W jego wymiocinach naukowcy odkryli coś niezwykłego. Tak poznaliśmy nowy gatunek
Nowy gatunek pterozaura znaleziono w skamieniałych wymiocinach dinozaura. To jedno z najbardziej zaskakujących odkryć ostatnich lat. Pokazuje ono, że nawet wydaliny mogą pomóc rozwikłać prehistoryczne tajemnice.
Spis treści: Czym są regurgitality i bromality? Niezwykła skamieniałość Kupy sprzed milionów lat też mają znaczenie Co dinozaury jadły naprawdę? Około 110 milionów lat temu na terenie dzisiejszej Brazylii pewien dinozaur musiał „pozbyć się ciężaru z żołądka”. W jego przewodzie pokarmowym nagromadziły się małe, ostre kostki. Utrudniały mu połykanie ryb i innych przekąsek. Mięsożerca wyrzucił śmierdzącą kulę z gardła, podobnie jak współczesne sowy pozbywają się zbitych kulek kości i sierści swoich drobnych ofiar. Z czasem bryłkę wymiocin dinozaura przykryły osady. Została zamknięta w kamieniu, aż niedawno odkryli ją paleontolodzy. W środku znajdowały się kości latającego gada, jakiego nikt wcześniej nie znał. Czas spędzony w paszczy i układzie pokarmowym mięsożercy nie był łaskawy dla szkieletu ofiary. Mimo tej wyboistej drogi do zapisu kopalnego kości – głównie fragmenty szczęk i zęby – zachowały się wystarczająco dobrze, by rozpoznać w nich nieoczekiwany gatunek pterozaura. Zwierzę odcedzało drobne organizmy z wody, podobnie jak dzisiejsze flamingi. Paleontolożka Aline Ghilardi z Universidade Federal do Rio Grande do Norte wraz ze współpracownikami nadała mu nazwę Bakiribu waridza, opisując znalezisko na początku tego roku. – To nie była po prostu skamieniała konkrecja zawierająca nowy gatunek rzadkiego pterozaura, lecz wyjątkowy skamieniały ślad – regurgitalit – mówi Ghilardi. Czym są regurgitality i bromality? Regurgitality i inne skamieniałe treści z przewodu pokarmowego należą do szerszej kategorii skamieniałości zwanych bromalitami. Choć mogą brzmieć odpychająco, masy wydalane przez dinozaury i inne prehistoryczne stworzenia dają bezpośredni wgląd w ich dietę. Pokazują, jak działały ich narządy wewnętrzne. Ujawniają też, jak dawno wymarłe gatunki realnie oddziaływały na siebie w pradawnych ekosystemach. Niezwykła skamieniałość W przypadku Bakiribu odkrycie pterozaura było dziełem szczęśliwego zbiegu okoliczności. – Kiedy mój student William po raz pierwszy pokazał mi tę konkrecję i zapytał, co to jest, miałam niezwykłe szczęście – mówi Ghilardi. Chwilę wcześniej czytała o Pterodaustro, pterozaurze znanym ze skał Argentyny i Chile. Zwierzę miało szczęki z cienkimi, gęsto upakowanymi zębami, dzięki którym filtrowało wodę w prehistorycznych zbiornikach. Szczęki w konkrecji wyglądały bardzo podobnie, lecz pochodziły z zupełnie innego miejsca. Dotąd w skałach tego wieku w Brazylii nie znaleziono takiego pterozaura. Ghilardi i jej zespół szybko zorientowali się, że kości reprezentują coś nowego. Ale dlaczego wyglądały tak chaotycznie? – Zażartowałam, że wygląda to tak, jakby ktoś wypluł coś w rodzaju kaszki, i „Mingau” – po portugalsku „kaszka” – bardzo szybko stało się nazwą tych skamieniałości – opowiada Ghilardi. Czasem kości znajdowane są wewnątrz konkrecji, które formują się już po pochówku, gdy kolejne warstwy skał narastają wokół zęba czy kości jako jądra. Mingau było czymś innym. Pokawałkowana natura kości, obecność skamieniałości ryb oraz ciasno upakowane szczątki wskazywały, że masa została wyrzucona przez większe zwierzę. Najprawdopodobniej przez drapieżnego dinozaura. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/12/2025-12-09-134240-How-dinosaur-vomit-has-solved-these-prehistoric-mysteries--National-Geographic--b56e02a.png" width="1067" height="776" alt="This fossilized coprolite from 118-125 million years ago came from an ichthyosaur and contained three teeth that were likely swallowed with prey. Pascal Goetgheluck," title="This fossilized coprolite from 118-125 million years ago came from an ichthyosaur and contained three teeth that were likely swallowed with prey. Pascal Goetgheluck," /> – To zdecydowanie nietypowy sposób, by trafić do zapisu kopalnego – mówi paleontolożka Stephanie Drumheller-Horton z University of Tennessee w Knoxville, która nie brała udziału w badaniach. Na szczęście dla Ghilardi i jej zespołu kości pterozaura nie zostały zniszczone doszczętnie przez pobyt w ciele drapieżnika. – Częściowe strawienie i zwrócenie pokarmu może wprowadzić dodatkowe komplikacje, takie jak nadtrawienie kwasem żołądkowym czy uszkodzenia mechaniczne powstałe podczas chwytania i połykania ofiary – dodaje. To właśnie sprawiło, że Bakiribu wyglądał jak kaszka. Gdyby pterozaur nie został zjedzony, a potem zwrócony, paleontolodzy być może nigdy nie dowiedzieliby się o jego istnieniu. Co więcej – jak podkreśla Ghilardi – regurgitality mogą dostarczać unikalnych danych ekologicznych. Skamieniałości takie dokumentują relacje między organizmami. Umieszczają je w tym samym środowisku, w tym samym czasie, podpowiadając powiązania, które w przeciwnym razie pozostałyby niewidoczne. Ponieważ pojedyncze fragmenty skał mogą obejmować nawet 10 milionów lat, fosylia pokazujące organizm i jego pokarm w jednym miejscu i czasie otwierają okno na realne sieci pokarmowe, które łączyły prehistoryczne gatunki. Kupy sprzed milionów lat też mają znaczenie Choć naukowcy dopiero niedawno zaczęli ogłaszać spektakularne odkrycia z grud dinozaurzych wymiocin, bromality wyrzucane z drugiej strony ciała prehistorycznych zwierząt mają długą historię badań. Paleontolodzy interesują się wydalinami prehistorycznych gadów już od XIX wieku. Angielski uczony William Buckland był zafascynowany skamieniałościami odchodów, znanymi potocznie jako „kamienie bezoarowe”, a naukowo określanymi jako koprolity. Takie okazy często zawierają zęby, łuski i inne twarde elementy ofiar, którymi żywiły się drapieżniki w danym rejonie. Około 1840 roku Buckland zamówił stolik z blatem wysadzanym koprolitami liczącymi 330 milionów lat. Był to paleontologiczny żart na gości odwiedzających jego dom. Dziś mebel jest znany jako „stolik na kupy doktora Bucklanda” w muzeum Lyme Regis w Wielkiej Brytanii. Pomijając paleontologiczny humor toaletowy, Buckland i inni badacze od razu dostrzegli wagę takich skamieniałości dla odtwarzania życia prehistorycznych zwierząt. Pojedynczy koprolit czy regurgitalit potrafi powiedzieć nam więcej o tym, jak naprawdę żyło dawne zwierzę, niż nawet najbardziej kompletny szkielet. Co dinozaury jadły naprawdę? Same koprolity, regurgitality i inne bromality czasem pozwalają ustalić, czym żywiło się dane zwierzę. Albo jaki gatunek padał jego ofiarą. W miejscach, gdzie takie skamieniałości zachowały się w dużej liczbie, można śledzić rozległe zmiany ekologiczne w skali milionów lat. W triasowych i jurajskich skałach Basenu Polskiego paleontolodzy znaleźli mnóstwo bromalitów pozostawionych przez różne dinozaury 200–230 milionów lat temu. Analizując zawartość tych skamieniałości i inne dane geologiczne, paleontolog Grzegorz Niedźwiedzki z Uniwersytetu w Uppsali wraz ze współpracownikami zrekonstruowali, jak ewoluowały dinozaury i ich zwyczaje żywieniowe. U gadów uważanych za bliskich krewniaków pierwszych dinozaurów, tzw. silezaurów, koprolity zawierały – jak mówi Niedźwiedzki – „prawdziwe bogactwo zagadkowych szczątków organicznych”. Promieniowanie rentgenowskie ujawniło w nich bardzo liczne chrząszcze, a także fragmenty roślin i ryb. – Były gotowe zjadać wszystko, na co się natknęły – wyjaśnia badacz. Taka wszystkożerna dieta mogła pomóc późniejszym dinozaurom odnieść ewolucyjny sukces. Źródło: National Geographic
Kim była ta kształtna postać? Zaskakujące wyobrażenie kobiety sprzed tysięcy lat
Wenus paleolityczna to jedna z najbardziej zagadkowych i intrygujących ikon pradziejów. Kim była kobieta, którą przedstawiano z przerysowanymi kształtami i bez wyraźnej twarzy?
Spis treści: Wenus paleolityczne – najstarsze wyobrażenia kobiecego ciała w dziejach Charakterystyczny styl Wenus paleolitycznych – symbolika kobiecej sylwetki sprzed tysięcy lat Wenus z Willendorfu – najsłynniejsza figurka kobieca z paleolitu W trzech miejscach na terenie Polski odkryto przedstawienia kobiet sprzed kilkunastu tysięcy lat Znaczenie i funkcja wizerunków paleolitycznych Wenus Wenus paleolityczne to niewielkich rozmiarów figurki kobiece, które pojawiały się na rozległych terenach Europy i Azji już kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Znane z wyolbrzymionych cech kobiecych – piersi, bioder, pośladków – stały się przedmiotem licznych interpretacji i spekulacji. Niektóre z figurek pozbawione są wyraźnych rysów twarzy, dłoni czy stóp. Skoncentrowanie się na cechach płciowych sugeruje, że mogły pełnić funkcje związane z płodnością lub kultem kobiecości. Wenus paleolityczne – najstarsze wyobrażenia kobiecego ciała w dziejach Jednym z przejawów artystycznych zdolności człowieka są znajdowane przez archeologów figurki kobiece, znane jako Wenus paleolityczne. Na pierwsze takie rzeźby natknięto się w 1894 roku we Francji. Sporo podobnych artefaktów odkryto na przełomie XIX i XX wieku, ale są one nadal odkrywane w ostatnich latach, zarówno w Europie Zachodniej, jak i Środkowej. Najliczniejsze egzemplarze Wenus mają około 20 tysięcy lat, choć niektóre mogą być nawet starsze – sięgające okresu kultury graweckiej (ok. 29–22 tys. lat temu). Wiele z tych figurek cechuje przesadnie zaakcentowane cechy kobiece – szerokie biodra, pełne piersi i wyraźnie zaznaczone genitalia, przy jednoczesnym braku szczegółów twarzy i kończyn, co sugeruje symboliczne, a nie realistyczne przedstawienie kobiecości. Archeolodzy przypuszczają, że mogły one pełnić funkcje magiczno-religijne, związane z płodnością, macierzyństwem lub kultem przodków. Określenie „Wenus paleolityczna” to nawiązanie do rzymskiej bogini Wenus, identyfikowanej z grecką Afrodytą, boginią miłości i piękna. Nazwa ta została nadana przez pierwszych odkrywców z XIX wieku, choć nie odzwierciedla intencji paleolitycznych twórców. Najsłynniejszym antycznym posągiem Wenus jest Wenus z Milo, zwana również Afrodytą z Melo. Rzeźba ta powstała około 150–100 lat p.n.e. na Milos, greckiej wyspie w archipelagu Cyklad, w południowej części Morza Egejskiego. Obecnie znajduje się w Luwrze w Paryżu Charakterystyczny styl Wenus paleolitycznych – symbolika kobiecej sylwetki sprzed tysięcy lat Niezależnie od tego, gdzie odkryto figurki Wenus paleolitycznej – czy to w Polsce, Austrii, Czechach, Rosji czy Francji – wszystkie wykazują podobne cechy stylistyczne, co wskazuje na istnienie wspólnego kanonu estetycznego lub symbolicznego wśród różnych społeczności łowiecko-zbierackich Europy. Wyraźnie eksponowane są piersi, biodra i pośladki, co może sugerować ich związek z kultem płodności, kobiecości lub przetrwania rodu. Zdecydowanie mniejsze lub prawie nieobecne są kończyny, dłonie, stopy czy głowa – często całkowicie pominięte lub tylko schematycznie zaznaczone. Podobna stylizacja występuje również w rytach naskalnych oraz grawerowanych płytkach kamiennych, które mogły pełnić funkcję rytualną lub symboliczną. Figurki kobiece wykonywano z różnych materiałów – kamienia, kości mamutów, kości renifera, kości słoniowatych, a także z ceramiki, jak w przypadku słynnej Wenus z Dolní Věstonice z terenów dzisiejszych Czech, uważanej za najstarszy znany ceramiczny artefakt figuratywny na świecie (ok. 29 tys. lat). Wybór materiału mógł mieć znaczenie praktyczne, rytualne lub estetyczne. Wenus z Willendorfu – najsłynniejsza figurka kobieca z paleolitu Najsłynniejszą figurkę typu Wenus odkryto w 1908 roku w Willendorfie, niedaleko Krems w Dolnej Austrii, około 20 km od granicy z dzisiejszymi Czechami. Wykonana z wapienia oolitowego, który nie występuje lokalnie, co sugeruje, że materiał mógł zostać przyniesiony z dalszych regionów. Cała postać mierzy 11 cm wysokości i pierwotnie była pomalowana ochrą, czyli naturalnym czerwonym barwnikiem mineralnym, często używanym w praktykach rytualnych epoki kamienia. Rzeźba została datowana na ok. 28–25 tys. lat p.n.e., co lokuje ją w okresie kultury graweckiej. Przedstawia kobietę o wyjątkowo obfitych kształtach, z wyraźnie zaznaczonymi piersiami, dużym, wypukłym brzuchem oraz masywnymi udami i pośladkami. Ramiona są krótkie i prymitywnie wyrzeźbione, przy czym dłonie ledwo dostrzegalne. Szczególną uwagę przyciąga głowa pokryta spiralnym wzorem, który może przedstawiać fryzurę, nakrycie głowy lub symboliczną czapkę, głęboko nasuniętą na miejsce twarzy – ta pozostaje całkowicie niewidoczna, co wpisuje się w stylizację pozostałych Wenus paleolitycznych. Brak twarzy i schematyczne detale są interpretowane jako przejaw funkcji symbolicznej lub rytualnej, a nie realistycznego portretu. Figurkę odnaleziono w warstwie osadniczej w pobliżu ówczesnego stanowiska łowiecko-zbierackiego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wenus-paleolityczna-bogini-obiekt-westchnien-zagadkowe-przedstawienia-sprzed-wielu-tysiecy-lat-ccc4fa6.jpg" width="938" height="626" alt="Wenus paleolityczna. Bogini? Obiekt westchnień? Zagadkowe przedstawienia sprzed wielu tysięcy lat" title="Wenus paleolityczna. Bogini? Obiekt westchnień? Zagadkowe przedstawienia sprzed wielu tysięcy lat" /> W trzech miejscach na terenie Polski odkryto przedstawienia kobiet sprzed kilkunastu tysięcy lat Jedna płaska płytka obrobiona w taki sposób, by przypominała kobietę w ciąży, pochodzi z Jaskini Obłazowej w woj. małopolskim. To tam odkryto też najstarszy na świecie bumerang, który ma ok 32 tys. lat. Olbrzymi zbiór podobnych artefaktów ukazujących kobiety pochodzi z Wilczyc koło Sandomierza. Jest to 31 gotowych płytek z krzemienia przedstawiających w stylizowany sposób kobiety i kilkanaście płytek, nad którymi porzucono pracę przed jej zakończeniem. Natomiast w Dzierżysławiu na Górnym Śląsku na płytce znajdują się reliefy ukazujące prawdopodobnie kilka kobiet, również w formie charakterystycznej dla „Wenus”. Drugi zabytek z tego stanowiska to płytka w kształcie stylizowanej postaci kobiecej. Jest to maleństwo o długości 6 cm, czyli nawet mniejszej od długości długopisu. Do tej pory jednak archeologom nad Wisłą nie udało się odkryć figurki kobiecej z tego okresu. Znaczenie i funkcja wizerunków paleolitycznych Wenus Wiele tysięcy lat musiało minąć od momentu wykonania figurek i rytów ukazujących Wenus do powstania pisma. Dlatego wszystkie koncepcje dotyczące ich znaczenia są tylko przypuszczeniami. Nie wiemy, co przyświecało ich twórcom. Samo określenie „Wenus” upowszechnione przez archeologów, każe nam sugerować konotacje ze światem duchowym. Ale to tylko przypuszczenie, które być może więcej mówi o współczesnym sposobie postrzegania świata niż o tym, w co wierzyli pradziejowi mieszkańcy Europy. Z pewnością figurki i ryty na płytkach były mobilne – na tyle niewielkie, że towarzyszyły dawnym ludziom w ich długich wędrówkach. Niektórzy archeolodzy przypuszczają, że część z nich była składana celowo w ziemi. Ale na to nadal brak jest niepodważalnych dowodów. Frapujące jest to, że wizerunki kobiet wykonywano w bardzo podobny sposób na dużym obszarze. Każe to sądzić, że był to szerszy trend związany ze sferą światopoglądową. Czyżby zatem Wenus paleolityczna była ówczesną boginią, którą czczono na wielkich połaciach Starego Świata? Źródła: Brézillon M., Encyklopedia kultur pradziejowych, Warszawa 1981 Piszczek Z. (red.), Mała encyklopedia kultury antycznej, Warszawa 1973 Płonka T. Kultura symboliczna społeczeństw łowiecko-zbierackich środkowej Europy u schyłku paleolitu, Wrocław 2012 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nieznany grzyb sprzed 400 milionów lat. Tworzył nierozerwalny związek z innym gatunkiem
Nieznany grzyb sprzed 400 milionów lat odkryto w skale z malowniczej Szkocji. Okazało się, że żył wspólnie z prastarą rośliną. To odkrycie może rzucić nowe światło na ewolucję życia na lądzie. Naukowcy ujrzeli związek tych organizmów w trójwymiarze, dzięki zastosowaniu zaawansowanych metod badawczych.
