Pozyskano pradziejowe DNA ludzi ze ścian jaskiń. „Są genetycznymi archiwami dawnej obecności ludzi”
Przez dekady naukowcy badający najstarsze dzieje człowieka pobierali próbki DNA z kości i osadów. Teraz dokonali czegoś, co długo wydawało się niemożliwe: wyizolowali geny bezpośrednio ze ścian jaskiń, w których przed wieloma tysiącleciami powstawały spektakularne dzieła sztuki. Mowa o pieczarach w Hiszpanii i Portugalii.
Zachodnia Europa słynie ze spektakularnych malowideł naskalnych wykonanych przez pradziejowe społeczności przed nawet kilkudziesięcioma tysiącami lat. Jednak badania fizykochemiczne tej sztuki są trudne i najczęściej niewiele wnoszą. Międzynarodowy zespół badaczy postanowił sprawdzić, czy dawne ludzkie DNA mogło przetrwać bezpośrednio na powierzchniach skalnych? Ekspertyzy przyniosły pozytywną odpowiedź, ale była ona jednak dla badaczy nieco zaskakująca. Wyniki opublikowano właśnie na łamach „Nature Communications”. Nie tylko Altamira Naukowcy objęli swoimi badaniami 11 jaskiń położonych na Półwyspie Iberyjskim, na terenie Hiszpanii i Portugalii. Jednych z kluczowych stanowisk w czasie analiz była słynna Altamira. W 1985 r. została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Pieczarę odkryto w drugiej połowie XIX wieku. Jest wypełniona malowidłami koni, jeleni, dłonie i różnymi zagadkowymi symbolami, które powstały między 36 000 a 13 000 lat temu. Eksperci pobrali również próbki z jaskiń Covarón (Asturia), Maltravieso (Estremadura), a także jaskiń Cudón, Les Pedroses, Tebellín oraz La Lloseta. Wszystko posiadały zdobienia w postaci sztuki naskalnej. – Wiemy, że część dzieł sztuki nanoszono na ściany jaskiń poprzez wydmuchiwanie lub rozcieranie pigmentu na powierzchni. Biorąc pod uwagę ogromną czułość współczesnych technik analizy kopalnego DNA, chcieliśmy sprawdzić, czy ten rodzaj kontaktu mógł pozostawić ślady DNA w sztuce naskalnej, co potencjalnie pozwoliłoby nam uzyskać profile genetyczne twórców tych dzieł – mówi Hipólito Collado Giraldo, archeolog i specjalista ds. sztuki naskalnej, który powołał do życia zespół badawczy First Art, który zajął się analizami. Skąd pobrano próbki? Naukowcy poddali analizie łącznie 120 próbek pobranych z różnych kontekstów archeologicznych. Skupili się na analizie próbek pigmentów w postaci ochry ze sztuki naskalnej (łącznie 24 panele), ale też „gołych” ścian jaskiń. Naukowcy szukali dowodów na obecność ludzkiego materiału genetycznego, który mógł zostać pozostawiony na skałach poprzez bezpośredni kontakt. Mogły być to takie wydzieliny jak pot, ślina przy wydmuchiwaniu farby, dotyk lub materiał genetyczny osadzony pośrednio wraz z pyłem i wodą. DNA zaklęte w skale Spośród 120 pobranych próbek tylko pięć pobranych ze ścian dostarczyło autentycznego kopalnego ludzkiego mitochondrialnego DNA. Wykryto je na kalcytowej skorupie ze śladami pigmentu, która znajdowała się pod panelem z przedstawieniami naskalnymi w jaskini Escoural. Pozostałe próbki z ludzkim DNA – ku zaskoczeniu archeologów – pochodziły ze ścian nie pokrytych malowidłami. Miały to być próbki kontrolne. Ludzkie DNA wykryto pondto w innych materiałach (nie pobrano ich ze ścian) badanych w tych samych lokalizacjach. Wszystkie 8 próbek osadów z jaskini Covarón zawierało pradziejowe ludzkie mtDNA, a w niektórych przypadkach było ono wyjątkowo obfite. Ślady ludzkiego DNA znaleziono również w osadach z jaskiń Altamira i Les Pedroses. Ludzkie DNA w trzech z tych próbek pochodzi głównie od kobiet, w jednej głównie od mężczyzn, a w przypadku jednej płeć pozostaje nieustalona. Dalsza analiza dwóch próbek z niedekorowanych ścian jaskini Covarón wykazała, że ich DNA należało do ludzi współczesnych anatomicznie, a analizy jądrowego DNA uplasowały ich w obrębie genetycznego klastra zachodnich łowców-zbieraczy. – To badanie zasadniczo zmienia nasze myślenie o tym, gdzie można znaleźć kopalne DNA – mówi Matthias Meyer, paleogenetyk z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka. – Byliśmy zaskoczeni, że kopalne DNA można wykryć nie tylko w próbkach zawierających pigment, ale także ze ścian jaskiń, które nie noszą widocznych śladów działalności człowieka w przeszłości. Możemy teraz zadać nowe pytania: kto dotykał tej ściany? Czy to był mężczyzna, czy kobieta? Do jakiej populacji należeli? Jak daleko pradziejowi ludzie zapuszczali się w głąb systemów jaskiniowych? – wylicza. Co DNA mówi o twórcach sztuki naskalnej? Wygląda na to, że powierzchnie pokryte pigmentem rzadko zatrzymują wystarczającą ilość DNA, by mogło ono przetrwać tysiące lat. Pierwsza autorka publikacji Alba Bossoms Mesa, doktorantka w Instytucie Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku przyznaje, że badacze ciągle nie są w stanie bezpośrednio powiązać znalezionych śladów kopalnego ludzkiego DNA z procesem tworzenia sztuki naskalnej. Jednak to dzięki jej badaniom udało się uzyskać pierwszy dowód na przetrwanie ludzkiego DNA sprzed tysiącleci na ścianach jaskiń. – To ekscytujące, że mogliśmy odkryć nowy sposób badania obecności ludzi w czasach prehistorycznych – podkreśla Mesa. DNA z jaskiń. Co dalej? Paleogenetyk Matthias Meyer stwierdził, że ściany jaskiń „są genetycznymi archiwami dawnej obecności ludzi.” – Kolejnym krokiem jest przetestowanie większej liczby stanowisk, stylów artystycznych i technik – zwłaszcza szablonów dłoni i sztuki figuratywnej w jaskiniach o dobrym stanie zachowania cząsteczek, na tyle, na ile pozwala na to małoinwazyjne pobieranie próbek – zapowiada. Naukowcy liczą, że dzięki dalszym pracom być może uda się ustalić, kto stworzył przynajmniej niektóre dzieła sztuki jaskiniowej – i przypisać tożsamość genetyczną, artystom, którzy je powołali do życia. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
„Prototyp” Stonehenge odkryty. To niezwykłe znalezisko ma 5000 lat
Każdego roku tysiące ludzi przybywają na wschód słońca w Stonehenge w dni przesilenia letniego. Ale 5 km dalej, 500 lat przed powstaniem kamiennego kręgu, ludzie robili to samo za pomocą nieco innej konstrukcji. Można ją uznać za prototyp kamiennego Stonehenge.
Stonehenge, czyli kamienny krąg sprzed 4500 lat, stał się ikoną popkultury na równi z popiersiem Nefertiti czy piramidami. Znajduje się kilkanaście kilometrów miasta Salisbury w hrabstwie Wiltshire w południowej Anglii. Mało kto jednak wie, że jest to tylko jeden z bardzo wielu obiektów związanych z dawnymi rytuałami w okolicy. Archeologiczny krajobraz Stonehenge Stonehenge znajduje się w centrum niezwykle bogatego krajobrazu archeologicznego, w którym odkryto liczne zabytki i struktury z różnych okresów prehistorycznych. Do najważniejszych obiektów i znalezisk w otoczeniu Stonehenge należy m.in. Durrington Walls, czyli ogromny kompleks obrzędowy zbudowany z drewna i ziemi, który prawdopodobnie był połączony ze Stonehenge za pomocą rzeki Avon. Badania geofizyczne ujawniły liczne okrągłe kurhany oraz mniejsze monumenty. Dużo jest struktur w postaci wałów ziemnych. Archeolodzy uważają, że tysiące lat temu było to duże centrum kultowe. To w tym bogatym pradziejowym krajobrazie doszło niedawno do ważnego znaleziska. Odkrycie dzięki… wojsku Badacze z Wessex Archaeology pod kierunkiem dr. Phila Hardinga prowadzili wykopaliska ratunkowe w Bulford, 5 kilometrów od Stonehenge. Powstają tam kwatery dla wojska. W skali prehistorycznego krajobrazu sakralnego to niewielka odległość. Co udało się odkryć? Nie brzmi to spektakularnie. Archeolodzy odkryli łącznie 48 jam, których wypełnisko wydatowano radiowęglowo na około 2950 r. p.n.e. W ich wnętrzu odkryto liczne ślady aktywności ludzi, takie jak ceramika, kości zwierzęce, obrobione krzemienie oraz węgiel drzewny. Jamy były częścią założenia, którego głównym elementem były dwa drewniane słupy ustawione w odległości 120 metrów od siebie. Pradziejowa astronomia Naukowcy sądzą, że dwa drewniane słupy zostały rozmieszczone tak, aby tworzyć linię, która celowała bezpośrednio na wschód słońca podczas przesilenia letniego oraz na zachód słońca podczas przesilenia zimowego. – Z dokładnością do jednego stopnia! – twierdzi dr Fabio Silvy, który wykonał analizy archeoastronomiczne. To dowodzi, że neolityczni mieszkańcy Wielkiej Brytanii posiadali zaawansowaną wiedzę inżynieryjną i astronomiczną już około 2950 r. p.n.e., czyli 500 lat przed powstaniem Stonehenge. Ono jest w podobny sposób zorientowane na przesilenie letnie, tyle, że w Stonehenge „celownik” jest wykonany z kamieni, a nie z drewna. Nóż jak słońce – To odkrycie pomaga nam rozumieć Stonehenge nie jako odosobnione, jednorazowe dzieło, ale jako część znacznie dłuższego dialogu między ludźmi, ziemią a niebem. (…) Stonehenge nie jawi się już jako początek pewnej historii, lecz wyraźniej pokazuje, że wyrosło z tradycji i praktyk o znacznie głębszych korzeniach w tym krajobrazie – mówi dr Silvy. W jednej ze wspomnianych wcześniej jam posłupowych archeolodzy natrafili na wyjątkowe znalezisko. Był to niezwykle rzadki nóż krzemienny o dyskowatym kształcie. Badacze uważają, że został tam umieszczony celowo jako symboliczne nawiązanie do tarczy słonecznej. Ta stosunkowo prosta konstrukcja prawdopodobnie służyła starożytnym ludom jako miejsce świętowania przesileń, zanim powstały trwalsze, bardziej złożone monumenty. – To odkrycie jest prawdopodobnie jednym z największych dokonań w mojej karierze, a tym, co czyni je tak ważnym, jest jego wyjątkowo wczesne datowanie. Do tej pory nasza wiedza o tym starożytnym osiągnięciu astronomicznym opierała się na Stonehenge i innych monumentach z podobnego okresu – komentuje dr Harding. Stonehenge nieznane Warto przypomnieć, że dokładnie w miejscu, w którym istnieje kamiennie Stonehenge, kilkaset lat wcześniej powstała monumentalna struktura o średnicy około 100 metrów, składająca się z rowu i dwóch wałów ziemnych. Wewnątrz założenia znajdował się krąg składający się z 56 drewnianych słupów, a potem już kamiennych. Monument ten był wykorzystywany jako miejsce pochówku przez kilka stuleci. Tutaj jednak, w przeciwieństwie do opisanego nowego znaleziska z Bulford, nie udało się wykryć korelacji astronomicznych. Te pojawiły się dopiero w kamiennej wersji Stonehenge. Źródło: Wessex Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Stonehenge za darmo i bez wychodzenia z domu. Ruszył niezwykły projekt 3D
Czy można poczuć magię Stonehenge, nie ruszając się z fotela? Dzięki nowemu projektowi naukowców każdy może teraz wejść do świata słynnego kręgu, prześledzić jego historię dzięki technologii 3D i interaktywnym treściom. A wszystko dostępne jest zupełnie za darmo.
W 2022 roku w Muzeum Brytyjskim w Londynie odbyła się wystawa „The World of Stonehenge” („Świat Stonehenge”). To był wielki sukces tej placówki. Odwiedziło ją ponad 190 tysięcy osób. Udało się na niej zgromadzić ponad 400 bezcennych obiektów wypożyczonych z 36 instytucji z całej Europy, tworząc unikatową, jedyną w swoim rodzaju panoramę prehistorycznego świata. Obiekty zgromadzone na wystawie, mimo że pochodziły z różnych zakątków Europy, miały na celu przedstawienie szerszego kontekstu kulturowego, społecznego i religijnego, w którym funkcjonowało Stonehenge. Teraz każdy może zobaczyć tę wystawę bez wychodzenia z domu i to za darmo! Świat Stonehenge widziany z kanapy Naukowcy z University of Reading i Muzeum Brytyjskiego postanowili „unieśmiertelnić” wystawę i umieścić ją w świecie wirtualnym, tak by była dostępna dla każdego. Tak powstał projekt „The Virtual World of Stonehenge” („Wirtualny świat Stonehenge”). Nie jest to jednak standardowa wystawa online, ze zwykłymi zdjęciami ukazującymi sale pełne zabytków. Eksperci wykorzystali skanery laserowe 3D. Surowe dane przekształcono na w pełni interaktywne doświadczenie online, łącznie z warstwą dźwiękową. Stonehenge, jakiego nie znaliście Wirtualna wersja wystawy oferuje znacznie więcej, niż zwykłe przechodzenie między cyfrowymi gablotami. Użytkownicy mogą dosłownie wejść do świata ludzi żyjących w czasach Stonehenge i obserwować, jak monument zmieniał się na przestrzeni wieków. Platforma oferuje immersyjne pejzaże dźwiękowe, animacje i interaktywne treści, które ożywiają prehistorię. View oEmbed on the source website Jednym z najbardziej fascynujących elementów jest możliwość wirtualnej eksploracji neolitycznych kopalni krzemienia w Grimes Graves, co daje rzadką okazję do zajrzenia pod ziemię, skąd pradziejowi mieszkańcy Anglii pozyskiwali cenny surowiec. To taki odpowiednik polskich Krzemionek koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Warto przyjrzeć się też wyposażeniu grobu szamanki z Bad Dürrenberg. Uwagę zwraca maska lub nakrycie głowy wykonane z poroża jelenia. Innym znaleziskiem z terenu Niemiec jest Dysk z Nebry, ukazujący ciała niebieskie. Sensacyjne są prezentowane na wystawie relikty po Seahenge – drewnianym kręgu zlokalizowanym niedaleko Norfolk. Te pozostałości pochodzą sprzed 4 tysięcy lat. Skarby w wysokiej rozdzielczości Szczególną uwagę poświęcono historiom mniej znanych, ale niezwykle istotnych obiektów. Internauci mogą z bliska przyjrzeć się artefaktom, które często umykają uwadze podczas tradycyjnego zwiedzania. Wśród nich znajduje się m.in. liść wiązu sprzed 6000 lat, misternie tkana bransoletka z krowiej sierści oraz pozostałości po pradziejowej uczcie. Każdy z tych przedmiotów został wzbogacony o nową zawartość cyfrową, która pozwala zrozumieć jego znaczenie w kontekście życia codziennego i wierzeń dawnych społeczności. Wystawa dostępna jest w kilku językach, w tym angielskim. Polskiego niestety zabrakło. Wirtualna wystawa działa płynnie i załączone są do niej dodatkowe materiały w postaci filmów. Nawet pobieżne „zwiedzanie” zajmie ponad godzinę. Gorąco polecam! Źródło: University of Reading Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Tajemnica sprzed 4000 lat. Dlaczego mężczyzna spoczął w komorze pieca?
