Prawosławny proboszcz z Podlasia mówi wprost o swoich wiernych. „Mamy inne podejście”
Kościół prawosławny w Polsce to nie tylko cerkwie, ikony i Wielkanoc w innym terminie. W niektórych regionach wyznawcy prawosławia stanowią większość, a ich duchowni otwarcie mówią o różnicach z katolikami.
Spis treści: Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji Dogmaty, różnice i sporne kwestie między Wschodem a Zachodem Sakramenty, życie monastyczne i różnice obyczajowe Relikwie św. Gabriela wrócą do rodzinnej wsi Prawosławie w Polsce – od Kazimierza Wielkiego po współczesność Między symbolem rusyfikacji a walką o niezależność Kościoła Unia brzeska, rozbiory i walka o niezależność Kościoła prawosławnego Liturgia i ikona – serce prawosławnej duchowości Autokefalia, wojna i odbudowa. Prawosławie we współczesnej Polsce Liturgia, języki i kalendarze – co różni prawosławie od katolicyzmu? Ikony – sztuka, kanon i duchowość Prawosławie codzienne – między muzeum a Olchówką Ekumenizm na Podlasiu – wspólne modlitwy i wspólna ziemia Polska jest krajem zdominowanym przez katolików, ale istnieją miejsca, gdzie to wierni prawosławni stanowią większość. W takich regionach, jak województwo podlaskie czy południowo-wschodnia część Lubelszczyzny, duchowni prawosławni pełnią ważną rolę w życiu lokalnych społeczności. Choć religie chrześcijańskie mają wspólne korzenie, ich rytuały, kalendarze liturgiczne i architektura świątyń bywają zupełnie inne. Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji W Polsce, gdzie 95 proc. wierzących obywateli to katolicy, oczywiste wydaje się, że pątnicy wędrują na Jasną Górę. Ale szlak grupki ludzi z krzyżem wiedzie z Warszawy na Podlasie, gdzie wznosi się święta Góra Grabarka, zwana „prawosławną Częstochową”. Najważniejsze w Polsce prawosławne sanktuarium stało się znane z powodu tysięcy krzyży wotywnych otaczających cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego. Pielgrzymi przynoszą je przez cały rok, ale najwięcej przybywa ich 18 sierpnia, czyli w wigilię święta Przemienienia. Latem na Grabarkę codziennie przyjeżdża po kilka autokarów z turystami z kraju i zagranicy. – Ludzie są zaskoczeni niewielkimi rozmiarami świątyni i panującą w niej atmosferą skupienia i modlitwy. Tutaj tradycja harmonijnie łączy się z przyrodą – siostra Julita z żeńskiego klasztoru śś. Marty i Marii, istniejącego na Grabarce od 60 lat, cicho opowiada o spotkaniach z przyjezdnymi. Myślą, że krzyże wokół cerkwi to cmentarz. Zwykle niewiele wiedzą o prawosławiu. Pytają, jak wygląda spowiedź, czym się zajmują siostry w klasztorze albo – bardzo często – jakie są różnice między katolicyzmem i prawosławiem. Jak w kilku zdaniach opowiedzieć o różnicach narosłych przez wieki między Wschodem i Zachodem? Rozłam, zwany wielką schizmą, nastąpił w 1054 r., kiedy to Rzym i Konstantynopol rzuciły na siebie nawzajem klątwy. Jednak proces oddalania się Kościołów zaczął się dużo wcześniej, a wspomniana data jest raczej symboliczna. Dogmaty, różnice i sporne kwestie między Wschodem a Zachodem W rzeczywistości już w IV w. zaznaczały się różnice między skłonnym do spekulacji teologicznych Wschodem a poświęcającym więcej uwagi prawnym formułom Zachodem. Wschód podążył drogą modlitwy i kontemplacji, uznając za niemożliwe poznanie Boga w jego istocie; Zachód tymczasem skłonił się ku scholastyce – filozofii uzasadniającej dogmaty i prawdy wiary za pomocą rozumu. Do tego dochodziło odmienne rozumienie pierwszeństwa Rzymu. Pozostałe cztery patriarchaty uważały go wprawdzie za primus inter pares, „pierwszego między równymi”, ale jego pierwszeństwo rozumiały jako wyłącznie honorowe. Później pojawiły się kolejne kwestie sporne. – Prawosławie pozostało wierne dogmatom pierwszych Soborów Powszechnych. Nie przyjęło dodanego do Symbolu Wiary słowa filioque, oznaczającego, że Duch Święty pochodzi także od Syna, a nie tylko od Ojca. Nie uznaje też Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny ani nieomylności papieża – siostra Julita wymienia główne różnice dogmatyczne między Kościołami. Sakramenty, życie monastyczne i różnice obyczajowe Tych odmienności jest dużo więcej – wystarczy spojrzeć na sakramenty. W prawosławiu chrzest polega na trzykrotnym zanurzeniu i odbywa się jednocześnie z bierzmowaniem, po czym dziecko może już przyjąć komunię. Występuje ona pod dwiema postaciami – chleba i wina. Ponadto księża mogą się żenić (ale tylko przed święceniami kapłańskimi) i mieć dzieci. Nie dotyczy to, oczywiście, biskupów – ci są wybierani spośród mnichów. – Głównym zadaniem mnicha jest modlitwa. To on modli się za ludzi zajętych pracą i codziennymi obowiązkami – wyjaśnia siostra Julita. Od 10 lat wypełnia swą misję w klasztorze na Świętej Górze Grabarce. Był on pierwszym utworzonym po II wojnie światowej żeńskim monasterem. W Polsce istniał wówczas tylko jeden klasztor – w Jabłecznej. Dla porównania – w okresie międzywojennym było 11 monasterów męskich i 5 żeńskich. Po wojnie znalazły się za wschodnią granicą lub zostały zlikwidowane. Życie klasztorne odrodziło się dopiero po zmianie ustroju w 1989 r. Mnisi powrócili do nastrojowego Supraśla, Turkowic, powstały klasztory i domy zakonne m.in. w Ujkowicach, Sakach, Wojnowie, Zwierkach, Kostomłotach. Relikwie św. Gabriela wrócą do rodzinnej wsi Do Zwierek mają być w tym roku przeniesione relikwie św. Gabriela. Chłopiec urodził się w tej wsi w XVII w.. Gdy miał sześć lat, pozostawiony bez opieki, zaginął. Martwego znaleziono na pobliskim polu. Po wielu latach przypadkowo naruszono trumnę i okazało się, że ciało nie uległo rozkładowi, co jest jedną z oznak świętości. Relikwie chłopca, po wielokrotnej zmianie miejsca (były nawet w Muzeum Ateizmu w Mińsku na Białorusi!), spoczywają teraz w katedrze św. Mikołaja w Białymstoku – tej, którą w 1991 r. odwiedził papież Jan Paweł II. Prawosławie w Polsce – od Kazimierza Wielkiego po współczesność W Polsce żyje ok. 550 tys. wyznawców prawosławia. Choć to skromna liczba przy 38 mln obywateli, stanowią najliczniejszą mniejszość wyznaniową – przed Świadkami Jehowy i protestantami. W granicach Polski prawosławie pojawiło się prawdopodobnie na początku XI w., a na pewno w XIV w., za panowania Kazimierza Wielkiego. Król zagwarantował wtedy poszanowanie wyznania prawosławnym Rusinom zamieszkującym przyłączoną do Polski Ruś Halicką. Ten styk wyznań, kultur i narodowości miał się później okazać przyczyną rozlicznych konfliktów. Kiedy Polska i Litwa zawarły unię, Korona stała się pierwszym w historii katolickim państwem, które miało w swoich granicach dużą społeczność prawosławną. Władysław Warneńczyk wydał pierwszy przywilej, równający w prawach oba Kościoły. Stało się to w 1443 r., a jakieś 50 lat później powstał pierwszy na ziemiach Rzeczypospolitej męski klasztor prawosławny – pw. św. Onufrego, w Jabłecznej nad Bugiem. Obok św. Góry Grabarki i Monasteru Supraskiego, jest dziś najważniejszym prawosławnym sanktuarium w Polsce. Od ponad 500 lat, czyli od momentu założenia, jest nieprzerwanie prawosławny. Nie przeszedł w ręce unitów, nawet kiedy jego przełożonym został zwolennik unii brzeskiej. Na jej mocy, w 1596 r., większość prawosławnych biskupów uznała zwierzchnictwo papieża. Między symbolem rusyfikacji a walką o niezależność Kościoła Wyznawcy prawosławia byli utożsamiani z rosyjskim zaborcą, a cerkwie uznawano za symbol rusyfikacji. Ujawnił się wówczas paradoks, żywy zresztą do dziś: Rosjanie uważali prawosławnych żyjących w Rzeczpospolitej za Polaków, zaś Polacy – za Rosjan. Antyrosyjskie nastroje spowodowały rozebranie w 1926 r. wielkiego soboru św. Aleksandra Newskiego, stojącego na placu Saskim (dziś Piłsudskiego) w Warszawie. Jego mierząca 70 m dzwonnica była najwyższym budynkiem ówczesnej stolicy. Nieliczni protestowali przeciwko burzeniu świątyni, argumentując m.in., że znajdują się w niej dzieła sztuki, których twórcy nie myśleli o żadnej polityce. Granity i marmury pozostałe po rozbiórce posłużyły do ozdobienia stołecznych gmachów. Zachowane fragmenty cennych mozaik były przez wiele lat przechowywane w Muzeum Narodowym, by ostatecznie trafić do katedry św. Marii Magdaleny w Warszawie. Losy soboru podzieliły cerkwie w innych miastach, m.in. w Lublinie, we Włocławku, Kielcach, Białymstoku. W ramach porządków powrócono do tematu uniezależnienia się polskiego Kościoła prawosławnego od patriarchatu moskiewskiego (sam Piłsudski żądał „samodzielności Cerkwi Prawosławnej“). Większość biskupów opowiedziała się za ogłoszeniem autokefalii, czyli pełnej niezależności od zewnętrznych jurysdykcji. Droga do niej okazała się jednak długa i kręta, na dodatek naznaczona morderstwem. Archimandryta Smaragd Łatyszenko, przeciwny oddzielaniu się od rosyjskiego Kościoła, po dwugodzinnej burzliwej wymianie zdań z metropolitą Jerzym, ówczesnym zwierzchnikiem Kościoła w Polsce, z okrzykiem: – Oto masz, kacie prawosławia! – zastrzelił swego adwersarza. Unia brzeska, rozbiory i walka o niezależność Kościoła prawosławnego Tak powstał Kościół unicki (greckokatolicki), a prawosławie w Rzeczpospolitej Obojga Narodów stało się nielegalne. Po kolejnych kilkudziesięciu latach ponownie zostało uznane, a nawet wprowadzono równouprawnienie wyznań, ale mniej więcej od połowy XVII w. było już tylko gorzej. Prawosławni w Polsce podlegali do tej pory metropolii kijowskiej. Kiedy Moskwa przejęła Zadnieprze z Kijowem, dostali się pod jurysdykcję moskiewską, a car Piotr Wielki otrzymał prawo ingerowania w sprawy Rzeczpospolitej w obronie prawosławia. Nic więc dziwnego, że na ziemiach polskich rosła niechęć do jego wyznawców. Sprawy próbował uporządkować Sejm Wielki. Zgodnie z planem, Kościół prawosławny miał nawiązać kontakt z Konstantynopolem, by stać się niezależnym od Moskwy. Plan został zrealizowany, ale dopiero w... 1924 r.. Wcześniej na przeszkodzie stanął bowiem trzeci rozbiór Polski. Pod zaborami prawosławni stracili niezależność i zostali poddani rusyfikacji. Po I wojnie światowej wyznawcy prawosławia – w liczbie ok. 4 mln – stanowili 12 proc. obywateli Rzeczypospolitej. Byli to głównie Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini – prawdziwy zlepek kulturowy i narodowościowy, który pozostanie cechą charakterystyczną polskiego prawosławia. Wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości w 1918 r., Kościół uzyskał samodzielność i odrębną organizację. Ale jak bumerang wrócił stary problem. Liturgia i ikona – serce prawosławnej duchowości Teksty przetłumaczył ks. Henryk Paprocki, opiekun punktu duszpasterskiego na Wilczej, nuty opracowała Anna Siegień, dyrygentka. Zorganizowali chór, sami pieką prosfory – odpowiednik opłatka. Po swoich nabożeństwach składają i przesuwają pod ścianę prosty ikonostas z dwiema ikonami: Matki Boskiej i Chrystusa. Przestawiają też pulpit z ikoną swego patrona, św. Grzegorza Peradze (to jedyny prawosławny święty związany z Warszawą) i rozstawiają krzesła, by mogła się odbyć msza polskokatolicka. – Piękno zbawi świat – stwierdził Fiodor Dostojewski. Jego słowa można odnieść do prawosławnej liturgii. To właśnie liturgia i ikona są znakami rozpoznawczymi prawosławia, przy czym jedno stanowi nieodłączny element drugiego. Gdy prawosławny wchodzi do chłodnego wnętrza kościoła, jest nie mniej zaskoczony jego surowością, niż katolik przepychem przedstawień sakralnych i ornamentów w cerkwi. Ikony i freski oświetlone świecami, zapach kadzidła, śpiew chóru – pozwalają odbierać piękno nabożeństwa różnymi zmysłami. Wzrok nie sięga tylko do ołtarza oddzielonego ikonostasem. Jego rolą – jak pisze Paul Evdokimov w swojej książce „O ikonie” – nie jest jednak zasłanianie, lecz ukazywanie tego, co dla oczu niewidzialne. Umieszczone są w nim w określonym porządku przedstawienia Matki Boskiej i Chrystusa, Ostatniej Wieczerzy, wielkich świąt, aniołów, ewangelistów i proroków. Autokefalia, wojna i odbudowa. Prawosławie we współczesnej Polsce Autokefalia została nadana aż dwukrotnie. Tę przyznaną przez Konstantynopol ogłoszono 17 września 1925 r. w katedrze św. Marii Magdaleny w Warszawie. Spośród wszystkich prawosławnych Kościołów sprzeciwiła się tylko Moskwa. Polska zerwała wówczas stosunki z tym patriarchatem, które zostały wznowione dopiero w 1948 r. Dziś polski Kościół jest jednym z 15 autokefalicznych na świecie. Należą do nich starożytne patriarchaty: Konstantynopola (teraz to on jest dla Wschodu „pierwszym między równymi”), Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy, a także Bułgaria, Cypr, Grecja, Gruzja, Rumunia, Rosja, Serbia, Albania, Czechy i Słowacja oraz Kościół prawosławny w Ameryce. Po II wojnie światowej, na okrojonych polskich ziemiach, liczba prawosławnych zmniejszyła się do ok. 400 tys. Mimo to nadal stanowili największą po Kościele katolickim wspólnotę wyznaniową. Powojenne straty były jednak dotkliwe: z 10 hierarchów pozostało dwóch, z 1947 świątyń