To ważne znalezisko pochodzi z Windyfield Chert Unit w Rhynie w Szkocji – miejsca zlokalizowanego około 50 km na północny zachód od Aberdeen. W tej formacji już wcześniej dokonywano ciekawych odkryć paleontologicznych. Można je wręcz nazwać geologiczną kapsułą czasu. Skamieniałości pod niezwykłą „lupą” Zespół badaczy skupił się na analizie bloku skalnego odkrytego w 1988 roku i przechowywanego w National Museum of Scotland w Edynburgu. Dostrzeżenie w skale struktur organicznych nie było łatwe, dlatego zastosowano specjalistyczny sprzęt. Użyto m.in. skanującego laserowego mikroskopu konfokalnego i spektroskopii ramana. Po zebraniu wszystkich danych wykonano trójwymiarową rekonstrukcję skomplikowanych struktur biologicznych. Dowód na mikoryzę arbusklarną Oczom naukowców ukazał się nie jeden organizm, ale dwa, które 400 mln lat temu żyły zespolone ze sobą. Był to nieznany nauce grzyb, który nazwano Rugososporomyces lavoisierae, i wczesna roślina lądowa Aglaophyton majus. Anatomiczne detale grzyba i rośliny są idealnie zachowane. Odkryte skamieniałości są dowodem na mikoryzę arbuskularną. To rodzaj symbiozy, w której grzyb pomaga roślinie pobierać składniki odżywcze z gleby. Dziś taka współpraca występuje u około 85% roślin. – To niezwykłe znaleźć tak odległe dowody symbiotycznej relacji. Wydaje się, że symbioza była niezbędnym elementem umożliwiającym roślinom adaptację do życia na lądzie. Symbioza ta przypomina tę obserwowaną u współczesnych wątrobowców i rogatek. Rośliny te, podobnie jak wczesne rośliny lądowe, nie mają korzeni – opowiada dr Paul Kenrick, ekspert ds. roślin kopalnych w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Kluczowe odkrycie sprzed setek milionów lat Skamieniałość z Windyfield Chert w Szkocji dostarcza jak dotąd najbardziej szczegółowych dowodów na to, że wczesne rośliny lądowe nawiązywały złożone relacje symbiotyczne z wieloma gatunkami grzybów ponad 400 milionów lat temu. – Mikoryzy są bardzo rzadkie w zapisie kopalnym i nigdy wcześniej nie zostały znalezione w Windyfield Chert – powiedziała dr Christine Strullu-Derrien z Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, która była współautorką publikacji naukowej. Wygląda na to, że grzyb nie pasożytował na roślinie ani nie żerował na niej po jej śmierci – zamiast tego organizmy te żyły w symbiozie. – Grzyb dostarczał minerały, takie jak fosfor, w zamian za cukry z rośliny, co było korzystne dla obu stron – zaznacza dr Strullu-Derrien. Dla naukowców kluczowe jest też zastosowanie szerokiego spektrum metod. Połączenie zaawansowanego obrazowania i spektroskopii, zastosowane po raz pierwszy do skamieniałej rośliny, umożliwiło zespołowi rozróżnienie skamieniałych tkanek grzybów i roślin na podstawie ich unikalnych sygnatur świetlnych. A to stanowi przełom, który może zmienić sposób, w jaki naukowcy w przyszłości będą badać prehistoryczne formy życia. Źródło: New Phytologist Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czym był nanotyrannus? Ta skamieniałość podzieliła naukowców
Nanotyrannus to nie młodociany T. rex, lecz zupełnie nowy gatunek – twierdzą naukowcy, którzy właśnie opublikowali przełomowe wyniki badań w „Nature”. Czy to koniec wieloletniego sporu?
Spis treści: Skamieniałość, która zmieniła wszystko Przełomowe badanie Zanno i Napoli Dueling Dinosaurs – okaz, który wszystko zmienił Kości, zęby i tomografia Co dalej z nanotyrannusem? Po dekadach gorących dyskusji badacze twierdzą, że skamieniałości uznawane dotąd za młodociane okazy T. reksa w rzeczywistości należą do smuklejszego, odrębnego gatunku tyranozaura. Jednym z najbardziej polaryzujących problemów paleontologii jest nastoletni Tyrannosaurus rex z kryzysem tożsamości – i dwoje naukowców mówi, że go rozwiązali. Skamieniałość, która zmieniła wszystko W 1942 roku badacze z Cleveland Museum of Natural History znaleźli w formacji Hell Creek w Montanie czaszkę niewielkiego teropoda. Po tym, jak w 1988 roku sklasyfikowano ją jako nowy gatunek Nanotyrannus lancensis, czaszka wywołała cztery dekady zaciekłego sporu. Czy takie skamieniałości niewielkich, smukłych tyranozaurów to po prostu nastoletnie wersje groźnego tyranozaura, czy całkowicie odrębny dinozaur? Teraz, po przeanalizowaniu ponad 200 skamieniałości tyranozaurów, autorzy nowego badania ogłosili, że nanotyrannus był szybkim i smukłym dinozaurem, żyjącym ramię w ramię z T. reksem u schyłku jego panowania. Wyniki opublikowano 30 października na łamach „Nature”. – Nie chcieliśmy dolewać oliwy do ognia w tej debacie. Chcieliśmy ją zakończyć – mówi Lindsay Zanno, paleontolożka z North Carolina Museum of Natural Sciences i współautorka pracy. – Postanowiliśmy przetestować to zagadnienie z każdej strony. Przełomowe badanie Zanno i Napoli Część zewnętrznych ekspertów pochwaliła rygor badania. Uznają, że może to być punkt zwrotny, który wreszcie zakończy wieloletni spór. – Nie pominęli żadnej skamieniałości – mówi Lawrence Witmer, paleontolog z Ohio University. – Wynik ich skrupulatnych analiz jest jasny i tak jednoznaczny, jak to w paleontologii możliwe – Nanotyrannus jest realny. Inni paleontolodzy ostrzegają jednak, że to odkrycie – choć przekonujące – może być jedynie kolejnym zwrotem akcji w sadze nanotyrannusa. – Ich wnioski, tak jak poprzednie doniesienia, są hipotezami. To, co jednego dnia wydaje się odpowiedzią, następnego może zostać obalone nowymi podejściami czy danymi – mówi Holly Woodward Ballard, paleohistolożka z Oklahoma State University, której wcześniejsze badania tempa wzrostu kości nóg tyranozaurów zaliczały nanotyrannusa do kategorii T. reksa. Dueling Dinosaurs – okaz, który wszystko zmienił W 2020 roku North Carolina Museum of Natural Sciences ogłosiło pozyskanie słynnej, liczącej 67 milionów lat skamieniałości „Dueling Dinosaurs”. Przez lata w rękach prywatnych, wyjątkowo dobrze zachowany okaz przedstawia triceratopsa i niewielkiego tyranozaura zakleszczone w walce. Część naukowców uznawała, że tyranozaur to młody T. rex, inni wierzyli, że to Nanotyrannus. Pozyskanie okazu do muzeum po raz pierwszy dało paleontolożkom i paleontologom – takim jak Zanno – lepszy dostęp do praktycznie kompletnego szkieletu tego zwierzęcia. Zanno zaprosiła do współpracy Jamesa Napoli, paleontologa z Stony Brook University, który badał wzrost i rozwój krokodyli. – Dość szybko stało się jasne, że pojawia się wiele czerwonych flag – mówi Zanno, będąca także National Geographic Explorer. – Wiele elementów tego okazu nie pasowało do naszych oczekiwań co do tego, jak powinien rosnąć T. rex. Kości, zęby i tomografia Kluczową wskazówką anatomiczną były przednie kończyny. Już na tym etapie były wyraźnie większe niż u dorosłego T. reksa. – Nie ma możliwości, by w trakcie wzrostu te ramiona miały się zmniejszać – mówi Napoli. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-03-141908-Scientists-may-have-solved-the-mystery-of-Nanotyrannus--National-Geographic-i-j-39b5e77.png" width="843" height="857" alt="Dowody z „Dueling Dinosaurs” i innych skamieniałości sugerują, że ramiona T. rexa (po lewej) były krótsze niż u Nanotyrannusa (po prawej)." title="Dowody z „Dueling Dinosaurs” i innych skamieniałości sugerują, że ramiona T. rexa (po lewej) były krótsze niż u Nanotyrannusa (po prawej)." /> Stwierdzili też, że dinozaur miał krótszy ogon, proporcjonalnie dłuższe nogi i więcej zębów w szczękach. Tomografia komputerowa (CT) ujawniła, że jego nerwy czaszkowe i układ oddechowy wyglądały inaczej niż u T. reksa. Miał też dodatkową zatokę. Takie cechy ustalają się na wczesnym etapie rozwoju, co oznacza, że ten tyranozaur nie był „na kursie”, by przed śmiercią przeobrazić się w dorosłego T. reksa. Pobrano też cienkie skrawki kości, by policzyć pierścienie wzrostu. Wskazały, że zwierzę miało około 20 lat i było dojrzałe, a nie młodociane. – Nie da się w sposób naukowy obronić tezy, że to T. rex – mówi Napoli. Jego zdaniem okaz należy oznaczyć jako Nanotyrannus lancensis. W oparciu o dowody z „Dueling Dinosaurs” Napoli i Zanno przejrzeli też zbiory tyranozaurów w kolekcjach w USA, Kanadzie i Azji. Łącznie zidentyfikowali kilka okazów, które – ich zdaniem – należą do nanotyrannusa, w tym kontrowersyjną „Jane” z Burpee Museum oraz okaz z Cleveland z 1988 roku. – Spór o nanotyrannusa trwa od dekad i myślę, że większość naukowców stała po stronie tezy, iż to młodociany T. rex. To nowe badanie wielu zaskoczy – mówi David Evans, paleontolog z Royal Ontario Museum. Wyniki sugerują, że Nanotyrannus był drapieżnikiem o połowę mniejszym od T. reksa, a jego masa stanowiła jedną dziesiątą masy „króla”. Jeśli T. rex był lwem późnej kredy, to Nanotyrannus mógł być „gepardem” – zbudowanym bardziej do szybkości niż siły. Co dalej z nanotyrannusem? – Od tej publikacji dalej nasze środowisko powinno przyjmować domyślne założenie, że Nanotyrannus jest rzeczywistym gatunkiem – mówi Napoli. – Istnieje cały korpus badań, które trzeba będzie w dużej mierze ponownie ocenić. Jeśli tezy się potwierdzą, odkrycie może zmienić to, co wiemy o najsłynniejszym prehistorycznym drapieżniku Ziemi oraz rzucić nowe światło na innych mięsożerców późnej kredy. Autorzy dodają, że ich wyniki mogą też skłonić do szeroko zakrojonej rewizji poglądów na temat wzrostu i rozwoju T. reksa. – Nie jestem jeszcze gotów ogłosić, że każdy mniejszy szkielet tyranozaura to Nanotyrannus – mówi Steve Brusatte, paleontolog z University of Edinburgh. – Trzeba jednak przyznać, że argumenty za istnieniem nanotyrannusa są mocne. – To wspaniałe, gdy nowe dowody pokazują, że niektóre z naszych ukochanych przekonań jako badaczy tyranozaurów – najpewniej są błędne – dodaje. – Na tym polega nauka. Źródło: National Geographic
Wreszcie wiemy, skąd przybyli pierwsi ludzie. Wędrowali wzdłuż wybrzeża Afryki i... zajadali się owocami morza
Pochodzenie współczesnych ludzi jest przedmiotem zażartej dyskusji. Analizy genetyczne jako kolebkę naszego gatunku wskazują Afrykę, jednak do tej pory nie było jasne, jak rozprzestrzenił ię oni na inne kontynenty. Czy to możliwe, że kluczową rolę odegrały… owoce morza?
