A więc wszystko to, co błyskawicznie dostarcza nam kalorii: płatki śniadaniowe, batoniki, gotowe posiłki, makarony czy pizza. Taka żywność zawiera wiele sztucznych chemikaliów, które mają poprawić jej smak, wygląd oraz wydłużyć trwałość. W porównaniu z nią mięso jest przetwarzane w znacznie mniejszym stopniu. Wnioski? Te osoby, które były wegetarianami, spożywały nieco więcej ultraprzetworzonej żywności niż ci, którzy regularnie jedzą mięso. „Takie wyniki sugerują, że korzyści zdrowotne wynikające ze spożywania mniejszych ilości czerwonego mięsa są tracone z powodu zagrożeń dla zdrowia związanych ze spożywaniem żywności wysokoprzetworzonej” – napisano w komunikacie prasowym. Co to jest żywność ultraprzetworzona? Pojęcie żywność ultraprzetworzona (ang. ultra-processed food, UPF) wymyślił prof. Carlos Monteiro z Uniwersytetu São Paulo. Z roku na rok jest ona uznawana za coraz bardziej szkodliwą. Np. w lutym tego roku, w badaniach uwzględniających 45 metaanaliz i w sumie obejmujących 10 mln ludzi, spożywanie żywności ultraprzetworzonej powiązano aż z 32 negatywnymi konsekwencjami dla zdrowia. Na tej liście znalazło się powiększone ryzyko zapadnięcia na choroby serca, nowotwory różnego rodzaju, cukrzyca typu II, otyłość. Produkty UPF powiązano także z pogarszaniem się zdrowia psychicznego i gorszym snem. Dlaczego żywność ma aż tak fatalny wpływ na nasz organizm? Ponieważ zawiera dużo soli i cukru, barwników, sztucznych dodatków oraz wzmacniaczy smaku. Jej przygotowanie wymaga zaś złożonej przemysłowej obróbki podstawowych produktów. 15 lat temu prof. Monteiro wraz ze współpracownikami opracował skalę klasyfikacji żywności Nova. System uwzględnia nie tylko skład żywności, ale i sposób jej przygotowania. W skali Nova po raz pierwszy pojawiło się pojęcie żywność ultraprzetworzona – obok żywności nieprzetworzonej lub przetworzonej w niewielkim stopniu, składników kulinarnych i żywności przetworzonej. Dzisiaj prof. Monteiro postuluje, by opakowania produktów UFP były oznaczane tak samo jak paczki papierosów. Źródła: phys.org, eClinicalMedicine
Opuszczone fabryki. Gdzie je znaleźć i co można w nich zobaczyć?
Opuszczone fabryki to jedne z ulubionych celów eksplorerów – miłośników badania niedostępnych lub mało znanych miejsc. Na niszczejące zakłady przemysłowe można się natknąć w każdym uprzemysłowionym kraju. Eksplorerzy najczęściej zatajają ich lokalizacje, jednak wiele opuszczonych fabryk zyskało taką sławę, że można je bez trudu znaleźć.
W tym artykule: Gdzie powstały pierwsze fabryki? Gdzie znajdują się opuszczone fabryki? Upadek Detroit Packard Automotive Plant, Detroit Elektrociepłownia EC-2, Łódź Canada Malting Silos, Montreal Browar, Boguszów Gorce Fabryka włókiennicza we Frost, Niemcy Ile fabryk znajduje się na świecie? Nikt tego dokładnie nie policzył. Szacuje się, że działających zakładów przemysłowych może być w tej chwili kilkanaście milionów. Trudno też oszacować, jak liczne są opuszczone fabryki. Na pewno jednak przyciągają miłośników miejskiej eksploracji, tak jak opuszczone lotniska czy cmentarzyska samolotów. Gdzie powstały pierwsze fabryki? Pierwsze fabryki powstawały już w XVIII wieku w Anglii. Za prekursora dzisiejszych zakładów przemysłowych uważa się młyn jedwabniczy Lombe’s Mill w Derby, otwarty w 1721 r. Źródłem zasilania tej pierwszej fabryki jedwabiu było koło wodne umieszczone na rzece Derwent. Obracało się trzy raz na minutę. Budowę kolejnych fabryk napędzał rozwijający się szybko przemysł włókienniczy. Koło wodne zastąpiły maszyny parowe, w których spalano węgiel. Zaczęły powstawać coraz liczniejsze kopalnie. W XIX wieku budowano już fabryki na całym kontynencie europejskim, a w XX wieku industrializacja przyspieszyła i objęła cały świat. Gdzie znajdują się opuszczone fabryki? Oczywiście od samego początku ery przemysłowej zakłady przemysłowe również upadały. Często miało to związek z pogarszającą się kondycją pojedynczej firmy. Kiedy indziej ze zmianami dotykającymi całą branżę. Albo z nową sytuacją polityczną w danej części świata. Łódzkie fabryki i elektrociepłownie mogą być magiczne! Fotograf wydobywa ich niepowtarzalne piękno Zapraszamy w podróż po klimatycznych, ale zapomnianych miejscach Łodzi. Naszym przewodnikiem po tym intrygującym świecie będzie fotograf, Paweł Augustyniak. Np. koniec istnienia bloku sowieckiego i upadek gospodarek uspołecznionych w państwach Europy Środkowo-Wschodniej pozostawił po sobie wiele zamkniętych i zamieniających się w ruiny zakładów. Od Polski poczynając, na Chorwacji kończąc. Wiele z nich niszczeje po dziś dzień. Podróżując przez Słowację, Rumunię czy Bułgarię, można natknąć się dawne wielkie zakłady przemysłowe, zarastające trawą i drzewami. Niektóre, mimo że są ruinami, przez dziesięciolecia robiły imponujące wrażenie. Znajdowały się np. w chorwackiej Rijece, w rumuńskiej Copsa Mice, Turdzie czy w Calanie. Upadek Detroit Globalizacja sprawiła, że wiele całych branż przenosiło swoje fabryki w nowe miejsca. Rezultatem były miasta-widma, pełne ciągnących się ruin fabrycznych. Najsłynniejszym przykładem