zachowały się 223, przetrwała mniej więcej jedna dziesiąta duchownych. Do tego doszło burzenie cerkwi na Chełmszczyźnie i akcja „Wisła” – przesiedlenia mniejszości ukraińskiej, grekokatolików i prawosławnych na ziemie odzyskane. Pozostałością po tej akcji jest dziś obecność niewielkich skupisk wyznawców prawosławia na zachodzie Polski. – Bez młodzieży nie ma życia w Kościele – powiedział biskup polskokatolicki Wiktor Wysoczański przed rozpoczęciem prawosławnej liturgii sprawowanej w Warszawie w języku polskim (między tymi wyznaniami właściwie nie istnieją różnice dogmatyczne). Faktycznie, w udostępnionej trzy lata temu przez Kościół starokatolicki niewielkiej kaplicy przy ulicy Wilczej średnia wieku wynosi jakieś 30 lat. Na liturgię przychodzi nawet 80 osób. Mimo że z trudem się mieszczą, chcą wysłuchać nabożeństwa po polsku. – W prawosławną liturgię zaangażowane są wszystkie zmysły: wzrok, węch, słuch, ale najważniejszy jest rozum. Dzięki zrozumiałym słowom on również jest włączony do modlitwy – wyjaśnia Anna Żornaczuk-Łuba. Do Warszawy przyjechała z Wałcza, leżącego koło Piły. To jedno z tych skupisk prawosławia, które powstało po akcji „Wisła”. Nabożeństwa odbywają się tam w języku cerkiewnosłowiańskim. – Nawet gdy korzysta się ze słownika i pozna język cerkiewnosłowiański, liturgia po polsku daje całkiem inne wrażenie, pozwala w pełni zrozumieć pieśni i modlitwy – dodaje. Liturgia, języki i kalendarze – co różni prawosławie od katolicyzmu? Mimo że liturgia zawiera te same elementy co katolicka – m.in. czytanie Listów Apostolskich i Ewangelii – komuś niezorientowanemu trudno to zauważyć, zwłaszcza gdy nabożeństwo jest odprawiane w języku cerkiewnosłowiańskim. Kapłan prowadzi dialog z chórem, wychodzi przez carskie wrota lub drzwi diakońskie, okadza ikony i wiernych. Ludzie stoją w milczeniu, śpiewają jedynie Symbol Wiary i modlitwę Ojcze nasz. Wszyscy często się żegnają – istnieje przy tym spora dowolność, w jakim momencie należy to robić. Złośliwi twierdzą, że prawosławni powinni się żegnać... przed lustrem, bo najpierw podnoszą rękę do prawego ramienia, a później do lewego. Wynika to z kolejności słów „i Świętego Ducha”, podczas gdy u katolików brzmią one „i Ducha Świętego”. Wszyscy żegnają się więc tak samo, tylko inaczej układają palce. Język cerkiewnosłowiański do dziś jest używany w wielu Kościołach prawosławnych na świecie – także w Polsce, chociaż w niektórych parafiach, np. we Wrocławiu, w Białymstoku czy Warszawie, stosuje się także język polski. Cerkiewnosłowiański wywodzi się z najstarszego literackiego języka Słowian – czyli starocerkiewnosłowiańskiego. Jego alfabet stworzyli bracia święci Cyryl i Metody, którzy w IX w. prowadzili misje chrystianizacyjne na ziemiach zamieszkanych przez Słowian. Oprócz dwu języków, w polskim Kościele są używane dwa kalendarze: juliański, zwany „starym”, i gregoriański, czyli „nowy”, oficjalny. Ten pierwszy coraz bardziej późni się w stosunku do drugiego – teraz jest to 13 dni (w 3000 r. opóźnienie sięgnie 21 dni). To stąd bierze się dwutygodniowa różnica w datach świąt w Kościołach katolickim i prawosławnym. Wyjątkiem pozostaje Wielkanoc. Podstawę wyliczania jej daty stanowi tzw. paschalia aleksandryjska – specjalne tablice, których założenia zostały opracowane prawdopodobnie w IV w. W tym roku prawosławni będą obchodzić Paschę tydzień po katolikach – rzadko wypada ona w tym samym terminie. – Ikona to okno ku wieczności – mówi ikonograf Grzegorz Zinkiewicz. Ikony – sztuka, kanon i duchowość Słońce wpada przez okna do jego pracowni, ukrytej na małej wsi niedaleko Bielska Podlaskiego. Pod ścianami stoją rozpoczęte prace. Niektóre to dopiero szkice na zagruntowanych lipowych deskach, na innych został już naniesiony kolorowy podkład. Grzegorz Zinkiewicz od ponad 12 lat pisze ikony (jak mówi się o ich malowaniu). Wcześniej, przez cztery lata, uczył się w Policealnym Studium Ikonograficznym w Bielsku Podlaskim. Oficjalnie otwarte w 1991 r., dokonało rewolucji w polskim prawosławiu: powrotu ikony kanonicznej do domów i świątyń. Coraz częściej zastępuje ona tanie papierowe reprodukcje i olejne obrazy, które pojawiły się w ikonostasach wskutek zniekształcenia kanonu ikony pod wpływem sztuki renesansowej i barokowej. Czym jest kanoniczność? To zgodność z postanowieniami soborowymi i tradycją, pojmowaną jako wierność duchowi pierwotnego Kościoła. Kanon określa symbolikę barw, gestów i wygląd świętych, a także etapy pracy, zabiegi malarskie i materiały, z jakich powinna być wykonana ikona. – Trzymanie się kanonów często jest uważane za skostnienie albo bezmyślne kopiowanie. A przecież dzięki nim ikona pozostaje czytelna, oddaje prawdę. Nie ma w niej miejsca na wyrażanie siebie jako artysty – mówi Zinkiewicz. Nie można zapominać, że ikona jest wspólnym dziedzictwem całego chrześcijaństwa. Jako obraz przeznaczony do kultu przyjęła się w pierwszej połowie V w., a więc na długo przed oddaleniem się Kościołów. Jednak Zachód przyznał ikonie rolę wyłącznie ozdobną. Teraz zaczął odkrywać ją na nowo. Bielską szkołę ukończyło kilka osób wyznania rzymskokatolickiego, które pracują teraz na potrzeby swojego Kościoła. Warsztaty pisania ikon odbywają się np. w Studium Chrześcijańskiego Wschodu przy klasztorze oo. Dominikanów w Warszawie. Ikona stała się w ostatnich latach modna, dostrzeżono w niej dzieło sztuki. Trzeba jednak pamiętać, że stanowi ona nieodłączny element prawosławnego nabożeństwa. – Ikona musi żyć w sakralnej przestrzeni, nie może być ozdobnikiem – mówi Grzegorz Zinkiewicz. – Dlatego największą satysfakcję daje mi pisanie ikon do świątyń. Kiedy widzę, jak są okadzane, ludzie je całują, zapalają przed nimi świece, czuję się pożyteczny i spełniony. Działające od dwóch lat Muzeum Ikon w Supraślu mieści się w murach Supraskiego Monasteru Zwiastowania Bogarodzicy. Klasztor z 500-letnią historią to odpowiednie miejsce do eksponowania sztuki sakralnej. Większość ikon przekazanych do muzeum została zatrzymana przez służby celne podczas próby ich przemytu zza wschodniej granicy. Z ponad tysiąca obrazów znajdujących się w zbiorach wystawiono jedną trzecią. Multimedialna ekspozycja obejmuje ikony pisane na desce, metalowe ikony podróżne, plakiety i krzyże. W sezonie placówka przeżywa oblężenie. Prawosławie codzienne – między muzeum a Olchówką – Latem odwiedza nas nawet 4,5 tys. osób w ciągu miesiąca – opowiada Ewa Zalewska, pracownik muzeum. – W Krakowie prawosławie jest czystą egzotyką – mówi Tadeusz Krzyżański, który dziewięć lat temu, po przejściu na emeryturę, przeniósł się do Olchówki, wsi na skraju Puszczy Białowieskiej. Oprócz niego mieszka tu tylko jedna katolicka rodzina, reszta to prawosławni. – Znajomi z Krakowa zazdroszczą mi, że obchodzę święta dwa razy – uśmiecha się. Pracował kiedyś w krakowskiej telewizji, ale już po dwóch latach spędzonych w Olchówce poczuł się jak u siebie, zżył się z ludźmi. Wierzy, że miejscowi też go zaakceptowali. – Nu, tak ty uże nasz – usłyszał kiedyś w gwarze od dziadka na ulicy. Przy tej ulicy, parę lat temu, z inicjatywy Krzyżańskiego stanęły krzyże katolicki i prawosławny. Każdy, kto po raz pierwszy je widzi, musi się zatrzymać, mają bowiem wspólną poprzeczkę. Ekumenizm na Podlasiu – wspólne modlitwy i wspólna ziemia – Ekumenizm zaczyna się na samym dole – na ulicy, w sklepie, w banku, wśród prostych ludzi – stwierdza ks. Aleksander Surel, proboszcz prawosławnej parafii św. Mikołaja w Narewce. To jedna z tych kresowych wsi, gdzie na jednym końcu stoi cerkiew, a na drugim kościół. Przed wojną była jeszcze synagoga. Katolikiem jest tu co piąty mieszkaniec, ale na szczęście nikt nikomu nie zagląda w metrykę chrztu. – Kiedy spłonął kościół, w jego odbudowie pomagali prawosławni – mówi ks. Grzegorz Kułakowski, proboszcz rzymskokatolickiej parafii św. Jana Chrzciciela w Narewce. W pierwszą niedzielę czerwca obaj księża spotykają się w Olchówce, odległej od Narewki o parę kilometrów. Tego dnia odbywa się we wsi święcenie pól i zagród – tradycja zakazana kiedyś przez władze. W tym roku procesja z chorągwiami po raz szósty wyruszy spod szkoły i na koniec zatrzyma się pod krzyżami. Po drodze wszyscy będą się modlić przed stacjami ustawionymi przez mieszkańców. Bo nie wystarczy być prawosławnym albo katolikiem, żeby zostać zbawionym. Źródło: National Geographic Polska Artykuł po raz pierwszy opublikowany w 2009 roku na łamach magazynu „National Geographic Polska” Konsultacja: ks. Henryk Paprocki Nasza autorka Barbara Żukowska Dziennikarka współpracująca z Travelerem. Pierwsza wyprawa na wschód i pierwsze zetknięcie z buddyzmem zrobiły na niej duże wrażenie.
„Góra Krzyży” od lat owiana jest tajemnicą. Niegdyś miał zdarzyć się tam cud
Las pełen krzyży, cudowne źródełko i opowieść o starcu, który miał sen. Święta Góra Grabarka na Podlasiu od wieków przyciąga pielgrzymów i miłośników niezwykłych miejsc. To nie tylko centrum polskiego prawosławia, ale też jedno z najbardziej mistycznych miejsc w kraju.
Spis treści: Święta Góra Grabarka – serce polskiego prawosławia Czym kusi turystów Święta Góra Grabarka? Miejsce modlitwy, tajemnicy i uzdrowień – góra o niezwykłej mocy duchowej Góra Grabarka (osada Grabarka-Klasztor) na Podlasiu to święte i wyjątkowe miejsce dla wyznawców prawosławia w Polsce, jednak nie brakuje tam również turystów i miłośników tajemnic. Szczególnie chętnie odwiedzają tzw. las krzyży. Warto również zobaczyć tutejsze świątynie w otoczeniu pięknej przyrody. Święta Góra Grabarka – serce polskiego prawosławia Święta Góra Grabarka znajduje się w województwie podlaskim, nieco ponad 10 km od Siemiatycz. Obiekt ulokowany na Wysoczyźnie Drohickiej, otoczony przez Lasy Nurzeckie, od lat owiany jest aurą tajemnicy. Najstarsze dzieje góry nie są znane, wiadomo jednak, że zasłynęła w 1710 roku. Wówczas w okolicy szalała epidemia cholery. Jak głosi legenda, pewnemu dnia starcowi przyśniło się, że ratunek można znaleźć na pobliskim wzgórzu. Wierni ruszyli w jego kierunku, przynosząc ze sobą krzyże. Modlili się, obmywali i pili wodę z pobliskiego źródełka. „We­dług kroniki siemiatyckiej parafii ratunek od choroby znalazło wówczas ok. 10 tys. ludzi. W podzięce Bogu za cud zbudowano na tym miejscu drewnianą kapliczkę Przemienienia Pańskiego” – czytamy na stronie Grabarka.pl. Niestety, cerkiew spłonęła doszczętnie w 1990 roku. Nowa została wyświęcona osiem lat później. Jest już murowana. Czym kusi turystów Święta Góra Grabarka? Główną świątynią na Świętej Górze Grabarce jest Cerkiew p.w. Przemienienia Pańskiego. Znajduje się w miejscu pierwszej kapliczki, która została zbudowana jako forma wdzięczności za ocalenie wiernych podczas epidemii cholery. Ważnym momentem w dziejach obiektu były prace ikonograficzne w latach sześćdziesiątych XX w. Nad polichromią pod kierunkiem prof. Adama Stalony-Dobrzańskiego pracowali wówczas Jerzy Nowosielski i Bolesław Oleszko. Niestety, odwiedzający nie mogli się cieszyć długo upiększoną cerkwią. Spłonęła w nocy z 12 na 13 lipca 1990 roku. Obecna swoim wyglądem nawiązuje do pierwotnej świątyni. Jest murowana i przestronniejsza, polichromia została wykonana przez Jarosława Wiszenko z Mielnika, a ikony w ikonostasie napisane przez państwa Barbarę i Michała Pieczonko z Warszawy. Miejsce modlitwy, tajemnicy i uzdrowień – góra o niezwykłej mocy duchowej W rejonie znajduje się monaster żeński oraz dwie inne cerkwie – ikony Matki Bożej Wszystkich Strapionych Radość oraz Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny. Wielu turystów góra przyciąga także aurą tajemnicy. Znajdziemy tam bowiem tysiące ustawionych wokół cerkwi krzyży. Ludzie przynoszą je tu od wieków z modlitwą o pomoc w różnych trudnych sytuacjach życiowych, z prośbą o pokój dla dusz zmarłych. Często są to też krzyże dziękczynne. Na niektórych widnieją imiona, intencje lub napisy: „Spasi i sochrani”, co znaczy: „Zbaw i zachowaj” oraz „Nika” – „Zwycięzca”. Z kolei u podnóża góry znajduje się „cudowne źródełko”. To właśnie tam wierni przychodzili, licząc na ratunek przed epidemią. Do dziś ludzie obmywają tam swoje chore i obolałe miejsca, piją wodę ze studni i zabierają ją do domów. W dwusetną rocznicę cudu nad źródełkiem pojawiło się okrągłe zadaszenie. Na szczególna uwagę zwiedzających zasługuje również założony w 1947 roku klasztor Marty i Marii. Jest jedynym żeńskim monastyrem w Polsce. Źródło: Grabarka.pl Nasza ekspertka Wiktoria Szydło Dziennikarka i miłośniczka dalekich wypraw rowerowych, okazjonalnie poetka. Z pasją pisze o ciekawych miejscach, zapomnianych szlakach oraz niestworzonych – i tych realnych – historiach.
Skit w Odrynkach to jedyna prawosławna pustelnia w Polsce. Przypomina twierdzę otoczoną fosą
Skit w Odrynkach nieprzypadkowo zyskał miano cudu Polski. Ta wyjątkowa w skali kraju pustelnia zachwyca nie tylko duchową atmosferą, ale także malowniczym położeniem.