Najnowsze hipotezy zakładają, że Homo sapiens opuścił południowe wybrzeże Afryki – skąd szacuje się, że pochodził – 70 000 lat temu, rozpoczynając największą migrację w historii świata. Pomogło mu w tym wyjątkowe wśród hominidów przystosowanie do przybrzeżnego trybu życia i obecność smakowitych skorupiaków. Jakie dowody przemawiają za naszym przedwiecznym związkiem z morzem? Gdzie pojawili się pierwsi ludzie? Aktualne teorie Przez wiele lat dominowała teoria, że człowiek współczesny – czyli Homo sapiens – pojawił się w Afryce Wschodniej około 200 000 lat temu, a następnie zaczął rozprzestrzeniać się na inne kontynenty. Wskazywały na to analizy szczątków kostnych oraz narzędzi znalezionych na terenie Etiopii oraz Tanzanii. Nie było jak jasne, jak tego dokonał. Ostatnie dekady przyniosły jednak fascynujące odkrycia. Badania genetyczne wskazują na to, że w naszej historii kluczowe mogło być południowe wybrzeże Afryki. Najnowsza hipoteza zakłada, że to właśnie tam, na terenie dzisiejszego południowego Kapsztadu, człowiek współczesny rozwinął nie tylko szereg „nadmorskich” umiejętności, które umożliwiły mu przetrwanie, ale i zaawansowaną kulturę związaną z morzem, dzięki której rozprzestrzenił się na inne kontynenty. Kompleksy przybrzeżnych jaskiń Pinnacle Point i inne miejsca w rejonie zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, ponieważ stanowią najbardziej zróżnicowany i najlepiej zachowany zapis rozwoju zachowań współczesnego człowieka. Sięga on 162 000 lat wstecz. Wielka wędrówka z południowej Afryki Najnowsza hipoteza podróży z Afryki określana jest mianem „koncepcji migracji przybrzeżnej” i zakłada, że nasi przodkowie opuścili region współczesnego RPA około 70 000 lat temu. Według prof. Alana Whitefielda i jego zespołu badawczego, pierwsi ludzie przez 20 000 lat przemieszczali się wzdłuż wybrzeży wschodniej Afryki, korzystając z bogactw zasobów morskich, i dotarli aż do półwyspu Arabskiego, a stamtąd w dalsze regiony Azji i Europy. Badania genetyczne prowadzone na uniwersytetach w Kapsztadzie, Johannesburgu oraz Oxfordzie wykazały, że to właśnie w południowej Afryce pierwsi ludzie mogli wykształcić umiejętności pozwalające im korzystać z dobrodziejstw morza. Te zaś miały pomóc im w wędrówce wzdłuż wybrzeża. Region dzisiejszego RPA obfitował w schronienia skalne, pożywienie – w szczególności owoce morza i mięczaki, które Homo sapiens musieli nauczyć się zdobywać – a także w surowce (kości) umożliwiające rozwój prymitywnych narzędzi. Analizy genetyczne dowodzą, że korzystanie z zasobów morskich poprawiło dietę pierwszych ludzi i umożliwiło znaczący rozwój ich zdolności poznawczych. Mieli oni przewagę nad tymi hominidami, które polegały wyłącznie na polowaniu i zbieractwie w głębi lądu. Dlaczego pierwsi ludzie opuścili Afrykę? Decyzja o opuszczeniu afrykańskiej kolebki wynikała z wielu czynników, ale dużą rolę odegrały… zmiany klimatyczne. Okresy globalnego ochłodzenia, czyli tzw. epoki lodowcowe, powodowały obniżenie poziomu mórz i umożliwiały odkrywanie nowych terenów. Tak najprawdopodobniej stało się z Morzem Czerwonym, które w wyniku globalnego ochłodzenia drastycznie zmniejszyło swój poziom i umożliwiło przeprawę pierwszym ludziom z Afryki na Półwysep Arabski. Przez pewien czas, po erupcji superwulkanu Toba w Indonezji, na dużych obszarach Ziemi panował także niedobór żywności. Według badaczy to migracje wzdłuż wybrzeża i przystosowanie do życia w sąsiedztwie morza między innymi umożliwiły Homo sapiens przetrwanie. Wygląda na to, że pomogły nam… owoce morza, które do dzisiaj uważamy za luksus. Zdolności adaptacyjne, rozwój skutecznych narzędzi i technologii, a także kultury umożliwiającej tworzenie zaawansowanych struktur społecznych sprawiły, że przedstawiciele naszego gatunku zasiedlili niemal każdy skrawek globu. Warto jednak pamiętać, gdzie ta historia miała swój początek. Źródło: Transactions of the Royal Society of South Africa Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rewolucja neolityczna. To zmiana, która stworzyła nasze społeczeństwo
Rewolucja neolityczna zmieniła wszystko – od diety po styl życia. Dzięki niej ludzie zaczęli mieszkać w osadach i budować trwałe społeczności. Ale nie była to wyłącznie historia postępu. Wraz z rolnictwem przyszły też choroby, nierówności i uzależnienie od ziemi. Co dziś o niej wiemy?
Spis treści: Co spowodowało rewolucję neolityczną? Cechy i wynalazki okresu neolitu Udomowienie zwierząt Wpływ na życie człowieka Rewolucja neolityczna, znana również jako rewolucja rolnicza, była przełomowym momentem w historii ludzkości, kiedy to łowcy-zbieracze przekształcili się w rolników – zmieniając na zawsze sposób życia człowieka. Szacuje się, że rewolucja neolityczna rozpoczęła się około 12 000 lat temu. Zbiegła się z końcem ostatniego zlodowacenia i początkiem obecnej epoki geologicznej – holocenu. Była momentem przełomowym, który na zawsze odmienił sposób, w jaki ludzie żyją, odżywiają się i funkcjonują w społeczeństwie. To właśnie ona zapoczątkowała rozwój cywilizacji, jaką znamy dziś. W epoce neolitu ludzie prowadzili koczowniczy tryb życia jako łowcy-zbieracze, przemierzając dziką przyrodę w poszukiwaniu pożywienia. Jednak nastąpiła radykalna zmiana – koczownicy stali się rolnikami, przechodząc do bardziej osiadłego trybu życia. Co spowodowało rewolucję neolityczną? Choć naukowcy wciąż dyskutują nad dokładnymi datami i przyczynami tej przemiany, istnieje wiele dowodów na to, że proces odchodzenia od łowiectwa i zbieractwa na rzecz rolnictwa zachodził niezależnie w różnych częściach świata. Uważa się, że rolnictwo narodziło się najpierw w tzw. Żyznym Półksiężycu na Bliskim Wschodzie, gdzie różne grupy ludzi niezależnie opracowały techniki uprawy. Oznacza to, że „rewolucja rolnicza” była raczej serią lokalnych rewolucji, które wydarzyły się w różnych miejscach i czasie. Istnieje wiele hipotez próbujących wyjaśnić, dlaczego ludzie porzucili tryb życia oparty na zbieractwie. Według badania z 2025 roku, przejście to mogły wymusić katastrofalne pożary i erozja gleby. To badanie podważa wcześniejsze teorie, według których zmiana została zapoczątkowana przez samych ludzi. Jedna z nich zakłada, że presja demograficzna zwiększyła konkurencję o zasoby żywności i zmusiła społeczności do poszukiwania nowych sposobów jej pozyskiwania. Inna teoria mówi, że przejście na rolnictwo umożliwiło lepsze włączenie do wspólnoty osób starszych i dzieci, co mogło sprzyjać zwiększeniu produkcji żywności. Są też badacze, którzy twierdzą, że ludzie zaczęli polegać na roślinach, które wcześniej modyfikowali w procesie wczesnej uprawy. Z czasem te rośliny stały się zależne od człowieka. Cechy i wynalazki okresu neolitu Niezależnie od przyczyn przejścia od łowiectwa do rolnictwa, ludzie stawali się coraz bardziej osiadli, częściowo dzięki coraz lepszej znajomości uprawy roślin. Szacuje się, że ludzie zbierali rośliny i ich nasiona już około 23 000 lat temu, a pierwsze uprawy zbóż, takich jak pszenica i jęczmień, pojawiły się około 11 000 lat temu. Wkrótce potem zaczęto uprawiać także rośliny bogate w białko, jak groch i soczewicę. Wraz z rozwojem umiejętności rolniczych i postępem technologicznym, rolnicy zaczęli gromadzić nadwyżki nasion i zwiększać plony, co wymagało ich przechowywania. To z kolei przyczyniło się do wzrostu liczby ludności – dzięki stabilniejszemu dostępowi do pożywienia — oraz do potrzeby prowadzenia osiadłego trybu życia, niezbędnego do przechowywania nasion i pielęgnowania upraw. Coraz bardziej osiadłe społeczności tworzyły narzędzia kamienne przydatne w pracy na roli – takie jak żarna i sierpy. Rozwijała się również architektura – jak wskazują odkrycia archeologiczne w Sayburç w Turcji, zaczęto wznosić wyraźnie oddzielone przestrzenie mieszkalne i publiczne. Udomowienie zwierząt Wraz z rozwojem rolnictwa rozpoczął się proces udomawiania zwierząt. Dowody na hodowlę owiec i kóz pochodzą z terenów dzisiejszego Iraku i Anatolii (obecnie Turcja) sprzed około 12 000 lat. Udomowione zwierzęta, wykorzystywane do pracy, umożliwiały prowadzenie bardziej intensywnego rolnictwa. Dostarczały również dodatkowego pożywienia w postaci mleka i mięsa, co sprzyjało dalszemu wzrostowi stabilnych populacji ludzkich. Wpływ na życie człowieka Rewolucja rolnicza miała daleko idące konsekwencje. Była powiązana m.in. z narastającymi nierównościami społecznymi — będącymi skutkiem rosnącego uzależnienia ludzi od ziemi i lęku przed niedoborem zasobów. Wiązała się również z pogorszeniem jakości diety oraz wzrostem zachorowań na choroby zakaźne, przenoszone przez udomowione zwierzęta. Z drugiej jednak strony rewolucja neolityczna stworzyła podwaliny pod rozwój nowoczesnych społeczeństw – cywilizacji charakteryzujących się dużymi skupiskami ludności, zaawansowaną technologią oraz rozwojem wiedzy, sztuki i handlu. Źródło: National Geographic
Różne gatunki dinozaurów mogły podróżować razem. Tworzyły mieszane stada, jak w filmach
Nowe odkrycie w kanadyjskim parku ujawnia, że dinozaury mogły tworzyć mieszane stada, co potwierdzają odciski sprzed 76 milionów lat. Czy ta scena przypomina dzisiejsze sawanny?
Spis treści: Trop w Albercie może zmienić spojrzenie nauki Odkrycie zaczęło się od przypadku Kontrowersje wokół interpretacji „Słabe stopy” czy silna hipoteza? Dalsze badania mogą przynieść przełom Przez sawanny Afryki wędrują razem zebry i gnu, a między nimi przemykają impale i gazele. Im większe stado, tym lepiej chroni jego członków przed drapieżnikami, takimi jak lwy, hieny czy likaony. Naukowcy od dawna zastanawiają się, czy dinozaury również tworzyły mieszane stada. Filmy dla dzieci, jak seria „The Land Before Time” i „Dinosaur” (2000), często pokazują barwne grupy dinozaurów we wspólnych wędrówkach, np. apatozaury z triceratopsami czy iguanodony z parazaurolofami. W rzeczywistości gatunki te nieraz żyły w różnych okresach. Brakowało jednak śladów w zapisie kopalnym, że różne gatunki faktycznie podróżowały razem. Trop w Albercie może zmienić spojrzenie nauki Teraz paleontolodzy pracujący na pustkowiach Dinosaur Provincial Park w Albercie (Kanada) odkryli skamieniałe odciski stóp, które – ich zdaniem – dostarczają pierwszych dowodów na to, że różne gatunki dinozaurów mogły tworzyć wspólne stada. Nie wszyscy badacze są jednak do tego przekonani. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „PLOS ONE”. Odciski sprzed 76 milionów lat opowiadają historię niewielkiej grupy rogatych dinozaurów, czyli ceratopsów. Mogły one wędrować w towarzystwie opancerzonego ankylozaura oraz – być może – małego, dwunożnego teropoda. Tę karawanę mogła śledzić para groźnych tyranozaurów. Odkrycie zaczęło się od przypadku Latem 2024 roku Brian Pickles, paleontolog z University of Reading w Anglii, oraz jego współpracownik Phil Bell przeszukiwali park w poszukiwaniu skamieniałości. Natrafili na coś osobliwego wystającego z ziemi. – Wyszliśmy w teren szukać kości i szło nam marnie – mówi Pickles. – Wtedy Phil Bell, paleontolog z University of New England w Australii, trafił na wyniesiony rant żelazistej skały. Zaczął dłubać i zorientował się, że to odcisk stopy dinozaura. Następne 48 godzin było wirówką gorączkowych prac i kolejnych odkryć. Zwieńczyła je – jak mówi Pickles – „rewolucja w paleoekologii dinozaurów w Dinosaur Provincial Park”. Na skrawku ziemi mniej więcej wielkości dwóch miejsc parkingowych zespół odsłonił ponad tuzin skamieniałych odcisków. W przeciwieństwie do wielu stanowisk, gdzie ślady na siebie nachodzą, tutaj były równomiernie rozmieszczone. Na podstawie wielkości, kształtu i kierunku badacze uznali, że odciski pozostawiła mieszana grupa co najmniej pięciu dinozaurów wędrujących razem. Znaleziono też ślady dwóch dużych tyranozaurów, które mogły iść obok siebie w pobliżu stada. Kontrowersje wokół interpretacji Czy ci szczytowi drapieżnicy współpracowali podczas polowania? A może stado powstało właśnie po to, by bronić się przed takim zagrożeniem? Na afrykańskich sawannach lwy często podążają za mieszanymi stadami roślinożerców i polują w grupie. Czy te odciski uchwyciły podobną scenę? – To sugestywny obraz, bardzo przypomina to, co widzimy dziś na afrykańskich równinach – mówi Pickles. – Nie znamy jednak dokładnego następstwa zdarzeń. Tyranozaury mogły być tam pierwsze. „Słabe stopy” czy silna hipoteza? Część badaczy niezaangażowanych w projekt kwestionuje wnioski zespołu. Anthony Romilio, paleontolog z University of Queensland w Australii, uważa, że choć niektóre dinozaury mogły tworzyć mieszane stada, autorzy nadinterpretowali ślady. – Jako badaczy pociągają nas możliwości, jakie dają takie znaleziska. Czasem jednak ta ekscytacja prowadzi do zbyt śmiałych wniosków – mówi Romilio. Jego zdaniem odciski przypisane ceratopsom i ankylozaurowi są do siebie podobne kształtem. Bardziej pasują do gorzej zachowanych śladów dużych hadrozaurów. – To może nie brzmi tak efektownie, ale lepiej współgra z tym, co wiemy o kopalnych odciskach i szlakach tropów – dodaje. Sceptyczny jest także Christian Meyer, paleontolog z Uniwersytetu w Bazylei. Nazywa wnioski badaczy spekulacyjnymi. – Uważam, że stan zachowania śladów – włącznie z ich przypisaniem taksonomicznym – stoi na słabej podstawie, bo nie ma kompletnych ciągów tropów pokazujących wzór chodu – mówi. – Poza tym, w tych okolicznościach interpretacja o mieszanych stadach jest, moim zdaniem, nieco naciągana. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-02-140115-Different-dinosaur-species-may-have-really-traveled-together-like-in-the-movies--ce9feba.png" width="489" height="797" alt="Cyfrowy model wysokościowy stanowiska Skyline (skala wysokości w metrach) oraz najważniejsze tropy (przeskalowane względem wysokości względnej)." title="Cyfrowy model wysokościowy stanowiska Skyline (skala wysokości w metrach) oraz najważniejsze tropy (przeskalowane względem wysokości względnej)." /> Dalsze badania mogą przynieść przełom Od czasu pierwszego wykopu, który zapoczątkował nowe badania, Pickles i współpracownicy znaleźli ponad dziesięć dodatkowych szlaków tropów. Przy takiej liczbie śladów, jak mówi Pickles, sprawdzenie, czy niektóre dinozaury tworzyły mieszane stada, to dopiero początek. – Potencjalnie dzieje się tam dużo więcej, niż dotąd zdołaliśmy odsłonić – podsumowuje. Źródło: National Geographic
Zabójstwo w epoce kamienia? Naukowcy badają tajemniczą śmierć z prehistorii
Przemoc w prehistorii nie zawsze miała charakter przypadkowy. Najnowsze odkrycie z Wietnamu rzuca światło na brutalny atak sprzed 12 tysięcy lat. Mężczyzna zmarł po trafieniu nietypową strzałą z kwarcu – naukowcy uważają, że to może być najstarszy dowód przemocy interpersonalnej w tej części świata.