Podczas budowy linii energetycznej archeolodzy natrafili na niezwykłe znalezisko. W pradziejowym piecu, zamiast w grobie, spoczął młody mężczyzna. Ślady na jego czaszce sugerują brutalny koniec. Czy to zapomniana zbrodnia sprzed tysiącleci, a może element krwawego rytuału?
Do tego znaleziska doszło w czasie szeroko zakrojonych prac poprzedzających budowę linii energetycznej SuedOstLink w kraju związkowym Saksonia-Anhalt. Jest to region położony we wschodniej części Niemiec. Wzgórze o długiej historii Miejsce, w którym dokonano odkrycia, od tysiącleci przyciągało uwagę prehistorycznych społeczności. Już około 6000 lat temu wzniesiono tam monumentalny kurhan o wysokości 15 metrów, skrywający drewnianą komorę grobową Kilka stuleci później ludzie otoczyli to wzgórze potrójnym systemem wałów i rowów, tworząc przestrzeń dla skomplikowanych ceremonii. Znalezione w głębokich jamach szczątki spalonych domów oraz kości ludzi i zwierząt sugerują, że przez wieki było to miejsce o charakterze sakralnym i rytualnym. Najnowsze znalezisko pochodzi sprzed „zaledwie” 4–5 tysięcy lat. Nietypowe miejsce ostatecznego spoczynku Odkrycie datowane jest na okres istnienia społeczności kultury ceramiki sznurowej, czyli lata między 2900 a 2050 p.n.e. Archeolodzy odkryli szczątki mężczyzny, który w chwili śmierci miał około 25 lat. Najbardziej uderzający jest fakt, że jego ciało nie spoczęło w typowym grobie, lecz w pradziejowym piecu składającym się z dwóch połączonych podziemnych komór. Jest to sytuacja niemal niespotykana, gdyż tego typu obiekty gospodarcze zazwyczaj znajdowane są całkowicie puste. Co wiadomo o grobie? Lokalizacja pochówku jest co prawda nietypowa, to sam sposób ułożenia zmarłego ściśle odpowiada rygorystycznym zasadom kultury ceramiki sznurowej. Mężczyzna spoczął w pozycji embrionalnej na prawym boku, z twarzą skierowaną na południe, co było standardem dla pochówków męskich w tej epoce. Badacze zwrócili jednak uwagę na nienaturalne przesunięcie górnej części ciała. Może to wskazywać, że zmarłego złożono na warstwie materiału organicznego – np. skórach czy tkaninach – która po rozkładzie spowodowała osunięcie się kości. Ślady przemocy na kościach Badacze dostrzegli na czaszce mężczyzny urazy. Czy mamy do czynienia z ofiarą pradziejowego morderstwa, czy może wojownikiem poległym w bitwie? Nietypowe miejsce spoczynku może sugerować, że po gwałtownym zdarzeniu ciało zostało ukryte lub pochowane w wielkim pośpiechu w pierwszym dostępnym obiekcie. Czy pomoże laboratorium? Poza teorią o morderstwie, archeolodzy biorą pod uwagę jeszcze jedną hipotezę – rytualną. W innych rzadkich przypadkach w piecach tej kultury odnajdywano kompletne szkielety bydła lub fragmenty kości psów, co interpretuje się jako dary ofiarne. Czy człowiek również mógł stać się częścią takiego rytuału? Być może odpowiedzi na to pytanie dostarczą szczegółowe analizy laboratoryjne, które pomogą zrekonstruować ostatnie chwile życia mężczyzny. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt – Landesmuseum für Vorgeschichte Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Niezwykłe odkrycie na Podkarpaciu. To grecka amfora z namalowaną literą
W Chotyńcu na Podkarpaciu archeolodzy odnaleźli grecką amforę na wino, wykonaną na przełomie VII i VI wieku p.n.e. Na jej powierzchni namalowano grecką literę „delta”. Naczynie rozbito czasie rytuałów. Czy stoją za tym wojowniczy Scytowie?
Chotyniec to maleńka wieś na pograniczu polsko-ukraińskim. Od wieków spotykają się tu światy Wschodu i Zachodu, czego namacalnym dowodem jest wpisana na listę UNESCO pochodząca z początku XVII wieku drewniana cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy. Kończy się tu Płaskowyż Tarnogórski, a teren stromo opada w kierunku podmokłej doliny rzeki Wiszni; miejsce to wyznacza również granicę stref klimatycznych. Grodzisko w Chotyńcu Nad wsią górują zabudowania nieczynnego Państwowego Gospodarstwa Rolnego, na ogrodzeniu dawnej szkoły wisi zaś tabliczka Instytutu Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego: „Terenowa Stacja Badawcza w Chotyńcu”. Tuż za nim rozciąga się ogromne pole. Oko uważnego wędrowca odnotuje, że od strony południowej jest ono ograniczone potężnym, porośniętym drzewami wałem. Na starych mapach miejsce to opisywano jako Grodzisko. Przez długi czas nikt nie prowadził tu jednak wykopalisk, a obiekt uważano za wczesnośredniowieczny. Dopiero prace rzeszowskich naukowców pod kierunkiem profesora Sylwestra Czopka przyniosły zaskakujące odkrycie, które w archeologii zdarza się raz na sto lat! Zagadkowe miejsce kultu W czasie badań sondażowych kolistej struktury wyłaniającej się na polach uprawnych odkryto liczne kości oraz pradziejową ceramikę. Ku zaskoczeniu badaczy, z obiektu pozyskano również zabytek kojarzony z kręgiem scytyjskim: brązowy grot strzały. Kolista struktura okazała się pozostałością tak zwanego zolnika, obiektu również charakterystycznego dla kultury Scytów. W jego obrębie odbywały się obrzędy ofiarne i uczty. Koliście ułożone fragmenty glinianej polepy to pozostałości ścian obiektu, wewnątrz znaleziono zaś bardzo duże ilości węgli drzewnych i kości zwierząt, zwłaszcza bydła i źrebaków. Kłóci się to z wizją stepowych czcicieli koni! Być może mięso źrebięcia miało wedle Scytów jakąś szczególną moc? Kultowa amfora z deltą Do najbardziej zaskakujących znalezisk należy rozbita in situ grecka amfora po winie z umieszczoną na powierzchni literą delta – jak się okazało, niejedyna na stanowisku. Z grodziska w Chotyńcu podjęto w czasie badań fragmenty innych amfor, pochodzące z warsztatów w Milecie czy na greckiej wyspie Lesbos. Dowodzą one, że z nadczarnomorskich faktorii handlowych sprowadzano wino, spożywane zapewne w czasie uczt. Jak zauważa profesor Czopek, o pitym przez Scytów winie wspomina sam Herodot. Ojciec historiografii w rozdziale czwartym „Dziejów” pisze: „Raz do roku każdy naczelnik powiatu miesza w swoim powiecie krater wina, z którego piją ci wszyscy Scytowie, którzy zabili nieprzyjaciół, którzy zaś tego nie dokonali, ci nie kosztują tego wina, lecz siedzą nie uczczeni na boku, a jest to dla nich największą hańbą”. W tym samym rozdziale czytamy, że wino odgrywało też kluczową rolę podczas zawierania sojuszy: „Przymierza zawierają Scytowie z kimkolwiek bądź w taki sposób: Wlewają do wielkiego glinianego kielicha wino i mieszają je z krwią tych, którzy zawierają ze sobą sojusz, przy czym nakłuwają szydłem lub nacinają nieznacznie nożem ciało, następnie zanurzają w kielichu miecz, strzały, topór i oszczep”. Scytowie w Polsce? Z tych okruchów przeszłości wyłania się wizja potężnego założenia, związanego ze scytyjskim kręgiem kulturowym. Niestety, stanowisko zostało w znacznym stopniu zniszczone za sprawą intensywnej, głębokiej orki w czasach funkcjonowania PGR-u. Grodzisko wzniesiono na naturalnym cyplu; zajmowało ono powierzchnię około 30 hektarów. Początkowo majdanu broniła palisada, w kolejnym etapie rozpoczęto zaś sypanie wałów ziemnych, których podstawa była szeroka na 15 metrów, a wysokość dochodziła do około 3,5 metra. Do wzniesienia takiego wału o obwodzie mniej więcej 2 kilometrów trzeba było przenieść około 90 tysięcy ton ziemi. Czy dokonali tego jeńcy uprowadzeni przez scytyjskich wojowników, czy mieszkańcy grodu? Do wnętrza założenia prowadziły bramy, zlokalizowane w odstępach około 400 metrów. Do tej pory odkryto trzy. Enigmatyczna twierdza w Chotyńcu Grodzisko i zespół osad, tworzące tak zwaną aglomerację chotyniecką, to wysunięte najdalej w kierunku północno-zachodnim założenie związane ze scytyjskim kręgiem kulturowym. Nie wiemy jednak, kim byli jego mieszkańcy. Być może to wspominani przez Herodota tak zwani Scytowie-oracze, czyli rolnicza ludność kontrolowana przez elity władców stepu? Czy grodzisko było zapleczem dla handlowej i militarnej kontroli regionu? A może emporium handlowym na szlaku pomiędzy Pontem a Bałtykiem? Kim byli Neurowie? Profesor Sylwester Czopek zwraca uwagę na wzmiankowany u greckiego historyka lud Neurów – próba lokalizacji ich siedzib wskazuje na współczesne pogranicze polsko-ukraińskie, gdyż miały one być położone na północny zachód od Morza Czarnego. Jak twierdzi Herodot: „Neurowie mają scytyjskie zwyczaje”. Opisuje też, jakoby raz do roku na kilka dni przemieniali się w… wilki. Z antycznych źródeł wiemy, że Scytowie – w sojuszu z Neurami – wyruszyli przeciwko wojskom niezwyciężonego króla perskiego Dariusza I. Ten potężny władca, prowadzący kampanie przeciwko koczownikom w dolinie Dunaju, nie zdołał pokonać Scytów, którzy – stosując taktykę spalonej ziemi oraz walkę podjazdową – zadawali Persom dotkliwe straty. Świat władców stepów może szokować, kiedy czytamy o skalpowaniu ofiar, ale zdumiewa też bogactwem władców, grzebanych pod okazałymi kurhanami. Odkrycia takich pochówków dokonał w Ryżanówce w Ukrainie Julian Talko-Hryncewicz. Okoliczności upadku kultury Scytów są wciąż przedmiotem dyskusji, znamy za to jego moment – jest datowany na V i VI wiek p.n.e. To jest przedruk z książki „Amazonki i ludożercy. Opowieści z prapolski” autorstwa Adriana Pogorzelskiego, która ukazała się nakładem wydawnictwa Wielka Litera. Tytuł, śródtytuły i lead pochodzą od redakcji.
Pierwsze takie wykopaliska w Biskupinie od ponad pół wieku. Co udało się odkryć?
Biskupin kojarzy się z grodem kultury łużyckiej sprzed około 2800 lat. Najnowsze prace pokazują jednak, że historia tego miejsca jest znacznie bardziej złożona. Archeolodzy natknęli się na fortyfikacje z czasów średniowiecza. Co jeszcze udało się odkryć?
Biskupin jest najbardziej znanym stanowiskiem archeologicznym w Polsce. Co roku słynną rekonstrukcję grodu sprzed blisko 2800 lat odwiedza nawet 200 tys. osób. Ale wielu turystów nie zdaje sobie sprawy z tego, że w okolicy Jeziora Biskupińskiego ludzie żyli zarówno wcześniej, jak i później. I że archeolodzy odkryli ślady po ich bytowaniu. Co najważniejsze, na terenie Muzeum Archeologicznego w Biskupinie powstały rekonstrukcje tych znalezisk – chaty pierwszych rolników z czasów neolitu sprzed 7 tysięcy lat czy obozowiska łowców i zbieraczy. Biskupin łużycki, ale nie tylko Biskupin najczęściej kojarzony jest z reliktami odkrytymi w 1933 r. przez nauczyciela pobliskiej szkoły, Wincentego Szwajcera, który zaalarmował archeologów. Wkrótce ruszyły wykopaliska, które ujawniły grodzisko powstałe około 2700 lat temu, czyli na przełomie epok brązu i żelaza, związane ze społecznością kultury łużyckiej. To w cieniu rekonstrukcji tego prastarego grodziska pod koniec maja zespół naukowy z Katedry Starożytności i Wczesnego Średniowiecza Instytutu Archeologii UMK w Toruniu przeprowadził badania wykopaliskowe. „Już w okresie przedwojennym oraz w latach 40. i 50. XX wieku w miejscu tym stwierdzono występowanie pozostałości grodu z okresu plemiennego i wczesnopaństwowego, które zalegały na reliktach osady obronnej kultury łużyckiej” – napisał w mediach społecznościowych szef wykopalisk prof. Wojciech Chudziak. Średniowieczny Biskupin Teraz archeolodzy postanowili zweryfikować dawne ustalenia dotyczące czasów wczesnego średniowiecza. Jeden z poprzednich badaczy Biskupina, Zdzisław Rajewski uważał, że na półwyspie, obok łużyckich umocnień, w początkach VI wieku powstało kolejne założenie obronne funkcjonujące co najmniej do okresu panowania Bolesława Chrobrego i Mieszka II. „Chociaż w XXI wieku pojawiły się głosy krytyczne podważające tak wczesną datację grodu, nie było materialnych dowodów, które mogłyby pomóc wyjaśnić tą kwestię. Braki dokumentacyjne i przemieszanie materiałów ceramicznych z wczesnego średniowiecza pochodzących z dawnych badań stanowiły dodatkowe utrudnienie” – wyjaśnia prof. Chudziak. Na tropie średniowiecznej zagadki Aby wyjaśnić, kiedy ludzie zamieszkiwali średniowieczny Biskupin archeolodzy otworzyli wykop badawczy o wymiarach 8 x 3,5 m w południowej części półwyspu, niedaleko rekonstrukcji łużyckiej osady. Co udało się odkryć? Być może konstrukcje obronne z VI–VII wieku, m.in. w postaci ostrokołu i zasieków. Odkryto też dębową belkę zakończoną hakiem typowym dla konstrukcji obronnych grodów doby państwowej. Liczne zabytki i dalsze analizy Obok fortyfikacji archeolodzy natknęli się na zabytki zarówno z czasów wczesnego średniowiecza (IX–X wieku), ale też starsze – z czasów istnienia społeczności kultury łużyckiej. Co dalej? Badacze pobrali z konstrukcji drewnianych liczne próbki do badań dendrochronologicznych i radiowęglowych, które będą miały kluczowe znaczenie dla poznania ich wieku. Ale to nie wszystko. „Ponadto pobrano liczne próby do analiz palinologicznych i makroszczątkowych, które wykorzystane zostaną w studiach paleoekologicznych” – wskazał prof. Chudziak. Oznacza to, ze możliwe będzie zrekonstruowanie środowiska naturalnego wokół Biskupina z sprzed tysięcy lat. Ciąg dalszy nastąpi Profesor przekazał National Geographic Polska, że zamierza kontynuować badania w przyszłym roku. – Obejmą one kulminację wału tak, aby uzyskać jego pełen przekrój – sprecyzował. Przy okazji warto wspomnieć, że na terenie Biskupina jest też zrekonstruowana osada z czasów średniowiecza. Można zatem obejrzeć domostwa, których chroniły odkrywane właśnie przez archeologów fortyfikacje. Źródło: IA UMK Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Usunięto jej mózg, a kości przerobiono na narzędzia. Zagadka kurhanu w Szkocji
Ten rytuał pogrzebowy wprawił archeologów w osłupienie. Po kurhanem, przebadanym w Szkocji, odkryli szkielet kobiety, której usunięto mózg, a z jej kości długich wykonano… narzędzia. To znalezisko ma 2 tysiące lat.
