Naukowcy i artyści odtworzyli hiperrealistycznego mamuta. Niezwykła atrakcja już w Krakowie
Z mamutem włochatym sprzed 14 tysięcy lat można stanąć oko w oko – tym razem w Krakowie. Jego pełnowymiarowa rekonstrukcja zachwyca precyzją i dbałością o detale. Do stworzenia modelu wykorzystano m.in. skanowanie 3D i naturalne końskie włosie. To wyjątkowa okazja, by zobaczyć prehistoryczne zwierzę z bliska.
Gdy spoglądamy na ten trójwymiarowy skan czaszki mamuta, nieco przypomina ona na pierwszy rzut oka jakiś gatunek obcego z hollywoodzkiej superprodukcji. Omiecenie kości laserem było niezbędne do stworzenia fizycznej rekonstrukcji tego potężnego pradziejowego zwierzęcia. Pierwszy dzień wiosny z mamutem W pierwszy dzień wiosny, 21 marca Centrum Edukacji Przyrodniczej Uniwersytetu Jagiellońskiego zaprasza na „Sobotę z Mamutem”. Przybyli poznają niezwykłą historię czaszki mamuta włochatego z Bzianki ze zbiorów uniwersyteckich. Dowiedzą się też, jak powstała jego pełnowymiarowa rekonstrukcja. Mamut z kupą włosia Dwuipółmetrowa rekonstrukcja mamuta włochatego została stworzona w pracowni artystycznej Kamyk.pl z Ostrowca Świętokrzyskiego, specjalizującej się w rekonstrukcjach paleontologicznych. Nie jest to tylko artystyczna wizja, ale pełnoprawna próba odwzorowania zwierzęcia, bo powstała we współpracy z naukowcami. A dzięki połączeniu umiejętności rzeźbiarskich artystki Ewy Stawiarskiej współpracującej z pracownią oraz nowoczesnych technologii m.in. skanowania laserowego i frezowania w 3D, uzyskano wspaniały rezultat. Zwierzę wygląda jak żywe. Prace nad modelem trwały ponad rok. Była to bardzo intensywna praca. Ponad trzy miesiące zajęło pokrywanie ogromnego modelu futrem. Na jego pokrycie zużyto ponad 20 kg końskiego włosia. Co wiemy o mamucie z Bzianki? Zdaniem ekspertów czaszka mamuta ze zbiorów UJ jest obiektem unikalnym. Odkryto ją w połowie XIX w. na terenie dzisiejszego Rzeszowa. Była jednym z pierwszych obiektów tego typu opisanych z terenu Europy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/03/fot.-3-d216fd5.jpg" width="2480" height="1728" alt="Gabinet Geologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego – skamieniałości megafauny plejstoceńskiej z czaszką mamuta z Bzianki na pierwszym planie, ok. 1932 roku" title="Gabinet Geologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego – skamieniałości megafauny plejstoceńskiej z czaszką mamuta z Bzianki na pierwszym planie, ok. 1932 roku" /> Z analiz czaszki wynika, że zwierzę żyło około 14 000 lat temu, co czyni go jednocześnie jednym z ostatnich znanych mamutów z ziem obecnej Polski. Ostatnie mamuty wyginęły około 4 tysiące lat temu na odizolowanej Wyspie Wrangla na Oceanie Arktycznym. Co ciekawe mamut z Bzianki był niewielki jak na przedstawiciela swojego gatunku. Mierzył zaledwie 2,5 m w kłębie. Kręte drogi czaszki Do odkryci czaszki doszło w 1851 roku we wsi Bzianka, która obecnie jest dzielnicą Rzeszowa. Spoczywała w głębokim lessowym wąwozie. Po tysiącleciach w ziemie zaczęła częściowo wysuwać się na powierzchnię. Wykopaliska zagadkowego obiektu zlecił Karola Misky, czyli ówczesny właściciela Bzianki. Sensacja było to, że czaszka mamuta była niemal kompletna – zachowały się nawet ciosy i fragmenty żuchwy. Znalezisko trafiło do Cesarsko-Królewskiego Wyższego Gimnazjum w Rzeszowie (obecnie I Liceum Ogólnokształcące). Ale szybko przekazano je do zbiorów ówczesnego Gabinetu Mineralogicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. W zamian rzeszowska szkoła otrzymała ponad 400 minerałów i ok. 130 okazów ptaków i ssaków, co świadczy o tym, że mamucie znalezisko było niezwykle cenne. W kolejnych latach czaszka „wędrowała” po różnych krakowskich instytucjach. Wiele lat można było ją oglądać w Instytucie Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie. Teraz będzie pokazywana tuż obok rekonstrukcji mamuta na stałej wystawie, która będzie uroczyści zainaugurowana na pierwszy dzień wiosny. Nie tylko mamut W Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ prezentowane są też rekonstrukcje neandertalczyka, człowieka wyprostowanego i słynnego asutralopiteka, Lucy. Wszystkie obiekty powstały przy współpracy z antropologami z CEP UJ. Znajdują się na ekspozycji antropologicznej w części poświęconej ewolucji człowieka. Są autorstwa Ewy Stawiarskiej i Piotra Menduckiego z firmy Kamyk z Ostrowca Świętokrzyskiego. Źródło: Uniwersytet Jagielloński Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli wyjątkowy grób sprzed 10 500 lat. Obok była czaszka tura na palu
W torfowisku archeolodzy odkryli jeden z najstarszych pochówków ciałopalnych Europy Północnej. Spalone szczątki człowieka przeleżały tam ponad 10 tysięcy lat. Badaczy zaskoczył jednak niezwykły element rytuału pogrzebowego. Przy grobie znajdowała się czaszka tura wbita na drewniany pal. Oto jak wyglądał rytuał pogrzebowy.
Tereny podmokłe są skarbnicą wiedzy dla archeologów. W bagnach, jeziorach i wrzosowiskach doskonale zachowują się zabytki organiczne, ale też szczątki zwierząt i ludzi. W Polsce w świetnym stanie zachowały się relikty ufortyfikowanej osady w Biskupinie. Jej rekonstrukcja do dziś cieszy się wielkim powodzeniem wśród turystów. Kapsuła czasu w bagnie Duvenseer Moor w Szlezwiku-Holsztynie w północnych Niemczech to dla archeologów miejsce absolutnie wyjątkowe. Przed tysiącami lat znajdowało się tutaj tętniące życiem jezioro. Na jego brzegu obozowali ludzie. Dziś jest to rozległe torfowisko, które dzięki specyficznym beztlenowym warunkom doskonale konserwuje materię organiczną. Drewno, kości i rośliny, które w innych miejscach dawno zmieniłyby się w pył, tutaj przetrwały w niemal nienaruszonym stanie. Dzięki badaniom prowadzonym przez Leibniz-Zentrum für Archäologie (LEIZA) możemy dziś zajrzeć w głąb wczesnego mezolitu, czyli okresu sprzed około 10 500 do 11 000 lat. To czas, gdy po ustąpieniu lodowca przyroda i ludzie na nowo zaczęli rozprzestrzeniać się w północnej Europie. Bardzo stara kremacja W Duvenseer Moor archeolodzy odkryli grób ciałopalny sprzed około 10 500 lat. Z tak odległego okresu znanych jest zaledwie kilka podobnych pochówków, w których złożono kości poddane działaniu wysokiej temperatury. Nieco młodszy ciałopalny pochówek znaleziono w Polsce w Mszanie. Archeolodzy zlokalizowali tam groby, w których ciała (m.in. młodej kobiety i dziecka) umieszczano w konstrukcjach przypominających trumny z kory, a następnie spalano je bezpośrednio w jamie grobowej przed jej zasypaniem. Choć kości były przepalone jedynie częściowo, wyraźna warstwa czarnego popiołu dowodzi celowego użycia ognia, co czyni to znalezisko jedną z najstarszych znanych praktyk tego typu w regionie. Wróćmy do Niemiec. Pod warstwą torfu archeolodzy odkryli fragmenty spalonego ludzkiego szkieletu przemieszane z resztkami stosu pogrzebowego. Co niezwykle istotne, pochówek ten nie został od razu zasypany ziemią. Analizy sugerują, że grób pozostawał otwarty i widoczny dla społeczności przez dłuższy czas. Zagadka wbitego pala Największa sensacja przyszła jednak latem 2025 roku podczas prac prowadzonych ze studentami. Tuż obok wspomnianego grobu, archeolodzy natrafili na kompletną czaszkę tura. W przeciwieństwie do typowych znalezisk z tamtego okresu, kości te nie nosiły żadnych śladów po obróbce rzeźniczej, co wyklucza, że zwierzę zostało po prostu zjedzone. Czaszka była niezwykle krucha, dlatego wydobyto ją w nienaruszonym bloku ziemi. Dopiero zaawansowana tomografia komputerowa wykonana w Instytucie Fraunhofera ujawniła sekret ukryty w środku: przez otwór potyliczny czaszki wbity był sosnowy pal. To dowód na celowe i precyzyjne działanie – ktoś nabił łeb potężnego zwierzęcia na drewniane drzewce, które później się złamało i utknęło wewnątrz. Strażnicy z zaświatów Odkrycie to jest bezpośrednim dowodem na istnienie złożonych wierzeń u wczesnych łowców z północy. Archeolodzy, w tym kierujący projektem dr Harald Lübke z LEIZA, przypuszczają, że grób ciałopalny mógł być otoczony całym wieńcem takich totemów. – Jedno jest jednak już jasne. (…) Jest to jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych wczesnego mezolitu w Europie Północnej, które dostarcza nam unikatowego wglądu w życie, śmierć i systemy wierzeń sprzed ponad 10 500 lat – ocenia znaczenie stanowiska dr Lübke. Święta przestrzeń w pradziejach Już wcześniej w pobliżu znaleziono pal z drewna topoli wbity w podłoże. Taka aranżacja przestrzeni sugeruje animistyczny obraz świata, w którym zwierzęta posiadały duszę i mogły pełnić rolę opiekunów zmarłych lub strażników sacrum. Tur, jako jedno z najsilniejszych zwierząt ówczesnych puszcz, idealnie nadawał się na potężnego strażnika. Podobne rytuały, gdzie zmarli są eksponowani na platformach lub otaczani symbolami zwierzęcymi, znamy z nowszych badań nad ludami Syberii czy Ameryki Północnej. Teraz wiemy, że nad brzegiem jeziora Duvensee identyczna magia działała już ponad 10 tysięcy lat temu. Źródło: LEIZA, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kościana igła i szydło były szwajcarskimi scyzorykami epoki lodowcowej. Naukowcy mają dowód
Tatuowanie, wyplatanie koszy i leczenie ran – oto prawdziwe zastosowania kościanych igieł i szydeł sprzed wielu tysięcy lat. Wbrew wcześniejszym przypuszczeniom nie służyły głównie do szycia odzieży. Były „szwajcarskimi scyzorykami” przez dużą część pradziejów.