Spis treści: Zaskakujące odkrycie prehistorycznej przemocy w Azji Południowo-Wschodniej Złamane żebro i infekcja. Co naprawdę zabiło człowieka sprzed 12 tys. lat? Czy to była pierwsza broń zaprojektowana do zabijania? Mikropunkt z kwarcu zadziwił badaczy Przemoc zrodziła się w człowieku, czy jest ona wpisana w ludzkie DNA? To filozoficzne pytanie nurtuje wielu badaczy, ale ustalenie tego, kiedy wykształciły się w nas agresywne zachowania i czym były motywowane jest bardzo trudne. Opowieść o Kainie i Ablu to biblijna opowieść o pierwszym w historii ludzkości zabójstwie. Brat zabił brata z zazdrości i gniewu, a także poczucia niesprawiedliwości, bo Bóg wybrał ofiarę jednego, a odrzucił drugiego. Zaskakujące odkrycie prehistorycznej przemocy w Azji Południowo-Wschodniej Historia pokazuje, że motywów zabójstwa jest tyle, ilu zabójców stworzył świat. Antropologiczne badania zabójstw dokonanych w prehistorii to nie tylko próba zrozumienia natury ludzkiej, ale także sposób na odkrycie kultury, tradycji i technologii, które cechowały konkretne grupy ludzi. Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Proceedings of the Royal Society B” rzuca nowe światło na przemoc w krajach Azji Południowo-Wschodniej. W 2018 roku archeolodzy prowadzili wykopaliska w jaskini Thung Binh w regionie Tràng An w północnym Wietnamie. Odnaleźli tam szkielet pochowany w pozycji embrionalnej, z twarzą ukrytą w dłoniach. Był to mężczyzna, który zginął w wieku 35 lat i żył ok. 12–12,5 tys. lat temu. Jego czaszka była niemal całkowicie zmiażdżona, ale naukowcom udało się ją zrekonstruować. Pierwsze oględziny wskazywały, że poza drobnym urazem kostki, mężczyzna był w dobrym stanie zdrowia w chwili śmierci. Złamane żebro i infekcja. Co naprawdę zabiło człowieka sprzed 12 tys. lat? Jednak dokładniejsza analiza szkieletu ujawniła rzadką anomalię anatomiczną – dodatkowe żebro. To niezwykle rzadkie zjawisko, które dotyczy maksymalnie 1% populacji. Nietypowa kość wyrastała z kręgu szyjnego i – co istotne – była złamana oraz wykazywała oznaki infekcji. W obrębie kości znajdowało się pęknięcie, przez które prawdopodobnie wyciekała ropa, co sugeruje poważne ropienie kostne. – Osobnik ten żył jeszcze kilka miesięcy po tym urazie. Bez skutecznego leczenia tego złamania prawdopodobnie pojawiła się infekcja bakteryjna lub inna forma zakażenia. To była najpewniej przyczyna jego śmierci – napisali w badaniu autorzy odkrycia. Czy to była pierwsza broń zaprojektowana do zabijania? Mikropunkt z kwarcu zadziwił badaczy To nie wszystko. W okolicy zakażonego żebra naukowcy odnaleźli niewielki, trójkątny fragment kwarcu, który nazwali „mikropunktem”. Odłamek mierzył około 18 milimetrów długości i posiadał ślady nacięć, co może świadczyć o jego celowym przygotowaniu. Badacze są zdania, że kwarcowy fragment pełnił funkcję zadziora, zaprojektowanego po to, by powodować dodatkowe obrażenia. – To szczególnie intrygujące, bo ta broń nie pasuje do żadnych innych kamiennych narzędzi z Thung Bunh 1 ani pobliskich stanowisk, co rodzi pytania o to, kto ją wykonał i skąd pochodzi – zauważył Benjamin Utting, archeolog ze Smithsonian National Museum of Natural History. Wszystko wskazuje na to, że rana nie była efektem przypadkowego skaleczenia. Zespół badaczy jest przekonany, że obrażenia powstały w wyniku celowego ataku drugiego człowieka. – Mężczyzna ten mógł być ofiarą przemocy interpersonalnej – napisali naukowcy w swojej publikacji. – To rzuciłoby nowe światło i dało nam nowe dowody na najstarsze akty przemocy między grupami łowców-zbieraczy w Azji Wschodniej – dodali naukowcy. Źródło: National Geographic Polska, LiveScience Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Ten prehistoryczny gad wyglądał jak połączenie małpy, ptaka i smoka. „Zwaliło mnie z nóg”
Mirasaura grauvogeli, osobliwy gad sprzed 247 milionów lat, wprawił badaczy w osłupienie. Ten gatunek miał małpi ogon, odnóża kameleona, ptasią głowę i grzebień przywodzący na myśl pióra. „Zwaliło mnie z nóg” – komentuje jeden z badaczy.
Spis treści: Odkrycie, które burzy wcześniejsze założenia Kim była Mirasaura grauvogeli? Nowe światło na ewolucję drepanosaurów Co mówią grzebienie o ewolucji? Około 247 milionów lat temu niewielki gad, mierzący mniej więcej 15 centymetrów długości, zgrabnie przemieszczał się po gałęziach. Jego chwytny ogon i stopy obejmowały korę z gracją przypominającą ruchy małpy. Wąska, przypominająca ptasią, twarz skanowała otoczenie. Na grzbiecie widniał zachodzący na siebie wachlarz sztywnych struktur. Najpewniej mieniły się kolorami. Wyglądały jak pióra. W rzeczywistości były czymś innym. Zwierzę nie miało związku z ptakami, ani dinozaurami. Istniało sto milionów lat przed pierwszym latającym dinozaurem. Odkrycie, które burzy wcześniejsze założenia Przez długi czas uważano, że pióra i futro — złożone struktury wyrastające ze skóry, pełniące funkcje izolacyjne, czuciowe, ozdobne oraz umożliwiające lot — są charakterystyczne przede wszystkim dla linii ewolucyjnych prowadzących do ptaków i ssaków. Teraz zespół paleontologów opisał prehistorycznego gada z królewskim, pióropodobnym grzebieniem. To nie jest żadna ze znanych dotąd przydatków skórnych, takich jak rogi, pazury czy włosy. Skamieniałości wskazują, że przystosowania podobne do piór i futra były rozprzestrzenione szerzej, niż myśleliśmy. — Jestem oszołomiony i zdumiony. Dawno nic tak nie zwaliło mnie z nóg — mówi Steve Brusatte, paleontolog z Uniwersytetu w Edynburgu. Kim była Mirasaura grauvogeli? Odkrycie, opublikowane w „Nature”, pomaga też rozwiązać zagadkę ciągnącą się od dekad. — Zawsze rozróżniano dinozaury z piórami i „łuskowate” gady — mówi Stephan Spiekman ze Staatliches Museum für Naturkunde w Stuttgarcie, współautor pracy. — To zbyt czarno-biała opowieść. Pierwsze okazy znaleziono w maju 1939 roku. Prywatny kolekcjoner Louis Grauvogel przeszukiwał triasowe łupki w północno-wschodniej Francji. Natrafił na dziesiątki izolowanych struktur. Uznał je za skamieniałe płetwy ryb albo skrzydła owadów. Miał też niepełny szkielet gada. Gdy w 2019 roku muzeum w Stuttgarcie kupiło jego kolekcję, badaczka zauważyła u nasady jednej ze struktur niewyraźne ślady żeber. Po mozolnym odłupaniu skały ukazały się tułów, szyja i czaszka. Z górnej części pleców wystawał dwucalowy grzebień. Struktury i szkielet należały do tego samego zwierzęcia. Po analizie szkieletu i ponad 80 izolowanych grzebieni zespół nadał nazwę Mirasaura grauvogeli — „cudowny gad Grauvogla”. Zachowane szkielety to osobniki młode. Rozmiar niektórych samych grzebieni sugeruje jednak, że dorosłe sztuki przekraczały około 30 centymetrów długości. Zespół zaliczył Mirasaurę do osobliwej grupy nadrzewnych gadów zwanych drepanosaurami. Znano je z Ameryki Północnej i Europy. Bywają porównywane do kameleonów. W rzeczywistości były jeszcze dziwniejsze. Ich tułów przypominał beczkę, barki były wyraźnie zaokrąglone, a duże oczy, osadzone z przodu dziobowatej, przypominającej ptasią czaszki, nadawały im osobliwy wygląd. Wiele gatunków miało przeciwstawne „kciuki”. Często także małpi, chwytny ogon. U części na jego końcu rósł pazur. Nowe światło na ewolucję drepanosaurów Mirasaura pomaga rozwikłać triasową zagadkę. W 1970 roku rosyjski paleontolog opisał Longisquamę — gada z Kyrgyzstanu z wachlarzem długich, pióropodobnych struktur. Odkrycie Longisquamy było wykorzystywane jako dowód przeciwko hipotezie, że ptaki wywodzą się od dinozaurów. Później przybywało mocnych dowodów na ptasio-dinozaurowe pokrewieństwo. Znaleziono liczne skamieniałości. Pokazały, że pióra i podobne struktury były powszechne u dinozaurów i pterozaurów. Longisquama nie pasowała do drzewa rodowego. Wielu badaczy wolało ją ignorować. Teraz odkrycie Mirasaury pozwoliło zespołowi ze Stuttgartu przypisać Longisquamę do drepanosaurów. — Zagadkę rozwiązano — mówi Michael Buchwitz z Muzeum Historii Naturalnej w Magdeburgu, niezaangażowany w te badania. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-19-204335-Is-it-a-bird-A-monkey-No-its-a-miraculous-new-prehistoric-reptile--Nation-09822ed.png" width="688" height="851" alt="Holotyp Mirasaura (Państwowe Muzeum Historii Naturalnej w Stuttgarcie, Niemcy) ukazujący ptasią czaszkę oraz grzebień biegnący wzdłuż grzbietu." title="Holotyp Mirasaura (Państwowe Muzeum Historii Naturalnej w Stuttgarcie, Niemcy) ukazujący ptasią czaszkę oraz grzebień biegnący wzdłuż grzbietu." /> Co mówią grzebienie o ewolucji? Zachodzące na siebie pióropusze Mirasaury i grzebienie Longisquam przypominają na pierwszy rzut oka pióra. Najpewniej były z keratyny — białka budującego paznokcie, łuski, włosy i pióra. Wyrastały pionowo ponad ciałem. Były długie. W dotyku przypominałyby sztywne pióro. Badacze znaleźli w strukturach zachowane melanosomy — komórki barwnikowe. Ich struktura bardziej nawiązuje do piór niż do łusek gadów czy włosów ssaków. Zamiast typowego, rozgałęzionego wzoru włókien keratynowych jak w prawdziwych piórach, pióropusze drepanosaurów tworzyły gładką „płytkę” wokół centralnego wałka. — To niezwykły przykład ewolucji zbieżnej. Być może najbardziej zdumiewający, jaki widziałem — mówi Brusatte. — To nie one naśladowały ptaki. To raczej ptaki upodobniły się do nich. Drepanosaury pojawiły się jako jedna z pierwszych odnóg na drzewie rodowym gadów. Wcześniej niż linia prowadząca do współczesnych jaszczurek, krokodyli i ptaków. To sugeruje, że genetyczne „narzędzia” do wytwarzania takich przydatków skórnych pojawiły się bardzo wcześnie w ewolucji kręgowców. Nie wiadomo jeszcze, jak powszechne były takie pióropodobne grzebienie w rodzinie drepanosaurów. Nie wiemy też, jak dokładnie powstawały. Nie można wykluczyć, że podobne cechy zostaną odkryte także u innych gatunków gadów w materiale kopalnym. — Tacy efektowni wspinacze jak Mirasaura — z małpimi ogonami, kameleonimi stopami, ptasimi głowami i pióropodobnymi grzebieniami — zmieniają nasze wyobrażenie o gadach — podsumowuje Spiekman. Źródło: National Geographic
Sensacyjne znalezisko polskich naukowców: pierwsze kręgowce, które próbowały wyjść na ląd
Najstarsze na świecie ślady kręgowców, które poruszały się po lądzie, odkryli polscy badacze w Górach Świętokrzyskich. Te unikalne skamieniałości liczą ponad 400 milionów lat. Świadczą o pierwszych próbach wyjścia z wody przez ryby.
Spis treści: Czołgający się pionierzy próbują wyjść z wody Znaczenie odkrycia Polscy paleontolodzy są w światowej czołówce. Ich znaleziska już nieraz zmieniły wizje dotyczące prehistorii. Wśród nich było odkrycie w 2006 r. szczątków smoka wawelskiego – tak nazwano nieznany gatunek archozaura, który żył 210 milionów lat temu i był dalekim przodkiem krokodyli i ptaków. Najnowsze znalezisko paleontologów dotyczy kluczowego momentu w ewolucji organizmów na Ziemi. Mowa o ich wyjściu na ląd. Czołgający się pionierzy próbują wyjść z wody Co ciekawe, nowe znaleziska nie są wcale skamieniałościami dawnych zwierząt. Są to pozostałości po ich aktywności. Mowa o odciskach tułowia, pyska, ogona i śladach wleczenia ciała oraz płetw piersiowych. Odciski pyska są interpretowane przez badaczy jako próby zahaczenia się w glebie podczas poruszania się, by podciągnąć resztę ciała, która pozostawała zanurzona. Takie pozostałości otrzymały nawet naukową nazwę Reptanichnus acutori (łac. czołgający się pionier). Naukowcy ustalili, że ryby niemal zawsze wbijały pysk w osad przechylając go w lewą stronę. Oznacza to dominację prawej półkuli mózgu. Jest to najstarszy znany dowód na lateralizację (odpowiednik ręczności) u kręgowców. Może również oznaczać, że ewolucyjnie „leworęczność” pojawiła się przed dominującą dziś u ludzi praworęcznością. Do znaleziska doszło w opuszczonych kamieniołomach piaskowca we wsiach Ujazd i Kopiec. Obie te lokalizacje znajdują się w pobliżu Iwanisk, w centralnej części Gór Świętokrzyskich, około 190 km na południe od Warszawy. Ślady po ruchu zwierząt zachowały się dzięki warstwie pyłu wulkanicznego (tufitu), która niemal natychmiast przykrył ślady i ochronił je przed zniszczeniem. Co ciekawe, pierwsze tego typu znaleziska zostały odkryte w murach pobliskiego zamku Krzyżtopór. Ustalenie to opublikowano w prestiżowym czasopiśmie „Scientific Reports”. Autorami i odkrywcami śladów są polscy uczeni z Państwowego Instytutu Geologicznego–Państwowego Instytutu Badawczego: Piotr Szrek, Katarzyna Grygorczyk, Sylwester Salwa, Patrycja Dworczak oraz Alfred Uchman z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Znaczenie odkrycia Zlokalizowanie śladów po aktywności ryb dwudysznych rzuca zupełnie nowe światło na kluczowy moment w dziejach życia na Ziemi – wejście kręgowców na ląd. Ryby dwudyszne to krewniacy wszystkich lądowych kręgowców, w tym także nas, ludzi. Te unikalne skamieniałości, liczące ponad 400 milionów lat dowodzą, że pierwsze próby wyjścia z wody podjęły ryby dwudyszne Dipnorhynchus lub ‘Chirodipterus’ australis. Stało się to około 10 milionów lat wcześniej, niż ostateczni zwycięzcy tego wyścigu w wyjściu na ląd, którymi były tetrapody. Warto przypomnieć, że w 2010 roku polscy badacze odkryli w Górach Świętokrzyskich ślady wspomnianych tetrapodów. Przesunęły w czasie wyjście kręgowców na ląd o co najmniej 20 milionów lat wcześniej, niż do tamtej pory sądzono. Według ekspertów nowe znalezisko z Gór Świętokrzyskich jest dowodem na to, że ewolucja „testowała” różne sposoby adaptacji do życia na lądzie niemal jednocześnie i w co najmniej dwóch grupach zwierząt. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Najstarsze ślady ludzi na Sulawesi – odkrycie archeologów z Griffith University zmienia historię
Na wyspie Sulawesi w Indonezji odkryto kamienne narzędzia oraz szczękę świni, których wiek oszacowano na co najmniej 1,04 miliona lat. To czyni je najstarszymi znanymi dowodami obecności ludzi w tym wyjątkowym regionie, gdzie ewolucja homininów przebiegała niezależnie od reszty świata.
