Katastrofa promu „Estonia”. Poznaj historię największej morskiej tragedii powojennego Bałtyku
Katastrofa promu Estonia pozostaje jednym z najbardziej wstrząsających wydarzeń w historii powojennej żeglugi pasażerskiej w Europie. Choć od tragicznej nocy na Bałtyku minęły już dekady, pytania o przyczyny zatonięcia, skalę zaniedbań i sposób prowadzenia dochodzenia nadal budzą emocje. Jednocześnie jest to tragiczna historia ludzi na jego pokładzie oraz decyzji podejmowanych w warunkach ogromnej presji.
Spis treści: Trasa rejsu i warunki pogodowe w noc katastrofy Jak doszło do zatonięcia promu Estonia? Kontrowersje wokół przyczyn zatonięcia Ile osób zginęło w katastrofie promu Estonia? W którym miejscu zatonął prom Estonia i gdzie leży jego wrak? Prom Estonia nie był jednostką nową ani eksperymentalną. Zbudowano go w 1979 roku w renomowanej niemieckiej stoczni Meyer Werft w Papenburgu jako prom pasażersko-samochodowy typu ro-pax. Początkowo pływał pod nazwą Viking Sally na popularnych trasach między Szwecją a Finlandią i przez pewien czas uchodził za największy prom tego typu operujący na Morzu Bałtyckim. W kolejnych latach statek kilkukrotnie zmieniał właścicieli i nazwy. Funkcjonował m.in. jako Silja Star oraz Wasa King, obsługując różne połączenia regionalne między Skandynawią a Finlandią. Każda zmiana armatora wiązała się z nowym modelem eksploatacji, inną trasą oraz innymi realiami operacyjnymi. Ostatecznie jednostka trafiła do estońsko-szwedzkiego konsorcjum Estline i pod nazwą Estonia zaczęła regularnie kursować na trasie Tallinn-Sztokholm. Było to połączenie o dużym znaczeniu symbolicznym i gospodarczym dla młodego państwa estońskiego, które po odzyskaniu niepodległości intensywnie odbudowywało kontakty ze Skandynawią. Trasa rejsu i warunki pogodowe w noc katastrofy Prom Estonia obsługiwał stały, dobrze znany rozkład. Wypływał z Tallinna wieczorem i docierał do Sztokholmu następnego ranka, a następnie tego samego dnia o godzinie 17:30 wyruszał w powrotny rejs do Estonii. Harmonogram był zaplanowany z pewnym marginesem czasowym, co w teorii miało ograniczać presję na punktualność. W nocy z 27 na 28 września 1994 roku jednostka znajdowała się na standardowej trasie przez północny Bałtyk. Warunki pogodowe były trudne, choć nie wyjątkowe jak na tę porę roku. Wiatr osiągał siłę 7–8 stopni w skali Beauforta, a fale miały wysokość 4–6 metrów (rekordowa fala odnotowana tego dnia na północnym Bałtyku mierzyła 7,7 metra). Inne promy w tym rejonie kontynuowały rejsy zgodnie z rozkładem. Istotnym czynnikiem była prędkość promu. Choć dokładna prędkość Estonii w chwili katastrofy nie jest znana, radarowe pomiary innych statków, m.in. MS „Mariella” i „Silja Europa” wskazują, że poruszał się on najpewniej z prędkością około 14–15 węzłów, czyli zbliżoną do normalnej średniej prędkości tego promu wynoszącej 16–17 węzłów. Brak istotnego spowolnienia w trudnych warunkach pogodowych później stał się ważnym punktem odniesienia w analizach przyczyn tragedii. Jak doszło do zatonięcia promu Estonia? Pierwsze niepokojące sygnały pojawiły się około godziny 1 w nocy. Gdy statek mijał archipelag Turku, słychać było metaliczne odgłosy. Wstępne oględziny furty dziobowej nie wykazały widocznych uszkodzeń. Jednak już około godziny 1:15 doszło do gwałtownego zerwania elementów zabezpieczających wrota w kadłubie statku. Wkrótce potem prom nabrał silnego przechyłu na prawą burtę. Woda zaczęła dostawać się na pokład samochodowy, co w przypadku jednostek ro-pax ma krytyczne znaczenie dla stateczności. Alarm na pokładzie został ogłoszony o godzinie 1:20. Warunki panujące wewnątrz statku szybko uniemożliwiły sprawną ewakuację. Przechył na prawą burtę osiągnął 30–40 stopni, przejścia i drzwi zostały zablokowane, a wkrótce po tym przestało działać zasilanie. Wezwanie Mayday zostało nadane o godzinie 1:21:59, lecz miało niepełną formę i szybko urwało się wraz z utratą łączności. Około godziny 1:50 prom Estonia zniknął z radarów i zatonął, zanim na miejsce dotarły pierwsze jednostki ratunkowe. Kontrowersje wokół przyczyn zatonięcia Oficjalny raport międzynarodowej komisji śledczej wskazał na wady konstrukcyjne furty dziobowej jako bezpośrednią przyczynę tragedii. Według ustaleń komisji oderwanie furty doprowadziło do otwarcia rampy i gwałtownego zalania pokładu samochodowego, co zapoczątkowało nieodwracalny proces utraty stateczności. Wnioski te od początku budziły jednak wątpliwości części ekspertów i rodzin ofiar. Pojawiły się hipotezy mówiące o uszkodzeniach kadłuba poniżej linii wodnej wskutek eksplozji. Kontrowersje nasiliły się po ujawnieniu informacji o wcześniejszym wykorzystywaniu promu do kontrabandy sprzętu wojskowego. Dodatkowe emocje wzbudziły nielegalne nurkowania do wraku oraz niezależne badania materiałowe, których wyniki były sprzeczne. W kolejnych latach pojawiały się nowe raporty i dokumenty, sugerujące, że nie wszystkie dane zostały ujawnione opinii publicznej. Jednocześnie nowsze analizy geologiczne i techniczne wskazują, że część uszkodzeń wraku Estonii mogła powstać już po zatonięciu, w wyniku kontaktu kadłuba z dnem morskim i skałami. Ile osób zginęło w katastrofie promu Estonia? Na pokładzie promu znajdowało się łącznie 989 osób. Katastrofę przeżyło jedynie 138 osób, a 852 poniosło śmierć. Dodatkowo jedna z ocalonych osób zmarła później w szpitalu wskutek poniesionych podczas katastrofy obrażeń. Większość zmarłych stanowili obywatele Szwecji i Estonii, choć na liście ofiar znalazły się osoby wielu narodowości. Dominującą przyczyną śmierci było utonięcie oraz hipotermia – temperatura wody w Bałtyku wynosiła wówczas około 10 stopni Celsjusza. Charakterystyczne jest to, że wśród ocalałych przeważali młodzi mężczyźni w dobrej kondycji fizycznej. Zdecydowana większość pasażerów znajdowała się w chwili tragedii wewnątrz statku, co w połączeniu z nagłym przechyłem praktycznie odebrało im szansę na ucieczkę. W którym miejscu zatonął prom Estonia i gdzie leży jego wrak? Prom Estonia zatonął na północnym Bałtyku, około 22 mile morskie od fińskiej wyspy Utö. Wrak spoczywa na głębokości od około 74–88 metrów, na nierównym, skalistym dnie morskim. Jego dokładna lokalizacja została ustalona już kilka dni po katastrofie. Ze względu na ogrom tragedii oraz obecność ciał ofiar, wrak objęto szczególną ochroną prawną. Państwa nadbałtyckie (poza Niemcami) postanowiły nie dopuścić do naruszenia spoczynku ofiar i wydały całkowity zakaz nurkowania i ingerencji, co monitoruje fińska straż wybrzeża. Decyzja o niewydobywaniu wraku Estonii była i pozostaje przedmiotem sporów. Dla jednych stanowi wyraz szacunku wobec ofiar, dla innych – symbol niewyjaśnionych do końca okoliczności jednej z największych katastrof morskich końca XX wieku. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Tam, gdzie Dania spotyka Szwecję. Pokonałam najbardziej ikoniczną przeprawę Europy
Most nad Sundem to ikona. Można traktować go jak zwykłą przeprawę, drogę do celu, ale można też zaplanować wokół niego zwiedzanie Malmö i Kopenhagi. Postanowiłam pójść tym tropem i część zimowego pobytu w tych dwóch skandynawskich miastach poświęcić Øresundsbron.