Rozpoznanie rytuałów pogrzebowych w epoce żelaza w Brytanii (ok. 800 p.n.e.–43 n.e.) jest dla badaczy wyjątkowo trudne, ponieważ szczątki ludzkie z tego okresu rzadko zachowują się w dobrym stanie. Tym razem do archeologów uśmiechnęło się szczęście. W Loch Borralie natrafili na pochówek, który nieco ich zaskoczył. Kurhan pełen niespodzianek Badacze odkryli dwa szkielety w niskim, kamiennym kurhanie na półwyspie Durness. Analiza radiowęglowa wykazała, że osoby te zmarły między 50 r. p.n.e. a 70 r. n.e. Grobowiec krył szczątki dorosłej kobiety (powyżej 30 lat) oraz młodego mężczyzny (ok. 15 lat). Choć początkowo pochówek wydawał się typowy dla tego regionu, ponowna, szczegółowa analiza antropologiczna ujawniła ślady skomplikowanych zabiegów, jakim poddano ciała po śmierci, zapewne przed ich ostatecznym złożeniem w grobie. Tajemnica pustej czaszki Jednym z najbardziej zaskakujących wyników badań było odkrycie dowodów na celowe usunięcie mózgu u dorosłej kobiety. Na wewnętrznej powierzchni jej kości czołowej naukowcy zidentyfikowali serię równoległych nacięć, które prawdopodobnie powstały podczas wyjmowania organu za pomocą ostrego narzędzia Dr Laura Castells Navarro z Uniwersytetu w Yorku, jedna z autorek publikacji w „Antiquity”, podkreśla, że jest to praktyka, o której wcześniej w tym regionie nie wiedziano, ale wpisuje się ona w szerszą wiedzę na temat zajmowania się zmarłymi w ówczesnej Brytanii. Niektórzy badacze sugerują, że taki zabieg mógł służyć oczyszczeniu czaszki, aby ułatwić jej konserwację, lub w celu wystawienia jej na widok publiczny. Kości jako precyzyjne narzędzia Manipulacja ciała nie ograniczała się tylko do głowy. Badacze odkryli, że kości długie kobiety – w tym ramienne i udowe – zostały poddane obróbce. Ich końce starannie zwężono i uformowano w postaci podłużnych ostrzy – szpikulców. Na lewej kości udowej kobiety zidentyfikowano nawet ślady zużycia, co sugeruje, że jej szczątki mogły być używane jako przedmioty użytkowe, zanim ostatecznie spoczęły w kurhanie! Takie traktowanie ciał wskazuje na to, że szczątki zmarłych wciąż miały znaczenie dla żywych i brały udział w codziennym życiu społeczności. – Motyw stojący za rozległą manipulacją szczątkami kostnymi jest bardzo trudny do zinterpretowania, ale staranność, z jaką [zmarła – przyp. red.] została ponownie złożona i złożona w kurhanie, prawdopodobnie sugeruje, że cieszyła się szacunkiem i poważaniem ze strony swojej społeczności – mówi dr Navarro. DNA i migracje. Kim byli zmarli? Dzięki nowoczesnym technikom mapowania DNA i analizie izotopów udało się ustalić, że obie osoby były ze sobą blisko spokrewnione. Najprawdopodobniej byli to kuzyni drugiego stopnia w linii żeńskiej. Co więcej, badania wykazały, że nie pochodzili oni z bezpośredniego sąsiedztwa Loch Borralie. Analiza izotopowa zębów sugeruje, że dzieciństwo spędzili na wschodnim wybrzeżu Sutherland, około 80 km na południowy wschód od miejsca ostatecznego spoczynku. Podróż tę mogli odbyć pieszo lub drogą morską. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Przełomowe odkrycie u naszych sąsiadów. Archeolodzy znaleźli dziesiątki ciał bez głów
Na terenie osady sprzed siedmiu tysięcy lat, należącej do pierwszych rolników, archeolodzy odkryli szczątki kilkudziesięciu osób pozbawionych głów. Zdaniem odkrywców nie jest to świadectwo pradziejowego bestialstwa, ale specyficznego systemu wierzeń.
To znalezisko brzmi dość zaskakująco, tym bardziej, że dokonano go na terenie pobliskiej Słowacji. Mowa o pradziejowej osadzie w Vráble-Veľké Lehemby, która badana jest wykopaliskowo już od kilkunastu lat. Ludzie żyli tu około 7 tysięcy lat temu. Byli to pierwsi rolnicy na tych terenach. Na obszarze około 50 hektarów archeolodzy zidentyfikowali relikty po ponad 300 domach. To tutaj, nad rzeką Žitavą, przez kilka stuleci rozwijała się społeczność, której życie i praktyki pogrzebowe stają się dziś kluczem do zrozumienia neolitycznej Europy. Ciała bez głów – odkrycie w rowie Najbardziej zagadkowe odkrycie miało miejsce w 2022 roku w pobliżu jednego z wejść do osady. Mowa o jednym z rowów, który ją otaczał. Nie był to raczej rodzaj fortyfikacji. Rowy miały w symboliczny sposób odgradzać osadę od świata zewnętrznego. I pełniły też funkcję specyficznej nekropolii, bo do 2025 roku archeolodzy natknęli się w nim na szczątki co najmniej 78 osób. Najbardziej zaskakujące jest to, że niemal wszystkie pozbawione były głów. Ciała spoczywały w różnych pozycjach – na brzuchu, na plecach, a nawet splątane ze sobą – bez wyraźnej orientacji według stron świata. Tę praktykę naukowcy opisali właśnie w „Antiquity” Anatomia rytuału pod lupą naukowców Wstępne analizy pochówków przeprowadzone przez dr Katharinę Fuchs z Uniwersytetu w Kilonii wskazują, że usunięcie głów nie było wynikiem brutalnej walki, lecz celowego i umiejętnego działania. Ślady na kręgach szyjnych sugerują użycie ostrych narzędzi do precyzyjnego oddzielenia czaszek od korpusów. Z kolei stan zachowania drobnych kości rąk i stóp wskazuje, że ciała deponowano w rowie krótko po śmierci, zanim doszło do zaawansowanego rozkładu. Same głowy pozostają archeologicznie „niewidzialne”, co rodzi hipotezę, że mogły być przechowywane jako relikwie lub trofea w innym miejscu. Datowanie radiowęglowe wskazuje, że deponowanie ciał mogło nastąpić w bardzo krótkim odstępie czasu, być może nawet w ciągu kilku dni, co sugeruje reakcję na konkretne wydarzenie lub kryzys. Neolityczne rytuały pogrzebowe Należy zaznaczyć, że znamy cmentarzyska z czasów neolitu, w których pochowano ludzi, którzy zginęli w związki z przemocą i agresją. Są to stanowiska archeologiczne w Talheim czy Asparn-Schletz. Jednak w Vráble sytuacja była inna. Warto jednak zaznaczyć, że w Vráble archeolodzy znaleźli pochówki też poza rowem. Szereg szkieletów odkryto w bezpośrednim sąsiedztwie domów czy w jamach grobowych przy wejściu do osady. Były one kompletne. Oznacza to, że ówczesne rytuały pogrzebowe były bardzo złożone. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Tajemnica jaskini Wonderwerk. Przełom w badaniach nad użyciem ognia
Głęboko w afrykańskiej jaskini badacze natrafili na ślady ognia, który nie powstał przypadkowo. Dzięki analizie mikroskopijnych szczątków gryzoni udało się potwierdzić, że przodek człowieka podtrzymywał płomienie w tym miejscu i troszczył o nie, by nie zgasły około 1,5 mln lat temu. To nowy rekord.
Umiejętność rozpalania i podtrzymywania ognia były jednymi z najważniejszych momentów w historii rodzaju Homo, prowadzącymi do fundamentalnej zmiany w relacjach między naszymi przodkami a ich otoczeniem. Ogień nie tylko zapewniał ciepło i ochronę przed drapieżnikami, ale także wydłużał dzień, pozwalając na aktywność po zmroku. Co więcej, możliwość podgrzewania pokarmów pozwoliła na pozyskiwanie większej ilości kalorii. Przypuszcza się, że wczesny człowiek początkowo pozyskiwał ogień w czasie pożarów buszu, a następnie z wielkim trudem podtrzymywał go w swoich obozowiskach lub jaskiniach. Wonderwerk. Rozświetlona jaskinia sprzed setek tysięcy lat Jaskinia Wonderwerk w RPA to unikatowe miejsce dla archeologów, ponieważ skrywa ślady obecności człowieka sprzed blisko dwóch milionów lat, które zachowały się w niemal nienaruszonym stanie. W przeciwieństwie do wielu innych stanowisk, osady tutaj nie zostały przemieszczone przez wodę, co pozwala badaczom precyzyjnie przypisać znaleziska do konkretnych okresów. To tutaj odkryto bardzo stare ślady po działalności ognia. Znajdowały się aż 30 metrów od wejścia do jaskini. Taka odległość daje naukowcom pewność, że spalenizna nie była dziełem przypadku czy naturalnego pożaru, który mógłby wniknąć do środka, lecz wynikiem świadomego działania homininów. Należy zaznaczyć, że nie mówimy tu o rozniecaniu ognia, ale o jego kontrolowaniu. Człowiek zaczął rozpalać ogniska dopiero kilkaset tysięcy lat temu. Jak rozpoznać ogień sprzed dwóch milionów lat? Identyfikacja śladów ognia sprzed setek tysięcy lat jest niezwykle trudna, ponieważ czas całkiem skutecznie zaciera takie ślady. Tradycyjnie badacze polegali na kolorze kości, ale ten bywa mylący – czarna kość może być spalona, ale równie dobrze mogła zostać zabarwiona przez minerały takie jak mangan. Badacze stosują też spektroskopię podczerwieni, jednak ma ona swoje ograniczenia i nie zawsze pozwala wykryć spalanie w niższych temperaturach. Nowatorska metoda „świecących kości” Aby pokonać te trudności, zespół badawczy wprowadził nową, szybką i bezpieczną dla zabytków metodę opartą na luminescencji. Polega ona na oświetlaniu kości specjalnym, niebieskim światłem. To powoduje, że fragmenty, które kiedyś zostały poddane działaniu ognia, zaczynają emitować charakterystyczny czerwony blask. Metoda ta, zainspirowana technikami stosowanymi w medycynie sądowej, pozwala niemal natychmiast odróżnić spalone szczątki od tych, które zmieniły kolor w sposób naturalny. Dzięki temu badacze mogli przebadać znacznie większą liczbę próbek niż dotychczas. Pomocne sowy i gryzonie Badacze opublikowali właśnie na łamach czasopisma „PLOS One” wyniki analiz niestrawionego pokarmu sów w postaci kości gryzoni – są to tzw. wypluwki. Ptaki te zwróciły szczątki ofiar i w ten sposób powstała bardzo wartościowa dla archeologów warstwa. Na sowich wypluwkach ludzie sytuowali ogniska. To pozwoliło naukowcom na obiektywne potwierdzenie obecności ognia nawet tam, gdzie nie zachowały się wyraźne paleniska. Bardzo wczesny ogień Dzięki sowim wypluwkom udało się ustalić, że przodek człowieka kontrolował ogień już w okresie od 1,79 do 1,07 miliona lat temu – tak datowane są zlokalizowane warstwy. Zatem znaleziska z Wonderwerk są jednymi z najstarszych na świecie dowodów na pielęgnowanie przez praczłowieka płomieni. Analiza pokazała również, że spalanie nie było jednorazowym incydentem, ale powtarzało się wielokrotnie w różnych okresach, co sugeruje, że nasi przodkowie – najprawdopodobniej Homo erectus – systematycznie wykorzystywali płomienie w jaskini. Do tej pory za najsolidniejszy dowód na wczesne używanie ognia uznawano znaleziska z tej samej jaskini, ale z późniejszej warstwy datowanej na milion lat. Inne potencjalne miejsca, gdzie troszczono się o ogień od 800 tysięcy do 1,5 mln lat temu pochodzą z jaskini Swartkrans, również w RPA, Koobi Fora w Kenii oraz z Gesher Benot Ya’aqov w Izraelu. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Co robili „giganci” w południowej Polsce 3700 lat temu? Archeolodzy mają odpowiedź
Około 3700 lat temu na teren obecnej południowej Polski wkroczyli giganci. Tak w każdym razie mówiono w okolicznych osadach. Czyżby to byli mityczni bogowie? A może przodkowie wrócili z zaświatów? Zamieszkali na wzniesieniu zwanym dziś Górą Zyndrama w Maszkowicach. Jakie konsekwencje miała ich wizyta?