W tym artykule: Skit w Odrynkach, czyli jedyna w Polsce prawosławna pustelnia Forteca otoczona wodą Prawosławny skit w Odrynkach – informacje praktyczne Skit w Odrynkach wśród Cudów Polski 2024 W morzu trzcin i szuwarów błyszczą w słońcu cerkiewne kopuły. Wyglądają jak miraż i można by przysiąc, że są złudzeniem, gdyby nie prowadząca w ich stronę drewniana kładka. Ale i ona ma w sobie coś surrealistycznego. Może dlatego, że towarzyszy jej szereg latarni? Skoro ktoś potrzebuje światła na bagnach, musi tam być jakaś cywilizacja. I rzeczywiście jest. Po kilkuset metrach pojawiają się brama i tablica: Skit św. św. Antoniego i Teodozjusza Kijowsko-Pieczerskich w Odrynkach. Skit, czyli prawosławna pustelnia. Jedyne takie miejsce w Polsce. Skit w Odrynkach, czyli jedyna w Polsce prawosławna pustelnia Kładka prowadzi do suchego wywyższenia gruntu pośrodku rozlewisk Narwi. Jest niczym pomost między sacrum a profanum. Za bramą wśród drzew stoją monasterskie zabudowania: kapliczki, cerkwie, cele mnichów, pomieszczenia gospodarcze. Wszystkie rozmiarami dopasowane do skromnej przestrzeni – inaczej jakżeby mogła tyle pomieścić taka mała wyspa! Jeśli trafi się na moment, kiedy nie ma żadnych zwiedzających, czyli zwykle jesienią i zimą, można odnieść wrażenie, że miejsce jest bezludne. Cisza i spokój, prawdziwa pustelnia. Stoją jednak zaparkowane samochody monasterskie, podchodzi przyjazny pies, a po chwili pojawia się także któryś z mnichów. Braci jest trzech, dzielą między siebie obowiązki i trudy życia w tak szczególnym miejscu. Oprowadzają też turystów. Skit został powołany stosunkowo niedawno, bo w 2009 r., ale pierwsze zabudowania – kapliczka św. Antoniego i kapliczka ze źródłem wody – stanęły trochę wcześniej. Inicjatorem był nieżyjący już ojciec Gabriel; jego grób znajduje się zresztą na terenie pustelni. Dlaczego właśnie to miejsce zostało wybrane na skit, skoro w bagiennej dolinie Narwi takich wysepek jest sporo? W pobliskiej wsi Odrynki istniał klasztor, założony prawdopodobnie na początku XVII w. Niewykluczone, że kontynuował on jeszcze wcześniejsze tradycje monastyczne. W tej okolicy przypuszczalnie już wtedy działały pustelnie, stąd pomysł utworzenia tu współczesnego skitu wydawał się uzasadniony. Jego patronami zostali św. Antoni i św. Teodozjusz Kijowsko-Pieczerscy – fundatorzy słynnej Ławry Peczerskiej w Kijowie. Pod ich wezwaniem jest jedna z cerkwi na terenie skitu. Malutka, zbudowana z bali, wygląda, jakby stała tu od wieków, a przecież jest zupełnie nowa. To jej kopuły błyszczą wśród bagien. Była jednak zbyt mała, dlatego postawiono jeszcze jedną – pw. Opieki Matki Bożej. Forteca otoczona wodą Najwięcej turystów jest latem. Przychodzą kładką albo przyjeżdżają autami aż pod bramę skitu, korzystając z drogi usypanej od strony wsi Odrynki. Mnisi bardzo jej potrzebowali, wcześniej jedynym łącznikiem z wioską była kładka. Swój samochód musieli zostawiać na skraju bagna, pakować wszystko na taczkę i przewozić 800-metrowej długości pomostem. Taki kurs w obie strony to naprawdę nie były żarty. Droga ułatwia im teraz funkcjonowanie, chyba że zaleją ją wody Narwi, co zdarza się wiosną i jesienią. Skit jest wtedy niczym forteca otoczona wodą Pustelnia we współczesnych czasach brzmi trochę jak oksymoron. Czy jest wystarczająco przestrzeni dla jej istnienia w tym świecie gęsto zaludnionym, rozpędzonym, głośnym? Mnisi znaleźli odosobnienie w rozległej bagiennej dolinie Narwi. Wokół nie ma szczególnych atrakcji turystycznych, chyba że ukryte w lasach stare groby, cmentarze, krzyże powstańców. Ale odległość do profanum i tak wydaje się zmniejszać. W czasie wakacji zza rzeki niosą się dźwięki imprez letników. Dojazd staje się coraz łatwiejszy. Dziurawą nawierzchnię zastąpił gładki asfalt i aż korci, żeby dodać gazu. Ale uwaga na łosie, zimową porą lubią rosnące w okolicy sosnowe lasy. Samochód warto jednak zostawić we wsi Odrynki. I udać się do skitu na piechotę. Te kilkaset metrów kładki pozwala poczuć, że zmierza się do miejsca trochę jak nie z tego świata. Prawosławny skit w Odrynkach – informacje praktyczne Dojazd Najwygodniej dojechać autem od strony miejscowości Narew. Na skraju wsi Odrynki jest parking, skąd trzeba przejść kawałek do kładki. Nocleg Najlepiej szukać go w okolicy w prywatnych kwaterach. Zwiedzanie Skit jest otwarty dla zwiedzających przez cały rok, w godz. 9–17, latem dłużej. Warto pamiętać, że 15 września to dzień pamięci patronów skitu – może być wtedy dużo ludzi. Skit w Odrynkach wśród Cudów Polski 2024 Przypomnijmy, że Skit w Odrynkach został nagrodzony tytułem „Cudu Polski 2024”w plebiscycie magazynu National Geographic Traveler. Łącznie o miano „nowego cudu” walczyły trzy miejsca z woj. podlaskiego. Wśród nominowanych – oprócz jedynej w kraju prawosławnej pustelni – znalazło się także Miejsce Mocy w Puszczy Białowieskiej oraz Jezioro Płaskie. Pełna lista zwycięzców plebiscytu Cuda Polski 2024: Dolnośląskie – Twierdza Srebrna Góra; Kujawsko-Pomorskie – Pałace w Ostromecku; Lubelskie – Chełmskie Podziemia Kredowe; Lubuskie – Park Dworski w Iłowej; Łódzkie – Centralne Muzeum Włókiennictwa z Łódzkim Parkiem Kultury Miejskiej; Małopolskie – Zamek w Muszynie; Mazowieckie – Wzgórze Tumskie w Płocku; Opolskie – Fabryka Robotów w Mosznej; Podkarpackie – Zamek w Łańcucie; Podlaskie – Prawosławny skit w Odrynkach; Pomorskie – Bory Tucholskie; Śląskie – Bielsko-Biała; Świętokrzyskie – Muzeum Archeologiczne w Wiślicy; Warmińsko-Mazurskie – Lidzbark Warmiński; Wielkopolskie – Pyzdry; Zachodniopomorskie – Darłowo. Źródło: National Geographic Traveler
Sarajewo – miasto na rozdrożu wielu kultur, religii oraz trudnej i krwawej historii
Sarajewo wciąż nosi blizny po najdłuższym oblężeniu w Europie po II wojnie światowej. Współczesna stolica Bośni i Hercegowiny to miejsce, gdzie historia i codzienność splatają się w niezwykły sposób. Spacerując ulicami miasta, można wciąż dostrzec ślady po kulach i pociskach.
W tym artykule: Sarajewo obecnie. Tak dziś wygląda miasto Wojna w Sarajewie zostawiła bolesne ślady Róże Sarajewa Co zobaczyć w Sarajewie? Sarajewo widziane z góry Sarajewo – atrakcje Sarajewo przez prawie cztery lata było oblężone przez siły Republiki Serbskiej oraz Jugosłowiańską Armię Ludową. Stolica Bośni i Hercegowiny jest więc miastem z niezwykle bolesną historią. W latach 1992–1996 zginęło i zaginęło tam ponad 11 tysięcy osób. Było to najdłuższe i najbardziej krwawe oblężenie w Europie po II wojnie światowej. Sarajewo obecnie. Tak dziś wygląda miasto Również po zakończonej wojnie Bośniacy odczuwali jej skutki. Wiele lat po wojnie ludzie wciąż ginęli z powodu nierozbrojonych min, które znajdowały w całej Bośni i Hercegowinie. Ponadto oblężenie wywarło bardzo negatywny wpływ na psychikę mieszkańców miasta. Według oficjalnych raportów liczba samobójstw wśród mieszkańców stolicy znacząco wzrosła. Podwojeniu uległa liczba aborcji, doszło też do 50-procentowego spadku liczby urodzeń. Przyleciałem do Sarajewa 26 lat po zakończeniu wojny. Wysiadłem na głównym lotnisku, które mieści się ok. 12 kilometrów od centrum. Postanowiłem, że do miasta pojadę komunikacją masową. Na miejscu wiele razy przekonałem się, jak pomocni i życzliwi są Bośniacy. Wojna w Sarajewie zostawiła bolesne ślady Z lotniska idę do Dobrinji, skąd odjeżdżają trolejbusy. To ok. 1,5 kilometra główną drogą na piechotę. Zdecydowałem, że zrobię sobie spacer przez tamtejsze osiedle. Najbardziej uderzający był widok budynków, które wciąż nosiły ślady po kulach. Świadomość, że ponad 26 lat temu na tych ulicach ginęli i strzelali do siebie ludzie, była niezwykle poruszająca. Droga, która powinna zająć mi 15 minut, potrwała dużo dłużej. Co krok w zadumie przyglądałem się fasadom bloków i próbowałem wyobrazić sobie koszmar, który tutaj był rzeczywistością. Z zamyślenia wyrwał mnie mężczyzna. Rozpoznając we mnie turystę, od razu zaczął mówić po angielsku. – Przerażające, prawda? – powiedział i zaczął wraz ze mną patrzeć na dziury w ścianie. – Całkowicie niewyobrażalne, szczególnie że te rany są wciąż świeże – odparłem. – Tak, w Sarajewie jest jeszcze dużo świeżych i niezagojonych ran – odpowiedział w zamyśleniu i natychmiast zapytał z uśmiechem, czy potrzebuję pomocy. Dopiero wtedy zdałem sobie sprawę, że zwiedzając osiedle, zgubiłem się w jego zakamarkach. Powiedziałem mu o swojej sytuacji, a mężczyzna odparł, że wskaże mi drogę. 5 minut później byliśmy już w zajezdni. Pożegnał mnie i powiedział: – Witamy w Bośni, czuj się jak u siebie. Po czym odwrócił się i odszedł, a ja jechałem już w stronę centrum Sarajewa. Róże Sarajewa Róże Sarajewa to symboliczne ślady po wojnie w Bośni i Hercegowinie. Kiedy pocisk uderzał w asfalt, odłamki tworzyły nieregularny wzór przypominający rozprysk kwiatu. Po wojnie wiele z tych miejsc wypełniono mieszanką czerwonej żywicy i plastiku. Zachowane Róże Sarajewa do dziś są formą upamiętnienia ofiar, szczególnie cywilów, którzy zginęli podczas ostrzałów miasta. Można je znaleźć w różnych częściach miasta, zwłaszcza tam, gdzie walki były najintensywniejsze. Większość Róż Sarajewa znajdowała się w pobliżu centrum, przy budynkach publicznych i na większych placach. Z czasem wiele z nich zostało usuniętych lub zdegradowanych z powodu nietrwałości materiałów. Jednak te, które pozostały, wciąż są świadectwem tragicznej historii miasta. W minionych latach część Róż Sarajewa została zrekonstruowana. Spacerując po Sarajewie, warto zapytać miejscowych o ich dokładne lokalizacje. Często znają je lepiej niż mapy turystyczne. Co zobaczyć w Sarajewie? Stolica Bośni i Hercegowiny urzeka przede wszystkim swoją wielonarodowościową, zróżnicowaniem religijnym i eklektyzmem architektonicznym. Niemalże doszczętnie zniszczone w latach 90., miasto w niecałe 30 lat zostało odbudowane, jednak wciąż wiele jest do zrobienia. Widać tu wpływy austro-węgierskie, bałkańskie, socrealistyczne i arabskie. Mieszkają tutaj Żydzi, bośniaccy muzułmanie, katolicy oraz prawosławni. Wszyscy żyją w symbiozie. Mówiąc o trudnej historii Sarajewa, nie sposób nie wspomnieć o Moście Łacińskim na rzece Miljacka. To właśnie tutaj serbski nacjonalista Gavrilo Princip zamordował austriackiego następcę tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda Habsburga. Wydarzenie to jest uznawane za bezpośrednią przyczynę wybuchu I wojny światowej. Niezwykła jest historia meczetu Gazi Husrev-bega, który znajduje się w samym centrum Baščaršiji, głównego bazaru miejskiego na tamtejszej starówce. W trakcie wojny łącznie na budynek spadło ok. 1200 granatów, pocisków balistycznych i wszelkiego rodzaju bomb. Został odnowiony dzięki funduszom, które przekazała Arabia Saudyjska. Sarajewo widziane z góry Wieczorem postanawiam wspiąć się wzgórze w dzielnicy Alifakovac. Znajduje się tu spory muzułmański cmentarz z lasem białych steli. Wchodzę na samą górę i podziwiam przepiękną panoramę miasta o zachodzie słońca. Wtem z minaretów każdego meczetu w mieście dobywają się nawoływania muezzina. Nadchodzi maghrib, czwarta z pięciu modlitw każdego muzułmanina w ciągu dnia. Wierni wzywani są na modlitwę, a ja czuję, że zaczynam nadużywać cierpliwości zmarłych. Przypominam sobie słowa z książki „Sarajewskie Marlboro” Milijenko Jergovicia. „Wiesz, dlaczego ludzi nigdy nie chowa się w dolinach? Wyobraź sobie: wspiąłeś się na zbocze, brodzisz w wysokiej trawie od mezara (tur. grób) do mezara, cieszysz oko rozległym widokiem albo oglądasz album fotografii z zaświatów, gdy nagle podchodzi do ciebie nieznajomy i pyta o historię życia któregoś z nieboszczyków. Wtedy właśnie dzięki temu, że cmentarz rozciąga się nad miastem, możesz nie tylko opowiedzieć mu o tym człowieku, lecz także pokazać palcem ścieżki jego życia, od sklepu do knajpy, od początku do końca, aż po grób”. Jeszcze raz spoglądam na Sarajewo. Ofiaruję zmarłym swoją modlitwę. Jeśli Bóg istnieje, to mam nadzieję, że da im lepszy los, niż ten, który spotkał ich za życia. Sarajewo – atrakcje Poza najbardziej znanymi miejscami, jak Baščaršija czy Most Łaciński, w Sarajewie można odkryć wiele mniej oczywistych atrakcji. Odwiedzając stolicę Bośni i Hercegowiny, warto zajrzeć również w te miejsca: Tunel Spasa. To muzeum poświęcone tunelowi, który był tajnym przejściem pod lotniskiem podczas oblężenia Sarajewa w latach 1992-1995. Tunel służył do dostarczania żywności i zaopatrzenia mieszkańcom miasta. Można zobaczyć fragment oryginalnego tunelu oraz wystawę opowiadającą o życiu w oblężeniu. Kościół św. Antoniego i islamski meczet pod jednym dachem. Rzadkość w skali światowej: na terenie kościoła św. Antoniego znajduje się też meczet. To symbol współistnienia kultur w Sarajewie. Muzeum Zbrodni Przeciwko Ludzkości i Ludobójstwa 1992-1995. Przejmujące muzeum dokumentujące okrucieństwa wojny w Bośni. Eksponaty, zdjęcia i świadectwa oddają skalę tragedii, jaka dotknęła miasto i cały region. Avaz Twist Tower. Wysoki wieżowiec, z którego rozciąga się panoramiczny widok na Sarajewo. Na szczycie znajduje się taras widokowy, idealny na zachody słońca. Stadion Koševo. Choć stadion był miejscem ceremonii otwarcia Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 1984 roku, dziś jest to miejsce o charakterze historycznym. Wokół stadionu znajdują się symboliczne przestrzenie, np. cmentarze z czasów oblężenia. Sarajevska Pivara. To nie tylko najstarszy browar w mieście (założony w 1864 roku), ale także bar i muzeum. Browar przetrwał oblężenie Sarajewa, a jego woda była często jedynym źródłem wody pitnej dla mieszkańców. Źródło: National Geographic Polska. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Początki naszej eksploracji głębin sięgają XIX w., kiedy to w latach 1872–1876 brytyjski okręt żaglowo-parowy HMS Challenger stał się centrum pierwszej wyprawy badawczej systematycznie zbierającej próbki z dna oceanu i dokumentującej różnorodność życia morskiego. W wieku XX dzięki postępowi technologicznemu badania morskich otchłani nabrały tempa. W 1930 r. Amerykanie William Beebe i Otis Barton zeszli w batysferze na głębokość 923 m, co było rekordem tamtych czasów. Nawiasem mówiąc, oryginalną batysferę zaprojektowaną przez Bartona można dziś oglądać w Muzeum National Geographic w Waszyngtonie. W 1960 r. batyskaf Trieste z Jacques’em Piccardem i Donem Walshem na pokładzie dotarł do najgłębszego punktu na Ziemi – dna Rowu Mariańskiego. Kolejne dekady przyniosły rozwój zaawansowanych łodzi podwodnych, takich jak Alvin, który w 1986 r. zlokalizował wrak Titanica. W tym wydaniu wraz z reportażystką Annie Roth wybieramy się na pokład statku OceanXplorer. Ta doskonale wyposażona superjednostka umożliwia badania oceanu od jego powierzchni aż po najmroczniejszą głębię. W numerze znajdziecie również m.in. relację z marszu Paula Salopka przez Chiny, materiały o niedźwiedziach z Alaski oraz Saharze z czasów, gdy była ona zielona. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści 8 | W centrum uwagi 14 | Gdy twarze są takie same W wieku 39 lat pewna dziennikarka wreszcie dowiedziała się, dlaczego nie jest w stanie rozpoznawać i zapamiętywać ludzi. Powód? Zaburzenie neurologiczne zwane prozopagnozją. 20 | Głębokie zrozumienie Korzystając z możliwości, jakie daje statek OceanXplorer, naukowcy badają rekina sześciopara szarego głęboko pod powierzchnią oceanu. 42 | Fortele gąsienic Zobacz zdumiewające sposoby, w jakie próbujące przetrwać larwy motyli oszukują potencjalnych drapieżników – od wizualnego naśladowania części roślin po rzucanie wężowego spojrzenia. 48 | Jak zbudować dinozaura Grupa ekspertów przez lata wydobywała kości potężnych dinozaurów ze skał w stanie Utah i składała w całość, by w końcu móc wyeksponować niemal kompletny szkielet w muzeum w Los Angeles. 70 | W raju niedźwiedzi brunatnych W Parku Narodowym Katmai na Alasce goście mogą obserwować codzienne życie niedźwiedzi. Ich połowy ryb w strumieniach przypominają czasem popisy akrobatów. 84 | Jelenia autopromocja Poroże jeleni jest najszybciej rosnącą kością spośród wszystkich kręgowców. Ten fenomen ma zaskakujący potencjał zastosowań medycznych. 86 | Po śladach Długiego Marszu W najnowszej relacji ze swej pieszej wędrówki dookoła świata Paul Salopek przypomina inny imponujący marsz – armii chińskich komunistów Mao Zedonga sprzed 90 lat. 100 | Anakonda dzielona przez dwa Najcięższy wąż świata, znany ze swego śmiercionośnego uścisku, jest obecnie klasyfikowany jako dwa odrębne gatunki. Mimo że wizualnie identyczne, genetycznie są bardziej odległe niż my i szympansy. 102 | Sekrety Zielonej Sahary Przez dwie dekady paleontolog Paul Sereno powraca do cmentarzyska z epoki kamienia – okresu, kiedy dzisiejsza pustynia była zieloną sawanną.