Spis treści: Most nad Sundem: nie było żadnego „serialowego” morderstwa 57 metrów nad wodą Most po duńsku, czyli długi spacer plażą Most po szwedzku, czyli urokliwe Sibbarp Most nad Sundem – co warto wiedzieć przed podróżą Jeszcze chwila i słynny most nad Sundem będę mieć niemal na wyciągnięcie ręki. Dzięki uprzejmości kapitana promu Finnlines moment przepłynięcia pod konstrukcją mogę obserwować z mostku kapitańskiego i górnego pokładu. Pozostali pasażerowie mają równie dobry widok z tarasu na niższym pokładzie. Mimo zimnego wiatru część z nich wyszła na zewnątrz. Most nad Sundem: nie było żadnego „serialowego” morderstwa Niespełna godzinę temu ruszyliśmy z Malmö i płyniemy w kierunku Świnoujścia. Załoga wygląda na zrelaksowaną. – To trudne? – dopytuję kapitana. – Przepłynięcie pod mostem? Nie. Częściej martwimy się, że głębokość w tym miejscu nie jest zbyt duża, niż tym, że nie zmieścimy się pod mostem – odpowiada z uśmiechem kapitan Henry Brandt. Zza gęstych, szarych chmur przebija słońce. Jakby na zamówienie, na chwilę promienie oświetlają most. Wychodzę na pokład. Zaledwie przedwczoraj siedziałam w pociągu, który wiózł mnie mostem z Kopenhagi do Malmö. Teraz oglądam ikoniczną przeprawę z zupełnie innej perspektywy. Widząc moją ekscytację, Birgitta Rosander z załogi pyta, czy kojarzę serial o moście. Oczywiście. Jestem nawet przygotowana. Wyciągam telefon i włączam muzykę. „Echoes start as a cross in you, Trembling noises that come too soon…” Na mostku kapitańskim rozbrzmiewają pierwsze takty utworu „Hollow Talk”, tytułowej piosenki serialu „Most nad Sundem”. Birgitta się uśmiecha i przyznaje, że uwielbia ten serial. Patrzę na most i myślę: magiczny moment. Fani skandynawskich kryminałów wiedzą, o co chodzi. W pierwszym odcinku serialu ciało zostaje znalezione dokładnie na granicy między Danią a Szwecją, przebiegającej przez środek mostu. Szwedzka policjantka i duński inspektor prowadzą wspólne śledztwo, a sama przeprawa – choć jest tylko tłem wydarzeń – stała się dzięki międzynarodowej produkcji ikoną popkultury. W rzeczywistości nie doszło tu do zdarzenia identycznego jak w serialu. Most funkcjonuje jednak już ponad 25 lat i – jak każda duża infrastruktura – był miejscem różnych incydentów czy wypadków. Serialowa scena pozostaje jednak fikcją, która mocno działa na wyobraźnię. 57 metrów nad wodą Po duńsku most nazywa się Øresundsbroen, po szwedzku Öresundsbron. Oficjalna nazwa – Øresundsbron – jest hybrydą łączącą oba języki, tak jak konstrukcja łączy dwa kraje. Most został oficjalnie otwarty 1 lipca 2000 roku i był pierwszym stałym połączeniem drogowym między Danią a Szwecją. Wcześniej przez cieśninę Sund kursowały wyłącznie promy. Przeprawa to w rzeczywistości cały system inżynieryjny: most wantowy z głównym przęsłem o długości 490 metrów, sztuczna wyspa Peberholm (utworzona specjalnie na potrzeby inwestycji i pozostawiona naturze) oraz podmorski tunel Drogden po stronie duńskiej. Sam most ma dokładnie 7845 metrów długości, a cały system – wraz z wyspą i tunelem – liczy niemal 16 kilometrów. Linia kolejowa znajduje się na dolnym poziomie, natomiast autostrada E20 biegnie nad nią. Pylony mostu mają 204 metry wysokości, a prześwit pod konstrukcją wynosi 57 metrów nad poziomem morza, co umożliwia swobodny ruch dużych jednostek pływających. Z perspektywy pasażera promu ta odległość wydaje się zaskakująco niewielka. Podróżując między Malmö a Kopenhagą, postawiłam jednak na transport publiczny. To wybór wielu mieszkańców obu miast. Pociągi kursują często, a pasażerowie zdają się nie zwracać już uwagi na wyjątkowość przeprawy – dla większości to codzienność. Granica państw przebiega w połowie konstrukcji: w jednej chwili, pędząc pociągiem, zmieniasz kraj. Bilet z Malmö do Kopenhagi kosztuje około 120 koron szwedzkich, w zależności od taryfy i rodzaju biletu. Mało kto na co dzień myśli o tym, że obiekt należy do najbardziej monitorowanych mostów w Europie. Funkcjonuje tu wspólne centrum operacyjne Danii i Szwecji, kontrolujące warunki pogodowe, natężenie ruchu oraz kwestie bezpieczeństwa. Silny wiatr czy trudne warunki atmosferyczne mogą prowadzić do czasowych ograniczeń dla niektórych pojazdów. Most po duńsku, czyli długi spacer plażą Zimowa Kopenhaga kusi wieloma atrakcjami: znakomitymi muzeami, dobrą kuchnią, słynnym parkiem rozrywki Tivoli czy popularnym wśród mieszkańców morsowaniem i saunowaniem. Chętnie korzystam z tych możliwości, ale obowiązkowo planuję też spacer najdłuższą kopenhaską plażą – Amager Strandpark. To miejsce z urokliwą promenadą i widokiem na most nad Sundem. Zimą idealne na spokojny spacer, przejażdżkę rowerem czy bieganie, ale też – dla odważnych – na zimną kąpiel. Amatorów morsowania spotykam co chwilę. Winter bathing połączony z relaksem w saunie jest tu niemal stylem życia. Mimo chłodu Amager Strandpark przyciąga mieszkańców. Łatwo tu dotrzeć metrem. Mijam biegaczy i osoby spacerujące z psami. Staję nad wodą i patrzę w kierunku mostu, który w dżdżystej, zimowej pogodzie tonie w szarej mgle. Nad cieśniną przelatuje samolot zmierzający do lądowania na lotnisku Kopenhaga–Kastrup. Most łączy Malmö z wyspą Amager, na której znajduje się Kastrup – kopenhaskie lotnisko. Amager Strandpark pozwala zwolnić i cieszyć się chwilą bez pośpiechu. Widok na wodę i most w oddali działa kojąco. Surowy, nordycki klimat dodaje temu miejscu wyjątkowego charakteru. Jeśli jednak ktoś chciałby zobaczyć most wyraźnie i z bliska od strony duńskiej, warto wybrać się do Dragør Harbour – niewielkiego, historycznego portu rybackiego położonego niedaleko wjazdu na most. Z portu widać początek konstrukcji, pylony i przęsła, a także startujące z pobliskiego lotniska samoloty. Do Dragør można dotrzeć metrem do Kastrup, a następnie autobusem albo rowerem – trasa wzdłuż wybrzeża uchodzi za jedną z najpiękniejszych w okolicach Kopenhagi. Most po szwedzku, czyli urokliwe Sibbarp Do Malmö wracam pociągiem. Nie mam wiele czasu na zwiedzanie, dlatego wybieram jeden punkt widokowy – Sibbarp. To dzielnica chętnie odwiedzana przez mieszkańców. Idealna na spacer czy przejażdżkę rowerem. Dojeżdżają tu miejskie autobusy, są parkingi i camping. To również jeden z najbliższych mostowi punktów widokowych od strony Malmö. Latem bywa tu tłoczno – ze względu na mola, kąpieliska i rozległe trawiaste tereny sprzyjające piknikom. Zimą spotykam morsujących Szwedów, biegaczy oraz wędkarzy próbujących szczęścia na kamienistym brzegu. Tego dnia jest mgła. Most częściowo znika w wodach zatoki i we mgle. Sceneria jest tajemnicza, niemal hipnotyzująca. Trudno nie pomyśleć o klimacie skandynawskich kryminałów. Na kamieniach dostrzegam żółty złotorost, którego kolor w kontrze do szarości wydaje się wyjątkowo intensywny. Obok rosną krzewy rokitnika. Zrywam kilka kwaśnych owoców – w Szwecji można to robić legalnie dzięki prawu powszechnego dostępu do przyrody. Planując wycieczkę wokół mostu i będąc w Malmö, warto odwiedzić także: plażę Ribersborg („Ribban”) – z szerokim widokiem na most, Limhamnsfältet – szczególnie atrakcyjne o zachodzie słońca, Scaniaplatsen w dzielnicy Västra Hamnen – miejsce, z którego widać zarówno most, jak i wieżowiec Turning Torso. Most nad Sundem – co warto wiedzieć przed podróżą Przejazd autostradą przez most jest płatny. Wysokość opłaty zależy od rodzaju pojazdu i sposobu płatności. Aktualne ceny oraz informacje o ewentualnych utrudnieniach można sprawdzić na stronie operatora mostu. W pociągach mogą zdarzać się kontrole tożsamości, dlatego warto mieć przy sobie dowód osobisty lub paszport. Planując podróż samochodem trzeba też brać pod uwagę możliwe ograniczenia związane z silnym wiatrem. Most nad Sundem nie jest tylko drogą z punktu A do punktu B. To przykład imponującej inżynierii, element codzienności mieszkańców regionu Øresund, a jednocześnie symbol współpracy dwóch państw. Można nim po prostu przejechać – albo uczynić z niego cel podróży. Źródło: National Geographic Traveler Nasza ekspertka Katarzyna Świerczyńska Reporterka zakochana w swojej pracy. Po godzinach prowadzi podróżniczego bloga „Podróże z psem” i jest współautorką projektu „Nad portem noc” pokazującego nocne życie Szczecina. Najczęściej podróżuje blisko, najlepiej na własnych nogach lub rowerem. Uwielbia Puszczę Bukową, nadodrzańskie szlaki i Bałtyk o każdej porze roku.