Gdy myślimy o epoce kamienia przed oczami stają nam narzędzia wykonane z tego surowca. Uznawane są za kluczowe dla społeczności żyjących dziesiątki tysięcy lat temu. Mniej powszechna jest wiedza na temat przedmiotów, które na pierwszy rzut oka wydają się mało istotne. Jednym z nich jest kościana igła lub szydło. Igła i szydło – potężne narzędzia Gdy około 100 tysięcy lat temu nasi przodkowie zaczęli zasiedlać najzimniejsze zakątki planety, tego typu narzędzia odegrały kluczową rolę. Przez lata naukowcy stawiali jasną hipotezę: bez igły człowiek po prostu nie przetrwałby mrozu. Dzięki niej mogliśmy szyć dopasowane skórzane lub futrzane ubrania. Najnowsze analizy pokazują, że igła i szydło była dla wczesnego człowieka czymś znacznie więcej niż tylko narzędziem krawieckim. Historia tych narzędzi jest bardzo długa. Szydła z kości towarzyszą nam od około 75 tysięcy lat, chociaż narzędzia z tego surowca są zdecydowanie bardziej wiekowe. Igły z uszkiem, czyli te z dziurką na nić, mają co najmniej 45 tysięcy lat. To one umożliwiły nam ekspansję na cały glob, w tym do Ameryki Północnej. Bez nich nasi przodkowie byliby bezbronni wobec potęgi zimy. Jednak czy to jedyna funkcja tych małych przedmiotów? Detektywistyczna praca w cyfrowym archiwum Dr McKenna Litynski z University of Wyoming w USA postanowiła to sprawdzić za pomocą nowoczesnych metod. Zamiast kopać w ziemi, przeprowadziła badanie ilościowe na ogromną skalę. Przeszukała setki dokumentów etnograficznych z XVIII i XX wieku. Skupiła się na 59 grupach rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej. Analizowała dwa główne typy narzędzi: igły oraz szydła. Igła ma charakterystyczny rowek lub uszko i przechodzi przez materiał. Szydło natomiast nie ma dziurki i służy jedynie do nakłuwania otworów. Chciała sprawdzić, czy klimat faktycznie zmuszał ludzi do częstszego sięgania po te przedmioty. Wykorzystano bazę danych eHRAF World Cultures, która jest gigantycznym archiwum ludzkich obyczajów. Dzięki temu mogła zobaczyć, jak te narzędzia były używane w praktyce. Wnioski z tej analizy opublikowano w czasopiśmie w „PLOS One”. Co mówią liczby? Wielofunkcyjność w mrozie Wyniki badania były jednoznaczne, ale i bardzo zaskakujące. Potwierdzono, że im zimniej, tym częściej ludzie używają igieł i szydeł. W skrajnie niskich temperaturach (-35,5°C) szansa na ich użycie wynosi aż 52%. Gdy robi się cieplej (+12,9°C), prawdopodobieństwo to spada do 37%. To dowód na to, że technologia szycia była kluczowa dla przetrwania mroźnych zim. Produkcja odzieży okazała się najważniejszą czynnością powiązaną z tymi narzędziami. To jednak tylko jedna strona medalu. Okazało się, że aż 69% wszystkich odnotowanych zastosowań igieł i szydeł nie miało żadnego związku z walką z zimnem. Dawni ludzie używali igieł do tatuowania skóry, zszywania ran, wyplatania koszy, a nawet w skomplikowanych ceremoniach religijnych. Igły służyły także do wytwarzania biżuterii. Pokazuje to, że narzędzia te były prawdziwymi „multi-toolami” tamtych czasów. Dlaczego to badanie zmienia naukę? Postęp w nauce dzięki temu badaniu polega na przełamaniu starych schematów. Do tej pory archeolodzy, widząc igłę, myśleli głównie o ubraniach. Teraz wiedzą, że muszą wziąć pod uwagę więcej możliwości. – Ostatecznie, istotne są nie tylko same narzędzia, ale także ludzie, którzy kiedyś ich używali. Poprzez badanie igieł i szydeł pod różnymi kątami, archeolodzy tacy jak ja mogą odkryć szerszeą historię ludzkiej pomysłowości, zdolności adaptacyjnych i ewolucji kulturowej na przestrzeni ostatnich kilku tysięcy lat na całym świecie – mówi dr Litynski. Sama obecność igły na stanowisku archeologicznym nie musi oznaczać produkcji futrzanego odzienia. Mogło to być miejsce, gdzie wykonywano tatuaże lub tworzono rytualne przedmioty. Warto zaznaczyć, że badanie opiera się na analogiach etnograficznych. Jego założenie było takie, że nowożytne społeczności zachowywały się tak samo, jak te sprzed dziesiątków tysięcy lat. Czy słusznie? Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rewolucja w zagłębiu francuskiej sztuki naskalnej. Pradziejowy żubr i maska „przemówiły”
Datowanie malowideł naskalnych z rejonu Dordogne, gdzie odkryto słynną jaskinię Lascaux, przez lata opierało się przede wszystkim na analizach stylistycznych. Teraz naukowcy sięgnęli po spektroskopię odbiciową i spektroskopię Ramana, by sprawdzić skład pradawnych barwników. Wynik okazał się przełomowy, bo w części malowideł wykryto obecność węgla. Ten składnik umożliwia osadzenie tych dzieł na osi czasu.
Region Dordogne w południowo zachodniej Francji to prawdziwe serce pradawnej sztuki jaskiniowej. Znajdują się tam tysiące malowideł naskalnych wykonanych tysiące lat temu. Poważny problem stanowi jednak precyzyjne określenie wieku tych pradziejowych arcydzieł. Naukowcy znaleźli na to sposób. W poszukiwaniu węgla Zespół badaczy pod kierunkiem prof. Iny Reiche z francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) opublikował właśnie na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „PNAS” ważny artykuł dotyczący wieku malowideł naskalnych z obszaru Dordogne. Przez długi czas panowało przekonanie, że tamtejsze malowidła wykonano wyłącznie z barwników mineralnych. Artyści mieli używać tlenków żelaza i manganu, które nadawały dziełom barwy czerwone, żółte i czarne. Problem polega na tym, że minerały nie zawierają węgla drzewnego. A ich wydatowanie możliwe byłoby tylko w przypadku takiej organicznej domieszki. Dlatego badacze zaczęli wnikliwie analizować malowidła w ich poszukiwaniu. Bardzo stare malowidła. Ale jak stare? W regionie Drodogne znajduje się m.in. słynna jaskinia Lascaux, znana z przepięknie wykonanych wizerunków zwierząt. Ale podobnych grot jest więcej, dlatego obszar ten znalazł się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Wiek malowideł z reguły był określany na około 18 000–16 000 lat na podstawie analiz stylistycznych i porównania do innych wytworów sztuki paleolitycznej. Francuscy badacze postanowili zweryfikować to datowanie. Nowe technologie przynoszą niespodziewane wyniki Wszystko zmieniło się, gdy naukowcy zastosował nowoczesne metody obrazowania. Użyli spektroskopii odbiciowej (RIS) oraz spektroskopii Ramana. Ku zaskoczeniu wszystkich, urządzenia wykryły obecność węgla w niektórych malowidłach. To była sensacja, ponieważ wcześniej sądzono, że w tym regionie nie używano węgla drzewnego jako składnika pradziejowej „farby”. Odkryty barwnik to prawdopodobnie pozostałości spalonego drewna, które idealnie nadaje się do badań radiowęglowych. Byk i maska przemówiły Mikroskopijne próbki barwnika pobrano w słynnej jaskini Font-de-Gaume. Badacze wybrali dwie figury zidentyfikowane jako wykonane z domieszką węgla. Pierwszą jest żubr. Próbkę pobrano z jego głowy, z miejsca między rogami. Drugim obiektem jest malowidło określone jako maska. Z niej pobrano trzy próbki: z lewego oka oraz górnej i dolnej wargi. Archeolodzy podkreślają, że gołym okiem nie widać miejsca pobrania próbek, więc malowidła nie uległy zniszczeniu. Z analiz fizykochemicznych (metodą radiowęglową) uzyskano prawdopodobne daty wykonania malowideł. Żubr ma ok. 13 tys. lat, a maska – 14–16 tys., co oznacza, że są nieco młodsze, niż do tej pory sądzono. Przyszłość badań sztuki paleolitycznej W ocenie autorów artykułu, to badanie to naukowy przełom w kwestii bardziej precyzyjnego datowania malowideł naskalnych z rejonu Dordogne. Są niemal pewni, że niewielka domieszka węgla znajduje się w innych malowidłach. Naukowcy zauważają, że węgiel drzewny był w czasach paleolitu materiałem wszechobecnym i łatwym do zdobycia, więc nie ma powodu, dla którego nie miałby być używany również w innych okolicznych jaskiniach. Badanie to jest określane jako kamień milowy dla prehistorii w Dordogne, bo dostarcza pierwszych twardych dowodów eksperymentalnych na wiek tamtejszej sztuki naskalnej. Może to stać się standardem dla innych słynnych stanowisk paleolitycznych w tej części Francji. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Twarz „Małej Stopy” po cyfrowej rekonstrukcji. Tak wyglądał nasz przodek sprzed 3,5 mln lat
„Mała Stopa”, jeden z najstarszych i najbardziej kompletnych szkieletów hominina, doczekała się cyfrowej rekonstrukcji twarzy. Dzięki skanom o niezwykle wysokiej rozdzielczości naukowcy odtworzyli jej rysy po ponad 3,5 mln lat. Wyniki analiz sugerują, że historia ewolucyjna tego australopiteka może być bardziej złożona, niż dotąd zakładano. To odkrycie może zmienić sposób patrzenia na początki człowieka.