Czy tak na zagadkowych przybyszów zareagowały społeczności zamieszkujące obecną Polskę w epoce brązu, jakoś około 1725 lat p.n.e.? Czy początkowo faktycznie uznali ich za półbogów lub gigantów? Tego pewnie nigdy się nie dowiemy. Jednak efekty działań budowlanych tej napływowej ludności tysiące lat temu były nie mniej szokujące dla archeologów, którzy natknęli się na nie w 2015 roku na Górze Zyndrama w Maszkowicach. To dzisiejsza Małopolska. Archeologiczna biała plama? Miejsce to było znane archeologom już dziesiątki lat wcześniej, ale nigdy nie rozpoznano najgłębszych i jednocześnie najstarszych warstw. Rozpoczęły się nowe wykopaliska, które trwają do dziś. Udało się odsłonić kamienny mur o długości kilkudziesięciu metrów. A badania geofizyczne ujawniły, że miał w sumie 200 metrów. Nie wydaje się to co prawda zbyt spektakularne, ale musimy pamiętać, że tego typu architektura pojawiła się w Polsce dopiero w okresie średniowiecza, i to w niewielkim stopniu. Pradziejowe umocnienia składały się z reguły nasypów ziemnych i drewnianych palisad. Spójrzmy na przykład na słynną osadę w Biskupinie z VIII wieku p.n.e., czyli późniejszą od budowli z Maszkowic o cały tysiąc lat. Nadal w tym okresie preferowano prostsze i wymagające mniej nakładów pracy umocnienia z pali drewnianych. Dlatego archeolodzy byli zaskoczeni, gdy odsłaniali coraz to dłuższy kamienny mur z okresu, w którym tego typu budowle w Polsce nie miały prawa istnieć. Zaginiona cywilizacja w Polsce? Fani opowieści o pradziejowych gigantach mogliby stwierdzić: a nie mówiliśmy? Coś w tych archeologicznych narracjach nie pasuje, ludzie nie byli sami tysiące lat temu. Ktoś im pomagał wznosić piramidy i Stonehenge! A może nawet i cyklopowe mury w Polsce. Faktycznie taki przekaz byłby ekscytujący. Ktoś w rodzaju Ericha von Dänikena mógłby napisać na ten temat jeden ze swoich kolejnych bzdurnych bestsellerów. Jak nic musieli wziąć w tym udział kosmici. Gdy w 2015 roku po raz pierwszy pisałem dla Polskiej Agencji Prasowej o odkryciach archeologów w Maszkowicach w Małopolsce, sam do końca nie wierzyłem w takie znalezisko. To wszystko było po prostu zbyt sensacyjne. Na wszelki wypadek dałem przygotowywanej depeszy nieco stonowany tytuł: Archeolodzy odkryli monumentalne konstrukcje kamienne w Karpatach. Kolejne lata wykopalisk, które trwają do teraz, przyniosły mnóstwo informacji o tajemniczych osadnikach. Skąd przybyli giganci? Około 1800 r. p.n.e. na północnych wybrzeżach Morza Śródziemnego zaczęto wznosić nowy rodzaj fortyfikacji kamiennych. Otaczały pierwsze ośrodki władzy na wyspach Morza Egejskiego, na Peloponezie i w Attyce. I część z tych fortyfikacji do złudzenia przypomina mury wzniesione w dzisiejszych Maszkowicach dokładnie w tym samym czasie – jakieś 3800–3700 lat temu. Z kolei najbardziej podobne naczynia ceramiczne do tych odkrywanych w Maszkowicach pochodzą z dorzecza Cisy, czyli pogranicza Węgier, Rumunii i Słowacji. Oznacza to ni mniej, ni więcej, że w tak odległe rubieże Europy – aż do dzisiejszych Maszkowic – docierali ludzie znad samego Morza Śródziemnego oraz Europy Południowej. Mogła być to zatem grupa ludzi z wiosek rozsianych po różnych terenach ówczesnej Europy Południowej, łącznie ze strefą Morza Śródziemnego. Osiedlili się na około 250 lat we wzniesionej przez siebie kamiennej fortecy. Argonauci nad Dunajcem Tych, którzy wyruszyli znad Adriatyku setki kilometrów w głąb europejskiego interioru, można było uważać za bohaterów lub postaci niemal mityczne. Może wówczas już powstał jakiś pierwowzór mitu o Argonautach poszukujących złotego runa albo o Heraklesie i jego dwunastu pracach, w którym to przypadku również wymagane były dłuższe podróże. Czy prawdziwi podróżnicy stali się inspiracją dla tych mitycznych opowieści? Bursztynowy praszlak Dlaczego ci ludzie tutaj się pojawili? Czy byli misjonarzami szerzącymi jakąś wiarę? A może powód był bardziej prozaiczny? Zdaniem archeologów chodziło o zapewnienie dostępu ich zleceniodawców do niezwykłego surowca – bursztynu –i zapewne innych bogactw naturalnych niedostępnych na greckich wybrzeżach. Rosnące w siłę elity społeczne nad Morzem Śródziemnym chciały otaczać się przedmiotami zbytku i w ten sposób wyróżniać wśród gawiedzi. Bursztyn, inaczej jantar, był najważniejszy. Jego najbardziej bogate źródło na świecie znajduje się w rejonie Bałtyku. W Odysei Homera z VIII lub VII wieku p.n.e. bursztyn wymieniany jest obok srebra czy złota jako najbardziej ceniony surowiec. Oczywiście ten tekst pochodzi z późniejszych czasów, ale pokazuje słabość starożytnych Greków do tego surowca. „Z ponad trzech tysięcy bursztynowych znalezisk, które zostały odkryte na stanowiskach archeologicznych z epoki brązu w Grecji, bardzo wiele pochodzi z okresu, kiedy ten nowy materiał został dopiero co «odkryty» i wzbudził pierwszą fascynację, to znaczy z około 1700–1500 roku p.n.e.” – zauważa prof. Marcin Przybyła z Uniwersytetu Jagiellońskiego, który bada twierdzę w Maszkowicach. Zmasowany import bursztynu do rejonu Grecji zbiegł się w czasie z pojawieniem się nowego typu fortyfikacji kamiennych nad Morzem Śródziemnym. Były to mury wykonane z wielkich, nieobrobionych bloków, które ważyły nawet kilkaset kilogramów. Układano je co prawda bez użycia zaprawy, ale z takim kunsztem i precyzją, że były to imponujące konstrukcje. Ich przykłady znane są z lat 1800–1650 p.n.e. z obszaru rozciągającego się od wschodniego Adriatyku po Grecję. Boski bursztyn W Grecji uważano, że bursztyn to łzy córek boga słońca Heliosa i nimfy morskiej Okeanidy. Po tragicznej śmierci brata Faetona ich łzom nie było końca. Bogowie nie mogli znieść tych żali, dlatego zamienili kobiety w… topole. Sok wydzielany przez drzewa schnął w promieniach słońca i zamienił się właśnie w grudki bursztynu. W innej wersji mitu to rydwan słoneczny w wyniku zderzenia z ziemią miał wytworzyć bursztyn. W II tysiącleciu p.n.e. krystalizowały się późniejsze greckie mity. Dlatego opowieść o tym, że jantar to łzy córek boga słońca Heliosa, mogła pochodzić z czasów przedpiśmiennych. Również w starożytnym Egipcie jantar uważano za łzy – tym razem samego boga słońca Ra. W słynnym grobowcu Tutanchamona znaleziono ozdobę z bursztynu, zapewne bałtyckiego, przywiezionego być może przez mykeńskie poselstwa w XIV wieku p.n.e. Jakie znaczenie miał bursztyn w europejskim interiorze, w tym w Polsce, w epoce brązu? Zdaniem części badaczy był związany z wierzeniami, które wówczas się upowszechniły. „Archeolodzy nazywają ten nowy system wierzeń kultem solarnym, co wprost rodzi skojarzenia ze słońcem i ogniem” – opisuje w jednym z wywiadów dr Mateusz Cwaliński. W jego ocenie jantar, posiadający liczne konotacje z tą symboliką, mógł być używany jako swoisty amulet lub emblemat wiary. To jest fragment książki Szymona Zdziebłowskiego pt. „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Rebis. Tytuł i śródtytuły pochodzą od redakcji. Patronat medialny nad książką objął National Geographic Polska.
Naukowcy rozwiązali zagadkę Kamienia Ołtarzowego ze słynnego Stonehenge. To dowód na geniusz ludzi
To nie lodowiec, ale ludzi przetransportowali kilkutonowy Kamień Ołtarzowy do Stonehenge z odległej o setki kilometrów Szkocji – ustalił zespół naukowców. Przez lata sądzono, że budowniczowie tego najsłynniejszego megalitu czerpali materiały z pobliskiej Walii.
Stonehenge, jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków na świecie, od wieków intryguje historyków i archeologów. Centralnym elementem tej konstrukcji jest Kamień Ołtarzowy, sześciotonowy megalit wykonany z piaskowca. Przez długi czas jego pochodzenie było przedmiotem licznych debat, a badacze starali się zrozumieć, skąd pochodził ten ogromny głaz i jak znalazł się na Równinie Salisbury. Nowoczesne metody w służbie archeologii Naukowcy z Curtin University, we współpracy z ekspertami z kilku brytyjskich uczelni, postanowili definitywnie rozwiązać zagadkę pochodzenia megalitu. W swoich badaniach wykorzystali datowanie ziaren minerałów oraz zaawansowane modelowanie arkuszy lodowych. Dzięki połączeniu analizy geologicznej z technologią komputerową możliwe stało się precyzyjne określenie „odcisku palca” skały. Okazało się, że trafił do Anglii ze Szkocji. Ale w jaki sposób? – Dowody wskazują na to, że kamień nie został przeniesiony w naturalny sposób przez lodowiec, lecz był to celowy, starannie zaplanowany transport przez trudny i zróżnicowany krajobraz – powiedział dr Anthony Clarke z Curtin University, jeden z autorów publikacji w „Journal of Quaternary Science”. Zastrzegł, że z modeli wynika, iż podczas ostatniej epoki lodowcowej lodowce mogły przetransportować głazy na pewnym odcinku trasy, ale nie do południowej Anglii. – Oznacza to, że ludzie i tak musieli przemieścić ten kamień na odległość setek kilometrów – dodał. Wyjątkowa organizacja ludów neolitycznych Zdaniem naukowców kamień był prawdopodobnie transportowany etapami, czasem drogą lądową, czasem wzdłuż morza, albo rzekami. Dr Clarke podkreślił, że odkrycia te ujawniają niespotykany dotąd poziom organizacji i współpracy wśród społeczności neolitycznych. View oEmbed on the source website – Przetransportowanie kamienia tej wielkości na tak dużą odległość wymagało planowania, koordynacji i głębokiego zrozumienia terenu. Nie wspominając o ogromnej determinacji – dodał dr Clarke. Przyszłość badań dotyczących budulca Przyszłe badania mają na celu dokładne wskazanie miejsca wydobycia kamienia w Szkocji oraz dalszą analizę szlaków, którymi poruszali się budowniczowie najsłynniejszego megalitu świata. Być może uda się namierzyć wychodnię kamienia. Czym było Stonehenge? Stonehenge to wyjątkowa budowla megalityczna, wzniesiona przez ludność neolitu i epoki brązu. Kamienie ustawiono tak, by wskazywały wschód słońca w przesilenie letnie i jego zachód – w zimowe. Miejsce to służyło prawdopodobnie do obchodzenia świąt, kultu słońca oraz jako nekropolia, gdzie składano szczątki zmarłych. Szczególne znaczenie miały zimowe zgromadzenia i uczty. Budowla mogła być też powiązana z cyklami księżyca i stanowiła część szerszego krajobrazu sakralnego. Stonehenge ma około 5000 lat. W latach między 3000 a 2800 p.n.e. powstał rów oraz wał, a na terenie monumentu grzebano zmarłych. Główna konstrukcja kamienna została wzniesiono 2500 lat p.n.e., czyli mnie więcej wtedy, gdy powstała piramida Cheopsa w Egipcie. Źródło: Journal of Quaternary Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Odkryj tajemnice budowniczych Stonehenge. Niezwykły projekt archeologów
Jak naprawdę wyglądało życie ludzi, którzy wznieśli najsłynniejszy kamienny krąg w Europie? Niedaleko Stonehenge prawie ukończono monumentalną, siedmiometrową rekonstrukcję prehistorycznego domostwa. To wyjątkowa okazja, by dosłownie dotknąć historii.
Stonehenge, olbrzymi megalityczny krąg kamienny, od wieków fascynuje badaczy i turystów. Uznawany jest za symbol potęgi neolitycznych społeczności. Jednak przez lata brakowało miejsca, które w pełni oddawałoby realia życia codziennego ludzi wznoszących tę monumentalną konstrukcję. Sytuacja ta uległa zmianie dzięki inicjatywie English Heritage i wsparciu Kusuma Trust, w ramach której powstała największa w historii rekonstrukcja prehistorycznego budynku na tym terenie. Zostanie ukończona już latem tego roku. Pradziejowe metody Projekt ten nie jest jedynie wizją artystyczną, lecz opiera się na twardych dowodach archeologicznych odkrytych kilka kilometrów od kamiennego kręgu, w pobliżu Durrington Walls. To właśnie tam archeolodzy odnaleźli ślady ogromnej struktury oraz tysiące kości zwierząt i fragmenty. To te relikty posłużyły do zaprojektowania współczesnej rekonstrukcji. Znaleziska te sugerują, że miejsce to tętniło życiem 4500 lat temu. Odbywały się tam wielkie uczty, które mogły być zgromadzeniami o charakterze religijnym, może związanymi też z praktykami pogrzebowymi. Jak powstała rekonstrukcja? Budowla o imponującej wysokości 7 metrów wzniósł zespół ponad 100 wolontariuszy pod okiem archeologa doświadczalnego Luke’a Wintera. Przez dziewięć miesięcy pracowali oni, używając wyłącznie historycznie wiernych metod i materiałów. Ściany wykonano z zaprawy i wiązek leszczyny, a dach pokryto strzechą. Do obróbki drewna wykorzystano krzemienne topory. To uzmysłowiło naukowcom i wolontariuszom, jaki był nakład pracy i czasu potrzebny na stworzenie tak wielkiej konstrukcji w epoce neolitu. Co można zobaczyć wewnątrz domostwa? Wkraczając do zrekonstruowanej budowli, odwiedzający przenoszą się prosto do świata sprzed tysięcy lat. Centralnym punktem było płonące palenisko, wokół którego toczyło się życie. Można tu zobaczyć wierne repliki narzędzi, naczyń ceramicznych oraz spróbować swoich sił w neolitycznym rzemiośle i gotowaniu. Halę zaprojektowano w taki sposób, by odbywały się w niej żywe lekcje historii, w której zapach dymu i faktura naturalnych materiałów działają na wszystkie zmysły. Informacje praktyczne i dojazd Nowa neolityczna budowla znajduje się na terenie kompleksu Stonehenge w hrabstwie Wiltshire, niedaleko miejscowości Amesbury. Dojazd z Londynu zajmuje około dwóch godzin autostradą M3 i drogą A303. Z Polski do Londynu jest sporo połączeń lotniczych różnych przewoźników. Można również skorzystać z pociągu do stacji Salisbury, skąd kursują dedykowane autobusy „Stonehenge Tour”. Kusuma Neolithic Hall – bo tak nazywa się rekonstrukcja – jest dostępna dla wszystkich zwiedzających posiadających bilet do Stonehenge w sezonie letnim 2026, zanim jesienią przekształci się głównie w centrum edukacyjne. Źródło: English Heritage Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Relacja ludzi z końmi jest dłuższa, niż sądzono. Te zwierzęta dojono już 5500 lat temu
Nowe badania, łączące archeologię, genetykę i ślady na kościach dawnych ludzi, pokazują, że konie były dosiadane, dojone i hodowane znacznie wcześniej, niż wskazuje sama analiza DNA. Wczesne próby oswajania podejmowano niezależnie w różnych regionach już około 3500–3000 lat p.n.e.