33 lata temu zatonął „Heweliusz”. To największa tragedia w historii polskiej żeglugi
Zatonięcie „Heweliusza” 14 stycznia 1993 r. to największa morska katastrofa w historii polskiej żeglugi w czasie pokoju. Kulisy tego dramatu i walka o życie na mroźnym Bałtyku wciąż budzą ogromne emocje. Przypominamy splot fatalnych błędów oraz technicznych zaniedbań, które w samym środku sztormu posłały polski prom na dno.
Spis treści: Katastrofa promu „Jan Heweliusz” – przebieg tragicznej nocy na Bałtyku Przyczyny i konsekwencje katastrofy Katastrofa Heweliusza a bezpieczeństwo żeglugi i dziedzictwo tragedii Katastrofa promu Heweliusz, która wydarzyła się 14 stycznia 1993 roku, wstrząsnęła Polską i środowiskiem morskim. Rejs ze Świnoujścia do Ystad miał być rutynową przeprawą, lecz zakończył się dramatem z powodu fatalnych warunków pogodowych, błędów proceduralnych i zaniedbań technicznych. Mimo intensywnej akcji ratunkowej ocalało jedynie 9 osób z 64 obecnych na pokładzie. Oprócz ogromnej tragedii rodzin ofiar wydarzenie stało się początkiem licznych kontrowersji oraz dyskusji na temat bezpieczeństwa żeglugi i odpowiedzialności instytucji państwowych. Teraz o tej katastrofie znów mówi cała Polska, za sprawą nowego serialu Netflixa. Katastrofa promu „Jan Heweliusz”– przebieg tragicznej nocy na Bałtyku Opóźniony rejs i fatalna pogoda Prom „Jan Heweliusz” regularnie kursował na trasie Świnoujście – Ystad, przewożąc pasażerów i towary przez Bałtyk. 13 stycznia 1993 roku jednostka rozpoczęła rejs z opóźnieniem, wynikającym z konieczności naprawy furty rufowej, która została uszkodzona podczas wcześniejszego sztormu. Decyzja o wypłynięciu mimo niekorzystnych prognoz pogodowych była jedną z wielu tragicznych okoliczności tej nocy. Według relacji świadków i materiałów ze śledztwa już od początku podróży warunki na morzu były bardzo trudne. Siła wiatru osiągała nawet 12 stopni w skali Beauforta, co oznaczało silny sztorm. Ostatecznie na pokładzie znalazły się 64 osoby: 29 członków załogi oraz 35 pasażerów różnych narodowości, w tym Polacy, Szwedzi, Norwegowie, Czesi i Austriacy. Akcja ratunkowa i dramatyczne okoliczności zatonięcia Około godziny 3:30 w prom uderzyły potężne fale, które spowodowały przechył jednostki. Kapitan Andrzej Ułasiewicz podjął próbę uratowania statku, jednak zaledwie pół godziny później sytuacja była już krytyczna – przechył promu stał się nieodwracalny. Sygnał SOS wysłano niemal natychmiast, co zapoczątkowało jedną z największych akcji ratowniczych w historii polskiej żeglugi. W działania zaangażowano niemieckie i duńskie służby ratownicze, statek ratowniczy „Huragan” oraz śmigłowce SAR. Niestety, ekstremalne warunki pogodowe i szybkie tonięcie promu sprawiły, że szanse na uratowanie załogi i pasażerów były minimalne. Przeżyło jedynie 9 osób, z których większość doznała poważnych obrażeń fizycznych i psychicznych. Pozostałych 55 osób uznano za ofiary katastrofy promu „Heweliusz”. Przyczyny i konsekwencje katastrofy Błędy, zaniedbania oraz kwestie techniczne statku Śledztwa prowadzone przez Izbę Morską oraz specjalistyczne komisje resortowe wykazały szereg poważnych zaniedbań, które przyczyniły się do tragedii. Jednym z kluczowych elementów okazało się nieprawidłowe zarządzanie bezpieczeństwem i stanem technicznym jednostki. Po pożarze w 1986 roku górny pokład promu został zalany betonem w celu jego wzmocnienia. Ten zabieg, choć miał poprawić wytrzymałość konstrukcji, w praktyce znacznie przesunął środek ciężkości statku, pogarszając jego stateczność (czyli zdolność do utrzymania równowagi na wodzie). Badania przeprowadzone przez Politechnikę Gdańską potwierdziły, że taka modyfikacja mogła znacząco wpłynąć na podatność promu na przechyły podczas sztormów. Dodatkowo wskazano na błędy proceduralne po stronie kapitana i załogi, którzy podjęli decyzję o wyjściu w morze mimo niekorzystnych prognoz. Istotną rolę odegrały także zaniedbania armatora (Polskie Linie Oceaniczne) oraz niedostateczny nadzór Polskiego Rejestru Statków. Wiele z tych niedopatrzeń wynikało z presji ekonomicznej i zbyt rutynowego podejścia do przepisów bezpieczeństwa, co stało się niestety normą w polskiej żegludze promowej lat 90. Śledztwo, kontrowersje i teorie spiskowe wokół tragedii Po katastrofie „Heweliusza” natychmiast rozpoczęto oficjalne śledztwo, które miało ustalić winnych i przyczyny tragedii. Jednak od początku budziło ono wiele wątpliwości, zarówno wśród rodzin ofiar, jak i ekspertów morskich. Z raportów wynikało, że część dokumentacji dotyczącej stanu technicznego jednostki była niekompletna lub wręcz sfałszowana, co sugerowało próbę ukrycia faktycznego ryzyka związanego z eksploatacją promu. Szczególnie kontrowersyjne okazały się także rozbieżności w liczbie ofiar i osób przebywających na pokładzie. W przestrzeni medialnej pojawiły się również teorie spiskowe dotyczące możliwego wpływu czynników politycznych i prób zatuszowania odpowiedzialności poszczególnych instytucji państwowych. Analizy przeprowadzone przez Instytut Bezpieczeństwa Morskiego w Szczecinie wykazały, że część decyzji podejmowanych przez służby i władze była obciążona konfliktem interesów. Katastrofa „Heweliusza” a bezpieczeństwo żeglugi i dziedzictwo tragedii Wpływ katastrofy na regulacje i świadomość branży Tragedia promu „Heweliusz” stała się punktem zwrotnym dla całej polskiej żeglugi morskiej. W następstwie katastrofy zrewidowano przepisy dotyczące bezpieczeństwa morskiego, wprowadzono bardziej rygorystyczne kontrole techniczne i zwiększono nacisk na szkolenie załóg oraz przejrzystość dokumentacji pokładowej. Wpływ tragedii widoczny był także w podejściu do konstrukcji nowych jednostek promowych, gdzie szczególną uwagę zaczęto przykładać do stateczności i odporności na sztormowe warunki Bałtyku. Pamięć o ofiarach Katastrofa „Heweliusza” na zawsze zapisała się w historii polskiej żeglugi jako największa tragedia okresu powojennego. Co roku w rocznicę wydarzenia organizowane są uroczystości upamiętniające ofiary – zarówno w Świnoujściu, jak i w Narodowym Muzeum Morskim w Gdańsku. Wydarzenia z 14 stycznia 1993 roku przypominają nie tylko o ludzkich dramatach, ale także o konieczności ciągłego doskonalenia standardów bezpieczeństwa na morzu. Źródła: Polski Rejestr Statków, Gospodarka Morska, Narodowe Muzeum Morskie, Polskie Radio Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Akcja ratunkowa na Bałtyku – z polskiego promu wypadł za burtę pasażer. Trwają poszukiwania
W niedzielę wieczorem z promu pasażerskiego linii Unity Line wypadł za burtę człowiek. Prom płynął z Ystad do Świnoujścia, a sam wypadek miał miejsce w pobliżu Sassnitz na wyspie Rugia. Akcja ratunkowa odbywa się w bardzo trudnych warunkach, a los pasażera pozostaje nieznany.
