Pałac Kultury i Nauki nie przestaje budzić emocji. Tak powstała najsłynniejsza budowla PRL
Miał być demonstracją siły Związku Radzieckiego i pomnikiem nowego ustroju. Z czasem stał się jednak jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Warszawy. Pałac Kultury i Nauki ma już 71 lat, a jego historia nadal wywołuje emocje – od zachwytu monumentalną architekturą po pytania o to, czy taki „dar” powinien zajmować centralne miejsce w stolicy.
Spis treści: Pałac Kultury i Nauki ma już 71 lat. Tak narodził się warszawski olbrzym „Dar narodu radzieckiego” miał pokazywać, kto rządzi w powojennej Polsce Pod budowę zburzono ocalałą część przedwojennej Warszawy Pałac w liczbach. Do budowy zużyto miliony cegieł Zegar Milenijny zmienił wygląd wieży W pałacu mieszczą się teatry, kina, muzea i ogromna Sala Kongresowa Taras widokowy na 30. piętrze przyciąga turystów Niekochany zabytek. Wpis do rejestru wywołał spór Koty w podziemiach, sokoły na wieży i pszczoły nad placem Defilad „Pekin” stał się częścią tożsamości Warszawy Wzniesiony w rekordowym tempie Pałac Kultury i Nauki w Warszawie przez dziesięciolecia górował nad całą Polską. W jego wnętrzach mieszczą się teatry, kina, muzea, uczelnia, basen i tysiące biur. Pod ziemią żyją koty, wysoko nad miastem gniazdują sokoły wędrowne, a z tarasu na 30. piętrze można oglądać panoramę zmieniającej się Warszawy. Oto historia i najciekawsze fakty o Pałacu Kultury i Nauki. Pałac Kultury i Nauki ma już 71 lat. Tak narodził się warszawski olbrzym Budowa Pałacu Kultury i Nauki rozpoczęła się 1 maja 1952 roku. Prace trwały nieco ponad trzy lata, a 21 lipca 1955 roku gmach został oficjalnie przekazany stronie polskiej. Dzień później, w obchodzone w PRL Narodowe Święto Odrodzenia Polski, udostępniono go mieszkańcom. Właśnie dlatego urodziny budynku tradycyjnie świętowane są 22 lipca. W 2026 roku PKiN obchodził 71. rocznicę otwarcia. Z tej okazji przygotowano m.in. specjalne wejścia na taras widokowy, pokaz filmu dokumentalnego „Pałac Kultury. Niekochany zabytek”, koncert i wydarzenia na Placu Centralnym. Za projekt budynku odpowiadał radziecki architekt Lew Rudniew, współtwórca monumentalnego gmachu Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego. Warszawski pałac nawiązywał do grupy moskiewskich wysokościowców, nazywanych „Siedmioma Siostrami”, które łączyły socrealistyczny monumentalizm z elementami amerykańskich wieżowców art déco. Rudniew i jego współpracownicy odbyli przed rozpoczęciem projektowania podróż po Polsce. Oglądali m.in. zabytki Krakowa, Zamościa, Kazimierza Dolnego, Chełmna i Sandomierza. Do bryły budynku próbowali wprowadzić elementy kojarzone z polską architekturą historyczną, zwłaszcza renesansowe attyki. Rezultatem jest budowla, która jednocześnie przypomina moskiewski drapacz chmur i przeskalowany pałac. „Dar narodu radzieckiego” miał pokazywać, kto rządzi w powojennej Polsce Oficjalnie Pałac Kultury i Nauki przedstawiano jako „dar narodu radzieckiego dla narodu polskiego”. Określenie to pomijało jednak polityczny kontekst inwestycji. Budynek powstawał w czasach najgłębszego stalinizmu, gdy Polska pozostawała całkowicie podporządkowana Związkowi Radzieckiemu. Pomysł wzniesienia monumentalnego gmachu miał przedstawić Józef Stalin. Początkowo budynek nosił nawet nazwę Pałacu Kultury i Nauki imienia Józefa Stalina. Imię radzieckiego dyktatora usunięto po politycznej odwilży i rozpoczęciu destalinizacji. Wieżowiec miał być nie tylko miejscem działalności kulturalnej, lecz także symbolem nowego porządku politycznego. Jego monumentalna sylwetka dominowała nad zniszczoną podczas wojny i nadal odbudowywaną Warszawą. Dla jednych oznaczała powojenną modernizację, dla innych – trwały znak radzieckiej dominacji. Kontrowersje wokół obiektu nie zniknęły po upadku PRL. Przez lata pojawiały się propozycje rozbiórki pałacu, zasłonięcia go inną zabudową lub przekształcenia w muzeum komunizmu. Jednocześnie dla kolejnych pokoleń mieszkańców stał się on punktem orientacyjnym, miejscem spotkań i częścią codziennego krajobrazu miasta. Dziś to jedna z głównych atrakcji, które turyści odwiedzają w Warszawie. Pod budowę zburzono ocalałą część przedwojennej Warszawy Pałac stanął na rozległym terenie pomiędzy ulicami Marszałkowską, Świętokrzyską, Emilii Plater i Alejami Jerozolimskimi. Przed wojną znajdowała się tu gęsto zabudowana dzielnica pełna kamienic, sklepów i niewielkich zakładów. Nowy pałac był sięgał znacznie wyżej niż najwyższe budynki przedwojennej Warszawy. Wcześniejsze publikacje podawały, że w związku z inwestycją rozebrano około 180 przedwojennych kamienic. Dane Narodowego Instytutu Dziedzictwa mówią jednak o około 80 budynkach, które należało zburzyć podczas przygotowywania terenu. Zlikwidowano lub przerwano również sześć odcinków przedwojennych ulic: Chmielnej, Złotej, Siennej, Śliskiej, Wielkiej i Zielnej. Część zabudowy była poważnie uszkodzona podczas II wojny światowej, ale nie wszystkie domy leżały w ruinach. Pod budowę pałacu usunięto także budynki, które przetrwały i mogły zostać odbudowane. Inwestycja trwale zmieniła układ urbanistyczny śródmieścia Warszawy. Pałac w liczbach. Do budowy zużyto miliony cegieł Przy budowie PKiN pracowało kilka tysięcy robotników z Polski i ZSRR. Radzieckich pracowników zakwaterowano na specjalnie zbudowanym osiedlu Przyjaźń na warszawskich Jelonkach. Znajdowały się tam między innymi stołówka, kino, biblioteka, świetlica i obiekty sportowe. Budowa odbywała się w ogromnym tempie. Według informacji podawanych przez zarządcę obiektu wykorzystano około 40 milionów cegieł i 26 tysięcy ton stali. Podczas prac zginęło 16 robotników. Pałac ma obecnie 237 metrów wysokości wraz ze wspornikiem antenowym. Pierwotnie mierzył 230,68 metra, lecz w 1994 roku konstrukcję na szczycie podwyższono. Budowla ma 46 kondygnacji, w tym dwie podziemne, oraz 3288 pomieszczeń. Pozostaje najwyższym zabytkiem nieruchomym w Polsce. Przez ponad sześć dekad PKiN był także najwyższym budynkiem w kraju. Stracił ten tytuł na rzecz mierzącego 310 metrów Varso Tower. Zegar Milenijny zmienił wygląd wieży Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów budynku jest Zegar Milenijny, uruchomiony w noc sylwestrową z 2000 na 2001 rok. Umieszczono go na wysokości około 165 metrów. Każda z jego czterech tarcz ma 6 metrów średnicy. Zegar był w chwili montażu jednym z najwyżej położonych tego rodzaju mechanizmów na świecie. Jego instalacja nie wszystkim się jednak podobała – krytycy twierdzili, że tak duże tarcze zaburzają proporcje wieży. Jeszcze wyżej znajduje się iglica, która przez dziesięciolecia rozpalała wyobraźnię mieszkańców. Do administracji pałacu przychodziły listy zawierające skargi, prośby i najróżniejsze pomysły dotyczące budynku. Według jednej z anegdot pewna kobieta domagała się nawet usunięcia lśniącej iglicy, przekonując, że wywołuje u niej erotyczne sny. W pałacu mieszczą się teatry, kina, muzea i ogromna Sala Kongresowa Pałac Kultury i Nauki od początku miał pełnić wiele funkcji. Dziś mieszczą się w nim między innymi teatry, Kinoteka, Muzeum Techniki i Życia Codziennego, Muzeum Ewolucji Instytutu Paleobiologii PAN, Pałac Młodzieży oraz Collegium Civitas. Jednym z najbardziej reprezentacyjnych wnętrz jest Sala Kongresowa, przez dziesięciolecia miejsce politycznych zgromadzeń, koncertów i występów międzynarodowych gwiazd. Na jej scenie pojawiali się między innymi The Rolling Stones, Marlena Dietrich, Leonard Cohen i Bruce Springsteen. Sala od 2014 roku pozostaje wyłączona z użytkowania z powodu przedłużającego się remontu. W kompleksie znajduje się również basen, który po modernizacji nadal służy użytkownikom Pałacu Młodzieży. W budynku odbywają się przedstawienia, projekcje filmowe, wystawy, konferencje oraz posiedzenia Rady miasta stołecznego Warszawy. PKiN jest więc nie tylko pamiątką po epoce stalinizmu. To również jeden z największych działających kompleksów kulturalnych w Polsce. Taras widokowy na 30. piętrze przyciąga turystów Jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc w Pałacu Kultury i Nauki jest taras widokowy na 30. piętrze. Znajduje się na wysokości 114 metrów i pozwala oglądać panoramę Warszawy ze wszystkich stron. W pogodny dzień można stąd dostrzec nie tylko centrum stolicy, lecz także odległe dzielnice oraz tereny położone poza granicami miasta. Widok zmienił się radykalnie w ostatnich dekadach. Pałac, który dawniej niemal samotnie górował nad Warszawą, otaczają dziś szklane biurowce i wieże mieszkalne. Taras jest obecnie otwarty standardowo codziennie od godz. 10 do 20. W piątki i soboty do końca września 2026 roku organizowane są również nocne wejścia do północy. Przed wizytą warto sprawdzić aktualne godziny na oficjalnej stronie obiektu, ponieważ mogą się zmieniać w dni świąteczne lub podczas wydarzeń specjalnych. Niekochany zabytek. Wpis do rejestru wywołał spór W 2007 roku Pałac Kultury i Nauki został wpisany do rejestru zabytków. Decyzja wywołała gorącą dyskusję. Przeciwnicy argumentowali, że ochroną konserwatorską objęto symbol narzuconego Polsce systemu. Zwolennicy odpowiadali, że wartość zabytku nie zależy od tego, czy historia, którą reprezentuje, jest wygodna. Wpis obejmuje nie tylko bryłę wieżowca, lecz także jego wystrój, wyposażenie oraz otoczenie. Pałac uznano za jeden z najważniejszych i najlepiej zachowanych przykładów architektury socrealistycznej w Polsce. Status zabytku nie jest formą politycznego hołdu dla budowniczych. Oznacza przede wszystkim, że obiekt dokumentuje ważny, choć dramatyczny okres polskiej historii i powinien być zachowany wraz z najbardziej wartościowymi elementami architektonicznymi. Koty w podziemiach, sokoły na wieży i pszczoły nad placem Defilad Pałac jest domem nie tylko dla pracowników instytucji i odwiedzających go turystów. W jego podziemiach od lat żyją pałacowe koty, którymi opiekują się pracownicy. Z budynkiem wiąże się anegdota z 1969 roku. Podczas występu francuskiej piosenkarki Juliette Gréco jeden z kotów miał przejść przez scenę, po czym zniknąć za kulisami. Znacznie wyżej swoje gniazdo założyły sokoły wędrowne. Ptaki pojawiły się na pałacu w latach 90. XX wieku i od tego czasu – z przerwami – wyprowadzają tam młode. Na niższych kondygnacjach ustawiono natomiast ule miejskich pszczół. Obecność zwierząt pokazuje, że nawet tak monumentalny budynek może stać się częścią miejskiego ekosystemu. O innych nieoczywistych mieszkańcach stolicy przeczytasz w artykule o borsuku, który pojawił się w Łazienkach Królewskich. „Pekin” stał się częścią tożsamości Warszawy Jedna z ciekawostek o Warszawie mówi, że od skrótu PKiN pochodzi popularna nazwa „Pekin”. Pałac zyskał również mniej przychylne określenia, takie jak „strzykawka”, „sen szalonego cukiernika” czy „pomnik Stalina”. Najczęściej przywoływany dowcip głosi, że najlepszy widok na Warszawę rozciąga się z tarasu Pałacu Kultury – ponieważ jest to jedyne miejsce, z którego nie widać samego pałacu. Żart trafnie oddaje ambiwalentny stosunek mieszkańców do budowli. Przez 71 lat zmienił się jednak zarówno sam PKiN, jak i jego otoczenie. Na placu Defilad powstało Muzeum Sztuki Nowoczesnej, a fragment przestrzeni przed pałacem przekształcono w plac Centralny. Wokół wyrosły kolejne wysokościowce, przez co dawna dominanta nie góruje już nad miastem tak bezwzględnie jak kiedyś. Pałac pozostaje jednak jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów Warszawy. Jest zarazem zabytkiem, działającym centrum kultury, świadectwem politycznej przemocy i miejscem oswojonym przez codzienne życie. Być może właśnie ta niejednoznaczność sprawia, że ponad siedem dekad po otwarciu nadal nie sposób przejść obok niego obojętnie. Źródła: pkin.pl/historia; Narodowy Instytut Dziedzictwa Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Atomowy korytarz w polskich lasach. Jak PRL miała spalić Danię w drodze do Atlantyku
Przez kilkadziesiąt lat zimnej wojny broń atomowa w PRL stanowiła jedną z najgłębiej strzeżonych tajemnic państwowych. Na terytorium Polski składowano – według szacunków amerykańskiego wywiadu CIA – nawet do 300 radzieckich głowic jądrowych. Ich celem w razie konfliktu zbrojnego miały być strategiczne punkty NATO, a polscy piloci i artylerzyści regularnie trenowali procedury symulujące zrzucanie bomb atomowych. Jak blisko byliśmy nuklearnej apokalipsy i co naprawdę kryło się za rzekomym programem budowy „polskiej bomby”?
Spis treści: Radziecka doktryna wojenna: Atomowy korytarz na Zachód Program „Wisła” i tajne bazy w polskich lasach Mit o bombie atomowej Edwarda Gierka Tajemnicza śmierć generała Kaliskiego Kopenhaga w ogniu, Warszawa w popiele. Symetryczny odwet NATO Kontrast między planowaną apokalipsą a rzeczywistością zimnej wojny rzuca się w oczy najbardziej, gdy spojrzymy na drugą stronę żelaznej kurtyny. Podczas gdy w tajnych sztabach w Warszawie i Moskwie kreślono linie atomowych uderzeń, mieszkańcy Kopenhagi żyli w zupełnie innym świecie – pełnym beztroski, wolności i codziennego spokoju, zupełnie nieświadomi, jak blisko ich granicy spoczywa jądrowy wyrok. Radziecka doktryna wojenna: Atomowy korytarz na Zachód Sowiecka strategia militarna na wypadek III wojny światowej opierała się na błyskawicznej ofensywie pancernej. Czołgi Układu Warszawskiego miały dotrzeć do wybrzeży Atlantyku w zaledwie kilkanaście dni. Na drodze do realizacji tego celu stały jednak silne umocnienia sil paktu NATO w RFN oraz strategiczne położenie Danii, która kontrolowała wyjście z Morza Bałtyckiego. Rozwiązaniem tego problemu miało być wytyczenie tzw. atomowych korytarzy za pomocą taktycznej broni jądrowej. Zgodnie z planami operacyjnymi frontu nadmorskiego atak na Danię i północne Niemcy miał zostać przeprowadzony siłami Ludowego Wojska Polskiego. Aby zrealizować to zadanie, na uzbrojenie polskich jednostek wprowadzono rakiety taktyczno-operacyjne Łuna i Toczka, a także zmodernizowano samoloty Suchoj i MiG pod kątem przenoszenia ładunków jądrowych. Program „Wisła” i tajne bazy w polskich lasach Polscy żołnierze posiadali odpowiednie nośniki, ale samymi ładunkami atomowymi dysponowali wyłącznie Rosjanie. Aby skrócić czas potrzebny na dostarczenie głowic na linię frontu, pod koniec lat 60. XX wieku wdrożono ściśle tajny program „Wisła”. Na mocy porozumienia między rządem Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej a Związku Radzieckiego strona polska wybudowała na własny koszt trzy nowoczesne, zamaskowane składy amunicji atomowej: Obiekt 3001 w Podborsku, Obiekt 3002 w Brzeźnicy-Kolonii, Obiekt 3003 w Templewie. Bunkry te były w pełni autonomiczne, zabezpieczone przed skażeniem i kontrolowane przez specjalne jednostki Armii Radzieckiej. W razie wybuchu wojny ukryte tam głowice miały zostać przekazane polskim dowódcom. Warto podkreślić, że radzieckie bazy atomowe w Polsce nie ograniczały się tylko do programu „Wisła”. Kolejne, niezależne arsenały nuklearne kontrolowane przez Północną Grupę Wojsk Radzieckich znajdowały się m.in. w Szprotawie, Bornem Sulinowie, Bagiczu oraz Pstrążu. O skali i dokładnej lokalizacji części z tych obiektów polskie władze oraz opinia publiczna dowiedziały się w pełni dopiero po wycofaniu wojsk rosyjskich z Polski na początku lat 90. Mit o bombie atomowej Edwarda Gierka Wokół tematu broni atomowej w PRL narosło wiele mitów. Najpopularniejszy z nich dotyczy lat 70. i rzekomych planów I sekretarza KC PZPR, Edwarda Gierka, dotyczących stworzenia niezależnego, polskiego arsenału jądrowego w tajemnicy przed Moskwą. Filarami tych doniesień były pionierskie badania prowadzone przez gen. prof. Sylwestra Kaliskiego, rektora Wojskowej Akademii Technicznej. W kwietniu 1973 roku zespół pod jego kierownictwem ogłosił sukces w przeprowadzeniu kontrolowanej mikrosyntezy termojądrowej za pomocą lasera. Choć Edward Gierek mocno dotował te badania, traktując je jako prestiżowy skok technologiczny dla polskiej nauki i potencjalne źródło taniej energii, PRL nigdy nie prowadziła realnego programu budowy wojskowej bomby atomowej. Kraj nie posiadał niezbędnego zaplecza surowcowego (odpowiednich ilości uranu lub plutonu), infrastruktury przemysłowej do wzbogacania materiałów rozszczepialnych ani budżetu liczonego w miliardach dolarów. Ponadto Kreml natychmiast wykryłby i zablokował każdą próbę militarnej emancypacji Warszawy. Tajemnicza śmierć generała Kaliskiego Mit o polskiej bombie atomowej podsyciła tragiczna śmierć gen. Kaliskiego. 5 sierpnia 1978 roku na trasie między Bobolicami a Koszalinem jego Fiat 132 Mirafiori wypadł z drogi i uderzył w drzewo. Generał zmarł w szpitalu kilka tygodni później. Mimo pojawiających się teorii spiskowych sugerujących sabotaż ze strony radzieckich służb KGB mający na celu zatrzymanie „polskiego programu nuklearnego”, oficjalne śledztwo wykazało jednoznacznie, że był to nieszczęśliwy wypadek drogowy spowodowany awarią techniczną pojazdu i trudnymi warunkami na drodze. Radziecka broń jądrowa opuściła terytorium Polski prawdopodobnie na przełomie 1989 i 1990 roku, w okresie transformacji ustrojowej. Choć betonowe silosy i potężne bunkry programu „Wisła” stoją dziś puste, stanowią one mroczną pamiątkę po czasach, gdy Polska znajdowała się w samym centrum potencjalnego, nuklearnego konfliktu supermocarstw. Kopenhaga w ogniu, Warszawa w popiele. Symetryczny odwet NATO Kopenhaga nie bez powodu znalazła się na celowniku planistów z Układu Warszawskiego. Stolica Danii kontrolowała kluczowe cieśniny bałtyckie, których zablokowanie uniemożliwiłoby radzieckiej flocie wyjście na Atlantyk. Opanowanie lub unicestwienie tego strategicznego punktu miało kluczowe znaczenie dla powodzenia całej ofensywy. Gra toczyła się jednak o najwyższą stawkę i niosła za sobą potworne ryzyko dla samych Polaków. Dowództwo w Moskwie doskonale zdawało sobie sprawę, że nuklearny atak na Danię wywoła natychmiastowy odwet ze strony NATO. W myśl doktryny gwarantowanego wzajemnego zniszczenia, zachodnie rakiety balistyczne w pierwszej kolejności obróciłyby w popiół Warszawę oraz inne kluczowe węzły komunikacyjne i bazy wojskowe na terytorium PRL. Źródła: Pałka Jarosław, Generałowie i intydenci. Kulisy funkcjonowania Wojska Polskiego w latach 1968–1989, IPN, Warszawa 2020 (Opisuje kulisy programu „Wisła” i strukturę dowodzenia LWP). Piotrowski Paweł, Wojsko Polskie w czasie wojny. Plany operacyjne Frontu Polskiego, Instytut Pamięci Narodowej (Szczegółowa analiza planów ataku na Danię i "atomowego korytarza"). Raporty Instytutu Archeologii i Etnologii PAN (badania prof. Grzegorza Kiarszysa nad bazami Podborsko, Templewo i Brzeźnica-Kolonia, w tym odtajnione zdjęcia satelitarne CIA). Materiały archiwalne WAT dotyczące działalności naukowej gen. Sylwestra Kaliskiego i eksperymentu "Focus" z 1973 roku.
Zaginiony hymn Gdyni odnaleziony w archiwum. To hit na 100-lecie praw miejskich
Czy Gdynia posiadała swój hymn, o którym nikt nie słyszał? Pracownicy Biblioteki Wiedzy dokonali sensacyjnego odkrycia w archiwach. Odnaleźli nuty i tekst utworu z 1965 roku. To prawdopodobnie jeden z pierwszych hymnów miejskich w powojennej Polsce, stworzony przez wybitnych artystów epoki.
W tym roku miasto Gdynia obchodzi swoją setną rocznicę istnienia. W 1922 roku Sejm przyjął ustawę, na mocy której powstał port w Gdyni. Wówczas miejscowość zamieszkiwało nieco ponad tysiąc osób; prawa miejskie Gdynia uzyskała w 1926 roku. W okresie międzywojennym znaczeni Gdyni było fundamentalne – stała się ona „Ziemią Obiecaną” i symbolem narodowej dumy, udowadniając zdolność Polaków do realizacji wielkich wizji modernizacyjnych. Gdynia. Miasto budowane z marzeń i muzyki Gdynia od zawsze kojarzona była z energią, nowoczesnością i śmiałym spoglądaniem w przyszłość. Ale historia Gdyni to nie tylko porty i architektura, ale także bogata warstwa kulturowa, która na przestrzeni dekad budowała tożsamość jej mieszkańców. Jak się okazuje, te poszukiwania tożsamości doprowadziły w połowie lat 60. XX wieku do powstania dzieła wyjątkowego, które jednak na długie lata zniknęło z powszechnej świadomości Zaginiony hymn W gdyńskiej Bibliotece Wiedzy dwoje pracowników Czytelni Czasopism Archiwalnych – Marta i Karol – natrafiło na zapomniane dokumenty. Jest to „Hymn Gdyni” datowany na 1965 rok Badacze postanowili zgłębić temat, ponieważ do tej pory wiedza o istnieniu oficjalnego hymnu miasta z tego okresu była praktycznie zerowa. To znalezisko określono mianem historycznej i sentymentalnej perełki, która w idealny sposób wpisała się w obchody setnej rocznicy nadania Gdyni praw miejskich. Hymn z czasów PRL. Pionierskie dzieło Waga tego odkrycia wykracza poza granice lokalne. Eksperci przypuszczają, że odnaleziony utwór to prawdopodobnie pierwszy hymn Gdyni, a jednocześnie jeden z pierwszych hymnów miejskich, jakie w ogóle powstały w Polsce. Wygląda na to, że władze i artyści starali się budować prestiż miasta poprzez symbole muzyczne. Przez dziesięciolecia utwór pozostawał niemal całkowicie zapomniany, czekając na ponowne znalezienie. Trio mistrzów. Kto stał za gdyńskim hymnem? Za stworzenie hymnu odpowiadało trio wybitnych artystów, określanych przez Michała Miegonia z Muzeum Miasta Gdyni jako „the best of the best” tamtego okresu. Muzykę opracował Antoni Sutowski, ceniony animator kultury Wybrzeża i ekspert od folkloru kaszubskiego. Tekst wyszedł spod pióra Janusza Stępowskiego, twórcy licznych utworów o tematyce morskiej. Trzecim filarem był Bolesław Lewandowski, uznany dyrygent i kompozytor, który po wojnie związany był m.in. z Teatrem Dramatycznym Marynarki Wojennej w Gdyni. Ożywianie historii. Od zapisu nutowego do filmu Dzięki badaniom archiwalnym nie tylko odnaleziono papierowe nuty. Bibliotekarze, dzięki wsparciu zaprzyjaźnionego muzyka, zdołali zrekonstruować brzmienie utworu. Aby nadać znalezisku odpowiednią oprawę, stworzono krótki autorski film, w którym dźwięki hymnu przeplatają się z przedwojennymi zdjęciami Gdyni pochodzącymi z bibliotecznych zbiorów. Dzięki temu odkrycie stało się namacalne i dostępne dla szerszego grona odbiorców. Gdynia szuka świadków. Co dalej z hymnem? Odkrycie nut to dopiero początek przywracania hymnu miastu. Obecnie trwają poszukiwania świadków z lat 60., którzy mogliby pamiętać okoliczności powstania utworu lub jego ówczesne wykonania. Ambicją odkrywców jest, aby „Hymn Gdyni” na stałe zagościł w repertuarze lokalnych muzyków i stał się żywym elementem miejskiej kultury, a nie jedynie archiwalną ciekawostką Źródło: Gdynia.pl Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Stefan Wyszyński był obrońcą Kościoła i narodu. Dla Polaków stał się symbolem oporu
Stefan Wyszyński w czasach komunistycznego zniewolenia dla narodu polskiego był najwyższym autorytetem zarówno moralnym, jak i społecznym. Niezłomny obrońca praw Kościoła katolickiego, który nie obawiał się powiedzieć „non possumus” stalinowskiemu reżimowi, przy tym był także pragmatycznym politykiem, który w imię ocalenia narodu przed rozlewem krwi nie wahał się zawierać ryzykownych porozumień z komunistami. Przyjrzyjmy się nieco bliżej prymasowi tysiąclecia – osobie, która łączyła w sobie pozornie sprzeczne cechy.
Spis treści: Dzieciństwo w cieniu zaborów, traum i wojny Droga do kapłaństwa Między ołtarzem a nauką społeczną Kapelan AK i „Radwan III” w Powstaniu Warszawskim W starciu z komunistycznym reżimem Ostatnie lata życia Stefan Wyszyński pozostawił po sobie Polskę inną, niż ją zastał w 1948 roku. Przez systematyczną pracę duszpasterską i nieustępliwość wobec reżimu, ocalił tożsamość narodową i religijną Polaków. Jego program „ABC Społecznej Krucjaty Miłości” – wzywający do szacunku dla każdego człowieka, życzliwości i przebaczenia – pozostaje testamentem, który wykracza poza ramy religijne, stanowiąc propozycję etyczną dla każdego społeczeństwa. Dzieciństwo w cieniu zaborów, traum i wojny Stefan Wyszyński urodził się 3 sierpnia 1901 roku w Zuzeli nad Bugiem – miejscu, gdzie w nadbużańskim krajobrazie Mazowsze łączyło się z Podlasiem. Rozdarta między zaborcami Polska istniała wówczas jedynie w sferze ducha i kultury, a Zuzela znajdowała się pod rosyjską jurysdykcją. Rodzina Wyszyńskich była głęboko zakorzeniona w tradycji katolickiej i patriotycznej. Jego ojciec, Stanisław, pełnił funkcję organisty i parafialnego pisarza. Dzięki temu wśród ówczesnej społeczności wiejskiej cieszył się niemałym prestiżem. To właśnie on był pierwszym nauczycielem Stefana, potajemnie przekazującym mu wiedzę o polskiej historii i geografii, która w oficjalnych rosyjskich szkołach była surowo zakazana. Dzieciństwo przyszłego prymasa nie miało wiele wspólnego z sielanką. Gdy Wyszyński miał 10 lat, zmarła jego matka, Julianna z Karpów. To właśnie to wydarzenie pchnęło go w stronę maryjności, która stała się centralnym punktem jego późniejszej posługi. Jak sam wspominał, szukał matki, która nigdy nie umiera, odnajdując ją w wizerunku Matki Bożej Jasnogórskiej. Droga do kapłaństwa Edukacja Stefana Wyszyńskiego była naznaczona trudnościami systemowymi i osobistymi buntami. Po usunięciu ze szkoły w Andrzejewie za dyskusję z nauczycielem kontynuował naukę w Warszawie, w prestiżowym gimnazjum Wojciecha Górskiego. Ten etap jego życia został przerwany wybuchem I wojny światowej. Musiał wrócić w rodzinne strony i ostatecznie ukończył szkołę handlową w Łomży. Jego droga do kapłaństwa rozpoczęła się we Włocławku, w seminarium niższym im. Piusa X, a następnie w wyższym seminarium duchownym. W 1924 roku Wyszyński zachorował. Jego stan był na tyle poważny, że nie mógł przyjąć święceń kapłańskich wraz ze swoim rocznikiem. Dopiero 3 sierpnia, w dniu swoich 23 urodzin, przyjął sakrament kapłaństwa z rąk biskupa Wojciecha Owczarka w bocznej kaplicy katedry włocławskiej. Fakt, że przeżył i mógł celebrować swoją pierwszą mszę na Jasnej Górze, odczytywał jako cud i osobiste wezwanie do służby pod opieką Maryi. Między ołtarzem a nauką społeczną Lata międzywojenne były dla ks. Wyszyńskiego okresem intensywnej pracy społecznej i intelektualnej. Przez pewien czas pełnił posługę w parafii katedralnej we Włocławku, ale szybko został skierowany na studia na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Od 1925 do 1929 roku uczył się prawa kanonicznego i studiował nauki społeczno-ekonomiczne. To pozwoliło mu lepiej zrozumieć mechanizmy, które rządzą państwem i społeczeństwem. W 1929 roku obronił doktorat na temat „Prawa Kościoła, rodziny i państwa do szkoły”, co stało się fundamentem jego późniejszej nieugiętej postawy w obronie religii w szkołach. W latach 1929–1930 podróżował naukowo po Europie. Odwiedził wówczas Austrię, Włochy, Francję, Belgię, Holandię i Niemcy. Te doświadczenia ukształtowały go jako nowoczesnego kapłana-społecznika, który rozumiał, że Kościół nie może pozostać obojętny na los klasy robotniczej. Po powrocie do Włocławka został profesorem w seminarium, prowadził Chrześcijański Uniwersytet Robotniczy i redagował prestiżowe „Ateneum Kapłańskie”. Już wtedy ostrzegał przed zagrożeniami płynącymi ze strony totalitaryzmu. Kapelan AK i „Radwan III” w Powstaniu Warszawskim Wybuch II wojny światowej zastał go we Włocławku. Ze względu na przedwojenną publicystykę antynazistowską, Wyszyński znalazł się na liście osób poszukiwanych przez Gestapo. Opuścił miasto z polecenia biskupa Michała Kozala. To rozpoczęło okres jego wojennej tułaczki. Przez Wrociszew i Kozłówkę trafił ostatecznie do Lasek pod Warszawą, gdzie od 1942 roku pełnił funkcję kapelana Zakładu dla Niewidomych. W tamtym czasie Laski były enklawą duchowości i ofiarności, prowadzoną przez s. Elżbietę Czacką. Wyszyński nie zamierzał jednak przeczekać wojny w klasztornych murach. Przyjął pseudonim „Radwan III” i wstąpił do AK, zostając kapelanem VIII Rejonu Obwodu „Obroża” i Zgrupowania „Kampinos”. W czasie powstania warszawskiego służył w szpitalu w Laskach. Należy jednak podkreślić, że jego praca nie sprowadzała się wyłącznie do udzielania spowiedzi i komunii. Przyszły prymas realnie uczestniczył w ratowaniu życia rannych powstańców. W starciu z komunistycznym reżimem Do Włocławka wrócił po zakończeniu wojny, ale nie pozostał tam długo. W 1946 roku otrzymał sakrę biskupią w diecezji lubelskiej, a dwa lata później, po nagłej śmierci kardynała Hlonda, został mianowany arcybiskupem warszawsko-gnieźnieńskim i prymasem Polski. Był to wybór odważny – Wyszyński był najmłodszym metropolitą, przed którym stało zadanie uratowania Kościoła w obliczu narastającego stalinizmu. W 1948 roku prymas rozpoczął „grę” o przetrwanie Kościoła z władzami komunistycznymi. W 1950 roku, wykazując się dalekowzrocznym pragmatyzmem, zdecydował się na podpisanie „porozumienia” z rządem PRL. Za ten krok na Wyszyńskiego spadła ostra krytyka, zarówno ze strony kurii watykańskiej, jak i środowisk niepodległościowych. On jednak wiedział, że w tamtym czasie frontalne zderzenie z reżimem oznaczałoby całkowitą likwidację struktur katolickich. Wybrał drogę ustępstw tam, gdzie było to możliwe, by zachować naukę religii w szkołach i wolność kultu. Aresztowanie Stalinowska pętla zaciskała się jednak coraz mocniej. Kiedy w 1953 roku władze wydały dekret o obsadzaniu stanowisk kościelnych, dając sobie prawo veta wobec nominacji biskupich, Wyszyński uznał, że granica została przekroczona. Efektem był słynny memoriał Episkopatu ze słowami: „Rzeczy bożych na ołtarzach Cezara składać nam nie wolno. Non possumus!”. Ta deklaracja była bezpośrednią przyczyną jego aresztowania 25 września 1953 roku. Więzienie nie złamało Prymasa. Przeciwnie – uczyniło go symbolem oporu. To właśnie w celi napisał tekst Jasnogórskich Ślubów Narodu i program Wielkiej Nowenny – gigantycznego projektu duszpasterskiego, który miał moralnie odrodzić Polskę. Powrót Wyszyńskiego do Warszawy w październiku 1956 roku, na prośbę Gomułki, był jego osobistym triumfem i momentem, w którym faktycznie stał się on duchowym przywódcą narodu, pełniąc rolę stabilizatora w niebezpiecznych czasach odwilży. Tysiąclecie i pojednanie Lata 60. były czasem największej konfrontacji między Wyszyńskim a Władysławem Gomułką. Za punkt kulminacyjny należy uznać obchody Milenium Chrztu Polski w 1966 roku. Próbując zneutralizować religijny charakter jubileuszu, komunistyczne władze ogłosiły wówczas konkurencyjne obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego pod hasłem „Byliśmy, jesteśmy, będziemy”. Gdy na jednym placu odbywały się uroczystości kościelne pod przewodnictwem prymasa, na drugim władze organizowały wiece i defilady. W tym samym kontekście należy postrzegać orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich z 1965 roku, ze słynną frazą: „Przebaczamy i prosimy o przebaczenie”. List ten, wysłany podczas Soboru Watykańskiego II, był aktem odwagi, za który Wyszyńskiemu przyszło zapłacić wysoką cenę. Komunistyczna propaganda rozpętała kampanię nienawiści, oskarżając biskupów o szafowanie polską racją stanu i zapominanie o zbrodniach hitlerowskich. Dla Wyszyńskiego pojednanie było jednak koniecznym krokiem ku wolnej Europie. W marcu 1968 roku prymas stanął przed kolejnym wyzwaniem. Choć początkowo widział w zamieszkach studenckich wewnętrzne rozgrywki PZPR, jednoznacznie potępił brutalność milicji i antysemicką nagonkę. W homilii „Na krzyżowej drodze stolicy” wziął bitych studentów w obronę, czym zaskarbił sobie wdzięczność środowisk inteligenckich i mniejszości żydowskiej. Ostatnie lata życia Mimo postępującej choroby nowotworowej i ogólnego wyczerpania, Wyszyński nie wycofał się ze swojej misji. W sierpniu 1980 roku, gdy krajem wstrząsnęła fala strajków, przyjął rolę mediatora, kierując się dwiema nadrzędnymi zasadami – wsparciem dla słusznych postulatów robotniczych oraz bezwzględnym dążeniem do uniknięcia radzieckiej interwencji. Jego słynna homilia na Jasnej Górze z 26 sierpnia 1980 roku stała się przedmiotem ogromnej kontrowersji. Wzywał w niej do dojrzałości narodowej i przypominał, że „trudniej jest niekiedy żyć dla ojczyzny niż za nią umrzeć”. Te słowa, zmanipulowane i wybiórczo puszczone w reżimowej telewizji, zostały początkowo odebrane przez strajkujących jako uderzające w ruch protestacyjny. W rzeczywistości, mając w pamięci krew przelaną w powstaniu warszawskim, prymas starał się powstrzymać naród przed krokiem, który mógłby sprowokować wejście czołgów z Układu Warszawskiego. Należy wspomnieć, że Wyszyński odegrał istotną rolę w powstaniu NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”. To dzięki jego determinacji i rozmowom z władzami udało się przełamać opór komunistów przed rejestracją wiejskiej odnogi związku. W marcu 1981 roku, podczas kryzysu bydgoskiego, był już bardzo chory, a mimo to do ostatnich sił starał się zapobiec strajkowi generalnemu, który mógł doprowadzić do interwencji sowieckiej. Zmarł 28 maja 1981 roku, w uroczystość Wniebowstąpienia Pańskiego. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Wyścig Pokoju łączył sportowe emocje z wielką polityką. Dla Polaków ta impreza była symbolem narodowej dumy
Wyścig Pokoju był czymś więcej niż tylko wydarzeniem sportowym. Przez niemal sześć dekad majowe zmagania na trasach między Warszawą, Berlinem a Pragą przyciągały przed odbiorniki radiowe i na pobocza dróg miliony entuzjastów kolarstwa. Nic w tym dziwnego. Pomimo że dla komunistycznej władzy ta słynna impreza była narzędziem propagandowym, to w pamięci zwykłych obywateli zapisała się przede wszystkim jako arena narodowych uniesień.
