Trwa walka o ośmiornice. Chile i Hiszpania pracują nad zakazami
Hodowla ośmiornic budzi kontrowersje wśród naukowców i obrońców zwierząt. Kolejne kraje rozważają zakaz prowadzenia ferm przemysłowych, a niektóre stany w USA już wprowadziły stosowne przepisy.
Organizacje broniące dobrostanu zwierząt alarmują o planach komercyjnej hodowli ośmiornic. Coraz więcej firm pracuje nad przemysłowymi fermami, a warunki, w jakich miałyby żyć te zwierzęta, przerażają przyrodników. Na szczęście presja społeczna zaczyna przynosić efekty – coraz więcej krajów analizuje możliwość zakazu takich hodowli. Walka zaczyna przynosić efekty. Chile i Hiszpania: tu waży się los ośmiornic Do tej pory wszystkie dostępne w handlu ośmiornice pochodziły z połowów. Jednak popyt na nie rośnie tak szybko, że pojawiły się plany ich przemysłowej hodowli. Przyrodnicy alarmują, że dla tych inteligentnych zwierząt byłaby to tortura. Najbliżej zakazu hodowli ośmiornic jest w tej chwili Chile. Kraj pracuje nad projektem przełomowej ustawy. Propozycje regulacji trafiły do Komisji ds. Środowiska i Zasobów Naturalnych, gdzie będą omawiane. Jeśli zostaną przyjęte, ochronią ośmiornice przed nieludzkimi praktykami hodowlanymi i uczynią Chile światowym liderem w tej dziedzinie. Prace nad odpowiednimi przepisami trwają też w Hiszpanii. Inicjatywa wyszła od stowarzyszenia prawników INTERCIDS, które skierowało ją do właściwej komisji krajowego parlamentu (APDDA). Aktywiści chcą rozszerzenia istniejącej ustawy nr 23/1984 o akwakulturze morskiej na przyszłe hodowle ośmiornic. Jak dotąd konkretny projekt ustawy jeszcze nie powstał, na razie to tylko propozycja. Plany hodowli ośmiornic ma akwakulturowy gigant, firma Nueva Pescanova, która posiada już hodowle m.in. krewetek vannamei i turbotów w Hiszpanii, Nikaragui, Gwatemali i Ekwadorze. Pierwsza przemysłowa ferma ośmiornic miałaby powstać na Wyspach Kanaryjskich. USA jako pierwsze zakazują hodowli ośmiornic Niestety, nie w całym kraju. Dwa stany USA – Kalifornia i Waszyngton – uchwaliły już przepisy zakazujące hodowli ośmiornic na swoim terytorium. Ustawa obowiązująca w Kalifornii dodatkowo zakazuje sprzedaży hodowlanych ośmiornic lub ich mięsa. Siedem innych stanów – Massachusetts, Nowy Jork, Connecticut, New Jersey, Karolina Północna, Hawaje i Oregon – również przedstawiło projekty ustaw mających wprowadzić taki zakaz. Dla ośmiornic przemysłowa hodowla to tortura Raport organizacji Compassion in World Farming ujawnia, że w przemysłowych hodowlach na ośmiornice czeka niewyobrażalne cierpienie. Są to zwierzęta samotnicze i terytorialne, a w hodowli byłyby stłoczone po kilkanaście osobników na jednym metrze kwadratowym. Ich życie byłoby ciągłym, ekstremalnym stresem. Według badań ośmiornice odczuwają także ból emocjonalny. Czekałby je także długi i bolesny koniec: ośmiornice zabija się bowiem przez zanurzenie w lodowatej wodzie, co powoduje przynajmniej 10 minut bólu i cierpienia, zanim nastąpi śmierć. Organizacja zwraca też uwagę na ogromne koszty ekologiczne takich hodowli. Ośmiornice to drapieżniki – do ich wykarmienia konieczne jest mięso innych zwierząt: ryb, skorupiaków, mięczaków. Szacuje się, że do wyhodowania kilograma mięsa ośmiornicy trzeba by było zużyć 10 kg ryb. Źródło: Compassion in World Farming, Eurogroup for Animals Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Co się dzieje, gdy na morzu dochodzi do przestępstwa? „Kobieta z kabiny 10” pokazuje mroczną stronę rejsów
W nowym thrillerze Netflixa „Kobieta z kabiny dziesiątej” Laura „Lo” Blacklock (w którą wciela się Keira Knightley) budzi się w środku nocy na luksusowym superjachcie i słyszy krzyk. Gdy podchodzi do balkonu, dostrzega, jak sądzi, ślady krwi na barierce i kogoś wypadającego za burtę. Ale co by się stało, gdyby taka sytuacja naprawdę miała miejsce na statku? Jak funkcjonują procedury obsługi pasażerów w rejsach, gdy dochodzi do wypadku lub podejrzenia tragedii na pokładzie?
Spis treści: Jak naprawdę wyglądają procedury, gdy ktoś wypada za burtę? Co się dzieje, gdy na pokładzie dochodzi do przestępstwa? Kto odpowiada za dochodzenie w sprawie przestępstw na wodach międzynarodowych? Film z Keirą Knightley w roli głównej bije obecnie rekordy popularności na Netflixie, przyciągając uwagę widzów na całym świecie. Akcja rozgrywająca się na luksusowym jachcie od pierwszych minut trzyma w napięciu, a atmosfera klaustrofobicznego niepokoju narasta z każdą sceną. W jednej z kluczowych momentów dziennikarka Laura „Lo” Blacklock alarmuje załogę po tym, jak jest przekonana, że była świadkiem zbrodni. Rozpoczynają się gorączkowe poszukiwania rzekomo zaginionego pasażera – jednak wbrew jej słowom wszyscy na pokładzie wydają się obecni. Gdy jeden z członków załogi nakazuje odwołać wezwanie Mayday do Straży Przybrzeżnej, Blacklock pyta z niedowierzaniem: „Zadzwoniłeś do Straży Przybrzeżnej?”, na co słyszy spokojną odpowiedź: „Oczywiście że tak”. Thriller „Kobieta z kabiny 10”, oparty na bestsellerowej powieści Ruth Ware, to nie tylko opowieść o strachu i obsesji, lecz także historia, która w zaskakująco realistyczny sposób dotyka kwestii bezpieczeństwa na morzu. Warto więc przyjrzeć się temu, jak podobna sytuacja wyglądałaby w rzeczywistości, gdyby podczas rejsu faktycznie doszło do tragedii. Jak naprawdę wyglądają procedury, gdy ktoś wypada za burtę? W sytuacji, gdy pasażer lub członek załogi wypadnie za burtę, obsługa statku natychmiast wdraża ściśle określone procedury bezpieczeństwa. –Najprościej mówiąc, statek zawraca dokładnie w miejsce, w którym znajdowała się osoba, by rozpocząć akcję poszukiwawczą – wyjaśnił w rozmowie z „USA Today” Michael Winkleman, prawnik z kancelarii Lipcon, Margulies & Winkleman specjalizujący się w prawie morskim. Jeśli jednak nikt nie był świadkiem zdarzenia ani nie zarejestrowały go kamery, procedura wygląda inaczej. W pierwszej kolejności załoga przeszukuje statek, od kabin i korytarzy po pokłady rekreacyjne, aby upewnić się, że zaginiona osoba nie znajduje się na pokładzie. – Nie ma sensu zawracać ogromnego statku w poszukiwaniu kogoś, kto po prostu siedzi w barze i pije drinka – tłumaczył Winkleman. Takie poszukiwania mogą trwać nawet kilka godzin. Dopiero gdy nie przyniosą rezultatu, kapitan podejmuje decyzję o zawróceniu jednostki i rozpoczęciu akcji ratunkowej na morzu, a służby pokładowe powiadamiają odpowiednie władze przybrzeżne. W zależności od miejsca zdarzenia działania te prowadzone są we współpracy z krajowymi ośrodkami ratownictwa morskiego – w Europie z służbami SAR (Search and Rescue), a w Stanach Zjednoczonych ze Strażą Przybrzeżną (U.S. Coast Guard). Celem jest jak najszybsze dotarcie do miejsca, w którym osoba mogła wpaść do wody, zanim prądy morskie uniemożliwią skuteczne poszukiwania. Co się dzieje, gdy na pokładzie dochodzi do przestępstwa? W przeciwieństwie do fabuły thrillera „Kobieta z kabiny 10” na współczesnych statkach wycieczkowych obowiązują precyzyjne procedury dotyczące przestępstw na morzu. Większość dużych jednostek posiada własne służby ochrony, które pełnią funkcję policji pokładowej. – Gdy istnieje podejrzenie przestępstwa, to właśnie one przejmują kontrolę nad sytuacją – wyjaśnił Winkleman. Standardowy protokół zakłada natychmiastowe odizolowanie miejsca zdarzenia, zabezpieczenie dowodów i uniemożliwienie dostępu osobom postronnym. – Jeśli mają podejrzanego, personel ochrony może go zatrzymać i umieścić w areszcie pokładowym. W praktyce jest to więzienie na statku – dodał prawnik. Równocześnie załoga ma obowiązek powiadomić odpowiednie władze w najbliższym porcie, do którego zmierza. W przypadku rejsów na Karaiby może to być Bahamas Maritime Authority, natomiast w Europie – służby morskie kraju, w którego wodach znajduje się statek. Ostatecznie decyzję o dalszym postępowaniu podejmują organy ścigania państwa, które ma prawo prowadzić śledztwo w tej sprawie. Jednak jeszcze przed zawinięciem do portu załoga sporządza szczegółowe raporty i dokumentację fotograficzną, by zachować pełny ciąg dowodowy. Kto odpowiada za dochodzenie na wodach międzynarodowych? To, kto zajmuje się śledztwem w przypadku przestępstwa na statku, zależy przede wszystkim od miejsca zdarzenia i państwa, pod którego banderą pływa jednostka. W praktyce oznacza to, że jurysdykcja na morzu często ma charakter międzynarodowy. W Stanach Zjednoczonych śledztwo prowadzi FBI, jeśli przestępstwo wydarzyło się na wodach amerykańskich, na statku należącym do firmy z USA lub dotyczyło obywateli tego kraju. Podobne zasady obowiązują w Europie – odpowiedzialność zazwyczaj spoczywa na państwie bandery lub kraju, w którego wodach doszło do zdarzenia. Sytuację komplikuje jednak fakt, że wiele statków pływa pod tzw. tanimi banderami, zarejestrowanymi w państwach o łagodniejszych przepisach, takich jak Bahamy, Panama czy Malta. W takich przypadkach dochodzenia często wymagają współpracy międzynarodowych służb i organów morskich. Źródła: USA Today, BBC, Guardian, Międzynarodowa Organizacja Morska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Zakaz hodowli zwierząt na futra przegłosowany! Historyczna chwila dla ochrony zwierząt w Polsce
Sejm RP przegłosował całkowity zakaz hodowli i chowu zwierząt na futra. Za rewolucyjną nowelizacją opowiedziało się 339 posłów. Przełomową nowelizację poparły partie z całego spektrum politycznego. Do końca 2033 roku komercyjna hodowla zwierząt futerkowych ma zniknąć z Polski całkowicie.
17 października 2025 roku w Sejmie Rzeczypospolitej Polskiej doszło do wydarzenia, które przejdzie do historii. Posłowie przegłosowali nowelizację ustawy o ochronie zwierząt, wprowadzającą całkowity zakaz hodowli zwierząt na futra – z wyjątkiem królików. Za zmianami opowiedziało się 339 posłów. Przeciwko było 78, a 19 wstrzymało się od głosu. Jak relacjonują świadkowie, po głosowaniu na sali plenarnej rozległy się brawa. Radość i wzruszenie ogarnęły parlamentarzystów z różnych ugrupowań politycznych. Sejm przegłosował zakaz hodowli zwierząt na futra Nowelizacja uzyskała ponadpartyjne poparcie. Głosowali za nią m.in. posłowie Koalicji Obywatelskiej, Polski 2050, Lewicy, a także część Polskiego Stronnictwa Ludowego i Prawa i Sprawiedliwości. Przeciwko ustawie byli jedynie posłowie Konfederacji. Wśród głosujących "za" znaleźli się m.in. Donald Tusk, Jarosław Kaczyński, Szymon Hołownia, Włodzimierz Czarzasty oraz Władysław Kosiniak-Kamysz. Projekt, którego współautorką jest posłanka Małgorzata Tracz z KO, otrzymał również wsparcie ze strony 100 posłów PiS (55 było przeciw, 18 wstrzymało się) oraz 30 posłów PSL (jeden był przeciw). Co zakłada nowelizacja ustawy o ochronie zwierząt? Ustawa zakłada całkowity zakaz hodowli zwierząt na futra w celach komercyjnych, z wyjątkiem hodowli królików. Celem nowelizacji jest poprawa dobrostanu zwierząt oraz eliminacja cierpienia zwierząt na fermach futrzarskich. Przedsiębiorcy, którzy prowadzą hodowle, będą zobowiązani do stopniowego zamykania działalności. Zakaz zostanie wprowadzony etapami, aby złagodzić skutki gospodarcze i umożliwić przystosowanie się do nowych przepisów. Terminy wygaszania ferm i wysokość odszkodowań Większość ferm ma zostać zamknięta w ciągu pięciu lat. Całkowity zakaz hodowli zwierząt futerkowych zacznie obowiązywać z dniem 31 grudnia 2033 roku. Właściciele ferm będą mogli ubiegać się o odszkodowania od Skarbu Państwa. Ich wysokość będzie uzależniona od średniego rocznego przychodu z lat 2020–2024 oraz terminu zakończenia działalności. Przepisy zachęcają do jak najszybszego zakończenia działalności. zamknięcie działalności do 1 stycznia 2027 roku – 25% średniego przychodu, do 1 stycznia 2028 roku – 20%, każdorazowe opóźnienie o rok oznacza spadek rekompensaty o 5 punktów procentowych, po 1 stycznia 2031 roku – brak prawa do odszkodowania. Reakcje polityków i organizacji prozwierzęcych Małgorzata Tracz podkreśliła we wpisie w mediach społecznościowych, że nowelizacja to efekt 30 lat walki organizacji prozwierzęcych. „Dokonaliśmy niemożliwego” – napisała, dziękując wszystkim zaangażowanym. Organizacje takie jak Otwarte Klatki i Fundacja Viva nie kryły wzruszenia. Marta Korzeniak z Otwartych Klatek mówiła o „przełomowej, historycznej chwili, na którą Polacy czekali od co najmniej 10 lat”. W swoim wpisie Małgorzata Tracz wezwała również prezydenta Karola Nawrockiego do podpisania ustawy, podkreślając, że poparcie społeczne dla zakazu hodowli na futra przekracza 70%. Nowelizacja trafi teraz do Senatu. Po zatwierdzeniu, zostanie przekazana do podpisu prezydentowi RP. Źródło: Gazeta.pl, TVN24, Małgorzata Tracz Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Turcja chciała regulacji kebabów w Europie. Nie udało się - ostra reakcja Niemiec
Regulacja kebabów w Europie mogła zmienić oblicze street foodu, szczególnie w Niemczech. Turcja chciała odgórnie narzucić zasady przyrządzania dönera, ale jej wniosek został odrzucony przez UE. Choć europejskie wersje kebabów różnią się od oryginalnych, pozostaną na rynku.
Turcja wycofała swoją próbę narzucenia Unii Europejskiej ścisłych reguł dotyczących sposobu przygotowywania döner kebaba. To jedna z narodowych tureckich potraw, ale jej wersje, szczególnie w Niemczech, stanowią już zupełnie inną, lokalną tradycję. Według Turcji niemiecki döner odszedł zbyt daleko od oryginału, ale próba narzucenia regulacji nie powiodła się. Turcja kontra Europa: spór o döner kebab Chodziło o wprowadzenie oznaczenia „Gwarantowana Tradycyjna Specjalność”, które wymagałoby jednolitych zasad w całej UE. Gdyby wniosek został przyjęty, mocno ucierpiałaby branża kebabowa w Niemczech. Döner kebab jest w tym kraju jednym z najpopularniejszych street foodów, a jego lokalne wersje różnią się od rodzimych, tureckich. Według tureckiej Międzynarodowej Federacji Dönera (Udofed), technika pionowego pieczenia mięsa sięga XVI wieku, a sama nazwa związana jest z metodą jego obracania na rożnie. Ankara argumentowała, że döner to danie narodowe Turcji, które rozprzestrzeniło się w Europie wraz z migracją Turków. Niemcy odpowiadały jednak, że ich własny wariant należy już do rodzimej kuchni. Jakie zmiany chciała narzucić Turcja? Ojczyzna kebabów domagała się, aby UE wprowadziła następujące regulacje: mięso mogłoby pochodzić tylko od krów o wieku powyżej 16 miesięcy, jagniąt co najmniej półrocznych oraz z ud i piersi kurczaka, cielęcina i indyk byłyby zabronione, plastry mięsa musiałyby mieć grubość 3–5 mm, regulowany byłby też rodzaj noża do skrawania mięsa i skład marynat. Niemiecki döner kebab trochę się od tych wytycznych różni. To często płaski chlebek z cielęciną, obficie wypełniony warzywami (np. kapustą, ogórkami, cebulą) oraz sosami. Jest raczej wariacją na temat tureckiego klasyka. Odpowiedź Berlina: döner należy do Niemiec Wniosek Udofedu wywołał gwałtowne protesty niemieckiej branży kebabowej. Poparł ją też rząd w Berlinie. Ministerstwo rolnictwa Niemiec stwierdziło wręcz, że propozycję przyjęto „ze zdumieniem”. Były minister rolnictwa Cem Özdemir, polityk tureckiego pochodzenia, podkreślił, że każdy ma prawo decydować, jak jeść dönera, i nie są potrzebne wytyczne z Ankary. Jego zdaniem „döner należy do Niemiec”. Gdyby Turcja dopięła swego, zaszkodziłaby głównie swoim. Sektor kebabowy jest zdominowany przez diasporę turecką. W Niemczech mieszka ok. 1,5 mln obywateli Turcji plus niemal tyle samo osób pochodzenia tureckiego. Jak podaje Stowarzyszenie Producentów Donera w Europie (ATDID), przemysł kebabowy na kontynencie zatrudnia 60 tys. ludzi i produkuje 400 ton kebabów dziennie. Roczne przychody branży sięgają 3,5 mld euro w całej Europie, z czego ogromna większość, bo aż 2,4 mld, przypada na Niemcy. Ostatecznie Udofed 23 września 2025 roku poinformował Komisję Europejską o wycofaniu wniosku. Zastrzeżeń zgłoszono zbyt wiele, a próba kompromisu nie powiodła się. Zatem döner kebab pozostaje daniem, którego oblicze w Europie wyznaczają różne tradycje, a nie jednolity wzorzec z Ankary. Źródło: BBC Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ogromny odzew w sprawie Puszczy Białowieskiej. Polacy zgłosili 1700 uwag
Konsultacje społeczne dotyczące Planu zarządzania Puszczą Białowieską zakończyły się gigantycznym odzewem – do Instytutu Ochrony Środowiska wpłynęło ponad 1700 opinii. To pokazuje, jak wielkie znaczenie społeczne ma Puszcza.