Nadal nieznane są losy pasażera, który w niedzielę 28 grudnia wypadł z promu Skania należącego do Unity Line. Jak podała w komunikacie przesłanym do Onet.pl rzeczniczka linii, do zdarzenia doszło na Morzu Bałtyckim w okolicach Sassnitz. Prom Skania nadesłał komunikat „Człowiek za burtą”. O wypadku poinformował naoczny świadek zdarzenia. Powiedział załodze promu, że jeden z pasażerów znalazł się w wodzie. Linia nie podaje szczegółowych informacji. Wiadomo jedynie, że pechowy pasażer jest narodowości polskiej. Akcja ratunkowa na Bałtyku „Akcję ratunkowo-poszukiwawczą koordynowała niemiecka służba ratownictwa morskiego (SAR). Do poszukiwań dołączył również prom Polonia należący do Unity Line i znajdujący się w pobliżu miejsca zdarzenia. Działania prowadzone były przez kilka godzin w trudnych warunkach pogodowych” – czytamy w komunikacie. W akcji biorą udział służby z Polski, Szwecji, Danii i Niemiec. Na Bałtyku panują trudne warunki. Wczoraj, w dniu wypadku, Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej informował, że nad południową częścią Bałtyku, czyli m.in. nad polskim wybrzeżem oraz w okolicy, w której doszło do wypadku, temperatura powietrza wynosiła kilka stopni powyżej 0 °C i było przeważnie słonecznie lub z lekkim zachmurzeniem. Wiał jednak wiatr północno-zachodni o sile 5–8 w skali Beauforta, co oznacza dość silny wiatr i falowanie morza. Temperatura wody w pobliżu polskiego wybrzeża osiągnęła maksymalnie 7 stopni Celsjusza. Warunki były dość trudne szczególnie dla żeglarzy i osób na morzu. Przeżywalność w zimnej wodzie Wczoraj wieczorem, o godzinie 18.21, niemiecki SAR podjął decyzję o zwolnieniu z akcji ratunkowej promów Skania i Polonia, które zgodnie z poleceniem skierowały się do portów w Ystad i Świnoujściu. „Unity Line pozostaje w kontakcie z właściwymi służbami. Na obecnym etapie nie udzielamy dodatkowych informacji" – można przeczytać w komunikacie linii. Jakie są szanse na przeżycie upadku z pokładu promu i przetrwanie w wodzie o temperaturze 7 stopni C? Niestety niezbyt duże. Według raportu Transport Canada zatytułowanego „Przeżywalność w zimnej wodzie”, już w momencie wpadnięcia do wody o temperaturze poniżej 10 stopni człowiek przeżywa szok termiczny, a w wyniku mimowolnego wdechu rośnie ryzyko zachłyśnięcia się. Po trzech minutach przebywania w wodzie o niskiej temperaturze następuje znaczna utrata sprawności. Ręce i nogi szybko tracą siłę i koordynację; pływanie i wykonywanie prostych czynności robi się bardzo trudne. Narasta hipotermia. Po około pół godzinie narasta apatia, następnie dochodzi do utraty przytomności. Ponadto istotne jest z jakiej wysokości spada człowiek do wody. Biorąc średnią wysokość 20 metrów, czyli mniej więcej tyle ile dzieli górny pokład promów i taflę wody, przez ułamek sekundy na ciało człowieka ważącego 80 kg działa przyspieszenie grawitacyjne rzędu 60-70 g. Można to porównać do zderzenia z betonową ścianą przy prędkości około 70 km/h. Źródło: Onet.pl, tc.canada.ca Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Płynęłam nowym promem do Szwecji. Piękne widoki, ekologia i 100 schabowych
Byłam na mostku kapitańskim, zajrzałam do maszynowni, rozmawiałam z szefem kuchni i poznałam słodki sposób na chorobę morską. Prom Varsovia to najnowszy nabytek Polferries. Każdego dnia wypływa ze Świnoujścia do Ystad, a potem nocą wraca do Polski.
Spis treści: Varsovia gotowa do odcumowania! Z mórz włoskich do polskich Promem do Szwecji Poranna kawa ze wschodem słońca 100 schabowych i włoska pizza z pieca Na skrzydłach przez Bałtyk Prom roku 2024, czyli wyróżnienie dla Varsovii – Strzała! – powiedział bez zastanowienia kapitan ż.w. Wojciech Grajek, kiedy zapytałam go o pierwsze wrażenie na widok Varsovii. Moje odczucie było nieco inne. Pierwsza myśl: „Ogromny statek!”. A po rejsie do Ystad i z powrotem mogę dodać, że komfortowy i bardzo przyjazny dla pasażera. Varsovia gotowa do odcumowania! Wojciech Grajek zgodził się, abym mogła część rejsu spędzić na mostku i zobaczyć m.in. jak wyglądają te najbardziej newralgiczne momenty, czyli początek i koniec każdego rejsu. – Varsovia gotowa do odcumowania! – zakomunikował Wojciech Grajek i cała procedura ruszyła punktualnie o 12.30. To dla załogi moment największego skupienia, który wymaga wiedzy i doświadczenia. Zachwycałam się widokami na port i najwyższą w kraju latarnię morską, ciekawym widokiem na gazoport, ale przede wszystkim na atrakcje w Świnoujściu: wyjątkowo malownicze ujście Świny ze słynnym wiatrakiem Stawa Młyny i piękną plażą (miasto chwali się, że najszerszą w Polsce). W tym czasie kapitan razem z załogą gładko wyprowadzili gigantyczny statek na Morze Bałtyckie. – W Świnoujściu jest dużo miejsca, ale już zupełnie inaczej będzie w Ystad. Taki statek trzeba poznać, a ja już przed manewrami planuję i myślę, co trzeba zrobić w danym dniu. Nie ma takich samych manewrów, pogoda jest zmienna, w Świnoujściu dochodzą jeszcze prądy. Trzeba to wszystko przemyśleć, wziąć pod uwagę zanurzenie statku, ilość ładunku – tłumaczył Wojciech Grajek. Z mórz włoskich do polskich Varsovia to największy prom z najdłuższą linią ładunkową (aż 3775 m), jaki kiedykolwiek operował we flocie Polferries. A także pierwszy zupełnie nowy od ponad 20 lat. Varsovia w inauguracyjny rejs wyruszyła 27 lipca i o tego momentu nieprzerwanie pokonuje trasę między Polską a Szwecją. – Varsovia jest bardzo ekonomicznym promem jeśli chodzi o spalanie, co jest dziś bardzo ważne. To prom dość minimalistycznie zrobiony, a to przełoży się na eksploatację – podkreślił kapitan opowiadając mi o statku. Trudno nie wspomnieć, że Wojciech Grajek to człowiek, który przyprowadził ten statek do Polski, bo Varsovia została wybudowana we włoskiej stoczni Cantiere Navale Visentini. – Jak przyjechałem do Włoch, to w ogóle wyglądało śmiesznie, bo jechało się taką drogą krajową i w pewnym momencie, w polu, bo ten statek stał w polu na rzece, wyłonił się taki kolos, i to robiło niesamowite wrażenie. Aż nie do pomyślenia, że w tej stoczni można takie statki budować – wspominał kapitan Grajek i pokazał mi zdjęcie. Gigantyczna Varsovia i pole wokół to widok rzeczywiście dość abstrakcyjny. – Aby prom mógł wyjść ze stoczni, trzeba było specjalnie pogłębiać rzekę, bo nigdy tu tak wielkiego statku nie wybudowano – dodał kapitan. Kiedy o godz. 19.00 zacumowaliśmy w Ystad, mogłam także zobaczyć maszynownię. Statek jest wyposażony w nowoczesne silniki, które mogą pracować zarówno na paliwo ciekłe, jak i gaz. Jak zaznaczył kapitan, to rozwiązania ekologiczne i oszczędne. Promem do Szwecji Varsovia to prom dobry dla tych, którzy chcą wygodnie i szybko podróżować do Szwecji ze Świnoujścia do Ystad. Można powiedzieć, że to trochę niczym tramwaj, który dzień i noc kursuje na tej samej trasie, wożąc ludzi z miejsca na miejsce. Jest do tego doskonale przystosowany. Statek pomieści 976 pasażerów oraz 60 członków załogi. W samym kabinach pasażerskich jest 920 miejsc noclegowych. To oznacza, że praktycznie każdy pasażer może skorzystać z komfortu posiadania kabiny (a jeśli nie chce, to na Varsovii są również wygodne fotele lotnicze). Dlatego większość załogi statku to obsługa hotelowa, która m.in. dba o czystość kabin, ale też o część gastronomiczną. – To w sumie 32 osoby, także szef kuchni i pięciu kucharzy – wyliczał Jarosław Gulewski, hotel manager promu Varsovia. Wszystko jest poukładane tak, aby pasażerowie mogli cieszyć się komfortem podróży. To dlatego między innymi kierowcy, dla których rejs jest odpoczynkiem w czasie pracy, mają kabiny oddzielone od reszty pasażerów. – Pasażerowie, dla których rejs to wycieczka i czas rozrywki mają inne potrzeby i oczekiwania, a my chcemy, żeby każdy czuł się dobrze i jesteśmy po to, aby sprostać oczekiwaniom naszych gości – powiedział Jarosław Gulewski. Poranna kawa ze wschodem słońca Ja postanowiłam zapytać go nie o kwestie związane z pasażerami i codzienną pracą, ale o to, co on sam lubi najbardziej podczas rejsów. – Wschód słońca – odpowiedział bez wahania. Latem, kiedy prom zaczynał kursować na tej trasie, słońce wstawało nim prom po nocnym rejsie cumował w Świnoujściu. – Mogłem stanąć na pokładzie z kubkiem kawy i zachwycać się tym momentem. Piękny bonus tej pracy – dodał. Podczas jesiennego rejsu słońce wschodziło dużo później, kiedy już cumowaliśmy w Świnoujściu, ale nie mam powodów do narzekań. W drodze do Ystad razem z innymi pasażerami mogłam podziwiać wyjątkowy zachód słońca na pełnym morzu. 