To skamieniałość jest absolutnie unikatowa. Jest to najpełniejszy szkielet wczesnego hominina, jaki kiedykolwiek znaleziono. Niestety jego twarz została zniekształcona przez miliony lat procesów geologicznych, których nie dało się skorygować metodami rekonstrukcji fizycznej. Dlatego naukowcy musieli wykorzystać w tym celu bardzo zaawansowane metody badawcze. Ich wynik przedstawili na łamach. Okoliczności odkrycia „Małej Stopy” Szkielet odkryto w jednej jaskiń Wits Sterkfontein, położonych około 40 km na północny zachód od Johannesburga w Republice Południowej Afryki, na terenie wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako „Kolebka Ludzkości”. Odkrycie tego szkieletu tak naprawdę dokonało się w momencie analizy kości w magazynie. W 1994 roku Ronald J. Clarke zidentyfikował cztery kości lewej stopy należące do hominida. P.V. Tobiasa okrzyknął znalezisko mianem „Małej Stopy” ze względu na niewielki rozmiar zidentyfikowanej... stopy. Dopiero w kolejnych latach do tych kostek dokooptowano resztę szkieletu, która należała do tej samej istoty, która otrzymała naukową nazwę Australopithecus prometheus. Skanowanie daje twarz homininowi Wykorzystując skanowanie synchrotronowe o wysokiej rozdzielczości w synchrotronie Diamond Light Source w Wielkiej Brytanii oraz zaawansowane techniki rekonstrukcji wirtualnej, międzynarodowy zespół badawczy pod kierownictwem dr Amelie Beaudet z Uniwersytetu w Cambridge oraz francuskiego CNRS i prof. Dominica Stratforda z Uniwersytetu Witwatersrand (RPA) oraz Uniwersytetu Stony Brook (USA) zrekonstruował cyfrowo kości twarzy „Małej Stopy” z rozdzielczości 21 mikronów. Praca nad tym zadaniem trwała 5 lat. Synchrotrony są używane też do analizy fizykochemicznej artefaktów archeologicznych, tak jak to miało miejsce niedawno w przypadku broni z epoki brązu. W ten sposób udało się stworzyć jedną z najpełniejszych znanych rekonstrukcji twarzy australopiteka. Eksperci wskazują, że twarz jest kluczowym obszarem anatomicznym dla zrozumienia, jak homininy adaptowały się do otoczenia. Eksperci przeanalizowali dziewięć liniowych pomiarów twarzy i zastosowali trójwymiarową morfometrię geometryczną, aby porównać „Małą Stopę” z twarzami kilku innych żyjących małp człekokształtnych, a także z trzema innymi skamieniałościami australopiteka. Wśród nich znalazł się młodszy okaz z Republiki Południowej Afryki i dwa okazy etiopskie. Co wynika z tej analizy? Co skany wnoszą do poznania australopiteków? Wyniki pokazują, że ogólny rozmiar twarzy, kształt i wymiary oczodołów oraz ogólna budowa twarzy „Małej Stopy” bardziej przypominają skamieniałości wschodnioafrykańskie (do których należy na przykład słynna Lucy) niż młodsze okazy z RPA. – Ta prawidłowość jest nieoczekiwana, biorąc pod uwagę geograficzne pochodzenie Małej Stopy i sugeruje bardziej dynamiczną historię ewolucyjną niż wcześniej zakładano – mówi dr Beaudet. W czasie badania zidentyfikowano też dowody na presję selekcyjną działającą na okolicę oczu, co może być związane ze zmianami w zdolności widzenia. Wniosek dotyczący „Małej Stopy” jest następujący: może reprezentować linię blisko spokrewnioną z populacjami wschodnioafrykańskimi, podczas gdy późniejsze południowoafrykańskie homininy rozwinęły bardziej charakterystyczne cechy twarzy w wyniku lokalnych procesów ewolucyjnych. Badania kształtu twarzy tego hominina pokazują, że wykazuje ona morfologię pośrednią między wzorcami obserwowanymi u dzisiejszych małp człekokształtnych (goryli i szympansów) a wzorcem ludzkim (Homo). Jej twarz różni się od ludzkiej tym, że jest bardziej masywna i wysunięta do przodu. Twarz to tylko początek Na razie zrekonstruowano tylko twarz, a nie całą czaszkę. W miarę jak będą kontynuowane dalsze wirtualne rekonstrukcje, naukowcy mają nadzieję pogłębić naszą wiedzę na temat tego, jak wczesne homininy poruszały się, wchodziły w interakcje i ewoluowały w Afryce. – Twarz to tylko część historii. Inne części czaszki, zwłaszcza mózgoczaszka, pozostają zniekształcone przez deformację plastyczną i będą wymagały podobnej cyfrowej rekonstrukcji, aby lepiej zrozumieć rozmiar i organizację mózgu u tego wczesnego hominina – kończy dr Beaudet. Źródło: Comptes Rendus Palevol Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jak ludzie dotarli do Ameryki? To badanie sugeruje zupełnie nową drogę
Nowe badania wykazały, że pierwsi ludzie, którzy przybyli do Ameryki Północnej mogli podróżować innym szlakiem, niż dotychczas zakładano. Naukowcy przeanalizowali narzędzia z kości słoniowej sprzed niemal 14 tys. lat.
W jaki sposób pierwsi ludzie dotarli do obu Ameryk? To pytanie od dekad frapuje naukowców. W przeszłości badania wykazały, że pradawni migranci pojawili się w Nowym Świecie ok. 14 tysięcy lat temu. W czasie ostatniego zlodowacenia poziom mórz był znacznie niższy niż dziś, co odsłoniło rozległy pomost lądowy, czyli Beringię, która łączyła niegdyś obszary dzisiejszej Syberii z Alaską i północną częścią Kanady. Jak ludzie dotarli do Ameryki Północnej? Tą drogą grupy ludności z Azji miały stopniowo przemieszczać się na nowy kontynent, zapoczątkowując jego zasiedlanie. Większość teorii wskazuje, że najwcześniejszą kulturą na kontynencie była tzw. kultura Clovis. To właśnie z nią łączono pierwszą falę migracji. W ostatnich latach jednak coraz więcej odkryć zaczęło jednak podważać tę hipotezę, sugerując, że ludzie mogli pojawić się w Ameryce Północnej znacznie wcześniej. Jednym z nich jest to, które zostało opublikowane w lutym na łamach czasopisma „Quaternary International”. Zespół antropologów ze Stanów Zjednoczonych wykonał badania kamiennych narzędzi, które odkryto w dolinie Tanana w środkowej części Alaski. „Przez ostatnie trzy dekady Tanana była celem intensywnych badań archeologicznych i geologicznych późnego plejstocenu, dotyczących interakcji między pierwszymi mieszkańcami Alaski a megafauną epoki lodowcowej, zwłaszcza mamutami włochatymi” – napisali autorzy. Kim byli ludzie z kultury Clovis? Na stanowisku archeologicznym Holzman w dolinie Tanana odnaleziono dowody na wytwarzanie narzędzi z kamienia, a także kości mamuta. Artefakty te miały ok. 14 tysięcy lat. To oznacza, że obszar ten jest jednym z najwcześniejszych znanych stanowisk ludzkich w Ameryce Północnej. – To, co jest wyjątkowe, to jego niezwykłe zachowanie. Dolne części są zazwyczaj zamarznięte przez większą część roku, więc odzyskaliśmy również starożytne DNA roślin, a nawet pasmo sierści bizona sprzed 13 600 lat. Tego typu zachowanie materiału organicznego jest dość rzadkie – powiedziała Live Science współautorka badania, Kathryn Krasinski. Naukowcy twierdzą, że narzędzia z kości mamuciej są podobne do tych używanych przez lud Clovis, ale znalezionych dalej na południu. – Ludzie żyli w centralnej części Alaski ok. 1000 lat przed pojawieniem się technologii Clovis – powiedział współautor badania, Brian Wygal, archeolog z Uniwersytetu Adelphi. – Uważamy, że coraz liczniejsze dowody z północy USA potwierdzają, że szlak śródlądowy przez tzw. korytarz wolny od lodu jest najbardziej prawdopodobnym scenariuszem pierwotnego przybycia ludzi do środkowo-kontynentalnej Ameryki Północnej – dodaje. Ten korytarz to hipotetyczna trasa migracyjna, która miała umożliwić pierwszym ludziom przejście z obszaru dawnej Beringii w głąb kontynentu amerykańskiego pod koniec ostatniej epoki lodowcowej. Badanie koncepcji korytarza wolnego od lodu Oznacza to, że przodkowie kultury Clovis mogli najpierw wędrować przez Beringię z Azji na Alaskę, a następnie migrować dalej na południe korytarzem wolnym od lodu, co dało początek kulturze Clovis. Autorzy podkreślają, że odkrycia ze stanowiska Holzman, a także innych miejsc w tym stanie USA są zgodne z teorią migracji do kontynentalnej Ameryki Północnej szlakiem wewnętrznym. A dowody na obróbkę kości mamuciej stanowią wyraźny związek kulturowy z tradycją Clovis na południu. Amerykańscy antropolodzy chcą kontynuować wykopaliska w dolinie Tanana. Kolejne badania mogą rzucić więcej światła m.in. na to, w jaki sposób pierwsi mieszkańcy Alaski wchodzili w interakcje z mamutami włochatymi. Na razie bowiem nie wiadomo, czy ludzie, którzy tam żyli polowali na nie, czy oprawiali martwe już osobniki. Autorzy ponadto wskazują, że przyszłe badania powinny także skupić się na koncepcji korytarza wolnego od lodu. Według hipotez był to pas terenu, który w pewnym momencie przestał być pokryty lądolodem, w przeciwieństwie do ogromnych obszarów wokół niego. Ten właśnie obszar mógł umożliwiać swobodną migrację. Źródła: Quaternary International, Live Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Menu sprzed tysięcy lat. Naukowcy ustalili, co jedli dawni mieszkańcy Kujaw
Menu sprzed tysięcy lat na Kujawach przestało być tajemnicą. Naukowcy przeanalizowali szczątki kilkudziesięciu osób i dzięki temu odtworzyli ich codzienną dietę. Wyniki pokazują, że jedzenie było nie tylko kwestią przetrwania, ale też tożsamości i statusu społecznego. Kluczową rolę odegrało jedno zboże.