metropolii związanej z konkretnym przemysłem, która upadła wraz z nim, jest Detroit. Nadal jest w nim wiele opuszczonych fabryk. „Samochód stworzył Detroit i również samochód je pogrzebał. Pod wieloma względami Detroit zostało zbudowane jako miasto jednorazowego użytku. To przemysł samochodowy pozwolił na jego rozkład, bo to on pozwolił ludziom uciekać z płonącego miasta i zostawiać za sobą brudne fabryki i wciąż dymiące zgliszcza” – pisał Charlie LeDuff w reportażu „Detroit. Sekcja zwłok Ameryki”. Opuszczone fabryki znajdują się dzisiaj w każdej części uprzemysłowionego świata. Tam też można szukać ich ruin. Gdzie znajdują się ciekawe obiekty tego typu? Packard Automotive Plant, Detroit Ta ogromna fabryka została otwarta w 1903 r. Wówczas była najnowocześniejsza na świecie. Zajmowała 16 ha, a w szczycie pracowało w niej 40 tys. osób. Aż do lat 50. XX wieku produkowano w niej różne rodzaje samochodów Packarda. Fabrykę zamknięto w 1958 r. Jednak w jej budynkach jeszcze w latach 90. działały różne mniejsze przedsiębiorstwa. W 1994 r. większość terenu przejęło miasto Detroit, po tym jak poprzedni właściciele zalegali z płaceniem podatków. Ostatni wynajmujący – firma Chemical Processing – wyprowadził się z terenu fabryki w 2010 r. po 52 latach wynajmu. W tym roku potężny kompleks, symbol Detroit i całej ery przemysłowej, został przeznaczony do rozbiórki. Elektrociepłownia EC-2, Łódź Łódź, kiedyś centrum przemysłu włókienniczego, ma podobną historię do Detroit. Po 1989 r. wiele z tamtejszych zakładów przemysłowych upadło. Ale spektakularne zamknięcia wielkich kombinatów miały tam miejsce również niedawno. W 2015 r. została wyłączona elektrociepłownia EC-2. Jest to jedno z miejsc bardzo chętnie odwiedzanych przez polskich miłośników urbeksu. Filmy z ich relacjami można znaleźć na YouTube. Pokazują m.in. wnętrze sterowni przypominające sterownię elektrowni jądrowej. Jak można przeczytać na portalu tulodz.pl, właściciel terenu, na którym znajduje się EC-2 – firma Hakamore – zamierza ją wyburzyć. Nie zgadza się na to jednak konserwator zabytków. Warto przypomnieć, że w innej łódzkiej elektrociepłowni – EC-1 – po rewitalizacji otwarto liczne instytucje kulturalne. W tym cieszące się popularnością Centrum Nauki i Techniki, planetarium oraz Narodowe Centrum Kultury Filmowej. Canada Malting Silos, Montreal To z kolei jedno z ulubionych miejsc odwiedzanych przez kanadyjskich eksploratorów. Fabrykę słodu z początków XX wieku wyróżnia tuzin silosów prawie 40-metrowej wysokości. Miejsce uznane za zabytek pokrywają gęste graffiti, zarówno w środku, jak i od zewnątrz. Jak można przeczytać na stronie urbexplayground.com, fabrykę często odwiedzają nastolatki, dla których jedną z atrakcji jest zabawa w chowanego z patrolującą teren policją. Co ciekawe, koszt wyburzenia tego nieczynnego zakładu oszacowano na 2–3 mln dolarów. To wyjaśnia, dlaczego tak wiele zamkniętych fabryk niszczeje. Samo ich wyburzenie jest potężną inwestycją, na którą stać niewielu. Browar, Boguszów Gorce Nieczynny od dwudziestu kilku lat browar został otworzony w 1701 r. W tej chwili znajduje się w całkowitej ruinie. Po zamknięciu nie był pilnowany i w rezultacie jego wyposażenie zostało rozkradzione. Na filmach eksploratorów, które można znaleźć w sieci, widać jednak ciekawe szczegóły – np. korytarz wyłożony terakotą ułożoną we wzór piwnego kufla. 7 miast, które powinni odwiedzić miłośnicy street artu. Ich mury to galerie sztuki! Poznaj miasta, których mury opowiadają najciekawsze historie. W lutym tego roku były browar został przejęty przez Skarb Państwa. Jak można przeczytać na stronie naszemiasto.pl „starosta uważa to za duży sukces, zmierzający do poprawy stanu infrastruktury poprzemysłowej na terenie powiatu wałbrzyskiego”. Fabryka włókiennicza we Frost, Niemcy W Brandenburgii, przy granicy z Polską leży miasto Forst. Przed II wojną światową było znane ze znajdujących się tutaj wielu zakładów włókienniczych. Podobno w okresie międzywojnia jeden na pięciu Niemców miał na sobie część ubrania wyprodukowaną we Forst. Miasto nazywano „niemieckim Manchesterem”. Przemysł podupadł po II wojnie, kiedy Forst znalazło się w radzieckiej strefie okupacyjnej, a następnie w NRD. Po erze świetności pozostała w nim m.in. fabryka Adolfa Noacka, zbudowana w 1884 r. Od kilkudziesięciu lat jest ona opuszczona, jednak można ją legalnie zwiedzić, np. z firmą go2know. Cena sześciogodzinnej wycieczki jest jednak bardzo wysoka (w październiku 2022 było to 79 euro). Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Helikopter do łapania rakiet. Czy Rocket Lab uda się przechwycić śmigłowcem element wracającej na Ziemię rakiety?
Na wtorek 19 kwietnia zaplanowany jest kolejny start niewielkiej rakiety Electron należącej do amerykańsko-nowozelandzkiej firmy Rocket Lab. Rakieta wyniesie na orbitę m.in. testowe satelity E-Space. Ale to tym razem to nie ładunek budzi największe zainteresowanie, lecz pierwszy stopień rakiety. Rocket Lab zamierza odzyskać booster Electrona, łapiąc go w trakcie powrotu na Ziemię ogromnym helikopterem Sikorsky S-92.