Wodziłki na Suwalszczyźnie łączą historię i relaks. Tu w łaźni można porozmawiać o ikonach
W tradycyjnej bani we wsi Wodziłki poznaję historię rosyjskich starowierców, którzy znaleźli azyl w Polsce. Zostało ich już niewielu w Polsce.
W tym artykule: Wodziłki i historia prawosławia Starowiercy w Polsce Wizyta w łaźni i ikony Brzozowe witki smagają moją skórę. Uderzam się równomiernie To niezwykle przyjemne. W końcu porzucam rózgę i wychodzę z tej ciasnej drewnianej budki, by wskoczyć do lodowatej wody w głębokiej gliniance. Zanim znów wejdę do rozgrzanej bani – rosyjskiej sauny parowej – wypijam litr wody. Wodziłki i historia prawosławia Do bani wszedłem nie w Rosji, lecz we wsi Wodziłki na Suwalszczyźnie. Wodziłki oraz Gabowe Grądy i Wojnowo są jednak trochę Rosją przeniesioną do Polski. Pod koniec XVIII w. dotarli tu ze wschodu staroobrzędowcy. Ci wyznawcy prawosławia uciekali przed prześladowaniami od połowy XVII w. Czyli od chwili, gdy odrzucili reformę Cerkwi prawosławnej przeprowadzoną przez patriarchę Nikona w 1662 r. Ustanowił on dogmaty, które dziś mogą się wydawać mało istotne. To np. modyfikacja tekstów ksiąg liturgicznych, nakaz żegnania się trzema, a nie dwoma palcami, inna pisownia imienia Jezus. W założeniu miały one jednak pomóc powrócić Cerkwi do jej korzeni. To nieprawda, że leży na końcu świata i trudno tu dotrzeć. Choć trzeba przyznać: Suwalszczyzna jest warta wysiłku! Mówią o niej: ziemia ta piękna jak baśń, można ją zwiedzać kajakiem, konno, rowerem lub pieszo. Byle niespiesznie. Na tych, którzy odrzucili reformy, spadły prześladowania, a z czasem krwawe rozprawy. Ratując życie, starowiercy uciekli w odległe miejsca w głębi Rosji i poza jej granice. Część z nich trafiła w okolice Suwałk. Wznieśli wioski drewnianych chałup i zbudowali molenny – świątynie. Będąc odłamem wyklętym, a więc niepodlegającym zwierzchnictwu Cerkwi prawosławnej, zaczęli samodzielnie powoływać koordynatorów religijnych. Nazywali ich jednak nie popami, lecz nastawnikami. Starowiercy w Polsce Gdy kilka godzin wcześniej krążyłem po Wodziłkach urzeczony łagodnymi pagórkami, drewnianymi domami, miękkim światłem kładącym się na pastwiskach i polach – nie natrafiłem jednak na zbyt wiele śladów starowierców. O ich obecności świadczył jedynie budynek molenny. Na bramie do świątyni wisiała ciężka kłódka, obok znalazłem kartkę z numerem telefonu i zachętą do skorzystania z rosyjskiej bani. – Większość młodych się stąd wyprowadziła – mówi Aleksy. – Ci, którzy pozostali, nie są wierni religijnej tradycji, biorą śluby z innowiercami i pragną łatwego, wygodnego życia. W Wodziłkach zostało mniej niż 10 rodzin starowierców. Na terenie Polski – głównie na Suwalszczyźnie – ok. 500 osób. Wizyta w łaźni i ikony Aleksy nie tylko przyrządził mi saunę (biorąc za to kilkadziesiąt złotych), ale też do mnie dołączył. Mieszkańcy wioski szukają dodatkowych źródeł dochodu. A wizyta w łaźni parowej to dobry punkt wyjścia, żeby zajrzeć za kulisy tutejszego świata. W oparach gryzącego powietrza rozmawiamy o ikonach. Wciąż są one ważnym elementem kultu. Czczone są jednak tylko te wizerunki, które powstały według kanonu sprzed reformy. Mogą więc one być pisane wyłącznie na drewnie, utrzymane w stylistyce wolnej od naleciałości zachodnioeuropejskiej sztuki sakralnej. I zawieszane bez użycia gwoździ, które starowiercom kojarzą się z męką Jezusa. Przed zabraniem się do pracy autorzy ikon powinni odbyć post i długotrwałe modlitwy. – To piękne ikony, nie ma takich drugich na świecie – mówi Aleksy, zalewając rozgrzane kamienie zimną wodą. A ja czuję, jak tutejszy świat powoli się przede mną otwiera. Źródło: archiwum NG. Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".
Wyzwanie Travelera Zaplanować wszystkie tygodnie przyszłego roku i wypełnić je ciekawymi aktywnościami – brzmi ambitnie, niczym jedno z naszych noworocznych postanowień. Szkoda, że tylko nieliczne wypełniamy. Jednak może tym razem będzie inaczej? Stąd nasze redakcyjne wyzwanie. Otóż w tym wydaniu Travelera proponujemy aż 52 podróże na każdą z czterech pór roku. Do miejsc zarówno dalekich, jak i bliskich. Mamy nadzieję, że zachęcą Was one do stworzenia własnej autorskiej listy. W przyszłym roku chcemy jak najwięcej czasu spędzać na świeżym powietrzu, bo to dobre dla naszego zdrowia i kondycji psychicznej, a z badań wynika, że mamy z tym coraz większy problem. Liczy się każdy wypad do pobliskiego lasu, spacer po innej dzielnicy czy miniwycieczka do sąsiedniej miejscowości. Rowerem, pociągiem, piechotą, na biegówkach, jest tyle możliwości. Zimą wielu z Was zapewne wybierze się na narty, ja bardziej ciepłolubnym polecam Dubaj. Temperatury z 40 st. C spadają tam wówczas do 24, dzięki czemu można eksplorować pustynię. I przeżyć niezapomnianą przygodę. Zachód słońca, tradycyjna muzyka, biesiadowanie przy ognisku pod baldachimem z gwiazd – czy to nie brzmi romantycznie? To inna strona Dubaju, za którą tęsknią pławiący się w luksusach szejkowie. Jeszcze 100 lat temu w większości byli oni właśnie nomadami, przemieszczającymi się po pustyni. Dziś Dubaj, zbudowany na piasku, to jedna z najszybciej zmieniających się metropolii świata, z największą liczbą rekordów i mnóstwem atrakcji. Tylko w ubiegłym roku odwiedziło go aż 16 mln turystów. Fascynujące jest poznawanie tego, co stoi za tym sukcesem. Spis treści PLANETA TRAVELERA 10 | Wieści ze świata 16 | Miejsce miesiąca Sri Lanka – tropikalny raj 18 | Kierunek kultura TEMAT NUMERU 52 PODRÓŻE NA KAŻDĄ PORĘ ROKU ZIMA 24 | PATAGONIA ARGENTYNA I CHILE Zachwyca naturą nietkniętą przez człowieka 30 | DUBAJ ZJEDNOCZONE EMIRATY ARABSKIE Miasto luksusów, rekordów i niekończących się zaskoczeń 36 | PŁW. KALIFORNIJSKI MEKSYK Bezdroża, kaktusy, bajkowe plaże i wieloryby 42 | FRANKONIA NIEMCY Najlepsze miejsce na spędzenie świąt 46 | Top 10 zima WIOSNA 50 | TOSKANIA WŁOCHY Region wielu przyjemności dla ducha i ciała. 56 | ESTREMADURA HISZPANIA Antyczny Rzym na iberyjskiej prowincji 62 | Top 10 wiosna LATO 66 | WYSPY MORZA EGEJSKIEGO GRECJA Tutaj ludzie żyją nawet po sto lat! 72 | BIESZCZADY POLSKA Wybierz się na oglądanie gwiazd 78 | Top 10 lato JESIEŃ 82 | DOLOMITY WŁOCHY Jak brzmi muzyka klasyczna na wysokości 2500 m? 88 | ALPY I ADRIATYK SŁOWENIA Fantastyczne jaskinie, rwące rzeki i krajobrazy jak z baśni braci Grimm 92 | GÓRY FOGARASKIE RUMUNIA Ruszaj na szlak przez krainę niedźwiedzi i pasterzy 98 | Top 11 jesień
Na Podlasiu Wigilii jeszcze nie było. Tak wygląda prawosławne Boże Narodzenie
Prawosławne Boże Narodzenie wypada 13 dni po katolickim. Trwa też dłużej.
W tym artykule: Kiedy prawosławni obchodzą Boże Narodzenie? Prawosławne święta Bożego Narodzenia Prawosławni i grekokatolicy w Polsce Święta, święta i po świętach – z takim westchnieniem na ustach wracają do pracy miliony Polaków. Nie wszyscy jednak skończyli już świętowanie, ba niektórzy nawet jeszcze nie zaczęli. Mowa o grekokatolikach i wyznawcach prawosławia, którzy dopiero przygotowują się do Bożego Narodzenia. 6 stycznia w wielu domach na wschodzie Polski, zwłaszcza na Podlasiu, całe rodziny zasiądą do wigilijnej wieczerzy. Zgodnie z kalendarzem juliańskim obie wspólnoty wyznaniowe świętują Boże Narodzenie 13 dni po wiernych Kościoła katolickiego. W czym te obchody są podobne, a co je różni? Kiedy prawosławni obchodzą Boże Narodzenie? Wigilia Bożego Narodzenia obrządków wschodnich wypada 6 stycznia. Uroczysta kolacja składa się z 12 potraw. Jedno z głównych dań to kutia przygotowywana zazwyczaj z pszenicy, miodu, orzechów oraz bakalii. Na stole stawiane są też półmiski między innymi z pierogami i rybami. Zamiast opłatka jest za to prosfora, czyli pszenny chlebek. Wyznawcy prawosławia tak jak katolicy ubierają choinkę i kładą sianko pod obrus. Po wigilijnej wieczerzy w cerkwiach odbywają się nabożeństwa, podczas których wierni śpiewają pieśni z Pisma Świętego. Na środku świątyni znajduje się wtedy ikona i krzyż. Święta trwają nie dwa, a trzy dni. Pierwszego, czyli 7 stycznia, celebrowane jest prawosławne Boże Narodzenie, drugiego czci się Bożą Rodzicielkę, a trzeciego wierni wspominają pierwszego męczennika – świętego Szczepana. W tych dniach w cerkwiach stawiana jest ikona przedstawiające narodzenie Jezusa. Na pierwszym planie znajduje się jednak nie Chrystus, a Matka Boża. Dzieciątko leży za nią w żłóbku przypominającym ołtarz wykuty w grocie. Jest owinięte bandażami, co ma przypominać, że celem Chrystusa jest zmartwychwstanie i zbawienie świata. Gwiazda nad grotą symbolizuje z kolei łaskę zesłaną ludziom przez Boga w Jezusie. Boże Narodzenie na świecie. Te świąteczne tradycje mogą zaskoczyć Nie wszędzie Boże Narodzenie na świecie obchodzi się tak samo. Kiedy w grudniu na północy panuje zima i zdarzają się „białe Święta", na południowej półkuli jest pełnia lata. Oto 5 ... Prawosławne święta Bożego Narodzenia Dni świątecznych w styczniu jest więcej. 13 stycznia zaczyna się Nowy Rok, a dzień później wypada Stary Nowy Rok oraz Obrzezanie Pańskie i dzień Świętego Bazylego Wielkiego. Świętowanie Bożego Narodzenia kończy się dopiero 19 stycznia w Święto Chrztu Pańskiego połączone z Objawieniem Pańskim. Wtedy też święcona jest woda. Podwójną uroczystość poprzedza druga wigilia. Ksiądz Dariusz Jóźwik, proboszcz Prawosławnej Katedralnej Parafii Św. Mikołaja w Gdański tłumaczy, że do roku 377 Boże Narodzenie i Chrzest Pański obchodzono tego samego dnia. Stąd też rozbicie jednej wieczerzy na dwie. Mimo że trzy główne dni świąt Bożego Narodzenia często wypadają w dni powszednie, duchowni cieszą się, że świątynie i tak są tłumnie zapełniane przez wiernych. – To pięknie świadczy o przywiązaniu do tradycji i wiary, a jednocześnie budzi szacunek – podsumowuje ks. Arkadiusz Tuchanowski, proboszcz parafii grekokatolickiej pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Wałczu i parafii grekokatolickiej pw. Św. Michała Archanioła w Szczecinku. Gdy na ulice wychodzą brodacze ze Sławatycz... Wyjątkowa tradycja w lubelskiej wsi Brodacze ze Sławatycz przyciągają do niewielkiej wsi na Lubelszczyźnie ciekawskich z całego kraju. Kiedyś były ich dziesiątki, obecnie tradycję podtrzymuje tylko kilku. Prawosławni i grekokatolicy w Polsce Prawosławni to druga co do wielkości grupa wyznaniowa w Polsce. Szacuje się, że jest ich około pół miliona, z czego 200 tys. zamieszkuje Podlasie. W Białymstoku średnio co piąta osoba należy do Cerkwi prawosławnej. Grekokatolików jest w Polsce mniej – łącznie kilkadziesiąt tys. w województwach podkarpackim, małopolskim, warmińsko-mazurskim, zachodniopomorskim, lubelskim i dolnośląskim. Grekokatolicy bywają myleni z wyznawcami prawosławia. Różnią się jednak tym, że uznają zwierzchność papieża i dogmatykę katolicką, ale zachowują prawosławne odrębności liturgiczne i prawne. Źródła: gdansk.pl, <a href="https://iszczecinek.pl/pl/11_wiadomosci/19277_grekokatolicy-obchodz-wieta-bozego-narodzenia.html#:~:text=W%20pierwszy%20dzie%C5%84%20Bo%C5%BCego%20Narodzenia,specjalna%20ikona%20przedstawiaj%C4%85ca%20narodzenie%20Chrystusa.https://iszczecinek.pl/pl/11_wiadomosci/19277_grekokatolicy-obchodz-wieta-bozego-narodzenia.html#:~:text=W%20pierwszy%20dzie%C5%84%20Bo%C5%BCego%20Narodzenia,specjalna%20ikona%20przedstawiaj%C4%85ca%20narodzenie%20Chrystusa." rel="nofollow noopener" target="_blank">iszczecinek.pl, kosciol.wiara.pl
Święty półwysep góry Atos, wysunięty 50 km w głąb Morza Egejskiego, jest niczym duchowa wyspa usiłująca odłączyć się od świeckiej reszty Grecji. Od ponad tysiąca lat żyje tu społeczność prawosławnych mnichów dobrowolnie rezygnujących z ziemskich przyjemności na rzecz służby Bogu.