Kujawy, z ich słynnymi żyznymi czarnoziemami, od wieków były sercem rolnictwa na ziemiach polskich. Jednak dla archeologów region ten bywa wyjątkowo trudny, ponieważ piaszczyste i kwaśne gleby często niszczą materię organiczną, a pradziejowe domostwa i groby rzadko obfitują w bogate wyposażenie. Tradycyjne metody badawcze oferowały jedynie fragmentaryczny obraz życia dawnych społeczności. Aby przełamać ten impas, międzynarodowy zespół naukowców pod kierownictwem dr. Łukasza Pospiesznego z Uniwersytetu Gdańskiego wykorzystał zaawansowane techniki: datowanie radiowęglowe AMS, analizę DNA oraz badania stabilnych izotopów węgla i azotu. Oto, co udało się ustalić. Wyciskanie informacji z kości Badacze prześledzili zmiany w sposobie odżywiania ludzi od 4100 do 1230 r. p.n.e. Przeanalizowano szczątki 84 osób pozyskane z magazynów z polskich kolekcji muzealnych i uniwersyteckich. Najstarsze pochodzą z wykopalisk przeprowadzonych sto lat temu. W ocenie dr. Pospiesznego, jego analizy pokazują kolejny raz zasadność wieloletniego przechowywania materiałów pochodzących z wykopalisk, gdyż po latach mogą być one obiektem szczegółowych analiz, które nie były dostępne w momencie prowadzenia wykopalisk. Analizy uzupełniono o kości bydła oraz zwęglone ziarna pszenicy i prosa z prahistorycznych osad. Próbki te pochodziły ze stanowisk archeologicznych położonych głównie na terenie Kujaw, w tym z Równiny Inowrocławskiej i Pojezierza Żnińskiego Leśne pastwiska i zaskakujące wybory „sznurowców” Jednym z najbardziej zaskakujących ustaleń badania jest sposób życia społeczności kultury ceramiki sznurowej, która pojawiła się na Kujawach około 2800 r. p.n.e. Dotychczas powszechnie uważano, że grupy te, mające stepowe korzenie, preferowały otwarte przestrzenie idealne do wypasu dużych stad bydła. Dane izotopowe opowiedziały jednak inną historię: najwcześniejsi przedstawiciele tej kultury na Kujawach wypasali swoje zwierzęta w lasach lub wilgotnych dolinach rzek. Były to strefy położone z dala od najżyźniejszych gruntów zajętych już przez lokalne społeczności rolnicze. Taka strategia wskazuje na ogromną elastyczność i kreatywność w adaptacji do nowego środowiska. Dopiero po kilku stuleciach dieta „sznurowców” zaczęła przypominać jadłospis ich sąsiadów. Sugeruje to proces powolnej asymilacji i przejmowania lokalnych wzorców gospodarowania, co ostatecznie doprowadziło do zatarcia różnic między przybyszami a ludnością rdzenną. To odkrycie rzuca nowe światło na mechanizmy integracji kulturowej w trzecim tysiącleciu p.n.e. Rewolucja na talerzu. Kiedy proso podbiło Kujawy? Kolejny przełom w badaniach dotyczy wprowadzenia prosa, które stało się kluczowym składnikiem diety około 1200 r. p.n.e. Choć to zboże było znane w innych częściach Europy, na Kujawach jego ekspansja była gwałtowna i wiązała się z głębokimi zmianami kulturowymi. – Przed upowszechnieniem się prosa ludność Kujaw uprawiała głównie pszenicę, która trafiła do Europy wraz z nadejściem pierwszych rolników – przekazał National Geographic Polska dr Pospieszny. Wybór prosa nie był podyktowany wyłącznie względami praktycznymi, ale stał się wyznacznikiem tożsamości grupowej. Badania wykazały, że w tym samym czasie niektóre społeczności niemal całkowicie przeszły na dietę opartą na prosie, podczas gdy inne, żyjące tuż obok, konsekwentnie go unikały. Tym podziałom żywieniowym towarzyszyły różnice w obrzędowości pogrzebowej. Grupy nie spożywające prosa składały zmarłych w grobach zbiorowych używanych przez wiele pokoleń, natomiast te jedzące to zboże w niezwykłych podwójnych grobach. Proso nie było więc tylko nowym produktem w spiżarni, ale elementem budującym granice między różnymi grupami, co pokazuje, jak silnie nawyki żywieniowe były splecione z systemem wierzeń i strukturą społeczną. Analiza pokazuje też, że pradziejowe społeczności na Kujawach były różnorodne. Mięso dla wybranych, czyli ukryta hierarchia społeczna Naukowcom udało się tez uchwycić nierówności społeczne. Analiza izotopów azotu ujawniła, że nie wszyscy mieszkańcy Kujaw mieli taki sam dostęp do produktów pochodzenia zwierzęcego. Szczególnie we wczesnej epoce brązu (ok. 2200–1600 r. p.n.e.) różnice te stały się wyraźne – niektóre osoby spożywały znacznie więcej mięsa i nabiału, co jest klasycznym wskaźnikiem wyższego statusu materialnego i społecznego. Warto zauważyć, że te różnice w dostępie do „lepszego” jedzenia nie zawsze znajdowały odzwierciedlenie w bogactwie darów składanych do grobu. A to rodzi kolejne pytania. Źródło: Royal Society Open Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Poznaliśmy stylówkę ludzi sprzed 7 tysięcy lat. Nakrycia głowy były imponujące
Czapa wykonana z piór sów oraz skór zajęcy, opaska z naszytymi rzędami kłów jelenia, kołnierz z piór ptaków wodnych i futro ze skór kun – tak ubrani byli mieszkańcy północnej Europy 7 tysięcy lat temu. W jaki sposób się tego dowiedzieliśmy, skoro garderobę wykonano z ulegających szybkiemu rozkładowi materiałów organicznych, a nie z „wiecznego” poliestru?
Przenosimy się do Skanii w południowej Szwecji u wybrzeżu Morza Bałtyckiego. Znajdują się tam stanowiska archeologiczne Skateholm I i II. Pochodzą z późnego mezolitu i były użytkowane w przybliżeniu między 5200 a 4800 rokiem p.n.e. Żyła tam społeczność łowców, zbieraczy i rybaków, która była bardzo jednorodna i doskonale przystosowana do zasobnego środowiska przybrzeżnej laguny. W tych miejscach archeolodzy odkryto łącznie 87 grobów, w których złożono zarówno ludzi, jak i psy. W jamach grobowych zachowały się szkielety ludzkie, narzędzia kamienne oraz liczne ozdoby wykonane z kości, poroża jelenia i zębów zwierząt. Tymczasem naukowcy opublikowali właśnie artykuł, w którym opisali kompletne ubiory wybranych zmarłych. Jak to możliwe, skoro nie zachowały się do naszych czasów? Dokumentacja to podstawa Obecne badania przeprowadzono na materiałach pozyskanych przez archeologów w czasie wykopalisk w latach 80. XX wieku. Szczęśliwie dokumentację wykonano wzorowo. Informacje o ubiorze pradziejowych ludzi pochodzą z analizy mikroskopijnych szczątków organicznych (włókien, włosów i piór), które przetrwały w osadach otaczających szkielety. Mimo że w magazynie była pokojowa temperatura, to materia organiczna przetrwała. Badano próbki wypełniska grobów, pobrane pierwotnie z myślą o analizach pyłkowych. Wybierano je z miejsc o ciemniejszym zabarwieniu lub skupiska pigmentu – ochry. Teraz naukowcy przyjrzeli się próbkom z wykorzystaniem nowoczesnej techniki separacji włókien wspomaganej wodą, która pozwoliła na wyodrębnienie z ziemi cząsteczek o wielkości zaledwie 0,2–2,9 mm. Dzięki temu, że archeolodzy w latach 80. zachowali próbki gleby, możliwe było „zobaczenie” ubrań, które dla gołego oka były całkowicie niewidoczne i uznawane za dawno rozłożone. – Ogólnie rzecz biorąc, futra, włókna roślinne i inne miękkie materiały organiczne były odnajdywane tylko w określonych warunkach, takich jak stanowiska podwodne lub lodowce. Na przykład futrzana odzież Ötziego, znaleziona we włoskich Alpach, niedaleko granicy z Austrią, zachowała się tak dobrze, że możliwe było odtworzenie jego stroju. Dzięki naszej metodzie możliwe jest znalezienie mikroskopijnych włókien nawet w obszarach o złych warunkach konserwatorskich – zauważa dr Tuija Kirkinen, która jest współautorką badania. Stylówka łowców i zbieraczy Na podstawie drobiazgowej analizy w przypadku dwóch grobów udało się zrekonstruować odzież zmarłych. Oto, w co byli ubrani – zarówno kobiety, jak i mężczyźni: Imponujące nakrycia głowy. Na głowie mieli rodzaj czapek z piór sów oraz skór zajęcy. Ozdobne opaski z zębów. Rzędy kłów jelenia szlachetnego naszyte na organiczne podłoże. Krótkie peleryny z piór (głównie posiadały je kobiety). Okrycia ramion wykonane z piór ptaków wodnych, np. kaczek lub gęsi. Ubrania wierzchnie typu „parka”. Odzież wykonana ze skór ptaków wodnych, ceniona za właściwości izolacyjne i trwałość. Szaty i peleryny futrzane. Wykonane ze skór drapieżników (kun, kotowatych, lisów), często używane jako wyściółka lub okrycie. Dekoracje rękawów przy dłoniach wykonane z piór ptaków drapieżnych, np. jastrzębi lub orłów. Wielokolorowe obuwie z białego, zimowego futra gronostaja (lub łasicy), połączonego z ciemniejszym futrem kotowatych; wykończenie butów składało się z piór i skór ptasich, co nadawało im unikatową kolorystykę. Wystrojeni tylko w obliczu śmierci? Pradziejowa moda Dane etnograficzne sugerują, że skóry ptaków wodnych były powszechnie używane do wyrobu odzieży codziennej ze względu na ich trwałość i właściwości izolacyjne. Bogato zdobione stroje i nakrycia głowy prawdopodobnie służyły za życia jako wyznaczniki pozycji społecznej lub ról pełnionych w grupie. Elementy takie jak pióra sów czy drapieżników mogły być częścią ubiorów szamańskich, wykorzystywanych podczas ceremonii. Obecność mikrośladów organicznych w grobach osób o różnym wieku i płci sugeruje, że materiały te stanowiły standardowy element kultury materialnej żyjącej społeczności. Jednak niektóre elementy, jak warstwy futra czy piór pod ciałem, mogły być przygotowywane specjalnie jako wyściółka lub owinięcie zmarłego podczas pogrzebu. Znaleziska te są zatem uważane za bezpośredni dowód na to, jak faktycznie ubierali się ludzie w późnym mezolicie, a nie tylko za przedmioty stworzone na potrzeby kultu zmarłych. Dlatego można domniemywać, że większość zidentyfikowanych ubrań była noszona na co dzień. Źródło: Archaeological and Anthropological Sciences Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli dowody na międzynarodową wymianę sprzed tysięcy lat. Odległość robi wrażenie
Archeolodzy odkryli nieznane pradziejowe kopalnie miedzi w Hiszpanii. Wydobywanie rud w tak wczesnym okresie nie jest dla archeologów niczym zaskakującym. Ale w tym przypadku miedź trafiała do miejsca odległego o tysiące kilometrów!