W tym artykule: Rocket Lab chce złapać rakietę za pomocą śmigłowca Jak będzie przebiegać test przechwytywania rakiety? Czym różnią się technologie Rocket Lab i SpaceX? Skąd wziął się pomysł łapania rakiet za pomocą helikoptera? Pomysł wydaje się całkowicie szalony i nie do wykonania. Bo jak można złapać spadający na Ziemię człon niemal 20-metrowej rakiety? A jednak Rocket Lab, prowadzona Petera Becka firma, która przebojem wdarła się na rynek usług kosmicznych, ma na to sposób. W dodatku już go kilkukrotnie przetestowała na makietach. Jednak kluczowy będzie najbliższy wtorek, bo jeśli należący do Rocket Lab helikopter złapie powracający stopień rakiety i bezpiecznie odstawi go na Ziemię, firma stanie się drugim, obok SpaceX, dostawcą usług wynoszenia satelitów rakietami wielokrotnego użytku. Rocket Lab chce złapać rakietę za pomocą śmigłowca Nadchodząca, wtorkowa misja nosi nazwę „There and Back Again”, czyli „tam i z powrotem”. Wiąże się to nie tylko z faktem, że rakieta ma wrócić. Jest to też nawiązanie do powieści JRR Tolkiena „Hobbit”, której ekranizację filmowano w Nowej Zelandii. Electron wystartuje z nowozelandzkiej siedziby Rocket Lab na Półwyspie Mahia na Wyspie Północnej. Będzie to 26. lot orbitalny dla 18-metrowego Electrona i dla Rocket Lab. Rakieta ma wynieść 34 satelity różnych dostawców, w tym testowe satelity megakonstelacji projektowanej przez E-Space. Perseverance: rok na Marsie. Co udało się odkryć marsjańskiemu łazikowi NASA? Od udanego lądowania na Czerwonej Planecie najnowszego łazika – laboratorium NASA, czyli Perseverance – mija rok. Przez ten czas robot wielkości SUV-a i jego przyjaciel, pierwszy marsjański... Około godziny przed startem Rocket Lab przesunie dostosowany do chwytania rakiet śmigłowiec Sikorsky S-92 na pozycję przechwycenia, zlokalizowaną około 280 kilometrów od wybrzeża Nowej Zelandii. Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, dwa stopnie Electrona rozdzielą się około 2,5 minuty po starcie. Drugi człon będzie nadal wynosił satelity na orbitę. Pierwszy natomiast powróci na Ziemię. Jak będzie przebiegać test przechwytywania rakiety? Na wysokości około 13 km nad Oceanem Spokojnym powracający stopień wystrzeli mały spadochron. Gdy wytraci część prędkości i znajdzie się 6 km nad powierzchnią oceanu, otworzy się czasza dużego spadochronu. Tak przynajmniej wyjaśnia całą operację Rocket Lab w przesłanym do mediów oświadczeniu. Rakieta księżycowa SLS przechodzi kluczowy test. Co wiemy o rakiecie będącej koniem pociągowym programu Artemis? „Próba generalna na mokro” – tak nazywa się runda trzydniowych testów Space Launch System (SLS). To ciężka rakieta księżycowa, która ma być główną siłą nowego programu księżyc... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rakieta-ksiezycowa-sls-przechodzi-kluczowy-test-co-wiemy-o-rakiecie-bedacej-koniem-pociagowym-programu-artemis-fot-nasa-msfc-wikimedia-commons-public-domain-f3b317d.jpeg" width="929" height="700" alt="Rakieta księżycowa SLS przechodzi kluczowy test. Co wiemy o rakiecie będącej koniem pociągowym programu Artemis? (fot. NASA/MSFC, Wikimedia Commons, public domain)" title="Rakieta księżycowa SLS przechodzi kluczowy test. Co wiemy o rakiecie będącej koniem pociągowym programu Artemis? (fot. NASA/MSFC, Wikimedia Commons, public domain)" /> Spadochrony zmniejszą prędkość opadającego członu rakiety do 36 km/godz. Przy tej prędkości ma być możliwe złapanie liny spadochronu hakiem zamontowanym na helikopterze. Następnie Sikorsky przetransportuje booster z powrotem na ląd w celu analizy, w tym oceny jego przydatności do ponownego użycia. – Próba złapania spadającej na Ziemię rakiety nie jest czymś łatwym. Właśnie przesuwamy granicę technologii, ale tak śmiałe działania leżą w naszej naturze, są zapisane w naszym DNA – powiedział dziennikarzom Beck. – Wierzymy, że zbliżająca się próba nauczy nas bardzo dużo. Będzie to milowy krok do ostatecznego celu, jakim jest uczynienie Electrona pierwszą orbitalną wyrzutnią małych satelitów, która nadaje się do wielokrotnego użytku. W ten sposób zapewnimy naszym klientom jeszcze większą dostępność startu – dodał przedsiębiorca. Czym różnią się technologie Rocket Lab i SpaceX? Zaproponowany przez Rocket Lab sposób odzyskiwania stopnia rakiety znacznie różni się od metody stosowanej z powodzeniem przez SpaceX. Rakiety Falcon 9 lądują na barkach na morzu lub na lądowym stanowisku startowym. Jednak Falcon 9 jest nieporównywalnie większy od Electrona. Ma 70 metrów wysokości i może wynieść na niską orbitę ziemską 13 ton ładunku. Może też przenieść ilość paliwa wystarczającą zarówno na start, jak i na lądowanie. Niewielki Electron o udźwigu zaledwie 300 kg nie ma takich możliwości. „Punkt Nemo” na Oceanie Spokojnym to wyjątkowe cmentarzysko statków kosmicznych i satelitów Jest takie miejsce na Ziemi, do którego najbliżej jest z pokładu Międzynarodowej Stacji Kosmicznej przemieszczającej się około 400 km nad powierzchnią planety. To miejsce nosi nazwę Point ... Ale w ubiegłym roku firma Rocket Lab przedstawiła plany budowy ciężkiej rakiety Neutron. Ma ona startować i lądować w sposób analogiczny do Falcona 9. Pierwszy lot testowy zaplanowany jest na rok 2024. Skąd wziął się pomysł łapania rakiet za pomocą helikoptera? Warto dodać, że chociaż pomysł łapania rakiet helikopterem wydaje się czymś bardzo nowatorskim, sięga roku 1965. Wówczas firma Hiller Aircraft złożyła NASA propozycję złapania w powietrzu pierwszego stopnia rakiety Saturn V S-1C. Miał tego dokonać helikopter o rozpiętości wirników większej, niż wynosi długość boiska do piłki nożnej. Pomysł nigdy nie został zrealizowany, ale, jak widać, zainspirował Petera Becka i jego ekipę. Źródło: Rocket Lab.
Ignacy Łukasiewicz - twórca przemysłu naftowego
Rok 2022, w którym przypada 200. rocznica urodzin i 140. rocznica śmierci twórcy przemysłu naftowego, został ogłoszony przez Sejm rokiem Ignacego Łukasiewicza. Warto więc nieco bliżej przyjrzeć się historii życia tego wspaniałego Polaka, który zasługuje na pamięć kolejnych pokoleń.