Spis treści Narzędzia sprzed miliona lat na polu kukurydzy Odkrycie, które zmienia historię Kim byli tajemniczy twórcy narzędzi? Archeolodzy odkryli na wyspie Sulawesi w Indonezji najstarsze jak dotąd dowody obecności ludzi, datowane na co najmniej 1,04 miliona lat. Odkrycie to, dokonane na stanowisku archeologicznym Calio, rzuca nowe światło na ewolucję i migracje prehistorycznych homininów w Azji Południowo-Wschodniej. Sugeruje też, że wcześni ludzie mogli przeprawić się przez morze znacznie wcześniej, niż sądzono. Narzędzia sprzed miliona lat na polu kukurydzy Zespół pod kierunkiem Budianto Hakima z indonezyjskiej agencji BRIN oraz prof. Adama Brumma z Centrum Badań Ewolucji Człowieka przy Griffith University (Australia) znalazł siedem kamiennych narzędzi. Dziś stanowisko Calio to pola kukurydzy, lecz w epoce plejstocenu był to brzeg rzeki, sprzyjający życiu, polowaniu i osiedlaniu się. Narzędzia te to ostre, odłupane fragmenty kamieni, które praludzie zapewne znaleźli w rzece. Ich wiek potwierdzono dzięki metodzie datowaniu metodą paleomagnetyczną oraz bezpośredniemu datowaniu znalezionej szczęki świni. Obie metody wskazują na co najmniej 1,04 miliona lat. Odkrycie, które zmienia historię To przełomowe odkrycie przesuwa granice obecności homininów w tzw. regionie Wallacea, gdzie ewolucja homininów przebiegała niezależnie od reszty świata. Już wcześniej zespół prof. Brumma udokumentował obecność ludzi na wyspie Flores (Indonezja) ok. 1,02 mln lat temu oraz w Talepu na Sulawesi ok. 194 tys. lat temu. Na wyspie Luzon na Filipinach znaleziono natomiast ślady ludzi sprzed 700 tys. lat. Kim byli tajemniczy twórcy narzędzi? Ale tożsamość homininów z Calio pozostaje nieznana – nie znaleziono jeszcze ich szczątków. Odkrycie póki co rodzi więcej pytań niż odpowiedzi. Czy byli to przedstawiciele Homo erectus, którzy przeprawili się przez morze z Azji kontynentalnej, jak sugerują znaleziska sprzed 1,6 miliona lat na Jawie? Czy może jest to zupełnie inny, odrębny gatunek homininów? A może byli przodkami tzw. hobbitów (Homo floresiensis), czyli skarłowaciałych ludzi odkrytych na Flores? Prehistoria Sulawesi pozostaje zagadką – wyspa ta to „mini-kontynent” o bogatej ekologii, gdzie homininy mogły ewoluować oddzielnie od reszty świata przez setki tysięcy lat. Odkrycie narzędzi to istotny fragment tej układanki, ale do jej pełnego zrozumienia potrzebne będą kolejne znaleziska – szczególnie szczątki kostne. Źródło: Nature Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Czym oddychały dinozaury? Skład prehistorycznej atmosfery odczytano z ich zębów
Muzealne eksponaty zębów dinozaurów posłużyły do przełomowej rekonstrukcji. Zawarty w nich izotop tlenu pozwolił naukowcom odczytać skład powietrza sprzed setek milionów lat.
Spis treści Tlen sprzed milionów lat uwięziony w zębach Prehistoryczne powietrze miało więcej dwutlenku węgla Czy rozwiążemy zagadkę Wielkiego Wymierania? Zespół naukowców kierowany przez geochemiczkę Dingsu Feng z Uniwersytetu w Getyndze zrekonstruował skład powietrza sprzed milionów lat, analizując szkliwo zębów dinozaurów z okresów kredy i jury. To pierwsze badanie, które dostarcza tak bezpośrednich danych o atmosferze ziemskiej ery mezozoicznej. Tlen sprzed milionów lat uwięziony w zębach Kluczową rolę w badaniu odegrał izotop tlenu: tlen-17. Jego śladowe ilości w szkliwie zębów są wynikiem procesów metabolicznych organizmu, a także zmian chemicznych w atmosferze, które zaszły podczas życia danego osobnika. Tlen-17 trafia do organizmu poprzez oddychanie, a jego niewielka część zostaje utrwalona w wysoko zmineralizowanych tkankach, np. szkliwie zębów. Co ważne – izotop ten może przetrwać w nich setki milionów lat. Prehistoryczne powietrze miało więcej dwutlenku węgla Zespół wykorzystał liczne próbki szkliwa z zębów dinozaurów, zebrane w europejskich muzeach. Analiza wykazała, że w okresie mezozoiku stężenie dwutlenku węgla w atmosferze było znacznie wyższe niż dziś. W późnej jurze wynosiło ok. 1200 cząsteczek na milion (ppm), a w późnej kredzie – ok. 750 ppm. Dla porównania, obecny poziom CO₂ to około 430 ppm. Badanie potwierdza wcześniejsze szacunki dotyczące wysokiego poziomu CO₂ w mezozoiku. Przewidywano go głównie za sprawą wysokiej wówczas aktywności wulkanicznej. Co więcej, dwa konkretne zęby – tyranozaura i zauropoda z rodzaju Kaatedocus – wykazały nietypowo wysokie wartości izotopu tlenu, co może świadczyć o krótkotrwałych, gwałtownych wzrostach CO₂ spowodowanych erupcjami wulkanicznymi. Odkrycie to sugeruje, że poziom CO₂ mógł się zmienić nawet o 160% w krótkim czasie. Czy rozwiążemy zagadkę Wielkiego Wymierania? Zdaniem współautora badania, paleontologa Thomasa Tütkena z Uniwersytetu Johanna Gutenberga w Moguncji, szkliwo zębów jest wyjątkowym źródłem informacji o prehistorycznej atmosferze. Analiza izotopów tlenu pozwala połączyć historię życia poszczególnych organizmów z klimatem Ziemi w ich czasach. Sukces tej techniki skłania badaczy do dalszych analiz, m.in. zębów z okresu wymierania na przełomie permu i triasu, przed 252 milionami lat, znanego jako „Wielkie Wymieranie”. Było to najbardziej katastrofalne zdarzenie w historii życia na Ziemi, które unicestwiło większość istniejących wtedy gatunków. Analiza atmosfery z tego okresu może rzucić nowe światło na przyczyny i skutki tej globalnej katastrofy, związanej prawdopodobnie także z ogromną aktywnością wulkaniczną. Źródło: Proceedings of the Royal Academy of Sciences Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Makabryczne odkrycie w Hiszpanii: przodkowie człowieka jedli małe dzieci
Na kości należącej do kilkuletniego dziecka sprzed 850 tys. lat znaleziono wyraźne ślady nacięć. Odkrycie sugeruje, że padło ofiarą kanibalizmu wśród ówczesnych przodków człowieka - Homo antecessor.
Spis treści Kość dziecka z makabrycznymi śladami Kanibalizm w jaskinii Gran Dolina Kim był Homo antecesor? Kość odkryto w jaskini Gran Dolina, na stanowisku archeologicznym Atapuerca w północnej Hiszpanii. To nie pierwszy ślad kanibalizmu odkryty na tym stanowisku, ale z pewnością najbardziej szokujący. Kość dziecka z makabrycznymi śladami Na kręgu szyjnym, należącym do dziecka w wieku od 2 do 5 lat, znaleziono wyraźne ślady nacięć ostrym narzędziem, takie same jak na kościach upolowanych zwierząt. Sugerują celowe oddzielenie głowy od ciała i obróbkę jak każdej innej ofiary. Badacze uznali, że dziecko zostało potraktowane nie jako wyjątkowy przypadek, ale zgodnie z powszechną wówczas praktyką. Odkrycie to jest częścią większej serii znalezisk, podczas których natrafiono na szczątki 10 osobników z gatunku Homo antecessor — archaicznego krewnego człowieka, który żył w Europie i wyginął około 770 tys. lat temu. Kanibalizm w jaskinii Gran Dolina Ślady na kościach — cięcia, złamania oraz odciski ludzkich zębów — są jednoznacznymi dowodami kanibalizmu. Około 30% wszystkich ludzkich kości znalezionych w jaskini nosi takie ślady, co wskazuje na powszechność tego zachowania w tym miejscu i grupie. Fakt, że praktyki te dotyczyły także dzieci, podkreśla bezwzględność ówczesnych hominidów względem swoich pobratymców. Zdaniem badaczy, kanibalizm w Gran Dolina w Hiszpanii nie był jednorazowym zdarzeniem, lecz trwałą strategią przetrwania. Wskazują oni, że takie postępowanie mogło pełnić zarówno funkcję żywieniową, jak i społeczną lub terytorialną — być może zjadanie zmarłych (lub zabijanych) członków grupy służyło jako forma kontroli nad populacją lub ochrony zasobów. Kość dziecka datowana jest na okres między 850 tys. a 780 tys. lat temu, co czyni ją najstarszym znanym dowodem kanibalizmu w Europie. Wprawdzie wcześniejsze ślady nacięć na kościach homininów odkryto w Kenii (1,45 mln lat temu), ale w tamtym przypadku nie ma pewności, czy powstały w wyniku praktyk kanibalistycznych. Kim był Homo antecesor? Dokładne miejsce Homo antecesor w ludzkim drzewie genealogicznym wciąż pozostaje niejasne. Niektórzy naukowcy sugerują, że mógł być przodkiem zarówno Neandertalczyków, jak i współczesnych ludzi, choć inni traktują go jako boczną odnogę ewolucyjną. Badania archeologiczne w jaskini Gran Dolina są prowadzone już od trzech dekad. Zdaniem kierowniczki wykopalisk, Palmiry Saladié, odkrycia nieustannie zmuszają naukowców do rewizji poglądów na temat zachowań Homo antecessor. Traktowanie zmarłych, w tym dzieci, jako źródła pożywienia świadczy o surowych warunkach życia i bezkompromisowej walce o przetrwanie. Saladié podkreśla, że kolejne sezony wykopalisk mogą przynieść kolejne odkrycia i poszerzyć wiedzę na temat tego tajemniczego gatunku praczłowieka. Źródło: Live Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zaskakujące odkrycie w Algarve. Neandertalczycy też kochali plaże
Neandertalska rodzina w Algarve pozostawiła po sobie ślady, które zaintrygowały naukowców. Nowe odkrycie z Portugalii pokazuje, że nasi wymarli krewniacy żyli i polowali także w nadmorskich rejonach.
Spis treści Odciski stóp sprzed tysięcy lat w turystycznym raju Dowód na rodzinne polowania neandertalczyków? W okolicach Algarve w Portugalii odkryto odciski stóp neandertalczyków, które rzucają nowe światło na życie tych prehistorycznych ludzi w nadmorskich rejonach. To pierwsze takie odkrycie w Portugalii. Odciski stóp sprzed tysięcy lat w turystycznym raju Międzynarodowy zespół badaczy pod kierownictwem Carlosa Neto de Carvalho z Uniwersytetu Lizbońskiego i Geoparku Naturtejo opublikowali wyniki badań w czasopiśmie „Scientific Reports”. Dowodzą one że neandertalczycy przebywali i prawdopodobnie polowali na nadmorskich wydmach słynnego turystycznego regionu Algarve. Do tej pory brakowało bezpośrednich dowodów na ich aktywność w tym rejonie. Skamieniałe odciski stóp odkryto w dwóch miejscach. Najstarszy, pojedynczy ślad z Praia do Telheiro, datowany jest na około 82 000 lat temu. Drugi zestaw dziesięciu śladów, pozostawionych przez trzy osoby w Monte Clérigo, pochodzi sprzed około 78 000 lat. Podobnych miejsc przybrzeżnego bytowania neandertalczyków na świecie znaleziono już kilka, m.in. w Hiszpanii i RPA. Dzięki datowaniu metodą optyczną (tzw. techniką OSL, używaną do określania wieku minerałów) naukowcy precyzyjnie określili wiek warstw, w których zachowały się ślady. Ich dalsza analiza pozwoliła ustalić, że pozostawiły je trzy osoby: dorosły mężczyzna o wzroście 1,69–1,73 metra, dziecko w wieku 7–9 lat oraz maluch mający mniej niż 2 lata. Dowód na rodzinne polowania neandertalczyków? Dodatkowo, obecność śladów jelenia sugeruje, że neandertalczycy polowali w tej samej okolicy. Teren wydm, z licznymi wzniesieniami i zagłębieniami, stanowił idealne środowisko do skradania się i obserwacji zwierzyny. Choć nie wiadomo, czy najmłodsze dziecko aktywnie uczestniczyło w polowaniu, czy tylko towarzyszyło dorosłym, badacze przypuszczają, że polowanie mogło mieć charakter rodzinny, a niedaleko znajdowało się także obozowisko. Odkrycie potwierdza tezę, że neandertalczycy wykorzystywali nadbrzeżne regiony – sezonowo lub przez cały rok – i potrafili dostosowywać swoje strategie łowieckie do różnych środowisk. Ślady te dostarczają cennych informacji o zwyczajach i życiu rodzinnym naszych wymarłych przodków i krewniaków. Źródło: Scientific Reports Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Przetrwały zagładę dinozaurów. Ptaki zadomowiły się w Arktyce wcześniej, niż sądziliśmy
Liczne, ale bardzo drobne szczątki młodych ptaków odkryli paleontolodzy na Alasce w strefie arktycznej. Ten najwcześniejszy dowód na ich gniazdowanie w regionie polarnym ma 73 mln lat. Drobne zwierzęta żyły tam w cieniu dinozaurów.