Często panuje przekonania, że globalizacja rozpoczęła się w ostatnich stuleciach, ale z roku na rok archeolodzy mają coraz więcej dowodów na to, że sięga ona zdecydowanie głębiej w historię człowieka. Wiadomo, że jakiś rodzaj wymiany produktów prowadziły wielkie cywilizacje – egipska czy mezopotamska, a później – rzymska. W cieniu pozostają pradziejowe społeczności niepiśmiennej Europy. Ale okazuje się, że i one powiązane były między sobą różnego rodzaju dalekosiężnymi kontaktami. Epoka brązu – epoka zmian Trudno podać dokładną datę, kiedy nastała epoka brązu, bo było to uzależnione od miejsca. W Europie można mówić o przedziale od 3000 do 900 roku p.n.e. To czasy pojawienia się wyrobów z brązu na dużą skalę. Obiekty z tego stopu były symbolem statusu społecznego w coraz bardziej zhierarchizowanych społeczności. Ale żeby posiadać i wykonać takie przedmioty, niezbędny był dostęp do złóż rudy miedzi. Nie wszędzie były one łatwo osiągalne ze względu na uwarunkowania geologiczne. Kopalnie miedzi w Hiszpanii Zespół badaczy ze szwedzkiego Uniwersytetu w Göteborgu poinformował właśnie o zlokalizowaniu w Estremadurze w południowo-zachodniej Hiszpanii sześciu nieznanych do tej pory pradziejowych kopalni z epoki brązu. W sumie zadokumentowano sześć stanowisk archeologicznych. Wychodnie rud są różnorodne – są to zarówno mniejsze obszary wydobywcze, jak i rozległe odkrywkowe kopalnie. Szczególnie godna uwagi była jedna kopalnia, w której odkryto około 80 kamiennych siekier z rowkami – narzędzi używanych do kruszenia i przetwarzania rudy. Dzięki nim wiadomo, w jakiej epoce dochodziło do wydobycia rudy. Dowody na powiązania międzynarodowe Prof. Johan Ling z Uniwersytetu w Göteborgu od lat zajmuje się tematyką wyrobów z brązu w pradziejowej Europie. Z prowadzonych przez archeologów badań izotopowych tych artefaktów odkrywanych w Skandynawii wynika, że rudy, z których je wykonano, pochodzą również z Półwyspu Iberyjskiego. – Nowo odkryte kopalnie z epoki brązu, zidentyfikowane w ciągu ostatnich dziesięciu lat – zarówno przez inne zespoły badawcze, jak i około 20 nowych kopalni udokumentowanych przez naszą grupę badawczą w latach 2024–2026 – zmieniają nasze rozumienie tego, jak bardzo Europa była ze sobą powiązana już 3000 lat temu – mówi prof. Ling. „Wierzchołek góry lodowej” Nowe odkrycia dowodzą, że wydobycie metali w południowo-zachodniej Europie było znacznie bardziej rozległe i zorganizowane, niż wcześniej sądzono. Skala wydobycia świadczy o tym, że rudy były istotnym elementem wymiany dóbr i to na wielkie odległości. – Odkrycie nieznanych kopalni z epoki brązu w Estremadurze to tylko wierzchołek góry lodowej. Szacujemy, że w tym regionie – podobnie jak w Andaluzji – nawet 150 prehistorycznych kopalń może wciąż pozostawać nieudokumentowanych i niezbadanych – podkreśla prof. Ling. W jego ocenie, najnowsze bania mają potencjał, aby fundamentalnie zmienić nasze rozumienie epoki brązu, w którym wydobycie miedzi było jednym z kluczowych motorów napędowych kształtowania się złożonej stratyfikacji społecznej. Nie tylko miedź. Również „złoto północy” To, że rudy niezbędne do wytapiania brązu mogły być transportowane na wielkie odległości, nie jest dla archeologów zupełnym zaskoczeniem. W czasie epoki brązu na masową skalę „eksportowano” bałtycki bursztyn do strefy Morza Śródziemnego. Do dziś trwają badania na temat tego, jakimi trasami tam trafiał. Wiadomo jednak, że bursztyn był ceniony przez wyższe sfery i był symbolem statusu. Źródło: Uniwersytet w Göteborgu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zaskakujące podobieństwo znaków sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat do protopisma. W analizie pomogła AI
Naukowcy dostrzegli uderzające podobieństwo w sekwencji znaków wykonywanych przez ludzi 40 tysięcy lat temu do tych znanych z tabliczek protoklinowych z IV tysiąclecia p.n.e. Według nich znaki pozostawione dziesiątki tysięcy lat temu na figurkach służyły do przechowywania informacji – nie były to tylko przypadkowe nacięcia. Co oznaczały?
Od wielu lat naukowcy badający zabytki z górnego paleolitu w Europie są zaintrygowani obiektami, na których widać różne nacięcia. Na płytkach kościanych i figurkach sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat widoczne są czasem regularne rzędy kresek i innych prostych wzorów. Czym były? Pradziejowe „pismo”? Co było do tej pory wiadomo Do niedawna była to zagadka. Archeolodzy i eksperci różnych specjalności mieli różne przypuszczenia co do funkcji nacięć na zabytkach. Oto wybrane koncepcje: Kalendarze księżycowe. Alexander Marshack w 1964 postawił tezę, że oznaczenia te kodują cykle księżycowe. Kalendarze fenologiczne. Nowsze teorie zakładają, że nacięcia dokumentowały cykle rozrodcze zwierząt. Dane liczbowe. Sugerowano, że dzięki nacięciom dokumentowano dane liczbowe, np. upolowanych zwierząt. Dekoracja. Niektóre analizy technologiczne skupiały się na regularności nacięć jako elemencie dekoracyjnym, podnoszącym walory wizualne przedmiotu. Nowe badania – zaskakujące wnioski Nowe badania nad systemem znaków paleolitycznych przeprowadzili językoznawca Christian Bentz (Uniwersytet w Pasawie i Saary) oraz archeolożka Ewa Dutkiewicz (Muzeum Prehistorii i Historii Wczesnej w Berlinie. Wnioski opublikowali na łamach czasopisma „PNAS”. Eksperci wzięli na warsztat 260 artefaktów datowanych na 43–34 tys. lat i należących do kultury oryniackiej. Badaniu poddano wszystkie sekwencje geometryczne widoczne na tych zabytkach – zostały na nich wyryte. Jako materiał porównawczy posłużyły tabliczki protoklinowe z okresów Uruk IV–V i Uruk III, w przybliżeniu datowanych na 3500–3000 lat p.n.e. Znaki protoklinowe były prekursorem pisma klinowego. Wniosek? Statystyczne właściwości sekwencji znaków oryniackich (sprzed ok. 40 000 lat) są uderzająco zbliżone do najwcześniejszych tabliczek protoklinowych. Naukowcy wykryli też, że paleolityczne znaki są wyraźnie odmienne od współczesnych systemów zapisu mowy, głównie ze względu na bardzo wysoki wskaźnik powtórzeń tych samych znaków obok siebie. Zaskakujące podobieństwo Naukowcy byli szczególnie zaskoczeni tym, jak systemy paleolitycznych znaków wypadły w porównaniu z protoklinowym pismem. – Postawiliśmy hipotezę, że wczesne pismo protoklinowe byłoby bardziej podobne do współczesnych systemów pisma, zwłaszcza ze względu na ich względną bliskość czasową. Jednak im dokładniej je badaliśmy, tym wyraźniej stawało się, że wczesne pismo protoklinowe jest bardzo podobne do znacznie starszych sekwencji znaków paleolitu – mówi Benz. Oznacza to – zdaniem badaczy – że niewiele się zmieniło między starszą epoką kamienia a pojawieniem się pierwszych pism protoklinowych. – Następnie, około 5000 lat temu, stosunkowo nagle pojawił się nowy system, który reprezentuje język mówiony. Nowy system ma zatem zupełnie inne cechy statystyczne – wyjaśnia Bentz. Statystyka zdradza tajemnicę „prapisma” Jak badacze doszli do takich wniosków? Przeprowadzili bezpośrednie badania mikroskopowe artefaktów, aby odróżnić celowe znaki od przypadkowych śladów, a następnie zakodowali je jako sekwencje znaków UTF-8. Dla każdej sekwencji obliczono kluczowe parametry statystyczne, w tym bogactwo znaków oraz współczynnik powtórzeń sąsiadujących znaków. Kolejno wykorzystano uczenie maszynowe oraz głębokie sieci neuronowe , aby porównać statystyczne właściwości znaków paleolitycznych z pismem protoklinowym i współczesnym. Czyli na tym etapie użyto sztucznej inteligencji. Czym były znaki paleolitycznych łowców? – Nasze analizy pokazują, że te sekwencje znaków nie mają nic wspólnego z dzisiejszymi systemami pisma, które reprezentują języki mówione i charakteryzują się wysoką gęstością informacji. Natomiast znaki na obiektach archeologicznych są często powtarzane – krzyż, krzyż, krzyż, linia, linia, linia. Tego typu powtarzanie nie jest cechą występującą w języku mówionym – wyjaśnia Christian Bentz. Badanie nie ujawnia, co ludzie epoki kamienia próbowali zapisać za pomocą znaków. – Ale odkrycia te mogą pomóc nam zawęzić potencjalne interpretacje – wyjaśnia Ewa Dutkiewicz. Anatomicznie rzecz biorąc, ludzie epoki kamienia osiągnęli już podobny etap rozwoju jak współcześni ludzie. Oznacza to, że prawdopodobnie posiadali podobne zdolności poznawcze jak my. Umiejętność rejestrowania i przekazywania informacji innym była niezwykle ważna dla ludzi paleolitu. Mogła im pomagać przetrwać. – Byli wysoko wykwalifikowanymi rzemieślnikami. Widać, że nosili przedmioty przy sobie. Wiele z nich idealnie mieściło się na dłoni. To kolejny powód, dla którego przedmioty te przypominają protoklinowe tabliczki – zauważa Dutkiewicz. Badacze klasyfikują te znaki jako „sztuczne systemy pamięci”. Ich dokładne znaczenie (np. czy były to kalendarze, czy systemy liczenia) pozostaje trudne do jednoznacznego udowodnienia. Statystyki potwierdzają, że pełniły one funkcję nośników danych. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zagadka przodków Japończyków rozwiązana. Tak wyglądała wielka pradziejowa migracja
Przodkowie dzisiejszych Japończyków jako jedni z pierwszych na świecie wykonywali naczynia ceramiczne. Mowa o kulturze Jomon. Teraz naukowcy dowiedzieli się, jak przebiegało zasiedlenie Japonii przez tę społeczność. Nie obyło się bez niespodzianek.