W tym artykule: Ignacy Łukasiewicz - życiorys Ignacy Łukasiewicz - wynalazek Ignacy Łukasiewicz - działalność społeczna i filantropijna Ignacy Łukasiewicz - śmierć Ignacy Łukasiewicz to postać, która na dobre wpisała się w historię naszego kraju. Niezwykle inteligentny i przedsiębiorczy wynalazca, jednocześnie był wyjątkowo skromnym człowiekiem dbającym o innych. Ignacy Łukasiewicz - życiorys Ignacy Łukasiewicz urodził się 23 marca 1822 roku w Zadusznikach koło Mielca. Miał czwórkę rodzeństwa, a jego ojciec zasłużył się w Powstaniu Kościuszkowskim. W 1832 r. Łukasiewicz rozpoczął naukę w rzeszowskim gimnazjum, ale już niespełna cztery lata później musiał zrezygnować z dalszej edukacji. Po śmierci ojca sytuacja finansowa rodziny była na tyle zła, że Ignacy podjął pracę pomocnika aptekarskiego w Łańcucie i potem w Rzeszowie. To właśnie tam, a następnie we lwowskiej aptece Piotra Mikolascha zdobył wiedzę i umiejętności, które pozwoliły mu rozwijać swoje zainteresowania podczas studiów farmaceutycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim. Większość paliw kopalnych na świecie jest „nie do wydobycia”. Kraje Bliskiego Wschodu mogą zbankrutować Nawet jeżeli zastosujemy się do wytycznych naukowców, mamy tylko 50 proc. szans na powstrzymanie wzrostu średniej temperatury powietrza. W swoich młodzieńczych latach Ignacy Łukasiewicz nie zajmował się jednak tylko nauką i pracą. Aktywnie uczestniczył w procesie planowania i organizacji powstania krakowskiego w 1846 r. Władze austriackiego nie dały się jednak zaskoczyć, przez co Łukasiewicz trafił do lwowskiego więzienia, gdzie spędził niemal dwa lata. Nie zmniejszyło to jednak jego patriotycznych zapędów, gdyż już po swoim sukcesie, Ignacy Łukasiewicz wspierał też finansowo powstanie styczniowe przeciwko Rosjanom. Ignacy Łukasiewicz - wynalazek Prace nad swoim niezwykłym wynalazkiem Łukasiewicz rozpoczął w aptece Piotra Mikolascha we Lwowie. Wówczas celem jego doświadczeń, które przeprowadzał razem z Janem Zehem, było jednak pozyskanie z ropy naftowej środka leczniczego. Nie miało to więc początkowo żadnego związku z przemysłem naftowym. Dopiero gdy sprzedaż destylowanej ropy w aptekach okazała się mało dochodowa, Łukasiewicz wpadł na pomysł, aby wykorzystać ją do oświetlania. Oczywiście konieczne było dokładne oczyszczenie ropy z frakcji ciężkich, powodujących kopcenie. Ostatecznie jednak udało się tego dokonać i dzięki pomysłowi oraz pracy Ignacego Łukasiewicza uzyskano naftę. Bardzo ważne było też zaprojektowanie i wykonanie lampy, w której można było wykorzystać naftę. Znane wszystkim dotychczas lampy olejne zupełnie się nie sprawdzały i wybuchały pod wpływem działania nafty. Dlatego Łukasiewicz zwrócił się po pomoc do blacharza Adama Bratkowskiego, który słynął we Lwowie z wykonywanych przez siebie lamp olejnych. Na podstawie pomysłu Łukasiewicza udało mu się skonstruować lampę, która pozwoliła na powszechne korzystanie z właściwości nafty. A za symboliczny początek jej ery uważa się datę 31 lipca 1853 r., kiedy to po raz pierwszy użyto lampy naftowej nocą na lwowskiej sali operacyjnej, na której udało się uratować życie pacjenta. Górnicy wśród fal. Jak się pracuje na bałtyckiej platformie wydobywczej? [FOTOREPORTAŻ] Choć Bałtyk to nie zatoka meksykańska, wśród jego fal stoją platformy wydobywcze ropy naftowej. Przedstawiamy fotoreportaż Mikołaja Nowackiego, który ukazał się w jubileuszowym wydaniu m... Jak wiemy, sukces samej nafty, jak i lamp naftowych był błyskawiczny. Już rok po jej debiucie Ignacy Łukasiewicz otworzył z Tytusem Trzecieskim i Karolem Klobassą pierwszą kopalnię ropy naftowej w Bóbrce koło Krosna, która działa do dzisiaj. Z kolei w Ulaszowicach pod Jasłem stworzono rafinerię oczyszczającą surowiec z kopalni. Kiedy strawił ją pożar, Łukasiewicz zbudował dużą przetwórnię ropy w Chorkówce koło Krosna. Ignacy Łukasiewicz szybko stał się sławny. Na całym świecie doceniano doskonałą jakość nafty otrzymywanej w rafinerii w Chorkówce. Z powodzeniem konkurowała ona z naftą z Rumunii czy USA. Nic więc dziwnego, że do tej pory powtarza się opowieść o tym, jak pracownicy słynnego Johna D. Rockefellera przyjechali do Łukasiewicza, by poznać jego techniki uzyskiwania tak dobrej jakościowo nafty. A warto podkreślić, że wynalazca nie zamierzał przed nikim zatajać swojej wiedzy. Ignacy Łukasiewicz uważał, że nafta powinna służyć wszystkim ludziom. Dlatego chętnie dzielił się opracowaną przez siebie technologią z innymi. Warto podkreślić, że nafta nie była jedynym produktem wytwarzanym przez Ignacego Łukasiewicza. W rafinerii produkowano również smary, oleje, asfalt czy gudrinę (rodzaj parafiny). Świat doceniał osiągnięcia polskiego wynalazcy, dzięki czemu w 1873 r. otrzymał on medal i dyplom uznania za zasługi dla przemysłu naftowego. Miało to miejsce w trakcie Wystawy Powszechnej w Wiedniu. Kilka lat później sam Łukasiewicz zorganizował niezwykle ważne wydarzenie, jakim był kongres naftowy w Lwowie. Rezultatem tego spotkania było stworzenie Towarzystwa Naftowego dla Opieki i Rozwoju Przemysłu i Górnictwa Naftowego w Galicji z siedzibą w Gorlicach. Nieco później zmieniło ono swoją nazwę na Krajowe Towarzystwo Naftowe. Ignacy Łukasiewicz - działalność społeczna i filantropijna Dla Ignacego Łukasiewicza zysk z prowadzonej przez niego działalności z pewnością nie był najważniejszy. Dużo uwagi kierował za to na swoich pracowników oraz ich rodziny. Dbał nie tylko o bezpieczeństwo robotników w trakcie pracy w kopalni, ale także o ich dobrobyt. W ramach swoich działań założył kasę bratniej pomocy, do której wszyscy robotnicy wpłacali minimalną kwotę. Dzięki temu mogli liczyć na świadczenia socjalne, takie jak pomoc lekarza, emerytury i renty. Dziś jest to dla nas oczywiste, ale w XIX wieku była to rzadkość. Wraz ze swoimi wspólnikami Łukasiewicz przyczyniał się również do rozbudowy sieci dróg w okolicy oraz do zakładania szkół ludowych. To najgłębsza na świecie trasa turystyczna. Zejdź z nami do wnętrza ziemi [FOTOREPORTAŻ] Nie Wieliczka, nie Bochnia, ale właśnie Kłodawa może pochwalić się największą i najgłębszą kopalnią soli w Polsce. Zaglądamy do jej wnętrza. Wynalazca interesował się też polityką i został posłem w galicyjskim Sejmie Krajowym. Wybrany jako przedstawiciel chłopstwa, dbał nie tylko o rozwój przemysłu naftowego, ale także lokalnej społeczności. Łukasiewicz nie szczędził też środków na wsparcie działań niepodległościowych. Oprócz pieniędzy oferował schronienie w swoim dworku w Chorkówce wszystkim, którzy tego potrzebowali. Jak już wiemy, pieniądze nigdy nie były dla Ignacego Łukasiewicza priorytetem. Dlatego chętnie przekazywał najróżniejsze darowizny, zarówno na rzecz kościoła, jak i dla potrzebujących. Wspierał też finansowo powstanie kas gminnych, dzięki którym mieszkańcy mogli pożyczać pieniądze na uczciwych warunkach. Ignacy Łukasiewicz - śmierć Ostatnie lata życia upłynęły Ignacemu Łukasiewiczowi na intensywnej pracy. Wynalazca nie miał czasu na odpoczynek, gdy było tak dużo do zrobienia. Wiele osób uważa, że takie podejście było właśnie jednym z czynników, który doprowadził do jego śmierci. Codziennie muszą natlenić 9000 litrów krwi! Jak działają płuca Wdech i wydech, wdech i wydech... Statystycznie, jedna osoba przez całe życie wdycha ponad 300 ton powietrza, więc czyż nie warto poznać lepiej narząd, który to umożliwia? Pod koniec 1881 roku Łukasiewicz się przeziębił, co znacząco osłabiło jego organizm. Mimo zdiagnozowanego zapalenia płuc nadal wykonywał swoje obowiązki i nie zwalniał tempa pracy. Nic więc dziwnego, że na początku nowego roku zupełnie podupadł na zdrowiu. Mimo ciężkiego stanu, gorączki i utraty przytomności ciągle mówił o planowanych przez siebie inwestycjach na przyszłość. Niestety nie miał możliwości wprowadzenia ich w życie. Ignacy Łukasiewicz zmarł 7 stycznia 1882 roku. Słynny wynalazca, przedsiębiorca, polityk i wielki społecznik został pochowany w kościele w Zręcinie, który sam ufundował.
