Niedaleko Stonehenge odkryto krąg o średnicy... 2 km! Ale nie był wykonany z kamieni
W pobliżu Stonehenge archeolodzy zlokalizowali pradziejowy krąg. Jest jednak wielokrotnie większy od tej megalitycznej budowli. Jego średnica przekracza 2 kilometry! Wykonano go w zupełnie inny sposób. Dlatego dopiero teraz archeologom udało się go namierzyć. To jedno z największych odkryć ostatnich lat w brytyjskiej archeologii.
Słynne kamienne Stonehenge w Wielkiej Brytanii, które powstało 4500 lat temu, nie istniało w próżni. W pradziejach w niedalekiej odległości znajdowały się osady, ale też inne budowle i struktury, które miały znaczenie ceremonialne i kultowe. Wygląda na to, że ziemia ciągle skrywa na tym obszarze archeologiczne zagadki. Badacze z Uniwersytetu St. Andrews i Bradford poinformowali właśnie o niezwykłym odkryciu. Opublikowali je na łamach czasopisma „Internet Archaeology”. Monumentalny krąg jamowy Nowe analizy potwierdziły istnienie monumentalnej struktury w rejonie Durrington Walls. Obiekt ten leży kilka kilometrów na północ od słynnego Stonehenge. Nie jest to jednak typowy pradziejowy krąg. Składają się nań 16 olbrzymich jam. Wiele z nich mierzyło aż 10 metrów średnicy i nawet 5 metrów głębokości. Dziś są już wypełnione iłami i mułem. Jamy tworzą niemal idealny okrąg. Średnica tego koła przekracza 2 kilometry. – Umiejętności i wysiłek, jakie musiały być potrzebne nie tylko do wykopania dołów, ale także do tak precyzyjnego rozmieszczenia ich w krajobrazie, są naprawdę niesamowite. Biorąc pod uwagę, że doły są rozrzucone na tak dużym terenie, fakt, że tworzą niemal idealny okrąg, jest istotnie niezwykły – komentuje współautor badań prof. Richard Bates. Kiedy zbudowano niezwykłą strukturę? Badania naukowe, wykorzystujące geofizykę, potwierdziły, że te gigantyczne zagłębienia nie są naturalnymi lejami krasowymi, ale zostały celowo wykopane przez ludzi. Datowanie metodą optycznie stymulowanej luminescencji (OSL) jest bardzo precyzyjne. Wskazuje ono na powstanie konstrukcji w późnym neolicie, około 2480 roku p.n.e. Naukowcy doszli do wniosku, że budowa została zrealizowana w bardzo krótkim czasie i równocześnie. A do tego niezbędna musiała być koordynacja. Mniej więcej w tym samym czasie powstało kamienne Stonehenge. Funkcja monumentalnego kręgu Krąg wielkich jam nie pełnił, z naszej perspektywy, praktycznej roli. Miał wymiar związany ze sferą wierzeń. Naukowcy określili taki układ jako jako „kosmologiczny” (ang. cosmological arrangement). Oznacza to, że prehistoryczni budowniczowie mogli w ten sposób odgrodzić sferę sacrum od profanum. Projekt odzwierciedlał wierzenia społeczności na temat porządku świata. Być może do jam składano ofiary ze zwierząt. Analizy genetyczne wypełnisk wykazały, że w dołach znajdowały się szczątki dużych ssaków, takich jak owce i bydło. Co ciekawe, owce znajdowano głównie w jamach na południu, a bydło na północy i południu. To sugeruje, że różne zwierzęta były deponowane w określonych miejscach w ramach jakiegoś rytuału lub ofiary. Zrozumieć pradzieje Te badania zaczęły się w 2010 roku. Przez pierwsze lata wykonano badania geofizyczne – dzięki specjalistycznym urządzeniom zajrzano bez wbicia łopat pod ziemię. Wytypowano anomalie, które okazało się być wielkimi jamami. Kilka z nich częściowo przebadano wykopaliskowo, pobrano też z nich rdzenie geologiczne. Po latach badań udało się nanieść wszystkie zagadkowe struktury na mapę i zweryfikować sposób ich powstania. W ten sposób archeolodzy zauważyli, że ich układ nie był przypadkowy. Źródło: Internet Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„Stonehenge północy” – warto tu przyjechać właśnie teraz. To miejsce czekają duże zmiany
Z lotu ptaka wygląda jak olbrzymi celtycki krzyż. Tworzy go kilkadziesiąt smukłych kamieni. To jeden z najbardziej enigmatycznych zabytków archeologicznych Wielkiej Brytanii. Poznajcie Calanais w Szkocji. Warto odwiedzić to miejsce w najbliższym czasie, bo szykują się tam olbrzymie zmiany.
Najsłynniejszą megalityczną konstrukcją świata jest bez wątpienia Stonehenge w Wielkiej Brytanii. Ten krąg kamienny powstał około 2600–2500 lat p.n.e. W rzeczywistości zabytek ten tworzą dwa rzędy kręgów – ten bardziej wewnętrzy składa się z trylitów – w ten sposób określa się konstrukcje zbudowaną z trzech głazów: dwóch pionowych i trzeciego ułożonego poziomo. Jednak w czasach neolitu powstało zdecydowanie więcej podobnych konstrukcji. Słyną z nich wyspy brytyjskie. Jedną z najbardziej spektakularnych budowli tego typu jest, obok Stonehenge, Calanais na wyspie Lewis w Szkocji. Biletowane święte miejsce Do tej pory Calanais na wyspie Lewis na szkockich Hebrydach było dostępne dla zwiedzających nieodpłatnie. O miejsce to troszczy się od lat organizacja Historic Environment Scotland. Obok znajduje się centrum turystyczne, w którym można więcej dowiedzieć się o zabytku oraz niezbędna infrastruktura. Jednak te udogodnienia właśnie zamknięto. Trwa wielka przebudowa. A po niej wstęp do Calanais będzie biletowany. Jak wyjaśnia Historic Environment Scotland, wprowadzenie opłaty za wstęp wesprze długoterminową, zrównoważoną przyszłość zabytku, poprawi wrażenia zwiedzających i pomoże w ochronie dziedzictwa kulturowego na Hebrydach Zewnętrznych. Taką decyzję poprzedziły szerokie konsutacje społeczne wśród lokalnej ludności. Warto zaznaczyć, że wstęp na teren tego stanowiska archeologicznego po wprowadzonych zmianach będzie nadal darmowy dla miejscowych. Kiedy będzie wprowadzona opłata? Na stronie zabytku widnieje informacja o że zamknięcie centrum dla zwiedzających przewidziano do 2026 roku. Może to oznaczać, że nadal jest trochę czasu na bezpłatną wizytę. Calanais – „Stonehenge północy” Co prawda Calanais jest mniejsze od Stonehenge, to jednak robi spore wrażenie. Należy podkreślić, że powstało kilkaset lat przed brytyjskim kręgiem kamiennym, a poza tym w bardziej odosobnionym miejscu – na wyspie Lewis na północno-zachodnich krańcach Europy. Budowla powstała stopniowo: I faza – (2900 lat p.n.e.) wzniesienie kręgu kamiennego (13 głazów) i centralnego kamienia o wysokości blisko 5 m; II faza (400–500 lat później) – do kręgu dodano promieniście rozchodzące się rzędy kamieni. Prawdopodobnie w tym samym czasie, gdy dodano rzędy i aleję, wewnątrz kręgu wzniesiono najpierw konstrukcję drewnianą, a następnie mały kopiec komorowy, który służył do chowania zmarłych.; III faza – późniejsze użytkowanie – między 2150 a 1750 r. p.n.e. poza kręgiem pochowano kolejną osobę poza kręgiem; IV faza – aktywność na terenie Calanais znacząco spadła po około 1500 r. p.n.e. Funkcja Calanais – od obserwatorium po cmentarz Calanais było miejscem o znaczeniu duchowym, społecznym i ceremonialnym dla starożytnych społeczności. Monument został zbudowany i modyfikowany w kilku fazach, co sugeruje zmianę jego przeznaczenia. Najpierw prawdopodobnie służył do wskazywania pozycji słońca podczas przesilenia zimowego. Późniejsza modyfikacja, wprowadzona 400–500 lat później, obejmowała dodanie rzędów i alei. Po tej zmianie monument został przeorientowany na cykle księżycowe. W tym okresie krąg pełnił także funkcję miejsca pochówku – zawierał mały kopiec komorowy. W okolicy Calanais znajduje się co najmniej 11 mniejszych kręgów kamiennych, które są nie mniej urokliwe, a przy okazji wejście do nich nie jest biletowane. A jeśli nie mamy czasy na wyjazd za granicę, można obejrzeć kręgi kamienne w Polsce. Źródło: Historic Environment Scotland Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tajemnicza rzeźba kobiety z gęsią sprzed 12 tys. lat – czy to pierwsza „Leda”?
Na stanowisku archeologicznym w północnym Izraelu naukowcy odkryli maleńką figurę przedstawiającą kobietę z ptakiem na plecach. Badacze twierdzą, że to prawdopodobnie jeden z najstarszych dowodów przedstawiających pradawny system wierzeń.
Leda z łabędziem to jeden z popularniejszych motywów w sztuce. Dzieła te znane są jeszcze z czasów antycznej Grecji np. w postaci rzeźb, mozaik lub fresków. Przedstawiają córkę Testiosa i Leukipe, żony króla Sparty Tyndareosa. Według legendy zakochał się w niej sam Zeus, który, by zdobyć jej serce, zamienił się w łabędzia, aby uwieść ją swym pięknem. Owocem tej miłości były cztery jaja, z których na świat przyszło czworo dzieci: Kastor, Polluks, Helena i Klitajmestra. Figurka kobiety z gęsią sprzed 12 tys. lat To jednak tylko jeden z wielu motywów, które przedstawiają kobietę ze zwierzęciem. Znane są przecież także inne przedstawienia, nie mówiąc o najpopularniejszym, czyli Ewie wraz z wężem czy bogini Isztar, która często występowała razem z lwem. Wizerunki te najczęściej miały odniesienie do sfery sacrum i każdy z nich reprezentował inne wierzenia, tradycje, czy przesądy, w zależności od kultur i cywilizacji, w których powstawały. Teraz archeolodzy w Izraelu odkryli kolejne dzieło, które może przedstawiać animistyczny kult. Na stanowisku Nahal Ein Gev II, które znajduje się ok. 2 kilometrów na wschód od Jeziora Galilejskiego na północy kraju, badacze odnaleźli małą figurkę kobiety z ptakiem na plecach. Naukowcy twierdzą, że nie jest to jednak łabędź, lecz gęś. I jest to akt intymnej interakcji. Rzadki dowód animistycznych wierzeń „Paleolityczne przedstawienia interakcji między ludźmi a zwierzętami są rzadkie, a w kontekstach górnego paleolitu odnotowano jedynie kilka malowanych lub rytych przykładów, głównie z Europy” – napisali w badaniu, które zostało opublikowane na łamach czasopisma „PNAS”. „Takie sceny, przedstawiające rzeczywiste lub wyobrażone interakcje, mają ogromne znaczenie dla zrozumienia dawnych wierzeń, począwszy od sposobu, w jaki ludzie postrzegali swoją relację ze środowiskiem i istotami nieludzkimi” – dodają badacze. Figurkę wykonano z wypalanej gliny między 15 a 11,5 tysiąca lat temu. Badacze twierdzą, że jej autorem był ktoś należący do kultury natufijskiej. Była to kultura mezolitu bliskowschodniego, a jej nazwa pochodzi od stanowiska archeologicznego Wadi-an-Natuf w Izraelu. W trakcie badań prof. Laurent Davin z Uniwersytetu Paryż-Nanterre zbadał dziesiątki tysięcy małych fragmentów gliny zebranych z kilku natufijskich stanowisk archeologicznych. Jeden z nich przedstawiał właśnie kobietę z gęsią. – Zrozumiałem, że trzymam w dłoni wyjątkowy obiekt, zarówno pod względem przedstawionego tematu, jak i jakości modelowania – powiedział portalowi Live Science prof. Davin. Kultura natufijska i jej wierzenia Naukowiec stwierdził, że to najbardziej szczegółowe przedstawienie ludzkiego ciała, jakie do tej pory zidentyfikowano w kulturze natufijskiej. Figurka nie była jednak dobrze zachowana. Została rozbita na trzy części. Całość miała zaledwie 3,7 cm wysokości. Nad kobietą góruje ptak, który sprawia wrażenie, że opiera się o jej plecy. Ma rozpostarte skrzydła i wygląda, jakby obejmował postać. – Nacięty trójkątny obszar w dolnej części figurki prawdopodobnie przedstawia żeńskie łono, a symetryczne owalne odciski w okolicach torsu sugerują piersi – wyjaśnia prof. Davin. Stanowisko archeologiczne, na którym znaleziono figurę, wykorzystywane było do pochówku zmarłych. W tym samym miejscu badacze odnaleźli również szczątki gęsi z podobnego okresu. Według autorów odkrycia sugeruje to, że zwierzęta te były ważne w kulturze natufijskiej. To istotne spostrzeżenie, bo do tej pory niewiele wiadomo było o ich religii. Naukowcy twierdzą, że ich odkrycie wskazuje, iż Natufijczycy tworzyli złożone rzeźby i figury. Wykorzystywali w tym celu animistyczne wierzenia jeszcze przed rewolucją neolityczną w południowo-zachodniej Azji. – Figurka kobiety i gęsi łączy świat łowców-zbieraczy ze światem pierwszych społeczności, które zakładały osady. Pokazuje to, jak wyobraźnia i symboliczne myślenie zaczęły kształtować ludzką kulturę – podsumował współautor badania, Leore Grosman, archeolog z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. Źródło: PNAS Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Kiedy doszło do pierwszego pocałunku? Naukowcy wskazują na bardzo odległą epokę
Całowanie wyewoluowało u wspólnego przodka ludzi i innych dużych małp około 21 milionów lat temu – ustalił zespół brytyjskich naukowców. Ta przyjemna czynność była praktykowana również później, u krewnych człowieka – neandertalczyków. Co było powodem pierwszego pocałunku?