Mnisia enklawa – fale bijące o brzeg, gęste lasy kasztanowców, widok ośnieżonej góry Atos wysokości 2033 m – znajduje się tak daleko od świata realnego, jak to tylko możliwe. Na półwyspie jest 20 klasztorów, 12 pustelni oraz setki mnisich cel. Mieszkający tu duchowni izolują się od świata, ale i od siebie nawzajem, spędzając większość czasu na modlitwie i w samotności. Ich długie brody i czarny strój symbolizują śmierć dla świata. Wyglądają jak wyjęci z bizantyjskich fresków. Łączą ich wspólnota rytuału, asceza i uwielbienie Boga, ale również niedoskonałość. Mnisi mają świadomość swojej ułomności. – Nawet na górze Atos jesteśmy ludźmi balansującymi codziennie na ostrzu brzytwy – mówi jeden ze starszych duchownych. Góra Atos jest tylko dla mężczyzn. Zgodnie z surowo przestrzeganą zasadą od samego początku istnienia klasztorów wstęp dla kobiet był wzbroniony. Przepis ten wynikał raczej z męskiej słabości niż złośliwości wobec płci pięknej. Jak wyjaśnia jeden z mnichów: – Gdyby kobiety mogły tu przyjeżdżać, dwie trzecie z nas uciekłoby z nimi i założyło rodziny. Wstępując do klasztoru, mnich zrywa relację z matką, lecz zyskuje matkę zastępczą – Maryję (według legendy statek, którym podróżowała, zboczył z trasy w drodze na Cypr i dobił do wybrzeża góry Atos, a Matka Boska zeszła na ląd i pobłogosławiła jej świeckich mieszkańców, w wyniku czego nawrócili się). Mnich nawiązuje bliskie więzi z opatem lub starszym mnichem, który przejmuje rolę duchowego ojca i „pomaga ustanowić osobistą relację z Chrystusem”. Przejście na emeryturę lub śmierć przewodnika duchowego może być trudnym doświadczeniem dla ucznia. Podobnie zresztą jak dla starszego mnicha decyzja podopiecznego o powrocie do świata. – Zeszłego roku odszedł jeden z nas – wspomina starszy mnich. – Nie zapytał mnie nawet, co o tym sądzę – dodał z żalem. – W takim razie dobrze się stało, że opuścił klasztor. Mnisi chrześcijańscy zaczęli tworzyć zgromadzenia monastyczne na egipskiej pustyni w IV w. n.e. Praktyka ta dotarła przez Bliski Wschód do Europy, a w IX w. n.e. pustelnicy osiedlili się na górze Atos. Od tego czasu, w miarę jak rozwijała się cywilizacja, dochodziły kolejne powody skłaniające niektórych do izolacji i poświęcenia się życiu klasztornemu. Dzisiaj społeczność mnichów, zdziesiątkowana przez dwie wojny światowe i komunizm, odradza się. Młodych mężczyzn zainteresowanych życiem klasztornym, często z wyższym wykształceniem, wciąż przybywa. Wielu pochodzi z krajów dawnego bloku wschodniego. Liczba mnichów i nowicjuszy na górze Atos wynosi obecnie 2 tys. Przystąpienie Grecji do Unii Europejskiej w 1981 r. otworzyło dostęp do funduszy unijnych, których beneficjentem jest również mnisia republika. – Góra Atos to dwa tysiące różnych ludzkich historii. – Każdy z nas idzie po własnej duchowej ścieżce – mówi ojciec Maksimos, którego droga rozpoczęła się na Long Island, gdy był nastoletnim fanem awangardowych muzyków, takich jak Lou Reed czy Leonard Cohen. Droga ta zaprowadziła go do profesury z teologii na Harvardzie, co zaowocowało pragnieniem „życia bliżej Boga”. Przyszłość wielu takich wyborów na początku wydaje się niepewna. Pewien mały Ateńczyk ucieka z domu, a gdy brat przyjeżdża na górę Atos, by zabrać go z powrotem, chłopak grozi, że będzie uciekał bez końca. Syn handlowca z Pittsburgha zaskakuje rodziców decyzją pójścia do klasztoru. Dwa lata później stwierdza jednak, że jego wybór może być tymczasowy. – W końcu skąd mamy wiedzieć, jakie Bóg ma dla nas plany? Jeżeli nowicjusz przejawia niezdecydowanie, jego duchowy ojciec będzie namawiał go do powrotu do normalnego życia. Jeżeli nie zrezygnuje, uzyska rytualną tonsurę wykonywaną przy świecach. Opat wygoli maleńki krzyż we włosach na głowie i nada imię świętego, włączając do klasztornej społeczności. Zamieszkanie na górze Atos nie zawsze wiąże się z pożegnaniem przedzakonnego ciekawego życia. Krnąbrny hipis z Australii o imieniu Peter, obecnie znany jako ojciec Ieroteos, jest uznanym barytonem i kantorem w klasztorze Iwiron. Ojciec Anastazjos nauczył się tu malować i wystawia swoje prace za granicą, m.in. w Helsinkach. Ojciec Epifanios podjął się zadania przywrócenia do życia wiekowej winnicy Mylopotamos. Osiągnął sukces i dziś eksportuje doskonałe wino. Napisał też książkę o kuchni mnichów, wydaną w trzech językach. Śluby zakonne nie chronią mnichów przed nimi samymi, ludźmi z krwi i kości. Niektórzy mają charakter samotników i decydują się na zamieszkanie w celach oddalonych od klasztoru. Inni są małostkowi, bo jak mówi jeden z mnichów: – Bywa, że proste klasztorne życie wywołuje taki stan. Jednakże wielu z nich promieniuje dobrocią i obdarza nią potrzebujących. Ojciec Makarious z celi Mariuda niedaleko Kariés jest właśnie takim człowiekiem, gotowym oddać obcym swój płaszcz, pokój i wszystkie pieniądze z kieszeni. – Prawdziwa wiara – mówi 58-letni mnich o żywych zielonych oczach – daje wolność. Otrzymuje się też miłość. Klasztorne budowle nie zachwycają monumentalnością. Nadbrzeżny Watopedíu kryje w sobie bogactwa Bizancjum i jest dumą mnichów. Z kolei klasztor Konstamonitu, utrzymujący się z rolnictwa, ma rustykalny wygląd i do funkcjonowania nie potrzebuje ani prądu, ani dotacji unijnych. (– Nie można praktykować ascezy, gdy masz pod nosem takie ułatwienia – twierdzi jeden z jego starszych mieszkańców). Mnisi z góry Atos nie zostawili ludzkiej zuchwałości u jej stóp, czego świadectwem jest wspaniałe usytuowanie Símonos Petras, klasztoru zawieszonego wysoko nad skalistym brzegiem, jakby w połowie drogi do nieba. Niektórzy mnisi poświęcają się pustelniczemu życiu w małych chatkach rozwieszonych na skałach w Karulii. Inni to raczej bezkompromisowi zeloci. Tacy są właśnie mieszkańcy tysiącletniego klasztoru Esfigmenu, plądrowanego przez wieki przez piratów i najeźdźców z imperium osmańskiego, dzisiaj owładniętego prawosławnym radykalizmem. Bracia z Esfigmenu odrzucili politykę dialogu ekumenicznego z innymi wyznaniami chrześcijańskimi propagowanego przez patriarchów i wywiesili transparent Ortodoksja albo śmierć. Święta Społeczność, organ nadrzędnej władzy na górze Atos, wykluczył ich ze środowiska. Dzisiaj klasztor żyje z datków od sympatyków z różnych stron świata. – Nie ustaniemy w naszej walce – mówi opat odstępca. – Pokładamy nadzieję w Chrystusie oraz Matce Boskiej i nikim innym – dodaje. O opuszczeniu góry Atos mówi się, niezależnie od przyczyny tego kroku, jako o „pójściu w świat”. Na półwyspie żyje dziś 2 tys. mnichów oraz 2 tys. świeckich mieszkańców. Góra Atos stanowi część terytorium Grecji od 1924 r. Samorząd lokalny ma siedzibę w Kariés – zakurzonej stolicy i miejscu przyjęć dostaw z zewnątrz, a także bramie dla pielgrzymów. (Turyści muszą uzyskać specjalne zezwolenie; Święta Społeczność udziela zgód na maksymalnie czterodniowe pobyty). Kariés funkcjonuje na styku światów materialnego i duchowego, więc musi radzić sobie z kontrastami, jakie widoczne są na jego ulicach, na których można spotkać mnicha wspartego na sękatej lasce z torbą firmy Nike w ręku. Są tam sklepy sprzedające świeczki i różańce, ale także butelki z lokalnym alkoholem ouzo. Tutejsza policja ma niewiele do roboty, poza rzadkimi przypadkami upojenia alkoholowego lub kradzieży sklepowej. Swoją siedzibę w Kariés ma też Święta Społeczność – najdłużej nieprzerwanie działający parlament na świecie. Jego członkowie debatują nad sprawami różnej wagi, od relacji z Unią Europejską po wysokość czynszu sklepu w miasteczku. Każda zmiana na górze Atos niesie ze sobą ryzyko, które należy gruntownie rozważyć. Góra Atos przeżyła dzięki zdolnościom adaptacyjnym, lecz wszystkim decyzjom mnichów towarzyszył lęk o przyszłość. Św. Atanasios, który założył klasztor Mejistis Lavras w 963 r., rozzłościł pustelników, psując ich zdaniem sielski krajobraz śmiałą architekturą. Drogi, autobusy, potem elektryczność, a wreszcie telefony komórkowe przyprawiały mnichów o ból głowy. Najnowszą znienawidzoną nowinką jest internet, choć kilka klasztorów nieśmiało otwiera się na możliwości oferowane przez sieć, zamawiając za jej pośrednictwem części zamienne, komunikując się z prawnikami itp. Ale świat zewnętrzny podkrada się coraz bliżej. Najnowsi mieszkańcy góry Atos mają wyższe wykształcenie, laptopy i niewiele doświadczenia w hodowli kur. Poczciwe osły zastąpiono furgonetkami. Mnisi obawiają się, że Unia zacznie stawiać warunki przy udzielaniu dotacji, wymagając np. dopuszczenia kobiet do świętej góry. Jednakże bracia zdają się nie przejmować naciskami. Żyją dalej we własnym świecie, z dnia na dzień, czcząc niewidzialne i, jak mówi wybitny naukowiec, ojciec Wasilios, „rozgryzając tajemnicę śmierci, zanim ta tajemnica nie rozgryzie ich”. Robert Draper, 2010
Po 75 latach przymusowego trwania w ukryciu wiara rosyjskich carów odzyskuje uprzywilejowany status. Nowa Rosja zanika tuż za rogatkami Moskwy. Korki i smog, galerie handlowe i billboardy, oznaki rozkwitu gospodarczego ostatnich lat, ustępują miejsca szarym przedmieściom i popadającym w ruinę fabrykom z czasów radzieckich.