Kultura Jomon narodziła się około 16 000 lat temu i istniała przez ponad dziesięć tysiącleci. Jej przedstawiciele byli pionierami, którzy jako jedni z pierwszych na świecie wytwarzali kunsztowne naczynia ceramiczne. W przeciwieństwie do innych ludów tej epoki, Jomon nie byli typowymi łowcami i zbieraczami, bo budowali trwałe osady. Zasiedlenie Japonii to ciągle zagadka Do tej pory archeolodzy uznawali, że Japonia została zasiedlona przez kilka fal osadników tej społeczności i to różnymi morskimi drogami. Obrazować to miały różnice w stylu życia tych pradziejowych ludów w zależności od miejsca życia na archipelagu Wysp Japońskich. Genetyczny wehikuł czasu Aby sprawdzić, czy ludzie Jomon rzeczywiście mieli wielu przodków, zespół profesora Hirokiego Ooty z Uniwersytetu Tokijskiego zajrzał w głąb ich genów. Badacze przeanalizowali mitochondrialne DNA pobrane z kości 40 pradziejowych szkieletów. Do porównania użyto dane genetyczne opracowane we wcześniejszych projektach badawczych, ale też szczątki kilkunastu zmarłych z wykopalisk w prefekturze Chiba, które do tej pory nie zostały przeanalizowane w ten sposób. Naukowcy nie chcieli badać DNA współczesnych Japończyków, bo ich geny są wymieszane z późniejszymi przybyszami. Skupili się wyłącznie na materiale sprzed tysięcy lat. Do pogłębionej analizy danych wykorzystali zaawansowane modele statystyczne. Jedna wielka japońska rodzina Wyniki analiz okazały się zaskakujące dla badaczy. Okazało się, że lud Jomon nie był mieszanką różnych plemion, lecz jedną wielką „rodziną”. Wywodzili się z jednego genetycznego pnia. Dane sugerują, że ich przodkowie przybyli do Japonii w ramach jednej, wspólnej fali migracyjnej około 25 tys. lat temu. Podział na grupę wschodnią i zachodnią nastąpił znacznie później, już po osiedleniu się na wyspach. – Wykazaliśmy, że różnice genetyczne zaobserwowane między wschodnimi i zachodnimi mieszkańcami archipelagu niekoniecznie wskazują na to, że osoby o różnym pochodzeniu migrowały do ​​Japonii wieloma drogami. Różnice te można raczej wyjaśnić przypadkowymi zmianami, które nastąpiły, gdy osoby mające tych samych przodków rozprzestrzeniały się i rozlokowały oddzielnie na japońskim archipelagu – opowiada Koki Yoshida, współautor badania. Podziały bywają naturalne Dlaczego obie grupy społeczności Jomon tak bardzo się od siebie oddaliły i różniły, co widać na przykład w wykonywanych zabytkach? Kluczem do rozwiązania zagadki okazało się środowisko naturalne. Badania pokazały, że między 13 000 a 8 000 lat temu populacja Jomon gwałtownie wzrosła. Ten wybuch demograficzny był jednak widoczny głównie we wschodniej części Japonii. Gęste lasy liściaste dawały mnóstwo roślinnego pożywienia, a rzeki były pełne łososi i pstrągów. Dla łowców i zbieraczy był to raj, w porównaniu z mniej zasobną w dary natury zachodnią częścią dzisiejszej Japonii. – Różnice w klimacie i w dostępnie do zasobów pożywienia mogły stworzyć warunki, w których mieszkańcy wschodniej części [Japonii – przyp. NGP] mogli żyć stabilniej i dokonywać szybszej ekspansji demograficznej, co jest zgodne z tym, co widzimy w zapisach – mówi Yoshida. Wygląda więc na to, że to natura, a nie różne społeczności ukształtowały dwa oblicza pradziejowej Japonii. Ile pradziejowego DNA kultury Jomon u dzisiejszych Japończyków? Należy jednak zaznaczyć, że społeczności Jomon nie są jedynymi przodkami dzisiejszych Japończyków. Dzisiejsza pula genowa mieszkańców archipelagu jest wynikiem wymieszania się z kolejnymi migrantami, którzy zaczęli przybywać do Japonii dopiero kilka tysięcy lat temu. Analizy chromosomu Y wykazały, że około 35% współczesnych mężczyzn z głównych wysp Japonii posiada linię genetyczną pochodzącą bezpośrednio od ludu Jomon. Niewątpliwie starożytna Japonia kryje nadal wiele zagadek. Źródło: Anthropological Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Co naprawdę robiły kobiety w epoce kamienia? To znalezisko w Węgier przełamuje stereotypy
Czy nasi przodkowie sprzed siedmiu tysięcy lat żyli w świecie sztywnego podziału na zadania „męskie” i „żeńskie”? Najnowsze badania neolitycznej osady z Węgier ukazują to zagadnienie od nowej strony. Płeć co prawda wyznaczała pewne standardy, ale ta pradawna społeczność akceptowała zaskakujące wyjątki.
W ostatnich latach ukazuje się coraz więcej publikacji naukowych, które skupiają się na roli kobiet w pradziejach. Wcześniej, co dobrze widać po rysunkowych rekonstrukcjach, w przekazie dominowali mężczyźni. Widać na nich często na pierwszym planie łowców z bronią, podczas gdy kobiety, gdy były ukazywane, znajdowały się w dalekim tle lub nie było ich w ogóle. Specjalistyczne analizy pokazują, że taki obraz jest fałszywy. Kobiety już przed tysiącami lat bardzo aktywnie uczestniczyły w życiu społeczności. W najnowszym badaniu opublikowanym przez ekspertów z francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) w czasopiśmie „American Journal of Biological Anthropology” czytamy na temat roli kobiet w osadzie pierwszych rolników zlokalizowanej na terenie dzisiejszych Węgier. Szkielety przemówiły W jaki sposób można analizować rolę ludzi w pradawnej osadzie? Można przyjrzeć się kościom, z których wyczytać da się często całkiem sporo, o ile ludzie ci nie poddawali swoich szczątków ciałopaleniu – a tak było z wczesnymi Słowianami. Jednak w przypadku pierwszych rolników (czyl w czasach neolitu) na terenie Europy pochówki były inhumacyjne – składano do ziemi całe szkielety. Francuski zespół badawczy przeanalizował 125 szkieletów osób dorosłych z dwóch węgierskich stanowisk archeologicznych: Ferenci-hát (5300–5000 lat p.n.e.) i Csőszhalom (4800–4600 lat p.n.e.). Naukowcy połączyli badanie śladów aktywności na kościach – mikrourazów w miejscach przyczepów mięśni, uszkodzeń kręgów związanych z intensywnym wysiłkiem fizycznym oraz markerów powtarzających się pozycji, takich jak klęczenie – z analizą praktyk pogrzebowych, w tym pozycji ciała i przedmiotów składanych w grobach. Dwie osady, dwa światy Mimo bliskości geograficzne dwa osady różniły się podejściem do życia i śmierci. W starszej osadzie, Ferenci-hát, zmarłych chowano skromnie i podobnie, bez względu na płeć. Stanowisko archeologiczne datowane na późniejszy okres, Csőszhalom, było już inne. Tam zasady składania do grobu były znacznie bardziej rygorystyczne. Kobiety układano na lewym boku, a mężczyzn na prawym. To tak, jakby społeczność nagle postanowiła wyraźniej zaznaczyć, kto jest kim w ich świecie. Permanentny wysiłek pierwszych rolników i... rolniczek Mężczyźni z obu osad mieli specyficzne zmiany w prawym łokciu. Ich stawy wyglądały niemal identycznie jak u dzisiejszych miotaczy baseballowych. Sugeruje to, że regularnie wykonywali ruchy rzucania, być może podczas polowań lub obróbki drewna i kamienia. W osadzie Csőszhalom poziom wysiłku fizycznego był rekordowo wysoki. Częstość urazów kręgosłupa była tam znacznie większa niż w innych częściach Europy z tego okresu. Co ciekawe, te zmiany dotyczyły w podobnym stopniu obu płci. Oznacza to, że kobiety pracowały równie ciężko jak mężczyźni. „Męski” grób dla kobiety? Uwagę badaczy przykuł jeden z grobów w Csőszhalom. Biologicznie zmarła była kobietą, jednak pochowano ją z atrybutami typowymi dla mężczyzn: siekierą i narzędziami z krzemienia. Takie wyposażenie było typowe w tej osadzie właśnie dla mężczyzn. Kości jej stóp również nosiły ślady częstego klęczenia, tak jak u mężczyzn wykonujących specjalistyczne zadania. Według archeologów jest to dowód na to, że 7 tysięcy lat temu tożsamość mogła być płynna – ktoś mógł urodzić się kobietą, ale pełnić w grupie rolę tradycyjnie przypisaną mężczyznom. Źródło: American Journal of Biological Anthropology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ten miecz z Bawarii lśni po 3400 latach. Badania w Berlinie odsłoniły jego ukryty sekret
Archeolodzy odkryli w Bawarii miecz, który po 3400 latach wciąż lśni i budzi podziw kunsztem wykonania. Aby poznać jego sekrety, naukowcy prześwietlili go najpotężniejszymi promieniami rentgena w berlińskim akceleratorze cząstek.