Niebieskie psy błąkają się po rosyjskim mieście. Winne odpady z zamkniętej fabryki
Zdjęcia psów o niebieskiej i błękitnej sierści obiegły media na całym świecie. Nietypowo umaszczone zwierzęta błąkały się w okolicach miasta Dzierżyńsk w obwodzie niżnonowogrodzkim w Rosji. Szybko okazało się, że za nienaturalną barwę ich sierści odpowiada miejscowa fabryka.
Zdjęcia czworonogów w różnych odcieniach błękitu najpierw pojawiły się na Twitterze i portalu VKontakte, będącym rosyjskim odpowiednikiem Facebooka. Temat podjęły lokalne i rosyjskojęzyczne media, w tym The Moscow Times. Chociaż na początku kolorowo umaszczone psy budziły rozbawienie czytelników, szybko okazało się, że kolor ich sierści to wynik kontaktu zwierząt z chemikaliami z pobliskich zakładów przemysłowych. Dzierżyńsk jest jednym z większych ośrodków przemysłowych w Rosji. Głównie rozwija się tu przemysł chemiczny, ale też maszynowy, drzewny, materiałów budowlanych i spożywczy. Według mediów psy mogły nabrać charakterystycznego ubarwienia po wystawieniu na działanie chemikaliów z opuszczonej już fabryki, w której produkowano pleksiglas i kwas cyjanowodorowy. Zakład zamknięto sześć lat temu po ogłoszeniu bankructwa. View oEmbed on the source website Kwas cyjanowodorowy, czyli zawiesina cyjanowodoru w wodzie, został pierwotnie wyizolowany z pigmentu błękitu pruskiego, a swoją nazwę zawdzięcza cyjanowi - starogreckiemu określeniu błękitu. Został scharakteryzowany jako trujący przez Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC), które wśród jego zastosować wymienia produkcję barwników oraz chemicznych środków bojowych. Były zarządca zakładu w Dzierżyńsku, Andrey Mislivets, powiedział rosyjskiej agencji informacyjnej RIA Novosti, że w budynkach fabryki znajdują się także pozostałości siarczanu miedzi, substancji chemicznej znanej z jasnego lazurowego koloru. – Bezpańskie psy błąkają się po terenie fabryki. Możliwe, że znalazły pozostałości jakichś starych chemikaliów i wytarzały się w nich, prawdopodobnie był to siarczan miedzi – powiedział dziennikarzom agencji. View oEmbed on the source website Mislivets poinformował, że podobna sytuacja miała miejsce kilka lat temu, gdy zwierzęta zmieniły kolor po wejściu w kontakt z „nienaturalnymi barwnikami”. RIA Novosti poinformowała, że agencje ds. ochrony zwierząt stwierdziły, że zdrowie psów prawdopodobnie nie jest zagrożone. A inna agencja prasowa – Interfax – podała, że lokalne władze starały się o pozwolenie na wejście na teren fabryki, aby schwytać niebieskie psy, a następnie poddać je odpowiednim badaniom. „Według wstępnych oględzin psy są w zadowalającym stanie. Jutro specjaliści wejdą na teren fabryki chemicznej, odnajdą i zbadają zwierzęta ”- poinformowały władze miasta. Z kolei Mislivets podkreślił, że bezpańskie psy nie są w żaden sposób kontrolowane, a firma – właściciel zamkniętej fabryki – nie może zajmować się wyłapywaniem ani sterylizowaniem zwierząt odwiedzających opuszczony budynek.
Polska: biedny kraj bogatych ludzi. Jak wyglądała historia polskiej gospodarki?
Na temat sytuacji ekonomicznej w naszym kraju rozmawiamy z profesorem Wojciechem Morawskim ze Szkoły Głównej Handlowej.