18 sierpnia 2025 roku zakończyły się konsultacje społeczne dotyczące projektu Planu zarządzania Obiektem Światowego Dziedzictwa Puszcza Białowieska (część polska). Od 7 lipca, przez 45 dni, każdy zainteresowany mógł zgłaszać uwagi za pośrednictwem formularza online, poczty elektronicznej lub tradycyjnej. Wydłużony okres konsultacji miał zapewnić szeroki udział społeczeństwa w czasie wakacyjnym. Ogromne zainteresowanie społeczne nowym planem zarządzania Do Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego (IOŚ-PIB) napłynęło ponad 1700 wniosków od mieszkańców regionu, przyrodników, organizacji pozarządowych, samorządów, instytucji naukowych, zarządców terenu czy przedstawicieli środowiska akademickiego. Zdecydowaną większość stanowili mieszkańcy okolic Puszczy, choć głosy napłynęły także z innych części Polski i świata. Tak duże zainteresowanie potwierdza wcześniejsze badania IOŚ-PIB, zgodnie z którymi ochrona Puszczy Białowieskiej ma ogromne społeczne znaczenie. Uwagi są teraz szczegółowo analizowane przez zespół projektowy. W końcowym raporcie IOŚ-PIB odniesie się do każdej opinii, wskazując w jakim zakresie została ona uwzględniona lub wyjaśniając powody odrzucenia. Ze względu na liczbę zgłoszeń, raport zostanie opracowany i przekazany do Ministerstwa Klimatu i Środowiska na początku IV kwartału 2025 r. Jakie postulaty zgłaszano najczęściej? Już teraz wiadomo, że najczęściej powtarzające się postulaty dotyczyły ograniczenia gospodarki leśnej w Puszczy, zakazu polowań, przeciwdziałania jej fragmentaryzacji, a także zwiększenia bezpieczeństwa przeciwpożarowego. Zgłaszano również potrzebę wsparcia rozwoju społeczno-gospodarczego regionu oraz promocji turystyki. Część z tych kwestii już uwzględniono w projekcie, jednak powtarzające się postulaty potwierdzają społeczne poparcie dla ich realizacji. Wpłynęło też wiele szczegółowych uwag odnoszących się do konkretnych zapisów. Co dalej z Planem zarządzania Puszczą? Zdaniem Michała Marcinkowskiego, kierownika projektu „Białowieża Forest” w IOŚ-PIB, głosy społeczeństwa będą stanowić istotny wkład w finalizację dokumentu. Opracowanie ostatecznej wersji planu pozwoli Polsce wypełnić zobowiązania wynikające z Konwencji UNESCO z 1972 r. i decyzji Komitetu Światowego Dziedzictwa. Dzięki temu możliwe będzie uniknięcie wpisania Puszczy Białowieskiej na listę dziedzictwa w zagrożeniu. Najważniejszym rezultatem będzie jednak stworzenie ram zarządzania Puszczą na kolejne 25 lat. Projekt planu zarządzania dostępny jest na stronie IOŚ-PIB. Źródło: IOŚ-PIB Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ten plan zadecyduje o losie Puszczy Białowieskiej – ruszyły konsultacje
Plan zarządzania Puszczą Białowieską, przygotowany w ramach zobowiązań wobec UNESCO, właśnie udostępniono do publicznych konsultacji. Jego najważniejsze i najbardziej kontrowersyjne punkty dotyczą podziału Puszczy na strefy ochrony i możliwości wycinek.
Spis treści Jakie zmiany przewiduje plan zarządzania Puszczą Białowieską? Projekt budzi kontrowersje Puszcza Białowieska – bezcenny las Europy Od 7 lipca do 18 sierpnia 2025 potrwają konsultacje społeczne nad nowym planem zarządzania Puszczą Białowieską. Dokument ma kluczowe znaczenie dla przyszłości jednego z ostatnich pierwotnych lasów Europy i realizuje zobowiązania wynikające z wpisu na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Jakie zmiany przewiduje plan zarządzania Puszczą Białowieską? „Plan Zarządzania Obiektem Światowego Dziedzictwa Białowieża Forest (część polska)” stanowi realizację zobowiązań wynikających z wpisu Puszczy Białowieskiej na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jego głównym celem jest wyznaczenie ram dla skutecznej ochrony tego wyjątkowego obszaru oraz zapewnienie zrównoważonego zarządzania częścią znajdującą się w granicach Polski. Plan będzie obowiązywał do 2050 roku. Każdy obiekt na liście UNESCO musi takowy plan posiadać, a Puszcza Białowieska, mimo że znajduje się na niej od 1979 roku, dotychczas go nie miała. Prace nad nim trwają od kilku lat. Celem jest spełnienie wymogów UNESCO, uniknięcie wpisania Puszczy na listę światowego dziedzictwa w zagrożeniu oraz połączenie ochrony przyrody z potrzebami mieszkańców, turystów i bezpieczeństwem granicy z Białorusią. Pod koniec czerwca projekt planu zaprezentowali w Białowieży wiceminister klimatu Mikołaj Dorożała i dyrektor IOŚ dr hab. Marcin Stoczkiewicz. Jednym z jego elementów jest podział puszczy na strefy, które określają, co w nich jest dozwolone, a co nie. Plan przewiduje cztery strefy, z czego strefa IV będzie podzielona na trzy mniejsze. Strefa I – obszar najściślejszej ochrony – ma mieć ok. 6 tys. ha (ponad 10% powierzchni Puszczy), II – ok. 16 tys. ha (28%), III - ponad 32 tys. ha (57%), i IV – dopuszczająca ochronę czynną – ponad 2 tys. ha (ponad 3,7%). Poza strefą buforową UNESCO nie będzie prowadzona gospodarka łowiecka. Na ponad 90 proc. obszaru UNESCO będzie można przebywać w celach rekreacyjnych, zbierać grzyby, jagody, zioła. Ważnym krokiem jest przesunięcie aż 2 tys. hektarów ze strefy IV do III. Projekt budzi kontrowersje Nie obyło się bez kontrowersji. Kością niezgody między władzami centralnymi a lokalnymi oraz nadleśnictwami jest właśnie wielkość strefy IV – jedynej, w której dopuszczalne będą wycinki drzew. Starosta hajnowski Andrzej Skiepko mówi, że samorządy chcą, aby jej powierzchnia wynosiła 18%, a nie 3,7%. Według niego to „zagrożenie dla istnienia puszczańskich nadleśnictw: Hajnówka, Białowieża i Browsk” oraz zatrudnienia dla leśników. Ekolodzy z Pracowni Na Rzecz Wszystkich Istot niepokoją się o dopuszczenie wycinek w podstrefie IVB, które według nich będą miały charakter przebudowy drzewostanu. – Jesteśmy oczywiście za tym, żeby lasy iglaste były zastępowane przez liściaste, bo tak zmienia się klimat naszej części świata, ale uważamy, że powinno to następować w sposób naturalny, bez ingerencji człowieka. Czyli świerk obumiera, pada na podłoże i jest domem dla różnych gatunków zwierząt i roślin, natomiast wokół odradza się las liściasty – tłumaczy Radosław Ślusarczyk z Pracowni. Z kolei dr hab. Michał Żmihorski, dyrektor Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży mówi, że wielkość IV strefy jest wyważonym kompromisem, a przebudowa drzewostanu jest w niektórych obszarach lasu uzasadniona. Puszcza Białowieska – bezcenny las Europy Puszcza Białowieska to jeden z ostatnich istniejących i najlepiej zachowanych naturalnych kompleksów leśnych o charakterze pierwotnym na niżu Europy, ostoja wielu rzadkich gatunków. Jako obiekt „Białowieża Forest” jest na Liście Światowego Dziedzictwa od 1979 r. Wtedy wpisana była na tę listę część puszczy w granicach Polski. W 1992 r., po wpisaniu białoruskiej części puszczy, stał się to obiekt transgraniczny. W 2014 r. dokonano zmiany granic obiektu: 56,6 tys. ha w Polsce i 82,3 tys. ha na Białorusi. Łączna powierzchnia obiektu to 142 tys. ha, a jego strefy buforowej 166,7 tys. ha. Źródło: Nauka w Polsce, TVN 24 Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Burza wokół nowych regulacji UE dla pasażerów samolotów. „To historyczny przełom”
Choć wiele osób nie ma pojęcia, jak te zmiany wpłyną na ich komfort podróży, to dla branży transportu lotniczego mogą one stanowić prawdziwą rewolucję.
Spis treści: Odszkodowania za opóźnione loty – co się zmienia? Pozostałe zmiany w prawach pasażerów linii lotniczych. Nowe zasady ochrony podróżnych Po 12 latach negocjacji Rada Europejska w końcu osiągnęła porozumienie w sprawie reformy przepisów dotyczących praw pasażerów linii lotniczych. Jak podkreślił Philippe Tabarot, francuski minister transportu: „To historyczny przełom”. Przyjęte stanowisko na temat nowych regulacji ma wprowadzić istotne zmiany w zakresie odszkodowań za opóźnione i odwołane loty, a także w innych aspektach ochrony pasażerów. Te decyzje wywołują już sporo emocji, bowiem z perspektywy pasażerów, którzy przez lata walczyli o należne im pieniądze, mogą stanowić zarówno nadzieję, jak i rozczarowanie. Z jednej strony mają one na celu uproszczenie dotychczasowych zasad, z drugiej – mogą oznaczać osłabienie ochrony konsumenckiej. Odszkodowania za opóźnione loty – co się zmienia? Nie jest tajemnicą, że odszkodowania za opóźnione loty to temat, który od lat wywołuje sporo kontrowersji. Z jednej strony Unia Europejska przez lata starała się zapewnić pasażerom większą ochronę, z drugiej zaś linie lotnicze regularnie wskazywały na trudności związane z dostosowaniem się do tak restrykcyjnych norm. Według poprzednich przepisów, pasażerowie mieli bowiem prawo do odszkodowania w przypadku opóźnienia lotu powyżej 3 godzin, bez względu na jego długość czy cel podróży. Zgodnie z nowymi regulacjami, Unia Europejska podjęła decyzję o podniesieniu progów czasowych. Jak maja one wyglądać według najnowszych zmian? Loty do 3500 km i wewnątrz UE: Odszkodowanie przysługuje teraz po czterech godzinach opóźnienia (dotychczas po trzech godzinach) i wynosi 300 euro (obniżenie z 400 euro). Loty powyżej 3500 km: W przypadku lotów długodystansowych, odszkodowanie przysługuje po sześciu godzinach opóźnienia, a jego wysokość wynosi 500 euro (obniżenie z 600 euro). Co to oznacza dla pasażerów? Otóż w przypadku opóźnień, które nie przekraczają nowych progów czasowych, nie będą oni uprawnieni do otrzymania odszkodowania. Tylko ci, którzy naprawdę długo czekają na swój lot, będą mogli liczyć na rekompensatę finansową. Wywołuje to sporo emocji. Przedstawiciele linii lotniczych tłumaczą, że wydłużenie czasów oczekiwania wprowadzi większą elastyczność i pozwoli na szybsze rozwiązanie problemów technicznych. Jednak eksperci wskazują, że takie zasady mogą skutkować wieloma godzinami oczekiwania na lotnisku bez gwarancji, że linie lotnicze podejmą rzeczywiste kroki naprawcze. – Wydłużenie czasu nie spowoduje, że w tę jedną dodatkową godzinę linie podstawią samolot. Skłaniam się do stwierdzenia, że będą po prostu „napinały” siatki lotów jeszcze bardziej i wydłużały ewentualne opóźnienia, bo nie będą za tym szły żadne konsekwencje – zauważył Dominik Lewandowski, manager firmy DelayFix wspierającej pasażerów w walce o odszkodowania. Z kolei Anna Szepke z agencji public relations Heroes Brand Communication dodała: „Nieustanną maksymalizację zysku kosztem komfortu dostrzegamy także w innych obszarach. Milimetry nadbagażu, nagminne overbookingi, horrendalne ceny na pokładzie, dopłaty za wszystko, a nawet pomysły, żeby sprzedawać miejsca stojące. Wszystko to przy jednoczesnych rekordowych zyskach. Dlatego omawiany pomysł zwiększenia limitu do 4 godzin nas nie dziwi, bo wpisuje się w obecne trendy w liniach lotniczych. Natomiast tłumaczenie go dobrem pasażera jest – w świetle powyższych – po prostu absurdem”. Pozostałe zmiany w prawach pasażerów linii lotniczych. Nowe zasady ochrony podróżnych Oprócz zmian w kwestii odszkodowań, nowe przepisy dotyczące praw pasażerów linii lotniczych wprowadzają również inne, równie ważne modyfikacje, które mogą wpłynąć na komfort podróży. Wśród nich można znaleźć: Prawo do zmiany trasy: pasażerowie, którzy mają bilet na lot odwołany przez przewoźnika, będą mieli prawo do zmiany trasy. Co istotne, jeśli linia lotnicza nie zaoferuje alternatywnego lotu w ciągu trzech godzin od ogłoszenia opóźnienia lub odwołania, pasażerowie będą mogli zorganizować swoją podróż na własną rękę i ubiegać się o zwrot kosztów. Pomoc pasażerom na lotniskach: linie lotnicze będą zobowiązane do zapewnienia pasażerom pomocy w przypadku długich opóźnień, szczególnie na płycie lotniska. Po trzech godzinach oczekiwania pasażerowie będą musieli zostać wyprowadzeni z samolotu, a na lotniskach będzie obowiązywał obowiązek zapewnienia odpowiednich warunków (napoje, posiłki, zakwaterowanie). Prawo do odszkodowania w razie odwołania lotu: nowe przepisy gwarantują pasażerom prawo do odszkodowania w przypadku, gdy lot zostanie odwołany mniej niż 14 dni przed planowanym wylotem. Przewoźnicy będą zobowiązani do udostępnienia gotowych formularzy roszczeń, co ma ułatwić składanie reklamacji i domaganie się rekompensaty za zmarnowany czas i niewygody. Prawo do informacji: pasażerowie mają być lepiej informowani o swoich prawach już na etapie rezerwacji, a linie lotnicze będą zobowiązane do szybszego i pełniejszego informowania o statusie ich lotu. Ponadto pasażerowie będą mieli aż sześć miesięcy na złożenie reklamacji, a linie lotnicze będą musiały odpowiedzieć na nią w ciągu 14 dni. Stanowisko Rady Unii Europejskiej zostanie teraz przekazane do Parlamentu Europejskiego w ramach drugiego czytania. Parlament będzie miał możliwość jego zatwierdzenia, zmiany lub odrzucenia. Źródła: materiały prasowe DelayFix i Heroes Brand Communication, Rzeczpospolita Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi reakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
W księżycowych kraterach znajduje się platyna o wartości biliona dolarów. Czy uda się ją wydobyć?
Wydobycie złóż cennych metali z księżycowych kraterów wydaje się zdecydowanie prostsze i bardziej praktyczne niż pozyskiwanie ich z krążących w Układzie Słonecznym planetoid. Jednak legalność takich działań na Księżycu pozostaje niejasna.
Spis treści: Złotonośne planetoidy Czas, odległość i pieniądze Traktat o przestrzeni kosmicznej Zdaniem Jayantha Chennamangalama, naukowca z Vancouver w Kanadzie, kratery na Księżycu mogą zawierać platynę i inne metale szlachetne o wartości ponad biliona dolarów. Złoża te pochodzą z planetoid, które rozbiły się na powierzchni Srebrnego Globu. – Współcześnie astronomia służy zaspokojeniu naszej ciekawości Wszechświata. Ma bardzo niewiele praktycznych zastosowań i jest w większości finansowana z pieniędzy podatników, co oznacza, że fundusze na badania są uzależnione od polityki rządowej. Jeśli jednak uda się nam spieniężyć zasoby kosmiczne – znajdujące się czy to na Księżycu, czy też na planetoidach – prywatne przedsiębiorstwa chętniej zainwestują w eksplorację Układu Słonecznego – przekonuje badacz. Złotonośne planetoidy Prowadzony przez niego zespół stworzył model kraterów księżycowych, które prawdopodobnie powstały w wyniku uderzenia metalicznych planetoid, liczby samych planetoid o wysokim stężeniu metali z grupy platynowców, oraz liczby planetoid, które uderzyły w Księżyc z prędkością wystarczająco małą, aby pozostawić po sobie znaczące pozostałości. Model ten wykazał, że spośród około 1,3 miliona kraterów na Księżycu o średnicy większej niż kilometr, prawie 6500 zostało utworzonych przez planetoidy zawierające komercyjne ilości platyny. – Na Księżycu jest znacznie więcej kraterów zawierających pozostałości po bogatych w platynowce planetoidach, niż tego typu planetoid znajdujących się w stosunkowo niedużej, jak na skalę Układu Słonecznego, odległości od Ziemi – twierdzi Chennamangalam. Według jego przybliżonych szacunków, z kraterów księżycowych można wydobyć platynę i inne metale o wartości 1 biliona dolarów. Czas, odległość i pieniądze Możliwość wydobywania cennych kruszców z księżycowych kraterów ma wiele plusów. Po pierwsze, Księżyc jest relatywnie blisko. Średnia odległość pomiędzy Ziemią a Księżycem wynosi około 384 400 kilometrów. Ale w związku z tym, że orbita Księżyca jest nieco eliptyczna, w swoim perygeum Księżyc znajduje się 363 300 km od Ziemi, w apogeum około 405 500 km. Księżycowe loty programu Apollo trwały około trzech dni. Natomiast mieszczący się między Marsem a Jowiszem tzw. główny pas planetoid znajduje się około 165 mln km do 345 mln km od Ziemi, w zależności od ich pozycji na orbicie. W zależności od wybranej trajektorii podróż tam zajęłaby od pół roku do nawet kilku lat. Tak samo powrót. Poza tym znikoma grawitacja na planetoidach utrudniałaby operacje techniczne. A chociaż grawitacja księżycowa to zaledwie jedna szósta tej ziemskiej, i tak ułatwia to sprawę. Traktat o przestrzeni kosmicznej W przypadku wydobycia na Księżycu, jednym z głównych problemów wydaje się być prawo. Traktat o przestrzeni kosmicznej z 1967 r., wciąż będący podstawą międzynarodowego prawa kosmicznego, określa zasady wszelkich działań poza Ziemią – w tym wydobycia zasobów kosmicznych. Stwierdza on, że „przestrzeń kosmiczna, w tym Księżyc i inne ciała niebieskie, nie podlega przypisaniu przez państwa na podstawie roszczeń suwerenności, poprzez użytkowanie lub okupację lub w jakikolwiek inny sposób”. Wciąż toczone są spory, czy planetoidy również są „ciałami niebieskimi”, a prywatne, komercyjne ich wykorzystywanie „przypisaniem przez państwo”. Jak wyjaśnia portalowi „New Scientist” Rebecca Connolly z Uniwersytetu w Sydney w Australii, dyskusje te obejmują jasność zasad i zarządzania własnością wydobywanych zasobów, prawa do licencji komercyjnych, sprawiedliwy podział korzyści, normy ochrony środowiska w celu uniknięcia szkód oraz przepisy dotyczące długoterminowego przebywania i stałej infrastruktury na Księżycu. Stany Zjednoczone w ostatnich latach podjęły próbę wyjaśnienia tej kwestii poprzez nieobowiązkowe porozumienie znane jako Artemis Accords. Ustanawia ono zestaw zasad regulujących eksplorację i wykorzystanie przestrzeni kosmicznej, w szczególności Księżyca, co umożliwiłoby komercyjną eksploatację. Porozumienie zostało podpisane przez 55 krajów, w tym przez Polskę. Za to zostało zignorowane przez Chiny i Rosję, dwa z trzech głównych mocarstw kosmicznych, co oznacza, że nadal istnieje wiele niepewności. – W obliczu zbliżających się prywatnych działań związanych z wydobyciem i eksploracją kosmosu, kluczowe znaczenie ma wypełnienie luk w Traktacie o przestrzeni kosmicznej, aby zapewnić jasne i sprawiedliwe zasady dotyczące działalności związanej z zasobami na poziomie wielostronnym – podsumowuje Connolly. Z drugiej strony tam, gdzie niewyobrażalne bogactwa, jest też zwykle niewyobrażalne ignorowanie prawa. Czy na Księżycu dojdzie do nowej gorączki złota? Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W Polsce wilki pozostaną pod ścisłą ochroną, wbrew zmianom wprowadzonym przez Unię Europejską
W Unii Europejskiej od grudnia 2024 wilk jest słabiej chroniony, na mocy zmian w Konwencji Berneńskiej. Jednak nasze Ministerstwo Klimatu i Środowiska właśnie potwierdziło, że w Polsce wilk pozostanie gatunkiem ściśle chronionym.