Spis treści: Ptaki w Arktyce – zadziwiająco długa historia Unikatowość znaleziska ptaków na Alasce Ptaki są zadziwiającymi zwierzętami. Co prawda wszystkie posiadają skrzydła, chociaż nie zawsze potrafią latać. Łączy też je to, że mają pióra – to jedyne zwierzęta, które je posiadają. Ta gromada zwierząt okazała się bardzo wytrzymała. Żyła wspólnie z dinozaurami kilkadziesiąt milionów lat temu, ale w przeciwieństwie do nich – przetrwała masowe wymieranie 66 mln lat temu. Teraz naukowcy podzielili się nowymi informacjami na temat ich rozprzestrzenienia w późnej epoce kredy. Ptaki w Arktyce – zadziwiająco długa historia Międzynarodowy zespół badaczy opublikował właśnie w czasopiśmie „Science” wyniki analiz skamieniałości pochodzących z północnej Alaski, a więc strefy polarnej. Naukowcy zidentyfikowali ponad 50 kości ptaków i ich fragmentów. Są to bardzo drobne skamieniałości młodych osobników, które ledwo co się wykluły. Znajdowały się w formacji skalnej Prince Creek, słynącej z licznych szczątków dinozaurów. Oznacza to, że ptaki żyły wśród dinozaurów 73 mln lat temu w tym rejonie świata. Do tej pory sądzono, że ptaki pojawiły się w strefie polarnej 25–30 mln lat później. Unikatowość znaleziska ptaków na Alasce Pierwsza autorka artykułu, paleontolożka Lauren N. Wilson z Muzeum Uniwersytetu Alaski podkreśliła, że odkrycia kości z okresu kredy jest rzadkości. – Znalezienie kości piskląt ptaków jest prawie niespotykane. Dlatego te skamieniałości są tak ważne – podkreśliła. Kości ptaków są wszak bardzo delikatne, a te należące do młodych – jeszcze bardziej, gdyż są porowate. Nowe odkrycie cofa obecność ptaków w strefie polarnej o kilkadziesiąt milionów lat, więc można uznać ten rejon za ich kolebkę. Wśród zidentyfikowanych prastarych gatunków ptaków są liczne gatunki tych zwierząt: podobne do mew, współczesnych kaczek i gęsi. Do tej pory naukowcy nie zwracali uwagi na te szczątki w formacji Prince Creek, gdyż są bardzo małe. Poświęcano uwagę większym kościom – a więc tym należącym do dinozaurów. Nadal nie wiadomo jeszcze, czy kości znalezione nad rzeką Colville należą do najwcześniejszych znanych przedstawicieli Neornithes – podgromady wszystkich występujących współcześnie ptaków. Będzie to przedmiotem kolejnych analiz. Najlepiej, gdyby udało się znaleźć bardziej kompletny szkielet. – Jeśli należą one do grupy współczesnych ptaków, byłyby to najstarsze tego typu skamieniałości, jakie kiedykolwiek znaleziono – powiedział dr Patrick Druckenmiller z Muzeum Uniwersytetu Alaski, współautor artykułu. Obecnie najstarsze tego typu skamieniałości pochodzą sprzed około 69 milionów lat. Źródło: Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Odkryto drapieżnika sprzed pół miliarda lat. Ma przerażający pysk, ale jest maleńki
Troje oczu, kolczaste pazury, zaokrąglona paszcza wypełniona ostrymi zębami i odwłok składający się z wielu segmentów – tak wyglądał drapieżnik, który żył 500 mln lat temu na Ziemi. Zaskakujące są jednak jego rozmiary.
Spis treści: Mały rozmiar, wielkie odkrycie Świetny stan zachowania skamieniałości Tego niezwykłego odkrycia paleontologicznego dokonano na stanowisku zwanym Łupki z Burgess (ang. Burgess Shale) w obrębie kanadyjskiego Parku Narodowego Yoho. Miejsce to ze względu na swoją unikatowość wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Nowy gatunek drapieżnika odkryli naukowcy z Manitoba Museum i Royal Ontario Museum (ROM). Zwierzę żyło 506 miliona lat temu, czyli 250 mln wcześniej od pierwszych dinozaurów. Mały rozmiar, wielkie odkrycie Eksperci opisali nowy gatunek na łamach „Royal Society Open Science”. Nazwali go Mosura fentoni (ćma morska). Inspiracją była dla nich kaijū, czyli potworna gadzia bestia znana z japońskiej kultury popularnej. Drapieżnik jest daleko spokrewniony z prawdziwymi ćmami, a także pająkami, krabami i krocionogami. Trzeba dużo dobrej woli by dostrzec podobieństwo, ale okazało się wystarczające dla badaczy, by je tak nazwać. Odkryty przez nich drapieżnik miał szerokie płetwy i wąski odwłok. Mosura fentoni był mniej więcej wielkości palca wskazującego, więc bestia raczej nie byłaby dla nas zbyt groźna. Należała do wymarłej grupy znanej jako radiodonty, która obejmowała również słynnego Anomalocaris canadensis. Było to największe kambryjskie zwierzę, osiągające metr długości. Mosura składał się z 16 segmentów. Na tylnej części ciała znajdowały się jego skrzela. Przyczyna tej intrygującej adaptacji pozostaje niepewna. Naukowcy postulują, że może to być związane ze szczególnymi preferencjami siedliskowymi lub cechami behawioralnymi Mosury, które wymagały bardziej wydajnego oddychania. Świetny stan zachowania skamieniałości Ku uciesze badaczy, w zachowanych skamieniałościach nieznanego gatunku, widać szczegóły anatomii wewnętrznej drapieżnika, w tym elementy układu nerwowego, układu krążenia, a nawet przewodu pokarmowego. – Bardzo niewiele skamieniałości na świecie oferuje taki poziom wglądu w wewnętrzne tkanki miękkie. Widzimy ślady reprezentujące wiązki nerwów w oczach, które przetwarzały obraz, podobnie jak u żywych stawonogów. Szczegóły są zdumiewające – przyznaje dr Jean-Bernard Caron z Royal Ontario Museum, który jest jednym z autorów artykułu. Mosura nie posiadał tętnic i żył. Jego układ krążenia był „otwarty”. Serce pompowało krew do dużych wewnętrznych jam ciała zwanych lacunae. – Dobrze zachowane lacunae układu krwionośnego w Mosura pomagają nam interpretować podobne, ale mniej wyraźne cechy, które widzieliśmy wcześniej w innych skamieniałościach. Ich pochodzenie było dyskutowane – zaznacza Joe Moysiuk, współautor publikacji z Manitoba Museum. Do tej pory przeanalizowano 61 skamieniałości należących do tego niewielkiego drapieżnika. Źródło: Royal Society Open Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Granice ludzkiego przetrwania przesunięte? To mógł być dom dla ludzi w epoce lodowcowej
Młodszy dryas uznawano za zbyt surowy, by ktokolwiek mógł przetrwać tak daleko na północy. A jednak znaleziska z wyspy Skye zmieniają spojrzenie na epokę lodowcową. Archeolodzy mają nową zagadkę do rozwikłania.
Spis treści: Kamienne narzędzia z wyspy Skye Życie w epoce lodowcowej Położona na północy Szkocji Wyspa Skye jest znana z górskich, zielonych krajobrazów i skamieniałości dinozaurów. Ostatnie odkrycie rzuca jednak światło na innych mieszkańców tej wyspy – ludzi. Okazuje się, że ludzie mogli żyć tam dużo wcześniej, niż do tej pory sądzono. Odkrycie sugeruje, że mieszkańcy wyspy przetrwali epokę wielkiego ochłodzenia Ziemi 12 tys. lat temu. Około 12 900 lat temu klimat nagle się załamał. Po stopnieniu lodowców Ziemia zaczęła się ocieplać, ale nagle doszło do odwrotu. Średnie temperatury w Europie spadły nawet o 10 stopni Celsjusza, a tundra zastąpiła lasy. Ten okres trwał około 1 200 lat. Naukowcy wciąż spierają się, co go wywołało. Jedni wskazują na zmiany prądów oceanicznych, inni mówią o uderzeniu komety. Pewne jednak jednak, że ówczesne warunki były ekstremalne. Wydawało się, że nikt nie mógł wtedy przetrwać tak daleko na północy. A jednak. Kamienne narzędzia z wyspy Skye Na Skye znaleziono kamienne narzędzia, które wyglądają jak te tworzone przez kulturę ahrensburską. Taki styl znany jest głównie z północnych Niemiec, Danii i południowo-wschodniej Anglii. Datowane są one na od 12 900 do 11 700 lat temu, czyli dokładnie na okres młodszego dryasu. Archeolodzy zbadali narzędzia z miejscowości South Cuidrach na Skye oraz kamienne struktury odkryte przy wybrzeżu w Sconser. Następnie opisali odkrycie na łamach czasopisma „Journal of Quaternary Science”. I jak to często bywa, znalezisko dostarczyło nam pewnej wiedzy, a jednocześnie wywołało lawinę pytań. Najważniejsze z nich to: czy ludzie rzeczywiście mogli przetrwać na Skye? W czasie młodszego dryasu większość zachodniej Szkocji była pod grubą czapą lodową. Skye mogła być tylko częściowo wolna od lodu. Miejscowy klimat i tak musiał być bardzo trudny. Życie w epoce lodowcowej Jeśli ludzie tam mieszkali, byli niezwykle odporni i zaradni. Warunki, choć niełatwe, dawały im pewne możliwości. Mieli dostęp do rzeki i morza, a także do czerwonej ochry i skały, z której robili narzędzia. To mogło dać im przewagę. Nie wszystko jest jednak jasne. Narzędzia nie mogą być dokładnie datowane metodą radiowęglową. Warstwy ziemi, w których je znaleziono, zostały przemieszane. Dlatego nie da się potwierdzić, że pochodzą sprzed 12 000 lat. Jest możliwe, że powstały kilkaset lat później, gdy klimat się poprawił — ale w stylu, który gdzie indziej już zanikł. To także byłoby zaskakujące. Jeśli te narzędzia naprawdę pochodzą z czasów młodszego dryasu, to zmienia nasze myślenie o tym, gdzie mogli żyć ludzie po epoce lodowcowej. Dotąd uważano, że najdalej na północ sięgali środkowej Anglii. Tymczasem Skye leży znacznie dalej. Wcześniejsze ślady ludzi w Szkocji datowane są dopiero na około 10 000 lat temu. Nowe odkrycia mogą więc przesunąć datę pierwszego osadnictwa o ponad 2 000 lat wstecz. Źródło: Journal of Quaternary Science Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Spacer dinozaurów zaklęty w kamieniu. Niezwykłe odkrycie w Szkocji
Dwie ponad dwunastometrowe ścieżki dinozaurów odkryli naukowcy na Wyspie Skye w Szkocji. Największe odciski łap mają ponad pół metra długości i pochodzą sprzed około 167 mln lat.
Spis treści: Zagłębie dinozaurzych śladów w Szkocji Jakie ślady odkryto w Szkocji? Na zwiedzających muzea historii naturalnej spore wrażenie robią kości i szkielety dinozaurów. Te jedne z największych zwierząt lądowych przemierzały Ziemię od 245 do 66 mln lat temu. Co ciekawe, czasem badacze natykają się na coś tak ulotnego, jak odciski ich wielkich łap. Zagłębie dinozaurzych śladów w Szkocji Zespół badaczy kierowany przez Tonego Blakesley’ego z Uniwersytetu Edynburskiego poinformował właśnie na łamach czasopisma „PLOS One” o odkryciu ponad 130 śladów po wędrówkach dinozaurów. Znalezisko pochodzi z Prince Charles’s Point na Wyspie Skye w zachodniej Szkocji. Nie są to tylko pojedyncze odciski należące do różnych osobników. Zachowały się też dwie ponad dwunastometrowe ścieżki. W czasach, gdy te wielkie zwierzęta przemierzały Szkocję, znajdowała się tam subtropikalna laguna. Ślady odciśnięte zostały na jej piasku. Jakie ślady odkryto w Szkocji? Zachowane w piaskowcu odciski łap dinozaurów mają od 25 do 60 cm. Występują w dwóch odmianach: trójpalczaste ślady pozostawione przez dwunożne, mięsożerne teropody; bardziej zaokrąglone ślady wykonane przez czworonożne, długoszyje zauropody. Na podstawie porównań z poprzednimi znaleziskami, najbardziej prawdopodobnymi twórcami śladów są megalozaury (z łac. wielki jaszczur), czyli osiągające wagę tony mięsożerne dinozaury. Ciekawostką jest fakt, że jest to pierwszy rodzaj dinozaura opisany w sposób naukowy. Należy do rodziny teropodów – dwunożnych, mięsożernych dinozaurów o trójpalczastych łapach. View oEmbed on the source website W Prince Charles’s Point były też ślady należące do cetiozaurów (z łac. wielorybi jaszczur), czyli roślinożernych dinozaurów o wielkości wielorybów. Naukowcy szacują, że ich długość sięgała 18 metrów, a cechą szczególną były długie szyje i małe głowy. – Odciski łap w zapewniają fascynujący wgląd w zachowania i rozprzestrzenienie środowiskowe mięsożernych teropodów i roślinożernych zauropodów z długimi szyjami w ważnym okresie ich ewolucji. Na Skye dinozaury te wyraźnie preferowały płytkie środowiska lagunowe nad odsłoniętymi równinami błotnymi – zaznaczają naukowcy. Odkrycie tych śladów nie jest zaskoczeniem dla badaczy, bo wcześniej namierzono na Wyspach Brytyjskich ich szczątki kostne. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tlen na Ziemi to zasługa wulkanów? Nowa teoria japońskich naukowców
To aktywność wulkaniczna miliardy lat temu przygotowała grunt pod bogatą w tlen atmosferę, od której zależy całe życie na Ziemi – to nowa koncepcja japońskich badaczy.
Spis treści: Jak „narodził się” tlen na Ziemi? Wulkaniczna koncepcja na temat początków tlenu Model numeryczny prawdę ci powie Oddychanie jest dla nas czymś automatycznym i nieustannym. Oddychamy nawet wtedy, gdy nie myślimy, że mamy to robić. Kluczowym składnikiem życiodajnego powietrza, które wdychamy do płuc, jest tlen. Stanowi jedynie 21 proc. jego mieszanki. Ale nie zawsze tak było. Podczas kilku masowych wymierań w dziejach naszej planety skład mieszanki gazów ulegał dramatycznym zmianom. Około 3 miliardy lat temu tlen prawie w ogóle nie istniał. Jak „narodził się” tlen na Ziemi? Do tej pory sugerowano występowanie przed miliardami lat przejściowych epizodów natlenienia atmosfery, znanych jako „podmuchy tlenu” (ang. whiffs of oxygen). Ich natura i przyczyny pozostawały niejasne. Naukowcy uważali, że te „podmuchy” poprzedzały Wielkie Natlenienie (GOE), czyli pierwsze znaczące zwiększenie się ilości tlenu w atmosferze około 2,5–2,2 miliarda lat temu. Wulkaniczna koncepcja na temat początków tlenu Zespół japońskich badaczy z Uniwersytetu Tokijskiego opublikował właśnie artykuł na łamach „Communications Earth & Environment”, w którym przedstawił nową koncepcję na temat pojawienia się tlenu na Ziemi. W jej myśl to erupcje superwulkanów (w ramach jak to określono „rozległych prowincji magmowych”) mogły przyczynić się do przejściowych epizodów natlenienia, które trwały nawet kilka milionów lat. Do takiego wnioski badacze doszli wykorzystując model biogeochemiczny. Takie epizody natlenienia mogły otworzyć drzwi dla wzrostu liczby mikroorganizmów zdolnych do przeprowadzania fotosyntezy. Stało się to 2,5 mld lat temu. – Aktywność mikroorganizmów w oceanie odegrała kluczową rolę w ewolucji tlenu atmosferycznego. Uważamy jednak, że nie doprowadziłoby to natychmiast do natlenienia atmosfery, ponieważ ilość składników odżywczych, takich jak fosforany w oceanie w tamtym czasie była ograniczona, co limitowało aktywność cyjanobakterii – grupy bakterii zdolnych do fotosyntezy – powiedział prof. Eiichi Tajika z Uniwersytetu Tokijskiego, jeden z autorów publikacji. W jego ocenie potrzebne były intensywne i ogromne w skali zdarzenia geologiczne, aby „zasiać” w oceanach substancje odżywcze. I była nimi aktywność wulkaniczna – tak w każdym razie sugerują naukowcy. Kiedy Ziemia była cieplejsza, skały na lądzie (na kontynentach) zaczynały się łatwiej rozpuszczać pod wpływem wody i powietrza. Kiedy skały się rozpuszczały, do oceanów spływał na przykład fosfor, który był używany przez mikroorganizmy produkujące tlen, czyli fotosyntetyzujące. Model numeryczny prawdę ci powie Prof. Tajika i jego zespół wykorzystali model numeryczny do symulacji kluczowych aspektów zmian biologicznych, geologicznych i chemicznych podczas drugiej części epoki archaiku (3,0-2,5 miliarda lat temu). W ten sposób ustalili, że aktywność wulkaniczna na dużą skalę zwiększyła atmosferyczny dwutlenek węgla, ocieplając tym samym klimat i zwiększając podaż składników odżywczych do oceanu. To przyczyniło się do „odżywienia” morskich organizmów, co z kolei tymczasowo zwiększyło ilość tlenu. Wzrost tlenu nie utrzymywał się jednak na stałym poziomie. – Zrozumienie tego zjawiska ma kluczowe znaczenie dla określenia czasu pojawienia się mikroorganizmów fotosyntetycznych. O ich występowaniu świadczą stężenia pierwiastków wrażliwych na poziom tlenu atmosferycznego w zapisie geologicznym – dodał Yasuto Watanabe, jeden z autorów publikacji. Opracowanie takiego modelu numerycznego, który mógłby symulować złożone, dynamiczne zachowanie cykli biogeochemicznych, było sporym wyzwaniem dla japońskiej ekipy. Źródło: communications earth & environment Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Niespodzianka. Łowcy-zbieracze spali krócej niż my. Ale odnosili inną korzyść
Rdzenni mieszkańcy Ziemi, żyjący jak prehistoryczni łowcy-zbieracze, śpią krócej niż mieszkańcy krajów uprzemysłowionych. Jednak ich rytmy dobowe są znacznie bardziej regularne i lepiej dostosowane do naturalnych sygnałów z otoczenia.