100 schabowych i włoska pizza z pieca Varsovia to także strefa gastronomiczna z barem i restauracją, sklep oraz przestrzeń rozrywkowa dla pasażerów. Nad tym, aby pasażerowie nie byli głodni, czuwa Adam Pawlak, szef kuchni. Jego zespół jest każdego dnia gotowy, aby nakarmić tysiąc osób. – Schabowy i golonka, to moje ulubione dania i je najbardziej polecam – mówił ze śmiechem kucharz. Każdego dnia szykuje nawet 100 schabowych i 100 golonek, bo bufet promu to 7 ciepłych dań do wyboru (ja mogę tylko podpowiedzieć, że wegetarianie też nie wyjdą stąd głodni). – Stawiamy na kuchnię polską, nasi pasażerowie to też w dużej mierze kierowcy, którzy podczas rejsu chcą nie tylko odpocząć, ale i dobrze zjeść – powiedział Adam Pawlak. Ale od tej kulinarnej strony Varsovia ma coś, czego nie ma żaden inny prom… Prawdziwy piec do pizzy. W końcu to statek, który wybudowali Włosi. – Na innych promach pizza jest odgrzewana. A my mamy trzykomorowy piec i u nas pizza jest od podstaw robiona na miejscu, bardzo polecam spróbować – zachwalał szef kuchni. Na skrzydłach przez Bałtyk To, czego najbardziej obawiałam się przed rejsem, to choroba morska, którą zwykle na morzu odczuwam. Pogoda mi jednak sprzyjała, Bałtyk był spokojny przez większość trasy do Ystad (drogę powrotną, czyli rejs nocny, w większości spędziłam śpiąc w swojej kabinie). Kiedy już bliżej celu statkiem zaczęło mocniej bujać, kapitan wydał polecenie, aby… rozłożyć skrzydła. Okazuje się, że Varsovia ma specjalne stabilizatory, które można wysunąć, aby zminimalizować uciążliwe dla pasażerów kołysanie (bo na załodze bujanie żadnego wrażenia nie robi). Ciekawym podpowiem, że stabilizatory można zobaczyć na miniaturce promu, która stoi na portierni Varsovii. Rzeczywiście, rozłożone, mogą przynieść skojarzenie ze skrzydłami. Choć kapitan choroby morskiej nie miewa, zapytałam go o kapitańską radę dla pasażerów, którzy źle znoszą morskie podróże. Wojciech Grajek odpowiedział krótko: – Jedzenie lizaka. Naprawdę pomaga. Prom roku 2024, czyli wyróżnienie dla Varsovii Varsovia pokonuje trasę między Świnoujściem a Ystad w 6,5 godziny. Prom ma dobre opinie pasażerów i już został doceniony przez branżę. Jak przekazała w listopadzie Polska Żegluga Bałtycka S.A., statek został uhonorowany tytułem RoPax of the Year 2024. – Nagrodę przyznano podczas wydarzenia Ferry Shipping Summit, gdzie spotykają się eksperci branży żeglugowej z całego świata. Wyróżnienie zostało przyznane za największy i najnowocześniejszy prom RoPax na Morzu Bałtyckim – mówi Jolanta Kowalska z PŻB. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Katarzyna Świerczyńska Reporterka zakochana w swojej pracy. Po godzinach prowadzi podróżniczego bloga „Podróże z psem” i jest współautorką projektu „Nad portem noc” pokazującego nocne życie Szczecina. Najczęściej podróżuje blisko, najlepiej na własnych nogach lub rowerem. Uwielbia Puszczę Bukową, nadodrzańskie szlaki i Bałtyk o każdej porze roku.
Podróż do Szwecji. 3 pomysły na niezapomniane wakacje za Bałtykiem.
Kolej z piwnym wagonem, joga za kołem polarnym i coroczne święto raków. Podróż do Szwecji nie musi być banalna.
W tym artykule: Prom do Szwecji Ile kosztuje podróż promem do Szwecji? Podróż do Szwecji: Pociągiem po Skandynawii Podróż do Szwecji: Joga w Laponii Podróż do Szwecji: Święto raków Już sama podróż do Szwecji jest przygodą. Liczne połączenia promowe zapewniają na pokładzie wiele atrakcji. W samej Szwecji warto zejść z utartych szklaków i poznać ten nordycki kraj od mniej znanej strony. Na Sztokholm i Göteborg jeszcze przyjdzie czas. My podrzucamy 3 pomysły na niezapomniane wakacje w Szwecji. Prom do Szwecji Popularnym sposobem na podróż do Szwecji jest rejs promem. Połączenie morskie przez Bałtyk jest w miarę wygodne. Promy wypływają z 3 portów Polsce i z 4 w Szwecji. Ile płynie prom do Szwecji? Oto wszystkie połączenia promowe dostępne w 2022 roku. Świnoujście – Trelleborg (szwedzkie linie TT Line). Rejs trwa 5 godzin 45 minut. Świnoujście – Ystad (Unity Line, Polferries). Rejs trwa 6 godzin 5 minut. Gdynia – Karlskrona (Stena Line). Rejs trwa 10 godzin 30 minut. Gdańsk – Nynäshman (Polferries). Rejs trwa 18 godzin. Najszybciej dostaniemy się ze Świnoujścia do Trelleborgu w południowej Szwecji. Na tym odcinku dystans między Polską a Szwecją wynosi bowiem zaledwie 177 km. To połączenie warto wziąć pod uwagę, jeśli celem podróży jest Malmö lub duńska Kopenhaga. To najszybsze i najwygodniejsze połączenie promem z Polski do tych miast. Ystad, oddalone o zaledwie 60 km na zachód od Trelleborga, to dobra baza wypadowa do zwiedzania południowej Szwecji. Połączenie promowe ze Świnoujścia do Ystad zostało otwarte w 1964 roku, nieprzerwanie łącząc Polskę z sąsiadem zza Bałtyku. Rejsy z Trójmiasta trwają znacznie dłużej z powodu większego dystansu na Bałtyku. Z Gdyni można popłynąć bezpośrednio do Karlskrony – dużego portu na południowym wybrzeżu Szwecji. Z Gdańska można natomiast dostać się prawie bezpośrednio do Sztokholmu. Promy z Polski cumują co prawda w porcie Nynäshman, oddalonym o 60 km na południe od szwedzkiej stolicy, ale oba miasta są bardzo dobrze skomunikowane. Z portu Nynäshman do Sztokholmu można dotrzeć w niecałą godzinę busem lub pociągiem. Bilet nie powinien kosztować więcej niż 50 koron (około 20 PLN). Gotlandia – Wyspa zagubiona w czasie Największa wyspa na Morzu Bałtyckim, Gotlandia, ze swą bogatą historią i piękną przyrodą, jest od wieków miejscem krzyżowania się wielu kultur. Ile kosztuje podróż promem do Szwecji? Cena biletów na prom zależy od tego, jak podróżujemy. Na koszt będą miały wpływ m.in.: • Czy podróżuje się samochodem, a jeśli tak, jakim modelem • Czy zabiera się na pokład rower • Czy zabiera się na pokład zwierzęta Ceny zaczynają się od niecałych 100 EUR w dwie strony. W sezonie mogą jednak sięgać nawet kilkuset euro. Aktualne ceny warto sprawdzać bezpośrednio na stronach przewoźników lub na wyszukiwarkach biletów. Jedna z najpopularniejszych stron tego rodzaju to DirectFerries.com. Podróż do Szwecji: Pociągiem po Skandynawii Szwecja ma świetnie rozwiniętą sieć kolejową. Pociągiem można tam dotrzeć zarówno na południe wybrzeża Bałtyku, jak i daleko na północ – za koło podbiegunowe. I co ważne – pociąg to najbardziej przyjazny środowisku naturalnemu środek transportu. Jedna z najpopularniejszych tras to podróż koleją Inlandsbanan (Kolej śródlądowa). To jedna z najbardziej urokliwych tras w Europie. Wyprawę można zacząć w Sztokholmie, skąd pociąg jedzie do miasta Kiruna na północy Szwecji i kończy bieg w norweskim mieści Narvik położonym 240 km za kołem polarnym. Podczas podróży Inlandsbanan pasażerowie mogą cieszyć się specjalnym przystankami na rozprostowanie kości na łonie natury z możliwością zbierania jagód z nordyckim lesie lub obserwowanie zorzy polarnej. Snälltåget (co tłumaczy się jako „miły pociąg”) to połączenie, które kursuje przez cały rok między Malmö a Sztokholmem. W miesiącach zimowych kursuje też nocny pociąg między Malmö a ośrodkami narciarskimi Åre i Vemdalen. Na pokładzie między innymi wesoły wagon restauracyjny „The Pub”. Nazwa mówi sama za siebie. Szwecja zaprasza do hotelu z lodu. Jak zasnąć przy -7 st. Celsjusza? Lodowy hotel tylko dla zmarzluchów? Niekoniecznie. Podróż do Szwecji: Joga w Laponii Kanadyjka Mayo Rao i jej pochodzący ze Szwecji mąż Michael Kangas otworzyli w 2005 roku odległe ustronie za kołem podbiegunowym. Aurora Retreat, położone w cichej, maleńkiej wiosce w Laponii, otoczone przez rzeki i mokradła oferuje dostosowany do indywidualnych potrzeb kreatywny wypoczynek oraz kilka corocznych wydarzeń poświęconych jodze i medytacji. Od czerwca do września można tam arktyczne zioła stosowane do wyrobu oleju z sosnowych igieł i ziołowych kąpieli stóp. Można też zbierać jagody, borówki i maliny moroszki, a także piec własny chleb w tutejszym opalanym drewnem piecu. Zainteresowani mają też możliwość poznania rzemiosła artystycznego z filcu i tkaniny, odwiedzenia regionalnych stolarzy i rzemieślników tworzących w brzozowej korze i wiklinie. Latem w tej części Szwecji można doświadczyć dnia polarnego. Gospodarze pomogą w zorganizowaniu różnych jednodniowych wycieczek po okolicy. W pobliskiej miejscowości Vittanga można spotkać łosie. Od października do kwietnia można tu obserwować zorze polarne. Jedną z największych atrakcji w tym czasie jest nocna jazda na nartach biegowych właśnie w poszukiwaniu zorzy, zakończona ogniskiem pod gwiazdami. W ciągu zimowego dnia również można poznawać okolicę na nartach lub na specjalnych saniach, tzw. szparkach. Również w Aurora Resort Maya prowadzi tygodnie z jogą. Dla chętnych do dyspozycji jest opalana drewnem sauna, z której najlepiej korzystać w zimowe wieczory. Pensjonat mieści się w odnowionej wiejskiej plebanii. Są tu jedynie 4 dwuosobowe pokoje z prostymi meblami i drewnianą podłogą. Łazienki są wspólne. W Aurorze wszystkie odpady są oczywiście przetwarzane i poddawane recyklingowi – nawet odchody są kompostowane. Podróż do Szwecji: Święto raków Punktem kulminacyjnym w szwedzkim kalendarzu jest „kräftskiva” (przyjęcie rakowe) – coroczne święto owoców morza z mnóstwem przystawek, napojów i radosnych piosenek. Kräftskiva to letnie święto bliskie Szwedom w każdym wieku. Sezon kräftskiva rozpoczyna się na początku sierpnia i zwykle trwa do września. Choć nie ma konkretnej daty, przyjęło się, że sezon imprez rakowych rozpoczyna się w pierwszą środę sierpnia, co odzwierciedla historyczny zakaz połowów raków od listopada do 7 sierpnia. Tradycja kräftskiva jest częścią szwedzkiej kultury od około 100 lat i nie chodzi tylko o jaskrawoczerwone raki. Łączy ludzi i może przybierać różne formy, od przytulnych spotkań rodzinnych po bardziej hedonistyczne imprezy trwające do późnych godzin nocnych. Przyjęcie rakowe to zwyczaj dość dziwaczny. Nosi się wówczas szalone papierowe nakrycia głowy, a stoły są ozdobione dekoracjami nawiązującymi do raków. Raki prowadzą nocny tryb życia i łowi się je nocą w siatkowych donicach z małymi rybkami. Wymagana jest licencja wędkarska, ale nawet jeśli się takową posiada, obowiązują pewne ograniczenia. Na szczęście szwedzkie raki są dostępne w supermarketach i sklepach rybnych. Ugotowane w wodzie, soli i cukrze raki, często z dodatkiem piwa i zawsze z dużą ilością kopru koronowego, po ugotowaniu zmieniają kolor z czarnego na czerwony. Zjedzone na zimno i ułożone wysoko na dużych półmiskach stanowią wizualną ucztę. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Antidotum na czas izolacji? Podróż promem po otwartym morzu! Skandynawia czeka…
Jeszcze do niedawna zmuszeni byliśmy spędzać czas zamknięci w czterech ścianach własnego domu. Trudno się więc dziwić, że dziś wszyscy jesteśmy spragnieni przestrzeni, wolności i świeżego powietrza. A gdzie to wszystko znajdziemy, jeśli nie na otwartym morzu?
Dobra wyprawa nie sprowadza się jedynie do dotarcia do wybranego celu, zwiedzania i odpoczywania zgodnego z planem dnia. Udany wyjazd to przede wszystkim emocje, widoki i niezapomniane przeżycia! Ważny jest także sposób, w jaki podróżujemy, bo niewygody w trakcie lotu czy jazdy mogą skutecznie popsuć humor i pozbawić nas wakacyjnego entuzjazmu. Dla tych, którzy chcą cieszyć się podróżą od pierwszej do ostatniej chwili, doskonałym pomysłem będzie wycieczka promem do Skandynawii. To świetny pomysł dla wszystkich, którzy chcą zapomnieć o wszelkich ograniczeniach! „Zumba miłe Panie”, „Rozkołysana Asana” czy „Szwecja piękna z natury” – to tylko kilka z licznych propozycji Unity Line, które znajdziemy na stronie skandynawskiepodroze.pl. Wycieczki połączone z aktywnym wypoczynkiem i czasem spędzanym w zgodzie z naturą to doskonała odtrutka po długiej izolacji. Odrobina ruchu z pewnością wpłynie na nas zbawiennie. Jest oczywiście sporo innych możliwości – związanych z tradycyjnym zwiedzaniem, podziwianiem piękna skandynawskiej przyrody czy degustacją dobrego wina. Promy Unity Line zapraszają na pokład! Aby zarezerwować wycieczkę, nie musisz ruszać się z kanapy. Każdą wycieczkę możesz teraz łatwo i wygodnie kupić w sklepie internetowym. Nie trzeba dzwonić ani odwiedzać biura stacjonarnego – wystarczy wejść na stronę: skandynawskiepodroze.pl i cieszyć się wyborem. A jest on całkiem spory! Oczywiście Unity Line nie zapomina, że zagrożenie związane z epidemią COVID-19 wciąż jest aktualne. Dlatego promy przewoźnika objęte są wysokim reżimem sanitarnym. Z czym się to wiąże? Z działaniami, które znacząco ograniczają ryzyko zarażenia koronawirusem. W ich skład wchodzą m.in.: obowiązkowy pomiar temperatury, dezynfekcja przestrzeni użyteczności wspólnej oraz kabin pasażerskich po każdej podróży, umieszczenie – w ogólnodostępnych miejscach – płynów dezynfekujących oraz przestrzeganie zaleceń związanych z zachowaniem odpowiedniej odległości od drugiej osoby. Chcesz dowiedzieć się więcej? A może szukasz innych inspiracji do wakacyjnych podróży? Wszystkie niezbędne informacje znajdziesz na stronie unityline.pl.
Od lat w czołówce, ostatnio wysunęła się na podium. Kto wie, może tego lata Chorwacja stanie się wakacyjnym numerem 1 wśród Polaków?
Na początek zła wiadomość: Chorwacja dla Polaków nie jest już tania, a ceny zarówno w knajpach, jak i w hotelach dogoniły europejską średnią. Jednak nie jesteśmy bez szans: wystarczy się do wyjazdu trochę przygotować, a okaże się, że wakacje nad Adriatykiem mogą cenowo konkurować z tymi nad Bałtykiem! Na dodatek pogoda gwarantowana. Za co uwielbiamy Chorwację? Oczywiście za słońce i tysiące kameralnych plaż. A także za wspaniałą architekturę. I doskonałe jedzenie. No i wina i rakije, które sprawiają, że rozwiązują się nam języki. Zaczynamy mówić w ogólnosłowiańskim i czujemy się jak w domu. Na wszelki wypadek już teraz podpowiadamy: pomalo to „spokojnie, wyluzuj, nie ma sprawy”, zivjeli – „na zdrowie” (przy toastach), i koliko kosta, czyli „ile kosztuje”. A jeśli chcemy Chorwata rozbroić, spytajmy: kurzysz? Nie jest to zaproszenie na papierosa, ale kolokwialne „rozumiesz?”. Użyte w towarzyskiej rozmowie z pewnością zaskarbi nam sympatię. I wtedy ceny mogą spaść nawet o połowę. 6 sposobów na tanią Chorwację: 1. Unikaj autostrad Najwygodniej do Chorwacji dojechać własnym samochodem po autostradzie. Niestety taki przejazd kosztuje. W Czechach i Austrii konieczne są winiety (przy 10-dniowej wyprawie to ok. 100 zł), na miejscu także trzeba płacić. Przykładowo przejazd od granicy chorwacko-słoweńskiej w Brdce do Splitu kosztuje 183 kn, czyli ok. 100 zł (kalkulator: www.hak.hr/en). Nie lubisz wyrzucać pieniędzy w asfalt? Wybierz drogi lokalne. Nastaw się na serpentyny i szalejący błędnik, ale i na rewelacyjne widoki. Kolejna opcja to samolot. Wbrew pozorom może być całkiem tanio. Poluj na promocje, zdarzają się bilety w cenie 250 zł. W sezonie połączenia z Gdańska, Warszawy i Krakowa oferuje Eurolot www.eurolot.com. Bez dodatkowych opłat można zabrać nietypowy bagaż, np. rower czy deskę windsurfingową. Do Chorwacji dolecisz też z Ryanair, Norwegian i Lufthansą. 