Spis treści Wilk jest słabiej chroniony w UE od grudnia 2024 r. W Polsce ochrona wilka się nie zmieni Status ochrony wilka w Europie stał się ostatnio przedmiotem gorącej debaty. Unia Europejska w grudniu 2024 roku zadecydowała bowiem o zmianach w Konwencji Berneńskiej. To dokument podpisany w 1979 roku, będący wspólnym w UE prawem o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny naszego kontynentu. Zmiana dotyczyła ochrony wilka i polegała na przeniesieniu go z kategorii „ściśle chronione gatunki zwierząt” do kategorii „chronione gatunki zwierząt”. A więc tak naprawdę rozluźniła ochronę wilka w Europie. „Proponowana zmiana zapewni większą elastyczność w stawianiu czoła wyzwaniom społeczno-gospodarczym wynikającym ze stałej ekspansji wilka w Europie, a jednocześnie zachowa właściwy stan ochrony wszystkich populacji wilków w UE” – argumentowała Rada Europejska. Wilk jest słabiej chroniony w UE od grudnia 2024 r. Według UE W ostatnich dziesięcioleciach stan ochrony europejskiego wilka zaczął się poprawiać. Gatunek udało się odbudować na całym kontynencie, a szacowana populacja wzrosła prawie dwukrotnie w ciągu 10 lat (z 11 193 sztuk w 2012 r. do 20 300 sztuk w 2023 r.). Ta ekspansja doprowadziła podobno do wyzwań społeczno-gospodarczych, zwłaszcza jeśli chodzi o szkody wśród zwierząt gospodarskich. Z danych przekazanych przez państwa członkowskie wynikało, że w UE co roku wilki zabijają co najmniej 65 500 sztuk zwierząt gospodarskich (głównie owiec i kóz). Zdecydowano się więc na osłabienie Konwencji Berneńskiej wobec wilka. Przeniesienie go to kategorii „chroniony” pozwala na odstrzał redukcyjny w niektórych sytuacjach. Zmiana w Konwencji weszła w życie 7 marca 2025 r., ale to jeszcze nie koniec procedur. Teraz zmianie ulegną jeszcze tzw. załączniki IV i V do dyrektywy siedliskowej. Wniosek będzie musiał zostać jeszcze przyjęty przez Parlament Europejski i Radę UE. Zmiana ta wprawdzie pozwoli krajom unijnym na odstrzał wilków, ale nadal będą one musiały brać pod uwagę wielkość lokalnej populacji tych zwierząt. Według aktywistów ochrony przyrody zmiany te są niedopuszczalne i populistyczne. Argumentują, że możliwość odstrzału wilka przyczyni się do dalszego spadku bioróżnorodności. Sam pomysł na osłabienie ochrony jest antynaukowy i wynika ze starych, dawno obalonych stereotypów. W Polsce ochrona wilka się nie zmieni Status prawny wilka w Polsce reguluje Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, zgodnie z którym wilki objęte są ochroną ścisłą. Oznacza to, że zakazane są jakiekolwiek polowania na wilki. Nawet odstrzał pojedynczych niebezpiecznych osobników wymaga zgody Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska. Według szacunków WWF w Polsce żyje obecnie około 3500 wilków. Polskie prawo jest nadrzędne wobec kontrowersyjnej zmiany w Konwencji Berneńskiej. Pojawiło się jednak pytanie, czy osłabienie Konwencji nie zachęci polskich władz, by zrobić coś podobnego i u nas. Mamy dobre wiadomości: Ministerstwo Klimatu i Środowiska w rozmowie z Polska Agencją Prasową potwierdziło, że nie planuje zmian w ochronie wilka. Dlaczego więc Polska poparła zmianę w Konwencji Berneńskiej podczas głosowania pod koniec zeszłego roku, ignorując wniosek Państwowej Rady Ochrony Przyrody, by tego nie robić? Jak podkreśla Ministerstwo, „system zezwoleń, połączony z możliwością uzyskania odszkodowania za szkody wyrządzone przez wilki oraz dopłat do środków prewencyjnych, pozwala na elastyczne zarządzanie populacją wilka w Polsce”. Według oświadczenia Ministerstwa, Polska zagłosowała za zmianą, „mając na względzie solidarność z krajami członkowskimi nieposiadającymi takiej elastyczności jak Niemcy czy Francja”. Innymi słowy – Polska już posiada te narzędzia, które inni dopiero dostaną na mocy zmian w Konwencji. Czy są one wystarczające do ochrony wilka w Polsce – to temat na osobną dyskusję. Źródło: PAP Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ryba maślana to tak naprawdę kilka gatunków. Dwa z nich mogą być trujące
W nazewnictwie ryb często panuje chaos, czego najlepszym przykładem jest ryba maślana. To określenie obejmuje kilka zupełnie różnych gatunków, spotykanych, jedzonych, a nawet zakazanych w różnych częściach świata.
Spis treści Dlaczego ryba maślana powoduje niestrawność? Jakie ryby bywają określane jako ryba maślana? Estry woskowe w świecie zwierząt i nie tylko Niejasne nazewnictwo to niejedyna rzecz wyróżniająca rybę maślaną. Niektóre tak nazywane ryby mogą wywołać silną niestrawność, ponieważ zawierają dużo specyficznego rodzaju tłuszczy – tzw. estrów woskowych. Dlatego lepiej dokładnie dowiedzieć się, z którym gatunkiem ryby maślanej mamy do czynienia, zanim zdecydujemy się na jego konsumpcję. W Polsce każda dostępna w sprzedaży ryba powinna być dokładnie oznaczona, z informacją o gatunku, metodzie połowu i obszarze połowu. Dlaczego ryba maślana powoduje niestrawność? Zwykle tłuszcze u ryb kojarzymy jako składniki zdrowe i pełne dobroczynnych substancji, np. kwasów omega-3. Jednak estry woskowe, będące składnikami tłuszczy niektórych ryb maślanych, są w nadmiarze szkodliwe dla człowieka. Faktycznie mają „woskową” konsystencję i należą do tej samej grupy substancji, co np. wosk pszczeli. Estry woskowe są powszechne w ciałach organizmów wodnych, ale w bardzo różnych stężeniach – stąd różna szkodliwość różnych ryb maślanych. Spożyte przez człowieka powodują tzw. biegunki tłuszczowe, mocno przeczyszczające układ pokarmowy. Nieprzyjemne gastryczne sensacje mogą zacząć się już pół godziny po spożyciu. Prawdopodobieństwo niestrawności można zmniejszyć, jedząc niewielkie porcje ryby maślanej. Warto wiedzieć, że mięso bliżej ogona zawiera najmniej szkodliwych estrów. Jakie ryby bywają określane jako ryba maślana? W polskim wykazie oznaczeń handlowych, obowiązującym od 2013 roku, ryba maślana to określenie aż na 6 gatunków. Są to: eskolar – (Lepidocybium flavobrunneum) kostropak – (Ruvettus pretiosus) błyszczyk (Peprilus triacanthus) żuwak (Stromateus fiatola) żuwak brazylijski (Stromateus brasiliensis) Odax flavobrunneum To jednak nie wszystko. Na świecie jako „butterfish” określa się także tzw. japońską rybę maślaną (Psenopsis anomala) oraz dorszyka czarnego, zwanego też karbonelą (Anoplopoma fimbria). Przyjrzyjmy się najważniejszym z nich. Eskolar to ryba, która najczęściej powoduje zatrucia i w niektórych krajach (m.in. Japonii) jest zakazana do sprzedaży ludziom. Inne kraje, np. Unia Europejska i USA, wprowadziły tylko rekomendacje, by jej nie spożywać i obowiązek ostrzeżeń na etykietach. Mięso eskolara zawiera wyjątkowo dużo tłuszczu (do 25%), w tym estrów woskowych. Co gorsza, dość często bywa sprzedawane jako mięso białego tuńczyka (white tuna) lub tuńczyka albacore. Według raportu organizacji Oceana z 2013 roku, aż 84% przebadanych próbek oznaczonych jako „white tuna” w USA, tak naprawdę było mięsem eskolara. Kostropak – oto drugi najczęstszy sprawca zatruć. Po angielsku określany jako „oilfish” lub „snake mackerel”. Często sprzedawany jako „whitefish” w restauracjach, bo ma mięso podobne do dorsza. W 2007 roku supermarket ParknShop w Hongkongu sprzedawał te rybę z fałszywą etykietą – właśnie jako dorsza. W rezultacie zatruło się nią ponad 600 osób. Złe oznakowanie ryby miało jednak swój początek gdzie indziej, mianowicie w Indonezji. Błyszczyk to dość mała, stadna ryba (ok. 20 cm długości), o dużym znaczeniu kulinarnym. Jej mięso jest smaczne i nie powoduje niestrawności. Nazywana po angielsku „american butterfish”, żyje w Atlantyku i jest eksportowana m.in. do Japonii. Oba gatunki żuwaków są kształtem podobne do błyszczyków i także żyją w Atlantyku. Mają swoje nazwy chyba we wszystkich językach basenu Morza Śródziemnego, bo występują także w nim. Np. bukla w języku albańskim, fieto we włoskim czy figa po słoweńsku. Po angielsku nazywane „blue butterfish”. Były i są w tym regionie łowione i konsumowane od bardzo dawna. Estry woskowe są obecne tylko w mięsie żuwaka brazylijskiego, ale w niewielkiej ilości. Zarówno japońska ryba maślana, jak i dorszyk czarny to ryby zdrowe, smaczne i bardzo wysoko cenione. Ta pierwsza ma srebrne, silnie spłaszczone i błyszczące ciało i bywa jedzona także na surowo, w formie sashimi i w sushi. Ta druga jest rzeczywiście trochę podobna do dorsza, bardzo popularna w USA, także jako ryba wędzona, często używana w kanapkach na bazie bajgli. Estry woskowe w świecie zwierząt i nie tylko Substancje należące do grupy estrów woskowych występują w przyrodzie powszechnie. W świecie zwierząt są to m.in. wosk pszczeli, składniki ciał skorupiaków, morskich bezkręgowców, a nawet maleńkich jednokomórkowych zwierząt składających się na morski plankton. Estry wchodzą też w skład niezwykłej oleistej substancji znajdującej się w głowach kaszalotów, czyli olbrotu. Olbrot (inaczej spermacet) był używany m.in. do wyrobu świec, kremów czy kredek, a także jako smar. Norweska firma Zooca wykorzystuje estry woskowe obecne w skorupiakach Calanus finmarchicus. Olej z nich pozyskany ma wyjątkowo dużą zawartość kwasów omega-3 i wysoką biodostępność. Jest wykorzystywany zarówno w produktach do spożycia przez ludzi, jak i karmach dla hodowlanych ryb, krewetek oraz suplementach dla psów. Człowiek jednak najczęściej wykorzystuje estry woskowe pozyskane z roślin, szczególnie w przemyśle kosmetycznym. Są obecne m.in. w olejku z nasion simondsji kalifornijskiej (jojoby). Niewielkie ich ilości konsumujemy na co dzień, bo są też w orzechach i nasionach wielu roślin. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Rozszyfrowano świetnie zachowany papirus. Opisuje proces sądowy 100 lat po śmierci Jezusa
Archeolodzy w Izraelu odnaleźli papirus, który opisuje rzymski proces sądowy z Judei. Według badaczy to pismo, które najlepiej dokumentuje system prawny w Cesarstwie Rzymskim.
Spis treści: Opis sprawy sądowej sprzed prawie 2000 lat Sprawa opisuje przestępstwa dwóch mężczyzn „Defraudacja, handel niewolnikami, unikanie płacenia podatków” Międzynarodowy zespół naukowców z Austriackiej Akademii Nauk, Uniwersytetu Wiedeńskiego i Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie w ostatnich miesiącach prowadził analizy dawnych artefaktów, które zostały odnalezione w ostatnich latach, ale nie było jeszcze czasu na ich dokładne badania. Badacze w archiwum odnaleźli 1900-letni papirus, który wykopano na Pustyni Judzkiej w 2014 roku. Artefakt trafił laboratorium i dopiero po wielotygodniowych analizach autorzy opublikowali wyniki swoich badań, które ukazały się na łamach czasopisma „Tyche”. Opis sprawy sądowej sprzed prawie 2000 lat Papirus zawiera 133 linijki tekstu. Słowa zostały spisane w języku nabatejskim, którym posługiwali się Nabatejczycy. Był to starożytny lud pochodzenia semickiego przybyły z Półwyspu Arabskiego na tereny obecnego południowego Izraela i południowej Jordanii ok. VI w. p.n.e. W III w. p.n.e. – Dokument przedstawia jeden z najdokładniejszych dokumentów prawnych z okresu panowania Rzymu, jakie odnaleziono w Ziemi starożytnego Izraela – podkreślają w artykule autorzy badania. Naukowcy odkryli, że starożytny dokument ujawnia szczegóły dotyczące przypadku wyrafinowanego oszustwa podatkowego, które wydarzyło się w latach poprzedzających powstanie Bar-Kochby. Był to zbrojny bunt Żydów w latach 132–135 n.e. przeciwko Cesarstwu Rzymskiemu. Wystąpienie miało na celu zrzucenie rzymskiego zwierzchnictwa nad prowincją Judei, lecz krwawo stłumione przez Rzymian. Sprawa opisuje przestępstwa dwóch mężczyzn – To najlepiej udokumentowana rzymska sprawa sądowa z Judei, poza procesem Jezusa – wyjaśnia dr Avner Acker, współautor badania i archeolog z Uniwersytetu Hebrajskiego. – Papirus opowiada fascynującą historię dwóch oskarżonych, Gedaliasza i Saula, którzy zostali oskarżeni o fałszowanie dokumentów i defraudację rzymskich pieniędzy – dodaje. Opis sprawy mógłby równie dobrze być scenariuszem do filmu gangsterskiego. Gedaliasz i Saul mieli zajmować się handlem niewolników i zarabiać przede wszystkim na tym, że za pieniądze uwalniali ich i unikali płacenia podatków od ich sprzedaży. Ponadto jeden z mężczyzn, który prawdopodobnie pochodził z zamożnej rodziny, być może był nawet Rzymianinem, został również oskarżony o inne przestępstwa, takie jak przemoc, wymuszenia i podżeganie do buntu. – Fałszerstwo w Cesarstwie Rzymskim, kradzież dokumentów i unikanie płacenia podatków były uważane za poważne przestępstwa, karane ciężkimi robotami, a nawet egzekucją – tłumaczy dr Anna Dolganov, współautorka i badaczka z Austriackiej Akademii Nauk. – Surowość kar wskazuje, że Rzymianie przywiązywali bardzo dużą wagę do egzekwowania przepisów podatkowych – mówi. „Defraudacja, handel niewolnikami, unikanie płacenia podatków” Sprawa oszustw podatkowych dwóch przestępców została opisana na papirusie z perspektywy rzymskich prokuratorów, którzy przygotowywali się do procesu i analizowali siłę dowodów, które mogli wykorzystać przeciwko Gedaliaszowi i Saulowi. – Dokumentacja daje nam rzadki wgląd w rzymskie procedury prawne i sposób funkcjonowania systemu prawnego we wschodnich prowincjach imperium” – zauważa prof. Fritz Mitthoff, historyk z Uniwersytetu Wiedeńskiego. Na karcie papirusu wspomniane są kluczowe wydarzenia i postaci z tego okresu. Wizyta cesarza Hadriana w prowincji Judei w 130 r., a także jest wzmianka o namiestniku Judei, który pełnił władze na początku powstania Bar-Kochby. – Dokument dostarcza także nowych spostrzeżeń na temat napięć społecznych i politycznych w regionie. Sprawa wskazuje, że spiskowcy dobrze znali prawo rzymskie i administrację, które wykorzystywane na swoją korzyść – napisali badacze. – Unikanie płacenia podatków związane z uwalnianiem niewolników jest samo w sobie fascynujące. Możliwe, że wiązało się to z wykupem jeńców od ich właścicieli lub na targu niewolników. Rzymianie, doświadczeni w rebeliach, do działań oskarżonych odnosili się z wielką podejrzliwością i mogli obawiać się, że spiskują przeciwko imperium – wnioskują naukowcy. Co ciekawe, postępowanie sądowe miało nigdy się nie zakończyć. – Możliwe, że zostało przerwane z powodu wybuchu rebelii – podsumowali uczeni. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie „Mini Podróże”.
Ważący pół tony kosmiczny odpadek spadł na wioskę w Kenii. Kenijska Agencja Kosmiczna prowadzi dochodzenie
Kenijska Agencja Kosmiczna poinformowała, że metalowy pierścień o średnicy około 2,44 metra i wadze około 500 kilogramów rozbił się w wiosce Mukuku, w hrabstwie Makueni. Pierścień jest fragmentem rakiety nośnej. Niestety, nie wiadomo, do kogo należała rakieta.
Spis treści: Odszkodowanie za kosmiczne śmieci Z orbity na Ziemię Kosmiczne przypadki Do tego rzadkiego i niebezpiecznego zdarzenia doszło 30 grudnia około godziny 15 czasu lokalnego (14 czasu środkowoeuropejskiego). Kenijska Agencja Kosmiczna (KSA), współpracując z innymi agencjami i władzami lokalnymi, „zabezpieczyła obszar i odzyskała szczątki, które są teraz pod opieką Agencji w celu dalszego dochodzenia”. Stwierdzono również, że „wstępne oceny wskazują, że obiekt jest pierścieniem oddzielającym się od rakiety nośnej”. Został zaprojektowany tak, aby albo spłonął po ponownym wejściu w atmosferę ziemską, albo spadł na niezamieszkane obszary. Odszkodowanie za kosmiczne śmieci – Jest to odosobniony przypadek, który agencja zbada i zajmie się nim – stwierdzili w oświadczeniu przedstawiciele KSA. Na całe szczęście solidny kawałek kosmicznego złomu spadł na tereny niezamieszkałe. Nikt nie ucierpiał. Mimo to temat kosmicznych śmieci spadających na Ziemię będzie wymagał dopracowania regulacji prawnych. Police are investigating an incident where a very high density metallic piece, partially burnt fell from the skies, with a very strange sound. It landed at Mukuku area, Nduluku location of mbooni East, Makueni. pic.twitter.com/uKZux9i3Sl — Coletta Aluda (@Colettaaluda_1) December 31, 2024 – W sytuacji upadku elementu pojazdu lub statku kosmicznego właścicielowi rakiety potencjalnie mogą grozić roszczenia odszkodowawcze. Mogą one pochodzić od samego poszkodowanego, jak i od jego kraju, jeżeli państwo to pokryło szkodę z własnych środków. Odszkodowania można dochodzić na podstawie norm prawa międzynarodowego. Roszczenie poszkodowanego jest bardziej prawdopodobne, jeżeli zamieszkuje on, albo ma siedzibę w tej samej jurysdykcji, co sprawca. W przeciwnym razie, dochodzenie roszczeń będzie wiązać się z istotnymi kosztami, na które poszkodowany może nie być przygotowany. Wówczas zasadne jest poszukiwania możliwości uzyskania pomocy ze strony własnego państwa ofiary. Tu jednak na przeszkodzie skutecznemu dochodzeniu odszkodowania może stanąć nie tyle prawo, co polityka – komentuje sytuację mecenas dr Bartosz Malinowski z Centrum Badań Kosmicznych PAN. Z orbity na Ziemię Media coraz częściej informują o fragmentach urządzeń kosmicznych, które spadły na Ziemię. W maju 2020 roku szczątki chińskiej rakiety Długi Marsz 5B spadły w kilku miejscach na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Uszkodzonych zostało kilka budynków, na szczęście nie zanotowano obrażeń u ludzi. Rakieta wynosiła prototyp chińskiej stacji kosmicznej Tiangong. Jej główny stopień wszedł w atmosferę w sposób niekontrolowany. W sierpniu 2022 roku fragmenty osłony termicznej statku Crew Dragon spadły na teren farmy w Nowej Południowej Walii, w pobliżu Dalgety. Śmieci pochodziły z rutynowego lotu Crew Dragon dla NASA. Osłona termiczna uszkodziła teren farmy, ale ani ludziom, ani zwierzętom nic się nie stało. W listopadzie 2022 fragmenty rakiety Długi Marsz 5B spadły do Morza Południowochińskiego, jednak części znaleziono również na obszarach Filipin. Fragmenty pochodziły z misji wynoszącej moduł stacji kosmicznej Tiangong. Na początku 2024 roku świat obiegła informacja, że NASA stanęła przed sądem z powództwa amerykańskiej rodziny, której dom na Florydzie został uderzony przez kawałek spadającego metalu. Kosmiczne przypadki Większość kosmicznych śmieci spada w rejonach oceanów lub niezamieszkanych obszarów, co znacząco zmniejsza ryzyko, że ktoś zostanie poszkodowany. Niemniej jednak, wraz ze wzrostem liczby obiektów na orbicie, naukowcy przewidują, że takie zdarzenia mogą stawać się częstsze. Na szczęście do tej pory nikt nie zmarł z powodu upadku na Ziemię elementu kosmicznej infrastruktury. Ale w 1997 roku Lottie Williams, mieszkanka Tulsie w stanie Oklahoma, została trafiona przez spadające kosmiczne śmieci. Została lekko uderzona w ramię fragmentem izolacji rakiety Delta II, która wcześniej wyniosła satelitę na orbitę. Źródło: Space in Africa Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Labrador, małpa i słoń przed trybunałem. Najsłynniejsze procesy sądowe zwierząt
Procesy sądowe zwierząt nie skończyły się wraz ze schyłkiem średniowiecza. W latach 20. ubiegłego wieku amerykańska prasa żyła relacją z pewnego więzienia pod Filadelfią. Dziennikarze odkryli, że jednym z osadzonych tam jest pies rasy labrador. W procesach wysokie wyroki dostawały również inne zwierzęta, w tym małpy i szczury. W 1916 roku na karę śmierci skazano... słonicę.