W tym artykule: Mit pierwszy: śpimy mniej niż dawniej Mit drugi: Łowcy-zbieracze wysypiali się lepiej niż my Prawda: nowoczesny tryb życia nie sprzyja zachowaniu rytmu dobowego Brak snu określany bywa epidemią współczesności. Życie w nowoczesnym świecie pełnym urządzeń elektrycznych i absorbujących technologii miało zrujnować nam nocny odpoczynek. Otoczeni ekranami i bijącym z nich niebieskim światłem śpimy krótko i słabo. Nie to, co nasi przodkowie, którzy kładli się spać z kurami, do szumu drzew i traw. Najnowsze badania wskazują, że większość z powyższego akapitu to mit. Prawdę stanowi jedynie fakt, że wielu z nas narzeka obecnie na jakość snu i ma kłopot z nocnym odpoczynkiem. Natomiast opowieść o wspaniałym spaniu ludzi żyjących w czasach przedhistorycznych – i przedtechnologicznych – należy włożyć między bajki. Udowodnili to naukowcy z kanadyjskiego University of Toronto Mississauga. Udało im się wykazać, że w porównaniu z łowcami-zbieraczami śpimy wyraźnie dłużej. Nie koniecznie oznacza to jednak, że lepiej. Mit pierwszy: śpimy mniej niż dawniej Badacze snu muszą mierzyć się z pewną trudnością metodologiczną. Wiele badań opiera się na zadawaniu pytania o długość snu i zbieraniu odpowiedzi. Uzyskane w ten sposób wyniki nie są jednoznaczne i różnią się od siebie. Jednak, jak przypomina „New Scientist”, niekiedy wynika z nich, że długość naszego snu właściwie się nie zmienia. W 2016 roku naukowcy przedstawili analizę 168 badań dotyczących snu. Wniosek: w ciągu ostatnich 50 lat ilość czasu, jaki poświęcamy na spanie, nie zmniejszyła się. Mit drugi: Łowcy-zbieracze wysypiali się lepiej niż my Oczywiście to jeszcze niewiele mówi o tym, jak było w przeszłości. Nie ma sposobu ustalenia, jak spali ludzie przed rewolucją agrarną, czyli kilkanaście tysięcy lat temu. Jednak naukowcy mogą przyglądać się współczesnym społecznościom, które zachowały dawny styl życia. Wnioski, jakie wyciągają z tych obserwacji, są zaskakujące. Członkowie plemienia San, jednego z najstarszych na świecie, śpią średnio nocą 6,7 godziny, ludu Hadza – 6,2 godziny, zaś Baka – tylko 5,9 godziny. Leena McKinnon i David Samson zebrali te dane, a także inne, w sumie gromadząc informacje z 54 różnych badań. Mierzono w nich bezpośrednio długość snu zdrowych osób, które ukończyły 18 lat. Byli to mieszkańcy zarówno krajów rozwiniętych, takich jak Australia i Stany Zjednoczone, jak i rdzennych społeczności z Amazonii czy Madagaskaru. W sumie zgromadzono dane 866 osób. Wynik? Mieszkańcy krajów uprzemysłowionych spali średnio 7,1 godziny. Członkowie rdzennych społeczności – tylko 6,4 godziny. Co więcej, ci ostatni przesypiali 74 proc. czasu spędzanego w łóżku, podczas gdy ci pierwsi – 88 proc. Prawda: nowoczesny tryb życia nie sprzyja zachowaniu rytmu dobowego Przy okazji naukowcy ustalili również ciekawą rzecz. Badali regularność rytmu dobowego w obu grupach, za idealny uznając wskaźnik wynoszący 1. Okazało się, że w społecznościach rdzennych wynosił on średnio 0,7, podczas gdy u mieszkańców krajów uprzemysłowionych – 0,63. Co to oznacza? Do ludzi w regionach uprzemysłowionych rzadziej i z większą trudnością docierają naturalne sygnały pomagające utrzymać rytm dobowy. Takie jak niższe temperatury w nocy (nie czujemy jej w stale ogrzanych pomieszczeniach) i ekspozycja na jasne światło w ciągu dnia (nie widzimy go, spędzając całe dnie pod dachem). McKinnon i Samson podejrzewają, że mniej regularne rytmy dobowe mogą być przyczyną, dla której wiele osób uważa obecnie, że ich sen jest słaby. To jednak nie zmienia ogólnego obrazu: śpimy lepiej niż dawniej. – Poczyniliśmy realne postępy w zakresie bezpieczeństwa i ochrony naszych miejsc snu – mówi „New Scientistowi” David Samson. – Nie musimy już walczyć w nocy ani z rywalizującymi grupami ludzkimi, ani z drapieżnikami – dodaje. Źródła: Proceedings of the Royal Society B, New Scientist Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Pierwszy australijski karcharodontozaur, czyli „jaszczur z zębami rekina”. Jego rozmiary zaskakują
Paleontolodzy odkryli w Australii pierwsze skamieniałości należące do karcharodontozaurów. Ich cechą szczególną były ostre zęby, stąd nazwa: jaszczury o zębach rekina. Ich szczątki zdradzają tajemnicę superkontynentu Gondwana.
Spis treści: Pierwsze dowody na występowanie karcharodontozaurów Jaszczur z zębami rekina nie była sam Dinozaury zdradzają tajemnicę superkontynentu Nieznany do tej pory w Australii dinozaur należy do teropodów. Zwierzęta te żyły od początku późnego triasu, czyli około 228 mln lat temu, aż do końca okresu kredy, czyli 65 milionów lat temu. Wówczas doszło do impaktu, który zmiótł z powierzchni Ziemi wiele form życia, w tym dinozaury. Pierwsze dowody na występowanie karcharodontozaurów Artykuł na temat znalezienia szczątków karcharodontozaurów opublikowano właśnie na łamach „Journal of Vertebrate Paleontology”. Ich nazwę można tłumaczyć jako „jaszczur z zębami rekina”. W artykule opisano badania prowadzone przez Museums Victoria Research Institute i doktoranta Monash University Jake'a Kotevskiego. Do odkrycia doszło w południowo-wschodnim stanie Wiktoria, na jego wybrzeżu. Skamieniałości znajdowały się w warstwach sprzed około 121-108 mln lat. Choć karcharodontozaury uznawane są za jednych z największych mięsożerców wszech czasów, osobniki z Australii były mniejsze niż te odkrywane dziś na innych kontynentach, co jest dość zaskakujące. Jaszczur z zębami rekina nie była sam – Odkrycie karcharodontozaurów w Australii jest przełomowe – mówi Jake Kotevski. Z jakiego powodu? Bo w tym samych warstwach paleontolodzy dostrzegli skamieniałości najstarszego znanego na świecie megaraptora (jego nazwa to „duży rabuś” – z gr. mega i łac. rapto) – dużego mięsożernego dinozaura znanego z Ameryki Południowej. – Fascynujące jest zobaczyć, jak hierarchia drapieżników w stanie Wiktoria różniła się od tej w Ameryce Południowej, gdzie karcharodontozaury osiągały rozmiary podobne do Tyrannosaurus rex, do 13 metrów, górując nad megaraptorydami. Tutaj role się odwróciły, co podkreśla wyjątkowość ekosystemu Australii z okresu kredy – dodaje Kotevski. Dinozaury zdradzają tajemnicę superkontynentu Na podstawie nowych znalezisk naukowcy sądzą, że prehistoryczny krajobraz stanu Wiktoria sprzed 121-108 mln lat był zdominowany przez potężne megaraptorydy, osiągające 6-7 metrów długości, i mniejsze karcharodontozaury. Te drugie miały „zaledwie” 2-4 metry długości. Wszystkie były drapieżne i żywiły się mięsem. – Odkrycia nie tylko poszerzają australijski zapis kopalny teropodów, ale oferują też przekonujące dowody na wymianę fauny między Australią a Ameryką Południową przez Antarktydę we wczesnej kredzie. Odkrycia podważają również wcześniejsze założenia dotyczące hierarchii rozmiarów ciała w ekosystemach drapieżników Gondwany, podkreślając wyjątkową faunę Wiktorii z okresu kredy – mówi dr Thomas Rich, starszy kustosz w Museums Victoria Research Institute. Gondwana była superkontynentem, który powstał 600 mln lat temu. Z czasem zaczął się rozpadać. O tym, w jakim tempie się to działo, mówi między innymi rozprzestrzenienie gatunków zwierząt, w tym dinozaurów. Nowe znaleziska pochodzą z czasów, gdy Gondwana w dużej części już się podzieliła. Ale nie wszędzie. Skamieniałości z Wiktorii wskazują, że przyszła Australia i Ameryka Południowa były połączone, a istniejący „most” umożliwiał przemieszczanie się między nimi różnych gatunków. Taki wniosek był możliwy również dzięki porównaniu nowo odkrytych szczątków dinozaurów z tymi odkopanymi w latach 80. XX wieku na terenie Australii. Źródło: Journal of Vertebrate Paleontology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Plezjozaury miały niezwykłą skórę. Naukowcy zbadali ich skamieniałą tkankę miękką
Łuskowate płetwy i ogon pokryty gładką skórą. Tak wyglądał plezjozaur, czyli płetwojaszczur z czasów dinozaurów. Ustalono to dzięki świetnie zachowanym skamieniałym tkankom miękkim sprzed 183 mln lat. Obecności łusek była zaskoczeniem nawet dla badaczy.
Spis treści: Nowe analizy płetwojaszczura Skóra plezjozaura z Niemiec Znaczenie odkrycia skamieniałej skóry plezjozaura Plezjozaury miały wyginąć wraz z dinozaurami około 66 mln lat temu. Chociaż wielu Szkotów uważa, że jakieś osobniki przetrwały w jednym z jezior – Loch Ness. Od ponad stu lat raportowane są tam obserwacje tej kryptydy – istoty nazywanej Nessie. O plezjozaurach wiemy całkiem sporo, bo do naszych czasów zachowało się wiele ich szkieletów. Długo nie było jednak jasne, jak wyglądała ich skóra – tkanki miękkie sprzed milionów lat rzadko kiedy zachowują się wśród skamieniałości. Tym razem było inaczej. Nowe analizy płetwojaszczura Naukowcy z Uniwersytetu Lund w Szwecji po raz pierwszy przeanalizowali tkankę miękką skamieniałego plezjozaura. Analizy opublikowali na łamach „Current Biology”. Wyniki pokazują, że ten charakterystyczny morski gad z długą szyją miał zarówno gładką, jak i łuskowatą skórę. Plezjozaury żyły w oceanach przez większą część ery mezozoicznej (203-66 milionów lat temu). Osiągały od kilku do kilkunastu metrów. Ich głowy były niewielkie, ale były w stanie szeroko rozewrzeć szczęki z ostrymi zębiskami. Miały ich 24 pary i pięć dodatkowych w kości przedszczękowej. Plezjozaury były jednymi z największych znanych drapieżników morskich. Żywiły się rybami i poruszały się podobnie jak żółwie morskie, używając czterech płetw przypominających łopatki. Skóra plezjozaura z Niemiec Do tej pory niewiele było wiadomo na temat zewnętrznej anatomii plezjozaurów. Jednak w nowym badaniu zespołowi badawczemu kierowanemu przez naukowców z Uniwersytetu w Lund udało się przeanalizować tkankę miękką plezjozaura sprzed 183 milionów lat znalezionego w pobliżu Holzmaden w Niemczech. Skamieniałość odkryto co prawda już w 1940 roku, to dopiero dzięki jej wypreparowaniu w ostatnich latach udało się dostrzec skamieniałe ślady po tkankach miękkich. View oEmbed on the source website – Skamieniałe tkanki miękkie, takie jak skóra i narządy wewnętrzne, są wyjątkowo rzadkie. Wykorzystaliśmy szeroki zakres technik, aby zidentyfikować gładką skórę w okolicy ogona, a także łuski wzdłuż tylnej krawędzi płetw. Dało nam to niezrównany wgląd w wygląd i biologię tych dawno wymarłych gadów – mówi Miguel Marx, doktorant geologii na Uniwersytecie w Lund i główny autor badania. Marx i inni badacze uważali wcześniej, że plezjozaury nie były pokryte łuskami, podobnie jak inne morskie gady, takie jak ichtiozaury. Dlatego jego odkrycie jest dla niego sporym zaskoczeniem. Znaczenie odkrycia skamieniałej skóry plezjozaura Zdaniem naukowców tak skrajnie różny wygląd skóry w zależności od części ciała wynika z jej różnych funkcji. Plezjozaur musiał sprawnie pływać, aby łapać ryby i zwierzęta podobne do kałamarnic, co było łatwiejsze dzięki gładkiej i hydrodynamicznej skórze. Jednocześnie musiał jednak również poruszać się po nierównym dnie morskim, co prawdopodobnie umożliwiły mu łuskowate płetwy. – Nasze odkrycia pomagają nam tworzyć dokładniejsze rekonstrukcje plezjozaurów, co było niezwykle trudne od czasu ich odkrycia ponad 200 lat temu – dodaje Marx. Naukowcy byli nawet w stanie zidentyfikować komórki skóry plezjozaura. – Byłem zszokowany, gdy zobaczyłem komórki skóry zachowane przez 183 miliony lat. To było prawie jak patrzenie na współczesną skórę – nie kryje zachwytu naukowiec. Badania były mozolne i długotrwałe. Zastosowano szereg zaawansowanych metod mikroskopowych i spektroskopowych. Użyto m.in. skaningowy mikroskop elektronowy (SEM). Jego zastosowanie poprzedziło preparowanie próbek. Wykonano na przykład demineralizację, czyli usunięto minerały ze skamieniałej skóry, co pozwoliło na lepszą obserwację struktur organicznych Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
To stamtąd pochodzą dinozaury. Naukowcy wskazali kolebkę gigantów
Szczątki najstarszych dinozaurów lub ich wczesnych bliskich krewnych spoczywają najpewniej w Amazonii w Ameryce Południowej i na Saharze w Afryce. Zwierzęta te żyły tam ćwierć miliarda lat temu w ekstremalnych warunkach.