W tym artykule: Początki państwa polskiego Feudalizm i pańszczyzna Upadek II Rzeczypospolitej Gospodarka pod zaborami Odzyskanie niepodległości Czasy komunizmu Prof. Wojciech Morawski jest historykiem i ekonomistą, kieruje Katedrą Historii Gospodarczej i Społecznej Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Specjalizuje się w historii finansów, czasach II Rzeczpospolitej i najnowszej historii politycznej. Adam Robiński: Adam Smith miał ponoć wyrazić pogląd, że Polska to kraj, „w którym nie produkuje się nic ponad środki niezbędne do przeżycia”. Ale chyba nie dotyczy on całego minionego tysiąclecia? prof. Wojciech Morawski: A czy to źle? Moim zdaniem produkować coś, co jest niezbędne do przeżycia, to bardzo mocna pozycja. To był zresztą komentarz do sytuacji, w której Polska zaopatrywała Europę w żywność. Działo się tak przez 200 lat, w czasie, który określamy mianem dualizmu agrarnego. Kiedy po odkryciach geograficznych Europa Zachodnia zaczęła się bogacić, a liczba jej ludności rosnąć, rolnictwo nie nadążało z produkcją. Kraje te były jednak na tyle bogate, że mogły kupować żywność na zewnątrz, czyli u nas. Wtedy po prostu opłacało się zajmować rolnictwem, bardziej nawet niż mieć święty spokój. Działało to przez jakiś czas z korzyścią dla obu stron, potem niestety ujawniły się wady tego układu. Początki państwa polskiego A.R.: Cofnijmy się jednak w czasie, do panowania Mieszka I, który jako pierwszy władca Polski musiał płacić trybut sąsiadom. Czy my już na starcie byliśmy w gorszej pozycji niż oni? Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... W.M.: To nie takie proste. Za miedzą mieliśmy Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, państwo o wiele silniejsze od naszego. Nikt nie obiecywał, że na dzień dobry zostaniemy z nim zrównani. Realną pozycję trzeba sobie samemu wywalczyć. Ale nie byliśmy w sytuacji gorszej niż np. Skandynawowie, którzy po nas wchodzili na arenę europejską. Centrum chrześcijaństwa, zachodniego świata znajdowało się w Niemczech, wszyscy byli w stosunku do nich trochę słabsi. A.R.: Rozbicie dzielnicowe w XII w. osłabiło nas? W.M.: Wręcz przeciwnie. To był czas szybkiego rozwoju gospodarczego Europy. Mówi się o nim czasem rewolucja handlowa, przez analogię do późniejszej rewolucji przemysłowej. Na wsi upowszechniało się prawo niemieckie z wybieranymi sołtysami, rozwijały się miasta. Rozbudował się wielki handel o zasięgu europejskim. My znaleźliśmy się w ważnej, bałtyckiej części kontynentu. A czy rozbicie dzielnicowe osłabiało państwo i jego struktury? Proszę pamiętać, że wszyscy naokoło mieli w tym czasie mniej więcej ten sam problem. A.R.: Czyli już wtedy byliśmy wpisani w szerszy scenariusz i jak inni mieli lepiej, to my z nimi, a gdy reszta gorzej, to nam się nie przelewało? W.M.: Niekoniecznie, bo już w XIV w. Europa doświadczyła czarnej śmierci, przez kontynent przewaliła się epidemia dżumy. A nas jakimś cudem ominęła. Na tym m.in. polegał awans Polski za Kazimierza Wielkiego. Ale spora była w tym przypadku też rola władcy. Kazimierz Wielki przede wszystkim uporządkował sprawy finansowe. Wiek XIII był okresem szybkiego rozwoju, ale też bardzo kiepskiego pieniądza. W obiegu były wtedy pieniądze zwane brakteatami. Na tyle cienkie, że jak się z jednej strony coś wybiło, to się z drugiej strony pojawiało to samo. W reakcji na to wprowadzono grubą srebrną monetę – grosz. Najpierw w Czechach, potem u nas. W uproszczeniu można powiedzieć, że Kazimierz Wielki ściągnął do Polski na większą skalę Żydów – wypędzanych z Europy Zachodniej. Oczywiście w przyszłości generowało to nieporozumienia i konflikty narodowościowe, ale równocześnie dla rozwoju gospodarczego kraju było niesłychanie cenne. Król uporządkował też prawo stanowe. Jego wadą było, że ludzie nie byli sobie równi, każdy stan traktowany był inaczej. Ale i tak stanowiło to ogromny postęp w stosunku do poprzedniej epoki, gdy prawem była wola władcy, który jak miał ochotę kogoś powiesić, po prostu to robił. Feudalizm i pańszczyzna A.R.: Kiedy pojawił się problem polskich chłopów z pańszczyzną? W.M.: Pańszczyzna w naszym kraju miała dwie fazy. W średniowieczu była dużo lżejsza niż w czasach nowożytnych. Określano ją w skali roku, a nie tygodnia. Mówiono np. o 20 dniach w roku, a kilka wieków później już o trzech dniach w tygodniu. To wielka różnica. Pod koniec średniowiecza pańszczyznę zastąpiły wygodniejsze formy renty feudalnej – najpierw w naturze, potem w pieniądzu. Chłop cieszył się wtedy szerokim zakresem wolności. Jeśli chciał, mógł po prostu odejść. Ale w czasach nowożytnych, tj. gdy Polska żywiła Europę Zachodnią, pańszczyzna wróciła, i to w wymiarze tygodniowym. Ponadto pojawiło się poddaństwo osobiste, a wskutek wykupu sołectw pan stał się sędzią dla swoich chłopów. Oto 29 królów, którzy sprawowali władzę w Polsce. Wśród nich Czesi, Węgrzy, Szwedzi, Niemcy i Francuz Królowie Polski na stałe zapisali się w historii, wielu jako wybitni politycy, dla których nadrzędnym priorytetem był rozwój kraju. Należy jednak wspomnieć, że poczet polskich władców o... A.R.: Czyli chłopi pańszczyźniani nie budowali bogactwa państwa, tylko bogactwo swoich panów? W.M.: To była kwestia systemu podatkowego. Inaczej by sprawa wyglądała, gdyby szlachtę dało się porządnie opodatkować. Można powiedzieć, że Rzeczpospolita była biednym krajem bogatych ludzi. Ale to, że szlachta walczyła o swoje, to w zasadzie naturalne. Tak było wszędzie, tyle że w innych krajach opór stawiało mieszczaństwo. U nas tego zabrakło. Polskie mieszczaństwo było politycznie ubezwłasnowolnione. W sensie etnicznym albo niemieckie, albo żydowskie. Wyizolowane ze społeczeństwa, wykorzenione. Dodatkowo po reformacji zrobiło się mniejszością luterańską w katolickim kraju. Były pojedyncze miasta, które walczyły o swoje, np. Gdańsk, który stawiał opór, wojował z królem Batorym. Ale miasta jako całość nie były solidarne. Z drugiej strony, w innych krajach prędzej czy później monarcha ograniczał szlachecki parlamentaryzm i wprowadzał rządy absolutne. U nas tak się nie stało. Pewnie dlatego, że nie mieliśmy dynastii, która czułaby się na siłach to zrobić. A.R.: Czy gospodarczo Rzeczpospolita była jednolitym obszarem? W.M.: Rzeczpospolita składała się z trzech części. Polska etniczna nastawiła się na produkcję zboża. Przy ówczesnym stanie dróg inny niż wodny transport