W tym artykule: Nie szczekać, sąd idzie! Wyrwijcie jej ryj i nogę Winne szczury i psy Ostatnie procesy sądowe zwierząt Prawo łaski dla psa Taro Zabić słonia Małpa w trybunale Pies o imieniu Pep należał do gubernatora stanu Pensylwania Gifforda Pinchota. W 1924 roku został skazany na dożywocie za zagryzienie ulubionego kota jego żony. Oficjalnego procesu nie było, ale polityk dysponował wystarczającą władzą, by pozbawić czworonoga wolności. Nie szczekać, sąd idzie! Przez trzy lata miłośnicy zwierząt zasypywali gubernatora prośbami o ułaskawienie, lecz ten pozostał nieugięty. W 1927 roku przegrał wybory. Wtedy zaczął wyjaśniać, że musiał się pozbyć psa, bo ten niszczył mu meble i atakował gości. Nie posłał go jednak za kratki jako więźnia, lecz „terapeutę” mającego pomagać w resocjalizacji przestępców. Zapewniał, że Pep świetnie wywiązuje się z tej roli i tak się przywiązał do nowych opiekunów, że chętnie przeniósł się wraz z nimi do nowego więzienia w Grateford. Tam dożył spokojnej starości. Wyborcy wybaczyli Pinchotowi i w 1931 roku ponownie powierzyli mu urząd gubernatora. Wcześniej, w 1906 roku, w szwajcarskim miasteczku Delémont zamordowano mężczyznę o nazwisku Mager. Policja ustaliła, że zbrodni dokonał tercet w składzie ojciec, syn i pies. Przed sądem stanął cały „gang”. Winę wszystkich jego członków uznano za udowodnioną. Ludzi skazano na wieloletnie więzienie, psa – jako głównego sprawcę zabójstwa – na śmierć. Procesy sądowe zwierząt odbywały się w USA przez cały XX wiek. W 1980 roku ofiarą potężnego owczarka Bootsie padła 87-letnia matka pracownika największej organizacji zrzeszającej miłośników psów – American Kennel Club. Śledztwo wykazało, że starsza pani straciła przytomność i upadając uderzyła psa, który rzucił się na nią. Dylemat, przed jakim stanął sąd, był tym większy, że pies należał do owego pracownika, a Kennel Club bronił zwierzęcia. Znaleziono jednak salomonowe rozwiązanie. Opiekun otrzymał do wyboru dwie możliwości. Albo psa uśpi, albo osadzi go w areszcie domowym i już nigdy nie wypuści poza obręb swej posesji. Wyrwijcie jej ryj i nogę W średniowiecznej Europie trybunały świeckie sądziły zwierzęcych sprawców za te same czyny kryminalne, jakich dopuszczali się ludzie – zabójstwa, napady, zniszczenie mienia. Jeśli zwierzę popełniło zbrodnię w dzień święty, traktowano to jak działanie z premedytacją i wyrok zaostrzano, na przykład poprzedzając egzekucję ćwiartowaniem żywcem. W kronikach opisano ponad 200 takich procesów. Głównie we Francji, w Niemczech i w Szwajcarii. Ponad 2/3 oskarżonych stanowiły świnie. Najobszerniejsza z zachowanych do dziś dokumentacji dotyczy rozprawy, która odbyła się w 1386 roku we francuskim mieście Falaise. Na jej przykładzie można odtworzyć ówczesną sądową procedurę. Pod nieobecność gospodarzy włócząca się samopas maciora zagryzła trzymiesięczne dziecko. Zabójstwo było ewidentne, znalezienie sprawcy też nie nastręczało problemów. Świnię uwięziono, jej proces trwał 10 dni. Zapytana podczas przesłuchania, czy popełniła zbrodnię, nie zaprzeczyła, co uznano za przyznanie się do winy. Adwokat mógł więc jedynie prosić o wymierzenie bezbolesnej kary śmierci. Sąd nie przychylił się do prośby i w myśl zasady „oko za oko, ząb za ząb” orzekł, że zwierzę przed powieszeniem ma zostać okaleczone w taki sam sposób jak jego ofiara. Ponieważ odgryzła dziecku twarz i ramię, kat wyrwał jej ryj i przednią nogę, po czym powiesił za tylne kończyny, by się wykrwawiła. Szczątki zakopano za murami miasta. Sędziowie wydający absurdalny wyrok nie byli głupcami ani sadystami. Kierowali się racjonalnymi z ich punktu widzenia motywami. Orzekali bowiem w czasach, gdy prawo zwyczajowe zaczęto zastępować spisanymi kodeksami i ściśle określoną procedurą. Dla społeczeństwa złożonego z samych analfabetów była to zupełnie niezrozumiała nowość, więc urządzając pokazowy proces i egzekucję zwierzęcia, prawnicy udzielali mu lekcji. By jeszcze wzmocnić siłę przekazu, przed wykonaniem wyroku kazali zwierzę ubrać jak człowieka, a następnie namalować fresk przedstawiający egzekucję. Obraz stanowił czytelne dla każdego ostrzeżenie – oto, co cię czeka, jeśli popełnisz przestępstwo. Włochate świnie węgierskie ratują motyla zagrożonego wyginięciem w Wielkiej Brytanii Przyrodnicy walczący o uratowanie najbardziej zagrożonego motyla w Wielkiej Brytanii zwerbowali do pomocy wyjątkowych wolontariuszy: włochate węgierskie świnie. W jaki sposób zwierzęta te w... Winne szczury i psy Jeszcze bardziej pouczającej lekcji udzielili 70 lat później juryści z Savigny-sur-Etang. Sprawa była podobna, 5-letniego chłopca również zagryzła maciora, ale pomagało jej sześć prosiąt. Akt oskarżenia objął więc całą siódemkę. Obrońca zdołał jednak przekonać sąd, że „nieletni” nie odpowiadają za przestępstwa, do których zostali nakłonieni przez dorosłych. Świnię po torturach powieszono, prosiaki uniewinniono. O tym, jak rygorystycznie przestrzegano procedur, świadczy rozprawa w Autum, gdzie w roli oskarżonych wystąpiły szczury. Obrony podjął się ceniony prawnik Barthelemy de Chassenée, który dowodził, że sądzenie zwierząt za zachowanie zgodnie z ich naturą jest sprzeczne z logiką. Ponieważ żaden szczur nie pojawił się na sali, sędziowie uznali to za okoliczność obciążającą, za co groziła wyższa kara. De Chassenée odpowiedział, że oskarżeni nie lekceważą wysokiego sądu, a nie stawili się na wezwanie ze strachu przed wszechobecnymi kotami. Z tym argumentem trudno było polemizować, więc wydano jedynie zaoczny wyrok w postaci ekskomuniki. Sądy kościelne przestrzegały prawa równie rygorystycznie jak świeckie. Gdy w 1545 roku plaga chrząszczy niszczyła winnice w okolicach Saint Julien (Francja), plantatorzy najpierw odmówili modlitwy i poprosili insekty, by się wyniosły. Nie zostali wysłuchani, więc wnieśli pozew do sądu, który zaproponował postępowanie polubowne. Wyznaczył szmat ziemi i zasugerował chrząszczom, by przejęły go w zamian za winnice. Obrońca owadów stwierdził jednak, że wskazany obszar jest zbyt jałowy i jego klienci odrzucają ofertę. W tej sytuacji sąd orzekł natychmiastową ekskomunikę. Ostatnie procesy sądowe zwierząt Ostatni proces czworonogów na zachodzie Europy odbył się w 1741 roku we Francji, gdzie na karę śmierci wykonaną już nie przez kata, lecz rzeźnika, skazano krowę, która poturbowała kilka osób. Nie oznaczało to jednak, że zwierzęta nie miały już odtąd żadnego kontaktu z ludzkim wymiarem sprawiedliwości. Nawet w czasie rewolucji francuskiej, która wpisała na swe sztandary nowoczesne hasła triumfu rozumu nad przesądami, posłano na gilotynę papugę. Czujni obywatele donieśli bowiem trybunałowi, że ptak wykrzykuje reakcyjne hasło „Niech żyje król!”. A sędziowie z obawy, że sami zostaną oskarżeni o sympatie monarchistyczne, kazali go bezzwłocznie ściąć. W XIX wieku winę za szkody i krzywdy zaczęto przenosić ze zwierzęcia na jego opiekunów. Zmiana następowała powoli. Dopiero w XX wieku z ławy oskarżonych zniknęły świnie, a ich miejsce zajęły psy. Amerykańskie trybunały wielokrotnie skazywały psy na – zdawałoby się już dawno zapomnianą – karę banicji. W 1991 roku labrador Prince uciekł z podwórka i zagryzł sąsiadom kilka kur. Zgodnie z ustawą o niebezpiecznych zwierzętach obowiązującą w stanie New Hampshire sąd nakazał właścicielowi większą czujność i trzymanie psa na uwięzi. Niestety Prince okazał się recydywistą i po trzecim ataku na drób nakazano jego uśpienie. Wyznaczony przez władze weterynarz odmówił jednak wykonania egzekucji, poparli go obrońcy praw zwierząt i władze w ostatniej chwili zmieniły decyzję. Ogłosiły, że labrador zostanie uniewinniony, jeśli właściciel znajdzie mu nowego opiekuna poza granicami stanu. Prawo łaski dla psa Taro Ponad trzy lata ciągnął się proces Taro, dużego psa rasy akita, który zagryzł 10-letniego chłopca. W lutym 1991 roku sąd w New Jersey zdecydował, że agresywne zwierzę należy uśpić. Właściciel składał apelację i prośby o ułaskawienie, więc sędzia wstrzymywał egzekucję do momentu uprawomocnienia się wyroku. Pies przez cały ten czas przebywał w więzieniu Bergen County. Jak nauczyć psa nowych rzeczy? Pochwała i pieszczoty są równie niezbędne jak smaczki, odkryli naukowcy Pozytywne emocje, sen i znalezienie się w nowym miejscu pomagają psom szybciej przyswajać nowe komendy. Badania węgierskich etologów wykazały, że same smaczki nie wystarczą. Bardzo ważne s... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-nauczyc-nowych-rzeczy-psa-pochwala-i-glaski-sa-rownie-niezbedne-jak-smaczki-odkryli-naukowcy2-e465291.jpg" width="934" height="700" alt="Jak nauczyć nowych rzeczy psa? Pochwała i głaski są równie niezbędne jak smaczki, odkryli naukowcy" title="Jak nauczyć nowych rzeczy psa? Pochwała i głaski są równie niezbędne jak smaczki, odkryli naukowcy" /> Na początku 1994 roku sąd stanowy podtrzymał wyrok i rozpoczęła się ostatnia runda walki o darowanie zwierzakowi życia. Artykuły o Taro ukazały się w największych amerykańskich gazetach, „New York Times” zamieścił jego zdjęcie na pierwszej stronie. Pod tak silną presją nowo wybrana gubernator Christine Todd Whitman skorzystała z przysługującego jej prawa łaski. Ale nie bezwarunkowo. Właściciel musiał wyekspediować psa do innego stanu i zobowiązać się, że w razie ponownego ataku on i nowy opiekun solidarnie pokryją szkody. Taro trafił do miasteczka Pleasentville w stanie Nowy Jork. Koszt obrony Taro przekroczył 100 tys. dolarów. Większości właścicieli nie stać na taki wydatek, więc bez sprzeciwu godzą się z wyrokami. Poddają się również dlatego, że ryzyko sądowej porażki jest bardzo duże. Przykład? Trwająca sześć lat batalia o życie doga niemieckiego Beethovena, który ugryzł w twarz dziecko w Pinellas County na Florydzie. Sędziowie i gubernator okazali się nieubłagani, w roku 1995 psu podano śmiertelny zastrzyk. To była egzekucja w majestacie prawa, ale opiekunowie często wymierzają sprawiedliwość na własną rękę. Gdy w Middleburgu na Florydzie sześć pitbulli zagryzło 2-letnią dziewczynkę, właściciel zatłukł je wszystkie młotkiem. Został ukarany grzywną za okrucieństwo. Żadnych konsekwencji nie poniósł natomiast wykonawca samosądu na trzynastu pitbullach w Tyler w Teksasie. Psa, który zagryzł 3-letnie dziecko, sam zastrzelił, pozostałe zaprowadził do weterynarza i kazał uśpić. Zabić słonia Czym te egzekucje różnią się od średniowiecznych? Tym, że nie wykonywano ich publicznie i za aprobatą władz? Niekoniecznie. W 1916 roku właściciel objazdowego cyrku Charlie Sparks zatrudnił pracownika hotelowego Reda Eldridge’a jako asystenta tresera słoni. Po występie w miasteczku Kingsport (stan Tennessee), w czasie ulicznego przemarszu całej menażerii, Eldridge jechał na słonicy Mary. W pewnym momencie zwierzę sięgnęło po leżącą na poboczu resztkę arbuza, a wtedy niedoświadczony jeździec przestraszył się i dźgnął je ostrym hakiem. Mary wpadła w szał, owinęła go trąbą, rzuciła na ziemię i stratowała. Entuzjazm tłumu w jednej chwili zmienił się w żądzę zemsty. Lokalne gazety rozpętały histerię, władze okolicznych miast oświadczyły właścicielowi cyrku, że dopóki agresywny słoń pozostanie w jego trupie, nie dopuszczą do występów. Bojkot groził bankructwem, więc Sparks podjął gorączkowe konsultacje z prawnikami. Doradzili mu, by zwierzę zabił, najlepiej publicznie. Ponieważ wartość słonicy przekraczała 10 tys. ówczesnych dolarów (ponad 100 tys. dzisiejszych), część strat miała mu zrekompensować zbiórka pieniędzy wśród gapiów. 13 września 1916 roku Mary doprowadzano w pobliże stacji kolejowej w sąsiednim Erwin, gdzie zebrało się ponad 3 tysiące widzów. Obwiązano ją łańcuchem, który przymocowano do specjalnie na tę okoliczność sprowadzonego dźwigu. Przerażone zwierzę miotało się tak zawzięcie, że łańcuch nie wytrzymał 5-tonowego ciężaru i pękł. Słonica runęła z wysokości dwóch metrów, złamała nogę i staw biodrowy. W średniowieczu skazańcowi, który urwał się ze stryczka, darowano by życie. XX wiek nie uznawał takich przesądów – tłum wrzeszczał „Zabić słonia!”, więc Mary powieszono ponownie, tym razem skutecznie. Późniejsza obdukcja wykazała, że miała zepsute zęby i niedoświadczony Eldridge prawdopodobnie uderzył metalowym hakiem w któryś z nich. Ból sprawił, że wpadła w furię. Małpa w trybunale W 1962 roku do gmachu sądu w XVII dzielnicy Paryża wprowadzono małpę. Dziennikarze relacjonujący to niecodzienne wydarzenie już przygotowywali felietony o powrocie do średniowiecza, ale sprawa okazała się jak najbardziej poważna. Dotyczyła kradzieży biżuterii. Małpa przez balkon i otwarte okno przeszła do sąsiedniego mieszkania, skąd zabrała pomadkę do ust i kosztowności przechowywane w szkatułce. Okradzione małżeństwo zażądało od właściciela zwierzęcia wysokiego odszkodowania. Ten bronił się, twierdząc, że jego podopieczna nie potrafiłaby otworzyć puzderka, i oskarżył sąsiadów o próbę wyłudzenia. Sąd postanowił sprawdzić zasadność oskarżenia. Kazał przyprowadzić małpę i postawił przed nią szkatułkę. Podejrzana bez trudu uporała się z kluczykiem i zamkiem, czym udowodniła swą winę. Sąd wymierzył jednak karę nie jej, lecz właścicielowi. Bardziej zabawna historia wydarzyła się w 1986 roku przed sądem w Limie (Peru). Na ławie oskarżonych zasiadło... siedem papug. Wezwano je, by rozstrzygnąć pozew o zniesławienie i uporczywe dręczenie, wniesiony przez niejaką Angelikę Bonillo. Według niej złośliwa sąsiadka nauczyła ptaki wyzwisk i wulgaryzmów, którymi ją przy każdej okazji obrzucają, narażając na ośmieszenie i utratę dobrego imienia. Sąd zdecydował, że musi sprawdzić, czy oskarżenie opiera się na faktach. Wystarczyło jednak, że papugi otworzyły dzioby, by kazał je czym prędzej wynieść. Okrzyk „głupia k...” należał do bardziej cenzuralnych, więc zasadność skargi nie podlegała wątpliwości. Trybunał ukarał właścicielkę niewielką grzywną, a ptaki odesłał do zoo na reedukację. Uchodzący za bezpieczne schronienie ogród zoologiczny nie zawsze jednak nim bywa. W lutym 2014 roku dyrektor zoo w Kopenhadze kazał zastrzelić 2-letnią żyrafę. Mimo protestów i ofert innych ogrodów chcących przygarnąć zwierzę, wyrok wykonano. Jedyną winą samca o imieniu Marius było... posiadanie niewłaściwych genów.
Rzeka jako osoba? To udało się w Nowej Zelandii i Indiach. Czy nasza Odra też uzyska osobowość?
Coraz więcej rzek na świecie uzyskuje osobowość prawną. Czy doczekamy się tego, że i polska rzeka Odra będzie traktowana jak osoba?