Do dzisiaj naukowcy spierają się o to, dlaczego ludzie się całują. Wygląda na to, że nasze instynkty sięgają dawnych zachowań pielęgnacyjnych wśród małp człekokształtnych. Czynność zbliżona do całowania mogła być początkowo sposobem na sprawdzenie stanu zdrowia partnera i wzmacnianie więzi w grupie. Teraz grupa naukowców z Uniwersytetu Oxfordzkiego wzięła sobie za cel zrekonstruowanie historii ewolucyjnej całowania i próbę ustalenia, kiedy całowanie pojawiło się w linii rodowej naczelnych. Badacze przyjęli szeroką ewolucyjną perspektywę. Wyniki opublikowali na łamach „Evolution and Human Behavior”. Badanie ulotnego całowania. Jak to się robi? Naukowcy przeprowadzili pierwszą próbę rekonstrukcji ewolucyjnej historii całowania za pomocą podejścia międzygatunkowego. Zaczęli od zdefiniowania „całowania”. Jest to nieagresywny kontakt usta-usta, który nie wiązał się z przekazywaniem jedzenia. Następnie naukowcy zebrali dane na temat zaobserwowanego całowania u współczesnych dużych małp, w tym szympansów i bonobo. Następnie zastosowano analizę filogenetyczną (opartą na drzewie rodowym naczelnych), traktując całowanie jako „cechę”. W tej analizie nie badano fizycznych szczątków. Użyto modelowania statystycznego, aby wyciągnąć wnioski na temat cech, które się nie są w stanie przetrwać do naszych czasów, a więc takich jak zachowanie. Badacze potraktowali całowanie jako cechę (jak np. kolor sierści) i nanosili ją na drzewo rodowe naczelnych. Pewność wyniku ma zapewniać to, że model symulacji uruchomiono aż 10 milionów razy, aby uzyskać bardzo pewne szacunki statystyczne. – Po raz pierwszy ktoś przyjął szerokie ewolucyjne spojrzenie na całowanie się. Nasze odkrycia uzupełniają rosnący dorobek naukowy, podkreślający niezwykłą różnorodność zachowań seksualnych naszych kuzynów naczelnych – komentuje dr Matilda Brindle, główna autorka i biolożka ewolucyjna z Wydziału Biologii Uniwersytetu Oksfordzkiego. Pierwszy pocałunek wytropiony Na podstawie uzyskanych wyników naukowcy stwierdzili, że do pierwszego pocałunku mogło dojść już ponad 21 mln lat temu u wspólnego przodka ludzi i innych dużych małp. Ta „cecha” ewoluowała w przedziale 21,5 do 16,9 miliona lat temu. Zespół odkrył również, że nasi wymarli krewni, neandertalczycy, prawdopodobnie również całowali się. To odkrycie, wraz z wcześniejszymi badaniami wykazującymi, że ludzie i neandertalczycy mieli wspólne mikroorganizmy jamy ustnej (poprzez transfer śliny) i materiał genetyczny (poprzez krzyżowanie się), silnie sugeruje, że ludzie i neandertalczycy całowali się ze sobą. Czy warto się całować? – Chociaż całowanie może wydawać się zwyczajnym lub uniwersalnym zachowaniem, jest ono udokumentowane jedynie w 46% kultur ludzkich – powiedziała dr Catherine Talbot, współautorka i adiunkt w College of Psychology na Florida Institute of Technology. Dodała, że normy społeczne i konteksty różnią się znacznie w poszczególnych społeczeństwach, co rodzi pytanie, czy całowanie jest zachowaniem ewolucyjnym, czy też wynalazkiem kulturowym. Najnowsze badanie to pierwszy krok w kierunku odpowiedzi na to pytanie. Całowanie występuje u różnych zwierząt, ale stanowi zagadkę ewolucyjną. Przecież związane jest z wysokim ryzykiem, takim jak przenoszenie chorób. Jednocześnie nie daje oczywistych korzyści reprodukcyjnych. Całowanie się zachowało w toku ewolucji i nadal jest obecne u większości wielkich małp człekokształtnych. Pomimo że całowanie w wielu społecznościach ludzkich ma znaczenie kulturowe i emocjonalne, do tej pory naukowcy poświęcali niewiele uwagi jego historii ewolucyjnej. Dlatego to badanie jest tak ważne. Źródło: Evolution and Human Behavior Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Łowcy i zbieracze stworzyli gigantyczne kopce. „Przenieśli tyle ziemi co 140 tys. wywrotek”
Nie tylko ludzie trudniący się rolnictwem i na stałe mieszkający w domostwach wznosili w pradziejach wielkie budowle. W Poverty Point 3500 lat temu łowcy i zbieracze usypali gigantyczne kopce ziemne. Było to miejsce kultu i spotkań. Teraz archeolodzy wysnuli hipotezę, jak to miejsce powstało.
Poverty Point jest kompleksem monumentalnych konstrukcji ziemnych położonym w amerykańskim stanie Luizjana. Znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Od lat miejsce to jest przedmiotem sporów i analiz badaczy przeszłości. Bo niezbyt pasuje do stereotypowej, linearnej wizji dziejów człowieka. Podobnie jak słynne Göbeklitepe. Dlaczego? Bo tak wielkie konstrukcje według powszechnej wiedzy miały wznosić społeczności rolnicze i osiadłe. A w tych dwóch przypadkach jest inaczej. Nowe badania słynnego stanowiska Zespół badaczy z Washington University w St. Louis opublikował właśnie wyniki nowych badań Poverty Point na łamach „Southeastern Archaeology”. Na ich potrzeby wykonano niewielkie wykopaliska. Przeprowadzono też analizy radiowęglowe pobliskich stanowisk archeologicznych, aby umieścić Poverty Point w odpowiednim kontekście – sprawdzić, czy było równoczasowe. Archeolodzy zastosowali też metody znane z etnologii. Przeprowadzili rozmowy z lokalnymi przedstawicielami rdzennych społeczności. – Ostrożnie rzecz biorąc [budowniczowie – przyp. red.], przenieśli 140 000 wywrotek ziemi, bez użycia koni i kół. To była niesamowicie ciężka praca. Najważniejsze pytanie brzmi: dlaczego? Jaka była ich motywacja? – zastanwiał się jeden z autorów nowego artykułu prof. Tristram R. Kidder. Kto i po co wzniósł wielkie budowle ziemne? Do tej pory wśród naukowców przeważał pogląd, że budowa Poverty Point wymagała wysoce złożonego, hierarchicznego społeczeństwa pod kierunkiem wodza lub wodzów. Były to zatem „pomniki” klasy rządzącej. Autorzy nowego badania, dr Seth B. Grooms i prof. Tristram R. Kidder, uważają jednak, że te kopce były raczej efektem wieloletniej współpracy społeczności egalitarnych łowców i zbieraczy, a zatem pozbawionych wodzów. Zatem budowa monumentów była wspólnym wysiłkiem podjętym w celu zyskania łaski u nieprzewidywalnego wszechświata – bo jedną z funkcji tego miejsca było jego przeznaczenie kultowe. – Uważamy, że mieszkańcy Poverty Point wznieśli kopce, odprawiali rytuały i pozostawili po sobie cenne przedmioty jako ofiarę – dodał prof. Kidder. Poza tym społeczności z południowego wschodu obecnych USA spotykały się tutaj ze sobą na krótkie okresy. W czasie nowych badań odkryto również zabytki z odległych rejonów, co każe sądzić, że Poverty Point mogło być też hubem handlowym. Co można zobaczyć w Poverty Point Całe stanowisko archeologiczne jest olbrzymie. Zajmuje ponad 200 hektarów, którego granice wyznaczają dwa wielkie kopce. Inna budowla przypomina nieco amfiteatr, ale tylko swoim planem. Składa się z sześciu wałów ziemnych, ułożonych w formie koncentrycznych półpierścieni. Półpierścienie te stykają się swoimi końcami z uskokiem zbocza w kierunku starorzecza w dolinie rzeki Missisipi. Promień zewnętrznego wału wynosi około 600 metrów. Archeolodzy spekulują, że wały i inne kopce na tym stanowisku ukazują model świata łowców i zbieraczy. A struktura jest zorientowana w kierunku wschodu słońca Źródło: Southeastern Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Pożary w pradziejowej Europie nie były przypadkiem. Oto, kto za nimi stał
Już ponad 100 tys. lat temu pradawni ludzie odcisnęli piętno na europejskiej przyrodzie. Dzięki symulacjom komputerowym i analizie pyłków naukowcy odtworzyli skalę tych zmian. Wyniki są zaskakujące: udział człowieka w kształtowaniu krajobrazów był silniejszy, niż sądzono.
Ludzie zaczęli uprawiać rolę i hodować zwierzęta w Środkowej Europie jakieś 7 tysięcy lat temu. Pojawiły się pierwsze chaty i większe budowle. Czy to oznacza, że wcześniej wielkie obszary Starego Kontynentu były nietknięte ręką człowieka? Z najnowszych badań wynika, że zmiany w ekosystemie spowodowane ręką człowieka były widoczne już nawet ponad 100 tys. lat temu. Odpowiedzialny za nie był krewny człowieka współczesnego, neandertalczyk. Pradziejowe krajobrazy pod lupą naukowców Korzystając z zaawansowanych symulacji komputerowych, międzynarodowy zespół badawczy zbadał, jak ludzie wpłynęli na roślinność Europy w ciągu dwóch ciepłych okresów w przeszłości. Pierwszym z nich był ostatni interglacjał (cieplejszy okres między zlodowaceniami), około 125 000–116 000 lat temu, kiedy neandertalczycy byli jedynymi ludźmi w Europie. Drugim okresem jest okres tuż po ostatniej epoce lodowcowej, wczesny holocen, 12 000–8 000 lat temu. Wówczas w Europie mieszkali ludzie współcześni. Do badań wykorzystano też dane dotyczące pyłków roślin. Są one uzyskiwane w długich rur, wbijanych w tereny podmokłe czy jeziora. Z analizy uzyskanych w ten sposób rdzeni można dowiedzieć się, jakie rośliny rosły w okolicy tysiące lat temu. Można też pośrednio wywnioskować, czy dochodziło to pożarów i wypalania. Artykuł na ten temat napisali na łamach czasopisma „PLOS One” eksperci z dziedziny archeologii, geologii i ekologii. Kreatorzy krajobrazu sprzed tysiącleci? Co udało się ustalić? Wniosek jest jasny: zarówno neandertalczycy, jak i późniejsi mezolityczni łowcy-zbieracze wywarli silny wpływ na wzorce roślinności w Europie – na długo przed pojawieniem się rolnictwa. – Badanie ukazuje przeszłość z zupełnie innej perspektywy – mówi prof. Jens-Christian Svenning, profesor biologii na Uniwersytecie w Aarhus. – Stało się dla nas jasne, że same zmiany klimatu, działalność dużych zwierząt roślinożernych i naturalne pożary nie mogą wyjaśnić wyników danych dotyczących pyłków. Uwzględnienie człowieka w tym równaniu – oraz skutków pożarów wywołanych przez człowieka i polowań – dało znacznie lepsze dopasowanie – dodaje prof. Svenning. Jaki wpływ praludzi na krajobraz? Z symulacji badaczy wynika, że mezolityczni łowcy-zbieracze mogli wpływać na rozmieszczenie gatunków roślin nawet w 47%. Wpływ neandertalczyków był mniejszy i wynosił około 6% w przypadku rozmieszczenia gatunków roślin i 14% w przypadku otwartej roślinności. Wpływ człowieka na roślinność obejmował zarówno skutki pożarów – podpalania drzew i krzewów – jak i wcześniej pomijany czynnik: polowania na duże zwierzęta roślinożerne. – Neandertalczycy nie stronili od polowań i zabijania nawet gigantycznych słoni. A mówimy tu o zwierzętach ważących do 13 ton. Polowania miały również silny pośredni wpływ: mniejsza liczba zwierząt pasących się oznaczała większy rozrost, a tym samym bardziej zwartą roślinność. Jednak wpływ ten był ograniczony, ponieważ neandertalczyków było tak niewielu, że nie wyeliminowali dużych zwierząt ani ich roli ekologicznej – w przeciwieństwie do Homo sapiens w późniejszych czasach – mówi prof. Svenning. Wygląda na to, że pradawne puszcze wcale nie były tak nietknięte, jak to sobie długo wyobrażano. Już ponad 100 tys. lat temu ludzie byli, jak to określa prof. Svenning, „aktywnymi współtwórcami europejskich ekosystemów”. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli w Jordanii nietypowe centrum kultowe. Jest 1000 lat starsze od piramid
Około 5500 lat temu ludzie przybywali w to miejsce, aby brać udział w ceremoniach i pogrzebach. Odbywały się one nie tylko wśród megalitów, ale też w zagadkowych kamiennych budowlach na szczycie wzgórza. Poznajcie zagadki, które odkryli właśnie archeolodzy w Murayghat w Jordanii.