zboża nie był opłacalny. My byliśmy w szczęśliwym położeniu, bo nasze rzeki płynęły do Bałtyku. Wystarczyło towar spławić do Wisły, potem Wisłą do Gdańska. Tam już czekali Holendrzy, którzy rozwozili nasze zboże po Europie. Na południe od nas Węgrzy byli w gorszej sytuacji, bo ich rzeki wpadają do Dunaju, a ten płynie do Morza Czarnego, gdzie wówczas siedzieli Turcy. Nie mogąc uprawiać zboża, zajęli się hodowlą. Bydła nie trzeba wozić, bydło jest „samobieżne”. Pędzili zatem na zachód wielkie stada i na tym oparli gospodarkę. Część Rzeczpospolitej była w tej samej sytuacji – na dzisiejszej Ukrainie rzeki też płynęły do Morza Czarnego, tam też trzeba było postawić na hodowlę. Stada bydła przeganiano przez Polskę do Brzegu nad Odrą, gdzie odbywały się wielkie targi, na których Europa kupowała bydło z Ukrainy. Była też trzecia strefa gospodarcza – Wielkie Księstwo Litewskie z dominacją gospodarki leśnej. Dźwiną i Niemnem spławiano tam drewno, które szło dalej do Europy. A.R.: Od lat narzekamy na stan polskich dróg. Swego czasu istniało nawet powiedzenie: „Polski most, niemiecki post, włoskie nabożeństwo, wszystko to błazeństwo”. W.M.: Rzeczywiście tak było, to jest jakiś fenomen. Przed II wojną światową wśród żądań Hitlera wobec nas było wybudowanie eksterytorialnej autostrady przez Pomorze. Drogi zawsze mieliśmy w fatalnym stanie, masowy transport odbywał się wodą. Może to nas rozleniwiało? Może gdyby geografia nas zmusiła, tobyśmy się bardziej postarali? Na naszych gościńcach przejechał się też Napoleon. Widział na mapie drogi, ale nie wiedział, jak w rzeczywistości wyglądają. Upadek II Rzeczypospolitej A.R.: Czy Rzeczpospolita Obojga Narodów była niewykorzystaną szansą? W.M.: Na pewno. Zwichnęła system polityczny, nie tyle na rzecz szlachty, co raczej magnaterii. W końcu kilkanaście rodzin zaczęło trząść państwem. Rzeczpospolita była też niewykorzystaną szansą z punktu widzenia późniejszych procesów narodotwórczych. Gdyby przetrwała, relacje między Polakami a Litwinami wyglądałyby pewnie tak jak między Anglikami i Szkotami. Mielibyśmy pewnie jakieś pojęcie nadrzędne, które by nas objęło, jak termin „Brytyjczycy” w odniesieniu do obu tamtych narodów. Tymczasem nie dorobiliśmy się nawet takiego słowa. Określenie „sarmata” ograniczało się do szlachty, nie mogło zintegrować całego społeczeństwa. Kozacy w służbie Rzeczpospolitej. Jak nękali tureckie wybrzeża? Na początku XVII wieku Kozacy w służbie Rzeczypospolitej nękali tureckie wybrzeża morskimi najazdami. Ucierpiała nawet stolica imperium osmańskiego, Stambuł. A.R.: Wszystkich nas zrujnował za to potop szwedzki. W.M.: To było załamanie się państwa. Przede wszystkim zapaść demograficzna. Potop nie był tylko najazdem szwedzkim. Kozacy pustoszyli Ukrainę, a Moskwa większość Wielkiego Księstwa Litewskiego. Poziom zaludnienia sprzed potopu odzyskaliśmy dopiero w okolicach 1800 r. Szwedzi rabowali, co popadnie. Typowy „życiorys” zamku w naszym kraju przedstawia się tak: wybudował go Kazimierz Wielki, zburzyli Szwedzi, od tamtej pory w ruinie. Nieszczęścia chodzą parami, bo w tym samym czasie skończyła się koniunktura na nasze zboże. Dyktowaliśmy ceny, póki byliśmy jedynym eksporterem. Zawsze mieliśmy potencjalnego konkurenta w postaci Rosji. Polityka ostatnich Jagiellonów polegała głównie na tym, by nie dopuścić Rosji do Bałtyku. Dlatego zaangażowaliśmy się w Inflanty, które poza tym nie były nam potrzebne. Baliśmy się, że gdy Rosjanie wyjdą na Bałtyk ze swoim zbożem, to zbiją ceny. Gospodarka pod zaborami A.R.: Potem przyszły rozbiory. Co działo się wtedy z naszą gospodarką? W.M.: Pewnie pana zaskoczę, bo najlepiej gospodarczo rozwinięty był zabór rosyjski. Choć cywilizacyjnie stał niżej, pełnił ważną funkcję gospodarczą w obrębie państwa zaborczego. Królestwo Polskie było najlepiej uprzemysłowioną częścią Rosji. Odwrotnie niż Wielkopolska w Niemczech, która była dla Niemiec zapleczem rolniczym. Niemcy nie potrzebowali przemysłu w Wielkopolsce, zaś Rosjanie w swoim zaborze – tak. I ten przemysł miał do dyspozycji ogromny rynek rosyjski. Rozwinęło się Zagłębie Staropolskie, Łódź z przemysłem włókienniczym, Zagłębie Dąbrowskie i warszawski okręg przemysłowy. Dostęp polskiego przemysłu do rynku rosyjskiego podlegał zmianom. Po powstaniu Królestwa Polskiego w 1815 r. na wschodzie ustanowiono granicę celną. W 1822 r. minister skarbu Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki załatwił z Rosjanami zniesienie tej granicy i handel ze wschodem rozkwitł. W ramach represji po powstaniu listopadowym granica celna wróciła. Odcięta Łódź nie była konkurencyjna. Wtedy przedsiębiorcy łódzcy przenieśli się na drugą stronę tej granicy. Tak powstał Białostocki Okręg Przemysłowy, który w latach 1822–1851 przeżywał wspaniałe czasy. Gdy w 1851 r. granicę celną ostatecznie zniesiono, zaczęły się złote lata Łodzi. Równocześnie jednak zabór rosyjski był pod wieloma względami upośledzony, głównie z punktu widzenia komunikacji. Rosjanie traktowali słabość linii komunikacyjnych jako element obronności kraju. Zakazali budowy mostów na Wiśle powyżej Iwanogrodu, czyli Dęblina, i poniżej Nowogieorgiewska (Modlina). Oznaczało to, że Włocławek, Płock czy Sandomierz aż do I wojny światowej nie mogły mieć mostów. Rosjanie nie zezwalali też na budowę kolei na zachodnim brzegu Wisły. A.R.: A pozostałe zabory? W.M.: Galicję Austriacy traktowali jak przedpole do ewentualnego oddania, gdyby w przypadku wojny mieli się bronić na linii Karpat. Rozwijało się tam więc tylko wydobycie surowców. Była sól w Bochni i Wieliczce, zagłębia naftowe – stare w Jaśle i Krośnie oraz nowe w Drohobyczu i Borysławiu, dziś na Ukrainie. Na początku XX w. Galicja była drugim na świecie producentem ropy. Rewolucja przemysłowa sprawiła, że rozwój naszej cywilizacji nabrał tempa. Ma też jednak poważne minusy Rewolucja przemysłowa wprowadziła Europę w proces głębokich zmian gospodarczych, który z czasem ogarnął cały świat. Początkowo napędzały ją maszyny parowe, które z czasem zaczęły u... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rewolucja-przemyslowa-jak-zmienila-swiat-i-wplynela-na-rozwoj-gospodarczy-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-25fbda3.jpg" width="938" height="627" alt="Rewolucja przemysłowa – jak zmieniła świat i wpłynęła na rozwój gospodarczy? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Rewolucja przemysłowa – jak zmieniła świat i wpłynęła na rozwój gospodarczy? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Zabór pruski z kolei stanowił zaplecze rolnicze, rozwijał się tam tylko przemysł potrzebny rolnictwu, jak Zakłady Cegielskiego w Poznaniu. I stocznia Schichau w Elblągu, która potem założyła filię w Gdańsku. Oczywiście był też Okręg Górnośląski, ale jego nie można określać jako zabór pruski, bo już przed rozbiorami Górny Śląsk nie należał do Polski. Odzyskanie niepodległości A.R.: Czy po odzyskaniu niepodległości mieliśmy do czynienia z Polską trzech prędkości? W.M.: Trochę się tę gospodarkę udało do 1939 r. zintegrować. Przede wszystkim koleją. W 1918 r. z Warszawy do Poznania jechało się przez Bydgoszcz, do Krakowa linią warszawsko-wiedeńską przez Częstochowę, tak samo do Lwowa. Zbudowano zatem bezpośrednie połączenia. II Rzeczpospolita miała specyficzne podejście do spraw walutowych. Po inflacji z lat 1918–1923 nastąpiła stabilizacja walutowa, a obawy przed nawrotem inflacji prowadziły do polityki deflacyjnej. Pieniądz był mocny, ale rzadki. To spowodowało, że spore części kraju, np. Polesie, przechodziły na gospodarkę naturalną. Traktowanie mocnego pieniądza jako wizytówki zdrowej gospodarki charakteryzowało sposób myślenia Piłsudskiego. Pogłębiło to problemy gospodarcze podczas kryzysu lat 30. Śmielsze ruchy w gospodarce mogły nastąpić dopiero po śmierci marszałka. A.R.: Kto na przestrzeni historii był najlepszym gospodarzem na ziemiach polskich? W.M.: Najszybszy realny rozwój to 20 lat po upadku powstania styczniowego. Politycznie były to czasy straszne, ale gospodarczo znakomite. Ciekawe, że ta koniunktura nie była zasługą polityki gospodarczej państwa, tylko mechanizmów rynkowych. Czasy komunizmu A.R.: A kto był najgorszy? W.M.: Chyba jednak komuniści. Symboliczną postacią może tu być Hilary Minc, twórca planu 6-letniego (1950–1955). Wtedy Europa nam uciekła, a wielki wysiłek społeczny został zmarnowany. W czasach II RP ludzie mieli poczucie, że Polska jest biedniejsza niż USA czy Francja, ale to był inny dystans. Mieliśmy mniej kapitału, ale nie byliśmy zacofani technologicznie. Natomiast w czasach komunizmu wpadliśmy w lukę technologiczną. Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści Rządził z Kremla supermocarstwem u szczytu rywalizacji ZSRR i USA. Leonid Breżniew miał szansę dokonać w Związku Radzieckim przełomowych reform technologicznych. Umarł jednak w bardzo star... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/leonid-brezniew-dyktator-na-pigulkach-jak-zmarnowal-szanse-na-reforme-zsrr-i-doprowadzil-kraj-do-zapasci-fot-klaus-rose-ullstein-bild-via-getty-images-2ae69c8.jpeg" width="785" height="700" alt="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" title="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" /> A.R.: Patrząc na całokształt historii – częściej nam się powodziło czy raczej klepaliśmy biedę? W.M.: Jeśli patrzymy na siebie, z jednej strony widząc ogromną Rosję, a z drugiej wielkie Niemcy, to wydaje się nam, że jesteśmy malutcy, ale obiektywnie tak nie jest. Polaków jest więcej niż Skandynawów razem wziętych. Mimo wszystko należymy do uprzywilejowanej części ludzkości. Jesteśmy w OECD, klubie krajów wysoko rozwiniętych, który zrzesza tylko 34 państwa. Trzeba jednak pamiętać o generalnych tendencjach. Na początku XX w. Warszawa była pod względem wielkości 23. miastem na świecie. Większym od Brukseli, Madrytu, Kairu i wielu innych metropolii, do których dziś jej daleko. Europa odgrywała w XIX w. ogromną rolę ze względu na eksplozję demograficzną. 25 proc. ludzkości to byli Europejczycy, którzy przenosili się na inne kontynenty. Dziś w Europie eksplozję mamy już dawno za sobą, przeżywa ją natomiast reszta świata. Cała Europa relatywnie słabnie, a my wraz z nią. Ścigamy się więc w grupie, którą wyprzedzają inni.
Technologia nie musi być cyfrowa, by napędzać rozwój
Wraz ze wzrostem cen energii do łask powrócił XIX-wieczny system przechwytujący parę buchającą z fabrycznych kominów i wykorzystujący ją do ogrzewania i schładzania obiektów. Korzyści płynące z takiego sposobu wykorzystania energii to m.in. spadek jej zużycia, mniejsza emisja gazów cieplarnianych oraz uniezależnienie się od miejskiej sieci energetycznej. Z kogeneracji, zwanej też skojarzoną gospodarką energetyczną, korzystają już m.in. kampusy uniwersyteckie, budynki Smithsonian Institution oraz zakład produkcyjny BMW. Pewien kompleks hotelowy w Las Vegas czerpie 40 proc. energii elektrycznej i 65 proc. ciepła z zakładu kogeneracji zasilanego gazem ziemnym. Lokalne sieci ciepłownicze mogą transportować parę lub gorącą wodę z zakładów kogeneracji do okolicznych domów lub bloków. Nowinką w branży są minisystemy kogeneracyjne dla domów jednorodzinnych w Europie, dzięki którym można obniżyć koszty energii nawet o 25 proc.
Miś okazał się Misiową i to na dodatek zdrową, młodą, bo około trzyletnią osobniczką, którą tak rozpierały siły żywotne, że nie dość, iż nie miała ochoty na, typowy dla jej gatunku, zimowy sen, to na dodatek baraszkowała po terenie Przemyśla w asyście policji, służb pożarniczych i weterynaryjnych przez niemal cały dzień i noc.
Zmorzył ją dopiero piąty strzał z usypiającym środkiem, a ponoć wszystkie z nich były celne. Jak twierdzą weterynarze, pani misiowa była pod silnym działaniem adrenaliny, spowodowanej nietypową dla niej sytuacją. Fakt jest faktem, że po „wstrzelonych” w nią środkach i z powodu niewątpliwie autentycznego zmęczenia, ponad 200 kilogramowa piękność wreszcie zasnęła! Jak przypuszczamy przybyła ona do Przemyśla, miasta, które ma misia nie tylko w herbie, ale również na swym rynku, z Bieszczad i tam też została odwieziona. Naturalnie po uprzednim dokładnym przebadaniu i udekorowaniu obrożą sygnalizacyjną. Miejmy nadzieję, że po tak licznych i silnych przeżyciach wreszcie zapadnie w prawdziwy zimowy sen. Aura sprzyja. Do niemałych hord dzików, okupujących całymi rodzinami miejskie śmietniki zdążyliśmy się już przyzwyczaić. Łoś wędrujący ulicami był sensacją, ale przykrą, bo źle się to dla niego skończyło. Był też żądny wrażeń bóbr, który w asyście dwóch policjantów przewędrował miejską przestrzeń wzdłuż i wszerz, by wreszcie zdecydować się na skok do kanału ściekowego. Ale miś! Tego jeszcze nie było. Przynajmniej u nas. Tekst: Agnieszka Budo