Spis treści: Sport w służbie pokoju Od dwóch miast do trójkąta stolic Polscy bohaterowie Międzynarodowi tytani szos Propaganda i społeczne oddziaływanie Wyścigu Pokoju Zmierzch legendy Nie ulega wątpliwości, że Wyścig Pokoju pozostaje jednym z najważniejszych symboli sportu XX wieku w Europie Środkowej. Choć zrodził się z ideologii, to dzięki pasji kolarzy i kibiców stał się autentycznym fundamentem kulturowym. Polska, jako jeden z filarów tego wydarzenia, wychowała na tej imprezie pokolenia sportowców i pasjonatów, w pamięci których do dziś wybrzmiewa radiowy komunikat: „Halo, halo! Tu helikopter”. Sport w służbie pokoju Początki Wyścigu Pokoju są związane z powojenną próbą redefinicji relacji międzynarodowych w regionie zdominowanym przez Związek Radziecki. Idea wieloetapowej imprezy kolarskiej, która łączyłaby stolice państw demokracji ludowej, narodziła się w 1948 roku. Inicjatywa wyszła od redakcji dwóch czołowych dzienników partyjnych: polskiej „Trybuny Ludu” i czechosłowackiego „Rudého Práva”. Oficjalnym celem miało być zacieśnienie więzi między narodami polskim i czechosłowackim, a sport wybrano jako najbardziej uniwersalny język komunikacji ponad podziałami. Pierwsza edycja była przedsięwzięciem unikatowym w skali światowej. Zorganizowano wówczas dwa równoległe wyścigi – kolarze startowali w tym samym czasie z Warszawy do Pragi i z Pragi do Warszawy. Pierwsza trasa mierzyła 842 km i była podzielona na 5 etapów. Z kolei trasa prasko-warszawska miała 1104 km i 7 etapów. Warunki rywalizacji były skrajnie trudne. Zawodnicy musieli ścigać się po zniszczonych wojną drogach, często brukowanych, a surowy regulamin nakładał na nich obowiązek samodzielnego dokonywania wszelkich napraw roweru, bez pomocy mechaników. Wprowadzenie idei pokoju jako fundamentu imprezy miało wymiar symboliczny. W 1949 roku oficjalnym godłem Wyścigu Pokoju stał się biały gołąb. Grafika ta była niczym innym, jak adaptacją szkicu Pabla Picassa, który powstał w 1948 roku podczas pobytu artysty w Polsce przy okazji Światowego Kongresu Intelektualistów w Obronie Pokoju we Wrocławiu. Adaptacja tego symbolu przez organizatorów wyścigu nadała mu rangę międzynarodową i sprawiła, że majowe zmagania stały się rozpoznawalne na całym świecie jako manifestacja dążeń pacyfistycznych. Jednak w praktyce służyły przede wszystkim legitymizacji rządów komunistycznych. Od dwóch miast do trójkąta stolic Z czasem wydarzenie zaczęło ewoluować, nie tylko pod względem geograficznym, ale także organizacyjnym. Kluczowy był rok 1952, kiedy do grona organizatorów dołączył wschodnioniemiecki dziennik „Neues Deutschland”. Trasa objęła wówczas Berlin, tworząc trójkąt trzech stolic. Piąta edycja mierzyła 2135 km i była najdłuższą z dotychczasowych. Udział NRD w zmaganiach miał niebagatelne znaczenie polityczne. Wyścig stał się wówczas „platformą”, na której budowano obraz „nowych, pokojowych Niemiec”. W tamtym czasie, te działania należały do kluczowych elementów polityki zagranicznej ZSRR. Ewolucja trasy imprezy doskonale odzwierciedlała zmiany, jakie zachodziły w układzie sił politycznych. W późniejszych latach wyścig docierał nawet do Moskwy czy Kijowa. Tak dalekie wyprawy były niemałym wyzwaniem logistycznym i miały podkreślać jedność całego bloku wschodniego pod przywództwem radzieckim. Polscy bohaterowie Polacy zwyciężali w klasyfikacji indywidualnej osiem razy, a w klasyfikacji drużynowej dziewięć razy. Każdy z tych sukcesów był świętowany jako wielkie wydarzenie państwowe. Stanisław Królak Pierwszym polskim triumfatorem w Wyścigu Pokoju, w 1956 roku, został Stanisław Królak. To właśnie z tą edycją wiąże się jedna z najciekawszych legend imprezy. Mowa o rzekomej walce Królaka z Rosjanami w tunelu prowadzącym na stadion w Warszawie, gdzie Polak miał użyć pompki rowerowej, by odeprzeć ataki rywali. Choć sam zawodnik zaprzeczał brutalności tego incydentu, i tak stał się on trwałą częścią polskiego folkloru sportowego. Ryszard Szurkowski Lata 70. były czasem dominacji Ryszarda Szurkowskiego, uznanego z najwybitniejszego kolarza amatora w historii. Polak triumfował w Wyścigu Pokoju aż cztery razy: w 1970, 1971, 1973 i 1975 roku. Potrafił wygrywać etapy, klasyfikacje punktowe i górskie, a jednocześnie być liderem drużyny. Stał się symbolem sukcesu polskiego sportu w czasach gierkowskiej propagandy sukcesu, choć jego osiągnięcia były wynikiem katorżniczej pracy i genialnego zmysłu taktycznego. W 1970 roku został uhonorowany międzynarodową nagrodą Fair Play przyznawaną przez UNESCO. Było to wyróżnienie za oddanie własnego roweru rezerwowego Zygmuntowi Hanusikowi podczas mistrzostw Polski, co umożliwiło koledze z reprezentacji zdobycie tytułu. Postawa ta budowała wizerunek Szurkowskiego jako sportowca dżentelmena, co czyniło go postacią uwielbianą przez tłumy. Stanisław Szozda Nieodłącznym towarzyszem sukcesów Szurkowskiego był Stanisław Szozda, który zwyciężył w klasyfikacji generalnej w 1974 roku. Był znany z niezwykłej dynamiki i waleczności. W historii wyścigu zapisał się między innymi dzięki wygraniu czterech etapów z rzędu w 1974 roku. Duet Szurkowski-Szozda był postrachem peletonu, choć rywalizacja między nimi nierzadko stwarzała wyzwania dla trenerów kadry. Polskie sukcesy zespołowe W klasyfikacji drużynowej, Polacy triumfowali dziewięciokrotnie: 1948 (na trasach w obie strony), 1967, 1968, 1970, 1973, 1974, 1991 oraz 1995. Międzynarodowi tytani szos Absolutnym rekordzistą pod względem zwycięstw w klasyfikacji generalnej jest Steffen Wesemann (Team Telekom). Niemiec triumfował pięciokrotnie: w 1992, 1996, 1997, 1999 i 2003 roku. Jego sukcesy przypadają na okres transformacji wyścigu, kiedy do rywalizacji dopuszczono grupy zawodowe. Tuż za nim, z czterema zwycięstwami na koncie, plasują się wspomniany wcześniej Ryszard Szurkowski i Uwe Ampler, który wygrywał w latach 1987, 1988, 1989 i 1998. Pod względem liczby wygranych etapów nikt nie może równać się z Olafem Ludwigiem. Mistrz finiszu z peletonu, ale również znakomity czasowiec, zwyciężył w sumie w 38 etapach. 12 z tych triumfów to jazdy indywidualne na czas. Triumfatorzy w klasyfikacji drużynowej Najwięcej tytułów w klasyfikacji drużynowej zdobyła reprezentacja ZSRR, która zdominowała rywalizację aż 20-krotnie. Na drugim miejscu plasują się NRD/Niemcy z 11 zwycięstwami. Podium zamyka Polska. Propaganda i społeczne oddziaływanie Wyścigu Pokoju Słynna impreza była fenomenem wykraczającym poza sport. Dla władzy wyścig pokoju pełnił przede wszystkim funkcję propagandową. W krajach socjalistycznych każdy etap był okazją do manifestacji siły państwa. Na trasach ustawiano tablice z hasłami politycznymi, a kolarze byli witani w zakładach pracy i szkołach. Szczególną rolę odgrywał Górny Śląsk – najbardziej uprzemysłowiony region Polski był stałym punktem trasy, co miało pokazywać „sojusz sportu z klasą robotniczą”. Wielkie stadiony wypełniały się po brzegi, gdy peleton zbliżał się do bieżni. Atmosferę podgrzewały relacje radiowe i telewizyjne. To właśnie podczas Wyścigu Pokoju narodziły się talenty wielkich komentatorów, jak Bohdan Tomaszewski, którego sposób operowania słowem uznawano za wzór elegancji języka polskiego. Wyścig w obliczu katastrofy Najbardziej kontrowersyjnym momentem w historii słynnej imprezy była jej 39. edycja (1986 rok). Start wyścigu zaplanowano w Kijowie na 6 maja, zaledwie kilka dni po katastrofie w Czarnobylu. Mimo ogromnego zagrożenia radiacyjnego władze radzieckie zdecydowały o przeprowadzeniu wyścigu, by zademonstrować światu, że sytuacja jest pod kontrolą. Wiele ekip z Europy Zachodniej zrezygnowało ze startu, jednak kolarze z bloku wschodniego, w tym Polacy, zostali zmuszeni do udziału w rywalizacji. To wydarzenie położyło się cieniem na idei wyścigu jako imprezy niosącej pokój i bezpieczeństwo i obnażyło bezwzględność politycznych decydentów. Zmierzch legendy Po 1989 roku Wyścig Pokoju stanął przed wyzwaniami nowej rzeczywistości rynkowej. Brak centralnego finansowania i upadek partyjnych gazet-organizatorów wymusiły prywatyzację imprezy. W latach 90. wyścig był organizowany przez różne podmioty, a do rywalizacji zaczęły stawać profesjonalne grupy kolarskie, co zmieniło charakter wyścigu z amatorskiego na zawodowy. Ostatnia edycja imprezy odbyła się w 2006 roku. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
PGR przez kilkadziesiąt lat kształtował życie polskiej wsi. Gwałtowny upadek gospodarstw stał się katastrofą
PGR był czymś więcej niż tylko zakładem produkcji rolnej. Stanowił fundament potężnego, niemal totalnego ekosystemu społeczno-gospodarczego, który przez ponad czterdzieści lat kształtował życie milionów Polaków. Ideologiczny upór i wielkie ambicje modernizacyjne miały przełożenie na momenty produkcyjnej chwały. Jednak upadek państwowego przedsiębiorstwa był gwałtowny i dla wielu stał się prawdziwą katastrofą.
Spis treści: Początki rolniczego giganta Biurokracja i zarządzanie centralne Praca, deputaty i stabilizacja Kultura i życie społeczne w PGR-ach Mit a rzeczywistość Dlaczego PGR-y upadły? Państwowe Gospodarstwa Rolne były eksperymentem, który w swojej skali i założeniach nie miał odpowiednika w historii polskiego rolnictwa. Przez dekady potężne kolektywy napędzały modernizację wsi, oferując standardy życia niedostępne dla rolników indywidualnych. Ten idylliczny system miał jednak poważny minus – uzależnił swoich pracowników od opieki państwa. Gdy PGR-y upadły w realiach wolnego rynku, wielu ludzi po prostu nie potrafiło się odnaleźć w nowej rzeczywistości. Początki rolniczego giganta Początki Państwowych Gospodarstw Rolnych wiążą się z radykalną zmianą ustrojową i terytorialną, która zaszła w Polsce po II wojnie światowej. W 1944 roku dekretem o reformie rolnej władza zapoczątkowała proces przejmowania ziemi przez państwo, uderzając w ten sposób w dotychczasowe elity ziemskie. W 1949 roku nastąpiło oficjalne powołanie PGR-ów, co zbiegło się z procesem przymusowej kolektywizacji, zainspirowanej radzieckim modelem kołchozów i sowchozów (z inicjatywy ZSRR zaczęły wówczas powstawać Rolnicze Spółdzielnie Produkcyjne). Ideą wielkopowierzchniowych, centralnie zarządzanych gospodarstw było zapewnienie żywności dla szybko rosnącej populacji miast i robotników budujących nowy socjalistyczny system. Szczególne znaczenie dla rozwoju PGR-ów miały tzw. Ziemie Odzyskane. Na Pomorzu, Mazurach i w Zachodniej Polsce istniały rozległe majątki poniemieckie, które ze względu na skalę i infrastrukturę nie nadawały się do łatwego podziału między indywidualnych osadników. To właśnie tam powstały kluczowe ośrodki państwowego rolnictwa. Już w 1950 roku funkcjonowało w Polsce ponad 9600 PGR-ów, na które składały się grunty o powierzchni ok. 2 milionów hektarów. Z biegiem lat, wartość ta ulegała zmianie w wyniku procesów łączenia mniejszych jednostek w potężne kombinaty. Biurokracja i zarządzanie centralne Sprawowanie nadzoru nad milionami hektarów i setkami tysięcy pracowników wymagało stworzenia hierarchicznej struktury. PGR-y funkcjonowały w ramach sztywnego, centralnie planowanego systemu. Powołane do życia w celu usprawnienia zarządzania Ministerstwo Państwowych Gospodarstw Rolnych (zlikwidowane w 1956 roku, później nadzór przejął ogólny resort rolnictwa) dysponowało rozbudowaną strukturą departamentów, które decydowały o dosłownie każdym aspekcie funkcjonowania agrarnych molochów. W tej strukturze znajdowały się wyspecjalizowane jednostki, w tym: Departament Produkcji Zwierzęcej (dzielący się na wydziały chowu koni, bydła czy trzody), Departament Mechanizacji (zarządzający parkiem maszynowym), Departament Zatrudnienia i Płac (odpowiedzialny za sferę socjalną). W terenie władzę sprawowały Okręgowe Zarządy PGR, a później – od lat 70. – potężne kombinaty. Były to przedsiębiorstwa wielozakładowe, które w założeniu integrowały produkcję rolną z przetwórstwem i handlem. Modelowym przykładem takiej jednostki był Kombinat PGR Manieczki, utworzony w 1960 roku. Pod zarządem dyrektora Jana Baiera stał się wizytówką socjalistycznego rolnictwa, odwiedzaną przez delegacje z całego bloku wschodniego. Praca, deputaty i stabilizacja Praca w Państwowym Gospodarstwie Rolnym nie miała wiele wspólnego z wysiłkiem indywidualnego rolnika. Każdy pracownik PGR był de facto robotnikiem, zatrudnionym w państwowym zakładzie. Miał określone godziny pracy, prawo do urlopu, a jego życie było w dużej mierze ustrukturyzowane przez system zmianowy. Płace nie należały do najwyższych, jednak ten specyficzny system oferował poczucie bezpieczeństwa socjalnego, jakiego wcześniej polski rolnik nie zaznał. Kluczowym elementem wynagrodzenia był system deputatów. Pracownicy otrzymywali część zapłaty w naturze, co w realiach niedoborów rynkowych PRL-u było niezwykle cenne. Do standardowych przydziałów należały: produkty spożywcze – darmowe lub tanie mleko, mięso i ziemniaki; opał – przydział węgla lub drewna na zimę; ziemia – możliwość użytkowania niewielkiej działki pod uprawę własnych warzyw; pasze – choć oficjalnie pasze należały do gospodarstwa, powszechnie tolerowano „wynoszenie” ziarna na potrzeby własnego, przydomowego inwentarza. Praca była ciężka i fizycznie wymagająca. Kobiety najczęściej były zatrudniane jako dojarki. To zajęcie wymagało wstawania o świcie i dyscypliny związanej z cyklem udoju. Mężczyźni obsługiwali maszyny, pracowali przy żniwach lub w hodowli zwierząt. Praca była monotonna, jednak pozwalała na integrację i tworzenie wspólnot. Ludzie żyli skromnie, ale „wiązali koniec z końcem” i nie musieli martwić się o przyszłość. Kultura i życie społeczne w PGR-ach Jako instytucja totalna, PGR zaspokajał wszystkie potrzeby życiowe swoich pracowników. Budowano osiedla bloków z prefabrykatów, co w zamyśle planistów miało niwelować różnice między miastem a wsią. Mieszkania oferowały standard, który znajdował się poza zasięgiem większości rolników indywidualnych. Należy bowiem podkreślić, że centralne ogrzewanie i bieżąca woda wciąż jeszcze nie były oczywistymi udogodnieniami na polskiej wsi. Przy gospodarstwach działały przedszkola, świetlice, kluby, a niekiedy nawet kina i ośrodki zdrowia. PGR-y finansowały dowożenie dzieci do szkół, organizowały dożywianie, letnie kolonie i obozy sportowe w zakładowych ośrodkach wypoczynkowych. Świetlice środowiskowe tętniły życiem – prowadzono tam między innymi zajęcia plastyczne, muzyczne i warsztaty kulinarne. Życie społeczne koncentrowało się wokół wspólnych uroczystości. Dożynki w PGR-ach miały specyficzny, festynowy charakter, łączący tradycję z nowoczesnością. Organizowano zawody sportowe, zabawy taneczne i występy lokalnych zespołów artystycznych. Mit a rzeczywistość Jednym z najbardziej kontrowersyjnych aspektów historii PGR-ów jest ich rentowność. By oficjalne dane mogły korelować z ideologicznymi założeniami, często bywały „koloryzowane”. Należy bowiem podkreślić, że jedynie około 30% Państwowych Gospodarstw Rolnych cechowało się pełną rentownością i nie wymagało stałych dotacji z budżetu państwa. Pozostałe funkcjonowały dzięki systemowi dopłat, które pokrywały nie tylko koszty produkcji, ale także ogromne wydatki na infrastrukturę socjalną. Nie można jednak nie wspomnieć, że mimo problemów z efektywnością, PGR-y odegrały kluczową rolę w krajowym bilansie żywnościowym. W 1989 roku, pod zarządem tych jednostek znajdowało się 17,8% ogólnej powierzchni ziemi rolnej w Polsce. Co za tym idzie, dostarczały znaczną część surowców dla przemysłu spożywczego. Ważną funkcją PGR-ów była też modernizacja rolnictwa poprzez produkcję wysokiej jakości materiału nasiennego i zwierząt zarodowych, co miało stymulować postęp w całym sektorze. W latach 80. zaczęły piętrzyć się problemy. Kryzys gospodarczy, zagraniczne zobowiązania i niewydolność centralnego planowania doprowadziły do degradacji infrastruktury. Brak części zamiennych do maszyn, nawozów i nieefektywne zarządzanie powodowały, że gospodarstwa stawały się coraz większym obciążeniem dla chwiejącego się budżetu państwa. Dlaczego PGR-y upadły? Koniec ery PGR-ów nastał po 1989 roku, wraz z transformacją ustrojową. Plan Balcerowicza, mający na celu uzdrowienie polskiej gospodarki poprzez urynkowienie, okazał się „wyrokiem” dla państwowego rolnictwa. Gwałtowny wzrost stóp procentowych, hiperinflacja i zniesienie większości dotacji spowodowały, że Państwowe Gospodarstwa Rolne z dnia na dzień utraciły płynność finansową. Polityczna decyzja o likwidacji zapadła w 1991 roku. Uchwalona 19 października Ustawa o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa nakazała rozwiązanie wszystkich 1666 PGR-ów. Cały ich majątek – 4 miliony hektarów ziemi, budynki, inwentarz, ale i długi – przejęła Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa. Skutki społeczne likwidacji Ta operacja ekonomiczna okazała się społeczną katastrofą na ogromną skalę. Około 400 tys. ludzi z dnia na dzień straciło pracę. Ich sytuacji nie poprawiał fakt, że w wielu regionach gospodarstwa były jedynym pracodawcą. Byli pracownicy zostali z mieszkaniami w blokach pośrodku niczego – bez transportu, bez innych zakładów pracy. Nie mieli kwalifikacji przydatnych na nowym rynku, a to zabijało nadzieję na zmianę. Pojawiło się zjawisko bezrobocia strukturalnego – niedopasowania podaży pracy do popytu. „Sieroty po PGR-ach”, pozbawione opiekuńczości państwa, nie potrafiły odnaleźć się w realiach kapitalizmu. Państwo podjęło pewne próby wsparcia, ale skromna pomoc i tak zaspokajała tylko kroplę w morzu potrzeb. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Akcja „Wisła” była zaplanowaną operacją wynarodowienia. Pozory walki z podziemiem skrywały plan czystki
Akcja „Wisła” nie była jedynie wymierzonym w zbrojne podziemie taktycznym manewrem, a precyzyjnie zaplanowanym działaniem, którego celem była ostateczna dekonstrukcja mniejszości ukraińskiej, łemkowskiej i bojkowskiej w granicach państwa polskiego. W ciągu zaledwie kilku miesięcy wymazano z mapy setki wsi, a blisko 140 tysięcy ludzi skazano na wygnanie.
Spis treści: Droga do nieuchronnego Pretekst i rzeczywistość Machina wojenna przeciwko cywilom Życie na wygnaniu Przez dekady prawda o akcji „Wisła” była fałszowana. Dopiero po 1989 roku możliwe stało się rzetelne zbadanie wydarzeń sprzed lat. Przełomem była uchwała Senatu RP z 3 sierpnia 1990 roku, która potępiła akcję stwierdzając, że zastosowano w niej „właściwą dla systemów totalitarnych zasadę odpowiedzialności zbiorowej”. W sensie militarnym działania komunistycznych władz zakończyły się sukcesem. UPA została odcięta od zaplecza i rozbita. Jednak w sensie moralnym były wielką klęską. Droga do nieuchronnego Akcja „Wisła” była kulminacją procesów, które narastały przez dziesięciolecia. Ich katalizatorem stała się II wojna światowa. Dziedzictwo nienawiści Grunt pod przyszłą tragedię stworzyły dwa podstawowe czynniki. Po pierwsze, II Rzeczpospolita nie zdołała wypracować skutecznego modelu współistnienia z liczną mniejszością ukraińską. Po drugie, reprezentowany przez OUN radykalny nacjonalizm ukraiński rósł w siłę. Jednak to II wojna światowa zerwała wszelkie hamulce moralne. Rzeź wołyńska i czystki etniczne w Galicji Wschodniej pozostawiły w polskiej świadomości zbiorowej głęboką traumę. Obraz płonących wsi i bestialsko mordowanych cywilów stał się pożywką dla nienawiści, która po 1944 roku domagała się odwetu. Nowe, instalowane w Polsce przez Stalina władze doskonale wyczuwały te nastroje. Komuniści, szukając legitymizacji społecznej, chętnie grali kartą narodową, czyniąc z siebie obrońców polskości przed tzw. ukraińskim faszyzmem. Przesunięcie granic i repatriacje Koniec wojny przyniósł drastyczną zmianę granic. Polska straciła Kresy Wschodnie. W nowej doktrynie geopolitycznej Stalina, nasz kraj miał stać się państwem jednolitym narodowo. Rozpoczął się proces wielkich przesiedleń. W latach 1944–1946, na mocy układów między PKWN a USRR, przeprowadzono akcję wysiedleń ludności ukraińskiej z Polski do Związku Radzieckiego. Oficjalnie „dobrowolne” działania szybko przybrały formę przymusu. W tym okresie deportowano na wschód około 480 tys. osób. Mimo ogromnej skali przesiedleń, tysiące Ukraińców, Łemków i Bojków uniknęło wywózki. Ukrywali się w lasach, fałszowali dokumenty, a nawet zmieniali wyznanie, by udowodnić swoją polskość. Co więcej, brutalność polskich sił bezpieczeństwa i wojska podczas wysiedleń napędzała poparcie dla Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), która w Bieszczadach i na Lubelszczyźnie wciąż stanowiła realną siłę militarną. Władze w Warszawie zdały sobie sprawę, że proste metody wysiedleńcze na wschód wyczerpały swoje możliwości. Potrzebne było rozwiązanie totalne. Pretekst i rzeczywistość W oficjalnej narracji historycznej Polski Ludowej akcja „Wisła” była przedstawiana jako reakcja spontaniczna i konieczna. Dziś jednak wiadomo, że kryła się za tym wyłącznie chłodna kalkulacja. Śmierć generała Świerczewskiego była jedynie pretekstem 28 marca 1947 roku pod Jabłonkami zginął w zasadzce generał Karol Świerczewski. Jego śmierć wstrząsnęła ówczesną opinią publiczną. Komunistyczna propaganda natychmiast wykreowała go na męczennika sprawy narodowej, a winą za zamach obarczyła sotnie UPA. Władze PRL przez dekady utrzymywały, że to właśnie ten akt terroru zmusił je do podjęcia radykalnych kroków w celu ochrony ludności cywilnej i likwidacji zbrojnego podziemia. Jednak współczesne badania historyczne bezlitośnie obalają tę tezę. Śmierć Świerczewskiego nie była przyczyną, a wygodnym pretekstem. Raport Mossora Kluczowym dowodem na to, że wysiedlenia były planowane wcześniej, jest raport generała dywizji Stefana Mossora. Dokument ten, opracowany dla Państwowej Komisji Bezpieczeństwa, powstał jeszcze przed śmiercią Świerczewskiego. Raport precyzował zamiar wysiedlenia ludności ukraińskiej na ziemie odzyskane i określał termin operacji na wiosnę 1947 roku. Co istotne, wprost definiował cel akcji, którym była „szybka asymilacja”. W praktyce oznacza to, że komunistyczne władze nie szukały jedynie sposobu na pokonanie UPA. Ich celem było także ostateczne rozwiązanie problemu mniejszości narodowej poprzez jej rozproszenie i wynarodowienie. Posiedzenie Biura Politycznego KC PPR Biuro Polityczne KC PPR zebrało się zaledwie dzień po śmierci generała. W spotkaniu uczestniczyli Bolesław Bierut, Władysław Gomułka, Jakub Berman i Stanisław Radkiewicz. To w tym wąskim gronie zapadła formalna decyzja, która uruchomiła lawinę. W drodze uchwały zadecydowano o szybkim przesiedleniu Ukraińców i rodzin mieszanych, bez tworzenia zwartych grup i na odległość przynajmniej 100 km od granicy. Nie chodziło o przeniesienie wsi A do punktu B, a o rozerwanie więzi sąsiedzkich i rodzinnych. Machina wojenna przeciwko cywilom Wiosną 1947 roku południowo-wschodnia Polska zamieniła się w strefę zmilitaryzowaną. Komuniści zgromadzili ogromne siły. Struktura Grupy Operacyjnej „Wisła” Do przeprowadzenia operacji powołano specjalną Grupę Operacyjną „Wisła”. Początkowo zakładano, że działania będą prowadzone głównie przez jednostki Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, jednak szybko uznano, że są one niewystarczające. Trzon sił stanowiły jednostki Wojska Polskiego. W skład grupy weszły dwie z sześciu dywizji piechoty, jedna brygada i trzy bataliony KBW, a także oddziały Wojsk Ochrony Pogranicza i Milicji Obywatelskiej. Dowództwo objął gen. Stefan Mossor. Kategoryzacja ludności Operacja oficjalnie rozpoczęła się 28 kwietnia 1947 roku. Wojsko zastosowało taktykę okrążania całych rejonów i systematycznego „czyszczenia” wsi. Aby ułatwić selekcję i późniejsze represje, ludność podzielono na trzy kategorie: A – osoby podejrzane o czynną współpracę z UPA, członkowie OUN, a także inteligencja ukraińska. Byli oni przeznaczeni do natychmiastowego aresztowania i osadzenia w obozie w Jaworznie; B – rodziny osób z kategorii A i ci, co do których istniały podejrzenia o sprzyjanie partyzantom; C – pozostała ludność ukraińska, łemkowska i bojkowska i rodziny mieszane. Przebieg wysiedlenia Wsie były otaczane kordonem wojska. Do domów wchodzili uzbrojeni żołnierze, dając mieszkańcom kilka godzin na spakowanie dobytku. Limit bagażu wynosił oficjalnie 25 kilogramów na osobę. Po wyjściu mieszkańców wojsko w wielu przypadkach podpalało zabudowania, by uniemożliwić powrót i pozbawić UPA zaplecza. Kolumny wysiedleńców pędzono do punktów zbornych, zlokalizowanych przy stacjach kolejowych. Tam, w fatalnych warunkach sanitarnych, ludzie koczowali często przez wiele dni, czekając na transport. Piekło Jaworzna Osoby z kategorią A trafiały do COP Jaworzno, obozu przymusowej pracy utworzonego na miejscu Neu-Dachs, filii obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Nie dotyczyło to wyłącznie partyzantów złapanych z bronią w ręku, ale także zwykłych ludzi i duchownych. Ci trafili tam bez procesu. Warunki w obozie były eksterminacyjne. Głód, epidemie tyfusu, tortury podczas przesłuchań i mordercza praca w kopalniach zbierały śmiertelne żniwo. Według oficjalnych danych, w Jaworznie zmarło 162 Ukraińców, choć liczba ta może być zaniżona. Życie na wygnaniu Tymczasem setki tysięcy wysiedleńców docierały do miejsca swojego przeznaczenia – na ziemie zachodnie i północne. Trafiali do województw: olsztyńskiego, koszalińskiego, szczecińskiego, wrocławskiego i gdańskiego. Polityka władz była bezwzględna: Ukraińcy mieli zniknąć jako grupa narodowa. Wysiedleńcy nie mogli stanowić więcej niż 10% ludności w jednej miejscowości. Rodziny z jednej wsi celowo rozdzielano, wysyłając je do różnych powiatów. Stygmatyzacja społeczna Przesiedleńcom przydzielano zrujnowane gospodarstwa, często bez okien, drzwi i pieców, które musieli remontować własnymi siłami. Jednak gorsza od warunków materialnych była atmosfera społeczna. Lokalna administracja i mieszkańcy, w wielu przypadkach sami przesiedleni z Kresów, którzy pamiętali terror na Wołyniu, byli wrogo nastawieni wobec swoich nowych sąsiadów. Propaganda komunistyczna skutecznie utrwaliła stereotyp Ukraińca jako „banderowca”. Wysiedleńcy żyli pod stałym nadzorem UB. Zakaz religii i kultury Każda próba organizacji życia kulturalnego czy religijnego była traktowana jako działalność wywrotowa. Cerkiew greckokatolicka została w Polsce de facto zdelegalizowana. Jej majątek przejęło państwo lub Kościół rzymskokatolicki. Wysiedleńcy nie mieli gdzie się modlić. Często zmuszano ich do udziału w nabożeństwach łacińskich, co miało przyspieszyć polonizację. Chrzty i śluby odbywały się w obrządku rzymskokatolickim, a dzieciom w szkołach zakazywano mówić po ukraińsku. Dopiero po „odwilży” 1956 roku restrykcje te nieco zelżały. Jednak pełna wolność wyznania i kultywowania tradycji nie wróciła aż do upadku komunizmu. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Tajemnica w Emilcinie. Najsłynniejszy polski incydent UFO oczami eksperta
Czy w PRL-u mogło dojść do spotkania z obcą cywilizacją? Przypadek z Emilcina pokazuje, że dla wielu odpowiedź brzmi: tak. Relacja Jana Wolskiego stała się fundamentem polskiej ufologii. Ale wciąż budzi więcej pytań niż odpowiedzi. W podcaście rozmawiamy na ten temat z Mateuszem Kijewskim, który specjalizuje się w zjawiskach UFO.