W tym artykule: Rzeka Whanganui jako pierwsza została osobą Inne przykłady osobowości prawnej przyrody Czy rzeka Odra uzyska osobowość prawną? Millennium Docs Against Gravity 2024 „Nadanie Odrze osobowości prawnej oznacza, że zyskałaby zdolność sądową, a zatem mogłaby stać się stroną postępowania. Obecnie Odra nie posiada swojej reprezentacji, nikt nie może zająć stanowiska w jej sprawie, i nikt nie może podjąć się jej obrony” – piszą aktywiści na stronie „Apelujemy o uznanie Odry za osobę prawną”. Pod apelem podpisało się ponad 14 tys. osób. Jak rzeka może zostać osobą? M.in. o tym opowiada film „Jestem rzeką, rzeka jest mną” (I Am The River, The River Is Me, reż. Petr Lom). W 2017 roku rzeka Whanganui w Nowej Zelandii – jako pierwsza na świecie – uzyskała osobowość prawną. Rzeka Whanganui jako pierwsza została osobą Whanganui to jedna z najdłuższych rzek w Nowej Zelandii. Mierzy blisko 300 km. Nowozelandzcy Maorysi starali się o nadanie rzece wyjątkowego statusu od 1873 roku. Uznają ją za żywą istotę i swojego przodka. Odzwierciedla to porzekadło w ich języku: „Ko Au Te Awa, Ko Te Awa Ko Au”. Czyli właśnie „Jestem rzeką, rzeka jest mną”. Jednym z bohaterów filmu pod tym tytułem jest przywódca plemienia Maorysów – Ned Tapa. Podczas spływu kajakowego rzeką opowiada o więzi, jaka łączy z nią jego lud. – Jesteśmy niepodzielni, powiązani ze sobą – mówi. Maorysi identyfikują się nie tylko poprzez imiona i nazwę plemienia, ale też poprzez nazwę swojej góry i rzeki. Przebywanie nad wodą i na wodzie przywraca Maorysom równowagę, odnawia ich mauri – niewidzialną siłę życiową. 15 marca 2017 roku Whanganui uzyskała osobowość prawną. Dotyczy ona wszystkich jej części fizycznych (a więc np. dopływów) i metafizycznych (wierzeń z nią związanych). Maorysi i rząd Nowej Zelandii wyznaczają po jednym jej opiekunie. Na rzece wciąż można budować elektrownie wodne i realizować inne projekty komercyjne. Wymaga to jednak zgody opiekunów. – Nie jesteśmy właścicielami rzeki. My tylko jej pilnujemy – podkreśla Ned Tapa. Efekty to jego zdaniem m.in. znaczna poprawa czystości wody w Whanganui. Inne przykłady osobowości prawnej przyrody Whanganui nie była pierwszym fragmentem przyrody uznanym za osobę. Precedens miał miejsce w 2014 r., również w Nowej Zelandii. Wówczas osobowość prawną zyskał teren znany wcześniej jako park narodowy Te Urewera. Po maorysku oznacza to „spalonego penisa”. Od 2017 r. status osoby uzyskały inne obszary. Oto przykłady: nowozelandzka góra Taranaki, rzeki Ganges i Jamuna w Indiach, rzeka Magpie w Kanadzie, dorzecze rzeki Atrato w Kolumbii. To zachęciło organizatorów podobnych inicjatyw na całym świecie. – Dbajcie o swoją wodę dla siebie i dla swoich dzieci. Posłuchajcie swojej rzeki, nawiążcie z nią kontakt – apeluje Ned Tapa. Czy rzeka Odra uzyska osobowość prawną? W lipcu 2022 roku pierwsi wędkarze zaobserwowali, że w Odrze znajdują śnięte ryby. Martwych zwierząt codziennie było coraz więcej. Odrę dotknęła katastrofa ekologiczna na niespotykaną wcześniej skalę. Zginęło ponad 360 ton ryb. „Sytuacja na rzece pogarszała się latami. Już w 2015 roku informowano o alarmującym tempie wzrostu zanieczyszczenia rzeki. Niestety, wciąż nie podjęto działań w celu zapewnienia rzece potrzebnej ochrony prawnej” – czytamy na stronie Osoba Odra. Dlatego powstała inicjatywa, by Odrę uznać za osobę prawną. Jakie byłyby tego konsekwencje? Rzeka uzyskałaby „prawa do czynności prawnych i reprezentacji podobnych do tych, które należą się osobie nieletniej, albo nieprzytomnej, która nie może bronić się sama”. Nadal jednak moglibyśmy z niej korzystać, podobnie jak mieszkańcy Nowej Zelandii. Millennium Docs Against Gravity 2024 Film „Jestem rzeką, rzeka jest mną” będzie można premierowo zobaczyć w podczas festiwalu Millennium Docs Against Gravity. To już 21. edycja największego polskiego festiwalu filmowego. Odbędzie się on w dniach 10–19 maja 2024 r. w kinach w 8 polskich miastach (Warszawa, Wrocław, Gdynia, Poznań, Katowice, Łódź i Bydgoszcz) oraz od 21 maja do 3 czerwca online na mdag.pl. „National Geographic Polska" jest patronem medialnym festiwalu Millennium Docs Against Gravity.
Plaga mandatów w słynnym włoskim mieście. Płacą głównie turyści
Nieznajomość prawa szkodzi. O prawdziwości tej słynnej paremii na własnej skórze przekonało się już wielu turystów. Zwłaszcza tych, którzy we włoskim mieście otrzymali wysokie mandaty. Mowa o Florencji i jej lokalnych przepisach – dla wielu wciąż niezrozumiałych.
W tym artykule: Plaga mandatów we Florencji. Płacą głównie turyści Władze chcą chronić historyczne centrum przed samochodami Niegdyś we Florencji można było dostać mandat nawet za... jedzenie kanapki W zeszłym roku tylko w jednym włoskim mieście wystawiono mandaty na łączną kwotę 125 mln euro. Co ciekawe, większość z nich przypadła turystom. Jednym z głównych powodów jest nieznajomość lub niezrozumiałość lokalnych przepisów obowiązujących we Florencji. Największy problem dotyczy ruchu drogowego. Plaga mandatów we Florencji. Płacą głównie turyści 125 mln euro, czyli około 533 mln zł – to kwota mandatów, jakie w zeszłym roku wystawiono tylko we Florencji. Za nieuwagę płacą głównie turyści. O niechlubnym rekordzie rozpisują się już włoskie media. W pierwszej chwili można by pomyśleć, że to spory zastrzyk gotówki dla miasta. Jednak Florentczycy nie widzą powodów do radości. Radni są wręcz załamani, mówiąc wprost o porażce. Jeden z nich, Stefano Giorgetti cytowany przez włoską gazetę „La Nazione" stwierdził, że „bardzo wysoka liczba mandatów, niepokoi także w kontekście komfortu życia w centrum i całym mieście". W porównaniu z 2022 rokiem łączna kwota kar pieniężnych jest bowiem 9% wyższa. Okazuje się, że ogromny wpływ na plagę mandatów we Florencji mają przepisy zakazujące wjazdu samochodem do historycznego centrum. Dla wielu turystów to prawdziwa pułapka. Nie zdają sobie bowiem sprawy z istnienia takich reguł. Władze stolicy Toskanii podjęły próbę walki z tym problemem, występując z inicjatywą szerokiej kampanii informacyjnej, także w mediach społecznościowych. Ma ona na celu objaśnienie podróżnym – zwłaszcza przybywającym zza granicy – w jaki sposób poruszać się po mieście. Tak, by nie otrzymać mandatu, a przy okazji ograniczyć ruch samochodowy. Zagraniczne media zachwycone „polskimi Malediwami”. Każdy może tu wypocząć za darmo „Polskie Malediwy” zostały wyróżnione przez „The Sun". Brytyjski dziennik w swojej publikacji wprost zachęca czytelników, by jeszcze w tym roku wybrali się w to niezwykle malownicze mie... Władze chcą chronić historyczne centrum przed samochodami Prowadzona kampania informacyjna ma przestrzec turystów przed łamaniem zakazów, ale i pokazać im możliwości, jakie oferuje transport publiczny. Sugerowane jest także korzystanie z rowerów i hulajnóg. Władze miasta starają się bowiem na wszelkie sposoby chronić historyczne centrum przed samochodami, ale i ograniczyć wysyp wysokich mandatów. Szef wydziału ds. ruchu i transportu publicznego we władzach miejskich Stefano Giorgetti przyznał, że wysoki wskaźnik mandatów rzeczywiście niepokoi. – Jesteśmy zmuszeni do interwencji. Znaki zakazu wjazdu są doskonale widoczne, dodatkowo pali się czerwone światło, które samo w sobie powinno być dla każdego sygnałem alarmującym. Są również tablice z angielskimi napisami – podkreślał Giorgetti. Kierowcy bronią się jednak, tłumacząc, że o pomyłkę w tym rejonie jest bardzo łatwo. Strefy zakazu ruchu (otwarte jedynie dla uprawnionych pojazdów) są wyraźnie oznaczone. Ale istnieje też kilka kategorii umożliwiających wjazd na dany obszar. Zmieniają się one jednak w zależności od dni tygodnia i godzin, co z kolei dezorientuje niektórych kierowców. Niegdyś we Florencji można było dostać mandat nawet za... jedzenie kanapki Obecny wysyp wysokich mandatów we Florencji spowodowany jest przede wszystkim nieprzestrzeganiem tamtejszych przepisów ruchu drogowego. Jednak jeszcze 6 lat temu karę grzywny można było dostać nawet za zjedzenie kanapki. W 2018 roku władze stolicy Toskanii zabroniły bowiem siadania z prowiantem bądź jedzeniem kupionym na wynos w ścisłym historycznym centrum. Rejon ten zazwyczaj oblegany jest przez tłumy podróżnych. Jeśli któryś z nich akurat zgłodniał, mógł coś zjeść – ale w trakcie marszu. Jak podaje portal Forsal, takie rozporządzenie podpisał wówczas burmistrz Dario Nardella. Dotyczyło między innymi zakazu zatrzymywania się i siadania z jedzeniem na schodach, chodnikach, na progach sklepów i lokali gastronomicznych, domów mieszkalnych i na krawężnikach. Organizacji tego typu „pikników" zabroniono na poszczególnych obszarach w porze obiadu, między godziną 12 a 15 oraz kolacji, czyli od godz. 18 do 22. Nieprzestrzeganie powyższych przepisów wiązało się z możliwością otrzymania wysokiego mandatu – od 150 do nawet 500 euro. „Zdarza się, że mamy do czynienia z turystami, którym brakuje dobrych manier wobec naszego miasta, także za sprawą drobnych gestów" – napisał wówczas burmistrz Nardella w mediach społecznościowych. Źródło: La Nazione Nasz ekspert Wiktoria Szydło Dziennikarka i miłośniczka dalekich wypraw rowerowych, okazjonalnie poetka. Z pasją pisze o ciekawych miejscach, zapomnianych szlakach oraz niestworzonych – i tych realnych – historiach.
Kodeks Justyniana – wizjonerski zbiór przepisów, o który oparte jest dzisiejsze prawo
Kodeks Justyniana powstał w VI wieku n.e. We wszystkich systemach prawnych Europy można odnaleźć elementy prawa rzymskiego. Co w sobie zawierał i czym był ten dokument?
W tym artykule: Kiedy powstał Kodeks Justyniana i czym był? Co zawierał Kodeks Justyniana? Gdzie powstał Kodeks Justyniana? Fundamentem porządku w każdym państwie jest prawo. Doskonale wiedział o tym jeden z najwybitniejszych władców historii, cesarz bizantyjski Justynian I Wielki (527–565 n.e.). Pochodził z ubogiej, chłopskiej rodziny. Został wielkim reformatorem. To za jego czasów Cesarstwo Bizantyjskie przeżywało złoty okres. Kiedy powstał Kodeks Justyniana i czym był? Kodeks Justyniana powstawał przez wiele lat, od roku 529 do 565 n.e., czyli przez niemal okres panowania Justyniana I Wielkiego. Był to wieloletni projekt polegający na dostosowywaniu prawa do ówczesnych realiów. Kodeks Justyniana był zbiorem praw i interpretacji prawnych prawa rzymskiego. Opracowywano je pod patronatem cesarza bizantyjskiego. Na czele komisji mającej usystematyzować prawo stanął Trybonian. Komisja ta przejrzała miliony dokumentów od czasów cesarza rzymskiego Oktawiana Augusta do jemu współczesnych. Dlatego, ściśle rzecz biorąc, prace te nie stanowiły nowego kodeksu prawnego. Trybonian był z zawodu prawnikiem. Wywodził się z Pamfilii w Azji Mniejszej. To obecnie południowo-zachodnia Turcja. Wspólnie z innymi najtęższymi umysłami epoki podjął się tego wielkiego zadania. W nagrodę za opracowanie Kodeksu cesarz mianował Tryboniana kwestorem świętego pałacu. Niektórzy uważają, że urząd ten można porównać do stanowiska ministra sprawiedliwości. Co zawierał Kodeks Justyniana? Na Kodeks składały się trzy dzieła, które można określić też jako księgi oraz nowele. Były to: Kodeks – opracowała go 10-osobowa komisja. Dokument zawierał zaktualizowaną listę rozporządzeń i tzw. konstytucji wydanych przez wcześniejszych cesarzy. Usunięto w nim sprzeczne i przestarzałe prawa oraz dostosowano przepisy do ówczesnych okoliczności. Składający się z 10 ksiąg Codex Constitutionum ogłoszono w 529 r. Wszystkie cesarskie rozporządzenia, które nie znalazły się w nim – uchylono. W 534 roku ukazała się „nowelizacja” zawierająca 12 ksiąg pod nazwą Codex Repetitae Praelectionis. Digesta – powstały w latach 530–533. To wybór fragmentów pism prawników z okresu I w. p.n.e. – IV w. n.e. Komisja wybrała najbardziej wartościowe wypowiedzi dla praktyki sądowej. Opublikowano je w 50 księgach, każda pod innym tytułem. Dokonano ich redakcji. Wypowiedzi prawników, które nie trafiły do zbioru, uznano za nieistotne i nie można było się na nie już więcej powoływać. Posunięto się nawet dalej. Nakazano zniszczyć literaturę, na podstawie której oparto Digesta. To dziś poważny problem dla badaczy rzymskiego prawa i jego ewolucji. Instytucje – (łac. Institutiones) opublikowano w 533 r. pod nadzorem Triboniana. Opierały się na wcześniejszych tekstach, takich jak te jurysty rzymskiego z II w. n.e. Gaiusa. Był to w swej istocie podręcznik prawa rzymskiego. Adresowano go „do żądnej poznania praw młodzieży” (łac. cupidae legum iuventuti). Podręcznik podzielono na trzy zasadnicze części: personae (przepisy dotyczące osób), res (przepisy dotyczące rzeczy) i actiones (skargi, przepisy proceduralne). nowele – (łac. Novellae Constitutiones) – późniejsze edykty władcy. To zbiory kilku rozporządzeń cesarza wydane w latach 534–565. Całość uzyskała w średniowieczu formalną nazwę: Corpus Juris Civilis, czyli Korpus prawa cywilnego. Wszystkie części kodeksu napisano po łacinie. Wyjątkiem są nowele, które opublikowano w starożytnej grece. Dla zachodnich prowincji rzymskich przygotowano oficjalne łacińskie przekłady. Gdzie powstał Kodeks Justyniana? Nad kodeksem pracowano pod okiem Triboniana w Konstantynopolu, czyli w stolicy Cesarstwa Bizantyjskiego. Jest to obecny Istambuł, miasto w Turcji na pograniczu Azji Mniejszej i Europy. To tam znajdował się pałac cesarski, gdzie pracował Tribonian. Kodeks Hammurabiego słynie z drakońskich kar. Zapisano w nim jednak także bardzo praktyczne wskazówki Kodeks Hammurabiego – jeden z najstarszych długich tekstów i jeden z pierwszych przykładów praktycznego zastosowania prawa talionu – współcześnie może wydawać się brutalny i okrutny. ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kodeks-hammurabiego-jak-powstal-jeden-z-najstarszych-kodeksow-prawnych-na-swiecie-fot-deagostini-getty-images-10802f3.jpg" width="749" height="700" alt="Kodeks Hammurabiego – jak powstał jeden z najstarszych kodeksów prawnych na świecie? (fot. DeAgostini/Getty Images)" title="Kodeks Hammurabiego – jak powstał jeden z najstarszych kodeksów prawnych na świecie? (fot. DeAgostini/Getty Images)" /> Inicjatywa cesarza była bardzo cenna. Dzięki pracy kilkudziesięcioosobowej komisji udało się ujednolicić i uporządkować prawo rzymskie. Sam kodeks nie zawierał nowych przepisów. Bazował jedynie na prawach spisanych przez poprzednich cesarzy rzymskich. Kluczowe jest to, że usunięto sprzeczności i prawa, które wchodziły ze sobą w konflikt. Wszelkie istniejące prawa, których nie uwzględniono w Kodeksie, uchylono. Współczesny system prawny w wielu krajach świata w bliższy lub dalszy sposób nawiązuje do prawa rzymskiego. Tak jest zwłaszcza w przypadku prawa cywilnego. We wszystkich systemach prawnych Europy kontynentalnej można odnaleźć liczne elementy prawa rzymskiego. Do Korpusu stworzonego przez Justyniana sięgano już w średniowieczu. Również sam wielki dowódca Napoleon Bonaparte w czasach nowożytnych narzucił podbitym przez siebie terenom system prawny zwany Kodeksem Napoleona, który opierał się na rzymskiej tradycji. Źródła: Britannica Krawczuk A., Poczet cesarzy bizantyjskich, Warszawa 2006 Zintegrowana Platforma Edukacyjna Ziółkowski A. Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 2009 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Niecałe dwa lata temu Tajlandia zalegalizowała marihuanę. Nowy rząd chce to zmienić. Wrócą wysokie kary?
W 2022 r. Tajlandia dołączyła do krajów, w których można legalnie kupić i palić konopie indyjskie. Zaledwie po 18 miesiącach politycy ruszyli z kampanią zapowiadającą ponowną penalizację używki.