Za nimi rozciągają się lasy brzóz i sosen, wśród których rozłożyły się wioski pełne drewnianych chat. Na horyzoncie można wypatrzyć wieże o pozłacanych kopułach, błyszczących w blasku wiosennego słońca. Docieramy do „głubinki” – prowincjonalnej Rosji ukochanej przez słowianofilów, uchodźców oraz malarzy. Naszym celem jest Murom – jedno z najstarszych miast Rosji, rozłożone na wzgórzach nad brzegami Oki. W średniowieczu Murom było ważnym posterunkiem na wschodnich peryferiach Rusi, ale rozwój imperium zmienił je w biedną prowincjonalną osadę pełną monastyrów, wspomnień i mitów. Przed czterema wiekami pojawiła się tutaj pobożna młoda kobieta, żona „dobrze urodzonego, bogatego męża”. Pomimo wielu nieszczęść, które ją spotkały – ciągłej nieobecności męża walczącego na wojnach, urodzenia 13 dzieci i śmierci 8 z nich, klęski głodu, zarazy, najazdów i rozbojów czasów Wielkiej Smuty – Juliana Osorin wytrwała w wierze i czynieniu dobra. Kiedy zmarła w 1604 r., Rosyjska Cerkiew Prawosławna postanowiła ją kanonizować, nadając imię świętej Juliany Łazarewskiej, upamiętniające wioskę Łazarewo w pobliżu Murom, gdzie spędziła większość swego życia. Wyniesienie na ołtarze miało pokazać żyjącym w strachu i zrozpaczonym ludziom, że świętość nie musi wiązać się z wstąpieniem do klasztoru i można ją osiągnąć w domu, pośród rodziny. Jej bezpośrednią potomkinią i dziedziczką imienia była Juliana Ossorguine, moja matka. Odwiedziłem Murom już wcześniej – w czasach gdy Rosja odradzała się z kolejnej smuty. Był marzec 1992 r. Kra na Oce zaczynała się roztapiać, a wokół czuć było nadchodzące przemiany. Ostatnie lata istnienia państwa radzieckiego spędziłem w Moskwie na stanowisku kierownika biura New York Timesa, a teraz powróciłem, aby opisać upadek komunizmu. Był to czas oszałamiających, chaotycznych przemian, rozczarowań i wielkich nadziei – na demokrację, wolność gospodarczą oraz odrodzenie duchowe. Na zgliszczach państwa radzieckiego odradzała się rosyjska Cerkiew prawosławna, a miliony Rosjan ruszyły do chrzcielnic. Wielu z nich miało zaledwie mgliste pojęcie o znaczeniu tego sakramentu, chcieli jednak odzyskać historię i tożsamość, którą przez 75 lat próbowali wymazać komuniści. Tysiące zrujnowanych cerkwi – również te, które zamieniono na magazyny, fabryki czy stodoły – wracało do pierwotnej funkcji. Nad brzegiem rzeki Moskwy powstała na nowo monumentalna katedra Chrystusa Zbawiciela, zniszczona w 1931 r. na rozkaz Stalina. Wyznawcy, których państwo radzieckie zmuszało do działania w ukryciu, wyszli z podziemi i z zapałem zaczęli tworzyć nowe parafie, sierocińce, domy pomocy i szkoły. Tysiące mężczyzn odkryło w sobie powołanie do kapłaństwa, a jeszcze większa liczba Rosjan przyjęła śluby zakonne. Przez tysiąc lat wspaniała liturgia i ikonografia Cerkwi prawosławnej stanowiły integralną część rosyjskiej historii i tożsamości. Czuję się Rosjaninem na tyle, by odradzanie się wiary moich przodków głęboko mnie poruszyło, ale jako zachodni dziennikarz nie mogłem przestać się zastanawiać, dokąd doprowadzi to zanurzenie się w przeszłości, zazwyczaj idealizowanej i rozumianej dość powierzchownie. Czy Cerkiew stanie się motorem reform i będzie głosiła prawdę w obliczu władców Kremla? Czy też przyjmie rolę, którą odgrywała pod rządami carów i ponownie stanie się narzędziem i ozdobą autorytarnej władzy? Pytania te nie dotyczyły tylko tego Kościoła, stawką był kształt całej Rosji. Jak w kilka lat po upadku komunizmu napisał James H. Billington, badacz spraw rosyjskich: To, czy Rosja odkryje nową demokratyczną i obywatelską kulturę, czy też powróci do mrocznego i niebezpiecznego autorytaryzmu, zależy w dużym stopniu od tego, czy Cerkiew zdoła wywalczyć sobie niezależność od państwa i stanie się sumieniem narodu. Wygląda na to, że w życie wszedł jednak mroczny scenariusz, a przywódcy prawosławia zawarli sojusz z antydemokratycznym Kremlem. Podczas zeszłorocznego pobytu w Murom starałem się odkryć, czy w odnowionym Kościele udało się przetrwać pobożności i uczynności, wartościom reprezentowanym przez św. Julianę. Miałem też powody, aby wierzyć, że niektórzy z wyznawców mogą przyjąć ze zrozumieniem moją otwartą i sceptyczną postawę wobec wiary i Kościoła. Mój ojciec Alexander Schmemann, prawosławny teolog i duchowny, tak jak moja matka był potomkiem rosyjskich emigrantów, a jego książki oraz audycje nadawane w Radio Liberty, które przenikały przez żelazną kurtynę, zdobyły mu uznanie radzieckich dysydentów i intelektualistów. W 2005 r. opublikowano w Rosji pamiętniki prowadzone przezeń od 1973 r. aż do śmierci dziesięć lat później, które, ku mojemu zaskoczeniu, stały się ogromną sensacją w środowisku rosyjskich myślicieli i wiernych. Murom, do którego wróciłem, praktycznie się nie zmieniło. Oczywiście, pojawiło się kilka nocnych klubów, zamontowano bankomaty, postawiono nowoczesne stacje benzynowe, jednak moskiewski dobrobyt kończył się daleko od miasta. Latem przez Okę nadal przeprawiano się za pomocą mostu pontonowego, nie powstała żadna trwalsza konstrukcja. Drogi wciąż pełne były dziur, a stare drewniane chaty niszczały na wietrze, chyląc się ku ziemi. W krajobrazie nastąpiła jednak jedna ogromna zmiana: na wzgórzu nad rzeką olśniewającym blaskiem rozbłysły odnowione kopuły świątyń i klasztorów. Monastyr Spasski należy do najstarszych w całej Rosji, a jego historia sięga XI w. Kiedy w 1995 r. został opuszczony przez rosyjską armię, która do tego czasu używała zabudowań jako koszar, pozostały z niego jedynie przygnębiające ruiny. Aby przywrócić świetność temu historycznemu centrum rosyjskiej wiary, Cerkiew wysłała energicznego popa, ojca Kiryła Epifanowa. Rozpoczął on od wybudowania piekarni, dzięki której można było wykarmić pracującą grupkę mnichów. Zdobywając pieniądze i ręce do pracy, gdzie tylko się dało, ojciec Kirył odbudował świątynie i odrestaurował tereny przyklasztorne. Rezultat jest oszałamiający: tłumy pielgrzymów przybywają autobusami, aby zachwycać się średniowiecznym splendorem budowli. Na terenach przylegających do świątyni można odnaleźć ptaszarnię pełną pawi, a oblegana przez klientów piekarnia wypełnia powietrze aromatem świeżo upieczonego chleba. Spasski to tylko jeden z monastyrów, które odzyskały swą chwałę dzięki odwilży rozpoczętej pod koniec lat 80. przez Michaiła Gorbaczowa i nazywanej pierestrojką. W 1987 r. w całej Rosji istniały tylko trzy monastyry; dziś jest ich 478. Świątyń było 2 000, dziś – 13 000. Rosyjska Cerkiew rozrosła się w ogromną instytucję, zarządzającą dziesiątkami wydawnictw, popularnych gazet, magazynów i stron internetowych. Kiedy spotkałem się z ojcem Kiryłem, wracał właśnie z pielgrzymki do klasztoru na górze Athos w Grecji. Obdarzony tubalnym głosem rosły mężczyzna o twarzy zakrytej czarną brodą rozdawał swoim mnichom pamiątki niczym kochający, lecz surowy ojciec. Zawsze w ruchu, z sutanną wirującą wokół kostek, sprawia wrażenie idealnego przywódcy na czas odrodzenia Kościoła – duchowny i menedżer pełen energii i wiary. Jednak gdy zasiedliśmy nad herbatą w jego celi, entuzjazm ojca Kiryła przygasł. Jak sam twierdzi, zebranie pieniędzy i odnowienie budynków było najprostszym zadaniem. Pielgrzymi? Większość z nich to turyści religijni, których interesują jedynie pamiątki. Nawet mnisi dziś są w jednym klasztorze, a jutro przenoszą się do kolejnego. W Kościele brak wspólnoty, nie ma poczucia duchowej odnowy. – Reżim radziecki był produktem odrzucenia wiary, pozwolił jednak przetrwać jej płomieniom – mówi. – Dziś bardziej interesuje nas zwalczanie sekt i „wrogów” niż okazywanie skruchy. To rozdziera Cerkiew od środka. Zaangażowanie wielu wiernych zaczęło się i skończyło na przyjęciu chrztu, w czasach gdy zachłysnęli się wolnością, uważa Epifanow. Nie sposób określić liczby wiernych uczestniczących w nabożeństwach, bo Cerkiew nie prowadzi spisu ani ksiąg parafialnych. Zgodnie z tezą Mikołaja Mitrochina, historyka i analityka tego Kościoła, około 60 proc. współczesnych Rosjan identyfikuje się z prawosławiem – mogą zostać ochrzczeni i pochowani, a także zawierać śluby w cerkwi – ale w nabożeństwach przynajmniej raz w miesiącu uczestniczy poniżej 1 proc. z nich. Według innych badań liczba ta sięga 10 proc. Jednym z powodów tak rzadkiego odwiedzania świątyń może być fakt, że Cerkiew nie do końca sprzyja tym, którzy podchodzą bez zrozumienia i szacunku do jej tradycji. Szczątki świętej juliany spoczywają w jasnozłotej cerkwi pod wezwaniem świętego Nikoły Nabierieżnego, stojącej niepewnie na stromym brzegu. Gdy wszedłem do wnętrza, by się im pokłonić, trafiłem na chrzest dwójki dzieci. Spocony i poirytowany korpulentny pop nie próbował w żaden sposób wyjaśniać młodym rodzicom i chrzestnym znaczenia poszczególnych elementów rytuału i starał się jak najszybciej zakończyć ceremonię. – Szybciej, szybciej – warknął. – Rozbierajcie go. Nie mogę go tak włożyć do wody! Podaj mu świecę. Nie tu, do prawej ręki! Co robisz?! Dzieci płaczą, błyskają flesze aparatów, rodzice robią awanturę i wkrótce jest już po wszystkim. Na drugim końcu kościoła starsza kobieta z głową owiniętą białą chustą zwymyślała mnie za robienie zdjęć szczątkom św. Julianny. – Ma pan błogosławieństwo popa? – próbowała się dowiedzieć. – Robienie zdjęć bez błogosławieństwa przynosi tylko zło. Poznałem podobnych ludzi w czasach Związku Radzieckiego. W kilku działających wtedy świątyniach co dzień można było napotkać takie kobiety. Myły posadzki, doglądały świec, zajmowały się wszystkim; komunistyczne zakazy nie zdołały ich odstraszyć. To one pomogły przetrwać Cerkwi najtrudniejsze czasy. Były opiekunkami miejsca i tradycji: Stań w ten sposób! Twarzą do ołtarza! Zakryj głowę! Przeżegnaj się! Trudno było z nimi wytrzymać, ale Kościół wiele im zawdzięcza. Zrobiłem więc to samo co wszyscy Rosjanie na widok stróżów prawa: pokornie pochyliłem głowę i schowałem aparat. Posłuszeństwo i rytuały rządziły rosyjskim Kościołem od roku 988, kiedy to kniaź Władimir, władca Rusi Kijowskiej, nakazał swoim poddanym chrzest w wodach Dniepru. Zgodnie z legendą znaną każdemu Rosjaninowi Władimir rozesłał wysłanników po świecie i nakazał im znalezienie religii dla swego pogańskiego narodu. Ci, którzy dotarli do Konstantynopola, powrócili do ojczyzny oszołomieni wspomnieniem rytuałów widzianych podczas wizyty w największej w tym czasie katedrze na świecie – Hagii Sophii. – Nie wiedzieliśmy, czy wciąż jesteśmy na ziemi, czy już w niebie – oświadczyli. Religia sprowadzona przez kniazia zarówno wpłynęła na kształt narodu rosyjskiego, jak i uległa ogromnym przemianom pod jego wpływem. Prawosławne monastyry stały się duchowym, gospodarczym, kulturalnym, a czasem także zbrojnym sercem kraju. Cerkwie wyrastające w całej Rosji budziły podziw, a rytuały były niezmienne. Do dziś językiem liturgicznym jest archaiczny, lecz słodki w brzmieniu starocerkiewnosłowiański. Księża w błyszczących ornatach są oddzieleni od kongregacji za pomocą wycyzelowanych ikonostasów, a nabożeństwu towarzyszy śpiew chórów. Podczas gdy dla protestantów nabożeństwo musi być proste i bezpośrednie, dla wyznawców prawosławia msza jest zjawiskiem nie z tego świata. W 1992 r., w trakcie pierwszej wizyty w Murom, stałem zauroczony przed relikwiarzem św. Juliany wystawionym w nowo otwartej katedrze. Tuż obok spoczywały szczątki XII-wiecznych książąt – św. Konstantyna z Murom i jego syna, św. Michała. Konstantyn przybył na te rubieże, aby zaszczepić swoją religię i prawo. O tym mówią najstarsze mity założycielskie Rosji: prawi, waleczni kniaziowie, którzy szerzyli prawosławie, i niezmordowani wyznawcy pomagający przetrwać wierze czasy kryzysu. W kolejnych wiekach Rosjanie zaczęli postrzegać się jako naród o niespotykanej duchowości, obdarzony szczególną misją tworzenia „Świętej Rusi”. Onieśmielające dostojeństwo Świętej Rusi jest doskonale widoczne w moskiewskiej rezydencji zmarłego niedawno patriarchy Aleksego II, zwierzchnika Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Wspominający go klerycy w czarnych sutannach używali określenia „Jego Świątobliwość”. Na zdobionych ciemną boazerią ścianach wisiały olbrzymie obrazy przedstawiające wydarzenia z religijnych dziejów Rosji. Patriarcha wchodził z uśmiechem na twarzy, witając się serdecznie (spotkaliśmy się kilka razy we wczesnych latach 90.). Prosił o herbatę i zachęcał do skosztowania czekoladek. Chociaż miał za sobą zawał serca, w wieku 79 lat Aleksy wciąż był krzepkim i energicznym mężczyzną. Rządził rosyjską Cerkwią prawosławną od jej odrodzenia w 1990 r. aż do swojej śmierci w grudniu roku 2008. Jego historia to historia Kościoła i ciągłych zmagań z państwem. Patriarcha urodził się w roku 1929 w arystokratycznej rodzinie rosyjskich emigrantów mieszkających w Estonii. W czasach radzieckich rządów, które uznawały Kościół za ledwie tolerowany „kult” i zmuszały „czcicieli” do uczestnictwa w poniżającej grze spisków i pomówień, Aleksy przez 58 lat sprawował funkcję księdza i biskupa. Nie zaprzeczał swojej współpracy z „organami” państwowymi, upiera się jedynie, że wszystko, co robił, służyło zachowaniu podstawowych funkcji Kościoła. – W czasach najgorszych represji Cerkiew nie zeszła do katakumb – wspominał. – Przetrwała w sakramentach i modlitwach. Jedną z najważniejszych misji Aleksego było odnalezienie „nowych męczenników i ludzi, którzy dali świadectwo wierze” – ofiar komunistycznych prześladowań, które zostały uznane przez Cerkiew za obrońców chrześcijaństwa. To dzięki niemu w każdą czwartą niedzielę po Wielkanocy odbywa się nabożeństwo upamiętniające co najmniej 20 tys. „wrogów państwa radzieckiego” zabitych podczas wielkiej czystki w latach 1937–1938 i pochowanych w masowych grobach na południe od Moskwy. Dołączyłem do tysięcy moskwian, którzy wraz z patriarchą, dziesiątkami biskupów i setkami księży biorą udział w mszy świętej. Niektórzy z uczestników ustawiają zapalone świece na porośniętych trawą kurhanach usypanych nad rowami, w których spoczęły ciała pomordowanych. Na współczesnym billboardzie widoczne są zdjęcia niektórych ofiar: brodaty mnich, rozczochrany rolnik, Żydówka, uczeń – oczy rozszerzone lękiem lub przymknięte w stanie rezygnacji. Tuż obok tabela opisująca liczbę egzekucji, dzień po dniu, miesiąc po miesiącu. 10 grudnia 1937: 243 ofiary. Cały miesiąc: 2 376. 