W 1978 roku w lubelskiej wsi Emilcin doszło do zdarzenia, które do dziś pozostaje najważniejszym punktem na mapie polskiej ufologii. Rolnik Jan Wolski opisał spotkanie z przyjaźnie nastawionymi istotami pozaziemskimi oraz ich pojazdem latającym. Choć ufonauci zaproponowali mu specyficzny posiłek, którego nie przyjął, całe zajście wspominał jako bezpieczne i bezkonfliktowe. Dziedzictwo i kultura bliskiego spotkania III stopnia Mimo że Jan Wolski był jedynym bezpośrednim świadkiem, Emilcin zyskał kultowy status. Sprawa przyciągnęła liczne grono ekspertów oraz stała się inspiracją dla świata sztuki. Dowodem na niesłabnące zainteresowanie tym tematem jest produkcja platformy Netflix – miniserial komediodramatyczny „Projekt UFO”, luźno nawiązujący do tych wydarzeń. Wydarzenie w Emilcinie na trwałe weszło do popkultury. Mistrz europejskiego komiksu Grzegorz Rosiński poświęcił mu jedną ze swoich prac, chociaż najbardziej znany jest z cyklu o Thorgalu. Analiza ekspercka: Mateusz Kijewski W celu zrozumienia przebiegu incydentu, sprawę analizuje gość programu, Mateusz Kijewski. To uznany publicysta ufologiczny, który prowadzi „Kanał o UFO” w ramach Sekielski Brothers Studio oraz serwis „UFO bez stereotypów”. W swojej pracy Kijewski stawia na: maksymalny obiektywizm: prezentowanie różnorodnych punktów widzenia; interdyscyplinarność: wykorzystywanie nie tylko nauk ścisłych, ale również socjologii, kulturoznawstwa i religioznawstwa; rzetelną debatę: rozkładanie fenomenu UFO na czynniki pierwsze bez powielania schematów. Przebieg bliskiego spotkania – Mamy dość typową scenerię dla tego typu spotkań w latach 70. – opowiada Kijewski. Wówczas domniemane kontakty załogantami UFO miały inny wymiar niż później. Ekspert określa ten czas „epoką spotkań”. Kosmici nie byli wówczas złowrodzy, jak w relacjach w kolejnych dekadach, gdy mieli porywać ludzi i dokonywać na nich eksperymenty. W ten schemat wpisuje się domniemane spotkanie z humanoidami w Emilcinie. O tym i o wielu innych aspektach emilcińskiego bliskiego spotkania III stopnia posłuchacie w naszym podcaście. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Operacja „Dunaj” złamała ideały. To tragedia Praskiej Wiosny i plama na polskim honorze
Rok 1968 zajmuje szczególne miejsce w kalendarium Europy Środkowej. To właśnie wtedy przeprowadzona została operacja „Dunaj”, czyli zbrojna interwencja państw Układu Warszawskiego w Czechosłowacji. Nie była to jednak zwykła misja militarna, a wydarzenie, podczas którego polski mundur, wbrew narodowej tradycji walki „za wolność waszą i naszą”, stał się narzędziem opresji. Mówimy tu o jednym z najbardziej kontrowersyjnych rozdziałów w historii Ludowego Wojska Polskiego, niosącym za sobą konsekwencje odczuwalne przez kolejne dekady.
Spis treści: Herezja z ludzką twarzą Dyplomatyczny szantaż i wojskowe przymiarki Polska armia w gotowości Noc inwazji Plama na honorze armii Następstwa inwazji Historia niejednokrotnie udowadniała, że w starciu z ideologią poczucie obowiązku wojskowego jest skazane na porażkę. Wbrew narodowej tradycji, pchnięte do roli agresora Wojsko Polskie przez około dwa miesiące pełniło funkcje okupacyjne na terenie Czechosłowacji. Dla komunistycznych władz operacja „Dunaj” okazała się wielkim sukcesem logistycznym i dowodem sprawności armii. Dla zwykłego żołnierza stanowiła źródło wstydu, a dla każdego mieszkańca najechanego kraju oznaczała tragedię, która pogrzebała marzenia o normalności. Herezja z ludzką twarzą Haniebna operacja „Dunaj” była następstwem marzeń o naprawie systemu, który okazał się całkowicie niereformowalny. W latach 60. XX wieku Czechosłowacka Republika Socjalistyczna tkwiła w głębokim marazmie gospodarczym i politycznym. Rządy Antonína Novotnego, stalinowskiego dogmatyka, doprowadziły do skrajnego usztywnienia struktur państwowych i dławienia wszelkiej inicjatywy intelektualnej. W kraju wrzało, nie tylko w kręgach inteligencji, ale także wewnątrz samej Komunistycznej Partii Czechosłowackiej. Przełom nastąpił w styczniu 1968 roku, wraz ze zmianą na stanowisku I sekretarza KPCz. Aleksander Dubček stał się symbolem przemian znanych jako Praska Wiosna. Obalenie socjalizmu nie było jego celem. Dubček chciał po prostu go uczynić znośnym dla obywateli, wprowadzając koncepcję „socjalizmu z ludzką twarzą”. Program ten zakładał zniesienie cenzury, przywrócenie wolności słowa, liberalizację gospodarki poprzez ograniczone urynkowienie oraz federalizację państwa, co miało zapewnić równouprawnienie Słowakom. Dla Moskwy i pozostałych liderów bloku wschodniego reformy te brzmiały jak wypowiedzenie posłuszeństwa. Breżniew widział w Praskiej Wiośnie niebezpieczny precedens, który mógł wywołać efekt domina w całym bloku. Szczególną rolę w podgrzewaniu atmosfery wokół Czechosłowacji odegrał Władysław Gomułka, I sekretarz KC PZPR. Sam borykający się z kryzysem po wydarzeniach marca 1968 roku, obawiał się, że czechosłowacka „zaraza wolności” przeniesie się na polskie uniwersytety i do zakładów pracy. Dyplomatyczny szantaż i wojskowe przymiarki Zanim czołgi przekroczyły granicę, doszło do serii spotkań, które miały zmusić Dubčeka do wycofania się z reform. Już w marcu 1968 roku w Dreźnie radzieccy i polscy liderzy otwarcie zaatakowali kierownictwo KPCz, oskarżając je o dopuszczenie do głosu sił kontrrewolucyjnych. Podczas tego spotkania Breżniew miał sugerować, że obecność generałów na naradzie nie jest przypadkowa i oznacza gotowość do udzielenia „natychmiastowej pomocy”. Kluczowym elementem przygotowań do inwazji były manewry wojskowe o kryptonimie „Szumawa”, które odbyły się w czerwcu i lipcu 1968 roku na czechosłowackim terytorium. W ten sposób siły Układu Warszawskiego zyskały okazję do dokładnego rozpoznania terenu, dróg i rozmieszczenia jednostek Armii Czechosłowackiej. W ćwiczeniach uczestniczyły polskie sztaby, w tym dowództwo 10. Dywizji Pancernej, co de facto stało się fundamentem późniejszego sprawnego ataku. Ostatnią próbą dyplomatyczną były rozmowy w Ciernej nad Cisą, które odbyły się na przełomie lipca i sierpnia. Radzieccy politycy starali się wywrzeć presję na Dubčeku, jednak mimo osiągnięcia pozornego porozumienia w Moskwie już wcześniej zapadła decyzja o użyciu siły. 15 lipca 1968 roku w Warszawie sformułowano list pięciu partii komunistycznych, który de facto stanowił ultimatum – bezpieczeństwo Czechosłowacji uznano za wspólną sprawę całego obozu socjalistycznego, co później stało się podstawą doktryny Breżniewa. Polska armia w gotowości Udział Polski w inwazji był planowany z ogromnym rozmachem. Na polecenie generała Wojciecha Jaruzelskiego, ówczesnego ministra obrony narodowej, pod koniec lipca sformowano 2. Armię Wojska Polskiego. Był to związek operacyjny, utworzony głównie na bazie Śląskiego Okręgu Wojskowego i wzmocniony dodatkowymi jednostkami z Warszawy i Krakowa. Dowództwo nad 2. Armią objął generał brygady Florian Siwicki, wówczas szef sztabu Śląskiego Okręgu Wojskowego. Była to nominacja kluczowa. Siwicki, postrzegany jako sprawny, lojalny oficer, cieszył się dużym zaufaniem radzieckich dowódców. Całość sił interwencyjnych podlegała marszałkowi Iwanowi Jakubowskiemu, natomiast polskie jednostki operowały w ramach 1. Grupy Wojsk „Północ”, którą dowodził radziecki generał Iwan Pawłowski. W skład grupy weszły także: Gwardyjska Armia Pancerna, Gwardyjska Armia Pancerna. Polskie zadania operacyjne koncentrowały się na zajęciu obszaru północnych i wschodnich Czech. Chodziło o odcięcie strategicznych połączeń kolejowych i drogowych oraz zneutralizowanie stacjonujących tam jednostek czechosłowackich. Noc inwazji Operacja „Dunaj” rozpoczęła się w nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 roku, o godzinie 23:00. Była to jedna z największych operacji powietrzno-lądowych w powojennej Europie. Już o 22:00 radzieccy żołnierze z 11. Dywizji Powietrznodesantowej wylądowali na lotnisku Ruzyně w Pradze, przejmując kontrolę nad ruchem lotniczym i otwierając drogę dla kolejnych transportowców z ciężkim sprzętem. Polskie oddziały ruszyły niemal jednocześnie. Główne kolumny 11. Dywizji Pancernej i 4. Pomorskiej Dywizji Zmechanizowanej przekroczyły granicę w okolicach Lubawki i Mieroszowa. O północy w czechosłowackim radiu zamiast hymnu czy komunikatów rządowych rozbrzmiał popularny polski hit zespołu No To Co – „Po co mi ten kwiat czerwony”. Był to sygnał, że kontrola nad sferą informacyjną została przejęta przez siły interwencyjne. Do rana 22 sierpnia większość wyznaczonych celów w polskiej strefie operacyjnej została osiągnięta. Wojsko Polskie obsadziło kluczowe miasta: Hradec Králové, Pardubice, Trutnov i Šumperk. Armia najechanego kraju była w zasadzie bezsilna. Zgodnie z rozkazem prezydenta Ludvíka Svobody, żołnierze nie stawiali oporu zbrojnego, choć w wielu miejscach dochodziło do napiętych incydentów. Polscy oficerowie wspominali później, że czuli „moralnego kaca”, widząc zdziwienie i pogardę w oczach czeskich kolegów, z którymi jeszcze kilka tygodni wcześniej ramię w ramię uczestniczyli w manewrach. Plama na honorze armii W zamyśle strategicznym interwencja była bezkrwawa. Należy jednak podkreślić, że okupacyjna rzeczywistość miała też tragiczne skutki. Najmroczniejszym symbolem polskiej obecności w Czechosłowacji stała się zbrodnia w Jiczynie, dokonana 7 września 1968 roku. Nie mówimy tu o zaplanowanej operacji wojskowej, a o rezultacie całkowitego rozprężenia dyscypliny i demoralizacji żołnierzy, stacjonujących w nieprzyjaznym środowisku. Wieczorem pięciu żołnierzy stacjonujących w Úlibicach spożywało alkohol. Po wypiciu znacznej ilości mocnego trunku szeregowy Stefan Dorna oraz starszy szeregowy Zygmunt Zapasa wyruszyli do centrum Jiczyna. Tam doszło do sprzeczki z grupą czeskich cywilów. Pijany i agresywny Drona odbezpieczył karabin i otworzył ogień do przypadkowych ludzi i żołnierzy, którzy próbowali go powstrzymać. Zginęło dwoje cywilów, Jaroslav Veselý i Zdenka Klimešová. Siedem osób zostało rannych, w tym dwaj polscy żołnierze, których napastnik postrzelił, gdy próbowali go obezwładnić. Okrucieństwo polskiego żołnierza było porażające. Rannego dobił serią strzałów w głowę. Jedną z przypadkowych kobiet pobił, a drugą – próbował zgwałcić. Po zatrzymaniu został skazany przez sąd w Kłodzku na karę śmierci, którą później zamieniono na 25 lat więzienia. Krzyk w obronie honoru narodu Polskie społeczeństwo nie przyglądało się biernie tym wydarzeniom. W wielu miastach na murach pojawiały się hasła potępiające inwazję. Polska sekcja czechosłowackiego radia w Ostrawie i redakcja „Głosu Ludu” otwarcie potępiły „braterską pomoc”. Najgłośniejszą i najtragiczniejszą formę przybrał jednak protest Ryszarda Siwca. 8 września 1968 roku, podczas ogólnokrajowych dożynek na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie ten 59-letni filozof i były żołnierz Armii Krajowej dokonał aktu samospalenia. Na trybunach zasiadali najwyżsi dygnitarze z Gomułką i Cyrankiewiczem na czele, a wokół znajdowało się 100 tysięcy widzów. O 12:15, gdy na murawę wbiegła młodzież tańcząca poloneza, Siwiec rozrzucił ulotki o treści: „Za naszą i waszą wolność! Honor i Ojczyzna!”, oblał się benzyną i podpalił. Płonąc, nie pozwalał się ugasić, krzycząc: „Protestuję przeciwko agresji na bratnią Czechosłowację!” i „Usłyszcie mój krzyk!”. Następstwa inwazji Ostatnie polskie jednostki opuściły terytorium Czechosłowacji 12 listopada 1968 roku o 7:00. Skutki polityczne interwencji Układu Warszawskiego w Czechosłowacji były katastrofalne. Rozpoczął się proces „normalizacji”, który oznaczał całkowite odejście od reform Praskiej Wiosny. Aleksander Dubček został zmuszony do ustąpienia, a jego miejsce zajął Gustáv Husák. W sferze międzynarodowej inwazja została „zalegalizowana” przez Doktrynę Breżniewa, która głosiła, że suwerenność państw socjalistycznych jest ograniczona interesem całego bloku. Zasada ta stała się ideologicznym fundamentem radzieckiej dominacji w Europie Środkowej aż do końca lat 80. Mówiąc o następstwach operacji „Dunaj”, nie można przemilczeć jej wpływu na relacje polsko-czeskie. Dla Czechów i Słowaków Polacy na długo przestali być „bratnim narodem”, a stali się częścią okupacyjnej machiny, która zdławiła ich najpiękniejszy zryw demokratyczny. Za udział w tym haniebnym czynie polska strona przeprosiła dopiero po upadku komunizmu. Rany w końcu zaczęły się zabliźniać, jednak cień 1968 roku powracał wielokrotnie w dyskusjach o wspólnej historii. Źródło: National Geographic Polska Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Wybory 1990 wyznaczyły nowy kierunek. Emocje społeczne sięgnęły wówczas zenitu
Wybory 1990, czyli pierwsze powszechne wybory prezydenckie w III RP, stanowią absolutny fundament naszego kraju. Nie były one jedynie procedurą wyłonienia głowy państwa, a raczej plebiscytem nad kształtem nowej Polski. To w trakcie tej brutalnej kampanii zdefiniowały się podziały, które na kolejne trzy dekady zarysowały mapę polityczną kraju. To wtedy pojęcie Solidarności jako monolitu odeszło do przeszłości, a Polska po raz pierwszy zasmakowała nowoczesnego populizmu.
Spis treści: Kraj na rozdrożu Jak wybrać nowego prezydenta? Kandydaci w wyborach 1990 Listopadowy szok Rok 1990 to w polskiej historii granica epok – moment metaforycznego pęknięcia, kiedy „stare” jeszcze nie do końca umarło, a „nowe” rodziło się w bólach i chaosie, któremu towarzyszyły ogromne emocje społeczne. O ile rok 1989 był czasem wielkiej euforii, to następny przyniósł twarde lądowanie. Polacy zrozumieli, że wolność ma swoją cenę, a bohaterowie są ludźmi z krwi i kości, trawionym przez ambicje, lęki i wzajemne animozje. Kraj na rozdrożu U progu 1990 roku Polska była „wielkim placem budowy” i jednocześnie – ruiną starego systemu. W sklepach zaczynały pojawiać się towary, ale ceny szalały. Ulicami jeździły jeszcze nysy i żuki, ale obok nich parkowały już pierwsze samochody sprowadzane z zachodu. W powietrzu czuć było zapach zmian, ale i narastającego strachu. Prezydent z kontraktu Polityczny układ sił w 1990 roku był bezpośrednią konsekwencją kompromisu zawartego przy Okrągłym Stole wiosną 1989 roku. Tamte ustalenia, choć historyczne i przełomowe, zakładały ewolucyjne dochodzenie do demokracji. Opozycja solidarnościowa zgodziła się na pewien podział władzy, który miał gwarantować bezpieczeństwo komunistom i uspokoić Moskwę. Urząd prezydenta został przywrócony i skrojony specjalnie pod generała Wojciecha Jaruzelskiego. Głowa państwa miała być gwarantem ciągłości sojuszy i kontroli nad resortami siłowymi – wojskiem i milicją. 19 lipca 1989 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało Jaruzelskiego na to stanowisko. Wybór ten był de facto wymuszony racją stanu i obawą przed radziecką interwencją, jednak w oczach społeczeństwa prezydent nadal pozostawał symbolem stanu wojennego. Tymczasem rozwój wydarzeń w Europie nabierał tempa, którego nikt się nie spodziewał. Jesień Narodów zmiotła komunistyczne reżimy w Europie Środkowo-Wschodniej. Mur berliński runął. W Pradze triumfował Václav Havel, a w Rumunii rozstrzelano Nicolae Ceaușescu. Na tym tle Polska, pionier zmian, nagle zaczęła wyglądać archaicznie. Mieliśmy niekomunistycznego premiera, ale w Belwederze wciąż urzędował komunistyczny generał. Rząd Tadeusza Mazowieckiego Powstały w 1989 roku rząd Tadeusza Mazowieckiego był gabinetem wielkich nadziei i oczekiwań. Premier, który opowiadał się za powolną ewolucją i unikaniem gwałtownych wstrząsów, wydawał się idealnym liderem na czas przejścia. Rząd ten podjął się zadania przebudowy gospodarki nakazowo-rozdzielczej na rynkową. Twarzą tej operacji został minister finansów Leszek Balcerowicz. Wprowadzony 1 stycznia 1990 roku „Plan Balcerowicza” był prawdziwą terapią szokową. Uwolnienie cen, walka z hiperinflacją, wprowadzenie wymienialności złotego – to wszystko były ruchy konieczne, by uratować bankrutujące państwo. Ale społeczeństwo, początkowo gotowe do wyrzeczeń, zaczęło tracić cierpliwość. Mit „zachodu” zderzył się z brutalną rzeczywistością pierwotnego kapitalizmu. Upadały wielkie zakłady przemysłowe, które były bastionami „Solidarności”. Bezrobocie, zjawisko w PRL oficjalnie nieznane, zaczęło lawinowo rosnąć. Ludzie tracili grunt pod nogami. W tej atmosferze filozofia rządu, oparta na haśle „siła spokoju” i apelach o cierpliwość, zaczęła być odbierana jako arogancja i oderwanie od życia zwykłego człowieka. Wojna na górze Gdy w Warszawie rząd Mazowieckiego reformował państwo, w Gdańsku narastała frustracja. Lech Wałęsa, niekwestionowany lider ruchu, został poza głównym nurtem decyzyjnym. W swojej siedzibie w Gdańsku przyjmował zagraniczne delegacje, ale realna władza była w rękach jego niedawnych doradców – Mazowieckiego, Geremka i Kuronia. Wałęsa czuł, że traci kontrolę. Widział też rosnące niezadowolenie społeczne. Zamiast pozwolić, by ten gniew obrócił się przeciwko niemu, postanowił stanąć na jego czele. Wspierany przez braci Jarosława i Lecha Kaczyńskich, sformułował doktrynę „przyspieszenia”. Hasło to było genialne w swojej prostocie. Wałęsa podnosił, że zmiany idą zbyt wolno, komuniści wciąż mają się dobrze, uwłaszczają się na majątku narodowym, a rząd jest zbyt miękki. Mówił o potrzebie „przewietrzenia Warszawy”. Tak rozpętała się „wojna na górze”. Wałęsa publicznie zaatakował rząd, twierdząc, że potrzebny jest konflikt, by oczyścić atmosferę. Środowisko skupione wokół „Gazety Wyborczej” i rządu, z Adamem Michnikiem na czele, odebrało to jako atak na rodzącą się demokrację. Michnik, niegdyś przyjaciel Wałęsy, stał się jego najostrzejszym krytykiem, ostrzegając przed populizmem i autorytaryzmem przewodniczącego. Pęknięcie stało się faktem. Obóz solidarnościowy podzielił się na dwa zwalczające się plemiona: zwolenników rządu i Wałęsy. Jak wybrać nowego prezydenta? Na początku 1990 roku, decyzja o rozpisaniu nowych wyborów nie była oczywista. Jaruzelski dopiero rozpoczynał kadencję. Jednak wywierana przez Lecha Wałęsę presja i postępujący rozkład PZPR sprawiły, że trwanie układu okrągłostołowego stało się niemożliwe. Zgodnie z pierwotnymi ustaleniami, prezydenta wybierało Zgromadzenie Narodowe. Taki tryb faworyzowałby kandydata kompromisu. Wałęsa dążył do wyborów powszechnych. Uginając się pod polityczną i społeczną presją, 21 września 1990 roku Sejm podjął uchwałę o skróceniu kadencji prezydenta i własnej. Sześć dni później znowelizowano konstytucję. Kandydaci w wyborach 1990 Wolę kandydowania wyraziło 16 osób. Do walki o najwyższy urząd ostatecznie stanęło 6 kandydatów, z których każdy reprezentował inną wizję Polski. Lech Wałęsa Wałęsa dysponował silnym zapleczem, na które składało się Porozumienie Centrum, NSZZ „Solidarność”, Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe i Kongres Liberalno-Demokratyczny. Prowadził głośną i agresywną kampanię, w której odgrywał rolę trybuna ludowego. Spotykał się z tłumami na wiecach, używał prostego, dosadnego języka, pełnego bon motów. Jego głównym atutem była wiarygodność historyczna – to on „przeskoczył przez płot” i obalił komunizm. Teraz obiecywał dokończenie rewolucji. Tadeusz Mazowiecki Mazowieckiego popierał Ruch Obywatelski Akcja Demokratyczna i Forum Prawicy Demokratycznej. Spokojny, powolny, zawsze ubrany w garnitur polityk z charakterystyczną zmęczoną twarzą był przeciwieństwem Wałęsy. Jego sztabowcy uznali, że w czasach chaosu ludzie pragną stabilizacji. Hasło „Siła spokoju” miało być odpowiedzią na wałęsowską agresję. Premier odwoływał się do odpowiedzialności. Mówił o konieczności kontynuowania reform, budowaniu państwa prawa i powrocie do Europy. Unikał populizmu, nie obiecywał gruszek na wierzbie. Stanisław Tymiński Za Tymińskim nie stały żadne znaczące struktury partyjne. Początkowo wspierany przez małą Partię X, korzystał z pomocy spontanicznych wolontariuszy, ale też, jak podejrzewano, nieformalnych struktur byłych służb specjalnych, które widziały w nim narzędzie chaosu. Był dosłownie postacią znikąd. Emigrant, który wyjechał z Polski w latach 60., zrobił rzekomą karierę biznesową w Kanadzie i Peru. W kraju szarym i biednym jawił się jako człowiek sukcesu – ucieleśnienie amerykańskiego snu. Tymiński był prekursorem antyestablishmentowego populizmu. Nie atakował komunizmu ani nie bronił reform. Celował „układ”. Mówił, że Polska jest rozkradana, że rządzący zdradzili naród. Pozostali kandydaci Jak się okazało, pozostała trójka stanowiła zaledwie tło dla gigantów. Włodzimierz Cimoszewicz (SdRP). Reprezentant lewicy. Jego zadaniem nie było zwycięstwo, a zapewnienie przetrwania formacji. Miał pokazać ludzką twarz lewicy. Roman Bartoszcze (PSL). Jedyny kandydat reprezentujący wieś, która czuła się zagrożona importem żywności i brakiem protekcjonizmu państwa. Leszek Moczulski (KPN): Weteran walki o niepodległość, radykał. Jego antyrosyjska i antykomunistyczna retoryka, choć szlachetna, wydawała się w 1990 roku anachroniczna. Moczulski mówił językiem II RP, podczas gdy Polacy chcieli słuchać o nowoczesności. Listopadowy szok 25 listopada 1990 roku, dzień wyborów, przyniósł szokujące wyniki. Do ostatniej chwili sondaże dawały Mazowieckiemu drugie miejsce lub wieszczyły mu zwycięstwo. Tymczasem premier nie zakwalifikował się nawet do drugiej tury. W głosowaniu uczestniczyło 60,6% uprawnionych (16,7 mln obywateli). Wałęsa uzyskał 39,96% poparcia, zdobywając 6 569 889 głosów. Tymiński zdobył 3 797 605 głosów, co przełożyło się na 23,1% poparcia. Pospolite ruszenie w obronie rozsądku Okres między 25 listopada a 9 grudnia 1990 roku był jednym z najdziwniejszych w historii III RP. W obliczu zagrożenia, że prezydentem Polski zostanie nieobliczalny Tymiński, nastąpiła bezprecedensowa konsolidacja elit postsolidarnościowych. „Wojna na górze” dobiegła końca. Obóz Mazowieckiego zachował się odpowiedzialnie, wzywając do głosowania na Wałęsę. Wszyscy jednym głosem ostrzegali przed nieobliczalnym Tymińskim. 9 grudnia 1990 roku Polacy ponownie poszli do urn. Lech Wałęsa uzyskał 10 622 696 głosów (74,25%), natomiast Stanisław Tymiński – 3 683 098 (25,75%). Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jacek Karpiński mógł uczynić Polskę potęgą informatyczną. Jego potencjał nigdy nie został wykorzystany
Jacek Karpiński był wizjonerem, który urodził się w czasach niesprzyjających jego geniuszowi. Komputer, który zbudował, mógł zrewolucjonizować rynek i uczynić Polskę informatyczną potęgą, jednak komunistyczny system skutecznie stłamsił potencjał konstruktora. W praktyce kariera polskiego inżyniera utknęła w martwym punkcie i nie ruszyła naprzód także w wolnej Polsce. Co wynalazł Jacek Karpiński? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Kim był Jacek Karpiński? Młodość Jacka Karpińskiego Prace konstrukcyjne Jacka Karpińskiego Rewolucyjny komputer K-202 Dalsze losy Jacka Karpińskiego Jacek Karpiński dziś bywa określany mianem polskiego Steve’a Jobsa. Trudno się z tym zgodzić. Jobs był geniuszem marketingu, jednak sam niczego nie wynalazł. Apple wzniosło swoją potęgę na komputerach skonstruowanych przez Steve’a Wozniaka, które drugi z założycieli technologicznego giganta umiejętnie sprzedał. Karpiński nie był Jobsem. Był Wozniakiem, obok którego nie było Jobsa. Kim był Jacek Karpiński? Jacek Karpiński zasłynął jako inżynier elektronik i informatyk. Dla wielu osób jest po prostu prekursorem współczesnej informatyki. Trudno się z tym nie zgodzić, bo jego projekty znacząco wyprzedzały swoją epokę. Nie można nie wspomnieć, że Karpiński był nie tylko niezwykle utalentowanym inżynierem, w którego pracy można było dostrzec autentyczne wizjonerstwo, ale także żołnierzem Armii Krajowej. Walczył z okupantem w Szarych Szeregach i z batalionem „Zośka”. Uczestniczył w powstaniu warszawskim, w trakcie którego został ciężko ranny. Nie była to jedyna cena, jaką przyszło mu zapłacić za walkę w obronie ojczyzny. Po wojnie, komunistyczna władza widziała w nim potencjalnego wroga Polski Ludowej co nie ułatwiało mu rozwinięcia skrzydeł. Młodość Jacka Karpińskiego Jacek Karpiński urodził się 9 kwietnia 1927 roku, w Turynie we Włoszech, gdzie jego rodzice przebywali na stypendiach. Ojciec przyszłego informatyka, Adam Karpiński, był konstruktorem lotniczym i pilotem, jednak jego największą pasją była wspinaczka. Podobnie jak Dobrosława Miodowicz-Wolf i wielu innych wspinaczy, za miłość do gór zapłacił najwyższą cenę. W 1939 roku zginął pod lawiną w masywie Nanda Devi. Matka Jacka Karpińskiego, Wanda z domu Cunfit, także była zafascynowana górami i często towarzyszyła mężowi w jego wyprawach. Zawodowo poświęciła się medycynie. Zasłynęła jako wybitna rentgenolog i lekarz medycyny sportowej. Młody Jacek dorastał w patriotycznej atmosferze. Rodzice przyszłego konstruktora odznaczali się silnym poczuciem obowiązku wobec ojczyzny. Nic więc dziwnego, że gdy Polska znalazła się pod niemiecką okupacją, poczuł potrzebę walki o jej wolność. Działalność konspiracyjna Podając się za 14-latka, wstąpił do Szarych Szeregów. Początkowo uczestniczył w małym sabotażu, później został przeniesiony do Grup Szturmowych. Razem z Krzysztofem Kamilem Baczyńskim działał w plutonach „Alek” i „Sad” batalionu „Zośka”. Gdy wybuchło powstanie warszawskie, Karpiński miał 17 lat. Drugiego dnia walk, podczas przedzierania się z transportem broni z dolnego Mokotowa na plac Zawiszy, odniósł poważną ranę. Trafiony w kręgosłup, został sparaliżowany. Po upadku powstania ewakuowano go z miasta. Odzyskał władzę w nogach, ale w zasadzie musiał na nowo nauczyć się chodzić. Skutki postrzału odczuwał do końca życia. Życie Karpińskiego w powojennej Polsce Po wojnie młody Karpiński skupił się na edukacji. W ciągu roku przerobił 2-letni program nauczania licealnego i zdał maturę z samymi piątkami. Rozpoczął studia na Politechnice Łódzkiej, później Warszawskiej. Dyplom mgr inż. obronił w 1951 roku. Prace konstrukcyjne Jacka Karpińskiego W powojennej Polsce normą było prześladowanie członków Armii Krajowej, którzy w oczach komunistycznego aparatu byli potencjalnymi wrogami systemu. Karpiński miał duże problemy ze znalezieniem stałego zatrudnienia. Zmieniło się to dopiero w 1955 roku, gdy został przyjęty do Instytutu Podstawowych Problemów Techniki Polskiej Akademii Nauk (PAN). Maszyna AAH Pierwsze znaczące dokonanie zapisał na swoim koncie w 1957 roku. To właśnie wtedy skonstruował opartą na pomyśle Józefa Lityńskiego maszynę AAH. Urządzenie bazujące na 650 lampach elektronowych było przeznaczone do sporządzania długoterminowych numerycznych prognoz pogody na podstawie analizy harmonicznej. Komputer tranzystorowy W 1959 roku spod ręki konstruktora wyszła kolejna maszyna – AKAT-1. Pod tą nazwą krył się prawdopodobnie pierwszy na świecie tranzystorowy analizator równań różniczkowych, czyli w skrócie – komputer tranzystorowy. Polska Akademia Nauk zgłosiła ten projekt do organizowanego przez UNESCO ogólnoświatowego konkursu młodych talentów techniki. Karpiński zajął pierwsze miejsce, dzięki czemu uzyskał stypendium, które umożliwiło mu wyjazd do Stanów Zjednoczonych, na MIT i Harvard. Amerykańscy naukowcy byli pod wrażeniem wiedzy i umiejętności polskiego inżyniera. Zaproponowali mu etat, jednak Karpiński wolał wrócić do kraju. Dlaczego? Jak sam twierdził, motywowało go przywiązanie do ojczyzny. Poza tym nie chciał zostawić matki, która miała tylko jego. W tym miejscu musi pojawić się krótka, za to istotna dygresja. Należy bowiem wspomnieć o domniemanej współpracy Karpińskiego z wywiadem technicznym PRL. Służby miały zwerbować młodego konstruktora, by ten wykradł dla nich amerykańskie dokumenty. Karpiński miał pozostawać źródłem informacji wywiadowczych do momentu zakończenia prac nad komputerem K-202. Sieć neuronowa Po powrocie do Polski, zatrudnił się w Pracowni Sztucznej Inteligencji w Instytucie Automatyki PAN. Tam stworzył drugą na świecie samouczącą się maszynę – perceptron. Była to sieć neuronowa bazująca na 2 tys. tranzystorów, wykorzystująca kamerę do rozpoznawania otoczenia. Władze Instytutu zadecydowały jednak o niewdrożeniu tego projektu do produkcji. Skaner cząstek elementarnych i komputer KAR-65 Czy ta decyzja miała służyła podcięciu skrzydeł Karpińskiemu? Być może, jednak ten nie zamierzał się poddać. Rozpoczął pracę w Instytucie Fizyki Doświadczalnej Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie po trzech latach zaprezentował kolejny ważny wynalazek. Był nim skaner analizujący zderzenia cząstek elementarnych, wspomagany przez komputer KAR-65. Przy tym projekcie współpracował z Tadeuszem Kupniewskim, Andrzejem Wołoskim, Dianą Wierzbicką, Teresą Pajkowską i Stanisławem Tomaszewskim. Maszyna pracowała z prędkością 100 tysięcy operacji na sekundę. Była dwukrotnie szybsza niż komputer Odra, a przy tym – niemal trzydziestokrotnie tańsza. Mimo oczywistych zalet, także ten wynalazek nie trafił do produkcji. Rewolucyjny komputer K-202 Jacek Karpiński nie tracił jednak rezonu. Postanowił pójść o krok dalej i stworzyć mikrokomputer. Mikro, czyli mieszczący się w walizce. W latach 70. XX wieku komputery zajmowały całe pomieszczenia, a do zasilania wykorzystywały własne elektrownie. Pomysł Karpińskiego, mimo że w wielu aspektach rewolucyjny, nie spotkał się z przychylnością decydentów. W tamtym czasie tylko zakłady Zjednoczenia „Mera” dysponowały technologią, która umożliwiała rozpoczęcie produkcji takiego urządzenia. Karpiński zainteresował dyrekcję swoim pomysłem, ale komisja powołana do oceny projektu wydała negatywną opinię, argumentując, że skoro Amerykanie nie zbudowali takiego komputera, nie da się tego zrobić. Mimo że Polska nie była zainteresowana rewolucyjnym projektem, K-202 miał ostatecznie ujrzeć światło dzienne. Wsparcie nadeszło z zachodu. Karpiński zaprezentował swój pomysł znajomemu Anglikowi, który przedstawił go brytyjskim ekspertom z branży komputerowej. Projekt polskiego inżyniera zrobił na nich ogromne wrażenie. Produkcja polskiego minikomputera Dwie brytyjskie firmy, Data-Loop i MB Metals, zgodziły się zainwestować w K-202. Brytyjczykom zależało, żeby produkcja odbywała się w Anglii, ale Karpiński nie przystał na to. Pod naciskiem ministra Jerzego Łukasiewicza, zakłady „Mera” uruchomiły produkcję dla polsko-angielskiej spółki. Obok Karpińskiego w zespole pracowali: Andrzej Ziemkiewicz, Zbysław Szwaj, Elżbieta Jezierska, Teresa Pajkowska i Krzysztof Jarosławski. Prototyp powstał w ciągu roku. Komputer K-202 pracował z szybkością miliona operacji na sekundę. Zastosowano w nim rozwiązanie powiększenia pamięci poprzez adresowanie stronicowe. Był urządzeniem uniwersalnym. Tak samo dobrze, jak w pracach biurowych, sprawdzał się w obliczeniach inżynieryjnych. Pierwsze egzemplarze K-202 trafiły do instytucji państwowych. 15 sztuk wysłano do Anglii. Wydawało się, że komputer odniesie ogromny sukces. Co zatem poszło nie tak? Dalsze losy Jacka Karpińskiego K-202 wyprzedzał zachodnie projekty przynajmniej o kilka lat, a maszynom produkowanym za żelazną kurtyną nie pozostawiał żadnych szans. Po interwencji kierownictwa zakładów Elwro u premiera Jaroszewicza, rozwiązano zespół Karpińskiego, a 200 niedokończonych egzemplarzy mikrokomputera zniszczono. Konstruktorowi, jako „sabotażyście i dywersantowi gospodarczemu”, odebrano paszport. Po tych wydarzeniach Jacek Karpiński przeniósł się na Warmię. Pod Olsztynem wydzierżawił 30 ha nieużytków i zajął się hodowlą świń i kur. Wyjazd do Szwajcarii Paszport zwrócono mu dopiero w 1981 roku. Na kilka dni przed wprowadzeniem stanu wojennego wyjechał do Szwajcarii, gdzie znalazł zatrudnienie u Stefana Kudelskiego. Dwa lata później założył firmę Karpiński Computer Systems. Wymyślił dwa urządzenia: sterowanego głosem robota i ręczny skaner Pen-Reader, jednak żadnego z tych wynalazków nigdy nie spopularyzował. Powrót do kraju Do Polski wrócił w 1990 roku. Przez dwa lata pracował jako doradca ds. informatyki ministra Leszka Balcerowicza i Andrzeja Olechowskiego. Nie porzucił jednak swoich wynalazków. Próbował uruchomić produkcję Pen-Readera, ale przedsięwzięcie zakończyło się fiaskiem i wpędziło go w problemy finansowe. Ostatnie lata życia Ostatnie lata życia spędził w kawalerce we Wrocławiu. Dorabiał do emerytury, projektując strony internetowe. Pracował też nad oprogramowaniem przekładającym mowę na tekst, jednak nie zdążył dokończyć tego projektu. Jacek Karpiński zmarł 21 lutego 2010 roku. Spoczął na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Znany polski polityk zginął w tajemniczych okolicznościach. Podobno szukał złota Inków
PRL-owski polityk wierzył, że jest potomkiem Inków i odziedziczył po przodkach wielki skarb. Sprawa jego śmierci brzmiała nieprawdopodobnie, jednak dowody mówiły coś zupełnie innego.