Przez lata naukowcy uznawali, że pełne udomowienie konia nastąpiło około 2200–2100 lat p.n.e., co wiązano z pojawieniem się konkretnych mutacji genetycznych, poprawiających wytrzymałość i łagodzących temperament tych zwierząt. Nowe badania interdyscyplinarne, łączące genetykę, archeologię i antropologię fizyczną, sugerują jednak, że historia ta jest znacznie starsza i bardziej złożona. Swoje trzy grosze w tej kwestii dorzucili właśnie badacze związani z Uniwersytetem w Helsinkach. Wnioski opublikowali na łamach „Science Advances”. Wczesne udomowienie konia W interdyscyplinarnym badaniu naukowcy wykazali, że jazda konna, dojenie klaczy i zorganizowana hodowla rozpoczęły się już w IV tysiącleciu p.n.e., czyli setki lat wcześniej, niż dotąd sądzono. Analizy DNA ujawniły istnienie trzech odrębnych populacji koni (nazwanych DOM1, DOM2 i DOM3), które występowały od zachodniej Syberii po Europę Środkową. Wczesne próby oswajania podejmowano niezależnie w różnych regionach już około 3500–3000 lat p.n.e. Kluczowe stało się ustalenie roli linii DOM2, która wywodzi się ze stepów pontyjsko-kaspijskich. To ona stała się przodkiem wszystkich współczesnych koni. Już około 3500–3400 r. p.n.e. w populacji DOM2 zaczęła działać selekcja naturalna i sztuczna, wpływająca na cechy związane z lękiem i wytrzymałością grzbietu, co bezpośrednio wiąże się z jazdą konną. To sugeruje, że proces zmian w relacji człowiek-koń zaczął się w czwartym, a być może nawet piątym tysiącleciu p.n.e. Geny nie mówią wszystkiego Badacze kwestionują pogląd, że udomowienie definiują wyłącznie zmiany genetyczne widoczne po 2200 r. p.n.e. Inne dowody wskazują, że konie z różnych były dojone, dosiadane i hodowane znacznie wcześniej. Oto cztery kluczowe dowody niegenetyczne, które potwierdzają, że ludzie udomowili i wykorzystywali konie (w tym do jazdy) znacznie wcześniej, niż sugerowałyby to same zmiany w DNA: „Syndrom jeźdźca”. W ten sposób określa się to zestaw śladów w ludzkich szczątkach, obejmujący m.in. zmiany w obrębie miednicy, kości udowych oraz kręgosłupa (wynikające z powtarzalnych uderzeń pionowych). Badania wykazały te cechy u około 20% analizowanych zmarłych z kultury grobów jamowych (ok. 3000 r. p.n.e.), a nawet w przypadju starszych szczątków z okresu pre-jamnowego (ok. 4400–4200 r. p.n.e.); Analiza proteomiczna (białka mleka kobylego). W kamieniu nazębnym osób z kultury grobów jamowych zidentyfikowano specyficzne peptydy pochodzące z końskiego mleka. Dowodzi to, że konie były dojone w III tysiącleciu p.n.e.; z kolei w populacji DOM1 w Kazachstanie znaleziono dowody sugerujące, że konie były dojone już w połowie IV tysiąclecia p.n.e. Ślady zużycia zębów koni (wędzidła). Na drugich przedtrzonowcach koni z kultury Botai (ok. 3500–3100 r. p.n.e.) odkryto charakterystyczne ślady starcia. Są one identyczne ze śladami powstającymi podczas używania wędzideł wykonanych z materiałów organicznych, takich jak sznury konopne czy rzemienie, co bezpośrednio wskazuje na ujeżdżanie tych zwierząt; Zmiany rozmiarów koni. Od około 3500 r. p.n.e. w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej obserwuje się nagły wzrost rozmiarów koni oraz ich większą zmienność morfologiczną, co jest uznawane za sygnał celowej selekcji i ingerencji człowieka. Rewolucja w mobilności Zastosowanie koni jako zwierząt transportowych i wierzchowych zrewolucjonizowało pradziejowe społeczeństwa. Dzięki nim dystanse, których pokonanie wozem zaprzężonym w woły zajmowało dni, jeździec mógł przebyć w kilka godzin. Ta nowa faza mobilnoścfi jest obecnie łączona z gwałtownym rozprzestrzenianiem się ludów stepowych i ich genetycznego dziedzictwa w Europie i Azji. Koń nie tylko przenosił ludzi. Badacze wiążą ten moment z ekspansją języków protoindoeuropejskich, które dały początek większości dzisiejszych języków Europy i Azji. Dziedzictwo ukryte w historii Obecnie prawdziwie dzikie konie już nie istnieją – nawet koń Przewalskiego okazał się potomkiem wczesnych populacji udomowionych. Wynik badania pokazuje, że unikalne partnerstwo z końmi wyłaniało się stopniowo, a jego skutki dla historii świata są trudne do przecenienia. – Dziś konie są dla wielu ludzi źródłem fascynacji, a także towarzyszami i przyjaciółmi. Dlatego tak ważne jest, abyśmy poznali najwcześniejsze etapy relacji człowiek-koń i dowiedzieli się, jak narodziła się ta wyjątkowa więź – podsumowuje współautor nowej analizy, prof. Volker Heyd z Uniwersytetu w Helsinkach. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Koniec z ochroną polskich zabytków? Nadciąga rewolucja, archeolodzy protestują
Od stycznia 2027 r. poszukiwanie zabytków w Polsce ma stać się powszechnie dostępne dzięki nowej aplikacji mobilnej. Archeolodzy ostrzegają jednak przed nieodwracalną dewastacją stanowisk. Czy nowelizacja ustawy o ochronie zabytków to krok w stronę nowoczesności czy początek końca dziedzictwa archeologicznego naszego kraju?
Sprawa dotyczy nowelizacji ustawy o ochronie zabytków z 13 lipca 2023 r. Zawarte tam przepisy nadal nie weszły w życie – ten moment został przesunięty w czasie ze względu na kontrowersje. Ostatecznie ma się to stać 1 stycznia 2027 roku. Łatwiejsze poszukiwania i gigantyczne nagrody. Dlaczego archeolodzy biją na alarm? Nowela zakłada, że osoba pełnoletnia będzie mogła poszukiwać zabytków już po zgłoszeniu tego faktu w aplikacji mobilnej i uzyskaniu zgody właściciela terenu – wystarczy jedynie oświadczenie poszukiwacza, że taką zgodę posiada. Znalazcy zabytków mogą liczyć na wysokie nagrody pieniężne w przypadku ważnego odkrycia – standardowo do 25-krotności przeciętnego wynagrodzenia, a w wyjątkowych przypadkach nawet do 30-krotności. Brzmi niewinnie? Środowiska archeologiczne uważają, że wcale tak nie jest. „Nieodwracalne straty”. Środowisko akademickie pisze list otwarty do władz Archeolodzy uważają, że wejście w życie nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami może doprowadzić do nieodwracalnych strat w dziedzictwie archeologicznym Polski. Dlatego Konferencja Dziekanów i Dyrektorów Wydziałów i Instytutów Archeologii Akademickiej w Polsce wystosowała list otwarty do najważniejszych osób w państwie. Eksperci apelują o przywrócenie wcześniejszych przepisów i rozpoczęcie prac nad nowym modelem ochrony zabytków. „Świadomi ułomności dotychczasowych regulacji prawnych jesteśmy zdania, że należy włączyć do systemu ochrony zabytków różnych interesariuszy. Niezbędne jest podjęcie przez MKiDN dyskusji z ich reprezentantami (instytucjami i stowarzyszeniami) w celu wypracowania nowego modelu ochrony dziedzictwa” – czytamy w liście otwartym. Archeolodzy zadeklarowali jednocześnie poświęcenie także temu zagadnieniu Kongresu Archeologii Polskiej, który odbędzie się w czerwcu 2027 r. Główne zagrożenia dla polskiego dziedzictwa Archeolodzy w liście otwartym wymieniają szereg ryzyk związanych z nowymi przepisami: Naruszenie Konstytucji RP. W ocenie sygnatariuszy nowelizacja stawia poszukiwaczy skarbów na uprzywilejowanej pozycji (co jest sprzeczne z zasadą równości) oraz niedostatecznie chroni własności prywatnej. W przeciwieństwie do archeologów, od poszukiwaczy korzystających z systemu zgłoszeniowego nie będą wymagane kwalifikacje, czy wykonanie dokumentacji naukowej z prowadzonych prac; Sprzeczność z Konwencją z La Valetta. Polska zobowiązała się zapewniać naukowy charakter wszelkich poszukiwań, czego system zgłoszeń za pośrednictwem aplikacji nie gwarantuje; Nieodwracalna utrata wiedzy. Amatorskie poszukiwania niszczą kontekst stanowisk archeologicznych, co sprawia, że są one bezpowrotnie stracone dla nauki. Paraliż finansowy i administracyjny. Przewidywany skokowy wzrost wniosków o wysokie nagrody może wydrenować budżet i zablokować pracę urzędów konserwatorskich; Brak gotowości technicznej. Mimo upływu czasu nadal nie przygotowano i nie przetestowano sprawnego systemu informatycznego ani aplikacji, która ma obsługiwać zgłoszenia poszukiwaczy skarbów. Piłeczka jest teraz po stronie adresatów listu otwartego. Alternatywne przepisy. Licencja na poszukiwanie W odpowiedzi na rządowe propozycje Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich (SNAP), przedstawiło własny projekt ustawy. Zakłada on wprowadzenie licencji na poszukiwania, wydawanej w drodze decyzji administracyjnej przez wojewódzkiego konserwatora zabytków na okres od 1 roku do 5 lat. Aby uzyskać licencję, kandydat musiałby: Być niekaranym za przestępstwa przeciwko mieniu i zabytkom; Odbyć specjalistyczne szkolenie zakończone egzaminem; Posiadać ubezpieczenie od szkód wyrządzonych w wyniku poszukiwań; Wnieść opłatę w wysokości 2000 zł rocznie na specjalny fundusz. System, który zarobi na siebie. Co kryje alternatywny projekt archeologów? Projekt SNAP przewiduje również niższe nagrody pieniężne (do 3-krotności lub 10-krotności wynagrodzenia), co ma zapobiec komercjalizacji poszukiwań. Ważnym elementem propozycji SNAP jest utworzenie Funduszu Poszukiwań Ukrytych lub Porzuconych Zabytków Ruchomych. Środki z opłat licencyjnych i kar pieniężnych miałyby zasilać ten fundusz, a następnie być przeznaczane na utrzymanie rejestrów, szkolenia służb (Policji, Straży Granicznej), zabezpieczanie znalezisk oraz wypłatę nagród. Taki model ma zapewnić samofinansowanie systemu i realny nadzór państwa nad procesem odkrywania zabytków. Według archeologów jest to jedyna droga do zachowania dziedzictwa dla przyszłych pokoleń. Źródła: Archeowieści, RatujZabytki Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Tajemnice sztucznych wysp w Szkocji. Budowano je tysiące lat wcześniej, niż sądziliśmy
Głęboko pod powierzchnią szkockich jezior skrywają się konstrukcje, które rzucają nowe światło na życie w pradziejach. Dzięki innowacyjnym metodom obrazowania naukowcy odkryli, że sztuczne wyspy budowano tysiące lat wcześniej, niż dotychczas sądzono.
Nowe odkrycia nie przestają zaskakiwać naukowców. Do tej kategorii zabytków należą sztuczne wyspy wznoszone przed dwoma tysiącami lat w Szkocji i Irlandii. No właśnie – czy „zaledwie” przez dwoma mileniami? Z badań w ostatnich latach wynika, że tego typu zagadkowe struktury powstawały zdecydowanie wcześniej, bo już być może przed około 5,5 tysiącami lat, czyli już w czasach neolitu. Najnowsze prace badawcze zespołu z Uniwersytetu w Southampton oraz Uniwersytetu w Reading pokazują jednak, że tych sztucznych wysp zwanych kranogami (crannog) jest zdecydowanie więcej. Zagadkowa struktura z wyspy Lewis Głównym obiektem zainteresowania naukowców stał się kranog w Loch Bhorgastail, położony przy malowniczej szkockiej wyspie Lewis. To, co dziś wygląda jak zwykła, kamienna wysepka, skrywa pod swoją powierzchnią skomplikowaną, drewnianą strukturę. Podczas wykopalisk archeolodzy zarejestrowali masywną platformę z bali, ukrytą pod warstwą osadów i kamiennego nasypu. Archeolodzy chcieli nie tylko poznać wiek obiektu, ale też zrozumieć, jak zmieniał się on na przestrzeni wieków i jaką funkcję pełnił w życiu lokalnych społeczności przed tysiącami lat. Konstrukcja starsza od Stonehenge Wyniki datowania radiowęglowego oraz analizy warstw archeologicznych przyniosły fascynujące rezultaty: kranog w Loch Bhorgastail powstał ponad 5000 lat temu. Oznacza to, że jest on starszy od tak słynnych monumentów, jak kamienne Stonehenge. Budowa sztucznej wyspy przebiegała etapami. Wszystko zaczęło się od wzniesienia okrągłej drewnianej platformy o średnicy około 23 metrów, którą następnie wyłożono chrustem. Dopiero dwa tysiące lat później, w środkowej epoce brązu, dodano kolejną warstwę drewna i kamieni, a kolejna faza aktywności ludzkiej na tym terenie nastąpiła około tysiąca lat później, w epoce żelaza. Do samej wyspy prowadziła kamienna grobla, która obecnie znajduje całkowicie pod wodą. Ślady dawnych biesiad W trakcie wieloletnich prac terenowych archeolodzy podwodni natrafili w wodach otaczających wyspę na setki fragmentów neolitycznej ceramiki. – Mimo że przeznaczenie tych wysp pozostaje tajemnicą, skala zasobów i siły roboczej użytej do ich budowy świadczy o istnieniu rozwiniętych społeczności oraz o wyjątkowej randze samych obiektów. Odnalezione tam liczne naczynia – w których niejednokrotnie zachowały się resztki jedzenia – oraz ślady obróbki kamienia pozwalają sądzić, że wyspy służyły wspólnym celom: przygotowywaniu posiłków i biesiadowaniu – mówi dr Stephanie Blankshein z Uniwersytetu w Southampton. Innowacyjne metody w archeologii Największym wyzwaniem dla badaczy była precyzyjna dokumentacja struktury znajdującej się w wodzie. Tradycyjna fotogrametria, choć skuteczna na dużych głębokościach, w płytkich akwenach napotyka bariery w postaci osadów, falowania wody czy zniekształceń wywołanych przez światło. Aby pokonać te trudności, naukowcy zastosowali nowatorską technikę stereofotogrametrii. Wykorzystano dwie małe, wodoodporne kamery o szerokim polu widzenia, umieszczone na specjalnej ramie w stałej odległości od siebie. Dzięki temu możliwe było stworzenie bardzo dokładnego modelu 3D obiektu, na którym widać części nadziemne i podwodne. Źródło: Uniwersytet w Southampton Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tajemnica w Pirenejach. Ślady ognia wysoko w górach zaskakują naukowców
Archeolodzy natrafili na ślady ludzkiej obecności w surowym, wysokogórskim środowisku we wschodnich Pirenejach. Ogień, minerały, a także ludzkie, w tym dziecięce szczątki sugerują, że ludzie wracali tu wielokrotnie, choć warunki wydają się niemal niemożliwe do życia.