Megality, czyli konstrukcje przede wszystkim o przeznaczeniu grobowym, powstawały w różnych częściach świata i w różnych okresach. Do tych najbardziej znanych należy Stonehenge w Wielkiej Brytanii, czy Göbeklitepe w Turcji. Teraz naukowcy donoszą o nowych badaniach na stanowisku archeologicznym Murayghat w Jordanii. Odkryto tam dziesiątki zagadkowych konstrukcji kamiennych. Część z nich znana była już sto lat temu, ale dzięki nowemu projektowi udało się odpowiedzieć na pytanie, jaka była ich funkcja. Jakie budowle udało się odkryć? Badaczka z Uniwersytetu Kopenhaskiego, prof. Susanne Kerner, podsumowała właśnie szeroko zakrojone badania stanowiska Murayghat. Opublikowała je na łamach czasopisma „Levant”. Udało jej się znaleźć następujące konstrukcje: Pola dolmenów, czyli megalitycznych grobowców. Zarejestrowano pozostałości ponad 95 dolmenów, które otaczają centralne wzniesienie. Są to budowle składające się z dwóch kamieni przykrytych blokiem, który na nich spoczywa. Pojedyncze stojące kamienie – megality; najwyższy ma 2,4 m wysokości. Zarysy budowli wzniesionych na planie owalu, podkowy lub prostokąta o średnicy nawet 18 m. Co się tutaj działo? – Zamiast dużych osad z mniejszymi kaplicami założonymi w okresie chalkolitu, nasze wykopaliska w Murayghat z wczesnej epoki brązu ukazują skupiska dolmenów (kamiennych grobowców), stojących kamieni i dużych budowli megalitycznych. Wskazują one na to, że miały tam miejsca rytualne zgromadzenia i pochówki – opowiada kierowniczka projektu prof. Susanne Kerner. To stanowisko archeologiczne rozwinęło się po upadku kultury chalkolitycznej (ok. 4500–3500 p.n.e.), okresu znanego z bogatych tradycji symbolicznych, miedzianych artefaktów i małych świątyń kultowych. Naukowcy uważają, że zmiany klimatyczne i niepokoje społeczne mogły doprowadzić do upadku kultury, w odpowiedzi na co grupy z wczesnej epoki brązu zaczęły tworzyć „nowe formy ekspresji rytualnej”. Centrum kultowe czy coś więcej? Archeolodzy udokumentowali w Murayghat ponad 95 pozostałości dolmenów, a centralny szczyt stanowiska zawiera kamienne fundamenty lub wygrodzenia. Również podłoże skalne jest wyrównane i obrobione. Według prof. Kerner Murayghat służyło jako „centrum kultowe” oraz miejsce, gdzie ludzie spotykali się, aby radzić sobie z poważnym kryzysem społecznym w tamtych czasach. Co prawda pełniło funkcję cmentarza, ale to tutaj miały spotykać się grupy zyjące w okolicy i dyskutować o swoich problemach i nawiązywać współpracę. Znalezione fragmenty po dużych naczyniach ceramicznych sugerują, że w Murayghat odbywały się wspólne uczty, które – zdaniem archeologów – pomagały cementować więzi społeczne między różnymi grupami. – Wierzymy, że Murayghat daje nam fascynujący wgląd w to, jak wczesne społeczeństwa radziły sobie z destabilizacją, budując monumenty, redefiniując role społeczne i tworząc nowe formy wspólnoty – podsumowuje badaczka. Źródło: Levant Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tak wygląda nowoczesna archeologia. Göbeklitepe ujawnia sekrety bez kopania
Słynne stanowisko archeologiczne w Göbeklitepe w Turcji znów zaskakuje. Archeolodzy odkryli pod ziemią kolejne „świątynie”, ale też otaczające je domy mieszkalne. A wszystko to bez wbijania łopaty w ziemię, dzięki metodom geofizycznym.
Göbeklitepe we wschodniej Turcji jest jednym z najbardziej znanych pradziejowych zabytków na świecie. Zasłynęło monumentalnymi kamiennymi budowlami w postaci kilkumetrowych filarów ułożonych na planie owalu. Konstrukcje wznoszono między 9600 a 8000 r. p.n.e. Dlatego uważane są za jedne z najstarszych megalitycznych budowli świata. Wielu pseudonaukowców uznało, że wykonała je jakaś zaginiona cywilizacja. Badania w tym miejscu ciągle trwają, chociaż naukowcy stosują teraz inne metody. Nie tylko wykopaliska Archeolodzy coraz częściej sięgają po różnego rodzaju cyfrowe i nieinwazyjne narzędzia. Umożliwiają one poznanie naszej przeszłości bez prowadzenia wykopalisk. A te są niszczące – oznacza to, że nie da się odtworzyć przekopanych warstw ziemi. Dlatego coraz częściej wykonuje się wykopaliska tylko w ograniczonym zakresie. Bo w przyszłości archeolodzy mogą mieć jeszcze lepsze metody badawcze i warto coś dla nich zostawić. Tak też jest w przypadku badań Göbeklitepe. W ubiegłorocznej rozmowie z National Geographic Polska szef projektu naukowego w tym miejscu prof. Necmi Karul stwierdził, że jego zespół próbuje wykorzystać wszystkie nowe metody analityczne. – Archeologia, podobnie jak inne nauki, zmienia się i używamy coraz innych metod. Musimy być ostrożni. Trudno jest porównać badania archeologiczne sprzed 100 lat z dzisiejszymi. Badania prowadzi się coraz wolniej. Wykopaliska możemy przeprowadzić tylko raz – wyjaśnił naukowiec. Podziemne zagadki Göbeklitepe W ostatnich miesiącach naukowcy przyjrzeli się Göbeklitepe z pomocą LiDAR-u, georadaru i innych metod nieinwazyjnych. Okazało się, że okrągłych założeń wykonanych z megalitów jest więcej, o czym donosi serwis Turkiye Today. Ale obok nich znajdują się prostokątne w planie budowle, które interpretowane są jako domy mieszkalne. Oznacza to, że Göbeklitepe – wbrew twierdzeniom fantastów – nie było tylko centrum ceremonialnym, ale po prostu osadą, w obrębie której mieszkali zwykli ludzie. Nowo odkryte budowle znajdują się na wschodnich i południowych zboczach wzgórza. Na potrzeby badań usunięto część drzew oliwnych. Pomogło to określić granice stanowiska archeologicznego i zaplanować przyszłe wykopaliska. W tym roku archeolodzy ogłosili też odkrycie bloku kamiennego z wyraźnie zaznaczoną głową i torsem. Co wiemy o Göbeklitepe? Göbeklitepe położone jest w południowo wschodniej Turcji, niedaleko granicy z Syrią. To już geograficzny obszar Mezopotamii, czyli międzyrzecza zlokalizowanego między wielkimi ciekami wodnymi: Tygrysem i Eufratem. Osadę założyli łowcy i zbieracze – na razie ma dowodów na to, że mieszkańcy uprawili rolę, chociaż zbierali dzikie zboża. Uwagę pasjonatów archeologii przykuły informacje o megalitycznych konstrukcjach w tym miejscu. Ale od pierwszych sezonów było wiadomo o zwykłych domach położonych obok nich. Kiedyś określano te megality świątyniami, teraz bardziej ostrożnie jako „budynki o specjalnym przeznaczeniu”. Przypuszcza się, że tam spotykała się lokalna społeczność. Nie musiały to być jednak świątynie sensu stricto, ale raczej miejsca integracji społecznej. Archeolodzy wiedzą, w jaki sposób powstały te megality. Aby je wykonać nie były wcale potrzebne jakieś zaawansowane technologie i zaginione cywilizacje. O tym, jak to miejsce wygląda, można się przekonać samemu. Göbeklitepe jest otwarte dla turystów. Archeolodzy nic przed nimi nie ukrywają, wbrew temu, co twierdzą niektórzy pseudonaukowcy. Źródła: Turkiye Today, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Hipopotamy w Europie? Żyły w niej dłużej, niż do tej pory sądzono
Hipopotamy wcale nie wyginęły w Europie wraz z rozpoczęciem się ostatniego zlodowacenia 115 tysięcy lat temu. Przetrwały aż do czasów, w których pojawił się człowiek współczesny. Czy to on przyczynił się do ich zagłady?
Naukowcy twierdzili, że hipopotamy pospolite (Hippopotamus amphibius) są zwierzętami, które nie są w stanie wytrzymać niskich temperatur. Dlatego też były one uznawane za kluczowy wskaźnik klimatu umiarkowanego. Przez dziesięciolecia badacze zakładali, że gatunek ten całkowicie wymarł w Europie Środkowej, gdy tylko zaczęło się ostatnie zlodowacenie (tzw. zlodowacenie Wisły), około 115 tysięcy lat temu. Jednak dokładny moment ich wyginięcia oraz to, jak blisko były spokrewnione ze swoimi współczesnymi kuzynami w Afryce, pozostawało zagadką. W zupełnie nowym świetle to zagadnienie zaprezentowali badacze w artykule na łamach czasopisma „Current Biology”. Okazuje się, że te masywne ssaki znacznie dłużej walczyły o przetrwanie na kontynencie, niż ktokolwiek sądził. Kości w laboratorium sporo zdradzają W ramach badania zastosowano zintegrowane podejście. Łączyło nowoczesną paleogenomikę (analizę kopalnego DNA) ze szczegółowym datowaniem. W laboratorium przebadano kilkanaście próbek zębów i kości hipopotamów pozyskanych z różnych stanowisk archeologicznych w Nadrenii-Palatynacie i z Hesji w Niemczech. Wiek określono z pomocą datowania radiowęglowego. Okazało się, że zwierzęta te przechadzały się po tej części Europy aż do około 31 tysięcy lat temu, co oznacza, że przetrwały dużą część ostatniego zlodowacenia. Równie ciekawe informacje pozyskano w czasie analizy DNA. Sekwencjonowanie paleogenomu europejskich hipopotamów wykazało, że były one ściśle powiązane genetycznie ze współczesnymi hipopotamami afrykańskimi, których następcy żyją dziś w strefie subsaharyjskiej. Niewiele było hipopotamów w Europie dziesiątki tysięcy lat temu. Świadczy o tym ich niska różnorodność genetyczna. Była to więc grupa mała i izolowana. Co ciekawe, w tym samych warstwach, w których odkryto kości hipopotamów były też szczątki typowych zwierząt zimnolubnych, takich jak mamuty włochate i nosorożce włochate. Sugeruje to, że gatunki te albo współwystępowały, albo na przemian zasiedlały region w krótkich cyklach klimatycznych. Ostatni bastion hipopotamów Wygląda na to, że basen górnego Renu był dla hipopotamów refugium, czyli bezpiecznym miejscem na mapie Europy. Tym wielkim zwierzętom udało się przetrwać zapewne dzięki cieplejszym wahnięciom (interstadiałom) klimatycznym w czasie ostatniego zlodowacenia. Wówczas zbiorniki wodne na tym obszarze nie zamarzały całkowicie w zimie. Ostateczne hipopotamy w Europie wyginęły, gdy te łagodne interstadiały przestały występować i nastąpił szczyt zlodowacenia. Wygląda na to, że zimno było w pewnym momencie nie do wytrzymania. To ustalenie jest bardzo ważne, ponieważ podważa tradycyjną chronologię. Być może warto przyjrzeć się innym szczątkom zwierząt znajdującym się w magazynach. Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rzym to nie tylko cesarze. Odkrycie „prarzeźni” sprzed 400 tysięcy lat
Niepozorne miejsce w Rzymie skrywało prawdziwą archeologiczną petardę. Stanowisko Casal Lumbroso ujawniło dowody na to, że już 400 tysięcy lat temu ludzie wytwarzali narzędzia z kości słonia. To nie tylko znalezisko – to opowieść o sprycie i chęci przetrwania pradawnych społeczności.
Odkrycie stanowiska archeologicznego Casal Lumbroso, zlokalizowanego w północno-zachodnim części Rzymu w środkowych Włoszech, było zupełnie przypadkowe. Wieczne Miasto kojarzymy z reguły z Cesarstwem Rzymskim i słynnymi cesarzami. Tu jednak mamy do czynienia z czymś zupełnie innym. W 2017 roku w trakcie prac budowlanych koparka natrafiła na fragment ciosu słonia. Na miejscu natychmiast pojawili się archeolodzy, którzy działali tam przez kilka lat. Rzeźnia sprzed setek tysięcy lat Szeroko zakrojone wykopaliska ujawniły ponad 300 szczątków szkieletu jednego słonia (Palaeoloxodon antiquus) z prostymi ciosami. Obok niego znajdowało się pół tysiąca kamiennych narzędzi. Zdaniem naukowców była to „rzeźnia” sprzed 400 tysięcy lat. To, jak wyglądała naukowcy opisali na łamach „PLOS One”. Cześć kości nosi ślady świeżych złamań, powstałych wkrótce po śmierci zwierzęcia. Brak widocznych śladów nacięć na kościach wskazuje na to, że do rozbioru tkanek miękkich ludzie używali małych narzędzi. A zatem większość kamiennych narzędzi na tym stanowisku archeologicznym ma rozmiar mniejszy niż 30 mm, prawdopodobnie ze względu na niewielką dostępność dużych kamieni. Natknięto się też na kilka kości słonia obrobionych w ten sposób, by mogły być używane jako narzędzia. Z analiz izotopowych szkliwa zęba słonia wynika, że środowisko, w którym żył ten zwierz, było idealne dla takich wielkich osobników – rosło tam sporo drzew i panowała dość wysoka wilgotność. Słoń – supersurowiec dla ludzi sprzed 400 tysięcy lat Głównym celem badań było poszerzenie wiedzy na temat strategii przetrwania oraz sposobów pozyskiwania i eksploatacji dużych zwierząt przez populacje przedneandertalskie. Być może polującym był tzw. człowiek heidelberski. Ustalono, że stanowisko archeologiczne Casal Lumbroso nie było miejscem długotrwałego obozowania. Ludzie przebywali tu krótko, tylko w czasie obróbki tuszy słonia. Archeolodzy twierdzą, że słoń służył nie tylko jako źródło pożywienia, ale – co równie ważne – jako źródło surowca do produkcji narzędzi. Najbardziej unikalny dowód to szesnaście fragmentów kości słonia, które nosiły ślady celowego łamania w momencie, gdy kość była jeszcze świeża. Kilkanaście kości miało zlokalizowane ślady zużycia, co dowodzi, że były używane jako masywne narzędzia – osiągały one nawet 77 cm długości, przewyższając rozmiarami większość narzędzi kamiennych. Znaczenie odkrycia prarzeźni Zdaniem badaczy znalezisko wskazuje, że w tym regionie Europy ludzie przyjęli długotrwałą i zaawansowaną technologicznie strategię optymalnego wykorzystania zasobów. W środowisku, gdzie krzemień był dostępny jedynie w postaci małych otoczaków, musieli być niesamowicie elastyczni. I dlatego z wielkich zwierząt wykonywali niezbędne im narzędzia. – Nasze badanie pokazuje, jak 400 tysięcy lat temu w okolicach Rzymu grupy ludzkie były w stanie eksploatować niezwykłe zasoby w postaci słonia – nie tylko jako pożywienie, ale także przekształcając jego kości w narzędzia – mówią badacze. Przyszłe badania skupiają się na narzędziach kościanych. Archeolodzy przypuszczają, że mogły służyć do kopania w ziemi. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Odkryto nieznaną barwę epoki lodowcowej. „Głęboka wiedza na temat pigmentów”
Ludzie zdobili ciała i barwili odzienie na niebiesko już nawet 13 tysięcy lat temu. Zastosowanie pigmentu o takiej barwie w Europie epoki lodowcowej jest dla archeologów zaskoczeniem. Podważa dotychczasowe przekonanie o ograniczonej palecie barw paleolitu. W jakim celu stosowano ten pigment?