W tym artykule: Związki Inków z Niedzicą Testament zapisany pismem kipu Badania genetyczne wykluczyły związek z Inkami Śmierć Andrzeja Benesza Zwykły wypadek? Polacy w Peru Akt adopcji Inkasa Co ukrywał Inkas? Sprawa ta łączy się z jedną z najniezwyklejszych polskich legend. Opowiada o potomkach Inków, którzy uciekli przed Hiszpanami z Ameryki… na Spisz – pod skrzydła polsko-węgierskiego rodu Berzeviczych. Ich potomkiem miał być wicemarszałek Sejmu z czasów PRL Andrzej Benesz. Legenda ujrzała światło dzienne tuż po II wojnie światowej, gdy polityk był jeszcze postacią anonimową. Brzmiała nieprawdopodobnie, jednak wielu uważało, że musi w niej tkwić ziarno prawdy, bo Benesz miał w ręku żelazne dowody. Związki Inków z Niedzicą Wedle legendy w XVIII w. szlachcic Sebastian Berzeviczy popłynął do Ameryki Południowej i zawarł tam niecodzienną znajomość. „Poślubił Indiankę peruwiańską z wymierającego już wówczas narodu Inków. Córka tego stadła, Umina, wyszła za Amaru, potomka królewskiego rodu. Z tego całkiem egzotycznego małżeństwa pozostał syn Antonio z dodatkową nazwą Inkas, albowiem z pochodzenia w stu procentach przedstawiciel krwi wytraconego narodu tubylców peruwiańskich. Antoni mieszkał na zamku w Niedzicy. Jego prawnukiem jest obywatel Bochni Andrzej Benesz” – pisał poeta i gawędziarz Jalu Kurek. W 1947 r. jako jeden z pierwszych puścił w publiczny obieg informację o przedziwnej legendzie. Właściwie tworzyła się na jego oczach. Kurek pisał to bowiem w rok po dziwnym wydarzeniu w Niedzicy. 31 lipca 1946 r. w opuszczonym spiskim zamczysku zjawił się 28-letni Andrzej Benesz z zamiarem przeprowadzenia „prac odkrywczych”. Jak stwierdził w sprawozdaniu dla władz, były one „rezultatem odszukania w archiwum Kościoła św. Krzyża w Krakowie dokumentu adopcji ostatniego potomka emigracyjnego linii Inkasów przez rodzinę Benesz-Berzeviczych. Dokument ten, spisany dnia 21 czerwca 1797 r. na zamku w Niedzicy, między innymi określa ściśle miejsce, w którym ukryto, celem zachowania go, najcenniejszy skarb sieroty, będący przynależnym mu spadkiem, testament Inków”. Można sobie wyobrazić, jakie miny mieli urzędnicy wydający pozwolenie na takie poszukiwania rok po wojnie, w zniszczonym kraju, w którym ludzie żyli bardziej przyziemnymi sprawami. Inkowie w Niedzicy – to musiało brzmieć niczym majaki wariata! Niemniej Benesz pokazał odpis aktu adopcji (dziś znany ze zdjęć) i pozwolono mu przeprowadzić badania. Oczywiście nie mógł tego zrobić sam, więc zaczął od „zaproszenia miejscowego Sołtysa, przedstawicieli miejscowej Strażnicy Wojsk Ochrony Pogranicza oraz przedstawiciela miejscowego Leśnictwa Spiskiego”. W takiej asyście Benesz wraz z grupą przyjaciół wszedł 31 lipca na zamek. Winston Churchill: polityk i miłośnik cygar. Kim był najwybitniejszy Brytyjczyk wszech czasów? Był politykiem, mówcą, pisarzem nagrodzonym literacką Nagrodą Nobla. Żołnierzem, który wsławił się kilkoma brawurowymi akcjami, malarzem-amatorem, miłośnikiem whisky i cygar. Ale przed... Testament zapisany pismem kipu Co było dalej, wiemy z protokołu, zdjęć i wspomnień. „Prace właściwe zaczęto o godz. 11.45. Prowadzili je pod moim kierownictwem szeregowi W.O.P.” – relacjonował Benesz w protokole. Na cel wziął, zgodnie ze wskazówkami z aktu adopcji, ostatni stopień schodów pierwszej bramy górnego zamku. „Blok ten wpuszczony w wapnie pomiędzy podstawy renesansowych odrzwi bramy, był co najmniej od stu lat nie naruszony, wnioskując po stanie skruszenia zaprawy wapiennej, którą boki były zalane – opisywał Benesz. – Pierwszy przekop tego podłoża, rozpoczęty od lewej strony do przeciętnej głębokości 30 cm, nie dał rezultatów”. Lecz młody odkrywca nie poddawał się i drążył przekop. Wtedy zauważył „niewielki fragment ciemnego przedmiotu, przypominający kawałek zmurszałej gałęzi”. Jak pisał, rzekoma gałąź „okazała się długą na 18 cm, a na 3,5 cm grubą tubą, jak później stwierdzono ołowianą, na końcach spłaszczoną, pozawijaną i zaklepaną, a później, jak świadczą o tym zakrzepłe krople metalu, jeszcze raz roztopionym metalem oblewaną. Tuba ta była zupełnie sczerniała, miejscami rudawo przeświecająca”. Zaraz sprawdził, co kryje: „Po jej otwarciu (nożem uważnie odkrojono jeden z zaklepanych boków) ukazał się pęk zbutwiałych i jakby skwaśniałych rzemieni, powiązanych w różnorodne węzły. Rzemienie te na swych 12 końcówkach zaopatrzone były w sczerniałe blaszki. Później analiza wykazała, że jest to 13-karatowe złoto. Ogólna waga tych blaszek wynosi ok. 8 g. Było to bez wątpienia pismo kipu. Trzy wyraźnie odznaczające się grupy blaszek odnoszą się najprawdopodobniej do trzeciej części testamentu, o których wspomina akt adopcji”. Dalsze poszukiwania nic już nie przyniosły, spisano więc protokół z podpisami świadków. I tak odkryto wystarczająco dużo: treść testamentu mówiąca o złożonych w Niedzicy „nieużytych sumach” plus wykopane „kipu” mogły oznaczać, że gdzieś w pobliżu znajdował się skarb Inków. A że byli oni znani z bogactw, gra mogła toczyć się o wielką stawkę! Andrzej Benesz nigdy jednak się nie zająknął, by rozszyfrował kipu i odnalazł skarb (choć drążył ten temat, o czym świadczyło jego zainteresowanie pobliskim zamkiem w Tropsztynie). Zresztą sama tuba z węzełkami, choć utrwalono jej niewyraźny zarys na zdjęciu, nigdy nie została oficjalnie przebadana przez żadną instytucję naukową. Benesz zabezpieczył kipu, po czym… wyjechał na Pomorze i zajął się głównie działalnością polityczną. Złoto za wolfram. Jak Portugalia i Hiszpania zarobiły na handlu z Trzecią Rzeszą Portugalia i Hiszpania zarobiły na handlu z Trzecią Rzeszą kilkaset ton złota. Nie zwracały uwagi, skąd Niemcy brali cenny kruszec. Złota Inków z Niedzicy szukali potem rozmaici pasjonaci, bez efektu. Domniemany skarb inspirował twórców książek, komiksów, filmów. Zaczął też obrastać w dodatkowe legendy. Po pierwsze, że jest obłożony klątwą. Z osób, które były przy odkryciu kipu, wiele zginęło bowiem w tragicznych okolicznościach (np. sam Andrzej Benesz w roku 1976). Po drugie zaś powstała legenda, że w okolicach Niedzicy swoją bezpieczną przystań znalazł nie tylko „Antonio Inkas”, ale też Indianie z towarzyszącej mu świty, których potomkowie żyją tam do dzisiaj i strzegą tajemnicy. Badania genetyczne wykluczyły związek z Inkami W książce „Przeklęte łzy słońca” tropiący niedzicką tajemnicę Aleksander Rowiński wskazywał na prof. Stefana Topę jako możliwego przedstawiciela owej linii „strażników” ze świty Antonia. Profesor – naukowiec krakowskiej AGH – nabrał takich podejrzeń po badaniach nad pochodzeniem swojego nazwiska i rodziny. Dowiedział się np. że Topa może pochodzić od królewskiego inkaskiego nazwiska Tupac. Na dodatek przodkowie profesora pojawili się w miejscowości Dobczyce, 90 km od Niedzicy, pod koniec XVIII w.! Prof. Topa zgodził się przeprowadzić badania genetyczne. Jeśli bowiem Topowie pochodzili od Inków, to w zachowanej męskiej linii genetycznej powinna przetrwać haplogrupa chromosomu Y (dziedziczona tylko w linii ojcowskiej) inna od europejskich, a charakterystyczna dla amerykańskich Indian (haplogrupa Q lub C). W 2011 r. pobraliśmy próbki od profesora i przesłaliśmy do badań w Zakładzie Genetyki Molekularnej i Sądowej UMK w Toruniu. Efekt? „Chromosom Y oznaczony dla potrzeb niniejszego opracowania należy do haplogrupy R1a1a* i posiada haplotyp charakterystyczny dla populacji Słowian zamieszkujących Europę Centralną i Wschodnią” – wyjaśniała analiza podpisana przez prof. Tomasza Grzybowskiego i dr. Marcina Woźniaka. Czyli Stefan Topa i jego przodkowie nie mają z Inkami nic wspólnego. Śmierć Andrzeja Benesza A co z mitem, że nad sprawą niedzickich Inków ciąży klątwa? „Pierwsi zginęli świadkowie odkopania kipu – żołnierze WOP, potem w odmętach rzeki utonął kustosz niedzickiego zamku, w katastrofie kolejowej zginęło dwoje z węgierskiej rodziny Salamonów – ostatnich właścicieli budowli przed przejęciem go przez państwo polskie. Klątwa to czy przypadek?” – pytał podróżnik Jarosław Molenda w szkicu „Inka z PRL-u”. Lecz rodzina Salamonów nie ma wiele wspólnego z legendą. Co do kustosza, dlaczego klątwa dotknęłaby jego, a nie przyjaciół Benesza, którzy towarzyszyli mu w wykopywaniu kipu? A jeśli chodzi o wopistów, to w latach powojennych byli na celowniku działających w tym rejonie „żołnierzy wyklętych” (co w PRL przemilczano). Zabójczy skarb dyktatora. Czy Churchill przyczynił się do śmierci Mussoliniego? Nie tylko śmierć Mussoliniego była tajemnicza. Jej dalszym ciągiem było zagadkowe zaginięcie skarbca i archiwów duce. Czy przyczynili się do tego włoscy komuniści i Churchill? Pozostaje najbardziej znane z serii tych zdarzeń: śmierć Andrzeja Benesza. Zginął 26 lutego 1976 r. w wypadku samochodowym pod Kutnem. Był wówczas już nie byle kim, bo wicemarszałkiem Sejmu. Zawdzięczał to faktowi, że od 1973 r. szefował Stronnictwu Demokratycznemu – partii „satelickiej” wobec PZPR, jednak mającej w wielu kwestiach własne zdanie. Krążyły pogłoski, że okoliczności wypadku były podejrzane, wskazujące wręcz na zamach. Paru dawnych znajomych Benesza, których pytaliśmy o jego śmierć, wolało na ten temat się nie wypowiadać. Jedna z owych osób wyjaśniła tylko, że nie chce tej sprawy tykać, „bo tamci ludzie jeszcze żyją”. Kim są „tamci”, nie sprecyzowała. Czyżby ktoś postanowił usunąć zbyt samodzielnego polityka i zrzucić winę na „klątwę”? Albo ktoś ze specsłużb wierzył w historię o skarbach i chciał je przejąć? Zwykły wypadek? Dotarliśmy do informacji w sprawie katastrofy pod Kutnem ogłoszonej przez Prokuraturę Generalną w 1976 r. Jeśli jej wierzyć, w miejscowości Krzesin „na prostym odcinku drogi wydarzył się wypadek”, gdy peugeot Benesza wymijał samochód ciężarowy, a z naprzeciwka nadjechała wołga. Pojazdy zahaczyły o siebie. Kierowca Benesza stracił panowanie nad peugeotem i uderzył w ciężarówkę. Z dokumentu wynika, że nie ma podstaw sądzić, by Benesza zaatakowano w aucie albo wmanewrowano w kraksę. W peugeocie były trzy inne osoby: działacz SD, kierowca i ochroniarz. Zostały ranne. Trudno sobie wyobrazić, że naraziłyby życie świadomie. A jeśli zostały w coś wciągnięte, to czy milczałyby o tym tyle lat? Budzi jednak zastanowienie, że – jak wynika z „Czarnej księgi cenzury PRL” – władze ograniczały informacje o pogrzebie Benesza i procesie jego kierowcy. Być może partyjny „beton” z PZPR nie przepadał za zbyt „liberalnym” wicemarszałkiem z SD. A może swoje zrobił też fakt, że wołga, która wzięła udział w incydencie, należała do gen. Stanisława Antosa. Wojskowy ten „zasłynął” z brutalnego rozprawiania się z robotnikami na Wybrzeżu w roku 1970. Po co mieszać osobę tak niepopularną do sprawy śmierci popularnego polityka, któremu wróżono stanowisko w Radzie Państwa? Polacy w Peru Nawet jeśli przyjąć, że prokuratura w czasach PRL mogła być częścią spisku, nie pojawiły się żadne dowody na zamach. Klątwę można włożyć między bajki. Powstaje też pytanie, czy w samej legendzie z Niedzicy może tkwić jakieś ziarno prawdy. Po pierwsze, czy faktycznie niejaki Sebastian Berzeviczy wyjechał w XVIII w. do Peru i tam wżenił się w ród Inków? Nie ma na to dokumentów. Nie było to jednak niemożliwe. Pierwszym Polakiem w Peru był jezuita Stanisław Artel na przełomie XVII i XVIII w. Zaś za czasów króla Stasia trafił tam np. ekspert od wytopu metali Antoni Zachariasz Helm. Po drugie, czy po nieudanym powstaniu Tupaca Amaru II(zgładzonego przez Hiszpanów w 1781 r.) jego krewni schroniliby się właśnie w Europie? Teoretycznie łatwiej byłoby im skryć się w Andach. Faktem jednak jest, że szukano w Europie wsparcia dla sprawy Inków – np. peruwiański jezuita Juan Pablo Vizcardo y Guzmán agitował za nimi na dworze brytyjskim. Daleki Spisz mógł być bezpieczną kryjówką zarówno dla zbiegów, jak i emisariuszy, z dala od hiszpańskich agentów. I tu powstaje trzecie pytanie. Jeśli Inkowie sprowadzili się na Spisz, to gdzie są po nich ślady? Trop z prof. Topą okazał się błędny. Także wątek indiańskiej córki Sebastiana i matki Antonia – Uminy – prowadzi donikąd. Wedle testamentu Wacława Benesza de Berzeviczy miała zostać pochowana w Niedzicy „pod basztą kapliczną”. Takiego grobu nie znaleziono. Hermann Göring miał się za człowieka renesansu. Przede wszystkim jednak był zbrodniarzem As lotnictwa, dowódca, polityk, menedżer gospodarczy, myśliwy, narkoman, wielbiciel i grabieżca sztuki, sybaryta i ostatecznie zbrodniarz wojenny. Hermann Göring, człowiek nr 2 w Trzeciej Rze... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/marszalek-rzeszy-hermann-goering-w-czasie-narady-ze-swoimi-oficerami-w-kwaterze-polowej-fot-wikimedia-commons-domena-publiczna-ce37545.jpg" width="938" height="666" alt="Marszałek Rzeszy Hermann Goering w czasie narady ze swoimi oficerami w kwaterze polowej (fot. Wikimedia Commons, domena publiczna)" title="Marszałek Rzeszy Hermann Goering w czasie narady ze swoimi oficerami w kwaterze polowej (fot. Wikimedia Commons, domena publiczna)" /> Akt adopcji Inkasa Dokument z 1797 r. – jeżeli jest autentyczny – sygnował Wacław Benesz de Berzeviczy, bratanek Sebastiana. Po pierwsze zadeklarował wobec rodziny i emisariuszy Inków, że będzie „kuratorem i rzetelnym wychowawcą” osieroconego Antonia Inkasa. „Nazwisko nasze, tytuł i splendor rodu mu dać, by tem pewniej pochodzenie rzeczonego Antonia zakryć, a od pościgu i prześladowców uchronić – deklarował Benesz. – Takoż obliguję się wydać rzeczonego Antonia na każde wezwanie Prześwietnej Rady Inków”. Po drugie obiecał, że „gdyby żadne poselstwo rzeczonego Antonia Inkasa nie odebrało, a ten do swych leciech pełnych szczęśliwie doszedł, wszystko o krwi i pochodzeniu jego objaśnić, należny Mu testament bez żadnej opieszałości oddać”. Dotyczyło to także, jak podkreślił, wiedzy o zabezpieczonych na potrzeby rodu Antonia depozytach („nieużytych sumach”) zatopionych przez wysłanników Inków w jeziorze Titicaca w Peru, pod hiszpańskim Vigo i na Spiszu. Berzeviczy zobowiązał się powierzony mu Testament Inków ukryć „pod ostatnim stopniem pierwszej bramy górnego zamku” w Niedzicy, a „grób Uminy, Sebastianowej córki, a Antonia matki, pod basztą kapliczną w czułej mieć opiece”. Co ukrywał Inkas? Rodzi się więc ostatnie pytanie: czy to możliwe, że Andrzej Benesz wszystko to sobie wymyślił, podrzucił dokumenty i kipu? Jego znajomi wspominali, że był człowiekiem wykształconym, o wielkiej kulturze osobistej. Czy zatem ryzykowałby, że nieznająca się na żartach władza ludowa dobierze mu się do skóry za jakieś historyjki o skarbie Inków? Na dodatek miał za sobą przeszłość w AK, więc tym bardziej powinien uważać. Co więcej, już podczas wojny, w konspiracji, nosił dziwny pseudonim. Nieczytelnie wpisany w dokumentach, przez jednych odczytywany jest jako „Sukar” (?) – lecz równie dobrze można odcyfrować go jako „Inkas”. A to wskazywałoby, że sprawa chodziła Beneszowi po głowie od lat! Wiele wyjaśniłaby analiza samego „kipu” i badania genetyczne męskich potomków wicemarszałka. Rodzina Beneszów nie chciała jednak drążyć tych spraw, a na pewno nie publicznie. Legendzie dotyczącej zamku w Niedzicy i skarbu Inków taka tajemnica nie szkodzi – wręcz przeciwnie.
Stan wojenny – ciekawostki i nieznane fakty. Wprowadzono go nielegalnie, nie licząc się z ofiarami
W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku komunistyczne władze wprowadziły stan wojenny, rozpoczynając tym samym jeden z najmroczniejszych okresów w historii kraju. Władzę przejęło wojsko pod przywództwem gen. Wojciecha Jaruzelskiego. Reżim postawił sobie za cel zniszczenie demokratycznej opozycji. Dla Polaków oznaczało to koniec nadziei na zmiany, a kraj na długi czas pogrążył się w marazmie. Jak zmieniło się życie, gdy w Polsce obowiązywał stan wojenny? Ciekawostki na temat tego wyjątkowo trudnego czasu wymieniamy poniżej.
W tym artykule: Kiedy wprowadzono stan wojenny? Czy stan wojenny był niezgodny z prawem? Propaganda w stanie wojennym Jakie ograniczenia obowiązywały podczas stanu wojennego? Jak ludzie sprzeciwiali się stanowi wojennemu? Ofiary stanu wojennego Ruch „Solidarność” od początku swojego istnienia był solą w oku komunistów. Jeden z głównych ośrodków demokratycznej opozycji znacząco osłabił pozycję reżimu w klasie robotniczej, co w opinii Kremla było porażką towarzyszy z Polski. Ci otrzymali polecenie „uzdrowienia” sytuacji wszelkimi dostępnymi środkami. Kiedy wprowadzono stan wojenny? Władze PRL zaczęły rozmawiać o wprowadzeniu stanu wojennego jeszcze przed formalną rejestracją NSZZ „Solidarność”. Przygotowania nadzorował dowódca wojsk UW marszałek Wiktor Kulikow. Jednak w praktyce prace toczyły się w Sztabie Generalnym WP. 22 października 1980 roku do Sztabu wpłynął wniosek z Biura Politycznego KC PZPR o powołanie zespołu, którego zadaniem miało być przygotowanie planów na wypadek strajku generalnego. Zadecydowano wówczas o opracowaniu założeń wprowadzenia stanu wojennego, co miało służyć utrzymaniu „bezpieczeństwa państwa”. W tym samym czasie na Kremlu przygotowywany był scenariusz interwencji zbrojnej wojsk Układu Warszawskiego. Wstępem do tych działań miały być manewry „Sojusz-80”. Ostatecznie zostały odwołane pod wpływem nacisków ze strony władz USA i deklaracji ze strony władz PRL, że własnymi siłami poradzą sobie z sytuacją w kraju. Czy Sowieci rzeczywiście byli gotowi wkroczyć na terytorium Polski? Ten temat do dziś stanowi przedmiot sporu historyków. W tych miejscach zawsze tętniło życie w Polsce. Magia bazarów W czasach PRL-u warszawski bazar Różyckiego był enklawa wolnego rynku w gospodarce centralnie sterowanej. Tu rodziły sie fortuny, o jakich nie śniło się szarym obywatelom. W ZSRR wydrukowano powielone w stu tysiącach egzemplarzy obwieszczenie o wprowadzeniu stanu wojennego. Ustalone zostały listy komisarzy wojskowych, którzy mieli przejąć kontrolę nad administracją państwową i dużymi zakładami pracy. Wskazano instytucje i przedsiębiorstwa przeznaczone do zmilitaryzowania. 5 grudnia 1981 roku Biuro Polityczne KC PZPR zaakceptowało planowaną operację. Wojciech Jaruzelski otrzymał swobodę w kwestii wyboru daty rozpoczęcia działań. W nocy z 12 na 13 grudnia generał stanął na czele Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (WRON). Tej samej nocy na terenie całego kraju wprowadzono stan wojenny. ZOMO rozpoczęło aresztowania opozycjonistów. W akcji uczestniczyło ok. 70 tys. żołnierzy i 30 tys. funkcjonariuszy MSW. Działania odbywały się w ramach dwóch akcji. „Jodła” służyła zatrzymaniu i internowaniu działaczy opozycyjnych, którzy wcześniej zostali wskazani w raporcie. „Azalia” służyła przejęciu kontroli nad telewizją i centralami telefonicznymi. 13 grudnia o godzinie 6:00 radio nadało przemówienie Wojciecha Jaruzelskiego, które później zostało wyemitowane także w telewizji. Czy stan wojenny był niezgodny z prawem? 16 marca 2011 roku Trybunał Konstytucyjny ogłosił, że wprowadzając stan wojenny, Rada Państwa i WRON złamały konstytucję i umowy międzynarodowe. Tym samym potwierdzone zostało to, co było jasne od samego początku – stan wojenny nie miał nic wspólnego z legalnymi działaniami władzy. Nicolae Ceausescu – kto obalił najbardziej szalonego tyrana Europy Wschodniej? Nicolae Ceausescu marzył o drugiej Korei. Był na dobrej drodze do osiągnięcia celu, ale zapomniał o jednym – tyrania nie popłaca. Rumuński dyktator przekonał się o tym na własnej skórz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nicolae-ceausescu-jak-zginal-i-jak-rzadzil-rumunia-biografia-zyciorys-sylwetka-smierc-e86f0ce.jpeg" width="938" height="616" alt="Nicolae Ceausescu – jak zginął i jak rządził Rumunią? [biografia, życiorys, sylwetka, śmierć]" title="Nicolae Ceausescu – jak zginął i jak rządził Rumunią? [biografia, życiorys, sylwetka, śmierć]" /> Stan wojenny został wprowadzony na mocy dekretu Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 roku. Przepis ten dał Radzie możliwość wprowadzenia stanu wojennego w formie uchwały, która została zatwierdzona tego samego dnia z dołączoną adnotacją „ze względu na bezpieczeństwo państwa”. Później Sejm PRL uchwalił ustawę z dnia 25 stycznia 1982 roku o szczególnej regulacji prawnej w okresie stanu wojennego. Stało się to podstawą zatwierdzenia dekretu. W preambule wskazano na niezbędność podjętych środków w celu zagwarantowania sprawnego funkcjonowania organów administracji państwowej i zapobieżenia dezorganizacji życia społeczno-gospodarczego. Należy jednak stanowczo podkreślić, że w grudniu 1981 roku Rada Państwa nie dysponowała uprawnieniami do wydawania dekretów z mocą ustawy. Konstytucja PRL z dnia 22 lipca 1952 roku, akt obowiązujący w momencie wprowadzenia stanu wojennego, przyznawała Radzie taką możliwość, jednak wyłącznie w okresie między sesjami Sejmu, na co wskazywał art. 31. Dekret o stanie wojennym wydano i opublikowano w „Dzienniku Ustaw” w chwili, gdy sesja Sejmu PRL wciąż trwała. Została bowiem zwołana 26 marca 1981 roku, a zamknięta 12 miesięcy później. Akt ten nie mógł więc mieć mocy prawnej, bo kłócił się ze wspomnianą regulacją konstytucyjną. Mało tego, nie mógł też być przedłożony do zatwierdzenia. Sejm PRL powinien był usunąć z porządku prawnego wadliwie wydany dekret i anulować wszystkie skutki prawne, które stwarzał ten dokument. Tymczasem w drodze odstępstwa od Konstytucji PRL (do czego Sejm PRL nie miał kompetencji), naruszenie ustawy zasadniczej przez Radę Państwa zostało usankcjonowane. To jednak jeszcze nie wszystkie odstępstwa od obowiązującego wówczas prawa. Rada Państwa dopuściła się też naruszenia obowiązku uprzedniej publikacji aktu normatywnego w „Dzienniku Ustaw”. Do takiego działania zobowiązywał Przewodniczącego art. 31 Konstytucji PRL. Dekret, jak i sama uchwała, zostały opatrzone datą 14 grudnia 1981 roku. W rzeczywistości dekret został skierowany do druku w dniach od 17 do 18 grudnia i wysłany do abonentów między 19 a 23 grudnia. Faktem jest, że sama treść została upubliczniona przez radio i telewizję już 13 grudnia, jednak nie można mówić tu o prawnym ogłoszeniu. Każda z powyższych kwestii była tożsama z naruszeniem ogólnej zasady praworządności, przewidzianej w Konstytucji PRL. Propaganda w stanie wojennym Poza czołgami i bronią palną, głównym orężem komunistycznego aparatu państwowego w walce z demokratyczną opozycją była propaganda. Nie sposób nie zgodzić się, że w historii wielokrotnie sięgano już po to narzędzie. Jednak w stanie wojennym rozmiar propagandy, którą władza zalewała społeczeństwo, osiągnął niebywałe rozmiary. Te wspomnienia czekały na publikację ponad 35 lat. Wywiad z Małgorzatą Niezabitowską Osobiste dzienniki znanej dziennikarki, publicystki oraz byłej rzeczniczki rządu Tadeusza Mazowieckiego pokazują wstrząsającą prawdę o stanie wojennym w Polsce. Nadrzędnym celem tych działań było wmówienie społeczeństwu, że WRON i Wojciech Jaruzelski występują w obronie Polaków. Propagandą samą w sobie była nawet postawa generała. Przywdziewał maskę „lojalnego żołnierza i dobrego ojca, który samotnie broni rodaków przed dążącymi do podziału awanturnikami i chuliganami, stojącymi po stronie zgniłego Zachodu”. Na początku stanu wojennego na czele pionu propagandowego stali Mieczysław Rakowski, reprezentant rządu, oraz Stefan Olszowski, sekretarz KC ds. propagandy. Wraz z Tadeuszem Szaciłło wchodzili w skład Centralnego Sztabu Informacji i Propagandy. Poza wyżej wymienionymi, za działania propagandowe odpowiadali także między innymi Czesław Kiszczak, Florian Siwicki, Kazimierz Barcikowski, a także sam Jaruzelski. Nie można nie wspomnieć, że w działania zaangażowane były także niższe instancje partyjne. Żeby przekonać naród, że jedynie partia może zapewnić jedność, w 1982 roku władza powołała PRON, czyli Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego. Na ulicach polskich miast pojawiały się plakaty piętnujące „wrogów ojczyzny”, w tym prezydenta USA Ronalda Reagana i kanclerza RFN Konrada Adenauera. Z kolei partię, wojsko i Sowietów przedstawiano jako przyjaciół narodu. Propaganda była obecna nie tylko na ulicach, ale także w mediach. Prasa, telewizja i radio (czyli w praktyce „Żołnierz Wolności”, „Trybuna Ludu”, organy prasowe komitetów wojewódzkich PZPR oraz pierwsze programy radia i telewizji) zostały obsadzone osobami namaszczonymi przez struktury partyjne. Otrzymywały szczegółowe wytyczne oraz wszelkie narzędzia służące do ich realizacji. Poszczególne wydarzenia przedstawiane były w sposób działający na korzyść komunistycznego aparatu i piętnujący opozycję. Te najmniej wygodne po prostu pomijano w relacjach. Władza posuwała się nawet do produkcji tzw. fałszywek, czyli podrobionych ulotek i podziemnych tytułów. To działanie miało na celu skłócenie ze sobą poszczególnych grup opozycyjnych. Jakie ograniczenia obowiązywały podczas stanu wojennego? 13 grudnia 1981 roku Polacy obudzili się w zupełnie innej rzeczywistości. Władza wprowadziła godzinę milicyjną, co było równoznaczne z zakazem przemieszczania się i przebywania w miejscach publicznych od godziny 22:00 do 6:00. Nie dotyczyło to jedynie milicjantów, żołnierzy, służb komunikacyjnych i ratowniczych oraz osób powracających lub wychodzących do pracy, o ile mogli okazać stosowne zaświadczenie. Każdy, kto o dowolnej godzinie przebywał w miejscu publicznym, musiał mieć przy sobie dokument tożsamości. Dotyczyło to nawet uczniów powyżej 13. roku życia. Poruszanie się poza województwem zamieszkania wymagało przepustki. Było to o tyle uciążliwe, że wówczas funkcjonowało 49 jednostek, których powierzchnia była znacznie mniejsza niż obecnych. Ograniczenia dotyczyły też poruszania się w strefie nadgranicznej. Pobyt w tych obszarach wymagał zezwolenia od naczelnika gminy. Obowiązujące prawo całkowicie zakazywało turystyki i sportów wodnych na morskich wodach wewnętrznych i terytorialnych. Służyło tu uniemożliwieniu ucieczki z kraju, bo wszystkie granice były zamknięte. Zgromadzenia, zbiórki, publiczne imprezy sportowe, artystyczne i rozrywkowe mogły być organizowane wyłącznie po wydaniu stosownego zezwolenia. Ograniczenie to nie dotyczyło jedynie wydarzeń religijnych. Prawo do strajków i protestów zostało zawieszone, a udział w takim wydarzeniu był traktowany jako ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych. Z kolei organizatorzy strajków byli oskarżani o spowodowanie poważnego zakłócenia w funkcjonowaniu gospodarki. Bez stosownego zezwolenia, za pośrednictwem druku i dźwięku nie można było rozpowszechniać żadnych informacji. Przesyłki pocztowe podlegały cenzurze, a rozmowy telefoniczne – kontroli. Osoby powyżej 17. roku życia mogły być internowane, jeżeli władza uznała, że zachodzi wobec nich podejrzenie, że pozostając na wolności, nie będą przestrzegać porządku prawnego lub będą stanowić zagrożenie dla interesów państwa. System kartkowy na zakup cukru wprowadzono już w 1976 roku. Jeszcze przed stanem wojennym rozszerzono go o kolejne artykuły. Na liście znalazły się między innymi przetwory mięsne, kasze, ryż, masło, mąka, mydło i proszek do prania. W stanie wojennym spis towarów na kartki rozszerzył się m.in. o benzynę, alkohol, czekoladę. Jak ludzie sprzeciwiali się stanowi wojennemu? Ludzie nie pozostawali obojętni na bezprawne działania czerwonej władzy. Mimo zakazu, w wielu zakładach pracy 14 grudnia rozpoczęły się strajki okupacyjne. Wszelkie wyrazy sprzeciwu były brutalnie tłumione przez ZOMO i wojsko. Wystarczy wskazać choćby na strajk w kopalni „Wujek”. W trakcie pacyfikacji życie straciło dziewięciu strajkujących górników. Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści Rządził z Kremla supermocarstwem u szczytu rywalizacji ZSRR i USA. Leonid Breżniew miał szansę dokonać w Związku Radzieckim przełomowych reform technologicznych. Umarł jednak w bardzo star... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/leonid-brezniew-dyktator-na-pigulkach-jak-zmarnowal-szanse-na-reforme-zsrr-i-doprowadzil-kraj-do-zapasci-fot-klaus-rose-ullstein-bild-via-getty-images-2ae69c8.jpeg" width="785" height="700" alt="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" title="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Rose\ullstein bild via Getty Images)" /> Swoją bezwzględnością rządzący zdołali „ugasić” strajki, ale nie oznaczało to końca oporu. Kilku liderów „Solidarności”, którzy uniknęli internowania, w konspiracji odbudowywało struktury związku. W podziemiu ukazywały się czasopisma, a Radio Solidarność nadawało krótkie audycje. Opozycja zachęcała ludzi do udziału w demonstracjach antyrządowych. Kościół organizował pomoc dla internowanych i ich rodzin. Wsparcie napływało także z krajów zachodnich. W wielu miastach organizowano manifestacje oraz organizowano zbiórki żywności i leków. USA i Wielka Brytania objęły PRL sankcjami gospodarczymi. Wymownym wyrazem poparcia dla „Solidarności” było także przyznanie Lechowi Wałęsie Pokojowej Nagrody Nobla. Ofiary stanu wojennego Stan wojenny został zawieszony pod koniec 1982 roku i formalnie zniesiony 22 lipca 1983 roku. Do tego czasu internowano ponad 10 tys. działaczy opozycyjnych. Nie jest znana dokładna liczba ofiar śmiertelnych. Według szacunków, komunistyczna władza zabiła od kilkudziesięciu do ponad 100 osób, a prawdopodobnie jeszcze więcej straciło zdrowie w wyniku prześladowań i bestialskiego bicia. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
W tych miejscach zawsze tętniło życie w Polsce. Magia bazarów
W czasach PRL-u warszawski bazar Różyckiego był enklawa wolnego rynku w gospodarce centralnie sterowanej. Tu rodziły sie fortuny, o jakich nie śniło się szarym obywatelom.