Wysokie góry kojarzą się dziś głównie z aktywnym wypoczynkiem, ale ludzie od tysięcy lat wykorzystywali te miejsca w sposób bardziej praktyczny. W Andach funkcjonowały stałe ośrodki imperium Inków, w tym Machu Picchu, a w Himalajach do dziś istnieją wysoko położone regiony zamieszkane, takie jak Ladakh. W Europie skala była mniejsza, ale także tutaj wykorzystywano tereny górskie sezonowo, m.in. do wypasu zwierząt, albo lokalnie, gdy pojawiał się dostęp do surowców. Właśnie ten drugi przypadek może tłumaczyć nowe odkrycie z Pirenejów. Ślady ognia i tajemnicze zielone minerały W jaskini położonej na wysokości ponad 2235 m n.p.m. we wschodnich Pirenejach w dolinie Freser w Hiszpanii archeolodzy znaleźli ślady ognia i przetwarzania minerałów sprzed tysięcy lat. To sugeruje, że miejsce to było wykorzystywane celowo, prawdopodobnie w związku z pozyskiwaniem i obróbką surowców, a nie tylko jako przypadkowe, jednorazowe schronienie. Nowe badanie zostało opublikowane na łamach czasopisma „Frontiers in Environmental Archaeology”. Naukowcy twierdzą, że pradawni ludzie odwiedzali grotę w ramach dobrze zaplanowanych i dobrze zaopatrzonych wypraw trwających aż dwa tysiące lat. Badacze w swojej pracy podkreślają, że ich odkrycie obala dotychczasowe założenia, iż ​​prehistoryczne ludy nie spędzały długich okresów na dużych wysokościach. Ponadto znalezisko w postaci kości palca dziecka i zęba mlecznego sugeruje, że było to również miejsce pochówku. – Przez długi czas środowiska wysokogórskie były postrzegane jako marginalne, przez które społeczności prehistoryczne przechodziły sporadycznie – powiedział prof. Carlos Tornero z Katalońskiego Instytutu Paleoekologii i Ewolucji Społecznej, główny autor artykułu. – Znaleźliśmy jednak naprawdę bogatą sekwencję archeologiczną, obejmującą liczne struktury paleniskowe i bardzo dużą liczbę zielonych fragmentów mineralnych. Nie możemy dokładnie określić, jak długo ludzie przebywali w tych miejscach za każdym razem, ale wielokrotne użytkowanie przestrzeni i imponująca liczba pozostałości sugerują, że osadnictwo było krótkotrwałe, ale powtarzało się wielokrotnie przez długi czas – dodaje badacz. Wielowarstwowa historia jaskini Naukowcy przekopali obszar o powierzchni 6 m² przy wejściu do jaskini, identyfikując cztery warstwy osadnicze. Pierwsza, najnowsza warstwa była cienka, co sugeruje, że grota nie była wówczas często użytkowana. Czwarta, najstarsza warstwa zawiera jedynie fragmenty węgla drzewnego, datowane na 6000 lat. To w drugiej i trzeciej warstwie wykopalisk znaleziono ślady, które pozwoliły postawić śmiałą hipotezę o wysokogórskim okresowym osadnictwie. Łącznie zidentyfikowano 23 paleniska, zawierające wiele rozkruszonych, spalonych fragmentów zielonych minerałów. Datowanie radiowęglowe wskazuje, że palenisko znalezione w drugiej warstwie ma ok. 3000, a w trzeciej ok. 5500–4000 lat. Obecność licznych palenisk wskazuje, że ogień odgrywał w tej jaskini kluczową rolę – nie tylko jako źródło ciepła, ale także jako narzędzie technologiczne. – Trwa obecnie dogłębna analiza materiału, mająca na celu potwierdzenie ich składu, ale fragmenty przypominają malachit, z którego po takiej obróbce można uzyskać miedź. Jaskinia ta wygląda jak niespodziewanie wczesny obóz górniczy na dużych wysokościach – twierdzą autorzy pracy. – Wiele z tych fragmentów uległo przemianie termicznej, podczas gdy inne materiały w jaskini nie, co wyraźnie sugeruje, że ogień odegrał ważną rolę w ich obróbce i że było to celowe i przemyślane działanie – powiedziała dr Julia Montes-Landa z Uniwersytetu w Granadzie, współautorka. – Innymi słowy, nie zostały spalone przypadkowo – dodaje. Szczątki dziecka i możliwy wymiar rytualny Zespół badaczy zwraca również uwagę na logistykę takich wypraw. Dotarcie do jaskini położonej powyżej 2000 metrów wymagało odpowiedniego przygotowania – transportu żywności oraz narzędzi. To może potwierdzać hipotezę, że nie były to spontaniczne wizyty, lecz raczej dobrze zaplanowane ekspedycje, które mogły mieć znaczenie gospodarcze lub symboliczne. Nie bez znaczenia pozostaje także możliwy aspekt rytualny. Znalezione szczątki ludzkie, w tym należące do dziecka, mogą wskazywać, że miejsce to miało szczególne znaczenie dla dawnych społeczności – być może pełniło funkcję miejsca pochówku lub przestrzeni o charakterze ceremonialnym. W wielu kulturach wysokie góry były postrzegane jako miejsca bliższe sferze duchowej, co mogło wpływać na sposób ich wykorzystania. – Odkryliśmy także dwa wisiorki: jeden wykonany z muszli, a drugi z zęba niedźwiedzia brunatnego – powiedział prof. Tornero. – Pochodzą z prehistorycznych kontekstów, najprawdopodobniej z około drugiego tysiąclecia p.n.e. Wisiorek z muszli jest interesujący, ponieważ przypomina podobne artefakty z innych stanowisk w Katalonii, co sugeruje wspólne tradycje lub powiązania między różnymi społecznościami. Wisiorek z zęba niedźwiedzia jest znacznie mniej powszechny. To może wskazywać na coś bardziej specyficznego lub symbolicznego, być może związanego z lokalnym środowiskiem – wyjaśnia. Naukowcy podkreślają, że to dopiero początek badań nad tym stanowiskiem. Kolejne analizy, w tym dokładniejsze datowanie oraz badania chemiczne minerałów, mogą rzucić nowe światło na to, jaką dokładnie rolę pełniło to niezwykłe miejsce. Być może nie była to tylko trudno dostępna jaskinia, ale punkt, do którego wracano w konkretnym celu – nawet jeśli oznaczało to wyprawy w środowisko, gdzie życie wydaje się niemal niemożliwe. Źródło: Frontiers in Environmental Archaeology Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Zagadka Göbeklitepe. Jak naprawdę wyglądał świat sprzed 11 tysięcy lat?
Göbeklitepe od lat rozpala wyobraźnię jako kolebka monumentalnej architektury. Nowe badania rzucają światło na to, co działo się poza osadą i kręgami kamiennymi. Okazuje się, że dzisiejszy surowy krajobraz ma niewiele wspólnego z „rajskim ogrodem”, w którym żyli wczesnoneolityczni myśliwi.
Göbeklitepe jest jednym z najsłynniejszych stanowisk archeologicznych świata. Zlokalizowane jest na wapiennym płaskowyżu gór Germuş w południowo-wschodniej Turcji. Ludzie mieszkali w tym miejscu od połowy X do końca IX tysiąclecia p.n.e. Był to kluczowy moment w historii ludzkości – przejścia z gospodarki łowiecko-zbierackiej do produkcji żywności i osiadłego trybu życia. Göbeklitepe słynnie z megalitycznych kręgów kamiennych wykonanych z T-kształtnych filarów. Są one już całkiem dobrze rozpoznane, chociaż inspirują one pseudoarcheologów do generowania opowieści na temat zaginionych cywilizacji. Jednak dotychczas brakowało systematycznych badań nad otoczeniem tego stanowiska archeologicznego w pradziejach. Na ten temat ukazał się artykuł w periodyku „Land”. Cyfrowa rekonstrukcja środowiska naturalnego Głównym celem najnowszych badań było sporządzenie pierwszego obrazu środowiska naturalnego wokół Göbeklitepe. Naukowcy wykorzystali nowoczesne narzędzia, takie jak cyfrowe modele terenu (TanDEM-X) oraz mapowanie geomorfologiczne w promieniu 12 km od stanowiska. Badacze z Uniwersytetu Chrystiana Albrechta w Kilonii, Wolnego Uniwersytetu Berlińskiego i Niemieckiego Instytutu Archeologicznego starali się ustalić, czy obecny surowy, półstepowy krajobraz odpowiada warunkom sprzed 12 tysięcy lat, czy też jest wynikiem późniejszej degradacji. Klimat sprzyjający obfitości Wyniki modelowania klimatycznego wskazują, że we wczesnym holocenie, czyli w okresie, w którym rozkwitało Göbeklitepe, było tam ciepło i wilgotno. Choć dane z różnych źródeł wykazują pewne rozbieżności, ogólny trend sugeruje, że opady w okresie budowy Göbeklitepe były znacznie wyższe niż obecnie. Takie warunki sprzyjały intensywnemu wietrzeniu chemicznemu skał wapiennych i formowaniu się gleb, co z kolei pozwalało na rozwój gęstszej szaty roślinnej. Ówczesny klimat nie był tak surowy jak dzisiejszy, co czyniło płaskowyż miejscem znacznie bardziej gościnnym. Świat dzikich pistacji i migdałowców Jednym z najciekawszych wyników badań jest rekonstrukcja szaty roślinnej, która znacząco różniła się od dzisiejszych pól uprawnych. Analizy pozostałości botanicznych i węgli drzewnych ujawniły, że krajobraz zdominowany był przez step z licznymi gajami dzikich pistacji i migdałowców. Aż 90% próbek węgli drzewnych z Göbeklitepe zidentyfikowano jako pozostałości drzew pistacjowych. Drewno zapewne służyło do palenia, ale nie chce się wierzyć, że mieszkańcy osady nie skosztowali smacznych owoców. W dolinach i na zboczach rosły dzikie odmiany zbóż, takie jak samopsza i jęczmień, które stanowiły ważne źródło pożywienia, chociaż nie jest jasne, czy wytwarzano z nich jakiś rodzaj papki czy chlebki. „Pistacjowy lasostep” dostarczał zasobów niezbędnych do przetrwania dużych grup ludzi. Znikająca gleba i niszczycielska erozja Geomorfologiczne analizy wykazały, że wapienne płaskowyże, dziś niemal nagie, były pierwotnie pokryte grubszą warstwą luźnego materiału i gleby. Badacze sugerują, że obecny brak gleby na szczytach to efekt działalności ludzkiej zapoczątkowanej w epoce brązu, w tym intensywnego wypasu kóz i owiec. W neolicie gleba była utrwalona przez korzenie roślinności stepowej, co zapobiegało jej wymywaniu do dolin. Dzisiejszy jałowy krajobraz jest wynikiem długotrwałych zmian klimatycznych i antropogenicznych, które na zawsze zatarły obraz pierwotnego, zielonego otoczenia Göbeklitepe. Otoczenie Göbeklitepe w czasach jego świetności Gdy osada była zamieszkana 11 tysięcy lat temu, wokół niej przechadzały się stada gazel, turów i dzikich owiec. Nierzadko trafiały na talerze. Mieszkańcy żywili się też dzikimi pistacjami i zbożami. Mimo że w Göbeklitepe nie znano udomowionych zbóż i nie było zwierząt hodowlanych, to dzika natura zapewnia dostateczne zasoby do organizowania sezonowych uczt. Archeolodzy uważają, że to właśnie te rytualne spotkania i wspólna konsumpcja darów natury jednoczyły społeczność budowniczych monumentów. Udomowione zboże zaczęło się pojawiać kilkaset lat później nieco na wschód od Göbeklitepe. Źródło: Land Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zagadka dwunastu bobrów. Niezwykłe odkrycie archeologów nad Soławą
Siedem tysięcy lat temu nad Soławą doszło do niezwykłego wydarzenia. Grupa rolników złożyła w ziemi szczątki 12 bobrów. Dziś to znalezisko pomaga nam zrozumieć, jak wyglądała prehistoryczna moda i jak wielkie znaczenie dla pradziejowych społeczności miały gęste, nieprzemakalne futra dzikich zwierząt.
Współczesne inwestycje infrastrukturalne często stają się okazją do poznania odległej przeszłości człowieka. Tak było w przypadku budowy linii wysokiego napięcia SuedOstLink, która w Saksonii-Anhalt w Niemczech przebiega przez niezwykle żyzne tereny, zasiedlane przez ludzi od tysiącleci. Właśnie podczas ratowniczych badań w powiecie Salzland, na stanowisku położonym powyżej rzeki Soławy (Saale), natrafiono na ślady, które rzucają nowe światło na wczesne społeczności rolnicze. O tych badaniach poinformował właśnie Urząd Kraju Związkowego Saksonia‑Anhalt ds. Ochrony Zabytków i Archeologii. Depozyt w postaci bobrów W okolicach miejscowości Alsleben archeolodzy badali teren, który był zasiedlany nie tylko w neolicie, ale także w epokach brązu i żelaza. Wśród licznych jam zasobowych, dołów posłupowych i grobów, jeden obiekt szczególnie przykuł uwagę badaczy. Był to pozornie niepozorny dół o średnicy około 80 centymetrów, który został wypełniony kośćmi zwierzęcymi aż po brzegi. Nie było wątpliwości z identyfikacją gatunkową: pomarańczowo-brązowe zęby należały do bobrów. Ze względu na złożoność znaleziska, zdecydowano się na wydobycie go w całości w bloku ziemnym, aby przeprowadzić szczegółowe analizy w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. Do znaleziska doszło w 2024 roku, ale naukowcy potrzebowali dwóch lat na wykonanie pełnych analiz, którymi właśnie się podzielili. Niekompletne szkielety Analizy laboratoryjne potwierdziły unikalny charakter depozytu. Pakiet kości składał się wyłącznie ze szczątków bobrów, które zachowały się w doskonałym stanie. Badacze zidentyfikowali czaszki należące do co najmniej dwunastu osobników. Co istotne, w jamie znajdowały się zwierzęta w różnym wieku – od młodych osobników w pierwszym roku życia, po stare osobniki liczące ponad osiem lat. Brak anatomicznego porządku kości oraz fakt, że niektóre elementy szkieletu były nieobecne, sugerują, że w momencie składania do dołu zwierzęta były już w stanie rozkładu, a archeolodzy mają do czynienia z wtórnym pochówkiem samych szkieletów. Kiedy i kto zakopał zwierzęta? Kluczowym elementem badania było ustalenie czasu, w którym doszło do zakopania szczątków bobrów. W górnej warstwie wypełniska znaleziono krzemienny artefakt, który już na etapie wykopalisk sugerował wczesne datowanie. Badania radiowęglowe (C14) potwierdziły te przypuszczenia, wskazując na lata pomiędzy 4935 a 4787 p.n.e. Oznacza to, że znalezisko należy do kręgu kultury ceramiki kłutej nazwanej tak od charakterystycznego sposobu zdobienia naczyń. Jest to okres, w którym rolnictwo było już dobrze ugruntowane, ale – jak pokazuje przykład z Alsleben – dzika przyroda wciąż odgrywała ogromną rolę w życiu ludzi. Wyjaśnienie zagadkowego depozytu Naukowcy zrekonstruowali prawdopodobny przebieg wydarzeń sprzed siedmiu tysięcy lat. Koncentracja szczątków w jednym obiekcie wskazuje na jednorazowe, zorganizowane wydarzenie. Bobry były prawdopodobnie chwytane w pobliżu rzeki Soławy, która stanowiła ich naturalne siedlisko. Zwierzęta zabijano i skórowano, pozyskując cenne futra, a ich tusze składowano tymczasowo w innym miejscu. Dopiero gdy tkanki miękkie uległy rozkładowi, pozostałe kości zebrano i złożono w przygotowanej jamie. Znalezione przy nich narzędzie krzemienne mogło służyć właśnie do precyzyjnej obróbki tusz tych zwierząt. Więcej niż tylko kości. Wgląd w neolityczną modę Znalezisko z Alsleben ma ogromne znaczenie dla zrozumienia neolitycznej kultury materialnej. Dowodzi ono istnienia wyspecjalizowanych strategii łowieckich, skupionych na konkretnym gatunku zwierzęcia. Bóbr był cenny nie tylko ze względu na mięso, ale przede wszystkim ze względu na gęste, nieprzemakalne futro. Dzięki temu odkryciu możemy sobie wyobrazić ubiór ówczesnych ludzi. Był znacznie bardziej skomplikowany i wyrafinowany, niż dotychczas sądzono. Futro bobrów można porównać do dzisiejszych oddychających materiałów stosowanych w górskiej odzieży. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie (LDA) Sachsen-Anhalt Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Polski unikat na liście UNESCO. Zwiedzanie podziemnego świata Rezerwatu Krzemionki
Marzysz o podróży w czasie? W Krzemionkach Opatowskich jest to możliwe. Kilkusetmetrowa podziemna trasa turystyczna wiedzie wzdłuż chodników kopalnianych wykonanych tysiące lat temu. To jedyny taki obiekt na świecie otwarty dla szerszej publiczności. Będzie dostępny również w czasie majówki.