W tym artykule: Tajlandia znów zakaże rekreacyjnego używania konopi indyjskich? Marihuana miała pomóc Tajlandii To warto wiedzieć przed podróżą do Tajlandii Do niedawna w Tajlandii, tak jak i wielu innych krajach w Azji, za posiadanie nawet najmniejszej ilości narkotyków można było trafić na wiele lat do więzienia. Sytuacja zmieniła się w 2022 roku, po tym jak ówczesny rząd zalegalizował sprzedaż konopi indyjskich. Ku uciesze niektórych turystów na ulicach Bangkoku zaczęły pojawiać się coffee shopy, kojarzone do tej pory raczej z Amsterdamem. Tajlandia znów zakaże rekreacyjnego używania konopi indyjskich? Wygląda jednak na to, że zielona sielanka nie potrwa długo. Zaledwie 18 miesięcy po tym, jak Tajlandia zalegalizowała marihuanę, nowy konserwatywny rząd koalicyjny chce zmienić prawo. Proponowane regulacje miałyby ściśle reglamentować używanie marihuany, a w zasadzie ograniczyć je wyłącznie do celów leczniczych. Zmiana prawa to pokłosie wyborów, które odbyły się w maju ubiegłego roku. Od września Tajlandią rządzi konserwatywna koalicja z partią Pheu Thai na czele. To właśnie politycy tego ugrupowania prowadzą kampanię na rzecz zakazu rekreacyjnego używania marihuany. Ich zdaniem legalizacja konopi indyjskich stwarza zagrożenie dla zdrowia publicznego i może zwiększać ryzyko nadużywania substancji psychoaktywnych przez młodych ludzi. Marihuana miała pomóc Tajlandii Do tej pory rządzący Tajlandią prezentowali inną narrację. Anutin Charnvirakul, były minister zdrowia, popierał legalizację marihuany w 2022 r. Podkreślał wówczas, że depenalizacja posiadania suszu poprawi sytuację w przepełnionych więzieniach i korzystnie wpłynie na wiejską gospodarkę. Nigdy nie zalecał jednak rekreacyjnego używania marihuany. Od czasu zalegalizowania konopi indyjskich ponad milion Tajów wystąpiło o licencje na ich uprawę. W całym kraju pojawiło się ponad 6000 punktów sprzedaży marihuany. Niestety niewiele z nich jest poddawanych kontroli jakości. Ekstrakty zawierające więcej niż 0,2% THC w świetle prawa nadal są klasyfikowane jako narkotyki. Mimo to są sprzedawane w niektórych sklepach, co może wpędzić nabywców w kłopoty. Chyba że zdobędą oficjalne pozwolenie na użytek w celach medycznych. W ciągu roku wartość krajowego przemysłu uprawy konopi wyniosła 728 mln euro. Według prognoz do 2030 roku ma wzrosnąć do 8,7 mld euro. O ile oczywiście rządzący nie wprowadzą zmian w dostępie do marihuany. Turystyka konopna nowym trendem? Ma być warta miliardy dolarów, ale państwa nie chcą powtórki z Holandii. Jest plan Turystyka konopna to nie tylko Amsterdam. Coraz więcej miejsc na świecie oferuje wycieczki tematyczne z marihuaną w tle. Czy wszędzie, gdzie marihuana jest legalna, turyści mogą czuć się be... To warto wiedzieć przed podróżą do Tajlandii Na razie coffee shopy są nadal otwarte w Bangkoku i innych miastach. Nie oznacza to jednak, że palić można wszędzie. Spożycie jest zakazane w miejscach publicznych. Dotyczy to zarówno skrętów, jak i waporyzatorów. Każdy, kto będzie w ten sposób zakłócał porządek publiczny, musi liczyć się z karą grzywny w wysokości 650 euro. Turyści muszą również pamiętać o tym, że konopie indyjskie są nadal nielegalne w krajach sąsiednich i nie wolno ich przewozić przez granice. Tak jest teraz, a co może się zmienić? Zmiana prawa zakłada grzywny w wysokości do 1560 euro za użytkowanie rekreacyjne oraz kary pozbawienia wolności do roku. Jeszcze bardziej surowe konsekwencje mają czekać na reklamujących konopie indyjskie (poza wyjątkami użycia medycznego). Mowa grzywnach w wysokości nawet do 2600 euro. Czy taki scenariusz można było przewidzieć? Legalizacja marihuany na pewno przyczyniła się do rozwoju tzw. turystyki konopnej. Przykład Holandii pokazuje jednak, że może być to źródło kłopotów nie tylko wizerunkowych. Amsterdam od lat zapowiada ograniczenia dla turystów w dostępie do konopi. Taki ruch miałby zmniejszyć napływ imprezowiczów i poprawić bezpieczeństwo na ulicach miasta. Jak na razie rządzący podjęli stanowcze kroki jedynie w relokacji tzw. dzielnicy czerwonych latarni, która według wielu Holendrów jest powodem do wstydu, a nie dumy. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Solon utorował drogę rozwoju demokracji ateńskiej. Jej początki nie były łatwe
Prawdziwie demokratyczne rozwiązania wprowadzono w Atenach za Klejstenesa. Jednak bazował one na zmianach prawnych, które wcześniej wprowadził Solon.
W tym artykule: Co oznacza słowo „demokracja”? Na czym polegała demokracja w starożytnej Grecji? Kto i gdzie wynalazł demokrację? Kim był Solon? Jakie zmiany w prawie wprowadził Solon? Dlaczego to akurat Grecy wymyślili demokrację – „najlepszy z możliwych ustrojów” znanych człowiekowi? I w jaki sposób zdołał on rozwinąć się i przetrwać w świecie zdominowanym przez potężne monarchie: Asyryjczyków, Babilończyków, Medów czy Persów? Warto wiedzieć, jaką rolę odegrał w tym procesie prawodawca Solon. Po doświadczeniach hitleryzmu i stalinizmu, ale również terroryzmu lat 60. i 70. XX wieku, demokrację często uznawano w Europie za ustrój bezbronny wobec jej wewnętrznych i zewnętrznych wrogów. Bezbronny, bo rozpolitykowany i wewnętrznie skłócony. Tym bardziej pouczające może okazać się doświadczenie Aten, największej demokracji starożytnej. Nie tylko oparła się najpotężniejszemu światowemu imperium – Persji. Stworzyła też nowoczesne państwo o zadziwiającej sprawności działania. Państwo tak skuteczne, że samo szybko stało się lokalnym imperium, by z kolei bezlitośnie panować nad innymi Grekami. Co oznacza słowo „demokracja”? Zacznijmy jednak od tego, że trudno jest powiedzieć, co w ogóle oznaczała demokracja. Słowo „demokracja” (po gr. demokratia) oznacza „władzę” (gr. kratos) „ludu” (gr. demos). Kłopot polega na tym, że demos ma po grecku dwa znaczenia. Dokładnie tak jak słowo „lud” w języku polskim. Może oznaczać albo ogół obywateli, jak „polski lud”, albo masy ludowe, a nawet motłoch. Wojny peloponeskie to jeden z najkrwawszych konfliktów starożytnej Grecji. Dzięki niemu Sparta zyskała przewagę Wojny peloponeskie były najdłuższym konfliktem zbrojnym w historii Hellady, a przy tym – także jednym z najkrwawszych. Walki Spartan z Ateńczykami miały charakter totalny, co oznaczało, ż... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wojny-peloponeskie-historia-najwiekszego-konfliktu-zbrojnego-miedzy-atenami-i-sparta-ryc-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-d4aa2d8.jpg" width="938" height="666" alt="Wojny peloponeskie – historia największego konfliktu zbrojnego między Atenami i Spartą (ryc. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Wojny peloponeskie – historia największego konfliktu zbrojnego między Atenami i Spartą (ryc. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> To drugie znaczenie, przeciwstawiające demos elitom, należało oczywiście do języka greckiej arystokracji. Najwcześniejsze teksty, w których pada termin „demokracja”, pochodzą z czasów o wiele późniejszych niż początki demokracji ateńskiej. Trudno zatem powiedzieć, czy to słowo miało pierwotnie znaczenie pozytywne, czy negatywne. Wiemy za to, że dla następnych pokoleń „demokracja” była już jednoznacznie pozytywnym hasłem politycznym. Określało władzę, którą „prosty lud” odebrał możnym arystokratom. Jeżeli jednak dojdziemy do wniosku, że „demokracja” to pierwotnie brzydkie słowo, którym polemicznie posługiwali się wrogowie wolności ludu, znamy inną kandydatkę na nazwę nowego ustroju. Pierwotnie zwał się on być może „izonomią” (gr. isonomia). Czyli dosłownie „równością wobec prawa” (nomos to po gr. „prawo”, a przymiotnik isos znaczy „równy”). To polityczne hasło, podkreślające ideał równości wszystkich obywateli, pojawia się w naszych źródłach już wcześniej. Jest sloganem wrogów tyranii – i to nie wyłącznie w Atenach. Trzeba jednak zadać sobie pytanie nie tyle o pierwotną nazwę, ile o istotę ustroju, który my dziś nazywamy demokracją. Demokracja to ustrój, w którym rzeczywista polityczna władza należała do ogółu obywateli. A więc w praktyce do większości obywateli niewywodzących się z elity. To ustrój, w którym pochodzenie i stan majątkowy obywatela będą miały minimalny wpływ na jego uprawnienia polityczne. Na czym polegała demokracja w starożytnej Grecji? W Grecji już od IX wieku p.n.e. funkcjonowały poleis (lp. polis), miasta-państwa. W nich najważniejsze decyzje dotyczące wspólnoty podejmowali wszyscy obywatele, chcący przyjść na Zgromadzenie Ludowe i zagłosować. Np. w sprawie wojny lub pokoju z sąsiadami. Już u Homera widać, że również obywatele pośledniejszego stanu mogli wypowiadać się na Zgromadzeniu. A nawet – jak Tersytes w „Iliadzie” – krytykować arystokratycznych liderów wspólnoty. Obywatele niższego stanu teoretycznie mieli prawo nie tylko głosować, ale i dyskutować. Jednak zwyczaj społeczny i „polityczna etyka” kazały patrzeć na nich krzywo. Demokracja będzie zatem ustrojem, w którym wszyscy w greckiej polis są naprawdę równi w praktyce. A raczej takim, w którym to lud sam zdecyduje, które uprawnienia czy urzędy pozostawić w ręku arystokratów albo najbogatszych, a do których dopuścić wszystkich obywateli. Kto i gdzie wynalazł demokrację? Dzięki liście najważniejszych cech demokracji możemy bez wahania powiedzieć, że to nie Ateńczycy ją wynaleźli. Kombinację kilku takich cech znajdujemy już wcześniej – co najmniej od początku VI wieku p.n.e., a gdzieniegdzie może już w końcu VII wieku – w różnych zakątkach świata greckiego. Np. na Chios, jednej z największych wysp Morza Egejskiego, w Megarze na Przesmyku Korynckim, w Heraklei Pontyjskiej nad Morzem Czarnym, w Chalkis na wyspie Eubei. Ateńczycy demokracji więc nie wymyślili, ale genialnie wykorzystali rozproszone zagraniczne wzorce. Stworzyli ustrój zorganizowany o wiele bardziej systematycznie niż gdzie indziej, bo oparty na jednorazowej serii radykalnych reform, a nie na długiej ewolucji. W tym właśnie tkwi tajemnica skuteczności i trwałości ustroju ateńskiego. Kim był Solon? Solon urodził się ok. 635 r. p.n.e. Pochodził z królewskiego rodu, lecz jego rodzina nie była zamożna. W młodości zajmował się handlem i poezją. Pisał m.in. wiersze zagrzewające do walki o ważną dla Aten Salaminę. W roku 594/593 p.n.e. Solon został wybrany na urząd archonta-eponyma. Był to przewodniczący kolegium archontów. Zajmował się sprawami wewnętrznymi Aten. Solon wykorzystał tę funkcję do wprowadzenia zmian w Atenach. Dał się wtedy poznać jako mąż stanu, reformator i prawodawca. Jakie zmiany w prawie wprowadził Solon? Początki demokracji ateńskiej sięgają przełomu VI i V w. p.n.e. Wtedy działali Drakon (ten od drakońskich praw) i właśnie Solon. Spisują oni i porządkują ateńskie prawa. Sport w starożytnej Grecji – jak wyglądała kultura fizyczna w antyku? Sport w starożytnej Grecji był nieodłącznym elementem edukacji chłopców i ważnym etapem kształtowania charakterów. To właśnie w antyczni Grecy wynieśli sport do rangi jednego z najważn... Solon wprowadził istotne zmiany prawne i gospodarcze: zakazał sprzedawania w niewolę dłużnika wraz z rodziną, umorzył chłopskie długi i zakazał zniewalania za nie, wprowadził w Atenach system eubejski, ułatwiający handel zagraniczny, nakazał bicie nowych monet o wysokiej zawartości srebra, stworzył zachęty do rozwoju rzemiosła. Reformy Solona miały też charakter ustrojowy: podzielił obywateli na cztery klasy według zamożności, zmniejszając znaczenie arystokracji, na trzy najbogatsze klasy nałożył podatek na wydatki państwowe, majątek, a nie pochodzenie decydować miały o prawach politycznych, poszerzył dostęp obywateli do decydowania o sprawach publicznych, powołując Radę Czterystu. Po zreformowaniu prawa Solon wybrał się w podróż po świecie. W tym czasie w Atenach do władzy znów doszła arystokracja. Doprowadziło to m.in. do rządów tyrana Pizystrata. Powrót do demokracji umożliwiły dopiero reformy Klejstenesa. Marek Węcowski wykłada historię starożytną na Uniwersytecie Warszawskim. Napisał m.in. „Sympozjon, czyli wspólne picie” oraz (razem z B. Bravo, E. Wipszycką i A. Wolickim) „Historię starożytnych Greków, t. 2”.
Paszport na lotnisku w 15 minut. Rewolucyjny pomysł
Zapomniałeś paszportu? Może stracił ważność a za kilka dni masz zaplanowany wyjazd? Już nie musisz się tym martwić. Od dzisiaj wyrobisz szybki paszport tymczasowy na warszawskim Lotnisku Chopina.
W tym artykule: Kiedy można ubiegać się o paszport tymczasowy na Lotnisku Chopina? Gdzie znajduje się punkt wydawania paszportów? Na warszawskim Lotnisku Chopina działa już punkt, w którym można wyrobić paszport tymczasowy w 15 minut. Pomysł ma być odpowiedzią na potrzeby tych pasażerów, którzy w ostatniej chwili zorientowali się, że ich dokument jest nieważny lub po prostu zapomnieli go z domu. Kiedy można ubiegać się o paszport tymczasowy na Lotnisku Chopina? O paszport tymczasowy w hallu największego portu lotniczego w Polsce można ubiegać się w nastepujących sytuacjach: zguby lub zapomnienia zabrania ze sobą paszportu lub dowodu osobistego, posiadania paszportu lub dowodu osobistego, który stracił ważność, złożenia wniosku o wydanie paszportu biometrycznego, który jeszcze nie został odebrany, dysponowania ważnym biletem lotniczym. 10 najpiękniejszych jezior w Polsce Gdzie znajdują się najpiękniejsze jeziora w Polsce? Choć wybór nie był łatwy, wybraliśmy TOP 10 polskich jezior, które naszym zdaniem zasługują na miano najpiękniejszych. Gdzie znajduje się punkt wydawania paszportów? Punkt znajduje się w strefie ogólnodostępnej w budynku Terminala A Lotniska Chopina w Warszawie. Uwaga! Punkt jest czynny wyłącznie w dni powszednie, od poniedziałku do piątku od 8 do 20. Należy mieć ze sobą inny dokument potwierdzający tożsamość oraz ważny bilet lotniczy. Opłata za wydanie paszportu tymczasowego wynosi 30 zł. Ci ważne, w punkcie można też zrobić fotografie do dokumentu. Cała procedura została w znacznym stopniu uproszczona. Po podpisaniu wniosku o wydanie paszportu tymczasowego zostanie on wygenerowany w systemie przez urzędnika. Następnie należy dokument podpisać na urządzeniu służącym do pobierania odręcznego podpisu cyfrowego. Na lotnisku można ubiegać się wyłącznie o paszport tymczasowy. Nie ma możliwości wyrobienia paszportu 10-letniego, drugiego paszportu, ani paszportu dla psa. Ważny jest również numer PESEL. Bez niego nie można będzie wyrobić paszportu dla dziecka. To kolejna dobra informacja dla podróżujących samolotami. W tym tygodniu pisaliśmy o nowych przepisach dotyczących limitu płynów na pokładzie. Więcej informacji na stronie: www.gov.pl. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Indonezja zmienia prawo i wprowadza karę więzienia za seks pozamałżeński. Ucierpi na tym turystyka?
Zmiany w kodeksie karnym Indonezji. Od teraz można trafić do więzienia m.in. za konkubinat, seks pozamałżeński i obrazę głowy państwa. Nowe prawo dotyczyć ma zarówno Indonezyjczyków, jak i cudzoziemców.
W tym artykule: Nowa prawo zakłada kary m.in. za seks pozamałżeński i konkubinat Kary również za obrazę „ideologii narodowej” Czy turystyka w Indonezji jest zagrożona? Branża turystyczna Indonezji od 2020 roku zmaga się z ogromnymi problemami. Państwo, które co roku odwiedzało kilkanaście milionów turystów rocznie, dziś jest swoim własnym cieniem. W ubiegłym roku do tego największego wyspiarskiego kraju na świecie przyjechało zaledwie ok. 160 tysięcy podróżnych. Nowa prawo zakłada kary m.in. za seks pozamałżeński i konkubinat Najbardziej ucierpiało Bali, które w 2021 roku odwiedziło nieco ponad 40 gości z zagranicy. Kiedy jednak sytuacja wymaga poprawy i działań naprawczych, władze Indonezji podejmują decyzje, które mogą sprawić, że stagnacja w tej dziedzinie gospodarki może potrwać znacznie dłużej. 6 grudnia indonezyjski parlament przegłosował zmiany w kodeksie karnym. Nowe prawo zakłada, że za seks pozamałżeński grozić będzie nawet rok więzienia. Z kolei za życie w konkubinacie można otrzymać karę sześciu miesięcy pozbawienia wolności. Karze podlegać będzie również promowanie antykoncepcji. Ciekawostki o Indonezji. Co warto wiedzieć o tym wyspiarskim kraju? Indonezja położona jest między Oceanem Spokojnym a Indyjskim. Jest to największy kraj wyspiarski na świecie. Jej archipelag składa się z ok. 17 tysięcy wysp. To również państwo, w który... Co ważne, dotyczy to nie tylko obywateli Indonezji, ale również turystów, którzy będą odwiedzać ten kraj. Jednak tylko najbliższa rodzina będzie mogła zgłosić osoby, które złamały przepisy (rodzice, dzieci, mąż lub żona). Kary również za obrazę „ideologii narodowej” Ustawa zawiera również nowe regulacje w sprawie „ideologii narodowej”. Politykom zależało, aby apostazja, obrażanie prezydenta oraz wyrażanie niepoprawnych poglądów również zostało zabronione. – Wszyscy zgodzili się na zmianę prawa karnego. Stary kodeks należy do holenderskiego dziedzictwa i nie jest już dla nas istotny – mówił Bambang Wuryanto, przewodniczący komisji parlamentarnej odpowiedzialnej za zmianę kodeksu z czasów kolonialnych. Decyzja władz Indonezji spotkała się z falą krytyki ze strony międzynarodowych organizacji humanitarnych oraz samych Indonezyjczyków. Eksperci twierdzą, że nowe regulacje ograniczają prawa człowieka oraz zagrażają wolności wyznania. – Zakaz seksu pozamałżeńskiego w Indonezji to ingerencja w wolność osobistą. Jestem chrześcijanką i bardzo mi się to nie podoba – mówi 35-letnia Hendra, która mieszka i pracuje w Dżakarcie. – Cudzoziemcy mogliby zostać ukarani tylko wtedy, gdyby wdali się w romans z Indonezyjczykiem lub Indonezyjką. Gdyby rodzina to zgłosiła, to wtedy trafiliby do więzienia – dodaje Hendra. Indonezja jest niezwykle zróżnicowanym etnicznie krajem. Żyje tu od 300 do 600 odrębnych grup etnicznych. To również kraj, w którym dominującą religią jest islam (wyznaje go 87% ludności). I to właśnie w Indonezji jest najwięcej wyznawców tej religii na świecie – aż 227 milionów osób. Czy turystyka w Indonezji jest zagrożona? Eksperci przyznają, że od kilku lat Indonezja ulega radykalizacji. Społeczeństwo staje się coraz bardziej konserwatywne, a w niektórych częściach kraju alkohol i hazard zostały zakazane. Ponadto w prowincji Aceh odbywają się publiczne chłosty m.in. za homoseksualizm i cudzołóstwo. Nic dziwnego, że branża turystyczna wyraziła zaniepokojenie obecną sytuacją prawną w Indonezji. Wulkany Indonezji – które z nich można zdobyć? Wulkany Indonezji stanowią nieodłączny element tamtejszego krajobrazu. Które z nich warto zobaczyć na własne oczy? Zapraszamy na fascynującą wycieczkę szlakiem najwspanialszych indonezyjsk... – Nie jest łatwo stworzyć kodeks karny, który uwzględnia wszystkie interesy dla wielokulturowego i wieloetnicznego kraju, jakim jest Indonezja – mówił Yasonna Laoly, minister sprawiedliwości i praw człowieka. Z kolei gubernator Bali stwierdził, że nie ma powodów do obaw. – Nie będzie żadnych specjalnych kontroli stanu cywilnego turystów przy zameldowaniu w żadnym obiekcie turystycznym – mówił Wayan Koster. – Bali pozostaje niezmiennie bezpieczne i przyjazne dla swoich gości – dodaje. Rzecznik rządu Albert Aries stwierdził z kolei, że zagraniczni inwestorzy nie muszą się martwić, bo prawo Indonezji wciąż respektuje prywatność każdego człowieka. Źródła: The Guardian, CNN. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Pierwsza konstytucja na świecie – niekoniecznie amerykańska
Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki to pierwsza konstytucja na świecie. Są jednak dokumenty starsze, które również można uznać za konstytucję. Tak przynajmniej twierdzą mieszkańcy pewnej wyspy. Gdzie powstały pierwsze konstytucje? Dlaczego świat o nich zapomniał?