Towarek, dolarek, flaszkie, alpaszkie – słyszał z bram na Ząbkowskiej klient zmierzający w stronę bazaru Różyckiego, handlowego, a dla niektórych także rozrywkowego centrum Warszawy. Na miejscowym „Monte Karlo” nie miał szans ten, co chciał wygrać w kości albo w benkla. Podobny do gry w trzy karty, nazywany był tak prawdopodobnie dlatego, że odbywał się na odwróconym do góry nogami koszu na śmieci, w praskiej gwarze zwanym benklem. Były też cudowne maści na wszystko, wróżby za kilka groszy, tysiąc i jeden drobiazgów, złodzieje, co nie okradają, lecz kroją, a także ten jedyny w swoim rodzaju wrzask niosący się pomiędzy straganami: „Flaaaki!”, „Pyyyzy gorąceee!”. Słychać też było szeptane ostrożnie „bony, dolary”, bo handel walutą był w PRL-u zakazany i karany bardzo restrykcyjnie. Bony PKO, czyli „polskie dolary” były równowartością walut, które wypłacał państwowy bank. W Peweksie lub Baltonie można było za nie kupić atrakcyjne towary, niedostępne w innych sklepach. Kto słyszał te nawoływania, te szepty, ten z sentymentem je wspomina. Ale bazar był też niełatwą szkołą życia i przetrwania. Na Różycu bowiem, jak pisał Stefan Wiechecki „Wiech”, bywały chłopy równe jak rzadko, niecykoryjne i z salonowem kodeksem karnem oblatane. Kiedyś Pragę nazywano Targowe Wielkie, bo w piątki odbywały się tu targi końmi i bydłem, a we wtorki i w soboty „targi rzeczy i towarów”. Nic więc dziwnego, że w dzielnicy, gdzie handlowano od niepamiętnych czasów, okazji do kradzieży i rabunków nie brakowało. Bazar to był świat nie tylko kupców, ale też paserów i złodziei. W języku, folklorze, klimacie tego, jak dawniej mawiano, „Dzikiego Zachodu” Warszawy zostawili po sobie ślady nie do wymazania. Pisarz Marek Nowakowski znał tych ludzi, słuchał ich. Fascynowali go. Choćby taki Kulas – kuśtykający nieformalny król bazaru. Sposób jego pracy dla naiwnego oka był trudno uchwytny. Właściwie tylko spacerował. Z tym się przywitał, tamtego zaczepił, a z innym oddalił się na stronę. Wnikając głębiej pod ten zwodniczy naskórek, można było dostrzec, że coś czasem odbierał od tych napotkanych niby przypadkiem osobników lub coś im wręczał. Ten rytm spacerowy uprawiał od rana do wieczora. Później przychodził czas na relaks w knajpach: U Inwalidów, Pod Żółwiem czy U Marynarza na Brzeskiej, którego to relaksu finalnym akordem była przeważnie Oaza na Targowej. Odpoczynek ten zresztą łączył się z pracą. Przy knajpianym stoliku zawierał jakieś transakcje i finansował jakieś skoki. Miał reputację najlepszego odbiorcy lewego towaru, juchtu, jak się mówiło w warszawskim argot. Solidny i wypłacalny jak bank. Sam też wymagał takich przymiotów od drugiej strony i nieraz można było zobaczyć, jak karcił nieuczciwych kontrahentów. Siłą obdarzony niedźwiedzią, z kilkoma przeciwnikami potrafił dać sobie radę. Spośród innych bazarowych królów pisarz wspomina także Eleganta, trzęsącego targowiskiem w latach 70., który karierę zaczynał jako drobny złodziejaszek. Talent handlowy niewątpliwy. Wspinał się bardzo szybko po stopniach bazarowej kariery. Śmiałe pomysły, skuteczność dokonań. Wysokiej miary kunszt ubezpieczania się za pomocą korumpowania służb milicyjnych i skarbowych. Zasłynął jako monopolista od wywozu do NRD ogromnej ilości literatury porno, tak zwanych świerszczyków, dla potrzeb sowieckiego wojska tam stacjonującego. Dowcipnie o tym mówił: „Wyrównuję zaległości seksualne radzieckiego społeczeństwa. Dzięki mnie uczą się, że seks to sztuka i rafinada. Nie tylko bydlęce ruchanie w pozycji tradycyjnej!”. Zatrudniał rzeszę przewoźników, zorganizował stały dopływ porno ze Szwecji. Zajmował się również masowym skupem dolarów na Węgrzech. Tam były znacznie tańsze niż w Polsce. Nie gardził lewizną, towarem z kradzieży. Inwestował w niektóre śmiałe skoki (...). Interesy prowadził za fasadą skromnej budki z książkami – miał pewien sentyment do drukowanego słowa. Na zapleczu tej budki odbywały się transakcje pełne rozmachu i przebiegłości. Wysoki, śniady, w średnim wieku, nie stronił od wypitki i towarzystwa ładnych kobiet. Serce miał litościwe i wspomagał hojnie różnych nieudaczników. „Nie każdy może mieć fart” – powiadał. Ze zbioru Powidoki Pytamy Marka Nowakowskiego, czy bywa jeszcze na Różycu. – Po co? – odpowiada pytaniem. – Z bazaru prawie nic już nie zostało. Zresztą, jego los był przesądzony, odkąd powstał Jarmark Europa na Stadionie Dziesięciolecia – dodaje. A jednak legenda niezwykłego miejsca i barwnych, nietuzinkowych postaci, które tworzyły jego klimat, trwa. W kwadracie ulic Targowej, Ząbkowskiej, Brzeskiej i Kępnej handel kwitł już w drugiej połowie XIX w. Utworzenie zorganizowanego bazaru w tym rejonie wydawało się więc sprawą naturalną. Stało się tak w 1901 r., gdy farmaceuta i społecznik Julian Józef Różycki kupił kilka posesji w tym rejonie. Według legendy pomysłodawcą był jednak jego przyjaciel i wspólnik, znany żydowski przedsiębiorca Manas Ryba, któremu Różycki powierzył zarządzanie bazarem. Z jego osobą wiąże się anegdota, jakich wiele słyszały praskie uszy na Różycu: Estera Halbfisz (Półryba) wyszła za mąż za Manasa tylko po to, by stać się pełną Rybą... Początki bazaru to ledwie siedem zadaszonych kramów. Po 50 latach było już 1 650 stoisk handlowych i 17 rzeźnicko-wędliniarskich. Na teren targowiska wchodziło się przez ozdobną kutą bramę z napisem „Bazar Różyckiego”. Stał przy niej niebieski kiosk w kształcie ogromnego syfonu do wody sodowej z reklamą „Słodko, mokro i przyjemnie”. Sprzedawano w nim słodycze i wodę sodową z fabryczki Różyckiego. W pierwszych latach Julian Różycki postawił na szybki rozwój: zainicjował budowę kolejki wąskotorowej do Marek, a wokół powstawały zakłady rzemieślnicze, które przyciągały warszawiaków. W czasie I wojny światowej Niemcy ograniczyli handel na bazarze, ale już po 1918 r. stał się on centrum kupieckim Warszawy. Jak wyglądał handel w latach 30., jeszcze przed wybuchem wojny? Tak wspominał kiedyś tamte czasy Tadeusz Szurek, warszawiak, znawca Pragi, opiewający jej uroki w wierszach: Marynarkę, spodnie dla chłopca takiego jak ja ojciec zwykle kupował na wyrost. Wyglądało to w ten sposób, że sprzedawca mówił: „Panie tramwajarz, poczekaj pan. Ja mam dla pana garniturek. Specjalnie on tu czekał na pańskiego syna”. Więc przymiarka wyglądała to w ten sposób, że stawiał takiego delikwenta jak ja przed lustrem. Z tyłu pociągał za marynarkę, tu pogłaskał. „Widzisz pan, jak pasuje?”. Potem odwracał i ta sama historia z tyłem. A że był za długi? „To na wyrost, bo zwykle chłopak rośnie”. Jak sprzedawca zaproponował ojcu cenę, to tata dawał połowę. Oczywiście były krzyki, były rozmowy, zaklinanie się na żonę, na dzieci. Kończyło się tak na 60 proc. ceny wywoławczej. Sprzedawano. Zresztą, jakby przyszedł kupujący i gdyby zapłacił tyle, ile kupiec chciał, to byłaby podejrzana transakcja. W czasie II wojny światowej handlujących Żydów przesiedlono do getta i wymordowano, a bazar Różyckiego stał się centrum czarnego rynku. Można było znaleźć broń, bywało że kupioną od Niemców. Handlarze włączali się w działalność konspiracyjną, np. przekazywali żywność więźniom Pawiaka. Wojnę bazar przetrwał w jako takim stanie, częściowo spalony w okresie powstania warszawskiego. Potem wszystko szybko powrócił do dawnej świetności. W latach 50. było tu ponad 500 stałych stoisk, 200 sklepów, a wielu sprzedawców handlowało „z ręki”. Ale władzy ludowej bazar był solą w oku. Artykuł 222 kodeksu karnego z 1969 r. mówił: Kto, nie mając uprawnień handlowych, gromadzi w celu odsprzedaży z zyskiem towary w ilościach oczywiście niewspółmiernych do potrzeb własnych jako konsumenta, podlega karze pozbawienia wolności do 3 lat. Milicja często robiła więc naloty na bazar w poszukiwaniu spekulantów. Tajniacy snuli się między straganami incognito, ale i tak szybko ich rozpoznawano. Bywało zresztą, że milicjanci z bazaru mieli z handlarzami swoiste „umowy” i kupcy sami decydowali, kto ma danego dnia zapłacić mandat, by obie strony wyszły na swoje. W czasach PRL-u, gdy za sprawą socjalistycznej gospodarki sklepy świeciły pustkami, na bazarze było wszystko. A kupcy tworzyli własną społeczną strukturę. Na dole byli naręczniacy z drobnym towarem, na szczycie handlujący futrami, kożuchami i złotem (choć wielu nabywców do dziś być może nie wie, że nosi tombak). Mieli nie tylko pieniądze, ale i coś w owych czasach ważniejszego: układy. W urzędach, na uczelniach, w szpitalach. W końcu na bazar przychodzili i artyści, i lekarze, i prawnicy. Po suknię ślubną albo do komunii, po złoty pierścionek, zagraniczne papierosy, po radio, po buty. Sweterki bouclé i moherowe. Wielokolorowe długopisy. Obrazy i płyty. Po lewe dokumenty albo by odkupić własny skradziony zegarek. Różyc to były najlepsze delikatesy. W jatkach wisiała wieprzowina, baranie udźce, konina. Był żywy drób, zające i króliki. Na straganach z rybami łososie, węgorze, a nawet niedostępny gdzie indziej kawior. Do zjedzenia na miejscu flaki, pyzy i wódeczka spod lady. A Tadzio grał na harmonii i śpiewał: To był mój błąd… Najbogatsi kupcy pobudowali wille, jeździli drogimi, zagranicznymi autami. Pieniądze nosili w grubych rulonach owiniętych gumką. Jeden miał w domu sejf pełen złota. Na czas remontu wywiózł go do rodziny, ale schowek wrócił pusty. Podobno przepadło 4 miliardy ówczesnych złotych. Jedna z barwniejszych postaci, Mecenas, zaczynał od dwóch pudełek po bananach, które służyły mu za stoisko, a z czasem dorobił się firmy eksportowo-importowej z punktami sprzedaży w najlepszych miejscach Stadionu Dziesięciolecia. W latach 70. po towar jeździło się na Węgry i do NRD. Elektryczne grzejniki, marlboro. Ludzie kupowali elektroniczne zegarki i lalki ze złotymi lokami. W latach 80. przebojem był dżins, tureckie spodnie i kurtki. Handel odbywał się już w ilościach hurtowych. Fortuny rosły. Gdy przyszedł stan wojenny, na bazarze pojawiły się wojskowe patrole. Zgarniały „spekulantów”, a wyroki zapadały w trybie uproszczonym. Przed oblicze sądu nigdy jednak nie trafiali wielcy hurtownicy, tylko jakieś babcie, które nie zdążyły uciec przed patrolem. Nazwa „bazar Różyckiego” przetrwała obie wojny, PRL, pierwsze kroki polskiego kapitalizmu i obowiązuje do dziś. To był bazar, gdzie można było wejść nago, a wyjść ubrany jak dżentelmen, wspominał Tadeusz Szurek. Przez lata Polski Ludowej i jeszcze w latach 90. Różyc był kolorową enklawą, gdzie pielęgnowało się folklor. Czerpali z niego pisarze, artyści, zwykli warszawiacy. Potem bywało różnie, pojawiła się pustka, strach, że to już koniec. Ostateczny cios zadała mu gospodarka wolnorynkowa. Sklepy zapełniły się dobrami i takie miejsce jak bazar Różyckiego nie miało szans na przetrwanie. Handlowe alejki opustoszały i ledwie część drewnianych bud jest wciąż otwarta. Przed rokiem okazało się jednak, że legendarny bazar wróci do potomków Juliana Różyckiego i zostanie wpisany do rejestru zabytków. Praga bez bazaru Różyckiego? Warszawa bez Pragi? Niemożliwe. Przy pisaniu artykułu korzystaliśmy z książki Piotra Kuleszy „Niebieski syfon. Z dziejów bazaru Różyckiego”.
W PRL-u Matka Boska miała ukazywać się na działkach. Opowieść o mistyku z Oławy
Objawień miał doznać w latach 80-tych Kazimierz Domański. Episkopat nie uznał "mistyka" z Oławy, mimo to zyskał on wielu zwolenników, którzy pielgrzymowali do jego ogrodów działkowych po uzdrowienie. Łukasz Orbitowski opisał historię Domańskiego w nowej powieści "Kult". Poniżej prezentujemy fragment.
TAŚMA PIERWSZA Oława, 12 lipca 1997 roku, rano - Panie, to już się nagrywa? Więc nim Heniek zobaczył Matkę Boską, miał sen o pszczołach. Był ranek, gdy mi o tym opowiedział. Pamiętam. Ja pamięć mam lepszą niż słoń. Czekałem na śniadanie i czytałem w „Polityce”, jak Rakowski tłumaczy się z cen umownych. Danka gotowała jajka i parówki i smarowała chleb margaryną, a dzieci kotłowały się pod stołem. Kuba okładał Adasia gumowym smokiem chińskim i śmiał się okropnie, Adaś wrzeszczał, Danka darła się na nich obu, ja uciszałem ich wszystkich i próbowałem czytać tego Rakowskiego. Słowem, był pierdolnik jak to zawsze u nas o siódmej rano. Na to wszystko przyszedł Henio, ubrany, jak to on, w spodnie podciągnięte na szelkach po piersi i sprany lejbiczek. Usiadł, sięgnął po nożyk i zaczął sobie obierać jabłko. Właśnie taki był. Zdzierał też skórkę z chleba, a rybę jadł pół dnia, bo w nieskończoność wygrzebywał ości. Odkąd zachorował, zaczął łysieć i nie zakrywał już uszu włosami. Uszy miał brzydkie fest, do tego białe i miękkie jak lane kluski czy coś takiego. – Śniły mi się pszczoły, braciszku – powiedział, obierając to jabłko. – Takie, no tysiące czy miliony pszczół i one weszły we mnie, i zaczęły brzęczeć w brzuchu. – Odłożył nóż, żeby pokazać mi dokładnie gdzie. – Łaskotały mnie tam w środku, tak że ten, skrzydełkami swoimi łaskotały. – To piękny sen. A co było dalej? Odłożyłem gazetę. Danka podała chleb i jajka na miękko. Chłopcy usiedli. Kuba balansował chińskim smokiem na krawędzi stołu, a Adaś patrzył na niego ponuro spod grzywki. Henio wrócił do obierania jabłka. Zawsze pilnował, by skórkę usunąć w jednej spiralnej wstędze, i smutniał, gdy mu to nie wychodziło. – Te pszczoły wyszły mi z ust, tylko były już inne, takie złote, większe i piękne jak broszki. Nie mogłem się na nie napatrzeć, braciszku, i teraz tylko się zastanawiam, co to może znaczyć, bo chyba coś dobrego, też tak myślisz? Taki piękny sen. Będę miał jakąś przygodę, no bo jak? Będę miał przygodę, prawda? Przekroił jabłko na cztery części i z każdej wyciął środek. Przyglądałem się, jak spycha pestki na środek talerzyka, myślałem o tych pieprzonych pszczołach, o czekającej operacji i rosła we mnie potrzeba powiedzenia czegoś nieprzyjemnego. Czasem tak właśnie jest. Musimy zrobić przykrość komuś bezbronnemu, właśnie dlatego, że jest bezbronny. – No dobrze, Heniu – powiedziałem. – Jeśli dobrze rozumiem, pszczoły wyleciały ci z ust. A którędy, którym otworem w ciebie weszły, powiesz mi? Henio zamarł nad jabłkiem. Nóż zaczął chodzić mu w palcach, uszy zrobiły się purpurowe. Tak miał, kiedy się peszył albo denerwował. Zerknął nerwowo na dzieci i wymamrotał: – Ja tego słowa nie powiem. Wrócił do jedzenia jabłka i tego ranka już się nie odezwał. Po śniadaniu w łazience długo lał na siebie wodę. Był z niego czyścioszek nawet jak na takiego borsuka. Danka zapytała, czemu znowu byłem dla niego niemiły. Zdziwiłem się, bo przecież nie znosiła Heńka i wściekała się o to, że z nami mieszka. – Nie wiem właściwie – odpowiedziałem. – W swojej sytuacji mógłby pomyśleć o czymś innym niż sny. Heniek zniknął na chwilę u siebie. Wiedziałem, że się modli przed jednym z tych swoich obrazków albo świętych figurek. Zabrał chlebak i się pożegnał. Przez okno widziałem, jak odpina swój czarny rower od stojaka, wsiada, rusza wolno, chwiejnie, wężykiem jak dziecko, wreszcie odzyskuje równowagę, przyśpiesza i zasuwa na działki. ☼ ☼ ☼ Nie wiem, kiedy Henio się zepsuł, i nie rozumiem, czemu właściwie ludzie się psują. Dlaczego jednego dnia taki czy owaki jest zupełnie normalny, a drugiego już nie. Ma rodzinę, pracę, przyjaciół, interesuje się czymś, coś tam lubi, i nagle widzimy go bez tego wszystkiego. Zostają mu gołe dni bez żadnego sensu i żadnej miłości. Tak też podziało się z Heńkiem. Za młodu był zupełnie normalny, a ja nie potrafę wskazać momentu, kiedy mu się spieprzyło. Na początku nie mieszkaliśmy jeszcze w Oławie, tylko w Jaczkowicach, tuż obok, gdzie tatul dostał piętro w poniemieckim folwarku. W piwnicach zalegały tysiące słoików. Wychodziło się wprost na podwórko z kurnikiem, stodołą i zrujnowanym wielkim budynkiem, gdzie jeszcze przed wojną trzymano maszyny gospodarcze. Czego nie rozkradli, to pordzewiało. Dalej ciągnęły się łąki i płynął strumień, gdzie w ciepłe noce łapaliśmy raki zaostrzonym kijkiem. Romek, ten sam, który potem został księdzem i narobił nam tyle gnoju, wyciągał je spod kamieni, łapiąc od tyłu za tułów. Ja tak nie potrafłem, wkurwiałem się, chlapałem wodą, żeby przepłoszyć mu te raki, no i wtedy żeśmy się bili, wszyscy z wyjątkiem Heńka. Włóczyłem się z Romkiem i tym draniem Waldkiem Gotfrydem, a Henio, jako mój młodszy brat, był na przyczepkę. Ojciec kazał się zajmować, to się zajmowałem. Strasznie próbował nam dorównać ten mały pocieszny Henio. Najchętniej bawiliśmy się w wojnę. Za bunkier robiły resztki zamku, taki jednopiętrowy mur z basztą. Zresztą w tamtych czasach, jak się patrzyło na Oławę, to można było pomyśleć, że właśnie skończył się nalot dywanowy. Słyszałem, że gdy Ruskie zdobyły miasto, to podpaliły kilka kamienic na wiwat, ale nie wiem, czy to prawda. W każdym razie w zamku robiliśmy sobie bunkier, w wieży stanowisko obserwacyjne. Mieliśmy karabiny z gałęzi i pistolety, które tatul wystrugał nam z grubej deski w robocie. Inne chłopaki nas szturmowały, potem myśmy szturmowali ich i tak to się kręciło. Raz nieustraszony Henio wylazł na samą krawędź muru i heja, napierdalał w łopiany z tej swojej sosnowej pepeszki. Zanim dobiegłem, on już walnął o ziemię, i to tak, że gawrony z drzew prysnęły w niebo. Henio siedział i kompletnie ogłupiały gapił się na luźno dyndające przedramię. Na głowie pęczniał mu guz. Z Romkiem i Waldkiem zanieśliśmy Henia do tego starego szpitala na Świętego Rocha, a ja na przemian cieszyłem się, że braciszek jednak żyje, i martwiłem perspektywą lania od tatusia. Ojciec bił długo, a Henio goił się powoli. Jeszcze miesiąc później z jego czoła wyrastała żółtawa, przekrwiona kopuła. Kto wie, może właśnie wtedy to się zaczęło? ☼ ☼ ☼ Tatko, który całą wojnę przesiedział schowany jak mysz gdzieś pod Truskawcem, raptem uznał, że mundury zrobią z nas ludzi, i tak zostaliśmy harcerzami. Takie czasy były. Gdzie spluniesz, tam rogatywka. No i zaciągnęliśmy się solidarnie, ja bo musiałem, Romek z Waldkiem dla kawału, a mały Henio poszedł do zuchów, gdzie dostał koszulę, krótkie porcięta i czapkę, którą zaraz zgubił. Harcerstwo było nudne, bo w Oławie było nudno, ale tak w sumie mieliśmy dobrze, pod warunkiem, że któryś z nas nie musiał nieść totemu zastępu w pochodzie pierwszomajowym. Dostaliśmy piwnicę w kamienicy na rogu Rynku i Krótkiej, którą przerobili nam na kwaterę zastępu. Drużynowy wierzył w Lenina i rdzenną piastowskość Śląska, okrutnie chciał, żebyśmy zdobywali kolejne sprawności, i bez przerwy śpiewał o tym, że kogoś znowu wzięli do „Parasola”. Przygotowywał nas do Zlotu Młodych Przodowników i Budowniczych Polski Ludowej, a mnie truł dupę, żebym zdobył odznakę „Bądź Sprawny do Pracy i Obrony”. Nie wyszło, ale jeśli czemuś zawdzięczam smykałkę do pokerka, to właśnie tej piwnicy. Włóczyliśmy się trochę po podziemiach, ja z bratem i tamtych dwóch. Mieliśmy świeczki zamiast latarek, a Henio pruł przed nami w ciemność, wywracał się o gruz, wrzeszczał i leciał znowu. Po tym wszystkim golenie miał, jakby skakał przez zasieki. W tym całym harcerstwie najlepsze było lato, oczywiście jeśli drużynowy nie wymyślił sobie kilkudniowej marszruty z całym ekwipunkiem. Ciągnęło nas raczej na drugą stronę Odry, gdzie dało się wygrzebać guzik, sprzączkę, czasem nawet hełm lub bagnet po frycu. Kąpaliśmy się w rzece, budowaliśmy szałasy i paliliśmy wielkie ogniska na brzegu. W nich jabłka, ziemniaki, chleb. Najlepsze były huśtawki, takie, wie pan, panie Łukaszu, z przewierconej deski, przez którą przeciągnięto sznury. Te sznury wiązało się do gałęzi i gotowe. I mamy taki obrazek: jest wieczór, płonie ognisko, a Romek bez koszulki wskakuje na tę huśtawkę, buja się, coraz wyżej i wyżej, tak że zaraz linki razem z nim okręcą się wokół tej grubej gałęzi, i nagle skacze z podkurczonymi nogami, koziołkuje i z łoskotem wbija się w wodę. Tak było! Zaraz wystawiał łeb i płynął do brzegu, no a ja, Waldek i inni przepychaliśmy się do tej huśtawki, bo każdy chciał skoczyć. Z tego powodu Henio rzadko się huśtał. Nikt nie chciał dopuścić smarka, on sam nie umiał się przebić, więc łaził sobie po nadbrzeżu, gdzie chciał, a ja byłem szczęśliwy, że mam go z głowy. Raz zniknął na pół dnia i wrócił w hełmie po szkopie. Wyglądał kubek w kubek jak mały powstaniec, tylko opaski brakowało. Leżeliśmy akurat na brzegu, słońce grzało, Henio dostrzegł wolną huśtawkę, wlazł, rozbujał się i skoczył, nim pojąłem, co się święci. Zaraz go zakryło, nie wypływał przez ten hełm. Zanurkowałem, płynę i się duszę – tak dławi strach o brata. Wyłowiłem Henia, wytrzaskałem po gębie: – Co ty sobie, gówniarzu, myślisz, czemuś z huśtawki skakał?! A on, zasmarkany, mokry chlipnął: – Bo ja chciałem do nieba pomaszerować, jak ci z Westerplatte, czwórkami. – Nie ma nieba! – Potrząsałem nim i powtarzałem słowa, które mówiła nam pani w klasie, drużynowy i masa innych osób. – Nie ma nieba, cymbale! Byłbyś trup, i co ja bym z tobą martwym zrobił? Powieść ukazała się 15 maja nakładem Wydawnictwa Świat Książki
Kajakarski zew oceanu Są ludzie, którzy robią rzeczy wielkie. Z własnej woli wychodzą daleko poza granice komfortu, znosząc strach, zimno, głód, niewygody i samotność. Jak Aleksander Doba, który jako pierwszy człowiek na świecie przepłynął Atlantyk kajakiem z kontynentu na kontynent. Jak długo trzeba się przygotowywać do takiego wyczynu? – Całe życie – odpowiada Olek. Kiedy podano do wiadomości publicznej, że został uhonorowany prestiżowym tytułem Podróżnika Roku National Geographic (wcześniej przypadł on m.in. Felixowi Baumgartnerowi, który skoczył ze spadochronem ze stratosfery), Doba z dnia na dzień stał się gwiazdą mediów. A przecież kajakiem pływa od 30 lat, z tego od 20 lat ekstremalnie. Na przełomie 2010 i 2011 r. w ciągu 99 dni pokonał Atlantyk z Afryki do wybrzeża Ameryki Południowej. Dwa lata później poprawił własny wyczyn i przewiosłował ocean z Europy do Ameryki Północnej, tam gdzie ocean jest najszerszy i wyjątkowo nieprzewidywalny. Mimo że ma 68 lat, czyli jest w wieku, kiedy większość ludzi myśli o ciepłych kapciach i fotelu przed telewizorem, Olo, jak mówią o nim przyjaciele, spędził samotnie na Atlantyku prawie pół roku, pokonując 12 578 km. Nikt wcześniej nie dokonał czegoś tak szalonego. Tylko że Olek wygląda, jakby robił to wszystko ot tak, po prostu. Może nawet bagatelizuje swój wyczyn? Utrzymuje, że uprawia „kajakarstwo turystyczne” i dodaje z uśmiechem: – Nie pokonałem Atlantyku, ja go po prostu przepłynąłem. A ja nie wiem, czy bardziej podziwiam Olka za hart ducha, czy za ten niezwykły dystans do siebie i świata. Martyna Wojciechowska
EDYTORIAL OBLICZA ZIEMI SKANER Fakty żywieniowe, Żyrafa, Lotniczy luksus, Basen czy trawnik, Starożytny mural, Impresjonizm NG NA INSTAGRAMIE ZA KULISAMI Kolumna Trajana TWOJE ZDJĘCIE ALEKSANDER DOBA Emerytura pana Aleksandra wygląda niekonwencjonalnie. Jej stałym elementem wydaje się kajak oceaniczny wykorzystywany do... samotnych podróży przez Atlantyk. (Tekst Adam Robiński) KOLUMNA TRAJANA Rozrzeźbiony niemal 40-metrowy monument wznosi się nad Rzymem od 19 wieków, świadcząc o triumfie legionów nad Dakami. Co możemy wyczytać z tego starożytnego komiksu wyrytego w marmurze? (Tekst Andrew Curry, zdjęcia Kenneth Garrett) 10 HITÓW HUBBLE'A Był pierwszym tego typu urządzeniem wyniesionym na orbitę, co dało ludzkości zupełnie nową perspektywę. Zrobił mnóstwo zdjęć niedostępnych wcześniej naszym oczom najdalszych zakątków wszechświata. Niektóre z tych obrazów zachwycają pięknem. (Tekst Timothy Ferris) CHIŃSKIE FORTECE Południowe Chiny mogą się pochwalić niezwykłymi budowlami – wielorodzinnymi klanowymi budynkami mieszkalnymi i wiejskimi fortecami zarazem. Tak oryginalne konstrukcje, do niedawna szerzej nieznane, musiały trafić na listę dziedzictwa UNESCO. (Tekst Tom O’Neill, Zdjęcia Michael Yamashita) POCIĄG LINCOLNA Ciało zastrzelonego przez zamachowca prezydenta Stanów Zjednoczonych przez wiele dni jechało pociągiem przez Amerykę. Hołd oddawały mu miliony ludzi – także czarnych, którym dał wolność. Co zostało z tych czasów do dziś? (Tekst Adam Goodheart, zdjęcia Eugene Richards) MALOWANE SŁONIE Zwierzęta te w kulturze Indii grają rolę szczególną, co widać np. w czasie festiwalu słoni w Dźajpurze. (Tekst Rachel Hartigan Shea, zdjęcia Charles Fréger) ZATOKA SZCZODROŚCI (Tylko w Klubie Prenumeratora) POWIĘKSZENIE
Spośród siedmiu I sekretarzy Komitetu Centralnego PZPR tylko Edward Gierek zasłużył na honory w III RP. I nikomu dziś nie przeszkadza, że jego sny o potędze skończyły się spektakularną katastrofą.