Muzeum Archeologiczne i Rezerwat Krzemionki to jeden z najbardziej niezwykłych obiektów na mapie Polski, położony w miejscowości Sudół niedaleko Ostrowca Świętokrzyskiego. To unikatowy w skali światowej kompleks neolitycznych kopalń krzemienia pasiastego, które funkcjonowały około 3900–1600 lat p.n.e. Miejsce to zostało odkryte w 1922 roku przez geologa Jana Samsonowicza. Jego znalezisko zapoczątkowało wieloletnie badania archeologiczne. Wyjątkowość Krzemionek potwierdza wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2019 roku oraz status Pomnika Historii. Podziemna trasa i „Władcy krzemienia” Główną atrakcją muzeum jest trasa turystyczna o długości około 1,5 km, z której kilkusetmetrowy fragment prowadzi pod ziemią. Jest to jedyny taki obiekt na świecie udostępniony dla szerokiej publiczności, prezentujący autentyczny krajobraz pokopalniany sprzed ponad 5000 lat. Zwiedzający mogą podziwiać świetnie zachowane wyrobiska, w których neolityczni górnicy drążyli tunele w poszukiwaniu cennego krzemienia pasiastego. Integralną częścią wizyty jest multimedialna wystawa stała „Władcy krzemienia”. Przybliża życie codzienne i zaawansowaną technikę ludzi epoki kamienia. Podziemne modły i sacrum kopalni Wierzenia dawnych górników stanowiły nierozerwalną część ich pracy, a kopalnia, zdaniem części archeologów, była postrzegana jako przestrzeń kontaktu ze światem bogów. Krzemień, sypiący iskrami przy uderzeniu, utożsamiano z „ogniem życia”, co nadawało mu magiczne znaczenie. Niektóre komory kopalni mogły pełnić funkcję podziemnych świątyń, w których odbywały się obrzędy inicjacyjne dla młodych górników. Na wapiennych ścianach odnaleziono zagadkowe rysunki wykonane węglem drzewnym, takie jak wizerunki byczych łbów, stóp bóstw opiekuńczych czy schematycznie ukazane modlące się postaci. Symbole te być może miały zapewniać boską protekcję podczas niebezpiecznej pracy, chroniąc przed zawaleniem stropów czy zalaniem wyrobisk. Rekonstrukcja osady i rezerwat przyrody Na powierzchni rezerwatu o powierzchni 1,5 ha znajduje się rekonstrukcja pradziejowej osady, składająca się z czterech domów mieszkalnych otoczonych palisadą i rowem obronnym. Wszystko zostało pieczołowicie odtworzone na podstawie wyników badań wykopaliskowcyh przeprowadzonych na stanowiskach archeologicznych w bliższej lub dalszej okolicy. Domy te odwzorowują budownictwo trzech różnych kultur neolitycznych. Dzięki temu zwiedzający mogą sobie wyobrazić organizację przestrzeni życiowej sprzed tysiącleci. Ważnym elementem jest także rekonstrukcja grobowca megalitycznego. Cały teren obiektu jest jednocześnie rezerwatem przyrody, w którym chroni się 39 rzadkich gatunków roślin oraz liczne dzikie zwierzęta. Jak dojechać do Krzemionek? Muzeum znajduje się 8 km na północny wschód od Ostrowca Świętokrzyskiego przy drodze wojewódzkiej nr 754 (kierunek Bałtów). Możliwy jest dojazd autobusami PKS lub specjalną linią turystyczną kursującą w sezonie. Z Ostrowca można też przejść szlakiem turystycznym; jest to też opcja dla rowerzystów. Informacje praktyczne Zwiedzanie trwa około 1,5–2 godziny i odbywa się wyłącznie z przewodnikiem. Ze względu na stałą temperaturę 7–9°C pod ziemią, należy zabrać ciepłe ubranie. Konieczna jest wcześniejsza rezerwacja miejsc. Źródło: Krzemionki Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Fortyfikacje, osady i cmentarzyska. Archeolodzy odkryli ślady pradawnej kultury w Gruzji
Naukowcy odkryli dowody wskazujące na długotrwałą obecność człowieka w górzystym regionie Samcche-Dżawachetia w południowej Gruzji. Nowe badania ujawniają, że obszar ten był dynamicznie rozwijającą się przestrzenią osadnictwa i kontaktów kulturowych przez tysiące lat.
Przez lata południowe obszary Gruzji, a zwłaszcza górzysty region Samcche-Dżawachetia, pozostawały na marginesie badań archeologicznych. Surowy klimat, wysokie położenie i trudny teren sprawiały, że miejsce to postrzegano raczej jako rubieże i peryferia, które zamieszkiwane był co najwyżej przez pasterzy. Dotychczasowe znaleziska wykazywały wprawdzie na obecność człowieka już w epoce brązu, jednak brakowało dowodów pozwalających mówić o ciągłości osadnictwa czy bardziej złożonej organizacji społecznej. Nowe badania południowych rubieży Gruzji Najnowsze badania opublikowane na łamach czasopisma „Antiquity” rzucają jednak nowe światło na ten region Gruzji. Międzynarodowy zespół archeologów, pracujący w ramach Samtskhe–Javakheti Archaeological Project, od 2017 roku zidentyfikował ok. 170 stanowisk archeologicznych na wyżynach południowej Gruzji, datowanych od epoki brązu do średniowiecza. Odkryli tam pozostałości kamiennych fortyfikacji, osad i rozległych cmentarzysk. Jak podkreślają autorzy, „krajobraz ten był intensywnie użytkowany przez długi czas, a ślady aktywności ludzkiej są znacznie bardziej rozległe, niż wcześniej przypuszczano”. Badacze odkryli m.in. warstwy kamienia i popiołu, odsłonięte na stanowisku w rejonie Baraleti. Ich układ wskazuje, że te same miejsca były wielokrotnie zasiedlane, niszczone i ponownie odbudowywane. – Sekwencje te świadczą o powtarzalnym powracaniu do tych samych lokalizacji i o długotrwałej ciągłości użytkowania przestrzeni – twierdzą autorzy. Taki wzorzec sugeruje nie tylko przywiązanie do konkretnych miejsc, ale też istnienie trwałych tradycji społecznych i kulturowych. Długotrwałe ślady osadnictwa na peryferiach kraju Równocześnie odkryte struktury – w tym potężne mury i umocnienia – podważają wcześniejsze wyobrażenie o tym obszarze jako słabo zaludnionych rubieżach. Zdaniem autorów „fortyfikacje te należy postrzegać jako element szerszego systemu organizacji krajobrazu”, który mógł pełnić funkcje zarówno obronne, jak i gospodarcze lub symboliczne. W połączeniu z obecnością osad i cmentarzysk tworzy to obraz złożonej i dobrze zorganizowanej społeczności. Na szczególną uwagę zasługują także odkryte na kilku różnych stanowiskach archeologicznych artefakty, w tym ozdobne płytki gliniane czy brązowy dysk przypominający słońce o możliwym znaczeniu symbolicznym. – Podobne przedmioty znaleziono w innych miejscach w południowej Gruzji. Często są one związane z pochówkami, zwłaszcza grobami kobiet – twierdzą archeolodzy. Historia przetrwania, rytuałów i osadnictwa Niektóre z tych przedmiotów odnaleziono w miejscach pochówków, co może wskazywać na ich rolę w praktykach rytualnych lub wyrażaniu statusu społecznego. – Materiały te dostarczają rzadkiego wglądu w sferę ideologiczną badanych społeczności – podkreślają badacze. Podczas wykopalisk w miejscu zwanym Twierdzą Meghreki badacze odkryli kolorowe gliniane tabliczki w pozostałościach struktur, które mogły być domami. Artefakty te mogły być używane do rytuałów lub do podkreślenia wysokiego statusu rodziny. – Wszystkie te rzeczy mogą ujawnić więcej informacji na temat kultury i systemów wierzeń ludzi zamieszkujących płaskowyż. Badanie symbolicznych artefaktów, takich jak dyski słoneczne i zdobione tablice, może pogłębić naszą wiedzę na temat systemów wierzeń i znaczników tożsamości w społecznościach protohistorycznych – podsumowują uczeni. – Badania te ukazują Płaskowyż Dżawachetii nie jako zapomniane peryferia, lecz dynamiczne miejsce styku różnych wpływów, gdzie kolejne warstwy kamienia i popiołu opowiadają historię przetrwania, rytuałów i zdolności ludzi do przystosowania się do trudnych warunków – dodają badacze. Źródło: Antiquity Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Archeolodzy zidentyfikowali kaukaskie menu sprzed 5 tysięcy lat. Ludzie pili wino z żywicą
Co jedli ludzie na Kaukazie prawie 5000 lat temu? Międzynarodowy zespół naukowców zbadał pradziejowe naczynia z terenu dzisiejszego Azerbejdżanu. Badacze zidentyfikowali menu pełne serów, wina i owoców. To badanie zmienia naszą wiedzę o dawnych tradycjach kulinarnych.
Kultura kuro-arakska, nazwana od dwóch głównych rzek regionu, od lat fascynuje badaczy zachodniej Azji. Powstała w połowie IV tysiąclecia p.n.e. i rozprzestrzeniła się na ogromne obszary Kaukazu Południowego, Anatolii i Iranu. W przeciwieństwie do współczesnych jej miast Mezopotamii, opierała się na małych, rodzinnych wspólnotach o egalitarnym charakterze. Mieszkańcy tych osad żyli w domach z glinianej cegły, skupionych wokół centralnych palenisk. Do tej pory dieta tych społeczności nie była znana archeologom, mimo że ci odkryli tysiące skorup ceramicznych na stanowiskach archeologicznych. Nawyki żywieniowe sprzed tysięcy lat Przedstawiciele społeczności kultury kuro-arakskiej byli niepiśmienni, dlatego trudno było poznać ich menu. Międzynarodowy zespół, w skład którego weszli badacze z uniwersytetów w Bonn i Bari oraz eksperci z Azerbejdżanu, Austrii i Francji, zastosował zaawansowane techniki chemiczne do analizy naczyń ceramicznych. – Zbadaliśmy szerokie spektrum dowodów materialnych w celu rekonstrukcji nawyków żywieniowych i praktyk kulinarnych kultury Kura-Araks – wyjaśnia prof. Maxime Rageot, archeolog biomolekularny z Uniwersytetu w Bonn. Choć archeolodzy od dawna badali charakterystyczną ceramikę społeczności kuro-arakskiej, ich nawyki żywieniowe pozostawały zagadką. Kluczem do jej rozwiązania stały się wykopaliska w Qaraçinar w Azerbejdżanie, prowadzone w latach 2019–2024. Naukowcy wzięli na warsztat łącznie ponad 50 naczyń. Poszukiwali molekuł uwięzionych w porowatej ceramice. Wykorzystano chromatografię gazową i spektrometrię mas (GC-MS), aby zidentyfikować resztki tłuszczów, olejów i kwasów. Wyniki tych analiz, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „PNAS”, dostarczyły solidnych danych na temat tego, co dokładnie trafiało na kaukaskie stoły między 2800 a 2600 rokiem p.n.e. Fundamenty kuchni: nabiał i mięso Badania wykazały, że dieta kultury kuro-arakskiej była wyjątkowo pożywna i oparta na produktach zwierzęcych. Dominowały w niej tłuszcze przeżuwaczy, pochodzące głównie od owiec i bydła. – Zróżnicowana kuchnia była dostępna dla wszystkich w społeczeństwie o mało zróżnicowanej hierarchii społecznej – podkreśla pierwszy autor badania prof. Maxime Rageot, archeolog biomolekularny z Uniwersytetu w Bonn. Naukowcy odkryli liczne ślady produktów mlecznych, co sugeruje, że mieszkańcy potrafili już przetwarzać mleko – produkowali sery. Zidentyfikowano również markery obróbki termicznej, co oznacza, że jedzenie było regularnie gotowane lub smażone w ceramicznych garnkach. Wino dla wszystkich, nie tylko dla elit Jednym z najważniejszych odkryć było potwierdzenie obecności produktów z winogron. Kaukaz od dawna uchodził za kolebkę winiarstwa, a te badania dostarczyły bezpośrednich dowodów molekularnych na spożywanie napojów winnych. Co ciekawe, wino nie było tam towarem luksusowym zarezerwowanym dla najbogatszych, jak miało to miejsce w Mezopotamii. W egalitarnym społeczeństwie kultury kuro-arakskiej był to produkt lokalny i powszechnie dostępny. Naukowcy odkryli również, że napoje te bywały aromatyzowane żywicą drzew iglastych, co mogło poprawiać ich smak lub służyło jako środek konserwujący. Przypomina to współczesną grecką retsinę. Egzotyczne proso i dalekie szlaki Badanie w Qaraçinar przyniosło jeszcze jedną intrygującą informację. Wykryto obecność prosa w jednym z naczyń. Proso w tym okresie było uprawiane głównie w Azji Środkowej i dotychczas nie notowano go tak wcześnie na terenach Kaukazu. Niedawno pisaliśmy o roli prosa w polskich pradziejach. To odkrycie sugeruje, że mieszkańcy regionu nie byli odizolowani, lecz uczestniczyli w dalekosiężnych wymianach. Choć wśród szczątków botanicznych z samego stanowiska archeologicznego nie znaleziono ziaren prosa, ślady chemiczne w naczyniu są dowodem na jego obecność. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ślady po rytuałach sprzed tysięcy lat? Archeolodzy odkryli kryształy górskie w jamach pierwszych rolników
Tysiące lat temu w świecie bez szkła przezroczysty kamień był czystą magią. W czasie budowy trasy szybkiego ruchu odkryto rekordowy zbiór kryształów górskich w osadach z czasów pierwszych rolników. Te rzadkie minerały trafiały do dołów w czasie rytuałów religijnych.
Kwarc jest jednym z najpowszechniejszych minerałów na świecie, obecnym w ziarnkach piasku czy pospolitych otoczakach. Jednak jego rzadka odmiana, kryształ górski, to zupełnie inna historia. Jest on niemal całkowicie przeźroczysty. Kryształ górski był dawniej szeroko stosowany jako kamień szlachetny, ale został zastąpiony szkłem i plastikiem. Rzadki materiał w prehistorii W pradziejach ludzie używali różnorodnych materiałów do wytwarzania narzędzi kamiennych. Należą do nich takie materiały jak krzemień, a nawet biały kwarc. Jednak ze względu na swoją wyjątkowość kryształ górski rzadko występuje na stanowiskach archeologicznych. W Wielkiej Brytanii i Irlandii na około 40 stanowiskach znaleziono ślady gromadzenia, przechowywania i obróbki kryształu górskiego. Większość z nich (25 stanowisk) datuje się na okres neolitu (4000–2400 r. p.n.e.). Sensacja na budowie drogi A66 Ostatnie wykopaliska związane z modernizacją trasy A66 w Wielkiej Brytanii, przeprowadzone przez Oxford Cotswold Archaeology, przyniosły odkrycie, które może okazać się jedną z największych kolekcji kryształu górskiego w historii brytyjskiej archeologii. Co ciekawe, na kilku neolitycznych stanowiskach leżących na trasie A66 odnaleziono materiał o bardzo zróżnicowanej jakości: od całkowicie przeźroczystych fragmentów, po mętne i niedoskonałe okazy. Archeolog Nick Overton sugeruje, że te różnice mogą wskazywać na jednoczesne korzystanie z lokalnych, gorszych źródeł (prawdopodobnie z Kumbrii) oraz importowanie wysokiej jakości kryształów z odległych stron. Testowanie i rytualne depozyty Analiza znalezisk z A66 ujawniła ciekawą praktykę: wiele mniejszych, lokalnych kryształów ma odłupane czubki. Archeolodzy uważają, że neolityczni twórcy narzędzi celowo je usuwali, aby sprawdzić jakość wnętrza kamienia przed dalszą obróbką. Wiele z tych kryształów okazało się zbyt mętnych lub spękanych, by nadawały się na narzędzia, jednak mimo to nie zostały wyrzucone jako odpad. Zamiast tego, z wielką starannością składano je w różnego rodzaju dołach, też posłupowych – to zapewne relikty dawnych siedlisk, ale raczej nie były to wielkie długie domy znane z południa Anglii i wielu regionów Europy w tym okresie. Sugeruje to, że sam materiał posiadał wartość symboliczną, niezależnie od swojej użyteczności technicznej. Przeźroczystość w świecie bez szkła Dlaczego kryształ górski był tak ważny? W czasach przed wynalezieniem szkła był to jedyny materiał, przez który można było patrzeć. Ta unikalna właściwość optyczna mogła nadawać mu charakter magiczny lub nadprzyrodzony. – Wiele wskazuje na to, że w neolicie kryształ górski traktowano wyjątkowo – odnajdujemy go bowiem tylko w konkretnych miejscach. Część z nich to nekropolie, gdzie natrafiono na spopielone szczątki ludzkie. Kryształy te pojawiają się także w pozostałościach monumentalnych drewnianych hal z wczesnego neolitu (ok. 4000–3800 p.n.e.), które prawdopodobnie jednoczyły rodzące się wówczas wspólnoty na Wyspach Brytyjskich – kończy archeolog Nick Overton. Źródło: Oxford Cotswold Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zagłada budowniczych megalitów. DNA ujawnia prawdę o wielkim kryzysie w Europie
Około 5000 lat temu w Europie Zachodniej doszło do gwałtownego kryzysu demograficznego, który na wieki zmienił jej oblicze. Najnowsze badania DNA ujawniają skalę tego zapomnianego epizodu. Dawni budowniczowie potężnych megalitów zostali niemal całkowicie zastąpieni przez przybyszów z południa.