W tym artykule: Czym jest konstytucja? Konstytucja w czasach rewolucji i nagłych przemian Konstytucja Benderska z 1710 r. Konstytucja Korsyki z 1755 r. Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki z 17 września 1787 r. jest najbardziej znanym tego typu dokumentem. Jest też pierwszą konstytucją na świecie, spełniającą nowoczesne normy ustrojowe państwa. Wiele innych krajów wzorowało się na amerykańskiej konstytucji. Choć uważa się, że USA (zobacz także: ciekawostki o USA – poznaj najciekawsze informacje o Stanach Zjednoczonych) uchwaliły pierwszą konstytucję na świecie, niektórzy mogliby polemizować z takim stwierdzeniem. Czy rzeczywiście powstała jakaś konstytucja przed amerykańską? Czym jest konstytucja? W historii dawnej konstytucje mogły odnosić się do aktów prawnych o charakterze ustrojowym. Opisywały prawa i obowiązki różnych stanów społecznych, gwarantowały wolności i normy oraz usprawniały funkcjonowanie państwa. Takich dokumentów można zliczyć wiele już od czasów średniowiecza. Potrzeba ustanowienia pewnych nienaruszalnych reguł i spisania całościowego systemu władzy państwowej zauważalna jest natomiast w XVII w. Pojawiły się idee uwarunkowania nieograniczonej władzy przez pewne niezbywalne prawa i wolności. Myśl ta rozwijała się zwłaszcza w Anglii i jej amerykańskich koloniach. Pod wpływem m.in. idei Johna Locke'a narodziły się koncepcje nowoczesnego konstytucjonalizmu. Opisali je francuscy myśliciele oświecenia tacy jak Jean-Jacques Rousseau. Choć pierwsze projekty konstytucji pojawiły się już w XVII w. (szczególnie The Commonwealth of Oceana z 1656 r. autorstwa Jamesa Harringtona) to dopiero w XVIII zaczęto uchwalać właściwe ustawy zasadnicze. Najważniejsza różnica między osiemnastowiecznymi konstytucjami a ich wcześniejszymi pierwowzorami zawarta jest w punkcie widzenia, z którego opracowywano zasady ustrojowe. Wcześniej punkt widzenia skupiał się na ochronie praw władcy. Dopiero później zaczęły powstawać dokumenty z punktu widzenia ochrony praw jednostki. Konstytucja w czasach rewolucji i nagłych przemian Cechą charakterystyczną dla pierwszych konstytucji jest ich ustanowienie na tle burzliwych przemian społecznych. Dotyczy to rewolucji amerykańskiej, rewolucji francuskiej czy nawet okresu Sejmu Wielkiego. Próby stworzenia nowych zasad ustrojowych bazujących na oświeceniowych postulatach wolności sięgają jeszcze przed 1787 r. Można spotkać się z opiniami, iż Amerykanie nie byli pierwsi w zastosowaniu myśli Monteskiusza i Locke'a. Oto dwa pojawiające się przykłady „konstytucji”, które powstały przed 1787 r., a o których rzadziej się wspomina. Chile pisze nową konstytucję. Temat przewodni nie mógł być inny Chile to jeden z najbogatszych krajów Ameryki Południowej. Cena za dobrobyt była jednak bardzo wysoka. Konstytucja Benderska z 1710 r. Wraz ze wstąpieniem na tron moskiewski cara Piotra I, autonomia Zadnieprza straciła na znaczeniu. Kozacy zaporoscy już od pewnego czasu stracili zaufanie do rosyjskich sojuszników. W 1687 r. wybrano nowego hetmana Ukrainy Iwana Mazepę. Jego działania miały później na celu wyodrębnienie się lewobrzeżnej Ukrainy od Carstwa Rosyjskiego. Duża szansa pojawiła się podczas wielkiej wojny północnej (1700 – 1721). W 1708 r. Mazepa zerwał związki z Moskwą i związał się sojuszem wojskowym ze Szwecją i Rzeczpospolitą. Jednak po bitwie pod Połtawą w 1709 r. król Szwecji i hetman Ukrainy musieli uciec na terytorium Mołdawii. Wkrótce potem Mazepa zmarł i trzeba było wybrać nowego hetmana. W mieście Bendery zgromadziło się wojsko kozackie wraz ze starszyzną i w 1710 r. obrało nowego hetmana – Filipa Orlika. Temu wydarzeniu towarzyszyła zapowiedź powołania niepodległej Ukrainy pod protekcją króla Szwecji Karola XII. Wyrażono to w postaci dokumentu Konstytucji Praw oraz Wolności Wojska Zaporoskiego, zwanego inaczej Konstytucją Benderską lub Konstytucją Filipa Orlika. Pod główną redakcją nowego hetmana zapisano podstawowe zasady ładu społecznego i państwowego. Wyraźnie wyartykułowano ideę suwerenności narodu. Dokument ten nosi znamiona rodzaju umowy społecznej. Określono sposoby powoływania władzy na szczeblu państwowym i lokalnym. Najważniejszym elementem owej konstytucji jest wyszczególniony trójpodział władzy na wykonawczą, ustawodawczą i sądowniczą. Wydarzyło się to jeszcze przed publikacją dzieła Monteskiusza w 1748 r. Pomimo pewnych nowatorskich rozwiązań, jak na owe czasy, dokument z 1710 r. trudno nazwać konstytucją. W artykułach widać mocne nawiązania do artykułów henrykowskich z 1573 r. Jest to więc zbiór fundamentalnych zasad ustrojowych. Za reprezentację narodu uznano tutaj wojsko, które wówczas przebywało w Benderach, co ma charakter już tradycyjny. Podział władzy między ustawodawczą i wykonawczą jest z kolei niejasno przedstawiony. I najważniejsza sprawa to, że konstytucja Filipa Orlika nie weszła faktycznie w życie. Po odejściu Karola XII na północ nie udało się zagwarantować autonomii dla Ukrainy ze strony Turcji i Polski. Dzisiaj Ukraińcy często przypominają o tym dokumencie. Nawet jeśli nie uważa się go za prawdziwą konstytucję, jest on wart wyszczególnienia ze względu na swą nowatorskość. Czym jest ukraińska tożsamość? Nowy odcinek podcastu "National Geographic Traveler: Zjawiskowo" 24 lutego Rosja rozpoczęła pełnoskalową inwazję na terytorium Ukrainy. Rosjanie nie atakują tylko obiekty wojskowe, ale niszczą również szkoły, teatry, szpitale i inne obiekty cywilne. J... Konstytucja Korsyki z 1755 r. Po wielu latach genuańskiej dominacji na Korsyce lokalni mieszkańcy rozpoczęli rewolucję w 1729 r. Wtedy zaczął się burzliwy okres walk o panowanie na wyspie. Pierwsze lata starć wiązały się z próbą oddania Korsyki pod protekcję Hiszpanii. Jednakże wraz z wybuchem w Europie wojny o sukcesję polską i przejęciem tronu Neapolu przez króla Hiszpanii Karola III pojawiła się wyjątkowa okazja do proklamowania niepodległego państwa korsykańskiego. W 1736 r. udało się w końcu powołać Królestwo Korsyki, które zostało jednak obalone przez wojskową interwencję Francji już w 1740 r. Wyspę wciąż ogarniały walki partyzanckie, zmuszając kilkukrotnie Francuzów do odejścia za morze. W 1755 r., w okresie nasilenia się walk przeciw Genuańczykom. na czele powstańców stanął Pasquale Paoli, który świeżo powrócił z wygnania. Udało mu się ogarnąć konflikty wewnętrzne i zaproponował projekt odtworzenia niepodległej Korsyki na nowych zasadach. 18 listopada 1755 r. uchwalono konstytucję nowego państwa – Republiki Korsyki. Redakcję na tekstem pełnił osobiście Paoli. Wpasował on prawo lokalne w nowoczesne rozwiązania, inspirowane m.in. studiami nad Monteskiuszem. W preambule pojawia się lud korsykański. Spisuje on konstytucję jako esencja wolnej woli narodu do ustanowienia rządu, kierującymi się zasadami interesu suwerena, czyli ludu korsykańskiego właśnie. Każdy dorosły mężczyzna po 25. roku życia miał prawa wyborcze. Dokument ten jest pierwszym na świecie, który daje kobietom czynne prawa wyborcze. Parlament miał się zbierać co rok, by powoływać reprezentantów władzy wykonawczej na czele z generałem. Konstytucyjną stolicą zostało Corti. W 1756 r. dochodzi do kolejnej interwencji francuskiej, która jednak w 1759 się wycofuje się w związku z wybuchem wojny siedmioletniej. W zaistniałej sytuacji Genuańczycy kontrolowali wciąż ważniejsze miasta portowe. Natomiast Paoli skupił się na rozwoju państwowości wewnątrz wyspy. Republika Korsyki przetrwała do 1769 r. Rok wcześniej Genua sprzedała wyspę Francji, która mogła odtąd zająć wyspę na własny użytek. Korsykanom w ich walce o wolność kibicowało wówczas wiele osób reprezentujących elity oświecenia, takich jak Voltaire czy Jean-Jacques Rousseau. Wielu więc się może zastanawiać, dlaczego Konstytucja Korsyki nie jest uznawana przez wszystkich za pierwszą na świecie? Jak to możliwe, że w tak rozwiniętym kraju kobiety doszły do głosu dopiero w 1971 roku? Kiedy tutejsze kobiety zaczęły domagać się praw wyborczych, mężczyźni w ich kraju powiedzieli :„Nie”. I konsekwentnie im tych praw odmawiali – w niektórych regionach aż do lat 90. XX... Głównym powodem jest przemilczenie wielu ważnych aspektów prawnych, które miały być unormowane przez prawo zwyczajowe. Konsekwencją tego jest np. brak rozdziału władzy wykonawczej i sądowniczej. Prawa wyborcze w zwyczaju mieli tyko mężczyźni będący głowami rodziny, dotyczyło to również kobiet. Były to zasady istniejące na Korsyce jeszcze od czasów średniowiecza. Nie umniejsza to jednak faktowi, że rola kobiet była większa niż np. w późniejszej Konstytucji USA. Dużym mankamentem jest też faktyczny brak organizacji wyborów parlamentarnych aż do zagłady państwa w 1769 r. Do tego wszystkiego dochodzi okrutny fakt, że zainteresowanie historią Korsyki nie jest duże w Europie, a co dopiero w Ameryce. Dzisiaj mieszkańcy Korsyki są bardzo dumni ze swej historii i ich osiągnięć oświeceniowych z XVIII w. Konstytucja Korsyki jest o wiele częściej wspominana niż Konstytucja Benderska, choć obie gwarantowały nowoczesne prawa wolności jak na owe czasy. Źródła: Małajny R. 2019, Geneza konstytucji, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio G (Ius), nr 66. Ćwikła L; Kosyło A. 2005, Konstytucja Filipa Orlika z 1710 roku, Czasy Nowożytne, t: 18-19. Blaszke M. 2009, Wstęp, [w:] (red.) Rousseau J.J., Projekt konstytucji dla Korsyki, Warszawa.
Osiągnięcia starożytnego Rzymu. Co pozostawili po sobie antyczni Rzymianie?
Czy osiągnięcia starożytnego Rzymu mają wpływ na życie współczesnych ludzi? Co nasza cywilizacja zawdzięcza ideom i wynalazkom wprowadzonym dopiero przez starożytny Rzym?
W tym artykule: Znaczenie komunikacji w rozwoju cywilizacji Informacje wyczytane ze śmieci Prawo rzymskie Osiągnięcia starożytnych Rzymian w inżynierii i budownictwie Kolejne osiągnięcie starożytnego Rzymu – pismo naszych czasów Kalendarz juliański – wynalazek rzymski czy grecki? Osiągnięcia starożytnego Rzymu w punktach – podsumowanie: Bez wynalazków, pozostawionych przez starożytny Rzym, nasz świat by się rozpadł. Osiągnięcia starożytnych Rzymian stworzyły również bazę pod europejską literaturę i nowożytne kodeksy prawne. Dodatkowo współczesne języki romańskie, czyli m.in. język francuski, hiszpański i włoski są w dużej mierze zniekształceniem łaciny, z której się wywodzą. Znaczenie komunikacji w rozwoju cywilizacji Kultura rzymska zawdzięcza gwałtowny rozwój świetnie zorganizowanej infrastrukturze komunikacyjnej. Sieć dróg kamiennych (niektóre przetrwały do dzisiaj), szlaków morskich i rozwinięta administracja pozwalały na szybkie przemieszczanie się do najdalszych zakątków imperium. Morze Śródziemne i doskonale rozwinięta żegluga Imperium rzymskie powstało wokół basenu Morza Śródziemnego. My traktujemy morze jako barierę, która dzieli lądy i ludzi, podczas gdy dla Rzymian był ten akwen dogodną arterią komunikacyjną. Rzymianie stworzyli niespotykaną dotąd globalną pajęczynę morskich szlaków. – Umiejętność zorganizowania handlu morskiego na tak wielką skalę była czymś niespotykanym – mówi Michele Stefanile, archeolog z Wydziału Azji, Afryki i Morza Śródziemnego Uniwersytetu w Neapolu. – Co prawda Fenicjanie i Grecy już stulecia wcześniej wytyczyli długodystansowe morskie szlaki, jednak tylko mieszkańcom imperium udało się stworzyć wszechstronny i nad wyraz efektywny system wodnych powiązań handlowych. – Właściciele statków byli w stanie zaopatrywać swoje prawdziwe megalopolis, czyli Wieczne Miasto, w żywność, sprowadzając dobra z odległych rynków. Co sprowadzano ze wszystkich zakątków starożytnego Rzymu? z Hiszpanii – wina, oliwy, srebro a także popularny czerwony barwnik, z Sycylii, Egiptu i Mauretanii – zboże, z Galii i Germanii – wina, wyroby rzemieślnicze i ceramika, z Syrii – materiały szklane i naczynia, z Babilonii – luksusowe szaty, z terenów dzisiejszej Arabii – kadzidła, z wyspy Delos – niewolników Natomiast trzeba pamiętać, że typowy mieszkaniec Italii zajmował się przede wszystkim rolnictwem. Obieg towarów miał głównie wymiar jednostronny. Podbite prowincje musiały zaopatrywać Rzym w bezpłatne kontrybucje. Jedynym ważnym ośrodkiem eksportowania towarów na prowincję było miasto Kapua, z którego wywożono brązy i oliwę. Starożytny Rzym prowadził równocześnie handel z innymi cywilizacjami. Po wygranych wojnach z Kartaginą państwa zagwarantowało sobie hegemonię w handlu dalekosiężnym. Z kim handlowano poza granicami Rzymu i co stamtąd sprowadzano? Indie – przywożono pieprz, korzenie, pachnidła, drogie kamienie i muśliny; dostarczając w zamian miedź, cynę, szkło i tkaniny wełniane, Tereny nadbałtyckie – silne kontakty, sprowadzano m.in. bursztyn, Chiny – sporadyczne kontakty przynosiły Rzymowi artykuły luksusowe: drogie kamienie, kość słoniową, perły i jedwab chiński. Cały świat dzięki Rzymowi spotykał się w granicach Morza Śródziemnego Wystarczy się przejść po placu Korporacji w starożytnym porcie Ostii, by wyobrazić sobie potęgę tego systemu. W jednym miejscu zgromadziły się biura kompanii morskich, każde reprezentujące flotę i rodzaj działalności pod własnym logo w formie mozaiki. Związki Rzymian z morzem obrodziły monumentalną architekturą. Powstały porty z cementowymi nabrzeżami. Informacje wyczytane ze śmieci Skalę wodnych koneksji poznajemy nie tylko przez pryzmat pozostałości dróg, portów i wraków łodzi, ale też przez ogromną górę śmieci. W centrum Wiecznego Miasta wznosi się niemałe wzniesienie. Jest one zbudowane ze skorup amfor. Jak powstała? Otóż podstawą diety Rzymian była oliwa z oliwek. W milionowej metropolii każdego dnia spożywano olbrzymie jej ilości dostarczane w glinianych amforach. Były one naczyniami jednorazowymi, więc po zużyciu oliwy trafiały na wysypisko. Każde z tych naczyń nosiło jednak znak producenta. Dzięki symbolom, które przetrwały wśród odpadów, można odtworzyć sieć dostawców bezcennego tłuszczu. Czy wiesz, że… W czasach cesarstwa podjęto się przedsięwzięcia na niespotykaną skalę – wykopania kanału między portem Pozzuoli a Rzymem. Jego długość miała wynieść 200 km, a szerokość pozwalać, by minęły się w nim dwa statki. Do ukończenia Fossy Neronis nigdy jednak nie doszło, gdyż po śmierci cesarza zaprzestano prac w okolicach 50. kilometra. Prawo rzymskie Gdzie dzisiaj znajdziemy znaki jakie pozostawiły osiągniecia starożytnego Rzymu w prawie i legislaturze? Zaskakująca rozmachem wodna sieć komunikacyjna mogła powstać dzięki idei, która legła u podstaw organizacji państwa, czyli ustrój republikański: Suwerenem był lud rzymski, który wypowiadał się przez zgromadzenia. Władzę ustawodawczą sprawowało zgromadzenie obywateli zamieszkujących poszczególne jednostki administracyjne. Władza wykonawcza należała do senatu i urzędników. Po reorganizacja republiki w imperium wszystko się zmieniło, ale pamięć o niej jest wieczna. – Rzymianie stworzyli najbardziej rozpowszechniony na świecie model polityczny – podkreśla prof. Gościwit Malinowski. – Symbolem trwania Rzymu jest to, że Izba Wyższa Kongresu USA nazywa się Senatem, a siedziba parlamentu – Kapitolem. Jeśli chcesz wiedzieć, jakie konkretne zasady prawne Republiki Rzymskiej są dzisiaj aktualne, polecamy się przejść pod gmach Sądu Najwyższego w Warszawie, na której elewacji wypisano ich ponad 70. Oto podstawowe zasady: Prawo nie działa wstecz Nie ma kary bez ustawy Wolności nie da się oszacować, jest bezcenna Trzeba wysłuchać i drugiej strony oraz kolejne Osiągnięcia starożytnego Rzymu - budownictwo i architektura Osiągnięcia starożytnych Rzymian w inżynierii i budownictwie Rzymianie jako pierwsi wprowadzili zastosowanie materiału najbardziej przypominającego dzisiejszy beton. Przykładem jest do dziś stojący Panteon z największą kopułą ówczesnych czasów powstałą z nieuzbrojonego. Trzeba było czekać do okresu nowożytnego, by architekci powrócili do tego zapomnianego tworzywa. Osiągnięcia starożytnego Rzymu obfitują w nowe formy architektoniczne, takie jak akwedukty czy bazyliki. Rzymianie budowali pokaźną liczbę monumentalnych budowli, jak na każdą cywilizację przystało. Gigantyczne budowle i plany urbanistyczne: Akwedukty – nadal budzą podziw w krajobrazie, transportowały wodę przez nierówne tereny Amfiteatry – w tym Koloseum Flawiuszy w Rzymie Bazyliki – w tym Bazylika Maksencjusza Świątynie – w tym Panteon, Świątynia Jowisza Najlepszego Największego Wielopiętrowe Insulae – pierwsze odpowiedniki nowożytnych kamienic czynszowych Wielkie termy publiczne – w tym Termy Karakalli (inwestycje publiczne na taką skalę nie były wcześniej widoczne) Symboliczne łuki triumfalne, których tradycja stawiania przetrwała do dziś Intensywny napływ inwestycji urbanistycznych w Europie – początki miast takich jak Londyn, Wiedeń, Kolonia czy Budapeszt Koloseum i Panteon stoją od prawie 2 tys. lat. Jak to możliwe? Koloseum to obowiązkowy punkt każdej wycieczki do Rzymu. To warto wiedzieć o amfiteatrze Flawiuszów. Kolejne osiągnięcie starożytnego Rzymu – pismo naszych czasów O początkach alfabetu i związkach z hieroglifami egipskimi można przeczytać tutaj. Niemniej należy podkreślić, że alfabet jakiego dzisiaj używa połowa Europy (czyli alfabet łaciński) pochodzi bezpośrednio z pisma starożytnych Rzymian. Ewolucja takiego pisma nie obyła się bez przyczyny. Rzymscy fachowcy umieli odpowiednio dostosować język do pisma, aby uczynić zapis najprostszym i najszybszym. Dzisiaj nie tylko w Europie, ale i w wielu regionach świata alfabet łaciński przyswojono bez większych zmian. Kalendarz juliański – wynalazek rzymski czy grecki? Często można usłyszeć, że kalendarz juliański jest pomysłem Rzymian. Otóż, prawdą jest, że Juliusz Cezar zlecił wykonanie nowego kalendarza. Później za czasów Oktawiana Augusta kalendarz został wprowadzony do porządku dziennego. Z punktu widzenia inwestycji to starożytny Rzym zamówił takie przedsięwzięcie. Jednak jego rzeczywistym twórcą jest najprawdopodobniej grecki astronom Sosygenes. Jego traktaty nie przetrwały do dzisiejszych czasów, jednak historycy zgadzają się, że ów kalendarz został stworzony przez Greka. Jakie znaczenie ma kalendarz juliański? Wprowadzono 3 lata z liczbą 365 dni z przerwą roku przestępnego na 366 dni. Kalendarz ten funkcjonował w całej Europie aż do XVI w. Udoskonalony kalendarz gregoriański nanosił jedynie nieznaczne poprawki. Takie kraje jak Grecja czy Rosja używały kalendarza juliańskiego nawet w XX w. Osiągnięcia starożytnego Rzymu w punktach – podsumowanie: Perfekcyjny rozwój komunikacji blisko i dalekosiężnej Poszerzenie znaczenia żeglugi wodnej, budowa wielkich portów Dominujący import dóbr zaopatrujący Rzym we wszelkie dobra Europy, Azji i Afryki Rozwój przedsiębiorczości, „firmy” z własnym logo, pojawienie się kamienic czynszowych itd. Kodeksy prawa, ustrój republikański Urbanizacja, po której zostały dzisiaj największe miasta Europy Nowe techniki inżynieryjne i zasady budowania budynków Monumentalne budowle użytku publicznego Alfabet łaciński Kalendarz juliański Źródła: Matera R.; Skodlarski J. 2003, Gospodarka i handel dalekosiężny w starożytności, Przegląd Nauk Historycznych 2003, R. II, nr 1 Encyklopedia Britannica. T: XXI, 2006, Poznań http://asocjacje.beczmiana.pl/beton-budulec-naszej-cywilizacji/ https://gwo.pl/przedmioty/historia/filmy-edukacyjne/osiagniecia-starozytnych-rzymian/
Nadchodzi „Raport mniejszości”: algorytm przewiduje tydzień wcześniej, gdzie zostanie popełnione więcej przestępstw
Naukowcy z Uniwersytetu Chicagowskiego opracowali program, który prognozuje, w jakich częściach miasta mogą pojawić się przypadki łamania prawa. Twierdzą, że jego skuteczność sięga 90 proc.