W 2023 roku w Nördlingen w Bawarii odkryto podczas wykopalisk niezwykły przedmiot. Był to tzw. miecz ośmiokątny, pochodzący ze środkowej epoki brązu. Znalezisko było wprost fenomenalne. Mimo upływu ponad trzech tysięcy lat, metal w niektórych miejscach wciąż odbijał światło. Na rękojeści widoczne były kunsztowne zdobienia, a sama krawędź tnąca była ciągle dość ostra. Miecz wyglądał tak, jakby jego właściciel odłożył go zaledwie wczoraj, a nie tysiące lat temu. Dla naukowców z Bawarskiego Urzędu Konserwacji Zabytków (BLfD) był to sygnał, że trzymają w rękach coś więcej niż zwykły zabytek. Postanowili poznać artefakt na wylot. Miecz w „maszynie czasu” Aby zrozumieć, jak wykonano to arcydzieło, miecz musiał opuścić Bawarię i trafić do Berlina. Tamtejsze laboratoria Helmholtz-Zentrum Berlin (HZB) oraz Federalny Instytut Badań i Testowania Materiałów (BAM) dysponują sprzętem, który widzi to, co niewidoczne dla ludzkiego oka. Kluczowym narzędziem stał się synchrotron BESSY II. To gigantyczne urządzenie generuje promieniowanie tak intensywne, że pozwala badać materię na poziomie atomowym. Zderzając cząstki przy prędkościach bliskich prędkości światła, odtwarza warunki panujące ułamek sekundy po Wielkim Wybuchu. Dlatego takie urządzenia bywają nazywane „maszynami czasu”. Naukowcy użyli trzech różnych metod, by „rozebrać” miecz na części pierwsze. – Dzięki najnowocześniejszym metodom pomiarowym możemy odtworzyć sposób obróbki metalu sprzed blisko trzech i pół tysiąca lat. Cechuje go zdumiewająca precyzja i wysoko rozwinięte umiejętności wytwórcze – mówi prof. Mathias Pfeil, główny konserwator BLfD. Badacze chcieli się między innymi dowiedzieć, jak wówczas łączono rękojeść z głownią i w jaki sposób nanoszono widoczne wzory. Solidne nity i ukryte naprężenia Pierwsze odpowiedzi przyniosła tomografia komputerowa 3D. Obraz o wysokiej rozdzielczości pozwolił zajrzeć do wnętrza rękojeści. Badanie wykazało, że głownia miecza została bardzo solidnie zamocowana. Wsunięto ją w uchwyt za pomocą specjalnego trzpienia i dodatkowo zanitowano. To odkrycie ucina spekulacje – ten miecz nie był tylko symbolem statusu. To była w pełni funkcjonalna i groźna broń, gotowa do walki. Ale naukowcy poszli jeszcze dalej. Wykorzystali dyfrakcję rentgenowską, by zbadać tak zwane naprężenia własne w strukturze metalu. Każde uderzenie młotem, każde podgrzanie i hartowanie zostawia w krysztale metalu swoisty „odcisk palca”. Analiza tych mikrośladów pozwala odtworzyć kroki kowala, który formował brąz tysiące lat temu. Na wnioski z tych analiz trzeba jeszcze poczekać Artystyczna precyzja i chemiczne triki Największe zaskoczenie czekało jednak podczas analizy zdobień na głowicy miecza. Widnieją tam głębokie rowki ułożone w geometryczne wzory. Naukowcy spodziewali się, że wypełniono je cyną, która jest miękka i łatwa w obróbce. Jednak spektroskopia fluorescencji rentgenowskiej (tu użyto synchrotronu BESSY II) wykazała coś zupełnie innego. Intarsje wykonano z drobnych kawałków miedzianych drutów, pieczołowicie do siebie dopasowanych. Użycie miedzi wymagało znacznie większych umiejętności rzemieślniczych. Co więcej, miedź i brąz mają podobne kolory. Aby wzory były dobrze widoczne, starożytni mistrzowie prawdopodobnie barwili miedź chemicznie na czarno. Być może używali w tym celu... moczu. Ten kontrast między czernią miedzi a złotym blaskiem brązu musiał robić piorunujące wrażenie. Wszystko to dowodzi, że południowe Niemcy były w okresie epoki brązu niezwykle zaawansowanym ośrodkiem przetwarzania metali. Źródło: BLfD Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kobiety nauczyły łowców i zbieraczy uprawy roli? Tak sugerują badania DNA w Zachodniej Europie
Rola kobiet w rozwoju rolnictwa w Europie okazała się większa, niż dotąd sądzono. Analiza kopalnego DNA z Belgii i Holandii pokazuje, że to właśnie one przekazywały wiedzę o uprawach i hodowli. Zmiany zachodziły powoli i bez gwałtownej wymiany ludności. To jeden z najciekawszych wniosków najnowszych badań genetycznych.
Europa od dawna była areną olbrzymich migracji. Jedną z nich była ta, która miała miejsce około 6500 lat p.n.e., kiedy z Anatolii zaczęli napływać pierwsi rolnicy. Przynieśli ze sobą udomowione zboża i zwierzęta hodowlane. To zjawisko nazywane jest neolityzacją. Nie we wszystkich miejscach ten proces przebiegał szybko. Na przykład na obecnych terenach Polski pierwsze osady rolników pochodzą z już z drugiej połowy VI tysiąclecia p.n.e. Ale były w Europie enklawy, gdzie dawne społeczności łowiecko-zbierackie uchowały się zdecydowanie dłużej. Kobiety jako ambasadorki nowej wiedzy Analiza DNA ujawniła, że kiedy około 4500 lat p.n.e. rolnictwo dotarło do dzisiejszej Belgii i Holandii, nie wywołało ono genetycznego trzęsienia ziemi. Zamiast gwałtownej wymiany populacji, doszło do powolnego przenikania się dwóch grup – zastanej łowiecko-zbierackiej i imigrantów-rolników. Kluczową rolę w tym procesie odegrały kobiety z rolniczych społeczności. Badania chromosomu X oraz mitochondrialnego DNA wykazały, że to imigrantki „wżeniały się” z lokalnie żyjącymi mężczyznami. W ten sposób – zdaniem naukowców – dzieliły się nie tylko swoimi genami, ale przede wszystkim bezcenną wiedzą na temat upraw i hodowli. – Badanie to ujawniło również kluczową rolę, jaką kobiety odegrały w przekazywaniu wiedzy od napływających społeczności rolniczych lokalnym łowcom-zbieraczom. Dzięki badaniom kopalnego DNA możemy nie tylko odkryć przeszłość, ale także dać wyraz nieocenionej, choć często pomijanej roli, jaką kobiety odegrały w kształtowaniu ewolucji człowieka – skomentowała współautorka badania, dr Maria Pala z University of Huddersfield. Powolne zmiany wśród łowców W regionie dolnego Renu i Mozy wysoki poziom domieszki genetycznej od łowców-zbieraczy (wynoszący około 50%) utrzymywał się wyjątkowo długo, bo aż do końca neolitu, czyli do około 2500 r. p.n.e. Był to ewenement na skalę europejską, gdyż w innych częściach kontynentu geny te zostały znacznie szybciej zdominowane przez rolników. Do takiego wniosku doszedł międzynarodowy zespół badaczy, który opublikował na ten temat artykuł w „Nature”. Kierował nimi prof. David Reich z Uniwersytetu Harvarda. Genetyka oknem na pradziejowe relacje W jaki sposób naukowcom udało się dojść do wniosków o dużej roli kobiet? Połączyli techniki archeologiczne, biologiczne i zaawansowane modelowanie statystyczne. Przeanalizowali dane genomowe 112 osób, które żyły w okresie od 8500 do 1700 r. p.n.e. Dane te pochodziły ze szczątków ludzkich odkrytych w regionie dolnego Renu i Mozy, obejmującym dzisiejszą Belgię, Holandię oraz przyległe części Niemiec. Materiał badawczy obejmował zarówno nowo odkryte szczątki z wykopalisk w jaskiniach, jak i wcześniej opublikowane dane. Jak wyglądały procedury laboratoryjne i pobieranie DNA? Prace laboratoryjne przeprowadzono w sterylnych pomieszczeniach, aby uniknąć zanieczyszczenia próbek współczesnym DNA. Naukowcy pobierali proszek kostny z zębów i kości długich. Stosowano wolnoobrotowe wiercenie, aby zapobiec termicznemu uszkodzeniu DNA. Zsekwencjonowano również genom mitochondrialny (dziedziczony w linii żeńskiej) oraz chromosom Y (w linii męskiej) i chromosom X. Nie tylko badania genetyczne Aby precyzyjnie osadzić dane genetyczne w czasie i kontekście kulturowym, naukowcy wykorzystali kilka narzędzi: Datowanie radiowęglowe. Wykonano 14 nowych pomiarów, aby potwierdzić wiek badanych osobników. Modelowanie qpAdm. To zaawansowane narzędzie statystyczne pozwoliło oszacować proporcje trzech głównych komponentów genetycznych (łowców-zbieraczy, wczesnych rolników i ludności stepowej) u każdej z badanych osób. Analiza IBD (Identity-by-Descent). Szukano długich wspólnych odcinków genomu między osobnikami. Pozwoliło to na wykrycie bliskich powiązań rodzinnych (nawet do dziesiątego stopnia pokrewieństwa) oraz dalekosiężnych kontaktów między populacjami oddalonymi o tysiące kilometrów. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Oto dowód na bliskie kontakty szamanów z pierwszymi rolnikami. To niezwykła maska
Poroże sarny odkryte kilka dekad temu w pradziejowej osadzie rolników, okazało się czymś znacznie bardziej doniosłym, niż tylko odpadem po uczcie. Nowe analizy wskazują, że było to rytualne nakrycie głowy. To mocny argument w dyskusji na temat kontaktów między nowo przybyłymi społecznościami rolniczymi a lokalnymi łowcami i zbieraczami.