Spis treści: Zwrot w rozwiązaniu tajemnicy pochodzenia dinozaurów Modelowanie komputerowe – klucz to odkrycia pochodzenia dinozaurów Gdzie znajduje się zaginiona kolebka dinozaurów? Dinozaury od dekad wzbudzają wielkie zainteresowanie nie tylko wśród naukowców, ale też wśród pasjonatów i hobbystów. Te nierzadko wielkie zwierzęta żyły w epokach triasu, jury i kredy, czyli od 252 do 66 milionów lat temu. Te specyficzne gady zamieszkiwały wszystkie kontynenty w bardzo różnych warunków: od lasów tropikalnych po suche pustynie. Mimo lat badań, nadal nie jest jasne ich pochodzenie. Teraz się to zmienia. Zwrot w rozwiązaniu tajemnicy pochodzenia dinozaurów Tajemnicę rodowodu dinozaurów postanowili rozwiązać badać z University College London (UCL). Swoimi wnioskami podzielili się właśnie na łamach czasopisma „Current Biology”. Najstarsze znane skamieniałości dinozaurów pochodzą sprzed około 230 milionów lat. Odkryto je w Brazylii, Argentynie i Zimbabwe. Jednak z analizy ich szkieletów wynika, że zwierzęta te ewoluowały już od jakiegoś czasu. Oznacza to, że dinozaury żyły miliony lat wcześniej, ale do tej pory nie odkryto ich szczątków. – Dinozaury są dobrze zbadane, ale nadal tak naprawdę nie wiemy, skąd się wzięły. Zapis kopalny ma tak duże luki, że nie można go przyjmować za dobrą monetę – mówi główny autor publikacji i doktorant na UCL oraz pracownik Muzeum Historii Naturalnej w Londynie Joel Heath. Jak zatem można znaleźć przodków tych fascynujących zwierząt, skoro nie są dostępne ich skamieniałości? Modelowanie komputerowe – klucz to odkrycia pochodzenia dinozaurów Naukowcy zwrócili się ku modelowaniu komputerowemu. Modelowanie opierało się o skamieniałości i drzewa ewolucyjne dinozaurów i ich bliskich krewnych gadów, a także na geografii tego okresu. Uwzględniono również luki w zapisie kopalnym. Był to rodzaj analizy paleobiogeograficznej, która wykorzystała metody statystyczne do oszacowania rozmieszczenia przodków dinozaurów i ich krewnych. W jej ramach wykorzystano m.in. modele statystyczne do oszacowania, w jaki sposób zasięgi gatunków ewoluowały w czasie. Uwzględniono dyspersję, wymieranie i kladogenezę (podział gatunku na gatunki potomne). Można więc stwierdzić, że model „nakarmiono” licznymi danymi, a następnie uzupełnił on luki. Dzięki temu model „wskazał” naukowcom najbardziej prawdopodobny scenariusz dotyczący pochodzenia dinozaurów Gdzie znajduje się zaginiona kolebka dinozaurów? Zdaniem badaczy, wyniki modelowania sugerują, że najwcześniejsze dinozaury żyły na terenie zachodniej części (na niskiej szerokości geograficznej) dawnego prakontynentu – Gondwany. Oznacza to, że dinozaury prawdopodobnie pojawiły się w gorącym regionie równikowym jakieś 250 mln lat temu – po masowym wymieraniu pod koniec permu, które zdziesiątkowało większość życia na Ziemi. To dla badaczy zaskoczenie, bo była to strefa pokryta pustyniami i sawannami. Ta część dawnego kontynentu znajduje się na terenie dzisiejszej Amazonii w Ameryce Południowej, dorzecza Kongo i Sahary. W następstwie tego wydarzenia grupa gadów, określana jako archozaury, zaczęła ewoluować w wiele różnych form. Obejmowały one m.in. przodków dinozaurów i pterozaurów. To z tego matecznika dinozaury rozpierzchły się po innych obszarach globu – południowej Gondwanie i Laurazji – sąsiednim północnym superkontynencie, który później podzielił się na Europę, Azję i Amerykę Północną. – Jak dotąd nie znaleziono żadnych skamieniałości dinozaurów w regionach Afryki i Ameryki Południowej, które kiedyś tworzyły tę część Gondwany. Może to jednak wynikać z faktu, że naukowcy nie natknęli się jeszcze na odpowiednie skały z dwóch powodów: ich niedostępności i względnego braku wysiłków badawczych na tych obszarach – uważa Heath. Badacze liczą, że uda się odkryć najstarsze dinozaury we wskazanych lokalizacjach. – Znalezienie ich zrewolucjonizowałoby nasze rozumienie triasowych ekosystemów i zaoferowałoby kluczowy wgląd w historię ewolucji tej grupy – dodaje Heath. Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nowo odkryta „autostrada dinozaurów” w Europie zdradza, jak żyły gigantyczne gady
Miliony lat temu spacerowały tamtędy olbrzymy o długich szyjach i trójpalczaste drapieżniki. Dziś angielski kamieniołom w Oxfordshire odsłania przed nami jedną z najlepiej zachowanych ścieżek dinozaurów na świecie. Nowo odkryte ślady okazały się niezwykle cennym źródłem wiedzy o prehistorycznych gadach.
Spis treści: Nowa „autostrada dinozaurów” w Europie Co zdradzają ślady dinozaurów? Prehistoria coraz bliższa Wiele dzieci przechodzi w pewnym wieku etap fascynacji dinozaurami. U niektórych zainteresowanie prehistorycznymi gadami zostaje na dłużej, a z czasem przeradza się w pracę. To właśnie dzięki paleontologom dowiadujemy się o dinozaurach coraz więcej. Badaczy i amatorów interesuje przede wszystkim to, dlaczego i kiedy wyginęły gigantyczne gady. Najbardziej rozpowszechniona teoria zakłada, że dinozaury wymarły około 66 milionów lat temu na skutek uderzenia dużej asteroidy w Ziemię. Co jakiś czas pojawiają się nowe szczegóły tłumaczące, jak mogło to wyglądać. Jedno z niedawnych odkryć sugeruje na przykład, że po uderzeniu asteroidy nad naszą planetą uniosła się olbrzymia chmura pyłu, która zatrzymała proces fotosyntezy na dwa lata. Co działo się wcześniej? Jak żyły dinozaury? Jak wyglądały? Kolejne odkrycia paleontologiczne przybliżają nas do odpowiedzi na te i inne prehistoryczne pytania. Wiemy na przykład, że gady pokonywały międzykontynentalne odległości (patrząc na obecną mapę świata). Potwierdzają to ślady dinozaurów rozpoznane w północno-wschodniej Brazylii i północnym Kamerunie. Najnowsze tego typu znalezisko odkrywa przed nami kolejną tzw. autostradę, po której masowo przemieszczały się dinozaury. Tym razem jest to trasa europejska. Nowa „autostrada dinozaurów” w Europie Cofnijmy się do nieco bliższej nam przeszłości – czerwca 2023 roku. To wtedy Gary Johnson, pracownik zajmujący się wydobyciem wapienia do budowy dróg, wyczuł pod stopami „niezwykłe nierówności” w kamieniołomie w Oxfordshire. Jak się potem okazało, było to jedno z najważniejszych znalezisk śladów dinozaurów w Wielkiej Brytanii. Rozległa sieć tras – nazywana „autostradą dinozaurów” – została rozpoznana jako największe miejsce z jurajskimi śladami na Wyspach Brytyjskich. Około 100 wolontariuszy z University of Birmingham i University of Oxford poświęciło tydzień na wykopywanie śladów i rejestrowanie danych o prehistorycznych trasach. Dzięki najnowszym technologiom badacze mają możliwość zgłębiania szczegółów, które dotąd pozostawały poza ich zasięgiem. Analizy śladów mogą ujawnić informacje o sposobie poruszania się dinozaurów, ich nawykach żywieniowych, a nawet aspektach ich życia społecznego. Co zdradzają ślady dinozaurów? Podczas ubiegłorocznych wykopalisk naukowcy zidentyfikowali pięć rozległych tras, z których najdłuższa mierzyła ponad 150 metrów. To właśnie te ślady rzucają nowe światło na życie gigantycznych gadów, które przemierzały Ziemię około 170 milionów lat temu. Cztery z odkrytych ścieżek należały do wielkich zauropodów – takich jak cetiozaur – roślinożerców o długich szyjach, które mogły osiągać nawet 18 metrów długości. Największe ślady, jakie pozostawiły, mierzyły około 90 centymetrów. Lawrence Tanner, paleoekolog z Le Moyne College w Nowym Jorku, porównuje zauropody do słoni. Nie tylko pod względem rozmiarów, ale także ich sposobu poruszania się i roślinożernej diety. Analiza układu śladów wskazuje, że większość z nich zostawiły tylne nogi gadów – u zauropodów były większe i często przykrywały ślady przednich kończyn. – Zasada jest prosta. Im szybciej porusza się zwierzę, tym większe są odstępy między jego śladami – wyjaśnia Tanner cytowany przez CNN. W tym przypadku jednak prędkość była stosunkowo niewielka – około 5 kilometrów na godzinę, co odpowiada tempu spaceru człowieka. Piąta ścieżka należała do megalozaura, jednego z największych drapieżników swoich czasów. Ten dziewięciometrowy teropod zostawił charakterystyczne trójpalczaste ślady mierzące 65 centymetrów długości. Analiza wskazuje, że poruszał się powoli. To potwierdza teorię mówiącą, że większe teropody nie biegały, w przeciwieństwie do ich mniejszych krewnych. Co ciekawe, ścieżka megalozaura przecina szlaki zauropodów. Naukowcy przypuszczają, że drapieżnik mógł podążać za roślinożercami, być może w poszukiwaniu łatwego łupu. Prehistoria coraz bliższa Odkrycie tych śladów było możliwe dzięki unikalnym warunkom środowiskowym panującym w epoce jury. Miękka, wilgotna osadowa gleba doskonale zachowała odciski. Ślady zostały szybko pokryte kolejnymi warstwami osadów, prawdopodobnie wskutek burzy, co uchroniło je przed erozją. – To jak migawka z dnia życia dinozaurów. Dzięki tym śladom możemy zrozumieć nie tylko, jak wyglądały dinozaury, ale także jak się poruszały, w jakim kierunku zmierzały i jakie miały zwyczaje – tłumaczy prof. Kirsty Edgar z University of Birmingham. Dinozaurze tropy oferują unikalny wgląd w życie prehistorycznych stworzeń. W przeciwieństwie do kości, które mogą zmieniać lokację przez wodę, wiatr lub drapieżniki, odciski stóp pozostają dokładnie tam, gdzie zostały zrobione. To pozwala naukowcom badać interakcje między gatunkami, a także dynamikę grupową czy reakcje zwierząt na zmiany środowiskowe. Podczas tygodniowych wykopalisk w czerwcu 2024 roku zespół badaczy i wolontariuszy zdjął warstwy osadów, ujawniając skalę i szczegóły śladów dinozaurów. Naukowcy wykonali ponad 20 tysięcy zdjęć, wykorzystując drony do stworzenia szczegółowych modeli 3D. Dzięki nim odkrycie będzie dostępne nie tylko dla naukowców, ale także dla szerszej publiczności. – Jeśli tylko będziemy mogli, zamierzamy kontynuować wykopaliska w kolejnych latach. Współpracujemy z pracownikami kamieniołomu, aby dokumentować nowe obszary, które się odsłaniają – zapowiada prof. Edgar. Źródła: University of Birmingham, CNN Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Tak wyglądał najstarszy krewny ssaków. Przypominał nieco psa, ale miał szablaste zęby
Co najmniej 270 mln lat ma krewny ssaków, przypominający trochę psa, którego szczątki odkryto na Majorce. Zarówno ich wiek, jak i miejsce znalezienia są dla badaczy sporym zaskoczeniem.
Spis treści: Nowe dowody – najstarszy krewny współczesnych ssaków Gorgonopsy – co o nich wiemy? Gorgonopsy z Majorki. Jak wyglądały? Historia ssaków na naszej planecie jest stosunkowo krótka. Pojawiły się na Ziemi ponad 200 mln lat temu, a zatem w czasach dinozaurów. Jednak ich prawdziwa kariera rozpoczęła się właśnie po wymarciu tych wielkich gadów, jakieś 65 mln lat temu. Nowe dowody – najstarszy krewny współczesnych ssaków Naukowcy opublikowali właśnie artykuł na łamach „Nature Communications”, w którym podzielili się zaskakującym odkryciem. Dokonano go na Majorce, czyli jednej z wysp na Morzu Śródziemnym należącej do archipelagu Balearów. – Jest to prawdopodobnie najstarszy gorgonopsyd [gad ssakokształtny – przyp. red.] na naszej planecie. Ten, którego znaleźliśmy na Majorce, ma co najmniej 270 milionów lat, a inne zarejestrowane dowody na istnienie tej grupy [zwierząt – przy. red.] na całym świecie są nieco młodsze – wyjaśnia jeden z autorów artykuły Josep Fortuny, który jest też liderem grupy badawczej Computational Biomechanics and Evolution of Life History w Institut Català de Paleontologia Miquel Crusafont w Hiszpanii. Nie tylko wiek szczątków jest zaskoczeniem, ale też ich lokalizacja na Balearach. Szczątki gorgonopsów znane były do tej pory z wysokich szerokości geograficznych: w południowej Afryce czy w Rosji. Majorka w czasach, z których pochodzą nowo odkryte szczątki, nie była wyspą, tylko częścią superkontynentu Pangea. Gorgonopsy – co o nich wiemy? Gorgonopsy są wymarłą grupa synapsydów, które żyły w permie, między 270 a 250 milionami lat temu. Należą one do linii ewolucyjnej, która dała początek pierwszym ssakom 50 milionów lat później. Gorgonopsy były zwierzętami stałocieplnymi, podobnie jak współczesne ssaki, ale w przeciwieństwie do większości z nich – składały jaja. Były drapieżne i mięsożerne. Jako pierwsze wykształciły charakterystyczne szablaste zęby. Trochę przypominały psy. Nazwa „Gorgonopsia” ma swoje źródło w mitologii greckiej. Oznacza: „twarze gorgon”. Były to trzy córki bóstw morskich ze skrzydłami, kłami dzika i wężami zamiast włosów. Ich spojrzenie obracało wszystko w kamień. Gorgonopsy z Majorki. Jak wyglądały? Szczątki wydobyte przez paleontologów na Majorce należą do małego lub średniego zwierzęcia o długości około jednego metra i pochodzą ze stanowiska zlokalizowanego w gminie Banyalbufar. W trakcie trzech sezonów wykopalisk badacze pozyskali sporo skamieniałych kości. – Duża liczba szczątków kostnych jest zaskakująca. Znaleźliśmy wszystko, od fragmentów czaszki, kręgów i żeber po bardzo dobrze zachowaną kość udową. W rzeczywistości, kiedy rozpoczęliśmy te wykopaliska, nigdy nie sądziliśmy, że znajdziemy tak wiele szczątków zwierzęcia tego typu na Majorce – podkreśla główny autor publikacji Rafel Matamales, kurator Museu Balear de Ciències Naturals i pracownik naukowy Institut Català de Paleontologia Miquel Crusafont (ICP). Wśród wydobytych szczątków kopalnych wyróżnia się prawie kompletna noga. Na tej podstawie naukowcy poznali sposób poruszania się prassaka. Ten gorgonops miały nogi ustawione w sposób pośredni między gadami a ssakami. Takie ich ustawienie umożliwiało sprawne chodzenie, a nawet bieganie. – Gdybyś zobaczył to zwierzę idące ulicą, wyglądałoby trochę jak średniej wielkości pies, mniej więcej taki jak husky, ale nie do końca. Nie miałoby futra i psich uszu – opisuje współautor artykułu Ken Angielczyk z Field Museum w Chicago. Według paleontologa jest to najstarsze zwierzę, jakie naukowcy kiedykolwiek znaleźli z długimi, przypominającymi ostrza kłami. Angielczyk przypomina, że gorgonopsy nie mają współczesnych potomków i nie są bezpośrednimi przodkami współczesnych ssaków – były natomiast spokrewnione z gatunkami, które były naszymi bezpośrednimi przodkami. Zatem są to nasi prehistoryczni „kuzyni”. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.