Europejska epoka lodowcowa kojarzona jest często ze sztuką naskalną we Francji i Hiszpanii. To stamtąd znane są słynne jaskinie z przepięknymi przedstawieniami dzikiej zwierzyny. Wiele z nich wykonano z pomocą ochry – mineralnego pigmentu o barwie czerwonej, brązowej i żółtawej. Popularny był też czarny kolor. Naukowcy długo sądzili, że wcześni europejscy osadnicy nie znali szerszej palety barw. Przez wiele tysiącleci miano wykorzystywać tylko takie odcienie. Tymczasem archeolodzy dokonali ciekawego odkrycia na terenie kraju związkowego Hesja w Niemczech. Zagadkowy artefakt Ten tajemniczy zabytek znaleziono kilka dekad temu na paleolitycznym stanowisku archeologicznym sprzed 13 tysięcy lat w Mühlheim-Dietesheim w Niemczech. To obrobiony kamień, który ma miseczkowate wklęśnięcie. Badacze długo uważali, że był to rodzaj lampki – we wklęśnięciu mógł znajdować się łój, do którego wsadzono prosty knot. Uwadze badaczy nie uszły niewielkie niebieskie przebarwienia. Eksperci postanowili się im dokładnie przyjrzeć z pomocą specjalistycznego sprzętu – zaawansowanego mikroskopu i fluorescencji rentgenowskiej (XRF), która umożliwia określenie składu mineralnego. Ledwie widoczne ślady okazały się być pozostałościami po mineralnym pigmencie – azurycie. – To podważa naszą wiedzę na temat stosowania pigmentów w paleolicie – mówi główna autorka badania, dr Izzy Wisher z Uniwersytetu w Aarhus. „Głęboka wiedza” pradawnych ludzi Do tej pory naukowcy uważali, że artyści paleolitu używali głównie czerwonych i czarnych pigmentów – w sztuce tego okresu nie występują żadne inne kolory. Uważano, że wynikało to z braku niebieskich minerałów lub ich ograniczonej atrakcyjności wizualnej. Nowe odkrycie sugeruje, że niebieskie pigmenty mineralne mogły być używane do ozdabiania ciała lub barwienia tkanin – czynności, które pozostawiają niewiele śladów archeologicznych. – Obecność azurytu dowodzi, że ludzie paleolitu posiadali głęboką wiedzę na temat pigmentów mineralnych i mieli dostęp do znacznie szerszej palety barw, niż wcześniej sądziliśmy – i mogli być selektywni w sposobie używania określonych kolorów – mówi dr Wisher. Azuryt mógł być stosowany do malowania i dekorowania ciała, bo tak się działo w czasach neolitu, czyli pierwszych rolników. Wtedy azuryt był używany np. w pochówkach lub do zdobienia figurek antropomorficznych. Lampa stała się mieszadłem Zdaniem badaczy niewielki wyżłobiony kamień, które miał być lampką, w rzeczywistości miał inne zastosowanie. To w jego wnętrzu mieszano niebieski pigment – zapewne dodawano do niego inne składniki. To nowe ustalenie wskazuje na nieznane do tej pory wyrafinowane tradycje artystyczne lub kosmetyczne, które pozostają w dużej mierze nieuchwytne dziś dla archeologów. Brak podobnych znalezisk wynikał z kilku wzajemnie powiązanych przyczyn. Archeolodzy nie szukali takich śladów, więc ich nie znajdowali. Bo się ich po prostu nie spodziewali. Dlatego czasem warto jeszcze raz na spokojnie spojrzeć na zabytki znajdujące się w magazynach. Te przestrzenie z pewnością kryją jeszcze wiele ciekawych informacji. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli prastary zakład „jubilerski”. Ma co najmniej 42 tysiące lat
Dziesiątki obrobionych muszli morskich odkryli archeolodzy we Francji. Znajdowały się pod zawalonym schroniskiem skalnym. Był to jeden z najstarszych w tej części kontynentu „zakładów jubilerskich”. Produkty sprowadzano tu z odległości nawet 100 km.
Najstarszą epokę w dziejach człowieka określa się mianem „kamienia”, ale jest to dość mylące. Archeolodzy mają dowody na to, że pierwsze przedmioty używane przez człowieka były tak naprawdę wykonane z surowców organicznych, w tym z drewna. Oprócz drewna na szeroką skalę korzystano z innych dobrodziejstw natury – skóry zwierząt służyły za ubranie, a ich zęby bądź pancerze – były ówczesną biżuterią. Ostatnio pisaliśmy o elementach chrząszczy, które pełniły role błyskotek 2500 lat temu. Elegancja w czasach zlodowacenia Jednak potrzeba otaczania się estetycznymi przedmiotami sięga zdecydowanie głębiej, niż by się nam wydawało. Najstarsze ozdoby wykonane z muszli pochodzą z Afryki i mają nawet 70–80 tysięcy lat. Teraz grupa badaczy z kilku krajów pod kierunkiem ekspertów z francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) poinformowała na łamach czasopisma „Proceedings of the National Academy of Sciences” (PNAS) o zlokalizowaniu jednego z najstarszych w Europie „warsztatów”, w których wykonywano biżuterię z morskich muszli. Elegancja sprzed 42 tysięcy lat W pozostałościach po zawalonym schronisku skalnym La Roche-à-Pierrot w Saint-Césaire (Charente-Maritime) w Nowej Akwitanii we Francji natknęli się na skupisko w postaci dziesiątków perforowanych muszli. Należały do pobrzeżki tępoustej i pospolitej. Znaleziono je w warstwach, które mają co najmniej 42 tysiące lat i są związane z kulturą szapelperońską. Wśród innych pozostałości znalezionych na tym stanowisku archeologicznym znajdują się typowe narzędzia neandertalskie oraz szczątki żubrów i koni, co podkreśla różnorodność i złożoność ówczesnych zajęć człowieka. Jednak autorzy artykułu nie dają jasnej odpowiedzi, kto obrabiał muszle – czy człowiek współczesny, czy raczej neandertalczyk. Jednak w ich ocenie to odkrycie sugeruje, że przybycie Homo sapiens do Europy w tym okresie przyczyniło się do powstania i różnorodności tej kultury. Szerokie kontakty łowców i zbieraczy Analizy wykazały, że muszle te pochodziły z wybrzeża Atlantyku, oddalonego wówczas o około 100 kilometrów od warsztatu „jubilerskiego”. Natomiast znalezione wśród muszli pigmenty trafiły tam z miejsca oddalonego o ponad 40 km. Są to – zdaniem badaczy – dowody na istnienie dalekosiężnej sieci wymiany i na znaczną mobilność człowieka. Z kolei zidentyfikowana biżuteria i pigmenty świadczą o eksplozji symbolicznej ekspresji w tym okresie. Między 55 000 a 42 000 lat temu Europa przeszła głęboką transformację. W jej trakcie ostatni neandertalczycy zostali stopniowo zastąpieni przez grupy Homo sapiens, które przybyły do ​​Europy podczas swojej ostatniej migracji z Afryki. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Od Światowida po Babę Jagę. Najstarsze wierzenia Słowian fascynują do dziś
Dawni Słowianie żyli w świecie pełnym duchów i ukrytych mocy. Wierzyli w opiekuńcze bóstwa, rusałki i mściwą Babę Jagę. Ich codzienność nierozerwalnie łączyła się z rytmem przyrody i potęgą drzew.
W tym artykule: Kult drzew i lasu Duch pól i wód Baba Jaga w wierzeniach Słowian Rytuały pogrzebowe Słowian Bogowie Słowian W pierwszych społecznościach słowiańskich obecność duchów przenikała wszystkie aspekty codzienności, a ich cześć naznaczała głęboko ludzkie życie. Zanim chrześcijaństwo zapuściło korzenie w świecie słowiańskim, rozwijały się mity, wierzenia i formy religijności związane z naturą, cyklem pór roku i życia, śmiercią i upamiętnianiem zmarłych, które pod różnymi postaciami wykazywały długą żywotność. Można zatem odtworzyć różne płaszczyzny w wierzeniach i kulcie pierwszych Słowian. Kult drzew i lasu Przede wszystkim należy zauważyć głęboką więź świata słowiańskiego z lasem i drzewami. Słowianin wierzył w istnienie duchów lasu i praktykował „kult drzew”. Od ducha lasu zależało owocne polowanie czy bezpieczeństwo bydła. W lasach, które do dziś bujnie porastają niektóre regiony świata słowiańskiego, rządził duch lasu. Słowiańskie ludy uznawały go zazwyczaj za dobrego ducha, władcę i strażnika lasu, który ustala jego współistnienie i relacje z ludźmi. W czasach historycznych przypisano mu jednak wrogość wobec człowieka i nadano mu złośliwe oblicze. Z przewodnika podróżnych mógł stać się tym, który sprowadza ich na złą drogę, a nawet jest porywaczem i ludożercą. W tych przypadkach przyjmuje on niemal diabelski charakter. Staje się bohaterem złowróżbnych spotkań, kończących się nieraz śmiercią dla tych, którzy napotkają go na swojej drodze. Duch pól i wód Podobne do ducha lasu są duch pól oraz duch wód. Duch wód może przybierać postać kobiety – rusałki – odpowiedniczki nimfy, która może pojawiać się na brzegu rzek i jezior oraz w lasach i na polach. W takiej formie postać ta została spopularyzowana przez dramat „Rusałka” Aleksandra Puszkina. Odmienna była natura ducha dendrycznego. Drzewo postrzegano w sposób antropomorficzny. Często wiązało się ono z losem osoby lub wynikiem jej przemiany. Mogło nawet przyjąć zadanie ochrony rodziny czy wspólnoty. Jeszcze z XX w. pochodzą informacje o ogradzanych świętych drzewach, wokół których duchowny sprawował określone rytuały. Była to oczywiście mieszanina elementów kultu dendrycznego i chrześcijaństwa, która wielokrotnie pojawiała się w określonych częściach świata słowiańskiego. To wieloletnie współistnienie i przeplatanie się elementów o odmiennej proweniencji występuje na Słowiańszczyźnie Wschodniej na tyle często, że sprowokowało najpierw radziecką, a później rosyjską krytykę historyczną do mówienia o „dwuwierze”. W cywilizacji słowiańskiej wierzono, że duchy znajdują schronienie w domach zbudowanych z drewna. Swojego ducha miały nawet pomieszczenia przeznaczone na saunę, suszarnia i chlew. A to tylko część duchów wspominanych przez rosyjski folklor. Domy budowano w całości z drewna i bez wszelkich elementów z żelaza długo uznawanego przez Słowian za nieczyste. Na jednym końcu izby, naprzeciwko pieca, znajdował się kąt kultu przodków, w którym prawdopodobnie przechowywano ich prochy. Później zaczęto tam umieszczać święte obrazy. Sanie, którymi tak w miesiącach zimowych, jak i letnich przewożono zmarłego do miejsca jego kremacji czy pochówku, były w całości wykonane z drewna. Nawet do konstruowania wozów i łodzi nie używano żelaza. To sugeruje, że poza przyczynami o charakterze ekonomicznym i podatnością na niekorzystne warunki atmosferyczne, materiał ten stanowił dla cywilizacji słowiańskiej tabu. W późniejszych epokach pojawiło się wręcz zjawisko niechęci wobec wprowadzenia żelaznych lemieszy, które mogłyby „zranić” ziemię. Silny animizm w kulturze słowiańskiej jest widoczny na poziomie języka w gramatycznej kategorii rzeczowników żywotnych i nieżywotnych. Baba Jaga w wierzeniach Słowian Baba Jaga to najsłynniejsza postać rosyjskich baśni, jedyna znana w całym świecie słowiańskim (jako bohaterka baśni i mitów). Pomimo swojego odrażającego wyglądu to zazwyczaj dobrotliwa czarownica. Niemniej jednak czasem cechuje się bezlitosnym okrucieństwem. Jej ciało rzadko jest kompletne. Często ma tylko jedną nogę (lub nogę gnijącą). Jest brudna na całym ciele (nad czym ubolewa). Ma zaropiałe oczy i czarne, ostre zęby. Jest wszechwiedząca (ma specjalne lustro, w którym wszystko widzi) i pożera ludzi (chociaż jej ofiarom w większości udaje się zachować życie). Mieszka w lesie, w izbie wzniesionej na kurzych nóżkach (która czasami kręci się wokół własnej osi). Mimo że izba nie jest zamknięta, to nie ma do niej wejścia. Otwiera się (lub zamyka) tylko na wyraźne żądanie bohatera, by umożliwić mu wejście. To dom ludożerczyni, więc płot jej domu wykonany jest z ludzkich kości. Takie części ciała, jak ramiona, nogi, oczy, głowy, włosy stanowią dekorację wnętrza. Nie zawsze Baba Jaga jest nazywana tym imieniem. Może w ogóle nie mieć imienia lub określa się ją po prostu jako staruchę lub staruszkę. Istnieją jej męskie odpowiedniki (kulawi, owłosieni starcy) lub zastępują ją zoomorficzne stwory (węże, smoki, konie). Rytuały pogrzebowe Słowian W epoce przedchrześcijańskiej Słowianie kremowali zmarłych, mimo że można byłoby przypuszczać, że praktykowali pochówek wraz z późniejszą ekshumacją i ponownym pogrzebem kości zmarłego. „Powieść minionych lat” zawiera interesujące świadectwo, które pokazuje przejście od świata pogańskiego do chrześcijańskiego w ciągu XII w.: „I jeśli kto umierał, to czynili nad nim tryznę, a potem czynili stos wielki i wkładali na ten stos umarłego i spalali, a potem, zebrawszy kości, wkładali je w małe naczynie i stawiali na słupie przy drogach, jak czynią Wiatycze i dziś. Ten sam obyczaj uprawiali Krywicze i inni poganie, nie znający zakonu Bożego, jeno sami tworzący zakon”. Kości były zatem umieszczane na wysokich palach wzdłuż dróg, znacząc w pewien sposób terytorium plemienia. Zwłoki nieczyste były natomiast porzucane bez pochówku, ponieważ mogłyby skazić ziemię. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... Przy okazji pogrzebu śpiewano tryznę, czyli pieśń żałobną, bardzo istotny element tradycji słowiańskiej, który wykazuje zbieżność z cywilizacją bałtycką. Zachowały się liczne zapisy, pochodzące z XIX i XX w., które przekazują nam obraz tego, czym były życie i śmierć dla ludzi z czasów cywilizacji przedchrześcijańskiej. Ale informacje o nich pojawiły się już wcześniej w kontekście walki z pogańskimi tradycjami. Kosma z Pragi pisze o tym, wspominając edykt czeskiego księcia Brzetysława II (1092 r.), który postawił sobie za cel wyplenienie tradycji pogańskich: „Także pogrzeby, które odbywały się w lasach i na polach, i korowody, które odprawiali podług pogańskiego zwyczaju, na dwóch i trzech rozstajnych drogach, jakby dla spokoju dusz. Także i bezbożne igry, które wyprawiali nad swoimi zmarłymi, tańcząc z nałożonymi na twarz maskami i wywołując cienie umarłych. Te okropności i inne świętokradcze wymysły dobry książę wyplenił”. Obok kultu duchów szczególnie żywy był kult przodków, który wraz z chrześcijaństwem przekształcił się w różne formy pamięci o zmarłych. Wykopaliska archeologiczne i relacje spisane przez starożytnych historyków świadczą o współistnieniu dwóch różnych typów rytuału pogrzebowego. Najbardziej archaicznym rytuałem jest pochówek zwłok w ziemi. Względnie nowszy jest natomiast obrzęd kremacji (częstszy wśród Słowian Wschodnich i Zachodnich), zwieńczony złożeniem prochów w urnie. Bogowie Słowian W pierwszej cywilizacji słowiańskiej, poza kultem Matki Ziemi, istniał również panteon najwyższych bóstw. Pozostaje jednak trudny do odtworzenia zarówno z powodu ubogich źródeł, jak i dlatego, że autorzy starożytni często rzutowali na świat słowiański formy bóstw grecko-rzymskich, celtyckich i germańskich. Wśród nich jawi się najwyższa niepoznawalna istota, nieznany bóg odległy od ludzi, któremu towarzyszyły inne znaczące bóstwa. Informacje o nich pochodzą z czasów pierwszej chrystianizacji, kiedy chrześcijańscy kaznodzieje usiłowali wykorzenić pogańskie kulty. Do najważniejszych bóstw należał związany z gromami Perun, tożsamy z bałtyckim Perkunasem. Jego posąg został zburzony w Kijowie z rozkazu księcia Włodzimierza po przyjęciu chrześcijaństwa (988 r.). Kult Peruna zastąpiono kultem Eliasza, proroka wziętego do nieba na ognistym wozie. Zgodnie z pierwotną tradycją, nieodwołującą się do jakiegokolwiek wpływu irańskiego czy chrześcijańskiego, wyróżniano bóstwa dobre i złe. Wśród Słowian Zachodnich utrwalił się kult boga Świętowida (Światowida), który stanowił ostatnią fazę rozwoju słowiańskiego pogaństwa. Jego świątynia znajdowała się w mieście Arkona na wyspie Rugia na Morzu Bałtyckim. Bóstwo to było utożsamiane z postacią św. Wita, opiekuna Saksonów, który w znacznym stopniu przyczynił się do ewangelizacji Słowian na terenach późniejszych Niemiec, co potwierdza w swojej Kronice Helmold. Proces chrystianizacji wyeliminował w średniowieczu kult pogańskich bóstw. Jednak zainteresowanie uczonych tym problemem, począwszy od epoki romantyzmu, nigdy nie wygasło, prowadząc nawet do powstawania sensacyjnych przekłamań. To jest przedruk z książki „Słowianie. Historia, kultury i języki” autorstwa Marcello Garzanitiego, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Skróty pochodzą od redakcji.
Kurhan, który był również twierdzą. Niezwykłe odkrycie na Wzgórzu Kaplicznym
Artefakty z jadeitu i ceremonialne topory odkryli archeolodzy wewnątrz monumentalnego kurhanu w Kapellenberg w niemieckiej Hesji. Budowla pochodzi sprzed 6 tysięcy lat. To nie tylko świadectwo istnienia elit. Kurhan pełnił też funkcję… obronną.
Kapellenberg (z niem. Wzgórze Kapliczne) jest celem prac archeologów od wielu lat. To stanowisko archeologiczne położone w pobliżu Hofheim am Taunus nie przestaje zadziwiać naukowców. To tutaj znajdowała się jedna z największych osad z czasów kultury michelsberskiej (4200–3500 p.n.e.). Był to ogromny kompleks o powierzchni 45 ha na który składała się zarówno osada, jak i nekropola. Do dziś, po 6000 lat, widoczne są nawet dawne wały obronne. „To Pompeje z epoki kamienia” – piszą nieskromnie niemieccy badacze na stronie internetowej projektu badawczego. Kurhan to centrum świata Niektórzy naukowcy interpretują kurhany jako mityczne prapagórki. Według wierzeń pradawnych ludów to miało być miejsce, w którym powstał świat. Nie wiemy, czy tak było w przypadku społeczności z Kapellenberg. Archeolodzy przypuszczają jednak, że osada powstała nieopodal monumentalnego kurhanu. Ten grobowiec usypany z ziemi jest celem badań niemieckich archeologów z Centrum Archeologii im. Leibniza (LEIZA) i Uniwersytetu Johannesa Gutenberga w Moguncji. Właśnie podsumowali kolejny sezon badawczy. Niebosiężny kurhan Nie jest jasne, jak duży był kurhan. Ale wykop archeologiczny, który próbuje uchwycić jego zasięg ma już 35 metrów długości. To obrazuje jego skalę. Z najnowszych wykopalisk wynika, że technologia budowy kopca była bardziej złożona, niż do tej pory sądzono. Niestety, komora grobowca została zniszczona, stało się to zapewne w XIX wieku w czasie prac leśnych. Mimo to w czasie niedawnych prac udało się odkryć kilka ciekawych zabytków. Są to topory z jadeitu i amfibolitu. Jadeit kojarzony jest najczęściej z cywilizacjami Ameryki Środkowej, na przykład z Majami, dla których ten minerał odgrywał ważną rolę w rytuałach. Znalezienie tego typu przedmiotów – zdaniem archeologów – świadczy o tym, że w kurhanie pochowano członków lokalnej elity. Skomplikowane losy Wzgórza Kaplicznego Badacze sądzą, że społeczności rolnicze przybyły na Kapellenberg z obszarów dzisiejszej Francji. Około 4000 lat p.n.e. miejsce zaczęło się wyludniać, a około 3900 lat p.n.e. ponownie pojawili się tu osadnicy. Jednak już wówczas kurhan był w kiepskim stanie. Co ciekawe były okresy, w którym kurhan – pierwotnie pełniący funkcję funeralną – był zapewne użytkowany jako element fortyfikacji, bo obok znaleziono pozostałości po wałach obronnych. Zapewne łatwiej było się na niej bronić w przypadku ataku, gdyż kopiec znajdował się na wzgórzu. Na tym stanowisku archeologicznym są wyraźne ślady spalenizny w nawarstwieniach, co każe sądzić badaczom, że w okresie neolitu dochodziło do gwałtownych konfliktów zbrojnych. Nie było to jedyne takie miejsce w Europie w tym czasie. Źródło: LEIZA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Egipt nie był pierwszy. Najstarsze mumie świata to wynalazek z Azji
Ludzie zaczęli mumifikować swoich zmarłych już ponad 10 tysięcy lat temu. Dowody na taką praktykę pochodzą z kilku azjatyckich krajów, w tym Chin, Japonii czy Filipin. Proces mumifikacji był zdecydowanie inny niż w starożytnym Egipcie. Dla nas może być szokujący.
Ta informacja może być sporym zaskoczeniem. Za „ojczyznę” mumifikacji w powszechnym przekonaniu uważa się cywilizację egipską. Tam pierwsze mumie składano do grobów już ponad 5 tys. lat temu. Okazuje się jednak, że znajomość mumifikacji nad Nilem pojawiła się zdecydowanie później niż w Azji. Dowody na to zebrał zespół pod kierunkiem dr Hsiao-chun Hung, badaczki z Australijskiego Uniwersytetu Narodowego. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma „PNAS”. Najstarsze mumie były… wędzone Najstarsze na świecie, azjatyckie mumie przygotowywano w bardzo specyficzny sposób. Zajmowały się tym pradziejowe społeczności łowców-zbieraczy w Chinach i Azji Południowo-Wschodniej. Najpierw ściśle obwiązywano i ściskano ciała zmarłych. Następnie były zawieszane nad ogniem na dłuższy czas. – Ten rodzaj suszenia dymem jest jak dotąd najstarszą znaną metodą celowego konserwowania zwłok, jaką odnotowano na całym świecie – powiedział współautor publikacji, prof. Peter Bellwood. Zwrócił uwagę na to, że technika ta różni się od metod stosowanych w klimacie suchym, a więc w Egipcie czy w Andach, gdzie ciała mogły wysychać w sposób naturalny, chociaż zaawansowana mumifikacja w Egipcie wymagała też m.in. wyjmowania organów. Nie byłoby to możliwe w Azji Południowo-Wschodniej, biorąc pod uwagę wilgotny klimat monsunowy. Dziś szkielety, kiedyś mumie Mumie sprzed ponad 10 tys. lat nie zachowały się do naszych czasów w takim stanie, jak zwłoki egipskich faraonów. Dziś badacze odkrywają jedynie szkielety. Ale z badań laboratoryjnych 54 szczątków z 11 stanowisk archeologicznych wynika, że były poddane nietypowemu działaniu. Na to, że zastosowano rodzaj „wędzenia” wskazują następujące dowody: nienaturalnie ściśnięcie ciał i ich skurczona pozycja; brak pustych przestrzeni między kończynami a tułowiem, co sugeruje, że w momencie pochówku wokół szkieletów nie pozostały żadne tkanki miękkie poza wysuszoną skórą; ślady ognia i dymu na kościach, co wskazuje na kontrolowane działanie ciepła, a nie całkowitą kremację. badania dyfrakcji rentgenowskiej (XRD) oraz spektroskopii w podczerwieni z transformacją Fouriera (FTIR) potwierdziły, że kości były poddane działaniu ciepła, często o niskiej intensywności; ślady cięć na kościach – to pozostałości po interwencjach mających na celu ułatwienie zginania ciała lub drenaż płynów podczas „wędzenia”. Naukowcy wskazują również na analogie etnograficzne. Dr Hsiao-chun Hung, powiedziała, że podobne metody mumifikacji poprzez suszenie dymem odnotowano wśród społeczności tradycyjnych w Australii i na wyżynach Nowej Gwinei. Mumifikacja z szacunku dla zmarłych Próby zachowania ciał zmarłych są globalną praktyką znaną od dawna. – Wszystkie społeczeństwa ludzkie, zarówno starożytne, jak i współczesne, szanowały swoich ukochanych przodków. Naturalnym więc jest pragnienie, aby po śmierci zachować tych przodków w jakiejś formie, poprzez stworzenie grobowca lub mumifikację zwłok – wolnych, przynajmniej przez pewien czas, od rozkładu i zepsucia – mówi dr Hsiao-chun Hung. Wygląda na to, że tradycja mumifikacji za pomocą dymu mogła być znana społecznościom łowców-zbieraczy na rozległym obszarze od północno-wschodniej Azji i Japonii po zachodnią Oceanię i Australię już paręnaście tysięcy lat temu. Jednak takie zabiegi nie były aż tak skuteczne jak te stosowane nad Nilem. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli ozdoby z chrząszczy w pradziejowym grobie w Polsce. Błyszczały jak szkło
Ozdoby wykonane z części pancerzy chrząszczy złożyli żałobnicy do grobu dziecka ponad 2500 lat temu. To pierwsze potwierdzone wykorzystanie tych drobnych zwierząt jako elementów dekoracyjnych wśród pradziejowych społeczności. Znalezisko pochodzi z woj. dolnośląskiego.