W tym artykule: Na jakich danych „wytrenowano” algorytm? Jak badać przestępstwa w mieście? Czy przestępstwo da się przewidzieć? Czy odpowiednio rozwinięty system sztucznej inteligencji oparty na uczeniu maszynowym może wspomóc władze miasta w zapobieganiu przestępstwom? Zdaniem badaczy z Chicago jest to możliwe. Naukowcy napisali algorytm wykorzystujący publiczne dane o przypadkach łamania prawa – przestępstwach i wykroczeniach – w różnych okresach i w różnych częściach miasta. Model prognozuje z tygodniowym wyprzedzeniem, gdzie i kiedy mieszkańcy Chicago mogą być na bakier z prawem. Naukowcy zastrzegają: ich algorytm nie sprawi, że przestępca – jak w filmie „Raport mniejszości” nakręconym na podstawie opowiadania Philipa K. Dicka – zostanie aresztowany jeszcze przed popełnieniem zbrodni. Jednak może pomóc organom ścigania w zwiększeniu poziomu bezpieczeństwa w mieście. Na jakich danych „wytrenowano” algorytm? Socjolodzy i badacze zajmujący się analizą danych wykorzystali dwa rodzaje publicznych informacji. Zasilili program historycznymi danymi z Chicago dotyczącymi przestępstw z dwóch kategorii. Pierwsza obejmowała najgroźniejsze przestępstwa – zabójstwa, napaści czy pobicia. Druga – przestępstwa przeciwko mieniu, takie jak kradzieże czy włamania. Wadliwa sztuczna inteligencja może podejmować seksistowskie lub rasistowskie decyzje – naukowcy ostrzegają Robot, którym sterował popularny system sztucznej inteligencji, okazał się seksistą i rasistą. Naukowcy wykazali, że konsekwentnie faworyzował mężczyzn, osoby o białym kolorze skóry i w... Wykorzystano te właśnie dane celowo. Zdaniem badaczy istnieje największa szansa, że zbrodnie z wyżej opisanych kategorii będą zgłaszane policji również w tych częściach miasta, w których mieszkańcy nie ufają organom ścigania i nie współpracują z nimi. Z podobnego powodu naukowcy nie zdecydowali się wykorzystać danych dotyczących różnego rodzaju przestępstw narkotykowych. W tego rodzaju przypadkach policja najczęściej wykazuje uprzedzenia (m.in. rasowe). Jak badać przestępstwa w mieście? Dotychczas, próbując przewidywać zbrodnie, naukowcy wykorzystywali model epidemii. Przestępstwa miały pojawiać się w pewnych „gorących punktach”, a potem rozprzestrzeniać na całą okolicę. – Takie podejście ignoruje jednak naturalną topologię miasta – zauważa socjolog James Evans, współautor pracy. Nie uwzględnia bowiem sieci transportowych i komunikacyjnych, w także różnic w statusie społeczno-ekonomicznym mieszkańców niektórych dzielnic. Model badaczy z Chicago działa inaczej. Dzieli miasto na kwadraty o boku 300 metrów i prognozuje prawdopodobieństwo łamania prawa na danym terenie. Ignoruje przy tym tradycyjne sąsiedztwa i dystrykty policyjne, których praca również może być podatna na stereotypy i uprzedzenia. Czy przestępstwo da się przewidzieć? Ishanu Chattopadhyay, starszy autor artykułu, przestrzega, iż algorytm nie powinien służyć jako narzędzie wspomagające stróżów prawa w ich codziennej pracy. Innymi słowy, nie chodzi o to, by na terenie, który program wskaże jako „zagrożony zbrodnią”, pojawiło się więcej stróżów prawa, ściągniętych z innych miejsc. Sztuczna inteligencja pomaga walczyć z kłusownikami. Ma przewidywać ich ruchy Najnowsza technologia może pomóc strażnikom dzikiej przyrody w walce z przemytnikami. – To program do symulacji – mówi Chattopadhyay. – Pozwala sprawdzić, co się stanie, jeśli w pewnym rejonie miasta wzrasta liczba przestępstw lub aktywność policji. Nie jest magiczny, ma swoje ograniczenia. Jednak pozwala sprawdzać, jak systemy miejskie ewoluują – wyjaśnia naukowiec. Jego zdaniem program jest po prostu dodatkowym narzędziem, które władze miejskie mogą wykorzystać do zarządzania i podnoszenia poziomu bezpieczeństwa. Niestety, algorytm wykazał już, że policja inaczej pracuje w bogatszych, a inaczej w biedniejszych dzielnicach. W tych pierwszych jest więcej aresztowań, co wskazuje, że stróże prawa inaczej reagują na zgłoszenia w zależności od tego, skąd napływają. Naukowcy podkreślają, że przetestowali swój program na danych z łącznie siedmiu amerykańskich miast. W każdym przypadku sprawdził się równie dobrze jak w Chicago. Źródła: Nature Human Behaviour, phys.org. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Samochód bez prawa jazdy? Poznaj aktualne przepisy
„Samochód bez prawa jazdy" – taki dopisek pojawia przy niektórych ogłoszeniach sprzedaży mikrosamochodów. Czy zgodnie z obowiązującymi przepisami, kierowcą może zostać każdy, kto otrzymał dowód osobisty?
W tym artykule: Jaki samochód bez prawa jazdy? Jakim samochodem można jeździć bez prawa jazdy? Co grozi za jazdę bez prawa jazdy? Czy można jeździć bez prawa jazdy? Czy trzeba mieć dowód rejestracyjny? Samochód bez prawa jazdy wydaje się być idealnym rozwiązaniem dla osoby, która nie zdobyła stosownych uprawnień, a potrzebuje niewielkiego środka transportu do poruszania się po mieście. Czy polskie prawo to umożliwia? Jaki samochód bez prawa jazdy? Samochód bez prawa jazdy to bardzo mylne pojęcie. Odnosi się bowiem do mikrosamochodów, które nie wymagają posiadania prawa jazdy kat. B. Nie znaczy to jednak, że aby móc takim pojazdem legalnie kierować, nie trzeba mieć żadnych uprawnień. Przed 2013 rokiem, pojęcia „motorower" i „mikrosamochód" były tożsame. Rzeczywiście więc w tamtym czasie było możliwe prowadzenie samochodu, który spełniał określone kryteria, posiadając wyłącznie dowód osobisty. Gdzie w Europie są najgorsi kierowcy? Prym wiedzie popularny kierunek turystyczny. A jak wypadli Polacy? Najgorsi kierowcy to tacy, którzy stwarzają zagrożenie na drodze dla siebie i innych. Gdzie jest ich najwięcej? Zobacz, jak odpowiadali Europejczycy. 19 stycznia 2013 roku przyjęto jednak nowelizację Ustawy o Kierujących Pojazdami, która wprowadziła istotne zmiany w tym zakresie. W znowelizowanych przepisach znalazły się m.in. nowe kategorie uprawnień: kategoria AM – dająca możliwość kierowania motorowerem i czterokołowcem lekkim, kategoria B1 – która uprawnia do kierowania czterokołowcem. Prawo stanowi, że czterokołowcem lekkim określa się pojazd o masie własnej nieprzekraczającej 350 kg, który rozpędza się maksymalnie do 45 km/godz. Czterokołowiec to natomiast pojazd samochodowy, przeznaczony do przewozu osób lub ładunków (z wyłączeniem samochodów osobowych, ciężarowych i motocykli), o masie własnej nieprzekraczającej 400 kg (dla przewozu osób) lub 500 kg (dla przewozu ładunków). Na przynależność samochodu do danej grupy wskazuje homologacja europejska. Czterokołowce lekkie są oznaczane jako L6e, a czterokołowce jako L7e. Kto może ubiegać się o stosowne uprawnienia? Kategoria AM jest dostępna dla osób powyżej 14. roku życia. Warunkiem otrzymania uprawnień jest odbycie 30-godzinnego kursu teoretycznego i 10-godzinnego szkolenia praktycznego oraz pozytywny wynik egzaminu państwowego. TOP 5 miejsc na malowniczą przejażdżkę. Zmotoryzowani turyści mają swój ulubiony kraj w Europie Szukasz pomysłu na malowniczą przejażdżkę? Turyści wybrali miasta z najpiękniejszą scenerią. Osoby chcące otrzymać prawo jazdy kat. B1 muszą mieć ukończone 16 lat. Uprawnienia są wydawane na podstawie pozytywnego wyniku egzaminu, który musi być poprzedzony 30-godzinnym szkoleniem teoretycznym i 30-godzinnym kursem praktycznym. Jakim samochodem można jeździć bez prawa jazdy? Samochód bez prawa jazdy kat. B? Ten segment rynku nie jest rozbudowany tak, jak oferta klasycznych osobówek, jednak kupujący mają jako taki wybór. W Polsce, największą popularnością cieszą się mikrosamochody firm Aixam, Bellier i Microcar. Francuskim producentom po piętach depczą Włosi. Sporym uznaniem cieszą się małe autka sygnowane przez Piaggio i Casalini. Należy jednak pamiętać, że żaden mikrosamochód nie zapewnia wysokiego poziomu bezpieczeństwa, co potwierdzają wyniki testów zderzeniowych, przeprowadzonych przez Euro NCAP. Co grozi za jazdę bez prawa jazdy? Zgodnie z art. 94 Kodeksu wykroczeń każdy, kto kieruje samochodem bez wymaganych dokumentów podlega karze grzywny. Od 1 stycznia 2022 roku takie zachowanie jest karane przez sąd. Grzywna za prowadzenie samochodu bez prawa jazdy to przynajmniej 1500 zł. Maksymalna kara może wynosić nawet 30 tys. złotych. Czy można jeździć bez prawa jazdy? Od 5 grudnia 2020 roku nie trzeba mieć przy sobie prawa jazdy. Przepisy oczywiście nie zwalniają z obowiązku posiadania dokumentu w domu. Przy sobie nie trzeba również mieć dowodu osobistego. Czy trzeba mieć dowód rejestracyjny? Każdy pojazd w Polsce powinien zostać zarejestrowany zgodnie z prawem. Nie ma już jednak obowiązku wożenia zawsze ze sobą dowodu rejestracyjnego ani polisy OC.
Nowojorski sąd apelacyjny zdecydował, że słoń nie ma osobowości prawnej. Kontrowersyjna sprawa słonicy Happy
Zakończyła się trwająca rok batalia sądowa, która miała rozstrzygnąć o przyszłości ponadpięćdziesięcioletniej słonicy Happy. Sąd zdecydował, że nie może uznać zwierzęcia za podmiot prawny – a tym samym, że nie można go uwolnić z zoo.
W tym artykule: Historia słonia z zoo na Bronksie Jakie prawa powinien mieć słoń Będzie jeszcze więcej podobnych pozwów Sprawę wniosła Nonhuman Rights Project, organizacja zajmująca się prawami zwierząt. Przez rok wynajęci przez nią adwokaci próbowali przekonać sąd apelacyjny stanu Nowy Jork, że słoń indyjski żyjący w ogrodzie zoologicznym na Bronksie jest w istocie bezprawnie przetrzymywany w niewoli. Stosunkiem głosów 2 do 5 sędziowie sądu apelacyjnego oddalili jednak sprawę. Happy jest „nieludzką istotą, która nie jest osobą w rozumieniu prawnym” – napisano w orzeczeniu sądu. „Nikt nie twierdzi, że słonie nie są inteligentnymi stworzeniami zasługującymi na właściwą opiekę i współczucie. Jednak w dotychczasowym orzecznictwie, zarówno stanowym, jak i federalnym, nie ma precedensu pozwalającego wesprzeć wniosek, że prawny nakaz zwolnienia osoby uwięzionej dotyczy lub powinien dotyczyć zwierzęcia” (w oryginale: „nonhuman animal”) – czytamy dalej w orzeczeniu. Historia słonia z zoo na Bronksie Happy to słonica, która została schwytana w niewolę w 1977 roku. Od tego czasu mieszka w zoo na Bronksie. Zajmuje tam wybieg o powierzchni jednego akra (czyli ok. 4 tys. m kw.). Zdaniem adwokatów występujących w imieniu Nonhuman Rights Project, jest to w istocie jednoakrowe więzienie. Natomiast cały teren zoo, mający 265 akrów, to ledwie jeden procent przestrzeni, którą słoń pokonuje każdego dnia na wolności. Słoń, niewolnik własnej potęgi. Tak silne, a wciąż zagrożone Od 4 tysięcy lat człowiek oswaja słonie indyjskie (Elephas maximus) i wykorzystuje jako zwierzęta pociągowe. Te majestatyczne kolosy (ponad 6 m długości i ok. 3 m wzrostu przy 5 tonach masy)... Prawnicy argumentowali, że słonie są nadzwyczaj inteligentnymi zwierzętami. Dlatego powinny mieć prawa podobne do tych, które chronią ludzi. Powoływali się również na testy kognitywne, jakie w 2005 roku przeszła Happy. Był to tak zwany test lustra – eksperyment mający wykazać, czy zwierzę jest samoświadome. Happy miała na czole namalowany znak X. Widząc się lustrze, każdorazowo dotykała trąbą tego znaku. Zdaniem naukowców to dowód, że rozumiała, iż widzi w lustrze samą siebie. Jakie prawa powinien mieć słoń To jednak nie wszystko. Prawnicy Nonhuman Rights Project podkreślali, że słonica w warunkach naturalnych mogłaby podejmować samodzielne decyzje o tym, co robi w danej chwili, co je, z kim nawiązuje i utrzymuje kontakty. W niewoli natomiast jest pozbawiona możliwości decydowania o sobie, a tym samym zatroszczenia się o własny dobrostan. Podobne rozumowanie podzieliło dwóch sędziów, którzy napisali zdania odrębne do wyroku. Sędzini Jenny Riviera stwierdziła: „Happy wprawdzie nie jest wolna, ale jest autonomiczną jednostką. Prawo zawiera mechanizmy, które pozwoliłyby podważyć jej krzywdzące uwięzienie. Złota klatka to ciągle klatka”. Będzie jeszcze więcej podobnych pozwów W swoim oświadczeniu Nonhuman Rights Project skupia się właśnie na zdaniach odrębnych do wyroku. „Z aplauzem powitaliśmy dwa nowe zdania odrębne, które uważamy za ogromne zwycięstwo w narodowej i globalnej walce o prawa istot niebędących ludźmi, którą dopiero zaczynamy” – napisali aktywiści. 10 super mądrych zwierzaków. Zaskoczą cię swoim intelektem Te zwierzaki nie raz wprawiały ludzi w osłupienie. Który jest najinteligentniejszy? Zobacz nasze zwierzęce "1 z 10". Cytują też drugiego sędziego, który popierał uwolnienie Happy. „Kiedy większość mówi – nie, zwierzęta nie powinny mieć ludzkich praw – martwię się o zwierzęta. Ale jeszcze bardziej martwię się, jak bardzo ta odpowiedź zaprzecza i pomniejsza ludzką empatię i współczucie” – napisał sędzia Rowan D. Wilson. Nonhuman Rights Project uważa, że Happy powinna spędzić resztę życia w miejscu, gdzie jej autonomia i wybory zostałyby poszanowane. Organizacja zapowiada dalsze pozwy upominające się o prawa słoni. W najbliższych miesiącach zamierza składać je w sądach amerykańskich oraz innych krajów. Źródło: Nonhuman Rights Project. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com