28 maja 1938: 230. Cały miesiąc: 1 346. Słychać jednak także narzekania, że Kościół wyróżnia tylko własne ofiary. Faktycznie, tysiące biskupów, księży, diakonów i zakonnic leżą tu pomiędzy bolszewikami, monarchistami, trockistami, ludźmi oskarżonymi o kontrrewolucję, Żydami, komunistami, którzy uciekli z Niemiec, kułakami, „wyrzutkami społecznymi” i chińskimi praczami z Moskwy, którzy stali się ofiarami stalinowskiej orgii śmierci.Patriarcha Aleksy był jednak nieugięty. – Wracamy do naszej historii. Musimy o niej pamiętać. – Mówiąc o ofiarach z przeszłości, wspominał ich jak własnych braci i siostry. – Potrafi pan to sobie wyobrazić? Archimandryta Kronid, ostatni przełożony klasztoru pw. Trójcy Świętej i św. Sergiusza miał 83 lata! A oni wynieśli go na noszach i rozstrzelali! Nienawiść do kleryków rozpalająca umysły komunistycznych rewolucjonistów miała motywację historyczną. Przez wieki Cerkiew odgrywała rolę służebną w stosunku do panujących carów. Imperator był zwierzchnikiem Kościoła, a wszystkie nagrody, awanse i spotkania musiały zostać zatwierdzone przez cesarski sąd. Aleksy był pierwszym patriarchą od czasów rewolucji, którego wyboru nie zatwierdzał rząd. – Udało nam się stworzyć zupełnie nowe relacje z państwem, jakich nie było nigdy wcześniej – stwierdził. Patriarcha upierał się, że celem Cerkwi nie jest stworzenie religii państwowej, dodając, że zakazał duchownym ubiegania się o urzędy państwowe. Krytycy twierdzą jednak, że patriarcha i prałaci z radością przyjęli korzyści płynące ze zdobycia pozycji państwowego Kościoła i nie robili zbyt wiele, by powstrzymać przesuwanie się Kremla w stronę autorytaryzmu. Chociaż rosyjska konstytucja zakłada rozdział Kościoła od państwa, trzej prezydenci, którzy nastali po upadku Związku Radzieckiego – Borys Jelcyn, Władimir Putin i Dimitrij Miedwiediew – składali regularne wizyty w świątyniach, a biskupi i księża Cerkwi towarzyszą państwowym ceremoniałom. Z tej bliskości zrodziło się wrażenie, że Cerkiew zjednoczyła się z Kremlem, pomagając w tworzeniu nowej autokracji. Jej władze oficjalnie zaprzeczają takim pogłoskom, przytaczając wiele różnic i niekończących się sporów pomiędzy Kościołem a rządem, czy to o zabytki religijne, czy o obecność religii w szkołach. Twierdzą też, że jeśli cokolwiek łączy religię i państwo, to głębokie i złożone poszukiwania nowej, postradzieckiej tożsamości narodowej. Na przedmieściach Rostowa nad Donem Aleksander Kiryłow otwiera bramę sporego, niedawno ukończonego kościoła protestanckiego. – Władze znalazły na nas biurokratycznego haka, nie dostarczyliśmy rocznego zeznania, więc nakazały rozwiązanie stowarzyszenia, do którego należy kościół. Oczywiście, to była nasza wina, choć wystarczyło po prostu przysłać notę przypominającą o złożeniu zeznania. Według Kiryłowa prawdziwy powód zakazu działalności związany jest z tym, że jego Kościół nie należy do uznawanych przez rząd głównych odłamów protestantyzmu. – Nie przyzwyczaili się jeszcze do tego, że mogą funkcjonować odłamy inne niż „oficjalne”, więc nie uznają naszego istnienia. Prawosławie jest religią dominującą, obecną na wszystkich szczeblach władzy. Wystarczy oglądać wiadomości: otwarcie szkoły artyleryjskiej, przyjęcie uczniów – wszystko w towarzystwie popa. Korzenie tego zjawiska można odnaleźć w pierwszych latach po upadku komunizmu, kiedy zachwyt świeżo zdobytą wolnością ustąpił miejsca rozczarowaniu konsumpcjonizmem, korupcją i chaosem. Ze strony rządu i Kościoła słychać było głosy reakcjonistów, którzy twierdzili, że Zachód stara się upokorzyć Rosję, a w kręgu podejrzeń znalazły się grupy wyznaniowe i stowarzyszenia nawołujące do liberalnej demokracji. Pojawiło się wołanie o przywrócenie historycznych korzeni Świętej Rusi. W kościołach i na nacjonalistycznych stronach internetowych krążyły ksenofobiczne publikacje. Jedna z nich nawoływała do kanonizacji Rasputina i Iwana Groźnego, straszliwych postaci z rosyjskiej historii, uznanych przez ekstremistów za „obrońców Świętej Rusi”. Na obrzeżach Petersburga podupadające letnie pałace rosyjskich carów i magnatów przeglądają się w wodach Zatoki Fińskiej. Między ruinami jednego z nich odnalazłem kaplicę. W środku napotkałem coś, co wydarło z mej piersi jęk zdumienia – dużą ikonę przedstawiającą Józefa Stalina. Nie miał co prawda aureoli, ale u jego boku stała święta unosząca dłoń w geście błogosławieństwa. Ikona ta przedstawia legendę opisującą potajemną wizytę Stalina u św. Matriony z Moskwy, sparaliżowanej i niewidomej kobiety, która służyła mu duchowymi poradami aż do śmierci w 1952 r. Zgodnie z opowieścią, w pierwszych dniach II wojny światowej doradziła dyktatorowi zaniechanie ucieczki przed nadciągającą niemiecka armią, pozostanie w Moskwie i stawienie czoła natarciu. Opiekun kaplicy, ojciec Estafij Żakow, jest zagorzałym nacjonalistą. W wywiadzie udzielonym prawicowemu pismu Zawtra bronił ikony Stalina, tłumacząc, że w Rosji istnieje historyczna tradycja udzielania błogosławieństwa wojownikom przez świętych w przededniu bitwy. – Ale Stalin był ateistą – zauważył dziennikarz prowadzący wywiad. – A skąd pan to wie? – odparł ojciec Estafij. – Dwóch patriarchów z czasów wojny uznawało go za wierzącego, a bardziej ufam ich słowom niż tym wszystkim liberałom i demokratom. Jest niedzielny poranek w Murom, a mnie obudził dźwięk dzwonów. W monastyrze gromadzą się już pierwsi pielgrzymi, ale gospodarz ojca Kiryła ofiaruje mi podwiezienie do Łazariewa – wioski św. Juliany. Wreszcie otwarto tam starą cerkiew, w której modliła się ta święta. Mijamy opuszczone fabryki zbrojeniowe i docieramy do tonącego w błocie skupiska chat zgromadzonych wokół wielkiej, zrujnowanej świątyni, której renowacja ciągnie się od długiego czasu. Przy murach stoją stosy cegieł i leżą worki z cementem, a do drzwi dociera się przez pomost z desek. Wewnątrz jedną stronę ołtarza zasłania współczesny ikonostas, po drugiej stronie króluje ikona św. Juliany. W niedzielnej mszy bierze udział ok. 20 osób. Nie ma tu swarów, polityki, łowienia dusz, tylko ciche modły do uczciwej kobiety, która żyła, modliła się i cierpiała właśnie w tym miejscu, dokładnie tak, jak zgromadzeni dziś wierni: – O błogosławiona, wstaw się za Rosją i jej rozproszonymi dziećmi, by zyskali pokój i dobrobyt oraz odnaleźli wiarę swoich przodków…
W Kruszynianach na Podlasiu wielkie grudniowe święta obchodzi się trzy razy, bo w tej maleńkiej wiosce nieopodal granicy z Białorusią żyją obok siebie wyznawcy prawosławia, katolicy oraz muzułmanie.
Do do stołu w tym roku pierwsi zasiądą wyznawcy Allacha. Zgodnie z kalendarzem muzułmańskim w 10. dzień miesiąca Dhul-Hijjah roku 1428, czyli 20 grudnia, rozpocznie się Kurban Bajram, czterodniowe święto ofiary. Dla wyznawców prawosławia, którzy do celów religijnych posługują się kalendarzem juliańskim, będzie dopiero 13 grudnia. Skomplikowane? Skądże. Mieszkające tu od pokoleń rodziny Murawskich, Chaleckich czy Popławskich uważają to za normalne. Zawsze szanowali odmienność sąsiadów. – Jak muzułmanie zaczynali świętować w piątek, katolik ani prawosławny nigdy nie brał się za obornik – opowiada mi Roman Murawski, muzułmanin. Z kolei w ich święta Tatarzy też okupowali przydomowe ławeczki i prażyli się w słońcu, zamiast pracować. Zresztą, sąsiadów Murawscy zawsze mieli prawosławnych – na ich Wielkanoc siadali z nimi do stołu, z kolei na swój bajram zapraszali ich do siebie. Teraz wszystko stało się dużo prostsze, społeczności się asymilują. Katolicy żenią się z muzułmanami i prawosławnymi. Czasem trudno dociec, jakiej krwi jest więcej. Marek, menedżer z Warszawy, jest katolikiem, ale muzułmańska rodzina jego matki pochodzi z Kruszynian. Ma do wsi sentyment. Kupił tu siedlisko i spędza wolne chwile. Wśród miejscowych, prostych, uczciwych i pracowitych ludzi, czuje się jak u siebie. – Mój pradziadek zawsze powtarzał, że Kruszyniany są najszczęśliwszym miejscem na świecie. Tatarzy pojawili się tu w XVII w., gdy na mocy przywileju grodzieńskiego z 1679 r. król Jan III Sobieski nadał żołnierzom chorągwi tatarskiej wsie jako wynagrodzenie za zaległy żołd. Pułkownik Samuel Murza Krzeczowski i jego jazda otrzymali Kruszyniany, Łużany oraz Nietupę. Inni dostali grunty wsi Podlipki, Kamionka, Malawicze, Bohoniki i Drahle. Wielkość nadziału ziemi była odpowiednia do stanowiska i zasług. W kolejnych latach skośnoocy wojownicy zaczęli osiedlać się także w innych wsiach. Do II wojny światowej Tatarzy spod Sokółki, Grodna czy Nowogródka żyli w jednym państwie – II Rzeczypospolitej. Zmiana granic po wojnie podzieliła tatarską społeczność. Po polskiej stronie zostały tylko dwa meczety, w Bohonikach i Kruszynianach. Po stronie wschodniej – 17. Część Tatarów, jako polskich repatriantów, przesiedlono z Kresów na Ziemie Odzyskane. Dziś w Polsce, według różnych szacunków, żyje 20–25 tys. muzułmanów, jednak z reguły są to wyznawcy pochodzenia arabskiego lub neofici. Potomków polskich Tatarów jest około 4,5 tys. Większość z nich mieszka na Podlasiu. Jeszcze inaczej jest z poczuciem przynależności narodowej. W ostatnim spisie powszechnym narodowość tatarską zadeklarowało jedynie około 500 osób. Młody Tatar tak to tłumaczy: – To nie jest proste. Ja nigdy nie mówię o sobie Tatar, tylko polski Tatar albo Polak pochodzenia tatarskiego. To jest subtelna różnica – my nie czujemy się Polakami. My nimi jesteśmy! Mufti Tomasz Miśkiewicz, przewodniczący Najwyższego Kolegium Muzułmańskiego Związku Religijnego w RP, ma nie lada problem: jak rozwijać w Polsce islam, ale jednocześnie nie dopuścić do zalania potomków polskich Tatarów przez żywioł arabski. 30-letni mufti ukończył Uniwersytet w Medinie w Arabii Saudyjskiej, więc dobrze zna oba środowiska. Będąc potomkiem Tatarów, ma Podlasie w sercu, ale jako wykształcony muzułmanin rozumie potrzebę i konieczność otwierania się na świat zewnętrzny. Zdarza się, że dzieci i wnuki polskich Tatarów same próbują walczyć o zachowanie tożsamości narodowej. I robią to na współczesny sposób. Dżenetta i Mirosław Bogdanowiczowie odkupili od gminy rodowe siedlisko dziadków. Prowadzą tam gospodarstwo agroturystyczne „Tatarska jurta”. Serwują przysmaki, które pamiętają z młodości: cziburiki, kołduny, pierekaczewnik, pachławę, jeczpoczmaki czy kibiny. Nie da się jednak ukryć, że polskich Tatarów mieszka w Kruszynianach coraz mniej. Przybywa za to rodzin mieszanych. Ale pewnie nigdy już nie wrócą czasy sprzed II wojny światowej, gdy – jak z rozrzewnieniem wspominają starzy Tatarzy – wieś tętniła życiem. Liczyła ponad 200 gospodarstw i nazywano ją „Paryżem”. Mieszkańcy mówili kilkoma językami, ponieważ w Kruszynianach mieszkali wtedy jeszcze Żydzi i ewangelicy. Młodzież raz po raz urządzała potańcówki. Po wojnie, do okresu gierkowskiego, we wsi wciąż sporo się działo. Do baru „Złota Orda” trudno było wejść, bo aż pękał w szwach. Ale nie od turystów. Bawili się sami swoi, sąsiedzi. – Pogranicze wiąże się przede wszystkim z różnymi formami współistnienia grup etniczno-kulturowych – mówi prof. Andrzej Sadowski z Uniwersytetu w Białymstoku. – Współistnienie to traktujemy bardzo szeroko, jako złożone, ukształtowane historycznie i kulturowo formy kontaktów, od skrajnej odrębności i towarzyszącej jej wzajemnej separacji do swoistej harmonii współżycia społecznego. Wielokulturowych wsi na naszej Ścianie Wschodniej jest jednak coraz mniej. Wyludniły się. Ich mieszkańców zastępują nuworysze. Przybysze z dużych miast kupują wciąż jeszcze za bezcen siedliska i prawie już zabytkowe wiekowe chałupy. Ich kontakty z rdzennymi mieszkańcami mogą być dwojakie. Albo się okopią w swoich daczach, albo otworzą na mało dla nich zrozumiałą kulturę miejscową. Pogranicze nie sprowadza się tylko do różnych form międzyetnicznego współżycia – wyjaśnia prof. Sadowski w książce Pogranicze – Studia społeczne. Zderzenie kulturowe promieniuje na całość wartości, postaw i zachowań społecznych. Mają one swoje określone odzwierciedlenie w gospodarce, życiu społecznym, postawach życiowych, sympatiach, antypatiach, migracjach, w życiu politycznym. Na Podlasiu potwierdzają to m.in. wyniki kolejnych wyborów samorządowych i parlamentarnych. Ze statystyk wynika, że preferencje polityczne Polaków określa ich miejsce zamieszkania. Umowną granicą jest droga nr 19 Białystok–Lublin. Gminy położone na wschód od tej trasy w dużym stopniu zasiedla ludność prawosławna, przyznająca się do pochodzenia białoruskiego, zamieszkująca wsie i małe miasteczka. We wszystkich wyborach wygrywają w nich hasła lewicowe, odwołujące się do opieki państwa nad obywatelem; przed zmianą ustroju władza ludowa zawsze mogła liczyć tu na duże poparcie. Po II wojnie światowej ta mniejszość narodowa i religijna dostała możliwość awansu społecznego i skorzystała z niej. Po zachodniej stronie szosy mieszka większość katolicka. Na tych terenach zawsze dominowały nastroje narodowe i patriotyczne. Chłopi ze wschodu nazywają tych z zachodu „szlachtą”. To silne poczucie odrębności po 1945 r. stało się przyczyną wielu konfliktów – poparcie nowego porządku politycznego przez mniejszość spotkało się z wrogą postawą „szlachty”. Teraz wyraźny podział polityczny ujawnia się podczas wyborów do sejmu czy prezydenckich. Mieszkańcy wschodniej części Podlasia, „od zawsze” bardziej zaniedbanej gospodarczo, są z natury zachowawczy, przywiązani do swojej kultury i obyczajowości. Swoistą tradycją podlaskich wsi są np. szeptuchy – kobiety, które z pokolenia na pokolenie przekazują sobie umiejętność „zamawiania” chorób. W okolicy Orli prawie każda wieś ma uzdrowicielkę. Anna należy do najbardziej cenionych. Jest trochę po piećdziesiątce. Uwagę przykuwają jej oczy: niebieskie, ale tak przerażająco jasne, że aż chce się odwrócić wzrok. Zanim Anna opowie o swoim powołaniu, każe usiąść na stołku. Profilaktycznie sprawdzi, czy mi coś nie dolega. Nigdy nie pyta przybysza, co go boli. Anna uważa, że wszystkie choroby biorą się z nerwów. Jak się człowiek czymś trapi, to przechodzi to na najbardziej osłabione narządy i choroba gotowa. Kobieta bierze szufelkę z pokruszonymi ziołami, polewa denaturatem i podpala. Trzyma nad moją głową i mamrocze jakąś modlitwę. Gdy zaczyna mówić drugą, nagle chwyta ją ziewanie, którego nie może opanować. W końcu opada na stołek i przestaje mówić. – Czarownik z ciebie – odzywa się po chwili. – Sam nosisz czary, bo się nie poddajesz. Ktoś ci źle życzy. Może z kobietą źle żyjesz i rzuciła na ciebie urok? – patrzy podejrzliwie. Trzecia modlitwa poszła