Spis treści: Olbrzymia nekropola – wiele zagadek Nie wszystko, co się świeci to… chrząszcz Naliściaki w urnie Pierwsze takie odkrycie z pradziejów Magia w polskich pradziejach? W przeważającej większości grobów odkrywanych przez archeologów w Europie znajdowane są naczynia ceramiczne, narzędzia kamienne lub niewielkie przedmioty z metalu. Tym razem archeologów czekało zaskoczenie. Badając nekropolę z wczesnej epoki żelaza, natknęli się w jednym z grobów na coś, co ich zdziwiło. Olbrzymia nekropola – wiele zagadek Nekropolę w Domasławiu naukowcy badali w latach 2006–2008 w związku z planowaną budową obwodnicy Wrocławia. Archeolodzy wkroczyli na ten teren przed budowlańcami. Wiele cennych odkryć dokonywanych jest w naszym kraju w czasie tzw. badań ratowniczych, które poprzedzają wielkie inwestycje. W Domasławiu dokonano wielu cennych odkryć z różnych epok. Była też nekropola funkcjonująca około 850–400 p.n.e. z ponad 800 grobami ciałopalnymi. W grobach znaleziono liczne importowane przedmioty, do których należały miecze, naczynia z brązu i ozdoby. Zaświadczają o intensywnych kontaktach społeczności pochowanej w Domasławiu z ludami z regionów podalpejskich, a nawet śródziemnomorskich. Nie wszystko, co się świeci to… chrząszcz Grób, któremu nadano numer 543 był pod wieloma względami wyjątkowy. Był bardzo głęboki i obudowany drewnianymi balami. Wewnątrz znajdowały się trzy ceramiczne urny, w których znaleziono spopielone ludzkie kości. W przypadku jednego z naczyń szczątki należały do osoby w wieku 20–25 lat, w drugiej było ich za mało, by powiedzieć coś więcej o zmarłym. A w trzeciej były to kostki należące do dziecka w wieku 9–10 przemieszane ze szczątkami owcy lub kozy. To w urnie dziecięcej było też coś, co przykuło uwagę badaczy. – W momencie odkrycia pewne elementy wyposażenia wyglądały jak wykonane ze szkła. Tymczasem okazało się, że były to przedplecza owadów, czyli części ich pancerza – relacjonuje dr Agata Hałuszko z Fundacji Archeolodzy.org i Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie. Jest ona współautorką artykułu na temat tych zagadkowych przedmiotów, który właśnie ukazał się na łamach czasopisma „Antiquity”. Pracowali nad nim też dr Anna Józefowska z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN i prof. Marcin Kadej w Wydziału Biologii Uniwersytetu Wrocławskiego dzięki środkom z Narodowego Centrum Nauki. Naliściaki w urnie Dr Hałuszko, która jest antropologiem fizycznym i badała kości z urny, dopiero w czasie szczegółowej analizy ustaliła, że te części pancerzy należały do naliściaków wielożerków, czyli chrząszczy Phyllobius viridicollis. Występują do dziś i są one szkodnikami krzewów i drzew liściastych. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/5-ea385de.jpg" width="3189" height="2653" alt="Pronota chrząszczy z rodzaju Phyllobius sp.: A) współczesny przedstawiciel gatunku Phyllobius sp. z zaznaczonym pronotum; B) pronota Phyllobius viridicollis nawleczona na źdźbło zakonserwowanej trawy; strona przednia (C), brzuszna (D) i grzbietowa (E) jednego z pronotum P. viridicollis z grobu 543, urna nr 1" title="Pronota chrząszczy z rodzaju Phyllobius sp.: A) współczesny przedstawiciel gatunku Phyllobius sp. z zaznaczonym pronotum; B) pronota Phyllobius viridicollis nawleczona na źdźbło zakonserwowanej trawy; strona przednia (C), brzuszna (D) i grzbietowa (E) jednego z pronotum P. viridicollis z grobu 543, urna nr 1" /> Dlaczego chrząszcze znalazły się w urnie? Czy był to przypadek? Wygląda na to, że nie. Zdaniem badaczy ich pancerze złożono tam celowo. Było ich w sumie aż 17 – 12 całych i 5 zachowanych fragmentarycznie. Zachowały się do naszych czasów zapewne w wyniku szczęśliwego zbiegu okoliczności – zostały „zaimpregnowane” dzięki związkom chemicznym, które uwolniły się z metalowej fibuli, również znajdującej się w urnie. Badacze sugerują, że były to ozdoby. Świadczy o tym ich jednolity wygląd. – Głowę i odwłok owadów celowo usunięto. A niektóre z pancerzy były nawleczone na zachowane w urnie źdźbło trawy; widoczny jest nawet zawiązany supełek – wskazuje w rozmowie z National Geographic Polska dr Hałuszko. Pierwsze takie odkrycie z pradziejów Naukowcy uważają, że te elementy owadów pełniły funkcję ozdób. Te nietypowe świecidełka być może włożono w postaci naszyjnika do pudełka wykonanego z kory brzozowej, której fragmenty znaleziono w urnie. – Albo pancerze ozdabiały ten pojemnik – sugeruje dr Hałuszko. W przeciwieństwie do zwłok nie spalono tych przedmiotów, tylko dołożono do kości. To odkrycie to ewenement nie tylko w skali Polski, ale i świata. „Do tej pory nie uzyskano jednoznacznych dowodów na wykorzystanie owadów jako elementów dekoracyjnych przez społeczności prehistoryczne” – piszą badacze na łamach „Antiquity”. Magia w polskich pradziejach? Jak należy interpretować to odkrycie? Badacze nie dają jasnej odpowiedzi. Wskazują, że owady odkryte w kontekstach pogrzebowych są najczęściej kojarzone z praktykami magicznymi i interpretowane jako symbole przemijania życia i śmierci. Inną wskazówkę dają badania etnograficzne. Na przykład wśród Hucułów, słowiańskiej grupy etnicznej zamieszkującej obszary zachodniej Ukrainy i północnej Rumunii, zauważano naszyjniki wykonane z innych niż w Domasławiu chrząszczy. Składające się nawet z około 80 owadów, były noszone przez dziewczęta jako talizmany zapewniające im dobrobyt. Naturalnie połyskujące chitynowe pancerze chrząszczy i pokrywy ich skrzydeł inspirowały też ludzi ery wiktoriańskiej w Wielkiej Brytanii. Używano ich do wytwarzania ozdób lub części biżuterii i kostiumów. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Co mówią krzemienie sprzed 9000 lat? Przełomowe odkrycie w Senegalu
Kilkaset fragmentów obrobionych krzemieni sprzed 9000 lat odkryli archeolodzy w Senegalu. Do tej pory zachodnia część Afryki była białą plamą, jeśli chodzi ślady obecności łowców i zbieraczy końca epoki lodowcowej. Czego się o nich dowiedzieliśmy?
Afryka jest najbogatszym kontynentem w zabytki pochodzące z wczesnych etapów pradziejów. Jednak nie każda jej część jest pod tym względem taka sama. Gdy we wschodniej części Czarnego Lądu znajdowane są najstarsze szkielety praludzi, tak w zachodniej – stanowisk archeologicznych jest jak na lekarstwo. W tej części kontynentu czynniki klimatyczne i geologiczne nie sprzyjały zachowaniu nawarstwień archeologicznych. Biała plama archeologii Afryki się zapełnia Powoli ta sytuacja się zmienia. Kilka lat temu międzynarodowy zespół badaczy natknął się na stanowisko archeologiczne w Senegalu bogate w nawarstwienia z różnych okresów. Nazywa się Ravin Blanc X i znajduje w dolinie Falémé. Szybko okazało się, że znajdują się tam ślady obozowiska z czasów końca epoki lodowcowej i początku holocenu, sprzed około 9 tys. lat. Tak dobrze zachowanych stanowisk z tego okresu w tej części Afryki w zasadzie do tej pory nie znano. W ciągu ostatnich paru lat badacze przeanalizowali odkryte zabytki. Właśnie opublikowano na ten temat artykuł na łamach „PLOS One”. Warsztat sprzed tysiącleci Kluczowym znaleziskiem były pozostałości po warsztacie krzemieniarskim. Tysiące lat temu siedzieli tam ludzie, którzy wykonywali narzędzia niezbędne do wielu czynności w życiu codziennym. Najwięcej odkryto śmieci, czyli odłupków powstałych w czasie obrabiana buł krzemiennych. Były też rdzenie, które nie zdążyły zostać przygotowane do finalnej formy – narzędzia. – Nie znaleźliśmy żadnych narzędzi krzemiennych – zabrali je łowcy-zbieracze – ale znaleźliśmy stos odpadów poprodukcyjnych. Cierpliwie układając jak puzzle w całość odłamki i rdzenie, które pozostały na miejscu od tamtego czasu, byliśmy w stanie odtworzyć stosowane techniki, kryteria wyboru wysokiej jakości krzemienia oraz poziom umiejętności rzemieślników – wyjaśnia Charlotte Pruvost, główna autorka badania z Uniwersytetu Genewskiego. Łowcy zachodniej Afryki – co już wiemy? O łowcach-zbieraczach czasów przełomu epoki lodowcowej i holocenu w Europie i Azji wiemy sporo. Teraz poznaliśmy ich nieco bliżej również w Afryce, dzięki badaniom Ravin Blanc X. Ale musimy pamiętać, że ta część kontynentu jest terenem obejmującym 6 milionów km kw., czyli ponad dziesięć razy więcej niż powierzchnia Francji. Z analizy zabytków wynika, że ci pradziejowi łowcy-zbieracze utrzymywali się z polowań, zbieractwa i rybołówstwa. Ich grupy, koczownicze lub półkoczownicze, przemieszczały się wraz z porami roku i dostępnością zasobów. Ten sposób życia, obecny na każdym kontynencie, dominował w historii ludzkości aż do stopniowego pojawienia się ceramiki, hodowli zwierząt i rolnictwa w neolicie. Ta epoka następowała w różnym czasie i w różnym natężeniu na całym świecie. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Figurki lisa, sępa i dzika – tajemnicze odkrycie z Karahantepe. Mit zaklęty w kamieniu?
Karahantepe w Turcji znowu przyciąga uwagę świata. Tym razem wszystko za sprawą niewielkiego kamiennego naczynia, w którym znaleziono trzy figurki. Zwierzęta ułożono w konkretnej kolejności, co może wskazywać na znaczenie symboliczne. Ziemia, którą przykryto depozyt, nie była naruszona od tysiącleci.
Karahantepe to jedno z najbardziej zagadkowych stanowisk archeologicznych na świecie. Prace wykopaliskowe trwają tam od kilku lat. To olbrzymie osiedle istniało od około 9400 do 8200 lat p.n.e. i było zamieszkane przez społeczność łowców-zbieraczy. Swoją formą przypomina słynne Göbeklitepe – oddalone od Karahantepe o zaledwie 40 km. Nietypowe znalezisko: lis, sęp i dzik zamknięte w kamiennym naczyniu Jak informuje Agencja Promocji i Rozwoju Turystyki Turcji (TGA), w kamiennym naczyniu archeolodzy odkryli trzy figurki zwierząt – lisa, sępa i dzika. Ich głowy były osadzone w kamiennych pierścieniach, a jedynie rzeźba sępa prawdopodobnie wysunęła się z pierścienia po zamknięciu naczynia. Czy te figurki mają znaczenie rytualne Wspomniane gatunki – sęp, lis i dzik – często pojawiają się w przedstawieniach z okresu neolitu, kiedy ludzie zaczęli prowadzić osiadły tryb życia i uprawiać rolę. W Karahantepe nie znaleziono jednak dotąd dowodów na rolnictwo. Zwierzęta te przedstawiano zazwyczaj w formie płaskorzeźb – podobnie jak na słynnych T-kształtnych filarach w Göbeklitepe. Ziemia skrywała pradawny rytuał? To odkrycie jest wyjątkowe – figurki znaleziono w nienaruszonym układzie, dokładnie tam, gdzie pozostawiono je ok. 11 tysięcy lat temu. Prawdopodobnie były złożono je w czasie rytuałów. Badacze uważają, że ich rozmieszczenie tworzy symboliczną narrację, co może sugerować religijny charakter znaleziska. Naczynie zasypano czerwoną, sterylną glebą. W pobliżu naczynia archeolodzy znaleźli także: kamienne pałki i paciorki, płaskie kamienne talerze, szczęki wilka i inne kości należące do lamparta, sępa i lisa. Wszystkie przedmioty wykonano z kamienia i ozdobiono geometrycznymi wzorami, wizerunkami zwierząt oraz stylizowanymi postaciami ludzkimi. Czy to przejaw pradawnej mitologii? Niewielkie figurki z tego okresu są bardzo rzadkie – często pochodzą z warstw ziemi, które zostały przemieszane. Tutaj jednak sytuacja jest inna – artefakty znajdowały się w oryginalnym kontekście archeologicznym. Ich stan wskazuje na celowe złożenie w ziemi – być może jako dar dla bóstw. Figurki z Karahantepe nie są najstarsze. Takie znane są z Europy, z Badenii-Wirtembergii w Niemczech i liczą sobie aż 40 tysięcy lat. Przykłady: Figurka Wenus z jaskini Hohle Fels, człowiek-lew z jaskini Hohlenstein-Stadel. Obie figurki archeolodzy łączą z sferą religijną. Zwłaszcza postać hybrydy – człowieka i lwa – może być jednym z pierwszych wyobrażeń bóstwa. Choć znalezisko z Karahantepe jest młodsze, zaskakuje swoją złożonością. Kiedy archeolodzy natrafili na figurki, wyglądało to, jakby ktoś dopiero co je tam umieścił. Dla porównania – człowiek-lew z Hohlenstein-Stadel został zrekonstruowany z fragmentów dopiero w pracowni badawczej. Źródła: National Geographic Polska, TGA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nieznana innowacja pradawnych ludzi. Transport surowców zaczął się wcześniej, niż sądzono
Już 2,6 mln lat temu pierwsi ludzie tworzyli narzędzia z otoczaków. Ale nowe odkrycie zaskoczyło naukowców. Okazuje się, że wykorzystywane przez nich surowce pochodziły z miejsc oddalonych nawet o kilkanaście kilometrów. Tak daleki transport materiałów w tak wczesnym okresie zmienia wyobrażenia badaczy o możliwościach hominidów.