2. Sprawdzaj ceny promów Weź dobrą mapę i przyjrzyj się położeniu atrakcji turystycznych. A potem zastanów się nad najbardziej optymalnym (to znaczy uwzględniającym i drogę, i ceny) ich połączeniem. Przykładowo na wyspę Visovac możesz dostać się z Parku Narodowego Krka turystycznym statkiem (dwugodzinna wycieczka w cenie 100 kn, czyli 56 zł), ale jest też inna, ciekawsza i tańsza opcja. Drogą ze Skradinu możesz pojechać nieuczęszczanymi drogami i minąwszy most na rzece Krka, dotrzeć do parkingu naprzeciwko wysepki z klasztorem. Po pierwsze zyskujesz wspaniałe widoki (to właśnie stąd robi się słynne ujęcie wyspy z lotu ptaka), po drugie wodne taksówki z brzegu są znacznie tańsze. Więcej www.jadrolinija.hr. 3. Porzuć morze Generalna zasada taniego zwiedzania sprowadza się do tego, że im dalej od wody, tym taniej. Nawet kilka razy. Przy czym owe „dalej” to może być zaledwie 300 m! Podobnie jest przy wynajmie apartamentów i pokoi (naprawdę tanie znajdziesz np. w małych miejscowościach między Senj a Zadarem). Uwaga, za namiot na kempingu czterogwiazdkowym zapłacimy niekiedy tyle samo co za wynajmem kwatery (5 dni dla 4-osobowej grupy to wydatek ok. 800 zł). Podobnie jest w restauracjach. Te nad samym morzem (oraz na starówkach) są droższe (obiad ok. 200 kn, czyli 120 zł) niż znajdujące się z dala od turystycznego szlaku (gdzie pizzę dostaniemy za blisko 35 kn, czyli 20 zł). Swoją drogą najlepiej jeść w konobach, czyli tradycyjnych karczmach. W konobie nie wydasz więcej niż 70 kn, czyli 40 zł. Im bardziej na uboczu, tym bardziej ma przyjazne ceny. 4. Potarguj się na targu Ale jeśli naprawdę chcesz oszczędzić, najpierw naucz się gotować. A potem szukaj kwater z dostępem do kuchni, i na wszelki wypadek weź ze sobą turystyczną kuchenkę. Zakupy rób w supermarketach Kozum i na lokalnych bazarkach. Ceny na targu zmieniają się wraz z porą dnia i lokalizacją stoiska: najtaniej jest rano oraz w środku targowiska, najdrożej po południu i na obrzeżach. Sprzedawcy często zawyżają ceny: np. prosząc o kilogram truskawek za 16 kn/kg, proponują „dla równego rachunku” nieco więcej za 20 kn. Najbezpieczniej mieć odliczoną kwotę lub z uśmiechem poprosić o dodanie innej rzeczy (którą i tak chcieliśmy kupić). Na niektórych kempingach za 1 euro dziennie można wynająć lodówkę, a to pozwala cieszyć się zimnym piwem (1 l – 13 kn, czyli tylko 7 zł!), schłodzonym białym winem (karton 12–20 kn,czyli 6–11 zł, te lepsze kosztują 25–40 kn, czyli 14–22 zł) i rakiją (1 l – 50 kn, czyli 28 zł). Za to woda z kranu ma same zalety: jest zimna, pyszna i bezpieczna. No i zupełnie za darmo! 5. Zobacz misie Zaledwie 60 km od słynnych Jezior Plitwickich w miejscowości Kuterevo znajduje się sierociniec dla niedźwiedzi brunatnych. Mało kto tu dociera, a szkoda, bo wioska licząca niewiele ponad 600 osób to doskonałe miejsce do poznania tradycyjnego stylu życia (można wynająć pokój u rodziny), a przede wszystkim do bliskiego spotkania z misiami. Są tu dwa dwuletnie maluszki i sześć starszaków w wieku od 4 do 9 lat. Misiami opiekują się wolontariusze z Velebit Association Kuterevo www.kuterevo.wordpress.com. Możesz do nich dołączyć i spędzić niezwykłe wakacje. 6. Daj nura! Na Hvarze, w miejscowości Stari Grad, od wielu lat działa polska baza Nautica www.nautica.pl (znajdziesz tu też nocleg w apartamencie lub hotelu). Przybywając tu z rodziną lub grupą przyjaciół, możesz liczyć na spore zniżki. Na dodatek tego lata każde dziecko do 15. roku życia dostaje rabat w wysokości 20 proc. Uwaga, możesz także popracować w bazie jako wolontariusz i w zamian otrzymać bardzo dużą zniżkę. Kontakt w tej sprawie na www.nautica.pl/pl/menu-chorwacja-przeglad.
21 kwietnia 2009 roku Polferries wprowadziło nową usługę dla swoich klientów. Polski armator umożliwia dokonywanie zakupu biletów promowych w systemie on-line. Polferries eksploatuje cztery promy: Pomerania, Wawel, Scandinavia oraz Baltivia obsługujące połączenia ze Skandynawią na liniach: z Gdańska do Nynäshamn, ze Świnoujścia do Ystad i Kopenhagi oraz sezonowo do Rønne.
W samej nazwie greckiego archipelagu Dodekanez kryje się dwanaście wysp, ale w rzeczywistości jest ich o wiele więcej. My Wybieramy trzy: jedną po drodze na „chybił trafił”, jedną położoną na końcu świata oraz jedną dużą i znaną. Z pierwszej przywieziemy gąbki, z drugiej nowe znajomości, z trzeciej opaleniznę. Wyniesionych z nich wrażeń nie da się wyliczyć.
Prom przemierza obcą przestrzeń niczym leniwy samolot. Trudno zawiesić oko na czymkolwiek – horyzont nie istnieje, morze łagodnie zamienia się w niebo. Nagle, szybko jak chmura, pojawia się wyspa. To Simi, pierwszy przystanek na trasie. Niewielkie miasteczko i port przypominają scenografię jakiegoś włoskiego romansu. Klasycystyczne, pastelowe budynki, chłopcy grają w piłkę, kobieta w czarnej sukni zamyka sklepik z prasą, pieczywem i zakurzonymi cukierkami. Zapragnęliśmy wziąć w nim udział, ale nasz prom właśnie odpływa. Nie zdążyliśmy wysiąść. Płyniemy na Kalimnos – wyspę, która od starożytności utrzymuje się z połowu gąbek. Po tym jak sprzedawca przyłożył do mojego policzka mokrą, chłodną gąbkę, którą zachwalał jako najdelikatniejszą, zrozumiałam, dlaczego zbijano na nich majątek. Kiedyś były towarem luksusowym. Poszukiwano ich do pałaców i haremów, gdzie nasączano je wonnymi olejkami. Średniowieczni rycerze wyściełali nimi zbroje. Dziś gąbka jest turystyczną pamiątką. Jednak większość greckich gąbek wyginęła z powodu chorób w latach 80. i 90. XX w. i teraz się je importuje. Oprócz godnego uwagi Muzeum Gąbek na wyspie nie nie ma żadnych historycznych atrakcji. Czujemy się więc zwolnieni z wypełnienia turystycznych obowiązków i oddajemy się urokom przyrody, podziwiając widok słońca zachodzącego za sąsiednią wyspę. Przyjemnie jest zanurzyć się wieczorem w ciepłym morzu i z wody przyglądać się leżącej nad zatoką małej rybackiej osadzie Emborios. O tej porze na plażach panuje największy ruch i gwar. Ktoś obok nas odpływa kajakiem, by z kuszą zapolować na ryby, dalej staruszka w czerni kąpie w morzu białe baranie skóry, które kołyszą się wokół niej na falach. – Kalispera! – Dobry wieczór! – krzyczy do sąsiadki, która zanurza się w wodzie w długiej sukni i siedzi w niej tak do zmierzchu. Dzieci biegają i wyławiają ostatnie tego dnia muszle i bezcenne dla nich kamienie, a ich matki kontemplują morski bezkres. Autobus kursujący po Kalimnos zajeżdża na ten północny kraniec wyspy trzy razy dziennie. Kierowca wychodzi na molo, spogląda na wodę, je lody i rusza w drogę powrotną, do tętniącej portowym życiem stolicy. Pothia to zwykłe, niezniszczone przez przemysł turystyczny i pamiątkarski miasto. Ludzie albo spieszą się na skuterach, albo siedzą, patrząc na port. W pobliskiej zatoczce we wrzasku cykad przysypiają Grecy. W tawernie na plaży spotykam Króla Życia, sączy zimne wino. Wręcza mi pachnący kwiat tymianku. – My wiemy, jak kochać życie! Bo czego mi tu brakuje? – pyta. Ma na sobie szorty, sześćdziesiąt lat i na pierwszy rzut oka brakuje mu na przykład zęba. – Mam wszystko – szybko sam sobie odpowiada – chociaż zarabiam tyle, że starcza mi tylko na tę rybę. Ale mam rybę, wino, a na deser słodkie kobiety. No i powiedz, czy to mało? Prom na Astipáleę odpływa wczesnym rankiem. Całe miasto śpi, jedynie motorowery brzęczą i turkoczą w wąskich uliczkach. O tej godzinie nie śpią też statki – młócą wodę w porcie, wydzielają woń smarów i wyrzucają z siebie straszliwy huk. Na promie razem z nami tkwi w półśnie kilka osób. Dopiero gdy statek odpływa, na pokład wychodzą robotnicy. Zaczynają szlifować, spawać, walić młotami, wyginać blachy. Tym razem nie mijamy żadnych wysp zawieszonych między wodą a niebem. Płyniemy daleko, na sam koniec tego archipelagu. Astipálea to wyspa Dodekanezu, ale geograficznie i historycznie bliżej jej do