gładko. O tym, że wszystkie choroby są z nerwów, Anna dowiedziała się jeszcze w młodości. Któregoś dnia wstała z łóżka i nie mogła wyprostować ręki. Rodzina wysłała ją do szeptuchy w sąsiedniej wsi. Pomogła jej już za pierwszym razem. Gdy wróciła do domu, mogła już poruszać palcami. Anna jeździła do niej jeszcze wielokrotnie. Szeptuchy z sąsiedniego Grabowca powiedziały, że jak ktoś od razu poczuje ulgę, to znak – powinien sam spróbować, czy może pomagać innym. Anna leczyć zaczęła jednak dopiero po trzech latach, bo taka jest zasada – trzeba nabrać wewnętrznej siły. Najpierw Anna sprawdziła ją na sobie. Jak z nerwów była rozdygotana albo dostawała szczękościsku, zaraz po trzykroć modlitwą przeganiała zło. Pierwszej chorej pomogła przypadkiem. W autobusie spotkała kobietę, która trzymała się za twarz i strasznie krzyczała, tak ją bolały zęby. Powiedziała, że może spróbować pomóc. – Zamówiłam jej chorobę. Jak wysiadała na przystanku, już się tak nie darła. Od tej pory Anna działa, gdzie się da – na dworcu, w pociągu, na polu – wszędzie, gdzie kogoś dopadnie jakaś dolegliwość. Chorym daje zawsze cukier, codziennie po troszeczku, bo uspokaja nerwy. A one są najważniejsze. – Jak człowieka przeżycia zjadają, to ciało słabnie. Oprócz „zamawiania” Anna stosuje też okadzanie dymem z suszonych ziół. Trzeba zebrać ziele w dziewięciu kolorach. Na świętego Jana należy je poświęcić w cerkwi, wtedy nabiera mocy. Anna używa też ziół jak dziecko się zlęknie, boi się i jąka, natomiast różyczkę i „choroby od wiatru” – wypala. W tym celu bierze trochę lnu i trzymając nad głową chorego, zapala w płomieniu świecy. Jeśli kłaczek spali się od razu, to zły znak. Dopiero jak uleci pod sufit i tam się wypali – choroba jest pokonana. Przynajmniej częściowo. Wszystkie sposoby trzeba stosować na przemian. Wtedy efekt jest lepszy. Jej modlitwy nie działają tylko na tych, co potrafią rzucić na kogoś czar. To źli ludzie. Ale za życia trudno rozpoznać takiego czarownika. Prawda wychodzi na jaw dopiero na łożu śmierci. – Ten, kto czaruje, spokojnie we własnym domu nie umrze – wyjaśnia. – Przez trzy dni będzie się rzucać w łóżku, śmierć do niego nie przychodzi. Za karę. Anna zapamiętała, jak w pewnej wiosce w Puszczy Białowieskiej kobietę, która nie mogła umrzeć w łóżku, wywlekli na podwórko i tam dopiero skonała. Po pomoc do Anny i wielu jej podobnych „zamawiaczek” chorób przyjeżdżają ludzie nie tylko z okolicy, ale i dalekich zakątków Polski. Malownicze krajobrazy Ściany Wschodniej, jej pagórkowatych Mazur, leśnych ostępów, aż po wciąż nie do końca zadeptane połoniny Bieszczadów, wymuszają funkcjonowanie w zgodzie z przyrodą. Ludzie czerpią z niej siły i środki do życia – w przenośni i dosłownie. Samogon z Podlasia – jednego z największych polskich zagłębi bimbrowniczych – znany jest nie tylko w kraju. Zdobywa też popularność na Zachodzie, gdzie trafia wraz z podlasianami, którzy masowo wyjeżdżają do pracy za granicę. W okolicach Supraśla, Czarnej Białostockiej, Walił czy Szudziałowa ludzie od wieków zajmowali się domową lub leśną (zwłaszcza w czasie wojen) produkcją spirytusu. I choć w dzisiejszych czasach miejscowi „samogończycy” nie mogą konkurować z wielkimi gorzelniami, w wielu wsiach tradycje przetrwały. Duże znaczenie, oprócz kulturowego, ma też aspekt ekonomiczny. Małorolni chłopi, a takich jest tu większość, ledwie wiążą koniec z końcem. A samogon to pewny i szybki zysk. Jest tańszy niż wódka monopolowa, no i smak ma nie do podrobienia. Dochód z leśnej bimbrowni może być większy niż z uprawy spłachetków mało urodzajnej ziemi. Bimber długo był środkiem płatniczym – często nadal ma takie znaczenie: pół litra daje pewność załatwienia sprawy. Bez alkoholu produkcji własnej lub sąsiada nie ma prawdziwego wesela, a święta są nijakie. Pędzenie samogonu jest w Polsce nielegalne, więc policja co jakiś czas namierza i likwiduje (czyli wysadza w powietrze) leśne fabryczki. Ale nowe wyrastają w puszczańskich ostępach jak grzyby po deszczu. Pędzenie to ciężka praca fizyczna. Bimber wytwarza się z żyta i pszenżyta, ale najwięcej zależy od jakości wody. Powinna być ze źródełka, bo bagienną czuć potem w smaku gotowego trunku. Zacier najpierw musi „chodzić” kilka dni. Kolejny etap produkcji – zależnie od ilości zacieru – może trwać nieprzerwanie nawet kilkadziesiąt godzin. – Jak się zacznie przepuszczać zacier, czyli brahę, przez instalację, trzeba być na nogach na okrągło – opowiada Janek, bimbrownik spod Walił. Nie raz zdarzyło mu się przysnąć przy ręcznej pompie, którą tłoczy wodę do skrzyń albo brahę do brażnicy. Choć produkcja samogonu niby jest prosta, nie każdy potrafi go zrobić. Najlepiej pracuje się wiosną i jesienią. Wtedy powietrze ma 0–10 OC i w takich warunkach zacier „chodzi” cztery dni. Gdy jest za gorąco, czyli latem, łatwo się zakwasza, co potem psuje smak. Surówka, czyli bimber po pierwszym „przegonieniu”, ma 25–30 proc. alkoholu. Teraz przelewa się go do beczki, odgrzewa i ponownie przepędza. Po tym zabiegu trunek jest już krzepki – osiąga 50–53 proc. Jakiś czas temu wójt Korycina reklamował w prasie miejscowy samogon o wdzięcznej nazwie „Łza korycińska”. Że jest czysty jak łza, po pierwszym kieliszku każdy łzę uroni, a jak już widać denko, to też łza się w oku kręci. Pod Szudziałowem czy Gródkiem zachwala się bimber w tutejszym języku: chutko bere i dolho trymaje, czyli szybko uderza do głowy i długo trzyma. Po wejściu Polski do Unii Europejskiej podlascy bimbrownicy mieli nadzieję, że uda się zarejestrować ich samogon jako produkt regionalny. Na razie jednak pozostaje to tylko w sferze marzeń. Bimber jest więc mocnym, ale wciąż nielegalnym walorem Podlasia. Na pograniczu ślady historii spotyka się na każdym kroku. Także tej przez lata zapomnianej, a i dziś wywołującej kontrowersje. W wielu podlasko-mazowieckich miastach i miasteczkach przed wojną największy procent mieszkańców stanowili Żydzi. Pozostały po nich zaniedbane cmentarze i synagogi, które po wojnie przekształcano w budynki użyteczności publicznej. Proces restytucji mienia tu i ówdzie wywołał zadawnioną podejrzliwość. Ciszę wokół trudnych stosunków polsko-żydowskich przerwała sprawa Jedwabnego. Ludzie do dziś nie pogodzili się z powszechnym osądem, że mieszkają w mieście morderców. Książkę prof. Jana Tomasza Grossa Sąsiedzi odebrali jako atak nie tylko na własnych przodków, ale także przypisywanie winy im samym. Może dlatego na coroczne lipcowe uroczystości pod pomnikiem poświęconym zamordowanym z miasteczka przychodzą tylko pojedyncze osoby. Na Podlasiu w prawie każdej miejscowości, gdzie mieszkali Żydzi, zdarzały się przypadki ratowania ich przez Polaków. Jednak świadkowie tamtych wydarzeń, albo ich potomkowie, sami nie chwalą się bohaterstwem. Przerwą milczenie w obronie, kiedy ktoś znów opublikuje książkę o tamtych latach. Jak we wsi Mulawicze, w której w czasie wojny wszyscy mieszkańcy pomagali żydowskiemu chłopcu. Pisze o tym prof. Gross w swojej najnowszej książce Strach. Antysemityzm w Polsce po Auschwitz wydanej przez Random House. Chłopiec przeżył, bo wśród miejscowych było nie do pomyślenia, by nie pomóc dziecku. Do dziś wstydzą się o tym mówić. – To była sprawa zwykłej przyzwoitości – słyszę we wsi. – Przecież uratowaliśmy tylko jednego małego chłopca. Historyczny wątek żydowski dopełni opowieść o pobliskim Brańsku. Z miasteczka i jego okolicy pochodzi najwięcej – w stosunku do liczby mieszkańców – uhonorowanych tytułem „Sprawiedliwy wśród narodów świata.” Po okresie powojennego milczenia o miasteczku zrobiło się głośno za sprawą dokumentalnego filmu Shtetl. Nakręcił go w 1996 r. Marian Marzyński. Wymowa filmu stawiała w niekorzystnym świetle mieszkańców tej miejscowości. Wystąpił w nim młody nauczyciel, pasjonat historii Zbigniew Romaniuk, teraz przewodniczący Rady Miasta, który badał historię miasteczka. Wielu mieszkańców długo uważało go za zdrajcę narodu. A on chciał tylko pokazać, że historia nigdy nie jest czarno-biała. – Dziś, po latach, trochę się uspokoiło – przyznaje Romaniuk. – Nawet to, że wybrano mnie na funkcję w Radzie Miasta, o tym świadczy. Przed wyborami samorządowymi spotykał się już tylko z nielicznymi wyzwiskami; świadomość brańszczan się zmienia. Jeszcze w latach 90. ludzie nie chwalili się, że zostali uhonorowani tytułem „Sprawiedliwy wśród narodów świata”. Potem, wspomina Romaniuk, wręcz przeciwnie, zgłaszało się do niego wiele osób, zapewniając, że też pomagali Żydom. Tylko że nie było jak tego sprawdzić. – A teraz wreszcie robi się normalnie – mówi Romaniuk. – Jesteśmy w Unii Europejskiej, ludzie przestali roztrząsać, co było. Myślą głównie o przyszłości. Właśnie przyszłość jest szansą, żeby na polskiej Ścianie Wschodniej, której historia zawsze była skomplikowana, przeszłość przestała dzielić. Szybko zrozumieli to polscy Litwini zamieszkujący okolice Sejn. Według spisu powszechnego z narodowością tą identyfikuje się prawie 6 tys. ludzi. Litwini jednak twierdzą, że jest ich dwa i pół raza więcej. Dla nich granica zawsze była umowną linią na mapie, żyją na tych terenach od wieków. Ustalona po wojnie rozdzieliła rodziny, niektórzy mieli ziemię i w Polsce, i na Litwie, ale nie mogli jej uprawiać. Okazało się jednak, że z granicy można żyć. Z legalnego i mniej legalnego handlu zrodziły się małe fortuny; niektórzy wybudowali sobie nowe domy, pokupowali samochody. Przed wejściem Polski i Litwy do Unii Europejskiej przez granicę szmuglowano nie tylko papierosy, alkohol czy samochody. Szlak litewski wykorzystywały zorganizowane grupy przestępcze do przerzutu ludzi – pomysłowość przemytników była niegraniczona. W latach 90. Straż Graniczna zatrzymała np. grupę Azjatów, którzy pokonywali zaorany pas drogi granicznej na długiej, zawieszonej na drzewach pochyłej linie. Od strony litewskiej była zamocowana wysoko, a po polskiej stronie – niżej. I tak, jeden za drugim, po kolei zjeżdżali do Polski. Dziś przemyt na granicy wschodniej wygląda nieco inaczej. Ludzi przerzuca się najczęściej na odcinku polsko-ukraińskim. Z Litwy, gdzie nie ma już kontroli celnej, wwozi się jedynie większe ilości papierosów, „mrówki” wypadły tam z gry. Niedawno podlascy celnicy na granicy z Białorusią znaleźli papierosy ukryte w podłodze przyczepy do transportu koni i pod węglem przywożonym na osobowej przyczepce. Tańsze marki trafiają na bazary, droższe jadą dalej. Na przykład na markę Jin Ling, produkowaną w obwodzie kaliningradzkim oraz na Ukrainie, jest duży popyt w... Holandii. – Z roku na rok rośnie ilość zarekwirowanych przez nas papierosów – mówi Maciej Fiłończuk, rzecznik prasowy Izby Celnej w Białymstoku. – Zmieniła się także struktura przemytu. Mniej jest dużych „trafień”, ale każdego dnia zatrzymujemy towar przewożony przez białorusko-polską granicę w samochodach osobowych czy pociągami. Papierosy szmugluje się w zbiornikach paliwa, podłogach aut, kołach jezdnych i zapasowych, siedzeniach, ściankach bocznych, a nawet w deskach rozdzielczych. Z Białorusi poza papierosami opłaca się przywozić paliwo. Olej napędowy można kupić prosto z baku po trzy złote za litr. Jeszcze przed wejściem Polski do Unii Europejskiej wracałem z reporterskiej podróży na Białoruś. Dosiadłem się do samochodu Białorusina, który jechał do Polski z towarem. Dwa kilometry przed przejściem granicznym Wasia zatrzymał swojego starego opla. Odkręcił jedno koło i na jego miejsce założył inne, z upchniętymi w oponie termoforami wypełnionymi alkoholem. Dokręcił śruby i ruszyliśmy dalej. Niestety, termofory nie ułożyły się jak należy i przy jeździe szybszej niż 10 km/godz. koło wydawało dziwny dźwięk. Wasia kopał w oponę, szarpał nią, klął, na czym świat stoi – bez rezultatów. Ale miał już zarezerwowane miejsce w kolejce, więc zaryzykował. Poruszaliśmy się w żółwim tempie, a gdy opona zaczynała hałasować, kaszleliśmy, by ją zagłuszyć. Celnicy nie zwrócili uwagi na koło. Największe znaczenie dla mieszkańców pobliskich miejscowości ma wciąż handel na granicy polsko-ukraińskiej. Tu nadal dużą rolę odgrywają „mrówki”. Do kontroli na przejściu granicznym w Medyce codziennie ustawia się po kilka tysięcy obywateli Ukrainy. Polaków jest mniej, ale nawet Straż Graniczna przyznaje, że granica jest największym zakładem pracy po obu stronach przejścia, dającym zatrudnienie legalnie bądź nielegalnie. W okolicy Przemyśla mówi się, że tutaj prawie każdy ma kogoś z rodziny w Straży Granicznej lub wśród celników, albo sam żyje z przejścia. Gdyby nie granica, Ściana Wschodnia, która i tak coraz bardziej się wyludnia, całkiem zarosłaby lasem. Pół wieku temu młody reporter o nazwisku Kapuściński penetrujący obszary pod wschodnią granicą napisał reportaż z Cisówki na Podlasiu. Do wsi właśnie doprowadzono elektryczność. Zajaśniało tam nowe życie. Prądu ma każdy wedle potrzeb. Komu do sieczkarni, komu na światło, komu, żeby puścić maszynę do szycia. A może być tak, że wszystko naraz w jednym domu idzie. Taka Kanada. Prąd załączyli trzy lata temu. W roku pięćdziesiątym ósmym zaczął się ten elektryczny komunizm. Wtedy każdy pstrykał nad miarę. Miastowi się z tego śmieją. Ale chłop się nie śmieje: chłop pstryka z powagą. Światło – ciemno, światło – ciemno. Teraz ma, co chce, niebo i piekło w jednym kontakcie. Po 50 latach kontaktów na Ścianie Wschodniej jest pod dostatkiem. Tylko cieszyć się nie ma komu. A ci, co pozostali, czekają na zmiany po wejściu Polski do strefy Schengen. Długość polskiej granicy na wschodzie: 1 244 km Liczba przejść granicznych: 35 Ruch na granicy wschodniej Liczba przekroczeń (w obie strony): 2003 r. – 181 mln 49 tys. 2004 r. – 198 mln 169 tys. 2005 r. – 210 mln 527 tys. 2006 r. – 210 mln 259 tys. 01–10 2007 r. – 196 mln 363 tys. Zatrzymani na próbie lub nielegalnym przekroczeniu granicy w 2003 r. Rosja – 113 Białoruś – 62 Litwa – 118 Ukraina – 896 W 2006 r. Rosja – 43 Białoruś – 108 Litwa – 56 Ukraina - 1113 Przemyt zatrzymany przez Straż Graniczną (okresy styczeń–wrzesień) Rosja 2006 alkohol: 9 339 zł papierosy: 1 958 535 zł 2007 alkohol: 19 565 zł (wzrost o 109,5 proc.) papierosy: 2 684 401 zł (wzrost o 37,1 proc.) Białoruś 2006 alkohol: 69 621 zł papierosy: 1 303 295 zł 2007 alkohol: 99 471 zł (wzrost o 42,9 proc.) papierosy: 1 273 310 zł (spadek o 2,3 proc.) Ukraina 2006 alkohol: 73 257 zł papierosy: 5 325 171 zł 2007 alkohol: 77 259 zł (wzrost o 5,5 proc.) papierosy: 9 521 229 zł (wzrost o 78,8 proc.)