Na prostym odcinku drogi między Bobolicami a Koszalinem niebieski fiat 132 mirafiori na warszawskich numerach rejestracyjnych skręca nagle w prawo. Przejeżdża przez płytki rów, ścina drewniany słup linii telefonicznej, niewielką sosnę i zatrzymuje się na kolejnym drzewie. Z rozbitego auta ratownicy wyciągają 53-letniego kierowcę z ciężkim urazem głowy i towarzyszącą mu kobietę. Jest 5 sierpnia 1978 r. Sześć tygodni później, nie odzyskawszy przytomności, w warszawskim szpitalu wojskowym umiera prof. Sylwester Kaliski, jeden z najwybitniejszych polskich naukowców, który kilka lat wcześniej wprowadził PRL do elitarnego grona krajów eksperymentujących z energią jądrową. Razem z nim umierają sny Edwarda Gierka o potędze gospodarczej i własnej bombie atomowej. (Przeczytaj też wywiad: Polska – biedny kraj bogatych ludzi) Atomowy PRL Dzisiaj byli członkowie jego zespołu żartują z atomowej legendy, którą obrósł Instytut Fizyki Plazmy i Mikrosyntezy Laserowej. Choć jego podziemną halę na warszawskim Bemowie przykryto kilkumetrowym nasypem, ze zdobyciem wyników badań nie miałby problemów żaden wywiad. Prof. Karol Jach, najbliższy współpracownik Kaliskiego tłumaczy, że wystarczyło wejść do jednej z warszawskich księgarń i kupić jego książkę. A już na pewno wszelkie wątpliwości rozwiałaby wizyta w instytucie. Wejścia strzegł wówczas jeden portier, a w środku nie było nawet komputera. Celem zespołu było zbudowanie nowatorskiego reaktora, w którym podgrzewana promieniami lasera plazma przy użyciu ładunków wybuchowych uwalniałaby energię termojądrową. W przyszłości można by nią zasilić powstające w całym kraju fabryki, ale projekt wymagał żmudnych badań i sporych funduszy. Wzmianką o bombie prof. Kaliski miał ponoć rozbudzić jedynie wyobraźnię i hojność I sekretarza. Już sama myśl o inwestycji w technologię, którą Amerykanom udało się ujarzmić dopiero w ubiegłym roku, czyni go postacią absolutnie wyjątkową. W PRL-u I sekretarz jako szef partii i nieformalna głowa państwa (o funkcji tej nie wspominała konstytucja ani statut PZPR) teoretycznie władzę miał nieograniczoną, w praktyce jednak dbać musiał jedynie o przychylność Kremla i społeczne nastroje w kraju. Tymczasem 57-letni Edward Gierek przejął władzę po starszym zaledwie o osiem lat Władysławie Gomułce, ale sprawiał wrażenie człowieka z innej epoki. Postawny, energiczny, nienagannie ubrany, kontaktowy i odważnie zerkający na Zachód – wydawał się uosobieniem „socjalizmu z ludzką twarzą”. (Czytaj również: PRL – bazarowe eldorado) Na czele partii i państwa stanął w trudnym momencie. Kiedy w grudniu 1970 r. na Wybrzeżu władza ludowa kazała strzelać do ludu, jej wizerunek legł w gruzach. Nowy I sekretarz KC PZPR musiał natychmiast uspokoić społeczeństwo i odzyskać choćby cień jego zaufania. Ale mimo zmiany na szczycie strajkowali stoczniowcy w Szczecinie i włókniarki w Łodzi. Gierek stanął jednak na wysokości zadania. Odwołał wprowadzone przez Gomułkę podwyżki cen żywności i roztoczył wizję budowy „drugiej Polski”, która „będzie rosła w siłę, a ludzie będą w niej żyli dostatniej”. Tłusta dekada Jak obiecał, tak zrobił. Niespełna rok później nadano pierwszy program telewizyjny w kolorze, a w sklepach pojawił się symbol „burżuazyjnego” stylu życia – coca-cola. Z taśm w fabrykach w Bielsku-Białej i Tychach zjeżdżały małe fiaty, a od Gdańska po Śląsk ruszyły gigantyczne inwestycje, które z zacofanego kraju miały uczynić 10. mocarstwo przemysłowe na świecie. To tylko fragment artykułu Macieja Nikodemskiego ze styczniowego numeru "National Geographic Polska" – całość już w kioskach!
Polska: biedny kraj bogatych ludzi. Jak wyglądała historia polskiej gospodarki?
Na temat sytuacji ekonomicznej w naszym kraju rozmawiamy z profesorem Wojciechem Morawskim ze Szkoły Głównej Handlowej.
W tym artykule: Początki państwa polskiego Feudalizm i pańszczyzna Upadek II Rzeczypospolitej Gospodarka pod zaborami Odzyskanie niepodległości Czasy komunizmu Prof. Wojciech Morawski jest historykiem i ekonomistą, kieruje Katedrą Historii Gospodarczej i Społecznej Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Specjalizuje się w historii finansów, czasach II Rzeczpospolitej i najnowszej historii politycznej. Adam Robiński: Adam Smith miał ponoć wyrazić pogląd, że Polska to kraj, „w którym nie produkuje się nic ponad środki niezbędne do przeżycia”. Ale chyba nie dotyczy on całego minionego tysiąclecia? prof. Wojciech Morawski: A czy to źle? Moim zdaniem produkować coś, co jest niezbędne do przeżycia, to bardzo mocna pozycja. To był zresztą komentarz do sytuacji, w której Polska zaopatrywała Europę w żywność. Działo się tak przez 200 lat, w czasie, który określamy mianem dualizmu agrarnego. Kiedy po odkryciach geograficznych Europa Zachodnia zaczęła się bogacić, a liczba jej ludności rosnąć, rolnictwo nie nadążało z produkcją. Kraje te były jednak na tyle bogate, że mogły kupować żywność na zewnątrz, czyli u nas. Wtedy po prostu opłacało się zajmować rolnictwem, bardziej nawet niż mieć święty spokój. Działało to przez jakiś czas z korzyścią dla obu stron, potem niestety ujawniły się wady tego układu. Początki państwa polskiego A.R.: Cofnijmy się jednak w czasie, do panowania Mieszka I, który jako pierwszy władca Polski musiał płacić trybut sąsiadom. Czy my już na starcie byliśmy w gorszej pozycji niż oni? Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... W.M.: To nie takie proste. Za miedzą mieliśmy Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, państwo o wiele silniejsze od naszego. Nikt nie obiecywał, że na dzień dobry zostaniemy z nim zrównani. Realną pozycję trzeba sobie samemu wywalczyć. Ale nie byliśmy w sytuacji gorszej niż np. Skandynawowie, którzy po nas wchodzili na arenę europejską. Centrum chrześcijaństwa, zachodniego świata znajdowało się w Niemczech, wszyscy byli w stosunku do nich trochę słabsi. A.R.: Rozbicie dzielnicowe w XII w. osłabiło nas? W.M.: Wręcz przeciwnie. To był czas szybkiego rozwoju gospodarczego Europy. Mówi się o nim czasem rewolucja handlowa, przez analogię do późniejszej rewolucji przemysłowej. Na wsi upowszechniało się prawo niemieckie z wybieranymi sołtysami, rozwijały się miasta. Rozbudował się wielki handel o zasięgu europejskim. My znaleźliśmy się w ważnej, bałtyckiej części kontynentu. A czy rozbicie dzielnicowe osłabiało państwo i jego struktury? Proszę pamiętać, że wszyscy naokoło mieli w tym czasie mniej więcej ten sam problem. A.R.: Czyli już wtedy byliśmy wpisani w szerszy scenariusz i jak inni mieli lepiej, to my z nimi, a gdy reszta gorzej, to nam się nie przelewało? W.M.: Niekoniecznie, bo już w XIV w. Europa doświadczyła czarnej śmierci, przez kontynent przewaliła się epidemia dżumy. A nas jakimś cudem ominęła. Na tym m.in. polegał awans Polski za Kazimierza Wielkiego. Ale spora była w tym przypadku też rola władcy. Kazimierz Wielki przede wszystkim uporządkował sprawy finansowe. Wiek XIII był okresem szybkiego rozwoju, ale też bardzo kiepskiego pieniądza. W obiegu były wtedy pieniądze zwane brakteatami. Na tyle cienkie, że jak się z jednej strony coś wybiło, to się z drugiej strony pojawiało to samo. W reakcji na to wprowadzono grubą srebrną monetę – grosz. Najpierw w Czechach, potem u nas. W uproszczeniu można powiedzieć, że Kazimierz Wielki ściągnął do Polski na większą skalę Żydów – wypędzanych z Europy Zachodniej. Oczywiście w przyszłości generowało to nieporozumienia i konflikty narodowościowe, ale równocześnie dla rozwoju gospodarczego kraju było niesłychanie cenne. Król uporządkował też prawo stanowe. Jego wadą było, że ludzie nie byli sobie równi, każdy stan traktowany był inaczej. Ale i tak stanowiło to ogromny postęp w stosunku do poprzedniej epoki, gdy prawem była wola władcy, który jak miał ochotę kogoś powiesić, po prostu to robił. Feudalizm i pańszczyzna A.R.: Kiedy pojawił się problem polskich chłopów z pańszczyzną? W.M.: Pańszczyzna w naszym kraju miała dwie fazy. W średniowieczu była dużo lżejsza niż w czasach nowożytnych. Określano ją w skali roku, a nie tygodnia. Mówiono np. o 20 dniach w roku, a kilka wieków później już o trzech dniach w tygodniu. To wielka różnica. Pod koniec średniowiecza pańszczyznę zastąpiły wygodniejsze formy renty feudalnej – najpierw w naturze, potem w pieniądzu. Chłop cieszył się wtedy szerokim zakresem wolności. Jeśli chciał, mógł po prostu odejść. Ale w czasach nowożytnych, tj. gdy Polska żywiła Europę Zachodnią, pańszczyzna wróciła, i to w wymiarze tygodniowym. Ponadto pojawiło się poddaństwo osobiste, a wskutek wykupu sołectw pan stał się sędzią dla swoich chłopów. Oto 29 królów, którzy sprawowali władzę w Polsce. Wśród nich Czesi, Węgrzy, Szwedzi, Niemcy i Francuz Królowie Polski na stałe zapisali się w historii, wielu jako wybitni politycy, dla których nadrzędnym priorytetem był rozwój kraju. Należy jednak wspomnieć, że poczet polskich władców o... A.R.: Czyli chłopi pańszczyźniani nie budowali bogactwa państwa, tylko bogactwo swoich panów? W.M.: To była kwestia systemu podatkowego. Inaczej by sprawa wyglądała, gdyby szlachtę dało się porządnie opodatkować. Można powiedzieć, że Rzeczpospolita była biednym krajem bogatych ludzi. Ale to, że szlachta walczyła o swoje, to w zasadzie naturalne. Tak było wszędzie, tyle że w innych krajach opór stawiało mieszczaństwo. U nas tego zabrakło. Polskie mieszczaństwo było politycznie ubezwłasnowolnione. W sensie etnicznym albo niemieckie, albo żydowskie. Wyizolowane ze społeczeństwa, wykorzenione. Dodatkowo po reformacji zrobiło się mniejszością luterańską w katolickim kraju. Były pojedyncze miasta, które walczyły o swoje, np. Gdańsk, który stawiał opór, wojował z królem Batorym. Ale miasta jako całość nie były solidarne. Z drugiej strony, w innych krajach prędzej czy później monarcha ograniczał szlachecki parlamentaryzm i wprowadzał rządy absolutne. U nas tak się nie stało. Pewnie dlatego, że nie mieliśmy dynastii, która czułaby się na siłach to zrobić. A.R.: Czy gospodarczo Rzeczpospolita była jednolitym obszarem? W.M.: Rzeczpospolita składała się z trzech części. Polska etniczna nastawiła się na produkcję zboża. Przy ówczesnym stanie dróg inny niż wodny transport zboża nie był opłacalny. My byliśmy w szczęśliwym położeniu, bo nasze rzeki płynęły do Bałtyku. Wystarczyło towar spławić do Wisły, potem Wisłą do Gdańska. Tam już czekali Holendrzy, którzy rozwozili nasze zboże po Europie. Na południe od nas Węgrzy byli w gorszej sytuacji, bo ich rzeki wpadają do Dunaju, a ten płynie do Morza Czarnego, gdzie wówczas siedzieli Turcy. Nie mogąc uprawiać zboża, zajęli się hodowlą. Bydła nie trzeba wozić, bydło jest „samobieżne”. Pędzili zatem na zachód wielkie stada i na tym oparli gospodarkę. Część Rzeczpospolitej była w tej samej sytuacji – na dzisiejszej Ukrainie rzeki też płynęły do Morza Czarnego, tam też trzeba było postawić na hodowlę. Stada bydła przeganiano przez Polskę do Brzegu nad Odrą, gdzie odbywały się wielkie targi, na których Europa kupowała bydło z Ukrainy. Była też trzecia strefa gospodarcza – Wielkie Księstwo Litewskie z dominacją gospodarki leśnej. Dźwiną i Niemnem spławiano tam drewno, które szło dalej do Europy. A.R.: Od lat narzekamy na stan polskich dróg. Swego czasu istniało nawet powiedzenie: „Polski most, niemiecki post, włoskie nabożeństwo, wszystko to błazeństwo”. W.M.: Rzeczywiście tak było, to jest jakiś fenomen. Przed II wojną światową wśród żądań Hitlera wobec nas było wybudowanie eksterytorialnej autostrady przez Pomorze. Drogi zawsze mieliśmy w fatalnym stanie, masowy transport odbywał się wodą. Może to nas rozleniwiało? Może gdyby geografia nas zmusiła, tobyśmy się bardziej postarali? Na naszych gościńcach przejechał się też Napoleon. Widział na mapie drogi, ale nie wiedział, jak w rzeczywistości wyglądają. Upadek II Rzeczypospolitej A.R.: Czy Rzeczpospolita Obojga Narodów była niewykorzystaną szansą? W.M.: Na pewno. Zwichnęła system polityczny, nie tyle na rzecz szlachty, co raczej magnaterii. W końcu kilkanaście rodzin zaczęło trząść państwem. Rzeczpospolita była też niewykorzystaną szansą z punktu widzenia późniejszych procesów narodotwórczych. Gdyby przetrwała, relacje między Polakami a Litwinami wyglądałyby pewnie tak jak między Anglikami i Szkotami. Mielibyśmy pewnie jakieś pojęcie nadrzędne, które by nas objęło, jak termin „Brytyjczycy” w odniesieniu do obu tamtych narodów. Tymczasem nie dorobiliśmy się nawet takiego słowa. Określenie „sarmata” ograniczało się do szlachty, nie mogło zintegrować całego społeczeństwa. Kozacy w służbie Rzeczpospolitej. Jak nękali tureckie wybrzeża? Na początku XVII wieku Kozacy w służbie Rzeczypospolitej nękali tureckie wybrzeża morskimi najazdami. Ucierpiała nawet stolica imperium osmańskiego, Stambuł. A.R.: Wszystkich nas zrujnował za to potop szwedzki. W.M.: To było załamanie się państwa. Przede wszystkim zapaść demograficzna. Potop nie był tylko najazdem szwedzkim. Kozacy pustoszyli Ukrainę, a Moskwa większość Wielkiego Księstwa Litewskiego. Poziom zaludnienia sprzed potopu odzyskaliśmy dopiero w okolicach 1800 r. Szwedzi rabowali, co popadnie. Typowy „życiorys” zamku w naszym kraju przedstawia się tak: wybudował go Kazimierz Wielki, zburzyli Szwedzi, od tamtej pory w ruinie. Nieszczęścia chodzą parami, bo w tym samym czasie skończyła się koniunktura na nasze zboże. Dyktowaliśmy ceny, póki byliśmy jedynym eksporterem. Zawsze mieliśmy potencjalnego konkurenta w postaci Rosji. Polityka ostatnich Jagiellonów polegała głównie na tym, by nie dopuścić Rosji do Bałtyku. Dlatego zaangażowaliśmy się w Inflanty, które poza tym nie były nam potrzebne. Baliśmy się, że gdy Rosjanie wyjdą na Bałtyk ze swoim zbożem, to zbiją ceny. Gospodarka pod zaborami A.R.: Potem przyszły rozbiory. Co działo się wtedy z naszą gospodarką? W.M.: Pewnie pana zaskoczę, bo najlepiej gospodarczo rozwinięty był zabór rosyjski. Choć cywilizacyjnie stał niżej, pełnił ważną funkcję gospodarczą w obrębie państwa zaborczego. Królestwo Polskie było najlepiej uprzemysłowioną częścią Rosji. Odwrotnie niż Wielkopolska w Niemczech, która była dla Niemiec zapleczem rolniczym. Niemcy nie potrzebowali przemysłu w Wielkopolsce, zaś Rosjanie w swoim zaborze – tak. I ten przemysł miał do dyspozycji ogromny rynek rosyjski. Rozwinęło się Zagłębie Staropolskie, Łódź z przemysłem włókienniczym, Zagłębie Dąbrowskie i warszawski okręg przemysłowy. Dostęp polskiego przemysłu do rynku rosyjskiego podlegał zmianom. Po powstaniu Królestwa Polskiego w 1815 r. na wschodzie ustanowiono granicę celną. W 1822 r. minister skarbu Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki załatwił z Rosjanami zniesienie tej granicy i handel ze wschodem rozkwitł. W ramach represji po powstaniu listopadowym granica celna wróciła. Odcięta Łódź nie była konkurencyjna. Wtedy przedsiębiorcy łódzcy przenieśli się na drugą stronę tej granicy. Tak powstał Białostocki Okręg Przemysłowy, który w latach 1822–1851 przeżywał wspaniałe czasy. Gdy w 1851 r. granicę celną ostatecznie zniesiono, zaczęły się złote lata Łodzi. Równocześnie jednak zabór rosyjski był pod wieloma względami upośledzony, głównie z punktu widzenia komunikacji. Rosjanie traktowali słabość linii komunikacyjnych jako element obronności kraju. Zakazali budowy mostów na Wiśle powyżej Iwanogrodu, czyli Dęblina, i poniżej Nowogieorgiewska (Modlina). Oznaczało to, że Włocławek, Płock czy Sandomierz aż do I wojny światowej nie mogły mieć mostów. Rosjanie nie zezwalali też na budowę kolei na zachodnim brzegu Wisły. A.R.: A pozostałe zabory? W.M.: Galicję Austriacy traktowali jak przedpole do ewentualnego oddania, gdyby w przypadku wojny mieli się bronić na linii Karpat. Rozwijało się tam więc tylko wydobycie surowców. Była sól w Bochni i Wieliczce, zagłębia naftowe – stare w Jaśle i Krośnie oraz nowe w Drohobyczu i Borysławiu, dziś na Ukrainie. Na początku XX w. Galicja była drugim na świecie producentem ropy. Rewolucja przemysłowa sprawiła, że rozwój naszej cywilizacji nabrał tempa. Ma też jednak poważne minusy Rewolucja przemysłowa wprowadziła Europę w proces głębokich zmian gospodarczych, który z czasem ogarnął cały świat. Początkowo napędzały ją maszyny parowe, które z czasem zaczęły u... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rewolucja-przemyslowa-jak-zmienila-swiat-i-wplynela-na-rozwoj-gospodarczy-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-25fbda3.jpg" width="938" height="627" alt="Rewolucja przemysłowa – jak zmieniła świat i wpłynęła na rozwój gospodarczy? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Rewolucja przemysłowa – jak zmieniła świat i wpłynęła na rozwój gospodarczy? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Zabór pruski z kolei stanowił zaplecze rolnicze, rozwijał się tam tylko przemysł potrzebny rolnictwu, jak Zakłady Cegielskiego w Poznaniu. I stocznia Schichau w Elblągu, która potem założyła filię w Gdańsku. Oczywiście był też Okręg Górnośląski, ale jego nie można określać jako zabór pruski, bo już przed rozbiorami Górny Śląsk nie należał do Polski. Odzyskanie niepodległości A.R.: Czy po odzyskaniu niepodległości mieliśmy do czynienia z Polską trzech prędkości? W.M.: Trochę się tę gospodarkę udało do 1939 r. zintegrować. Przede wszystkim koleją. W 1918 r. z Warszawy do Poznania jechało się przez Bydgoszcz, do Krakowa linią warszawsko-wiedeńską przez Częstochowę, tak samo do Lwowa. Zbudowano zatem bezpośrednie połączenia. II Rzeczpospolita miała specyficzne podejście do spraw walutowych. Po inflacji z lat 1918–1923 nastąpiła stabilizacja walutowa, a obawy przed nawrotem inflacji prowadziły do polityki deflacyjnej. Pieniądz był mocny, ale rzadki. To spowodowało, że spore części kraju, np. Polesie, przechodziły na gospodarkę naturalną. Traktowanie mocnego pieniądza jako wizytówki zdrowej gospodarki charakteryzowało sposób myślenia Piłsudskiego. Pogłębiło to problemy gospodarcze podczas kryzysu lat 30. Śmielsze ruchy w gospodarce mogły nastąpić dopiero po śmierci marszałka. A.R.: Kto na przestrzeni historii był najlepszym gospodarzem na ziemiach polskich? W.M.: Najszybszy realny rozwój to 20 lat po upadku powstania styczniowego. Politycznie były to czasy straszne, ale gospodarczo znakomite. Ciekawe, że ta koniunktura nie była zasługą polityki gospodarczej państwa, tylko mechanizmów rynkowych. Czasy komunizmu A.R.: A kto był najgorszy? W.M.: Chyba jednak komuniści. Symboliczną postacią może tu być Hilary Minc, twórca planu 6-letniego (1950–1955). Wtedy Europa nam uciekła, a wielki wysiłek społeczny został zmarnowany. W czasach II RP ludzie mieli poczucie, że Polska jest biedniejsza niż USA czy Francja, ale to był inny dystans. Mieliśmy mniej kapitału, ale nie byliśmy zacofani technologicznie. Natomiast w czasach komunizmu wpadliśmy w lukę technologiczną. Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści Rządził z Kremla supermocarstwem u szczytu rywalizacji ZSRR i USA. Leonid Breżniew miał szansę dokonać w Związku Radzieckim przełomowych reform technologicznych. Umarł jednak w bardzo star... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/leonid-brezniew-dyktator-na-pigulkach-jak-zmarnowal-szanse-na-reforme-zsrr-i-doprowadzil-kraj-do-zapasci-fot-klaus-rose-ullstein-bild-via-getty-images-2ae69c8.jpeg" width="785" height="700" alt="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" title="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" /> A.R.: Patrząc na całokształt historii – częściej nam się powodziło czy raczej klepaliśmy biedę? W.M.: Jeśli patrzymy na siebie, z jednej strony widząc ogromną Rosję, a z drugiej wielkie Niemcy, to wydaje się nam, że jesteśmy malutcy, ale obiektywnie tak nie jest. Polaków jest więcej niż Skandynawów razem wziętych. Mimo wszystko należymy do uprzywilejowanej części ludzkości. Jesteśmy w OECD, klubie krajów wysoko rozwiniętych, który zrzesza tylko 34 państwa. Trzeba jednak pamiętać o generalnych tendencjach. Na początku XX w. Warszawa była pod względem wielkości 23. miastem na świecie. Większym od Brukseli, Madrytu, Kairu i wielu innych metropolii, do których dziś jej daleko. Europa odgrywała w XIX w. ogromną rolę ze względu na eksplozję demograficzną. 25 proc. ludzkości to byli Europejczycy, którzy przenosili się na inne kontynenty. Dziś w Europie eksplozję mamy już dawno za sobą, przeżywa ją natomiast reszta świata. Cała Europa relatywnie słabnie, a my wraz z nią. Ścigamy się więc w grupie, którą wyprzedzają inni.
„27 września 1962 słońce wstało o 6.30 i miało zajść o 18.23. Prognoza pogody przewidywała zachmurzenie umiarkowane. Ponad 1600 obywateli przyszło na świat, około 600 zmarło. Nie wydarzyło się w PRL nic szczególnego. Dzień jak co dzień…”
Jeden dzień w PRL – tak Maciej Drygas, reżyser filmowy i dokumentalista, prowokujący w swojej twórczości do refleksji nad prawdziwym obliczem PRL-u, zatytułował zrealizowany w 2005 roku film będący archiwalną rekonstruującą jednego, przypadkowego dnia z dziejów Polski Ludowej − 27 września 1962 roku. 27 września 2012 roku minie 50 lat, od dnia w którym nic (dziś powiedzielibyśmy – medialnego) nie wydarzyło się. Z okazji tej przewrotnej rocznicy Dom Spotkań z Historią przygotował cykl wydarzeń – spotkania, dyskusje, pokazy filmowe połączonych z akcją na portalu społecznościowym Facebook, mających sprowokować do dyskusji i skłonić do refleksji nad kształtowanym dzisiaj przez media i kulturę masową obrazem PRL oraz zachęcić wszystkich młodych ludzi do konfrontacji z własną historią. Na wszystkie wydarzenia wstęp wolny. PROGRAM WYDARZEŃ DOM SPOTAŃ Z HISTORIĄ, ul. Karowa 20 26.09 (śr.), 18:00, DSH: SUPERSAM. Wirtualny spacer do miejsca, którego już nie ma. Od wyburzenia Supersamu minęło sześć lat, ale nadal jest to obiekt wielokrotnie przywoływany w rozmaitych debatach o architekturze Warszawy. Oddany do użytku w 1962 roku był pierwszym sklepem samoobsługowym w Polsce. Zarówno budynek, jak i sprawa jego wyburzenia, rozpalała umysły nie tylko obrońców zabytków, społeczników, dziennikarzy, ale także wielokrotnie inspirowała współczesnych artystów. Wirtualny spacer po Supersamie poprowadzi Patrycja Jastrzębska (Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Mazowieckiej MASŁAW), autorka i kuratorka projektu „Tu było, tu stało” poświęconego znikającej architekturze Warszawy po 1989 roku. 27.09 (czw.), 18:00, DSH: Co z tym „Misiem”? (dyskusja) Jak polskie kino współczesne pokazuje PRL? W dyskusji udział wezmą: Maciej Drygas, Tadeusz Sobolewski (krytyk filmowy), Mateusz Werner (krytyka filmowy) oraz prof. Marek Hendrykowski (historyk i teoretyk filmu; medioznawca). 29.09 (sob.), 12:00: WARSZAWA ’62. Spacer po mieście. Zbiórka: przed kościołem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, Al. Solidarności 80. Podróż w czasie do roku 1962. Trasa: al. Solidarności, al. Jana Pawła II, pl. Mirowski, pl. Żelaznej Bramy, pl. Grzybowski, ul. Świętokrzyska, ul. Marszałkowska. Spacer poprowadzi Juliusz Lichwa, historyk i przewodnik warszawski. POKAZY FILMOWE W KINIE REJS, Krakowskie Przedmieście 21/23. 29.09 (sob.), 16:00, kino REJS, PRL w obiektywie Drygasa, cz. 1 Pokaz filmów i spotkanie z reżyserem Maciejem Drygasem prowokującym w swojej twórczości do refleksji nad prawdziwym obliczem PRL. 16:15 Usłyszcie mój krzyk (46’, 1991) Historia śledztwa w sprawie Ryszarda Siwca, 59-letniego urzędnika z Przemyśla, który 8 września 1968 roku, podczas uroczystości dożynkowych na stadionie X-lecia w Warszawie na oczach tłumu dokonał aktu samospalenia na znak protestu przeciwko wkroczeniu wojsk układu Warszawskiego do czechoslowacji. Nagrody: Golden Gate Award na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w San Francisco (1991), Grand Prix na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Dokumentalnych w Melbourne (1991), Nagroda Felix (Europejska Nagroda Filmowa) dla najlepszego filmu dokumentalnego (1991) i inne. 17:00 Jeden dzień w PRL (58’, 2005) Filmowa rekonstrukcja 27 września 1962 roku – jednego dnia z życia w Peerelu, od świtu do nocy. Nagrody: Platinum Remi na Worldfest Independent Film Festiwal w Houston (2007), specjalne wyróżnienie jury na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Dokumentalnych w Tai Pei (2006), Srebrny Smok dla najlepszego filmu dokumentalnego na Krakowskim Festiwalu Filmowym (2006). 18:15 Rozmowa z reżyserem Maciejem Drygasem. Spotkanie poprowadzi filmoznawca prof. Andrzej Werner. 30.09 (niedz.), 16:00, kino Rejs, PRL w obiektywie Drygasa, cz. 2 Pokaz filmów i spotkanie z reżyserem Maciejem Drygasem. 16:15 Głos nadziei (58’, 2002). Historia rozgłośni Radia Wolna Europa. Maciej Drygas, zwrócił się do dawnych odbiorców RWE by podzielili się swoimi wspomnieniami o tej legendarnej instytucji. Swój dokument zilustrował materiałami archiwalnymi - amatorskimi i oficjalnymi filmami o życiu codziennym w Polsce Ludowej. 17:15 Cudze listy (56’, 2010). Przejmujący obraz życia w PRL i mechanizmu działania służb inwigilacyjnych. Służby bezpieczeństwa kontrolowały rocznie kilkadziesiąt milionów listów. Codziennie wyspecjalizowane komórki zajmowały się odklejaniem kopert, czytaniem i analizą prywatnej korespondencji, dzięki czemu powstawały raporty o nastrojach społecznych. Film jest złożony z unikatowych materiałów archiwalnych. 18:30 Rozmowa z Maciejem Drygasem. Spotkanie poprowadzi filmoznawca Mateusz Werner. Więcej informacji: www.dsh.waw.pl www.facebook.com/DomSpotkanzHistoria
Dom Spotkań z Historią zaprasza na 4. edycję Wyłącz system, warszawskiego Święta Wolności. Tegoroczne Święto Wolności - zadedykowane kobietom, ich postawom wobec totalitaryzmu oraz roli w walce o wolność - powstaje we współpracy z Kancelarią Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.
Wyłącz system vol. 4 to kilkanaście wydarzeń artystycznych m.in. Piknik wolnościowy i koncert na skwerze przy Krakowskim Przedmieściu, premierowy spektakl Walentyna w reż. Wojciecha Farugi w Teatrze Studio, zwiedzanie Pałacu Prezydenckiego, warsztaty dla dzieci, pokazy filmowe, akcje miejskie oraz spotkania z byłymi opozycjonistkami. Ukoronowaniem Święta Wolności jest Fiesta – wielka impreza muzyczna organizowana w plenerze, na plaży przy moście Śląsko-Dąbrowskim, po praskiej stronie Wisły. Zagrają dla Soma Ansamble, BaBu Król (Bajzel & Budyń), KURY (feat. Vienio & Pele), Brygada Kryzys, YeShe (feat. Staszek Soyka) oraz DJ set: Teresa i Tygrysy. Start Fiesty 6 czerwca, o 18.00! Na wszystkie imprezy WSTĘP WOLNY. W załączeniu mapa. Spektakularne zwycięstwo polskiego społeczeństwa 4 czerwca 1989 roku otworzyło drogę do upadku komunizmu w Europie. W rocznicę czerwcowych wyborów – Wyłącz system z nami! ZAPISZ SIĘ NA FIESTĘ! Więcej informacji na www.wylaczsystem.pl. Zapraszamy już tym tygodniu: 29.05 (wt.), 18:00, DSH (ul. Karowa 20) Kobiety systemu Spotkanie o kobietach, celebrytkach systemu – symbolu i produkcie komunistycznej propagandy. Kim były naprawdę? Służebnicami ideologii? Maskotkami władzy? Ofiarami czy opokami systemu? W spotkaniu weźmie udział m.in. Ewa Toniak, historyk sztuki, autorka książki Olbrzymki: kobiety i socrealizm. Spotkaniu towarzyszy pokaz filmu Dziewczyna z plakatu w reż. Ewy Pięty (2001, 29’). 30.05 (śr.), 18:00, DSH Kobiety kontra system Rozmowa o kobietach walczących przeciwko dyktaturom w różnych krajach świata. Spotkanie poprowadzi Krystyna Kurczab-Redlich, dziennikarka, korespondentka, specjalizująca się z tematyce Rosji i byłych republik radzieckich, a zwłaszcza Czeczenii. W dyskusji udział wezmą m.in. Aleksandra Chrzanowska, koordynator ds. cudzoziemców ze Stowarzyszenia Interwencji Prawnej oraz Maria Książak, psycholog. 31.05 (czw.), 18:00, DSH Opozycyjna codzienność Spotkanie z byłymi opozycjonistkami m.in. Ludwiką Wujec (polityk, urzędniczka samorządowa, działaczka opozycji demokratycznej w PRL-u) i Joanną Szczesną (dziennikarka, reporterka i pisarka, działaczka opozycji demokratycznej w PRL-u). Spotkanie prowadzi Monika Powalisz, reżyserka i dramatopisarka. Wydarzeniom towarzyszy również specjalny materiał w 71. numerze kwartalnika historycznego „Karta” poświęcony polskim opozycjonistkom.
Z archiwum National Geographic. Wiosna nadziei w Polsce
Amerykanin patrzy na Polskę Anno Domini 1971.