Takiego ustalenia dokonali naukowcy analizujący setki rdzeni kamiennych i odłupków pochodzących ze stanowiska archeologicznego Nyayanga w Kenii. Prastare narzędzia i ich funkcja Choć jedne z najstarszych zachowanych do naszych czasów narzędzi pochodzą nawet sprzed 3,3 mln lat, to wiek tych właśnie przebadanych również jest imponujący: mają ponad 2,6 mln lat. To tzw. narzędzia oldowajskie, które służyły do rozdrabniania roślin, rozbierania tuszy i rozłupywania kości dużych zwierząt, takich jak hipopotamy. – Hominidy używały kamiennych narzędzi do różnorodnych zadań związanych z tłuczeniem i cięciem, w tym do przetwarzania żywności pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz obróbki drewna – mówi prof. Thomas W. Plummer z Queens College w Nowym Jorku, który jest jednym z autorów artykułu. – Różnorodność czynności, w których wykorzystywano kamienne narzędzia, sugeruje, że nawet na tym wczesnym etapie rozwoju kulturowego kamienne narzędzia zwiększały zdolność adaptacyjną hominidów, którzy ich używali – dodaje. W poszukiwaniu lepszych surowców Po dogłębnych badaniach eksperci doszli do wniosku, że duży zbiór narzędzi z Nyayanga w Kenii wykonano w miejscu odległym od wychodni surowców o kilkanaście kilometrów. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Science Advances”. To ustalenie jest ważne z kilku powodów. Po pierwsze, przesuwa najwcześniejsze znane dowody na transport zasobów w pradziejach na duże odległości o około 600 000 lat. – Ludzie często koncentrują się na samych narzędziach, ale prawdziwą innowacją oldowajską może być w rzeczywistości transport zasobów z jednego miejsca do drugiego – powiedział Rick Potts, główny autor badania z Katedry Pochodzenia Człowieka im. Petera Bucka w Narodowym Muzeum Historii Naturalnej. Znalezienie odpowiednich skał było kluczowe. Narzędzia oldowajskie musiały być wykonane z kamieni, które były mocne, a jednocześnie wystarczająco kruche, aby łatwo dały się odłupywać – w czasie przygotowania ich do pełnienia odpowiedniej funkcji. Tymczasem lokalne skały w Nyayanga są stosunkowo miękkie. Powierzchnie tnące szybko się tępiły. Pewnie dlatego praludzie rozpoczęli poszukiwania lepszych surowców. Przewaga narzędzi wykonany z importowanych skał Z analiz fizykochemicznych wynika, że bardziej wytrzymałe narzędzia odkryte w Nyayanga wykonano ze skał wulkanicznych, takich jak ryolit oraz skał metamorficznych, takich jak kwarcyt. Fakt, że wychodnie były odległe o kilkanaście kilometrów od miejsca obróbki to spore zaskoczenie dla archeologów. Badacze sądzili, że we wczesnym okresie kultury oldowajskiej do takich praktyk jeszcze nie dochodziło. Wcześniej sądzono, że transport na większe dystanse rozpoczął się kilkaset tysięcy lat później. Ciekawostką jest fakt, że na ten moment naukowcy nie wiedzą, który gatunek był autorem tej innowacji – nie znaleziono szczątków kostnych obok artefaktów. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Figurka wojownika i szczątki w studni – wyjątkowe odkrycia archeologów w Niemczech
Szczątki ludzkie i zwierzęce wewnątrz studni i wspaniała figurka wojownika – to najciekawsze odkrycia dokonane w celtyckiej osadzie sprzed dwóch tysięcy lat w Manching w Niemczech. Te znaleziska ukazują Celtów w nowym świetle.
Niemieccy archeolodzy podsumowali szeroko zakrojone badania wykopaliskowe na obszarze celtyckiego oppidum, czyli warownej osady. Położona jest w Manching niedaleko Ingolstadt w Bawarii. Obecnie jest to najlepiej przebadana osada celtycka w Europie Środkowej. Zagadkowa studnia pełna skarbów Wśród najbardziej intrygujących znalezisk jest ocembrowana studnia. Jak się okazało, wypełniona była wieloma przedmiotami i kośćmi, co oznacza, że nie pełniła – w każdym razie w końcowym etapie funkcjonowania – praktycznej funkcji. – Znaleźliśmy szczątki co najmniej trzech osób, liczne kości zwierzęce bydła, świń i owiec, 32 zabytki metalowe oraz pozostałości ponad 50 naczyń ceramicznych w studni skrzyniowej. Odkrycie dwóch względnie kompletnych szczątków ludzkich w jednym miejscu jest nietypowe dla tego stanowiska archeologicznego – mówi Sebastian Hornung, kierownik wykopalisk z Pro Arch Prospektion und Archäologie GmbH. Zdaniem badaczy obiekty umieszczone w studni mogły tam trafić w czasie rytuałów. Zabytki pochodzą z lat 120–60 p.n.e. Ciekawostką jest też odkryta w rowie metalowa figurka ukazująca wojownika z III wieku p.n.e. – Ta figurka, o wysokości 75 milimetrów i wadze 55 gramów, jest dziełem szczególnie złożonym i delikatnym. Została wykonana metodą odlewu na wosk tracony – opisuje Thomas Stöckl, konserwator w Bawarskim Urzędzie Ochronie Zabytków (BLfD). Ryby na celtyckich talerzach Nowe badania dały wgląd w sztukę kulinarną Celtów. – Po raz pierwszy udało nam się zidentyfikować ryby na podstawie ości i łusek. Choć nie jest to zaskakujące, biorąc pod uwagę położenie osady nad rzekami Paar i Dunaj, spożycie ryb w oppidum nie było dotychczas udokumentowane – mówi dr Stefanie Berg, kierownik Działu Konserwacji Dziedzictwa Archeologicznego w BLfD. Oprócz ryb mieszkańcy osady spożywali produkty zbożowe, wołowinę i wieprzowinę. Śmieci zbierano w dołach. Bydło i świnie hodowano głównie na mięso. Owce i kozy dostarczały głównie wełny i mleka. Potężna osada celtycka W europejskich pradziejach ludzie mieszkali nie tylko w niewielkich wioskach, ale też osadach, których liczebność zbliżona jest do dzisiejszych niewielkich miast. Manching zamieszkiwało nawet 10 tys. osób. Ta osada istniała blisko 500 lat – od IV wieku p.n.e. – wynika z badań archeologicznych. Oznacza to, że ta celtycka osada była większa niż na przykład średniowieczna Norymberga. – Oppidum w Manching ma nieocenioną wartość dla nauki. Do tej pory przebadano archeologicznie od dwunastu do trzynastu procent z 400-hektarowego stanowiska archeologicznego. Różnorodność znalezisk z ostatnich wykopalisk pokazuje nam również, jak zorganizowana była osada z późnej epoki żelaza, jak żyli, pracowali i żywili się ludzie, jakie utrzymywali stosunki handlowe i jakie rozwinęli umiejętności techniczne – powiedział prof. Mathias Pfeil, generalny konserwator zabytków BLfD. To oppidum było ważnym ośrodkiem politycznym i gospodarczym na północ od Alp. Wraz z budową murów miejskich około połowy II wieku p.n.e. osada osiągnęła swój największy zasięg, obejmując obszar około 400 hektarów. Około połowy I wieku p.n.e. osada stopniowo traciła na znaczeniu. Wraz ze stopniowym wycofywaniem się ludności, życie miejskie zanikło. Źródło: BLfD Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Najstarsze ślady ludzi na Sulawesi – odkrycie archeologów z Griffith University zmienia historię
Na wyspie Sulawesi w Indonezji odkryto kamienne narzędzia oraz szczękę świni, których wiek oszacowano na co najmniej 1,04 miliona lat. To czyni je najstarszymi znanymi dowodami obecności ludzi w tym wyjątkowym regionie, gdzie ewolucja homininów przebiegała niezależnie od reszty świata.
Spis treści Narzędzia sprzed miliona lat na polu kukurydzy Odkrycie, które zmienia historię Kim byli tajemniczy twórcy narzędzi? Archeolodzy odkryli na wyspie Sulawesi w Indonezji najstarsze jak dotąd dowody obecności ludzi, datowane na co najmniej 1,04 miliona lat. Odkrycie to, dokonane na stanowisku archeologicznym Calio, rzuca nowe światło na ewolucję i migracje prehistorycznych homininów w Azji Południowo-Wschodniej. Sugeruje też, że wcześni ludzie mogli przeprawić się przez morze znacznie wcześniej, niż sądzono. Narzędzia sprzed miliona lat na polu kukurydzy Zespół pod kierunkiem Budianto Hakima z indonezyjskiej agencji BRIN oraz prof. Adama Brumma z Centrum Badań Ewolucji Człowieka przy Griffith University (Australia) znalazł siedem kamiennych narzędzi. Dziś stanowisko Calio to pola kukurydzy, lecz w epoce plejstocenu był to brzeg rzeki, sprzyjający życiu, polowaniu i osiedlaniu się. Narzędzia te to ostre, odłupane fragmenty kamieni, które praludzie zapewne znaleźli w rzece. Ich wiek potwierdzono dzięki metodzie datowaniu metodą paleomagnetyczną oraz bezpośredniemu datowaniu znalezionej szczęki świni. Obie metody wskazują na co najmniej 1,04 miliona lat. Odkrycie, które zmienia historię To przełomowe odkrycie przesuwa granice obecności homininów w tzw. regionie Wallacea, gdzie ewolucja homininów przebiegała niezależnie od reszty świata. Już wcześniej zespół prof. Brumma udokumentował obecność ludzi na wyspie Flores (Indonezja) ok. 1,02 mln lat temu oraz w Talepu na Sulawesi ok. 194 tys. lat temu. Na wyspie Luzon na Filipinach znaleziono natomiast ślady ludzi sprzed 700 tys. lat. Kim byli tajemniczy twórcy narzędzi? Ale tożsamość homininów z Calio pozostaje nieznana – nie znaleziono jeszcze ich szczątków. Odkrycie póki co rodzi więcej pytań niż odpowiedzi. Czy byli to przedstawiciele Homo erectus, którzy przeprawili się przez morze z Azji kontynentalnej, jak sugerują znaleziska sprzed 1,6 miliona lat na Jawie? Czy może jest to zupełnie inny, odrębny gatunek homininów? A może byli przodkami tzw. hobbitów (Homo floresiensis), czyli skarłowaciałych ludzi odkrytych na Flores? Prehistoria Sulawesi pozostaje zagadką – wyspa ta to „mini-kontynent” o bogatej ekologii, gdzie homininy mogły ewoluować oddzielnie od reszty świata przez setki tysięcy lat. Odkrycie narzędzi to istotny fragment tej układanki, ale do jej pełnego zrozumienia potrzebne będą kolejne znaleziska – szczególnie szczątki kostne. Źródło: Nature Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Czaszki ludzi i kości psów w dołach. Zagadkowe odkrycie sprzed 5 tys. lat
Kilkanaście jam, w których spoczywały czaszki ludzi i kości psów w towarzystwie naczyń ceramicznych – odkryli archeolodzy w pobliżu Gerstewitz niedaleko niemieckiego Lipska. Niektóre ze szczątków były przepalone. Czy to ślady po rytuałach?
Spis treści: Elektryczność ujawnia pradziejowe rytuały Jamy pełne czaszek i kości Wysublimowane rytuały pogrzebowe Gdy nad Nilem i w Mezopotamii kwitły wielkie cywilizacje znające pismo, Europa pozostawała niepiśmienna. Z tego powodu ciągle mało wiemy o wierzeniach i światopoglądzie ludzi żyjących kilka tysięcy lat temu. Tak też jest w przypadku społeczności określanej przez archeologów jako kultura pucharów lejkowatych. Jej przedstawiciele zamieszkiwali w IV–III tysiącleciu p.n.e. duże obszary Europy, w tym dzisiejszą Polskę i Niemcy. To właśnie zagadkowe instalacje związane z tą społecznością odkryli właśnie badacze niedaleko Lipska w kraju związkowym Saksonia-Anhalt. Elektryczność ujawnia pradziejowe rytuały Wiele z ostatnich odkryć archeologicznych jest dokonywanych z uwagi na prowadzone wielkoskalowe inwestycje, np. autostrady czy budynki. Budowlańcom towarzyszą archeolodzy, którzy prowadzą nadzór – spoglądają, czy pod ziemią nie ujawniają się zabytki, np. naczynia ceramiczne. W tym przypadku szczęście uśmiechnęło się do badaczy patrzących na ręce budowlańcom wykonującym SuedOstLink – to linia przesyłowa, która będzie transportować energię elektryczną z turbin wiatrowych, w tym z farm wiatrowych zlokalizowanych na morzu w północnych Niemczech, do południowych regionów kraju. Jest to kluczowy projekt dla niemieckiej transformacji energetycznej, mający na celu przesyłanie dużych ilości energii odnawialnej na duże odległości. W czasie nadzoru eksperci z Urzędu ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonii-Anhlat dostrzegli szereg zagadkowych jam. Znalezisko określono nawet jako „sensacyjne”. Jamy pełne czaszek i kości W sumie archeolodzy naliczyli 12 jam. Z analizy fragmentów naczyń ceramicznych wynika, że korzystali z nich przedstawiciele kultury pucharów lejkowatych około 3400–3050 lat p.n.e. Zawierały one pozostałości spalonych domów i ofiary. Wśród znalezisk wyróżniają się kości psów i ludzkie czaszki. Jamy mają średnicę 2-3 metrów i głębokość od 2 do 2,5 metra. W jednej z nich znajdowały się dwa kompletne naczynia ceramiczne, które, biorąc pod uwagę ich lokalizację i stan, prawdopodobnie były ofiarami. W innej jamie znaleziono zwietrzałe kości należące do psa ułożonego w porządku anatomicznym, ale ze śladami ognia. Ludzka czaszka znaleziona obok nosi ślady, które sugerują badaczom, że jama była otwarta przez dłuższy czas, co być może było związane z jakimiś rytuałami. Jamy zostały następnie wypełnione gruzami spalonych domów. Co ciekawe, archeolodzy mają tez dowody na to, że dwóch zmarłych przełożono z innego grobu. To sugeruje złożone rytuały pogrzebowe sprzed 5 tys. lat. Wysublimowane rytuały pogrzebowe Ta społeczność kultury pucharów lejkowatych z Niemiec znana jest z wyszukanych rytuałów pogrzebowych. Z innych stanowisk archeologicznych znane są pochówki w pozycji kucznej, niektórzy zmarli zostali umieszczeni pod grubymi warstwami skorup ceramicznych. W tych grobach często znajdują się też ślady przemocy widoczne na szkieletach. Najnowsze odkrycia archeologiczne z Niemiec do dowód na to, że społeczności żyjące przed tysiącami lat w Europie nie były prymitywne. Ich świat wierzeń mógł być równie złożony, jak w starożytnym Egipcie. Niestety, nie znali pisma, więc wyjaśnienie rytuałów przepadło na zawsze. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt - Landesmuseum für Vorgeschichte Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Grodzisko w Wodzisławiu Śląskim z bardzo długo historią. Nowe ustalenia archeologów
Narzędzia krzemienne sprzed 10 tys. lat odkryli archeolodzy na terenie Grodziska w Wodzisławiu Śląskim. Oznacza to, że historia tego miejsca sięga końca epoki lodowcowej. Fortyfikacje powstały jednak dopiero w IX wieku.