Cyklad. Nie opanowali jej nigdy joannici (jak większość dodekaneskich wysp), za to swoją twierdzę wybudował tu wenecki ród Quirinich, którego fundacja do dziś zajmuje się ratowaniem weneckich pałaców. W naszym przewodniku napisano, że Astipálea ma dziwną siłę przyciągania. Kto był tu raz, ten ciągle wraca, jeśli nie może zostać na niej na stałe. Wracali też Quirini wypędzani przez Bizantyjczyków i Turków, chociaż bezludna, górzysta wyspa nie była jakimś szczególnie atrakcyjnym kąskiem na Morzu Śródziemnym. Kiedy prom zbliża się do portu, mamy wrażenie, że za obsypanym białymi domami wzgórzem zwieńczonym twierdzą i kopułą kościoła nie ma już nic. Działa na nas magia widoku wypalonej słońcem, prawie pustynnej wyspy z jednym, jedynym miasteczkiem, którego biel aż oślepia. Może dlatego ci, co przybijają do tego portu, już w nim zostają? W bajkowym miasteczku życie toczy się spokojnie. Z kościoła dobiega przejmujący, monotonny śpiew. Mijamy zaułek i czyjaś rozmowa zamienia się w zapach musaki. Dochodzimy do przesmyku zakończonego błękitną zatoką ujętą w ramkę z bugenwilli. Na bielonych schodach rozsiadła się brodata starucha z wrzecionem i baranim runem. Spacerujemy po mieście Astipálea, kąpiemy się na plażach w Maltezanie (zatoka otrzymała tę nazwę po tym, jak stała się kryjówką maltańskich piratów) oraz w Livadi, które jest jedyną wioską-letniskiem na wyspie. Spotykamy ciągle te same osoby – malarkę z Norwegii, która przyjeżdża tu od 30 lat, jej córkę i wnuczkę, siwego antykwariusza sączącego ouzo oraz Ann, Belgijkę, która od kilku lat ratuje zabytkowe domy miasta. Z wyspą w kształcie motyla łatwo się zaznajomić. Południowe skrzydło zajmują góry, gdzie pasą się kozy, pachnie szałwia i tymianek. Przestrzeń, urwiste brzegi. Ukryci przed światem w jednej z cudnych zatok, kąpiemy się na golasa. Na wieczór wracamy do cywilizacji. Chcemy jeszcze pojechać na Rodos. Cosmopolitan to najczęściej używane określenie Rodos. Kasyna, luksusowe hotele, pole golfowe, ogromny aquapark, wieżowce letniskowe, narty wodne, loty nad wodą – nawet najbardziej znudzeni nie będą się tu nudzić. Ale można też tu znaleźć ciche, spokojne miasteczka zatopione w gajach pomarańczowych (Malona), górskie kaplice (klasztor Skiadi), miejsca pielgrzymek (Tsampika), średniowieczne kościoły (Asklipeio). Pięknych zatok na smaganym wiatrem zachodnim wybrzeżu strzegą twierdze joannitów. Na piaszczystej mierzei Prassonisi, gdzie wiatr wyrywa włosy z głowy, oazę windsurferów skolonizowali Polacy. Na Rodos jest wszystko: przyroda, kultura, sport, komercja i pustkowia. Wyspa zyskała popularność w latach 60. XX w., kiedy Anthony Quinn zagrał w kręconych na Rodos Działach Nawarony, zatańczył w filmie Grek Zorba i stał się sławnym Grekiem. Z wdzięczności Grecy nazwali jego imieniem malowniczą zatoczkę na wyspie. Wtedy też statki pasażerskie zaczęły wyruszać w rejsy turystyczne, odkrywając kolejne greckie wyspy. W latach 70. XX w. czarterami przyleciało na Rodos tak wiele wysokich blondynek ze Skandynawii, że tutejsze kobiety coraz częściej zostawały starymi pannami. Przyjezdne padały „łupem” kamaki (słowo pochodzi od harpuna i oznacza polującego na turystki). Na Krecie najłatwiej złowić Niemkę, na Korfu Angielkę, a na Rodos Szwedkę. Lindos jest miastem-mekką dla turystów. Statki, promy, wodoloty, autokary, skutery dowożą tu tłumy, które następnie wspinają się na dorycki akropol i podziwiają otaczające go mury twierdzy joannitów. Później masy jedzą lunch w mieście, którego uroda jest ukryta pod zasłoną z haftowanych obrusów (w koronki z Lindos ubierał się podobno Aleksander Macedoński). Pełno tu pocztówek, tureckich wyrobów skórzanych, kolorowych talerzy, gipsowych popiersi, pachnących mydełek. Ludzie mieszkają tu od 5 tys. lat. W kościele Panagias z XV w. kobiety w kółko, jak różaniec, powtarzają słowa: no photo, no camera, please. W odróżnieniu od Lindos, które nie obroniło się przed atakiem turystów, wybudowana przez joannitów twierdza Rodos dzielnie się broni. Do Pałacu Wielkich Mistrzów prowadzi szeroka ulica Rycerska. Kiedy się nią idzie, niemalże słychać szczęk zbroi, wysuwanych z pochew mieczy. Tutaj gromadzili się rycerze wypływający na galerach do walk z Saracenami, piratami, nierzadko sami wyruszający na pirackie wyprawy. Tutaj wielki mistrz przemawiał do wojsk z krzyżem na płaszczu; krzyż nazwano później maltańskim, ponieważ joannici pokonani przez Turków podczas sześciomiesięcznego oblężenia Rodos przenieśli się na Maltę. Wielki mistrz odpływał wtedy na galerze z banderą opuszczoną do połowy masztu. Zabrał ze sobą skarby: najsłynniejszą na Rodos ikonę Matki Boskiej z Philermo, relikwię Świętego Krzyża, prawą rękę Jana Chrzciciela i klucze do miasta. Teraz z Rodos radośni turyści odpływają z pamiątkami. My zabraliśmy z niej opaleniznę. No to w drogę – Dodekanez Archipelag na Morzu Egejskim, powierzchnia ok. 2,7 tys. km2, ok. 200 tys. mieszkańców. Najbardziej znana wyspa to Rodos. Sezon zaczyna się 10 lipca i kończy 31 sierpnia. Najlepiej jechać w czerwcu – jest ciepło, wyspa jeszcze zielona, a woda już ogrzana – lub we wrześniu, kiedy turystów jest już mniej. W sezonie na Rodos są prawdziwe tłumy. Z Polski najtańszą opcją dostania się na Rodos jest przelot czarterem, ceny biletów wahają się w zależności od sezonu. Promy odpływają z portu w Rodos. Bilet z Rodos na Kalimnos kosztuje 26 euro, z Kalimnos na Astipáleę 12 euro (płynie 3 godz.). Dzieci płacą połowę ceny. Ceny biletów są różne, za łódź szybszą płaci się więcej. Trudno jest się zorientować w kursowaniu promów, bo jest wielu przewoźników. Najlepiej skontaktować się z agencją turystyczną, która zarezerwuje bilety, np. Triton Holidays. www.tritondmc.gr Warto też rozważyć lot samolotem, który nie jest dużo droższy (ok. 30 proc. więcej). Bilet z Asti-pálei na Rodos kosztuje 52 euro. Wynajęcie samochodu kosztuje od 35 euro – jeżeli bierzemy go tylko na jeden dzień (co w przypadku Kalimnos i Astipálei w zupełności wystarczy), jeśli na dłużej – płacimy do 20 euro. Rodos – Rhodos Cars oferuje wynajem przez Internet, ale nie polecam tej firmy. Najszybciej i najłatwiej będzie wynająć samochód na lotnisku w Rodos (oprócz drogich, dużych firm są też mniejsze). Kalimnos – firma Spiros Kypreos. Astipálea – najtańszy jest Asset Cars (w porcie). Kwatery i hoteliki kosztują 25––40 euro za 3-os. pokój z kuchnią (za dwójkę płaci się podobnie). W sezonie ceny są wyższe. Kalimnos – Emborios. Bardzo ładny jest Harry’s Apartments (www.harrys-paradise.gr). Astipálea – można mieszkać w jednym z hotelików w porcie lub w Livadi, wiosce położonej nad zatoczką. Ładne pokoiki z tarasem: astypalaialivadi@yahoo.gr Rodos – dla tych, którzy chcą mieszkać nad morzem, a nie mają wykupionych hoteli, najlepsza będzie Stegna Beach położona koło Archangelos lub portowa miejscowość Charaki u stóp zamku joannitów (joannastudios@yahoo.gr). Ryby kosztują 10–20 euro i są z reguły najdroższe w menu. Smażone lub grillowane kalmary kosztują 7 euro, ośmiornica 8 euro. Musaka, czyli zapiekane mielone mięso z bakłażanami i ziemniakami, to wydatek 6 euro, pastisio (makaron z mięsem, serem pod beszamelem) 6 euro, sałatka grecka 4 euro. Półlitrowa karafka białego wina kosztuje 3–5 euro, napoje 1 euro, kawa 2,50 euro. W mieście Rodos godna polecenia jest Taverna Kostas. Bilety do muzeów kosztują zwykle ok. 6 euro, wynajęcie deski wind-surfingowej na 1 godz. 29 euro (z ubezpieczeniem). Woda (1,5 l) 0,80 euro, cola (1,5 l) 1,50 euro. Za obiad dla dwóch osób z winem zapłacimy średnio 20–25 euro. Gąbki można kupić za 5–20 euro zależnie od gatunku i wielkości. Haftowane obrusy kosztują kilkadziesiąt euro, lokum 3 euro, metaxa (1 l) 9 euro, ouzo (1 l) 7 euro. grecja-online.pl/przewodnik/do-dekanez Wyspy greckie – seria Globtroter, wydawnictwo Hachette Livre Polska, Warszawa 2007.