W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nastała ciepła wiosna. Nad świeżo obsianymi zbożem polami śpiewały skowronki, a pobocza wiejskich dróg rozkwitły niebieskimi niezapominajkami. Białe sukienki dziewczynek przygotowujących się do pierwszej komunii rozjaśniały uliczki miast i miasteczek, a uwaga młodych mężczyzn skierowana była ku wyścigom rowerowym – rozpoczynały się międzynarodowe zawody kolarskie znane pod nazwą Wyścigu Pokoju. Spośród 33 mln Polaków 15 spędzi najbliższych 16 dni przed telewizorami, obserwując wyścig na trasie Warszawa–Berlin–Praga, w którym wezmą udział zawodnicy z 17 państw. – Wyścig ma symbolizować porozumienie międzynarodowe – wyjaśnia mój tłumacz. – Najważniejsze jednak, żeby wygrał Polak! Wie pan, że w Polsce produkuje się najlepsze rowery? Nie wiedziałem o tym, ostrzegano mnie jednak przed polską skłonnością do przesady tak w słowach, jak i czynach. W Warszawie kilku mieszkańców w rozmowach ze mną wprost się do tego przyznało. – Niech pan spojrzy na modę – zwróciła moją uwagę szykowna redaktorka. – Gdzie jeszcze dziewczyny noszą tak ogromne okulary słoneczne i nakładają tyle makijażu? – Albo jedzenie – dorzucił student Uniwersytetu Warszawskiego. – W pierwszy dzień świąt Bożego Narodzenia około 10.00 rano na stole czekają karp, pasztet, polędwica, kiełbaski, barszcz, marynowane buraczki, ogórki i cebulka. A to dopiero śniadanie. Po południu pojawia się obiad – tyle samo potraw. A o 18.00 kolacja. To się powtarza następnego dnia. Proszę sobie wyobrazić, że przez święta 40 razy wzywano pogotowie do płukania żołądka. Kolejne dwa dni radosnej przesady to Wielkanoc. Nie można też zapominać o imieninach. – Albo podejście do samochodów – wtrąca inżynier. – Samochód jest towarem tak luksusowym, że traktuje się go jak najważniejszego członka rodziny. Polak każdej niedzieli myśli tylko o pucowaniu swojego pojazdu. Potrafi przyjechać na brzeg Wisły i myć go bez końca, a dzieci i żona dostają w tym czasie szału. Gdy skończy, jest tak zmęczony albo jest już tak późno, że wracają prosto do domu. Nie wszystko jednak z tego, co może usłyszeć zaskoczony obcokrajowiec, jest przesadzone. Byłem na przykład przekonany, że Polska leży na wschodzie Europy. Wcale nie, mówią Polacy. Jesteśmy w samym sercu kontynentu. Sprawdźmy. Wystarczy narysować linię sięgającą od najdalej wysuniętego na wschód kawałka Europy w środkowym Uralu po Lizbonę, mieszczącą się na zachodnim krańcu; kolejna linia powinna prowadzić od północnych regionów Norwegii aż do południowych brzegów Grecji. Obie przetną się w pobliżu Warszawy. Trzeba także zwrócić uwagę na zróżnicowanie geograficzne całego kraju. To prawda, że 90 proc. powierzchni stanowią monotonne równiny z nielicznymi pagórkami. Jednak na północy błyszczą dziesiątki mazurskich jezior i znaleźć można setki kilometrów plaż obmywanych wodami Bałtyku. Na południu górskie szczyty Tatr, równie stromych i malowniczych jak Alpy. A na północnym wschodzie rozciąga się dziewicza Puszcza Białowieska, obecnie park narodowy. Wędrówkę rozpocząłem od niedzielnego spaceru po słonecznej Warszawie. W Parku Łazienkowskim, na scenie pod pomnikiem Szopena, młoda pianistka grała mazurki i polonezy wielkiego kompozytora. Setki ludzi siedziały w milczeniu na kamiennych ławkach i z zachwytem wsłuchiwały się w te dzieła. W kolejnej enklawie zieleni, u stóp 230-metrowego Pałacu Kultury i Nauki, tysiące ludzi zgromadziło się na corocznych targach książki: 57 wydawców, od Ministerstwa Obrony Narodowej po Społeczny Komitet Walki z Alkoholizmem, sprzedawało książki na 90 stoiskach, a niestrudzeni autorzy rozdawali autografy. Miałem już teraz pewne przeczucie na temat tego, co chodziło Polakom po głowach i dlaczego ta wiosna była tak nadzwyczajna. Używali określenia „przemiany”, co oznaczało przełomowe zmiany w kierownictwie i polityce Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej – czyli partii komunistycznej. A jako że Polska jest państwem komunistycznym, zainteresowanie tymi zmianami wcale nie było przesadzone. – Przyjechał pan tu w ciekawych czasach – zapewnił mnie pewien wysoki urzędnik. – Takich nadziei Polska nie miała od zakończenia wojny. Co się tak właściwie stało? Jeden z niestrudzonych autorów zaprosił mnie na obiad i obiecał to pokrótce wytłumaczyć. – Mieliśmy przewodniczącego partii o nazwisku Gomułka, którego z początku wszyscy bardzo lubili. Z upływem lat coraz bardziej tracił jednak popularność. Dlaczego tak się stało? Ponieważ prosił ludzi o wytężoną pracę, a Polacy odkryli, że ich standard życia pogarsza się, zamiast polepszać. Czuli się bezsilni i sfrustrowani. 12 grudnia 1970 r. rząd ogłosił nowe ceny: potaniały żyletki, telewizory i lodówki, ale ceny żywności poszły w górę! Mięso zdrożało o 17 proc., smalec o 33 proc. Podnieśli ceny jedzenia tuż przed Bożym Narodzeniem! W Gdańsku zastrajkowali stoczniowcy. Zaczęli demonstrować przed partyjnymi komitetami.Protesty przerodziły się w zamieszki, komitety stanęły w ogniu, polała się krew. Kolejne strajki w Gdyni i Szczecinie i jeszcze więcej krwi. Gomułka i niektórzy członkowie Biura Politycznego chcieli wysłać kolejne oddziały wojska, ale reszta kierownictwa partii sprzeciwiła się temu, tłumacząc, że wtedy zginęłyby już dziesiątki ludzi. Frakcja umiarkowana zdobyła w końcu przewagę, a jeden z jej przywódców, Edward Gierek, były górnik ze Śląska, najbogatszego regionu kraju, został nowym szefem partii. To on nakazał armii odwrót, a potem spotkał się z robotnikami i obiecał poprawę sytuacji. Od tej chwili nie ma dnia bez ważnych wiadomości! Podwyżki płac! Przywrócenie poprzednich cen żywności i zamrożenie ich na dwa lata. No i pojawił się nowy styl uprawiania polityki. Gomułka unikał ludzi – Gierek był wszędzie. Każdego dnia widziałem jego zdjęcia w gazetach – z młodzieżą partyjną, z robotnikami, z kobietami pracującymi w fabrykach. – On wie, że Polska musi nabrać rozpędu – wytłumaczył mi zachodni dyplomata. – Niech pan spojrzy na rolnictwo. 83 proc. znajduje się w prywatnych rękach – 5 hektarów to średnia wielkość gospodarstwa, 50 hektarów to maksimum, które można posiadać. Rolnicy wciąż muszą dostarczać obowiązkowe kontyngenty mięsa, mleka lub zboża. Gierek obiecał ich zniesienie. W ciągu jednej nocy przyszłość polskich rolników zaczęła wyglądać o wiele lepiej. Jedno było pewne: nigdy wcześniej w żadnym kraju komunistycznym fala wielkich, nierewolucyjnych demonstracji nie doprowadziła do tak głębokich przemian politycznych jak w dzisiejszej Polsce. Nikt nie mógł jednak przewidzieć, jakie będą dalekosiężne skutki tych wydarzeń. Polska na przestrzeni 1 200 km graniczy ze Związkiem Radzieckim. Czy Rosjanie zdecydowaliby się na wysłanie czołgów, tak jak zrobili to w Czechosłowacji, gdy tamtejsza partia komunistyczna obrała inny kurs polityczny? – Wszyscy się tego bali, i zwykli ludzie, i władze – mówi polski dziennikarz. – Jednak nowym przywódcom partii udało się przekonać Rosjan, że wciąż są lojalnymi komunistami. Rosjanie udzielili Polsce pożyczki i zwiększyli eksport ziarna, co pozwoli produkować więcej mięsa, a Gierkowi pomoże wywiązać się z obietnic. Tylko czy będzie chciał ich dotrzymać? – O to właśnie ludzie pytali na spotkaniach z nim. Jak zapobiec ponownemu pogorszeniu sytuacji? Odpowiedział, że to zależy od nich, że to oni kontrolują rządzących za pomocą oddolnych nacisków. Brzmi to nieźle, tylko jak to zrobić. W tym tygodniu pojawił się kolejny z beztroskich i sceptycznych polskich dowcipów. Jaka jest różnica pomiędzy Gomułką a Gierkiem? Nie ma żadnej, tylko Gierek jeszcze nie wie, że my już o tym wiemy. Pojechałem na południe, by wziąć udział w trwających dwa i pół dnia zabawach zwanych Juwenaliami, kiedy to studenci istniejącego od 608 lat uniwersytetu w szacownym Krakowie czekają na rozpoczęcie sesji egzaminacyjnej. Po 15 minutach od opuszczenia centrum Warszawy znalazłem się na wsi. Przydrożne sady rozkwitły białym kwieciem, wokół rozciągały się zielone łąki, na których pasły się krowy. Po polach jeździły nieliczne traktory, większość orki wykonywano za pomocą pługów konnych, a zboże było wysiewane ręcznie. Często zatrzymywały mnie postoje na przejazdach kolejowych, nie miało to jednak większego znaczenia. By zobaczyć w Waszyngtonie tak imponujące lokomotywy parowe, musiałbym odwiedzić muzeum Smithsonian Institute. Ludzie podchodzili bliżej, by przyjrzeć się oczekującym na podniesienie szlabanu samochodom. Ach! Ford capri! O, volvo! Moje auto zostało zignorowane; to tylko polski fiat, produkowany w pobliżu Warszawy. Po czterech godzinach jazdy znaleźliśmy się w centrum Krakowa, na Rynku Głównym, z XVI-wiecznymi Sukiennicami. Epicentrum szaleństwa. Piraci i jaskiniowcy, Batman i Zorro, rudowłosa Kleopatra. Kościotrup w cylindrze kieruje ruchem w niewłaściwą stronę. Policja się nie wtrąca. Podczas Juwenaliów miasto należy do studentów. Gwizdy! Trąbki! Dzwonki! Młodzi stają w kole i zaczynają śpiewać Dziekan najlepszym naszym przyjacielem jest! na melodię Glory, glory, hallelujah! Nagle zamiast dziekana pojawia się Mao. Potem Nixon. Aż wreszcie słychać: Władysław najlepszym naszym przyjacielem był! Kto? Władysław Gomułka. Podczas wyborów najmilszej studentki w hali sportowej atmosfera staje się poważniejsza. Wszystkie kandydatki są piękne, uświadomiono mi jednak, że tym, co liczy się w eliminacjach najbardziej, jest dowcip. Naprawdę? – Widzi pan Elę? Miała dwie minuty na wykonanie striptizu. Odpowiedziała, że skoro ma się zaprezentować nago, to będzie to nagość całkowita. Obnaży przed wszystkimi swoją duszę. Do końca opowiadała o sobie… Wyruszam na wschód, spiesząc w stronę Łańcuta, by zdążyć na majowy festiwal muzyki kameralnej odbywający się w tamtejszym pałacu. Droga E-22 wije się przez porośniętą bujną zielenią krainę, prowadząc do Tarnowa, który słynie z tancerzy ludowych i fabryki nawozów. Z radia w samochodzie dobiega relacja z Wyścigu Pokoju, a mój tłumacz jest wściekły. Wczoraj zwyciężył Belg, dziś Niemiec. Co tam się dzieje? Czy ci sędziowie są ślepi? Mijamy Rzeszów – stolicę województwa pełną warsztatów, biurowców i minispódniczek – cudem udało mi się nie wpaść na ciężarówkę wiozącą makulaturę i stare szmaty. – Taka ciężarówka jeździ od jednej wsi do drugiej i skupuje zużyty papier – wyjaśnia mój tłumacz. – Musimy produkować papier, nie mamy jednak tyle drewna. Następnego dnia pałac w Łańcucie wypełniają tłumy wycieczkowiczów z fabryk i szkół, harcerze, młodzi ludzie z gitarami i kalekie dzieci chodzące o kulach. Rozgadane kobiety pokazują sobie armatę i głowy jeleni, pociemniałe portrety i błyszczące meble w stylu Ludwika XVI należące niegdyś do polskiej arystokracji. Pałac został zbudowany przez Lubomirskiego, którego wnuk poślubił Czartoryską i zostawił miasto Potockiemu, którego wnuk poślubił Radziwiłłównę… Jak mówi kustosz pałacu, w ostatnim roku pojawiło się tu 300 tys. odwiedzających. – Dzieci uczą się tu języka sztuki. Wszyscy mogą zobaczyć, jak potężni byli magnaci, mający tak olbrzymi wpływ na nasze dzieje. Mnie uwiodła postać księżnej Izabelli Elżbiety z Czartoryskich Lubomirskiej, przedstawicielki XVIII-wiecznej magnaterii. Nie tylko dlatego, że była właścicielką 14 miasteczek i 365 wsi, posiadała port rzeczny, fabryki i browary – do tego pałace w Lwowie, Warszawie oraz w Wiedniu, a także skrzydło w Palais Royal w Paryżu. Znała Woltera, Marię Antoninę, Goethego i Jeffersona. Nie była wysoka, pisał jeden ze współczesnych, miała jednak ogromny urok. Wspaniała reprezentantka epoki Oświecenia. – I niestrudzona skandalistka – dodaje kustosz. – Trudno jest odczuwać dumę z wszystkich magnatów. Wielu z nich nie zrobiło niczego dla ludu. Ostatni z arystokratycznych właścicieli Łańcuta, Alfred Potocki, wyjechał do Austrii, kiedy do miasta pod koniec II wojny światowej wkroczyły radzieckie wojska. Zabrał ze sobą większość dzieł sztuki, a Niemcy zaoferowali mu specjalny pociąg, bo uważali, że im sprzyjał. Potocki był wyjątkiem, twierdzi kustosz, większość arystokratów walczyła w ruchu oporu. Część z nich wciąż mieszka w Polsce. Nadal żenią się między sobą. Na rynku w Łańcucie wisi tablica z napisem: Socjalizm zmienił kierunek rozwoju świata. W otaczających rynek sklepach można znaleźć to, co w każdym miasteczku zamieszkanym przez ponad 10 tys. ludzi. Trzy czwarte sklepów – spożywczych, odzieżowych, z narzędziami i sprzętem AGD – należy do MHD, przedsiębiorstwa państwowego, lub do PSS, krajowej spółdzielni. Właścicielem sklepu z butami jest spółdzielnia inwalidów. Jedna trzecia placówek znajduje się jednak w rękach prywatnych właścicieli, tak jak zakład fryzjerski i piekarnia. G. Wasilewska ma sklep z kapeluszami, a Jan Paczka handluje farbami, klejem i mydłem własnej produkcji. Zapytałem ekspedientkę w sklepie MHD, czy sprzedaje lepszą kapustę niż prywatna konkurencja. Odpowiedziała, że nie, dokładnie taką samą. Zgodziła się z nią właścicielka sklepu prywatnego. – Mamy takie same ceny, ustalone przez rząd. Czasem uda mi się sprzedać coś taniej, bo sama hoduję część towaru. Rząd narzuca tylko ceny maksymalne. W pasmanterii M. Jachowicy znalazłem plastikowy model forda T. Prywatne warsztaty, które produkujące tego rodzaju rzeczy z plastiku, paski do zegarków lub drobiazgi dla sklepów z narzędziami – mogą przynieść fortunę. Tak jak prywatna hodowla truskawek, kwiatów czy warzyw. Ci, którzy zarobili najwięcej, jeżdżą po kraju sportowymi samochodami. Przed opuszczeniem Łańcuta zatrzymuję się na stacji benzynowej. Tu własność jest podzielona: stacja należy do państwa, które sprzedaje licencję prywatnemu odbiorcy; im więcej uda mu się sprzedać, tym więcej zarabia. Prywatne przedsiębiorstwo nie może zatrudniać więcej niż 50 osób. Na 10 mln Polaków 0,5 mln pracuje w prywatnych firmach, nie licząc ponad 6 mln ludzi zatrudnionych w praktycznie całkowicie prywatnym sektorze rolniczym. Gdy wyruszamy w stronę Bieszczad, w radiu słychać relację z finiszu Wyścigu Pokoju. Ostatecznym zwycięzcą został – SZURKOWSKI! Sprawiedliwości stało się zadość! Kolejny rekord padnie w nocy – mierzony w litrach wódki. Z drogi widać, jak nowe murowane domy zaczynają z pagórkowatego krajobrazu wypierać tradycyjne drewniane chaty. Najlepiej zachowane egzemplarze, z dachami krytymi strzechą, otwartymi paleniskami oraz oddzielnymi i równie wielkimi, co część mieszkalna pomieszczeniami dla krów, przeniesiono do skansenu w Sanoku jako fragment wystawy poświęconej lokalnej architekturze. Mój zachwyt wzbudził dom należący do rodziny Dołżyckich. Postarałem się, by umówiono mnie z Tymoteuszem Dołżyckim, bo nigdy jeszcze nie spotkałem człowieka, którego miejsce urodzenia trafiło do muzeum. Dołżycki jest wysokim, niebieskookim mężczyzną o siwych włosach, twarzy pokrytej zmarszczkami i twardej szczęce. Nosi czarną czapkę z daszkiem i każdym centymetrem ciała podkreśla swoją pozycję sołtysa – zwierzchnika wsi Komańcza. Sprawuje tę funkcję już od 25 lat. Co trzeba zrobić, by zostać sołtysem? – Trzeba być najlepszym – odpowiada. Co trzy lata jest ponownie wybierany na to stanowisko. Jego dobytek składa się z 11 hektarów ziemi, dwóch krów i trzech cieląt, dwóch koni i czterech owiec. Uprawia ziemniaki i jęczmień. Jego syn właśnie został lekarzem. W całym domu słychać pracujące piły, czuć intensywny zapach farby. – Dobudowujemy dwa pokoje na piętrze – mówi sołtys. – Dla turystów. Niektórzy miastowi uważają, że spanie na sianie jest romantyczne, inni jednak wolą wygody. W maju świt nadchodzi wcześnie. Tuż po trzeciej rano niebo się rozjaśnia, po czwartej nad zamglonymi szczytami Bieszczad pojawia się płomienny brzask, a po chwili wyłania się słońce, otulając góry złocistoczerwonym blaskiem. Powietrze jest delikatne i świeże. Z Ustrzyk Górnych, miejscowości na południowo-wschodnim krańcu Polski, wyruszyłem pieszo przez gęste lasy pełne buków i drzew iglastych; idąc wzdłuż wąskich strumieni, dotarłem do łąk, na których trawy falowały na wietrze. Wspinając się 200 m w górę smaganej wiatrem przełęczy, wdrapałem się na szczyt Połoniny Caryńskiej, skąd rozciągał się widok na cały majestat Bieszczad. Aż po horyzont żadnych wytworów ludzkich rąk: tylko zieleń gór oraz dolin. O 5 km na wschód znajdowała się granica Związku Radzieckiego, a 8 km na południowy zachód zaczynała się Czechosłowacja. Stąd jednak nie było widać żadnych granic. Być może spędziłem tam zbyt wiele czasu. Albo spowodował to porywisty wiatr. Dotarło do mnie, jak bardzo ta zielona Polska, tak czarująca i promieniejąca życiem, dotknięta jest pamięcią nieopisanej grozy. Tysiące tablic i pomników na ulicach, w lasach i obozach koncentracyjnych upamiętniają miejsca tortur i egzekucji. Tu zostało powieszonych 50 osób, tu 3 tys. spłonęły żywcem; tam 80 tys. zadręczono i skazano na śmierć głodową, a tutaj 800 tys. trafiło do komór gazowych. Pomniki nie oskarżają Niemców, cała wina spada na hitlerowców. Młodsze pokolenie wciąż ma przed oczyma wizerunek hitlerowców ciągle obecny w sztukach, książkach, filmach i programach telewizyjnych. Gdy byłem w Warszawie, dyrektor PTTK, państwowej organizacji turystycznej, tłumaczył mi, że młodzież jest zachęcana do odwiedzania miejsc związanych z martyrologią. Za każdą wizytę dzieci otrzymywały specjalne odznaki. Jaki jest cel nieustającego przypominania o tym koszmarze? – Ponieważ nie chcemy, by się powtórzył. Nigdy więcej! Na tę myśl natknąłem się jeszcze wiele razy w czasie mojej podróży. Wyraża ona głębokie pragnienie tkwiące we wszystkich Polakach. Pojawia się bezwiednie, nawet w tak dziwnych okolicznościach, jak wizyta w zakładach zaopatrujących połowę Warszawy w produkty mięsne i produkujących 21 rodzajów kiełbasy. Ubrany w biały fartuch śledziłem proces powstawania najbardziej ekskluzywnego produktu zakładów – kiełbasy krakowskiej, wędzonej nad dębowym dymem. Skosztowałem smakołyku, dowiedziałem się jednak, że zakłady muszą zrezygnować z pięciogodzinnego wędzenia. – Używamy syntetycznych aromatów, aby nadać kiełbasie ten posmak – tłumaczył dyrektor. – Musimy to zrobić, żeby zwiększyć produkcję. Czy jednak kiełbasa pozostanie tak dobra jak przedtem? Dyrektor gwizdnął cicho przez zaciśnięte zęby: – Cóż, wszyscy wiemy, że postęp ma swoje wady. Wie pan, że więcej Amerykanów zginęło w wypadkach samochodowych niż na wojnie? – I nagle dodaje: – Zawsze to lepiej zginąć w samochodzie niż na wojnie. Nigdy więcej! Równie głębokie uczucia, choć bardziej skomplikowane, łączą Polaków z Rosjanami – nieprzyjacielem z przeszłości, a dzisiejszym sojusznikiem, którego oficjalne krytykowanie jest zabronione bez względu na okoliczności. Każdy Polak wie, że jedynie dzięki wytrwałej walce i dużej dozie szczęścia udało się uniknąć podbicia kraju przez Sowietów tuż po zakończeniu I wojny światowej. A w 1939 r., 16 dni po wkroczeniu na teren Polski armii hitlerowskiej, od wschodu wtargnęły wojska Stalina. Udało im się zająć większą część kraju i wysłać tysiące mieszkańców do obozów na Syberii. Trwało to aż do momentu, gdy Hitler wypowiedział wojnę ZSRR. Po wojnie Stalinowi przypadł w udziale olbrzymi kawał ziemi będący wcześniej częścią wschodniej Polski, w tym Wilnoi Lwów. Polacy otrzymali ziemie, które wcześniej stanowiły wschodni kraniec Niemiec. Granica kraju przesunęła się o 200 km na zachód, a Polska wróciła na terytoria, które były w jej władaniu, gdy przed tysiącem lat powstało tu pierwsze królestwo. Pamięć o straconych ziemiach jest jednak żywa, a nocą w prywatnych mieszkaniach można usłyszeć Polaków śpiewających piosenki o Lwowie. Uśmiechają się, ale w ich oczach błyszczą łzy. Choć nawet oni nie podważają ważności sojuszu z ZSRR. – Nikt inny nie pomógłby nam pokonać Niemców – mówią. W drodze na północ ku Bałtykowi rozkoszowałem się wiosną na Mazurach: łąki pełne kwitnących niebiesko łopianów, ospałe sroki, zamki z czerwonej cegły zbudowane przez Krzyżaków. Na brzegu Zatoki Wiślanej pomiędzy murami katedry we Fromborku powstaje muzeum, które ma zostać otwarte w 1973 r. – w 500. rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika – Polaka, który zrewolucjonizował astronomię. W niedalekiej odległości od portu i stoczni w Gdańsku słychać huk dział, a po wodach Bałtyku mkną kutry rakietowe – manewry Marynarki odbywają się dokładnie w tym samym miejscu, w którym średniowieczni polscy wojowie składali przysięgę. W 1308 r. Krzyżacy zdobyli Gdańsk i zmienili nazwę miasta na Danzig, jednak w roku 1466 teren ten wrócił w ręce polskich władców. Wizerunki królów widniały na dukatach wybijanych w złotej epoce miasta, kiedy to w skład Polski wchodziła Ukraina, kraj był spichlerzem Europy, a sam Gdańsk stał się ważnym portem. Po rozbiorze Polski w 1793 r. Gdańsk przeszedł w ręce Prusaków i znów stał się Danzigiem. Perły renesansowej i barokowej architektury spłonęły w ogniu II wojny światowej. Po jej zakończeniu zostały odrestaurowane. Równie wielkie wrażenie co zabytki robi spółdzielczy blok mieszkalny, w którym zamieszka 12 tysięcy rodzin. Szeroki na 760 m budynek jest już prawie ukończony. Zauważam niewielkie trawniki oznaczone tabliczkami: Niedźwiadki, Żubry. Wyjaśniono mi, że każda tabliczka oznacza grupę dzieci opiekującą się trawnikiem. Dzięki temu uczą się odpowiedzialności społecznej. Jeśli budynek jest utrzymywany w porządku, a mieszkańcy nie spóźniają się z płaceniem przez cały rok, czynsze spadają. Jeśli nie – opłaty za mieszkanie rosną. Na wyciągnięcie ręki miałem piękne bałtyckie plaże. Sopot, Hel, Łeba, gdzie wiatr i piasek tworzyły wydmy sięgające nawet 45 m wysokości. Zamiana tych terenów w park narodowy pozwoliła uchronić je przed rozdeptaniem przez 150 tys. turystów, którzy przybywają tu co roku. Mogą się poruszać tylko po wyznaczonych ścieżkach. Szczecin wybudowany u ujścia Odry rozbrzmiewa buczeniem syren dziesiątków frachtowców pływających pod różnymi banderami. Zazwyczaj wiozą polski węgiel do Danii, Francji czy Włoch. Ze Szwecji, Brazylii i Związku Radzieckiego przypływa ruda żelaza. Ziarno również. Trwa właśnie rozładunek mąki z mieszczącego 50 tys. ton silosu na pokładzie Komilesa, który przypłynął z Leningradu. W szczecińskich stoczniach powstają statki towarowe i trawlery dla Anglii, Indii i Kuwejtu. – Płacą w twardej walucie – usłyszałem wyjaśnienie. – I to gotówką. Ten właśnie towar Polska najbardziej pragnie importować. Pomiędzy strzelistymi masztami portu, pośród stad czarnogłowych mew wypatrzyłem żołnierzy uzbrojonych w karabiny maszynowe. Czujnie strzegli, aby żaden Polak bez paszportu nie dostał się na pokład obcego statku. Ruszyłem na południe w ślad za barkami do przewozu rudy płynącymi po Odrze, stanowiącej granicę z Niemiecką Republiką Demokratyczną. W pobliżu Ognicy zszedłem z łodzi i usiadłem w trawie, ciesząc oczy sielankowym widokiem: rzeka, łagodne zielone wzgórza, drzewa o szerokich koronach, pasąca się na horyzoncie krowa oraz kolejny żołnierz z karabinem maszynowym. Uprzejmie poprosił mnie o okazanie dokumentów. Później pozwolił mi zostać i dokończyć piknik, dotrzymując mi towarzystwa. Wydało mi się dziwne, że ta granica jest tak czujnie strzeżona. Kto chciałby się przekradać do NRD? Uświadomiono mi, że nie o to chodzi: należało uważać na zachodnich agentów przenikających do Polski. Żołnierz okazał się pochodzącym z okolicy 20-latkiem. Jego rodzice przybyli tu z centralnej Polski po tym, jak te tereny opuścili Niemcy. Ci, którzy nie uciekli z wycofującą się armią hitlerowską, zostali deportowani tuż po wojnie. To samo działo się we Fromborku, w Gdańsku i Szczecinie. Niemcy przyjeżdżają oglądać swoje dawne włości i zazwyczaj mówią, że kiedyś tu wrócą. Ostatnio jednak coraz rzadziej. Rząd w Bonn ostatecznie uznał zachodnią granicę Polski i w grudniu 1970 r. podpisał stosowny traktat. Polacy odetchnęli – to kolejny z powodów, dla których ta wiosna jest tak niezwykła. Podążam wzdłuż Odry, mijając Słubice, Wrocław i Opole, by dotrzeć do Koźla – portu rzecznego połączonego kanałem z Gliwicami, miastem w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Proszę sobie wyobrazić 13 wielkich miast zgromadzonych na obszarze o rozmiarach Los Angeles. Jego centrum stanowią Katowice, pełne wieżowców ze szkła i betonu, słynące z olbrzymiego parku. To właśnie tutaj panuje najwyższy standard życia w Polsce; tu robotnicy, zwłaszcza górnicy, są panami. Na szczególnie uroczyste okazje ubierają się w czarne mundury galowe ze złotym szamerunkiem i odznaczeniami, nakładają również czapki zdobione piórami. Uliczne plakaty propagandowe ogłaszają Polskę dziesiątą potęgą przemysłową świata, dziewiątym potentatem w produkcji miedzi i stali oraz piątym krajem na świecie pod względem wydobycia węgla. Jedna czwarta tej produkcji pochodzi właśnie stąd. Gdziekolwiek spojrzeć, widać jedynie kopalniane wieże, hałdy, błyski ognia z wielkich pieców i kominy wytwarzające smog, co wpędziło mnie w lekkie przygnębienie. Z ulgą odnalazłem więc duże połacie zieleni utrzymywane w idealnym porządku, tak by pomagały oczyścić atmosferę. Głęboko wciągając powietrze, ruszyłem na spacer po lesie. Chwilę wcześniej przeszła lekka mżawka. Podczas pobytu w Katowicach potarłem dłonią ścianę jednego z budynków. Zostały mi na niej ślady brązowoczarnego nalotu. Teraz, stojąc w lesie, wziąłem do ręki błyszczący liść, na którym widać było kropelki czystej wody. Potarłem nim o kartkę z notesu. Ten sam brązowoczarny osad. Zacząłem się zastanawiać, jak wiele z polskiego piękna może być w ten czy inny sposób skażone? Była to myśl, która tkwiła w mojej podświadomości od początku podróży – co jest pod powierzchnią, jak naprawdę wygląda polska rzeczywistość? Pytałem o to wszystkich napotkanych mieszkańców. Jak naprawdę wygląda życie tutaj? Spotkałem agenta nieruchomości z Los Angeles, który wielkim czerwonym samochodem przemierzał ojczyznę swoich przodków. Twierdził, że ten kraj to jeden wielki bałagan. – Proszę spojrzeć na ponure twarze ludzi czekających na przystankach. Nic dziwnego – przecież nie mają tu żadnej przyszłości, ale nie powiedzą panu prawdy, bo ma pan przy sobie rządowego tłumacza. Czasem jednak udawało mi się wymknąć. Potrafię mówić po niemiecku – tak jak spora liczba Polaków po 40. roku życia – dziedzictwo okupacji lub prac przymusowych w niemieckich obozach. To, czego się dowiedziałem, wzbudziło we mnie nieufność wobec prostych odpowiedzi. W pewnej wiosce spotkałem małżeństwo, które chciało odwiedzić córkę pracującą w Polkowicach. Zaoferowałem im podwiezienie. Córka była nauczycielką, a jej mąż pracował w kopalni miedzi. 