Spis treści: Dobra miejscówka od tysiącleci Znaleziska na Grodzisku Historia badań Grodziska Eksperci powrócili do badań Grodziska w Wodzisławiu Śląskim. Chcą uzyskać odpowiedź, kiedy powstał i jak funkcjonował gród. Wykopaliska koordynowane są przez Muzeum w Wodzisławiu Śląskim pod kierunkiem Adriana Podgórskiego. Dobra miejscówka od tysiącleci Jednym z nowych ustaleń jest to, że już około 10 tysięcy lat temu na terenie wodzisławskiego Grodziska pojawił się człowiek. Archeolodzy odkryli narzędzia krzemienne i półfabrykaty pochodzące z okresu końca epoki lodowcowej. Badania przeszłości wodzisławskiego Grodziska trwają przez cały rok. Jednak wakacje to najbardziej dogodny czas do prowadzenia prac wykopaliskowych. Dlatego od lipca do września zespół specjalistów odkrywa nową kartę najdawniejszej historii miasta. – Dziś wiemy, że gród istniał tu w IX wieku, co potwierdzają badania radiowęglowe, ale obecność człowieka stwierdzono tu już o wiele wcześniej, w okresie schyłkowego paleolitu i mezolitu – mówi Sławomir Kulpa, dyrektor Muzeum w Wodzisławiu Śląskim. Tak długa historia zasiedlenia związana jest ze specyficznym ukształtowaniem terenu. Stąd można było kontrolować okolicę, uprawiać rolę, hodować zwierzęta czy prowadzić polowania. – Nie wiemy, jak długo gród był zamieszkiwany. Na dzień dzisiejszy wydaje się, że nie był to zbyt długi okres. Nie znajdujemy potwierdzenia na użytkowanie tego miejsca w kolejnych wiekach. Ślady raczej sporadycznej obecności człowieka pochodzą dopiero z przełomu XV i XVI wieku oraz z czasów późniejszych – podkreśla Kulpa. Znaleziska na Grodzisku W tym sezonie archeolodzy otworzyli kilka wykopów we wschodniej i centralnej części majdanu. – Do tej pory udało się odkryć przede wszystkim obiekt związany z istniejącą tu zabudową naziemną. Pobrane zostały próbki do dalszych analiz laboratoryjnych. Ponadto znaleźliśmy fragmenty ceramiki, którą można datować wstępnie na IX i być może początek X wiek. Jest ona związana z pobytem w tym miejscu ludności słowiańskiej – opisuje Adrian Podgórski, kierownik badań. Przed rozpoczęciem wykopalisk badacze przeanalizowali dane pochodzące z lotniczego skanowania laserowego. To pozwoliło im uzyskać pełniejszy obraz mało czytelnej w terenie topografii. Sięgnięto też do źródeł historycznych, w tym kartograficznych. Okazało się, że obszar ten był wykorzystywany na przestrzeni stuleci w różnych sposób. Wiadomo, że oprócz istniejącego co najmniej od końca XVI w. młyna czy folwarku, na dość dużym terenie funkcjonowały stawy rybne, po których ślady są widoczne w postaci licznych grobli. Z kolei badania nieinwazyjne wykonane przed dr. Mirosława Furmanka z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego wskazały, że na majdanie dawnego grodu znajdują się starsze struktury ziemne. – Dlatego właśnie w tym miejscu prowadzone są wykopaliska – wyjaśnia Adrian Podgórski. Historia badań Grodziska Grodzisko znajduje się w kompleksie leśnym stanowiącym historyczną część obecnego Wodzisławia Śląskiego. Jego historię próbowali zgłębić już XIX-wieczni kronikarze i badacze. Wskazywano, że gród miał tu powstać za czasów księcia piastowskiego Władysława Hermana, czyli na przełomie XI i XII wieku. Zdaniem innych badaczy gród miał istnieć tutaj już w okresie panowania Bolesława Chrobrego i w 1241 roku miał być zniszczony przez wojska tatarskie. Jak było naprawdę? Zapewne pomocne będą w rozwikłaniu tej zagadki nowe badania. Źródło: Muzeum w Wodzisławiu Śląskim Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy alkohol przyczynił się do powstania cywilizacji? Archeolodzy na tropie
Alkohol znany jest od tysiącleci. Na przykład polscy archeolodzy odkryli jedne z najstarszych browarów na świecie w Egipcie. Część badaczy sądzi, że alkohol odegrał kluczową rolę w kształtowaniu cywilizacji. Teraz badacze sprawdzili tę hipotezę.
Spis treści: Alkohol motorem cywilizacji? Badania etnograficzne kluczem do rozwiązania zagadki? Alkohol jako jeden z wielu czynników Co spowodowało powstanie cywilizacji? W zależności od regionu świata scentralizowane i zhierarchizowane społeczeństwa pojawiły się w różnym okresie. Najczęściej było to związane z rozwojem rolnictwa i osiadłego trybu życia. Ale co było przyczyną, a co efektem? To jedno z najtrudniejszych pytań. Alkohol motorem cywilizacji? Naukowcy nie mają najmniejszych wątpliwości: nawet najmniejsza ilość alkoholu w organizmie jest szkodliwa. Nie zmienia to faktu, że według części badaczy ten trunek odegrał ważną rolę w powstaniu cywilizacji. Był integralną częścią wielu wczesnych cywilizacji, od starożytnej Mezopotamii i Egiptu, po starożytną Grecję, Chiny oraz imperia Majów i Inków W międzykulturowym badaniu eksperci z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku, czeskiej Akademii Nauk i Uniwersytetu w Auckland sprawdzili, w jakim stopniu spożywanie wina i piwa sprzyjało ewolucji społeczeństw ludzkich. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Humanities and Social Sciences Communications”. Badania etnograficzne kluczem do rozwiązania zagadki? Według jednej z hipotez alkohol miał ułatwiać rozwój społeczeństw złożonych, ponieważ sprzyjał tworzeniu więzów społecznych, zwiększał współpracę i wzmacniał ludzką kreatywność. Test tej hipotezy polegał na analizie 186 społeczeństw nieuprzemysłowionych, które istniały w XIX i na początku XX wieku. Aby zrozumieć związek między alkoholem a złożonością kulturową, wykorzystano modele statystyczne. Były to więc w dużej mierze badania czerpiące z danych etnologicznych. Alkohol jako jeden z wielu czynników Badanie wykazało pozytywny związek między obecnością napojów fermentowanych takich jak miód pitny, wino i piwo, a wyższym poziomem złożoności politycznej. Jednak wpływ ten był – jak napisano – „umiarkowany”. Alkohol mógł oddziaływać na złożoność polityczną. Na przykład elity polityczne mogły wykorzystywać alkohol jako narzędzie do mobilizowania siły roboczej, budowania sojuszy oraz zdobywania i umacniania władzy i autorytetu. – Z drugiej strony stosunkowo słaby sygnał sugeruje, że upijanie się prawdopodobnie nie było głównym czynnikiem stojącym za powstaniem złożonych społeczeństw – mówi dr Václav Hrnčíř, główny autor badania z Instytutu Maxa Plancka i czeskiej Akademii Nauk. To sugeruje, że inne czynniki, takie jak rolnictwo, miały większe znaczenie dla powstania złożonych społeczeństw. Autorzy zauważają, że badanie skupiało się na roli napojów o niskiej zawartości alkoholu w środowiskach nieprzemysłowych. Tymczasem w dzisiejszym świecie – gdzie alkohol jest dostępny w nieograniczonych ilościach, w tym napoje o wysokiej zawartości alkoholu, a picie ma miejsce czasem w samotności – zagrożenia związane ze spożywaniem alkoholu mogą przeważać nad potencjalnymi korzyściami społecznymi. Należy też dodać, że wyniki tych badań należy interpretować z ostrożnością w kontekście społeczności pradziejowych i cywilizacji takich jak egipska czy mezopotamska, gdyż pod lupę wzięto nowożytne grupy ludzkie. Ale mechanizmy powstawania złożonych społeczeństw mogły być zbliżone kilka tysięcy lat temu. Źródło: Humanities and Social Sciences Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Gotowanie po neandertalsku. Ci ludzie mieli różne „książki kucharskie”
Neandertalczycy, czyli krewni człowieka współczesnego, mieli urozmaicone sposoby gotowania i obrabiania zwierzyny. Tak wynika z najnowszych badań przeprowadzonych na terenie Izraela. Może to świadczyć o ich całkiem bogatym menu.
Spis treści: Kuchnia w jaskini Urozmaicone kucharzenie po neandertalsku Co w menu? Już od wielu lat, dzięki badaniom genetycznym, wiemy, że neandertalczycy nie są naszymi przodkami, ale krewnymi. Jednak ten gatunek człowieka nie przestaje zaskakiwać naukowców. W momencie odkrycia jego pierwszych szczątków w połowie XIX wieku sądzono, że neandertalczycy byli prymitywni i daleko było im do zdolności człowieka współczesnego. Teraz wiemy, że nie jest to prawda i łączy nas z nimi zdecydowanie więcej, niż myślano. Kuchnia w jaskini Najnowsze ustalenie w temacie neandertalczyków dotyczy ich sztuki kulinarnej. Naukowcy przyjrzeli się szczątkom kostnym pozostałym po ich ucztach w jaskiniach Amud i Kebara oddalonych od siebie o kilkadziesiąt kilometrów. Obie znajdują się na terenie dzisiejszego Izraela, na północy kraju. Swoje ustalenia opublikowali na łamach czasopisma „Frontiers in Environmental Archaeology”. Okazało się, że nasi krewni mieli różne „książki kucharskie”, mimo że żyli mniej więcej w tym samym czasie, bo około 50-60 tys. lat temu. Skąd to wiemy? Urozmaicone kucharzenie po neandertalsku Po neandertalskich potrawach nie zachowało się wiele. Mamy narzędzia, którymi obrabiano mięso czy pozostałości po paleniskach. Najlepszym dowodem, na to, co spożywali i w jaki sposób obrabiali są kości zwierzęce. W ramach badań przeanalizowano ponad 12 tysięcy kości zwierzęcych z jaskiń Amud i Kebara. Archeolodzy dostrzegli wyraźne różnice w w tych dwóch lokalizacjach w traktowaniu tuszy, po upolowaniu. To sugeruje istnienie lokalnych tradycji kulinarnych, mimo że neandertalczycy stosowali bardzo podobne narzędzia kamienne i żyli w takim samym środowisku. – Subtelne różnice we wzorach śladów cięć między jaskiniami Amud i Kebara mogą odzwierciedlać lokalne tradycje przetwarzania tusz zwierzęcych – powiedziała Anaëlle Jallon, doktorantka na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie i główna autorka artykułu. Co w menu? Z analiz wynika, że obie grupy używały tych samych narzędzi krzemiennych i żywiły się tym samym łupem – głównie gazelami i danielami. Zauważono jednak pewne subtelne różnice. Neandertalczycy mieszkający w Kebara polowali na większe zwierzęta niż ci z Amud. Przenosili także więcej dużych zwierząt do jaskini, aby je obrabiać, zamiast robić to w miejscu polowania. W jaskini Amud 40% kości zwierzęcych jest spalonych, a większość z nich jest połamana. Mogło to być spowodowane celowymi działaniami, takimi jak gotowanie lub późniejszymi przypadkowymi uszkodzeniami. W jaskini Kebara 9% kości jest spalonych, ale mniej połamanych. Uważa się, że zostały ugotowane. Kości w Amud wydają się również wykazywać mniej uszkodzeń spowodowanych przez drapieżniki niż te znalezione w Kebara. Ślady cięć znalezione w Amud były bardziej zagęszczone i miały mniej liniowy kształt niż te w Kebara. Jednym z możliwych wyjaśnień tych różnic jest to, że neandertalczycy w Amud traktowali mięso inaczej przed rozbiorem: prawdopodobnie suszyli je lub pozwalali mu się rozkładać. Podobnie jak współcześni rzeźnicy, którzy przed gotowaniem wieszają mięso. A to z pewnością wpływało na różnice w palecie smaków w czasie konsumpcji. Źródło: Frontiers in Environmental Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.