Neolit był w Europie czasem wielkich zmian i rolniczej rewolucji. Ludzie zaczęli wtedy wznosić potężne megalityczne grobowce, które do dziś budzą podziw. Jednak około 3000 roku p.n.e. w Europie Północnej i Zachodniej doszło do zagadkowego załamania. Liczba ludności nagle spadła, a rozwój społeczności wyhamował. Naukowcy nazywają to zjawisko „upadkiem neolitycznym”. Przez lata przyczyny tego kryzysu pozostawały tajemnicą. Nowoczesne analizy genetyczne dają nam jednak nowe, precyzyjne narzędzia do jej rozwiązania. Zagadka grobowca w Bury Badacze z Uniwersytetu w Kopenhadze i innych instytucji skupili się na grobowcu w Bury. Znajduje się on około 50 kilometrów na północ od Paryża. Jest to zbiorowe miejsce pochówku. Przeanalizowano w nim szczątki aż 132 osób pod względem genetycznym, a wyniki opublikowano na łamach „Nature Ecology & Evolution”. Okazało się, że grobowiec był używany w dwóch głównych fazach. Pierwsza trwała do około 3100 roku p.n.e. Potem nastąpiła długa przerwa, po której do grobowca ponownie wkładano kolejnych zmarłych. To właśnie ta przerwa stała się kluczem do zrozumienia losów dawnych mieszkańców Europy Zachodniej. Wielka wymiana genetyczna Wyniki badań DNA przyniosły wyjaśnienie kryzysu około 3000 roku p.n.e. Okazało się, że ludzie z obu faz wykorzystania grobowca nie byli ze sobą spokrewnieni. Można zatem wywnioskować, że w rejonie dzisiejszego Paryża nastąpiła gwałtowna i niemal całkowita wymiana ludności. – Widzimy wyraźną przerwę genetyczną między tymi dwoma okresami – mówi dr Frederik Valeur Seersholm, adiunkt w Globe Institute na Uniwersytecie Kopenhaskim i jeden z głównych autorów badania. – Wcześniejsza grupa przypomina populacje rolnicze z epoki kamienia z północnej Francji i Niemiec, podczas gdy późniejsza wykazuje silne powiązania genetyczne z południową Francją i Półwyspem Iberyjskim – wskazuje Valeur. Wygląda na to, że nowi przybysze pojawili się w regionie Paryża około 2900 roku p.n.e. Wypełnili oni próżnię po populacji, która zniknęła w wyniku kryzysu. Zabójcze bakterie i kryzys demograficzny Co doprowadziło do upadku społeczności wznoszącej megality takie jak np. w Carnac? DNA ujawniło obecność groźnych patogenów w ich kościach. Naukowcy wykryli bakterię dżumy, Yersinia pestis. Znaleziono również ślady duru powrotnego przenoszonego przez wszy. – Możemy potwierdzić obecność dżumy, jednak dowody nie pozwalają uznać jej za jedyną przyczynę zapaści demograficznej – stwierdził prof. Martin Sikora z Uniwersytetu Kopenhaskiego i główny autor badania. W jego ocenie spadek liczebności populacji był prawdopodobnie wynikiem połączenia kilku czynników: chorób, stresu środowiskowego oraz innych gwałtownych zdarzeń. W pierwszej fazie wykorzystania grobowca odnotowano nienaturalnie wysoką śmiertelność dzieci. Sugeruje to, że społeczność zmagała się z głodami i różnymi chorobami. Od wielkich rodzin do męskich rodów Wymiana ludności przyniosła też rewolucję w strukturze społecznej. W pierwszej fazie grobowiec należał do dużych, wspólnotowych rodzin. Chowano tam wspólnie wiele pokoleń krewnych. Kobiety w tych rodzinach zazwyczaj pochodziły z innych grup. W drugiej fazie model ten całkowicie się zmienił. Pochówki stały się bardziej selektywne i zdominowane przez jedną linię męską. Pojawiło się też znacznie więcej osób niespokrewnionych ze sobą biologicznie. Organizacja społeczna stała się więc bardziej hierarchiczna. Nowy porządek na gruzach starego świata Dlaczego w całej Europie nagle przestano budować megality? Badanie z Bury daje jasną odpowiedź. Monumentalne budowle przestały powstawać, ponieważ zginęły populacje, które je wznosiły. Opuszczone pola i osady zaczęły zarastać lasem. Potwierdzają to analizy pyłków roślinnych z tamtego okresu. Nowi mieszkańcy z południa zajęli opustoszałe tereny i przejęli stare grobowce. Choć używali tych samych miejsc, żyli już w zupełnie innym świecie społecznym i kulturowym. Tak zakończyła się złota era budowniczych kamiennych kolosów. W przypadku terenów obecnej Polski sytuacja wyglądała jednak inaczej. W początkach III tysiąclecia p.n.e. na te tereny napłynęły społeczności koczownicze ze stepów południowej Rosji i Ukrainy. Efekt był jednak taki sam jak na zachodzie – przestano wznosić megality. Źródło: Nature Ecology & Evolution Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kod genetyczny neandertalskiej rodziny złamany. Unikatowe ustalenie z polskiej jaskini
Naukowcy zbadali zęby neandertalczyków znalezione w Jaskini Stajnia w województwie śląskim. Analiza DNA pozwoliła po raz pierwszy zrekonstruować portret genetyczny małej grupy żyjącej 100 tysięcy lat temu. To odkrycie pokazuje bliskie więzi rodzinne oraz dalekie wędrówki naszych wymarłych kuzynów.
Jaskinia Stajnia jest unikatowym miejscem na archeologicznej mapie Polski. To tutaj znaleziono jedne z najstarszych, obok Jaskini Ciemnej, szczątki neandertalczyka. Mają ponad 100 tysięcy lat. Wśród intrygujących artefaktów odkrytych w pieczarze jest zdobiona kościana plakieta datowana na 41,5 tysiąca do nawet 46 tysięcy lat. To jeden z najstarszych przedmiotów tego typu odkrytych do tej pory w Polsce. Północne rubieże neandertalskiego świata Przez długi czas uważano Europę Środkowo-Wschodnią za obszar marginalny w historii neandertalczyków. Nowe badania zmieniają to postrzeganie. W Jaskini Stajania archeolodzy odkryli osiem zębów należących do neandertalczyków. Co z nich udało się wyczytać? O co chodzi w tym badaniu? Międzynarodowy zespół badawczy opublikował wyniki swoich prac w prestiżowym czasopiśmie „Current Biology”. Naukowcy postanowili przeanalizować kopalne mitochondrialne DNA (mtDNA) wyekstrahowane z zębów. Celem było odtworzenie profilu genetycznego grupy, która zamieszkiwała jaskinię w tym samym czasie. Zazwyczaj badacze dysponują jedynie pojedynczymi skamieniałościami z różnych miejsc. Tutaj udało się jednak znaleźć szczątki wielu osobników w jednej lokalizacji. Wyniki analizy. Krewni z jaskini? Analiza genetyczna przyniosła nadzwyczajne rezultaty. Naukowcy zidentyfikowali co najmniej siedem osób żyjących około 100 tysięcy lat temu – zatem każdy ząb należał do innej osoby. To pierwszy przypadek, gdy możemy obserwować tak liczną grupę z tego okresu w tej części Europy. Szczególnie fascynujące jest odkrycie więzi między nimi. Dwoje dzieci oraz jedna osoba dorosła posiadały identyczne mitochondrialne DNA. Sugeruje to bardzo bliskie pokrewieństwo między tymi osobami. Badacze z Instytutu Maxa Plancka uważają, że mogli to być członkowie jednej rodziny. – To nadzwyczajny wynik, ponieważ po raz pierwszy jesteśmy w stanie zaobserwować niewielką grupę co najmniej siedmiu neandertalczyków z Europy Środkowo-Wschodniej, którzy żyli około 100 000 lat temu – mówi koordynatorka badań prof. Andrea Picin Uniwersytetu Bolońskiego. – W większości przypadków dane genetyczne neandertalczyków pochodzą z pojedynczych skamieniałości lub szczątków rozproszonych w różnych miejscach i okresach. W Stajni natomiast możliwe było zrekonstruowanie [obrazu genetycznego – przyp. red.] małej grupy osobników, co po raz pierwszy pozwoliło na uzyskanie spójnego obrazu genetycznego neandertalczyków w tej części Europy – dodała badaczka. Genetyczna mapa Europy i dalekie więzi Badanie wykazało, że neandertalczycy z Polski nie byli odizolowani. Ich DNA pasuje do osobników znalezionych na Półwyspie Iberyjskim. Podobne ślady genetyczne odkryto również w południowo-wschodniej Francji. Linia ta była obecna także na północnym Kaukazie. Oznacza to, że ten konkretny komponent genetyczny był szeroko rozprzestrzeniony w Eurazji. Dopiero później został on zastąpiony przez inne, nowsze populacje neandertalskie. Odkrycie to pomaga lepiej zrozumieć historię ich rozprzestrzeniania się przed tysiącami lat. Z punktu widzenia archeologii znalezisko to potwierdza, że nasz region nie był jedynie mało istotnym obrzeżem świata neandertalczyków. Przeciwnie – Europa Środkowo-Wschodnia stanowiła centralny punkt, który dziś pozwala zrozumieć dawne wędrówki, relacje i to, jak w środkowej epoce kamienia szerzyły się nowe techniki wytwarzania narzędzi. „Ważne osiągnięcie dla polskich badań” – Od dawna wiedzieliśmy, że Jaskinia Stajnia zachowała wyjątkowe dowody, ale te wyniki przerosły nasze oczekiwania – mówią współautorzy badania dr hab. Wioletta Nowaczewska z Uniwersytetu Wrocławskiego i prof. Adam Nadachowski z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN. Według nich możliwość zidentyfikowania tak odległej, niewielkiej grupy neandertalczyków na tak złożonym stanowisku to ważne osiągnięcie dla polskich badań nad neandertalczykami w Europie. Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Narodziny króla to dopiero początek. Pod zamkiem archeolodzy odkryli ślady sprzed 100 tysięcy lat
W murach tego zamku narodził się król, ale prawdziwe skarby archeolodzy odkryli w pieczarze znajdującej się pod spodem. Odkopano tam kości mamutów oraz dowody na obecność ludzi sprzed dziesiątków tysięcy lat. „Takie odkrycie zdarza się raz w życiu” – mówi badacz stanowiska.
Zamek Pembroke w Walii to miejsce narodzin Henryka Tudora, króla Anglii, który rządził królestwem od 1509 roku. Pod tą potężną budowlą znajduje się ogromna jaskinia Wogan. Dostać się do niej można przez spiralne schody prowadzące prosto z zamku. Przez bardzo długi czas uważano, że jaskinia jest po prostu pusta. Sądzono, że w czasie prac porządkowych epoce wiktoriańskiej usunięto cenne osady sprzed wieków. Panowało przekonanie, że nie pozostało tam nic wartościowego dla badaczy przeszłości. Archeolodzy pod zamkiem Niedawne badania pokazały, jak bardzo był to niesłuszny pogląd. Okazało się, że pod piaszczystym dnem pieczary kryją się nietknięte warstwy pełne niezwykłych zabytków. Wstępne wykopaliska prowadzone w latach 2021–2024 przyniosły zdumiewające rezultaty. Archeolodzy znaleźli szczątki zwierząt, które dziś nie występują w tej części świata. – Mimo ograniczonego zakresu dotychczasowych prac już teraz możemy stwierdzić, że jaskinia Wogan to miejsce doprawdy wyjątkowe. Mamy tu nie tylko niezwykle rzadkie dowody na obecność wczesnych Homo sapiens, ale także przesłanki wskazujące na jeszcze wcześniejsze osadnictwo, prawdopodobnie neandertalczyków – powiedział szef badań dr Rob Dinnis z Uniwersytetu w Aberdeen. – W całej Wielkiej Brytanii nie ma drugiego takiego stanowiska – takie odkrycie zdarza się raz w życiu – dodał archeolog. Największą sensację wywołały kości hipopotama. Zwierzę to żyło na terenie dzisiejszej Walii około 120 tysięcy lat temu. Był to okres między ostatnimi zlodowaceniami. Odkryto także kości mamuta oraz nosorożca włochatego. W jaskini spoczywały również szczątki reniferów i dzikich koni. Schronienie dla wielu pokoleń ludzi Jaskinia służyła za schronienie nie tylko dzikim zwierzętom. Naukowcy zidentyfikowali tam ślady bytowania ludzi z różnych epok. Odnaleziono niezwykle rzadkie dowody na obecność wczesnych przedstawicieli Homo sapiens, którzy bytowali w tym miejscu od 45 do 35 tysięcy lat temu. Badacze natrafili również na liczne narzędzia kamienne. Istnieją mocne przesłanki, że znacznie wcześniej jaskinię zajmowali neandertalczycy. Po ustąpieniu lodowca, około 11 500 lat temu, miejsce to zasiedlili łowcy-zbieracze. Jaskinia Wogan pozwala zatem śledzić historię ludzkości przez ponad 100 tysięcy lat, co jest ewenementem. Wielki projekt badawczy Te niezwykłe znaleziska dały asumpt do rozpoczęcia nowych badań. Uniwersytet w Aberdeen poprowadzi pięcioletnią, kompleksową eksplorację jaskini. Archeolodzy chcą teraz działać na znacznie większą skalę niż dotychczas. Wspiera ich Pembroke Castle Trust, a w projekcie wezmą udział badacze z całej Wielkiej Brytanii. Nowoczesne technologie w służbie archeologii Na potrzeby badań wykorzystywane są najnowsze osiągnięcia współczesnej nauki. Naukowcy skupią się także na badaniu kopalnego DNA. Pilotażowe testy potwierdziły, że materiał genetyczny zachował się w osadach. DNA znajduje się nie tylko w kościach, ale i w samym piasku na dnie jaskini. Pozwoli to zrekonstruować całe dawne ekosystemy i zrozumieć zmiany klimatu. Źródło: University of Aberdeen Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.