18 miesięcy temu zaczęli oszczędzać na mieszkanie spółdzielcze w pięciopiętrowym bloku. Podczas wizyty ojciec odkrył rozchwianą balustradę na klatce schodowej i źle zamontowane drzwi do mieszkania. – Trzeba będzie to naprawić – uznał. Matka przyglądała się wszystkiemu ze zdumieniem. Lodówka, ciepła woda i łazienka! Jej własny dom na wsi jest obszerny i komfortowy, spoglądała jednak na te maleńkie pokoiki jak na królestwo luksusu – meble na wysoki połysk, dywany na podłogach. By to wszystko zdobyć, jej zięć pracuje po godzinach. Jako zatrudniony w kopalni ma prawo do miesiąca urlopu w kurorcie należącym do zakładów; przez pozostałą część roku bierze jedynie dwie wolne niedziele w miesiącu. Miałem wrażenie, że z nadzieją patrzy w przyszłość. Kiedy znów udało mi się pewnego dnia wymknąć spod opieki tłumacza, na ławce przy sopockiej plaży miałem okazję porozmawiać z pewnym zażywnym jegomościem w średnim wieku, który wcale nie ukrywał tego, co myśli. Rozmowa zaczęła się od tego, że pochwaliłem piękno plaż i słońca… – Piękne, piękne, ale życie dla Polaków wcale nie jest takie piękne – zareagował. – Ciężko pracują całymi dniami i nic z tego nie mają. Nawet kiełbasy nie można już kupić… – co mówiąc, sięgnął do torby i wyciągnął kanapkę z kiełbasą. Miał ich tam jeszcze sześć. – A teraz niech pan spojrzy na tych wszystkich partyjnych dyrektorów, którzy nic nie robią, a opływają w dostatki. Bo kradną! Przecież ta cała partia nawet nie jest polska: to wszystko Żydzi są! Część tych z Politbiura to nawet pisać i czytać nie umie. (Znaczna przesada: po wojnie zostało w Polsce niecałe 10 tys. Żydów, żaden z nich nie należał do Biura Politycznego. Ponad 98 proc. Polaków potrafi czytać i pisać, śmiało można założyć, że wśród władzy wskaźnik ten sięga 100 proc.). Wskazałem palcem nowe bloki skierowane w stronę morza, mówiąc, że musi być całkiem miło cieszyć się takim widokiem z okien. – Nie, wszyscy są zbyt zmęczeni, by na cokolwiek patrzeć – odparł mój towarzysz. – Czego się pan zresztą spodziewał po takim systemie? Inni rozmówcy twierdzili jednak, że problem nie tkwi w samym systemie, tylko w postawie pewnych ludzi. – Pracował w naszej fabryce człowiek, który miał pięcioro dzieci i bardzo mało zarabiał – opowiadał mi inżynier z Gdańska. – W związkach zawodowych mieliśmy fundusze przeznaczone na pomoc pracownikom, przekonałem więc kolegów, że powinniśmy pomóc temu mężczyźnie. Pewnego ranka zacząłem mu się jednak przyglądać. Przyszedł do pracy i pierwsze, co zrobił, to zapalił papierosa. Potem zaparzył sobie herbatę. Później poszedł poplotkować z innymi robotnikami. Na firmowych maszynach wykonał kilka drobiazgów dla siebie, a na koniec poszedł do magazynu i ukradł parę arkuszy blachy. Myśli pan, że mogliśmy go zwolnić? Ależ skąd! Daliśmy mu tylko ostrzeżenie i wymogliśmy, że będzie się lepiej zachowywał. Tego typu podejście jest jednak w Polsce nagminne. Mnóstwo rzeczy się marnuje, bo ludzie nie mają żadnego poszanowania dla własności publicznej. Najprostszej odpowiedzi na pytanie, co jest największą wadą Polski, udzielił mi emerytowany dyrektor państwowego przedsiębiorstwa. – Jak to co? Ludzie – i ci na górze, i ci na dole. Po powrocie do Warszawy spotkałem turystkę z Nowego Jorku, która próbowała się dowiedzieć, ile co kosztuje w Polsce. Odpowiedź była uzależniona od tego, co i od kogo się kupuje. W Warszawie znalazła korzystne ceny srebra, wyrobów skórzanych i lnianych. Za 1,50 dolara mogła zjeść dobry posiłek w każdym polskim mieście. Za 3,25 dolara dziennie mogła korzystać z wód leczniczych, posiłków i opieki medycznej w sanatorium. Wydając 1 330 dolarów, mogła kupić taki sam samochód, jakim jeździłem – szybkiego, czterodrzwiowego fiata. Cena tego samochodu to odpowiednik sześcioletnich zarobków niewykwalifikowanego robotnika; cztery lata pracy górnika lub policjanta. Dwuletnie pobory na stanowisku dyrektorskim. Z drugiej strony jednak robotnicy mogli liczyć na premie i specjalne ulgi przy zakupie mieszkań. Studia są bezpłatne dla każdego, kto zda egzaminy. Wypoczynek urlopowy jest bardzo tani. Opowiedziałem kiedyś Polakowi, ile zapłaciłem za wizytę u dentysty. Nie potrafił wyjść ze zdumienia – w tak cywilizowanym kraju jak Ameryka opieka dentystyczna nie jest bezpłatna? To, że w Ameryce płaci się za opiekę medyczną, jest dla nich równie zdumiewające, jak dla nas cena samochodu równa sześcioletnim zarobkom. Niezaprzeczalnym faktem jest jednak to, że zarobek za godzinę pracy pozwala polskiemu robotnikowi kupić jedynie ćwierć kilo mięsa. W większości rodzin pracują zarówno mężczyźni, jak i kobiety. Prawie każdy szuka sposobów na oszczędzanie i zdobycie dodatkowych pieniędzy, by związać koniec z końcem lub kupić luksusowe towary w rodzaju pralek czy sprzętu grającego. Kobiety znajdują zatrudnienie we wszystkich branżach – sprzątanie ulic, kierowanie dźwigami, medycyna, administracja. Większość z nich nie spodziewa się męskiej pomocy przy zakupach, gotowaniu czy sprzątaniu domu. Oczekują jednak, że będą traktowane jak damy, co wyraża się w typowo polskim obyczaju całowania rąk na powitanie. Bywa, że nawet policjant przejmujący służbę po swojej partnerce na skrzyżowaniu całuje ją w rękę. Podszedłem do takiej dziewczyny, ubranej w białą marynarkę i czarną minispódniczkę, która spod blond grzywki zmierzyła mnie spojrzeniem niebieskich, mocno umalowanych oczu. Na otoku jej czapki dumnie błyszczał srebrzysty polski orzeł. Zapytałem ją, czy to prawda z tymi pocałunkami. – Zasady mówią, że wystarczy jedynie zasalutować – odpowiedziała. – Ale nie uważa pan, że to miłe? Tego samego dnia natrafiłem na zdjęcie: towarzysz Gierek, pierwszy sekretarz Komitetu Centralnego PZPR, całował rękę robotnicy zakładów lotniczych w pobliżu Lublina. Nastał czwartkowy poranek Bożego Ciała, jednego z najważniejszych świąt w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, gdzie przytłaczająca większość ludzi wyznaje religię rzymskokatolicką. Po tradycyjnej procesji w Warszawie Jego Eminencja kardynał Stefan Wyszyński wygłosi kazanie, bez wątpienia dotyczące ostatnich przemian. Wszyscy czekają na to, co powie. Do tej pory zdołałem już sobie uświadomić, jak istotna jest rola Kościoła w życiu Polaków. Pewnej niedzieli w Sanoku pośród tłumu zgromadzonego na schodach świątyni dało się słyszeć wzmocniony poprzez głośniki głos księdza niosący się po całym placu: – Nasza ziemska matka musi odejść, jej serce bijące jedynie dla szczęścia swych dzieci musi się zatrzymać. Nasza Matka w Niebie będzie na nas zawsze czekać. Zawsze możemy na nią liczyć: miłość wszystkich matek świata jest niczym w porównaniu z miłością, jaką obdarza nas Maryja… Mężczyzna stojący obok mnie ze ściśniętym gardłem przełknął ślinę, kobieta z dziecięcym wózkiem wyjęła z torebki chusteczkę. Każdego roku do Matki Boskiej Częstochowskiej pielgrzymują tłumy Polaków. W tysiącach polskich kościołów można spotkać sztandary, na których litera M oznaczająca Marię wkomponowana jest w wizerunek polskich orłów – przypomina to o czasach zaborów, gdy tylko w kościele można było wyrażać patriotyczne uczucia, kiedy na swój sposób kościół był Polską. Za czasów Gomułki po kraju krążył taki oto dowcip: Podczas mszy wszyscy w kościele padają na kolana, tylko jeden mężczyzna wciąż stoi. Po chwili słychać szepty: uklęknij, dlaczego stoisz? Ponieważ jestem ateistą, odpowiedział mężczyzna. To co robisz w kościele? Sprzeciwiam się władzy. Kiedy siwowłosy kardynał trzymając pastorał ze złota i kości słoniowej i błyskając złotym pierścieniem przemawia z pasją w warszawskim kościele św. Anny, na placu gromadzą się nieprzebrane tłumy. – Oczekujemy, że obietnice zostaną wypełnione… Warszawie potrzeba 50 nowych kościołów… W całej Polsce, po 17 latach opóźniania budowy, potrzebne są ich tysiące… Żądamy czynów, nie obietnic! Patrzyłem na niewielki kościół próbujący pomieścić tysiące wiernych – 16 mszy w ciągu jednej niedzieli. – Można się popłakać – stwierdziła jedna z parafianek. Pieniądze nie są tu problemem: aby wznieść kościół, trzeba uzyskać pozwolenie na budowę i na zakup niezbędnych materiałów. Czy Gierek pozwoli zaspokoić oczekiwania starego kardynała Wyszyńskiego? Jakim człowiekiem jest Gierek, z którym tak wielu łączy nadzieje? Chciałem zobaczyć go z bliska. W tym celu wyruszyłem na 40. Międzynarodowe Targi Poznańskie. Swoje stoiska mają tu przedsiębiorcy z Düsseldorfu i Monachium, a na zakupy przyjeżdżają inżynierowie z Irkucka i Chińskiej Republiki Ludowej. Edward Gierek odwiedza ważniejsze hale targowe. W pawilonie amerykańskim oczekuje go ambasador USA. Będzie to pierwsza okazja do rozmowy z człowiekiem, który od sześciu miesięcy rządzi Polską. Oto nadchodzi, otoczony gromadą członków Biura Politycznego, urzędników i ochroniarzy w czarnych płaszczach. W trakcie całej pogawędki stoję w odległości metra od niego. Premier Piotr Jaroszewicz podkreśla, że Polsce szczególnie zależy na zdobyciu większej liczby amerykańskich licencji na produkcję przemysłową. Mówi: – Mamy nadzieję, że… W tym momencie wtrąca się Gierek: – W Polsce mówimy, że nadzieja to dopiero połowa sukcesu. Wciąż prowadzimy rozmowy, wydaje się jednak, że niektórzy nie chcą nas słuchać… Nie ma wątpliwości, że ten mężczyzna o krótko przystrzyżonych włosach jest twardzielem. Dwa miesiące po tym spotkaniu rząd amerykański wreszcie odsprzedał Polsce patent na oczyszczanie ropy naftowej, dzięki któremu rafineria w Płocku będzie mogła unowocześnić swoją produkcję opartą na radzieckim eksporcie. Podczas ostatnich dni w Polsce postanowiłem odwiedzić państwowe muzeum Auschwitz-Birkenau, dawny hitlerowski obóz koncentracyjny. O 9 rano na parkingu stoi 18 autobusów. Wystawa nie pomija żadnych szczegółów i stanowi pomnik ludzkiego bestialstwa na skalę nieporównywalną z niczym innym w nowożytnych dziejach Europy. W ciągu niecałych pięciu lat w tym piekle wymordowano milion ludzi. Przejeżdżając u podnóża postrzępionych Tatr, zauważyłem nowe domy o murowanych fundamentach, kryte dachówkami. Ten region był niegdyś najbiedniejszy w Polsce, wielu mieszkańców wyemigrowało do Ameryki. Jak powiedział mi góral spotkany w Bukowinie Tatrzańskiej: – Prawie każdy ma jakichś krewnych w Ameryce. Jeśli przyślą ci zaproszenie i dostaniesz amerykańską wizę, to rząd może pozwolić ci na wyjazd. Mój sąsiad właśnie wrócił po półtora roku spędzonym w Chicago. Pracował tam przez dwie zmiany dziennie jako rzeźnik. Jego żona została tutaj i umierała z tęsknoty. Teraz kupili ziemię, budują dom, mają już samochód. A musiałby pan widzieć, jak ona się dzisiaj ubiera! W Polsce może pan harować całe życie i nigdy się tego wszystkiego nie dorobić… Nastały wakacje, a ja zabrałem po drodze parę nastolatków. Rozpoczął się oficjalny sezon autostopowy. Każdy powyżej 17. roku życia mógł kupić zieloną Książeczkę autostopowicza, która zawiera ubezpieczenie od wypadków oraz kupony. Autostopowicz stojący na poboczu drogi unosi zieloną książeczkę, a kierowca, który go zabiera, otrzymuje jeden kupon za każde 25 km jazdy. Kierowcy wymieniają kupony na losy loterii, w której główną wygraną jest polski fiat. Czy autostopowicz może się źle zachowywać? No cóż, na kuponach jest jego numer. Dowiedziałem się tego od pułkownika milicji odpowiedzialnego za zapobieganie przestępstwom i bezpieczeństwo ruchu w całej Polsce. – Te małe książeczki zaprowadziły porządek wśród autostopowiczów – stwierdził. Powiedział mi też, że uczniowie muszą nosić na rękawach tarcze z numerem swojej szkoły. – Łatwo ich wtedy zidentyfikować. Jeśli niewłaściwie się zachowują, wysyłamy kartki z informacją do rodziców. To daje doskonałe wyniki. Takie rozwiązania oraz 380 tys. członków Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej pozwoliły mi zrozumieć, dlaczego nocą widywałem ludzi spokojnie spacerujących po parkach. Na wschodnich Mazurach, pośród malowniczych jezior, wybrałem się na rejs żaglówką ze studentami odpoczywającymi w Międzynarodowym Centrum Jachtowym w Giżycku. Największe z jezior miało zaledwie 15 km szerokości, jednak było ich tutaj wiele, a pomiędzy nimi poprowadzono kanały. Błękitna woda, zielone łąki i lasy, w których można rozbić namioty. Niestety drzewa rosnące wzdłuż dróg będą musiały zniknąć. Jak mi wytłumaczono, stanowią zagrożenie dla ruchu. Autobus, który próbował uniknąć zderzenia z nadjeżdżającym niewłaściwym pasem samochodem, uderzył w drzewo, a 71 dzieci odniosło obrażenia. Roczna liczba zgonów w kolizjach drogowych sięga 13 na każde 10 tys. samochodów. To prawie trzykrotnie więcej niż w USA, na szczęście tylko jeden na 12 Polaków posiada samochód. (W Stanach Zjednoczonych 3 na 5 mieszkańców). Gierek obiecał jednak „motoryzację uniwersalną” i uruchomienie produkcji małych, niedrogich samochodów. Drogi muszą zostać poszerzone i odgrodzone od drzew. Kiedy kierowca wyrusza w trasę, życzy się mu szerokiej drogi. Kolejna długa podróż zmusza do głębszych przemyśleń. Czy starania Polaków przyniosą wyczekiwane przez nich efekty? Czy Gierek utrzyma modernizacyjny kurs? – Wcześniej nasi przywódcy skupiali się na doktrynie – powiedział mi jeden z jego doradców. – Gierek myśli pragmatycznie i jest patriotą. Oczywiście są tysiące ludzi – udzielnych władców w niewielkich miejscowościach – których zmiany wcale nie cieszą. Miliony ludzi jednak, zwłaszcza młodych ludzi, udzielają mu swego poparcia. To jest jego siła. W pierwotnej puszczy Białowieskiego Parku Narodowego zagubiłem się pomiędzy gigantycznymi drzewami. Dęby i lipy sięgające 40 m. 50-metrowe świerki. Dzień był wspaniały. Wróciłem do schroniska, spóźniając się po raz kolejny na ulubiony serial telewizyjny Polaków – Bonanzę. Emitowana jest w niedzielne popołudnie, z polskim lektorem czytającym dialogi. Zdążyłem jednak na Dobranockę o 19:20. Pokazywano kreskówkę o chłopcu, który pomagał ptakom za pomocą zaczarowanego ołówka. Cokolwiek narysował, natychmiast zaczynało istnieć. Kiedy kot zaatakował ptasie gniazdo, chłopiec narysował wóz straży pożarnej i przegonił kota strumieniem wody z pompy. Następnie narysował luksusowe domy dla ptaków, wyposażone w lodówki i łazienki. Wdzięczne ptaki wprowadziły się do nowych mieszkań i zaśpiewały mu piosenkę. Chłopiec narysował sobie fortepian i zaczął im akompaniować. Zapragnąłem takiego ołówka, aby móc narysować Polakom wszystko, czego pragną i ochronić ich przed wszystkimi złymi kotami tego świata. Następnego ranka wreszcie ujrzałem osławionego żubra europejskiego, który kilka lat temu był gatunkiem praktycznie wymarłym, a teraz jego pogłowie liczy 230 sztuk. Weterynarz opiekujący się zwierzętami wskazał mi za palisadą 15-dniowego uroczego cielaka i zapytał, czy chciałbym nadać mu imię. Rodzice tego żubra nazywali się Poleszuk i Polarna. Jego imię, tak jak imiona wszystkich żubrów z Białowieży, musiało rozpoczynać się od liter PO. Pomyślałem przez chwilę i wymyśliłem. Powinien nazywać się Pontuk. Lekarz zapytał, co to oznacza. Odpowiedziałem, że dla mnie brzmi to bardzo mocno i bardzo po polsku. Być może z takim imieniem cielak wyrośnie na potężnego polskiego żubra. Pomyślałem przy tym o tych wspaniałych Polakach, których spotkałem. O ich dążeniu ku lepszemu życiu. Życzyłem im szerokiej drogi. Pełna wersja tego artykułu znalazła się w wydaniu National Geographic z kwietnia 1972 r.
Na bramie nr 2 Stoczni Gdańskiej jak przed 28 laty wiszą świeże kwiaty, flagi, wizerunki papieża i Matki Boskiej Częstochowskiej. Przypominają czas chwały zakładu – historyczny strajk w 1980 r. Na jej tle co chwilę turyści robią sobie pamiątkowe zdjęcia.
A za bramą ponury krajobraz: puste przestrzenie, chaszcze, zrujnowane hale, budynki z powybijanymi szybami, sterty żelastwa i kikuty betonowych konstrukcji. Na horyzoncie potężne, nieruchome najczęściej dźwigi. Słynna sala BHP, gdzie Lech Wałęsa podpisywał porozumienia sierpniowe, jest opuszczona. Te tereny już do stoczni nie należą. Okrojony o połowę zakład rozciąga się dobre kilkaset metrów dalej, na wyspie Ostrów. Tam też pusto i biednie, a nastroje podłe. Los zakładu, który kiedyś trząsł całą Polską, spoczął w rękach Komisji Europejskiej. Starsi pracownicy firmy dobrze wspominają lata 70., najlepszy czas istniejącej od 1947 r. Stoczni Gdańskiej, która powstała w miejscu dwóch poniemieckich stoczni założonych jeszcze w XIX w. – Za Gierka stoczniowiec to był gość, zarabiało się u nas dwie, trzy średnie krajowe – wspomina 56-letni monter kadłubów Andrzej Stanólewicz. – Jak urodził nam się syn, potem córka, to i tak jeszcze potrafiliśmy z żoną zaoszczędzić. A teraz można wyciągnąć co najwyżej średnią albo półtorej. A są i tacy, co dostaną ledwo 1 500 zł. Za złotych czasów PRL-u w stoczni (od 1967 r. imienia Lenina) pracowało 18 tys. osób, rocznie wodowano przeszło 30 statków. O zbyt nikt się nie martwił, Związek Radziecki kupował polskie statki, jak leci. Stocznia dawała pracownikom mieszkania, opłacała kwatery, miała własną służbę zdrowia, przyzakładową szkołę, żłobki i przedszkola, ośrodki wypoczynkowe, sanatoria, dom kultury. – Ale to było chore, istny kołchoz – mówi Jerzy Borowczak, jeden z organizatorów strajku w 1980 r., kiedyś monter i kowal, w latach 90. przewodniczący zakładowej „Solidarności”. – Nawet ten, co w stoczniowej świniarni zwierzęta karmił, dostał przywileje Karty stoczniowca i premia za wodowanie też mu się należała – wspomina. Władzy zależało na przychylności stoczniowców. Dobrze pamiętano, że to buntowniczy żywioł: w grudniu 1970 r. w proteście przeciw podwyżkom cen żywności robotnicy z „Lenina” strajkowali. W starciach z wojskiem i milicją zginęło wówczas kilkadziesiąt osób. W sierpniu 1980 r. na stocznię znów zwrócone były oczy całej Polski – do legendarnego strajku przyłączyły się inne zakłady pracy Trójmiasta. Zakończył się podpisaniem porozumień sierpniowych. Powstał pierwszy w bloku wschodnim niezależny ruch społeczny – 10-milionowa „Solidarność”. – Przez te 16 miesięcy, do stanu wojennego, atmosfera w stoczni była wspaniała – pamięta Jerzy Borowczak. – Mieliśmy doskonałego, wybranego przez załogę dyrektora, ludzie byli takimi idealistami, że gotowi byli robić te statki i za miskę zupy. Wodowania były co dwa tygodnie. Gdy przyszedł stan wojenny, załoga zabarykadowała się w stoczni i ZOMO musiało ją pacyfikować. W 1988 r. zakład znów strajkował. A potem już było tylko gorzej. Wszyscy robotnicy, z którymi rozmawiałem, w jednym są zgodni: atmosfera w stoczni już nie taka jak dawniej. – Tak, kiedyś to człowiek nawet chętnie do pracy przychodził, brać była zżyta – wspomina Andrzej Stanólewicz. – A teraz nie. Wszystko przez pogoń za pieniądzem, bo jeden drugiemu zazdrości. Płace niby tajne, ale i tak można się dowiedzieć. Pamiętam, jak do knajpy „Pod Kasztanem” ze stoczni przychodziło na piwo po kilkuset chłopa. Fajnie było... Do stoczni położonej na wyspie Ostrów idzie się mostem pontonowym na Leniwce. Dalej kontrola: pod okiem strażnika przeciągam kartę magnetyczną przez czytnik i przechodzę przez tzw. kołowrotek. Elektroniczne przepustki to nie jedyne novum wprowadzone przez obecnego właściciela. Od początku roku większość udziałów stoczni należy do ukraińskiego giganta metalurgicznego, holdingu ISD, właściciela m.in. Huty Częstochowa. Zaczęło się skrupulatne rozliczanie czasu i efektów pracy oraz walka z absencją; części załogi spadły zarobki. Teren zakładu porządnie ogrodzono, zniknęły stojące „od zawsze” budki na podręczne narzędzia. Tajemnicą poliszynela było, że w takiej kanciapie można się na dłużej zadekować, a nawet zdrzemnąć... Dokupiono trochę nowych urządzeń (choć wiele maszyn nadal pamięta lata 80.), stoczniowcy dostali nowe kombinezony. Kolor pasa na plecach wskazuje, kto jest z jakiego wydziału. Nie wszystkim się to spodobało, niektórzy wręcz sabotują zamianę. – To trochę jak w obozie pracy – szydzi jeden z malarzy okrętowych. – W gułagach też oznaczali więźniów w zależności od kategorii. I jeszcze nam skrzynki powieszali. Mówią że możemy wrzucać tam uwagi, a liczą pewnie na donosy. Stocznia wygląda na zapuszczoną: stare budynki, puste place, pordzewiałe blaszane baraki. Firma rozciąga się na ok. 70 ha i odległości są tu naprawdę duże, więc każdy jeździ, czym może: kadra samochodami, ochrona skuterami, a robotnicy rowerami, najczęściej zdezelowanymi składakami „Wigry”. Pusto. Nic dziwnego, załoga liczy ledwo 2 400 osób, siedem razy mniej niż w czasach świetności firmy. Do tego dochodzi nieprawdopodobna absencja: bywa że na niektórych wydziałach do pracy nie stawia się co czwarty zatrudniony. Wiadomo, że wielu robotników dorabia sobie w spółkach stoczniowych za kanałem. Jest tak cicho i spokojnie, że od pewnego czasu w biały dzień można tu spotkać wałęsające się lisy. Serce stoczni, hala prefabrykacji sekcji K1, to istny moloch. Wysoka niczym katedra największa stoczniowa hala w Europie zajmuje przeszło 7 ha. Tyle co przeciętne gospodarstwo rolne w Polsce. Tutaj powstają stalowe konstrukcje, z których potem składany jest na pochylni statek. Jedni robotnicy tną wielkie płaty stali, inni montują z nich fragmenty kadłuba. Wygląda to jak piekło – półmrok, dym, błyski spawania, hałas. – To ciężka praca, w powietrzu pełno oparów związków chemicznych, można zachorować na pylicę – tłumaczy mistrz Brunon Baranowski z K1. Przez 20 lat był spawaczem, pracował po 12 godzin dziennie. Teraz kieruje 30-osobową brygadą, jedną z najlepszych na wydziale. Od czasów wejścia Polski do UE w jego brygadzie rotacja robotników znacznie wzrosła. – Pracownik często zatrudnia się, aby troszkę się poduczyć i zdobyć uprawnienia zawodowe – wyjaśnia. – A kiedy zorientuje się, że coś już potrafi, odchodzi i szuka lepiej płatnej pracy za granicą. – Latem pracujemy nawet w temperaturze 50–60 stopni – opowiada. – Czasem musimy spawać w pomieszczeniach wielkości szafki, pół metra na pół metra. I nie ma rady, trzeba się jakość tam wkręcić i zrobić swoje. A bywa też, że człowiek spawa, zwisając głową w dół. Malarze też nie mają lekko. Zbigniew Stefański (50 lat) farbę kładzie na stal pistoletem; ciśnienie 300 atmosfer. Tu nie ma żartów. – Jak zobaczysz malarza bez małego palca, to znaczy, że go sobie nim „odstrzelił” – tłumaczy. I dodaje, że malarze pracują zawsze tak, by jeden miał drugiego na oku. – Nie daj Boże, zasłabniesz i co? – opowiada. – Kiedyś kolega znalazł mnie leżącego na rusztowaniach. Obudziłem się dopiero po dwóch dniach. Z zatruciem farbą jest tak, że wpierw jest ci wesoło, potem śpiewasz, potem w głowie filmy oglądasz, a na końcu budzisz się w szpitalu – wyjaśnia. To niespokojna dusza, strajkował jeszcze w latach 80. Gra na gitarze i układa piosenki o stoczniowcach. Jest jednym z przywódców Komitetu Obrony Stoczni, KOS. W Gdańsku można spotkać się z opinią, że to solidarnościowa bojówka. – Tak, działamy trochę na pograniczu prawa, bo nasi ludzie są zdecydowani na wszystko – przyznaje Stefański. – Podczas demonstracji palimy opony, odpalamy petardy, a jak trzeba, to i z policją walczymy. Nikt nas nie słucha, więc trzeba czasem tupnąć nogą. Związkowcy chyba są dumni z waleczności swojego związku: cały korytarz siedziby stoczniowej „Solidarności” wyklejony jest zdjęciami z protestów, manifestacji, wieców. Karol Guzikiewicz, zastępca przewodniczącego komisji zakładowej, to typ bojownika. Emocjonalnie wykłada mi wszystkie krzywdy, które spadły na stocznię. Złorzeczy na polityków lewicy i liberałów. – Opony, co je paliliśmy w Gdańsku i w Warszawie, to symbol naszej determinacji – deklaruje. – A i tak dobrze, że nie poszły w ruch kamienie. Ludzie muszą wiedzieć, że zamach na stocznię trwa od lat. Z zamachem pewnie przesadza, ale prawdą jest, że w wolnej Polsce stocznia sobie nie poradziła. Jeszcze w 1988 r. premier Mieczysław Rakowski ogłosił likwidację stoczni, oficjalnie z powodu złych wyników ekonomicznych. Ale raczej chodziło o zemstę na buntowniczym zakładzie. Solidarnościowy rząd odwołał tę decyzję i w 1990 r. stocznia stała się spółką: większość akcji należała do państwa, reszta do załogi. Przyszły chude lata, skończyły się zamówienia z ZSRR. W 1996 r. fatalnie zarządzane przedsiębiorstwo zbankrutowało. Produkcji jednak nie przerwano, a w 1998 r. syndyk sprzedał firmę Stoczni Gdynia. Stoczniowcy z Gdańska podejrzewali potem prezesa Stoczni Gdynia o faworyzowanie Gdyni kosztem ich zakładu. Po kilku latach Stocznia Gdynia wpadła w tarapaty finansowe i praktycznie została upaństwowiona (Ministerstwo Skarbu obecnie jest właścicielem nieco ponad 70 proc. akcji). Przed wyborami w 2005 r. politycy PiS-u obiecywali stoczniowej „Solidarności”, że jak dojdą do władzy, to Gdańsk odzyska samodzielność. Słowa dotrzymali, w 2006 r. już było po rozwodzie. Ale niesmak pozostał, bo przepadła połowa stoczniowych gruntów. W jaki sposób? Otóż w „gdyńskich” czasach część produkcyjną zakładu przeniesiono na wyspę Ostrów, a zwolnione 73 ha na stałym lądzie wniesiono do należącej do Stoczni Gdynia spółki deweloperskiej Synergia 99. To doskonały teren pod zabudowę, leży prawie w samym centrum Gdańska. Jego wartość w ostatnich latach wzrosła wielokrotnie. Ale Stocznia Gdańska nic z tego nie ma, podobnie zresztą jak Stocznia Gdynia, która dawno już wyzbyła się udziałów w Synergii na rzecz funduszy inwestycyjnych. I tego Guzikiewicz darować nie potrafi. – Głównym nieszczęściem Stoczni Gdańskiej jest jej bardzo atrakcyjne położenie. Dlatego nas okradziono – tłumaczy. – Pół stoczni nie należy już do stoczni, a przez 10 lat nic się tam nie działo. Gdzie są tamte pieniądze? Teraz stoczniowa „Solidarność” wojuje z właścicielem, którego oskarża o zaniżanie płac i zawyżanie norm. Walczy też z rządem. Komisja Europejska domaga się, by polskie stocznie zwróciły ogromną pomoc publiczną udzieloną im w ostatnich latach. Polski rząd, chcąc uniknąć katastrofy, przedstawił KE plan: właściciel Stoczni Gdańskiej, ISD, przejmie też Stocznię Gdynia. Ale stoczniowa „Solidarność” na połączenie z Gdynią się nie zgadza. W Gdańsku boją się, że produkcja zostanie przeniesiona do Gdyni. W przeprowadzonym referendum załoga opowiedziała się przeciw połączeniu. Doszło do tego, że w tym samym czasie, gdy stoczniowcy ze Szczecina i Gdyni demonstrują w Brukseli za przyjęciem rządowego planu, związkowcy z Gdańska jadą w trzy autobusy do Brukseli i proszą unijną komisarz, by go odrzuciła. Z drugiej strony ISD liczy na kolejną stocznię, a tak wielkiej pomocy publicznej zwracać nie chce. Groziło nawet wycofaniem się z inwestycji w Gdańsku. – To straszne, jedni robotnicy przeciw drugim – denerwuje się Jerzy Borowczak. – I tyle nam zostało z „Solidarności”. Jego zdaniem Guzikiewicz powinien pilnować związkowych spraw, a nie brać się za politykę. W przyszłość historycznej stoczni już nie bardzo wierzy. – Historyczne, proszę pana, to mogą być meble gdańskie, a nie stocznia – twierdzi. – Tam musi być ekonomia, pomników to mamy dosyć. Gdy na terenach postoczniowych powstanie 15 tys. miejsc pracy, 4 tys. mieszkań, to ja kicham na stocznię, ona nigdy nie była dochodowa. Jeśli sprzątaczka ma sprzątać, to ja wolę, by sprzątała biura, przynajmniej będzie pracowała w lepszych warunkach. – Przez ostatnie 20–30 lat tylko eksploatowano majątek stoczni, zamiast inwestować – wyjaśniał mi obecne położenie firmy jej dyrektor generalny, prof. Boshidar Metschkow. – Poziom techniczny i technologiczny zakładu jest w porównaniu ze stoczniami zachodnioeuropejskimi niski. Wydajność pracy wynosi u nas tylko 50 proc. tej, którą osiągają czołowe stocznie. W stosunku do wydajności to płace nawet są za wysokie, wynoszą 60 proc. poborów w stoczniach zachodniej Europy. Metschkow twierdzi, że stocznia powinna zajmować się nie tylko produkcją specjalistycznych statków do obsługi wież wiertniczych czy badawczych, ale i budową wież wiatrowych oraz konstrukcji stalowych. Stocznia zdobyła nawet odpowiedni kontrakt na cięcie blach. Bojowy związek na karku specjalnie mu nie przeszkadza. Według niego osobna stocznia w Gdańsku pozostanie tylko przeciętną stocznią, za to po połączeniu z Gdynią ma szansę trafić do światowej czołówki. Podobnie jak związkowcy, czeka na decyzję UE, ale wystąpienia ISD ze stoczni w Gdańsku nie przewiduje. – Wyszliśmy na boisko, by grać i wygrać, a nie zaraz zejść do szatni – zapowiada. A może biznes stoczniowy w Polsce jest już trwale nierentowny i lepiej dać sobie z nim spokój? – Japończykom i Koreańczykom się opłaca, w zachodniej Europie się opłaca, to dlaczego nam by się nie miało opłacać? – mówi prof. Maria Białasiewicz, ekonomista z Uniwersytetu Szczecińskiego. – Jednak tam, zwłaszcza na Dalekim Wschodzie, stocznie działają w ramach dużych i zróżnicowanych struktur gospodarczych łączących różne rodzaje działalności. Wtedy łatwiej przetrwać okres dekoniunktury na rynku okrętowym – wyjaśnia. Czołówka światowego budownictwa okrętowego korzysta wprawdzie ze wsparcia państwa, np. w formie gwarancji, lecz – dodaje Białasiewicz – dąży się do przywrócenia normalnych warunków konkurencji na światowym rynku okrętowym. Zdaniem profesor polskie stocznie do dzisiejszego stanu doprowadził brak wizji rozwoju i pomysłu na biznes oraz niekonsekwentne wprowadzanie programów restrukturyzacyjnych z lat 90. Wracam na bramę nr 2, która stała się miejscem pamięci narodowej. Niedaleko na trawniku transporter opancerzony z czasów PRL, obok zejście do podziemi, gdzie mieści się wystawa Drogi do wolności z archiwalnymi zdjęciami, gazetkami i ulotkami ukazującymi działalność opozycyjną z lat 80. Przy popiersiu Lenina wisi kopia słynnej tablicy z 21 postulatami. Jest nawet pomieszczenie zaaranżowane na sklep z pustymi półkami, jak za komuny. Przed bramą sterczą trzy ogromne krzyże, pomnik poległych w tym miejscu w 1970 r. stoczniowców, obok mur z mnóstwem tablic pamiątkowych fundowanych przez „Solidarność” z całej Polski. Odbywają się tu rocznicowe uroczystości, msze, konferencje prasowe i wiece. – Każdy kto startuje w wyborach, zaraz przyjeżdża pod krzyże i oblatuje je z kwiatami, a potem fotografuje się pod bramą – kwituje polityczne celebry Aleksandra Olszewska. Energiczna i wesoła 81-latka jest postacią legendarną. Od 1980 r. opiekuje się tym miejscem, sprząta, zamiata, utyka w bramę świeże kwiaty. Wszystko społecznie. No i co parę miesięcy, jak tylko wyblakną na słońcu, zmienia wiszące na bramie portrety papieża Jana Pawła II i Benedykta XVI na nowe. Obok jej syn prowadzi kiosk z solidarnościowymi pamiątkami. Pani Aleksandra dawniej nie bała się zomowców blokujących dostęp do pomnika, to i teraz nikogo się nie boi. – Jak trzeba, przerwę przewodnikowi, nie będzie mi tu gadał bzdur, że Wałęsa w osiemdziesiątym roku przez tę bramę przeskakiwał – denerwuje się kobieta. – A niedawno widzę, jak jeden z polityków ledwo złożył kwiaty pod pomnikiem, a jego ludzie cap i z powrotem zabierają je do auta. To ja wtedy do niego: przepraszam, ale tu się kwiaty przynosi i tu się zostawia, a nie z jedną wiązanką całe Trójmiasto objechać! Stoczniowców lubi, ale… – Kiedyś to już na bramie na nich wołałam: chłopaki, wy statki budujecie czy bimber pędzicie? Bo nieraz towarzystwo z roboty wychodziło tak na esa-floresa, pijane – zdradza. Teraz najbardziej cięta jest na niemieckich filmowców, którzy w 2006 r. nakręcili film Strajk o Annie Walentynowicz. – Kto to widział, pokazali mnie jako babcię w chustce, z taczką – dziwi się. – A przecież ja nigdy chustki nie noszę, taczki też nie mam! Brama przyciąga polityków, a zrujnowane hale, porzucone poniemieckie budynki z czerwonej cegły i puste place – artystów. Po dawnych terenach stoczni oprowadza mnie fotograf Michał Szlaga. W 2001 r. zaprosił go tu deweloper. W projekt włączyli się studenci i profesorowie Politechniki Gdańskiej i Akademii Sztuk Pięknych, zaczęły się prace studialne nad rewitalizacją terenu. Powstała kolonia artystów. Co chwilę ktoś przychodził z nowymi pomysłami. Stocznia stała się miejscem, w które szło się na spektakle teatralne, wystawy i happeningi, grali tu Jean-Michel Jarre i David Gilmour. – Jak nas tu ściągnęli, opowiadali, że będzie wszystko super, że powstanie coś jak doki w Londynie czy dzielnica portowa Hamburga – wspomina Michał Szlaga. Ale z czasem ludzi sztuki ubyło, część budynków, z których korzystali, poszła do rozbiórki. Z powodu remontu kolonię artystów wyproszono z dawnej centrali telefonicznej. Część sobie poszła, niektórzy, jak Szlaga, przenieśli się do dawnych biur stoczniowych. Na szczęście pozostawiono im Instytut Sztuki „Wyspa” – artyści przerabiają właśnie na swoje potrzeby dawną szkołę przyzakładową. Tereny postoczniowe to rzeczywiście obraz nędzy i rozpaczy – przyznaje Wiesław Bielawski, zastępca prezydenta Gdańska. – Ale już za dwa, trzy lata zmienią się nie do poznania. Zaraz za pomnikiem i bramą za ok. 300 mln złotych miasto wybuduje wielkie Europejskie Centrum Solidarności. Na powierzchni 25 tys. m² znajdą się ekspozycje o „Solidarności”, miejsca pracy dla historyków, biblioteka i siedziby organizacji pozarządowych. Podczas przypadających w 2010 r. obchodów okrągłej rocznicy „Solidarności” bryła centrum powinna być już widoczna. Od bramy stoczni aż do Martwej Wisły ciągnąć się ma promenada „Droga do wolności”, ze wznoszącym się na jej końcu kościołem, hołdem dla Jana Pawła II. Postoczniowa dzielnica Gdańska dostanie nazwę Młode Miasto. W samym jej środku jedna z firm deweloperskich chce w przyszłym roku zacząć budowę centrum handlowo-mieszkaniowego. – Zabytkowe postoczniowe budynki zostaną jednak zachowane. W sam raz nadają się na luksusowe lofty – zastrzega zastępca prezydenta. – Już teraz interesują się tą okolicą inwestorzy z Dubajju i Indii. Ciekawe tylko, jaki widok lokatorzy loftów będą mieli za oknem. Prężnie działającą stocznię? Ruiny? A może luksusowe osiedle? – Dzięki Bogu stocznia to jeszcze nie muzeum, a my jeszcze nie robimy tam jako ciecie! – odgraża się malarz okrętowy Stefański. – Póki jesteśmy, stocznia żyje. Choć niektórzy chcieliby widzieć ją tylko jako symbol. Niedoczekanie wasze! Księga osiągnięć: ■ W 1960 r. Stocznia Gdańska zajmowała piąte miejsce na świecie w produkcji statków. ■ Na początku lat 70. zakład plasował się na drugim miejscu w świecie w produkcji jednostek rybackich. ■ Obecnie stocznia dzierżawi 3 pochylnie. W 2008 r. zwodowano tu zaledwie 6 statków. ■ W Stoczni Gdańskiej od początku jej działalności powstało ponad 1000 statków pełnomorskich. ■ Największe wybudowane tu jednostki – Selandia (1996 r.) i Syrena (1997 r.) – miały pojemność ładunkową 50 700 ton.