Około 7500 lat temu Europa Środkowa zaczęła się gwałtownie zmieniać. Z południa przybyli pierwsi rolnicy. Były to społeczności określane przez archeologów mianem kultury ceramiki wstęgowej rytej. Imigranci przybyli terenów dzisiejszej Anatolii i basenu Morza Egejskiego. Szukali żyznych gleb pod uprawę zboża i dogodnych pastwisk dla bydła. W gęstych lasach spotkali jednak dawnych mieszkańców – łowców-zbieraczy, którzy żyli tam od tysięcy lat. Jak przebiegały te spotkania ludzi z tak różnych światów? Oknem na to zagadnienie jest między innymi pradziejowa osada w Eilsleben-Vosswelle na terenie landu Saksonii-Anhalt w Środkowych Niemczech. Niezwykła osada pierwszych rolników W Eilsleben-Vosswelle jest bardzo ważnym stanowiskiem archeologicznym – to jedna z największych i najważniejszych osad pierwszych rolników w Europie Środkowej. Datowana jest na około 7500 lat. Stanowisko zidentyfikowano już w latach 20. XX wieku, a szeroko zakrojone prace wykopaliskowe prowadzono tam w latach 1974–1989 oraz ponownie od 2024 roku. Osada zajmowała imponujący obszar około 12 hektarów, choć najnowsze badania geomagnetyczne sugerują, że mogła być znacznie większa, niż wcześniej sądzono. Miejsce to stanowi unikalny dowód na intensywne kontakty i wymianę między nowymi osadnikami a rdzenną ludnością łowców-zbieraczy. Maska, która zmieniła historię Zespół archeologów z Landowego Urzęd ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonia-Anhalt – Muzeum Prehistorii w Halle opublikował właśnie na łamach „Praehistorische Zeitschrift” intrygujące wyniki badań. Dotyczą nowej analizy przedmiotu odkrytego przez archeologów w 1987 roku. Chodzi o poroże sarny, które spoczywało w niepozornym dole osadniczym. Dopiero niedawne, bardzo szczegółowe badania ujawniły jego prawdziwe przeznaczenie. Naukowcy dostrzegli ślady precyzyjnej obróbki: fragment czaszki został docięty w kształt prostokąta. Przy nasadzie rogów odkryto nacięcia, które służyły do mocowania sznurków. Dzięki nowoczesnemu datowaniu radiowęglowemu wiemy, że przedmiot ma około 7 tysięcy lat. Jaka była funkcja poroża? Zdaniem badaczy poroże nie było odpadkiem po porządnym obiedzie. Jego specyficzna obróbka wskazuje, że była to rytualna maska lub nakrycie głowy. Co warte podkreślenia, rolnicy z tamtego okresu nigdy nie używali takich przedmiotów – były znakiem rozpoznawczym szamanów z grup łowców-zbieraczy. Naukowcy doszukują się podobieństw do słynnej maski tzw. szamanki z Bad Dürrenberg, która żyła dwa tysiące lat wcześniej. Zdjęcie rekonstrukcji tej maski widoczne jest w lewej części grafiki, którą można zobaczyć nad artykułem. Po prawej jest natomiast znalezisko z Eilsleben. Szaman do wynajęcia Dlaczego rolnicy mieliby przechowywać u siebie szamańskie atrybuty łowców i zbieraczy? Odpowiedź może się kryć się w problemach, z jakimi mierzyli się pierwsi osadnicy. Przejście na osiadły tryb życia mogło wiązać z konsekwencjami związanymi ze zdrowiem. Dieta oparta na mącznych produktach niszczyła ich zęby. Z kolei bliskość zwierząt hodowlanych przynosiła nieznane wcześniej choroby bakteryjne i wirusowe. Kiedy medycyna rolników zawodziła, mogli oni szukać pomocy u specjalistów z zewnątrz. Archeolodzy sugerują, że uciekali się do „lekarzy” łowców i zbieraczy, którymi byli szamani. Znali każdą roślinę w lesie i potrafili leczyć ziołami. Mieli też kontakt z duchami zwierząt, co dla ówczesnych ludzi było kluczowe w procesie uzdrawiania. Maska z poroża sarny sugeruje, że w osadzie Eilsleben mogło dochodzić do rytualnych spotkań. Rolnicy zapraszali szamanów do siebie. Szukali u nich ratunku i ochrony – taka w każdym razie jest przemawiająca do wyobraźni hipoteza. Źródło: Praehistorische Zeitschrift Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
High-tech z epoki przed piramidami. Zaskakujące odkrycie w muzealnym magazynie
Niewielki metalowy przedmiot, który przez dekady przeleżał w muzealnym magazynie, okazał się przełomowym odkryciem. Archeolodzy ustalili, że był częścią zaawansowanego narzędzia sprzed około 5300 lat. Znalezisko pochodzi z czasów sprzed pierwszych faraonów. Obiekt zmienia spojrzenie na rozwój technologii w starożytnym Egipcie.
Do tego znaleziska archeologicznego doszło ponad sto lat temu na cmentarzu w Badari w Górnym Egipcie. W grobie oznaczonym numerem 3932 archeolodzy znaleźli szczątki dorosłego mężczyzny. Obok niego leżał drobny przedmiot z metalu. Miał zaledwie 63 milimetry długości i ważył tyle, co dwa małe spinacze biurowe lub moneta jednogroszowa. Opisano go jako „małe miedziane szydło z owiniętym rzemieniem”. I zapomniano o nim na wiele dekad. Małe wielkie odkrycie Zabytek jest przechowywany w Museum of Archaeology and Anthropology (Muzeum Archeologii i Antropologii) na Uniwersytecie w Cambridge. Niedawno badacze z Uniwersytetu w Newcastle i Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu postanowili przyjrzeć mu się raz jeszcze. Opublikowali swoje wnioski na łamach czasopisma „Ägypten und Levante/Egypt and the Levant”. Ich ustalenie zmienia naszą wiedzę o początkach cywilizacji. Okazało się, że ten niepozorny kawałek metalu to fragment najstarszego zidentyfikowanego do tej wiertła łukowego z Egiptu z metalową końcówką. Pochodzi z okresu predynastycznego, czyli sprzed około 5300 lat. To czas, gdy pierwsi faraonowie nie zasiadali jeszcze na tronach. Dotychczas najlepiej zachowane zestawy wierteł tego typu znane były z czasów Nowego Państwa, czyli z II tysiąclecia p.n.e., gdy władał Tutanchamon czy Hatszepsut. Jak działało pradziejowe narzędzie? Jak działało takie wiertło? Metalowa końcówka stanowiła kluczowy element mechanizmu wiertła łukowego. Działała ona w połączeniu z trzonkiem, wokół którego owijano skórzany rzemień, co pozwalało na wprawienie wiertła w szybki ruch obrotowy za pomocą łuku. Części organiczne takie jak trzonek rzadko zachowują się w zapisie archeologicznym. Tak też było i w tym przypadku. Jednak ślady zużycia na zabytku oraz zachowane na nim resztki rzemienia potwierdzają użycie tego systemu. Nie tylko miedź To jednak nie koniec niespodzianek. Naukowcy zbadali skład chemiczny wiertła z wykorzystaniem przenośnej fluorescencji rentgenowskiej (pXRF). ​​Wykonano je z nietypowego stopu miedzi, w którego skład wchodziły też arsen i nikiel, a także znaczne ilości ołowiu i srebra. Taka domieszka powodowała, że wiertło było bardziej wytrzymałe niż typowe – stosowane wówczas – narzędzia miedziane. Pradziejowa „wiertarka”. W jakim celu jej używano? Wiertła łukowe były kluczowymi narzędziami do obróbki drewna, kamienia i paciorków. Ich zastosowanie było niezwykle szerokie i obejmowało procesy od produkcji mebli, po wytwarzanie różnego rodzaju ozdób oraz biżuterii. Dzięki zastosowaniu mechanizmu łukowego rzemieślnicy mogli pracować szybciej i z większą precyzją niż przy użyciu prostych narzędzi ręcznych. To z kolei pozwalało na tworzenie bardziej kunsztownych przedmiotów. – Starożytni Egipcjanie słynęli z kamiennych świątyń, malowanych grobowców i olśniewającej biżuterii, ale za tymi osiągnięciami kryły się praktyczne, codzienne technologie, które rzadko zachowują się w zapisach archeologicznych – komentuje współautor publikacji dr Martin Odler z Uniwersytetu w Newcastle. Malowidła z późniejszych grobowców egipskich potwierdzają, że narzędzia te wykorzystywano w warsztatach stolarskich oraz przy precyzyjnej obróbce materiałów. Źródło: Ägypten und Levante / Egypt and the Levant Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Koniec mitu o lądowych łowcach. Nowe odkrycie zmienia wyobrażenie na temat pierwszych Grenlandczyków
Gdy w Egipcie powstawały piramidy, pierwsi ludzie docierali na lodowate krańce Grenlandii. Przez dziesięciolecia sądzono, że unikali oni morza. Nowe odkrycia dowodzą jednak, że było dokładnie odwrotnie. Morze odgrywało kluczową rolę w ich codziennym życiu, a ich zdolności żeglarskie zadziwiły archeologów.
Przez wiele lat archeolodzy uważali, że pierwsi ludzie na Grenlandii funkcjonowali głównie jako łowcy lądowi. Wędrowali za stadami wołów piżmowych i tylko sporadycznie zapuszczali się nad wodę. Ich codzienne życie rekonstruowano przede wszystkim na podstawie kamiennych narzędzi i pozostałości domostw. Brakowało jednak dowodów na ich morskie umiejętności. Materiały organiczne, takie jak drewno czy skóry, rzadko przetrwały tysiące lat w arktycznych warunkach. To właśnie dlatego przez tak długi czas pomijano rolę morza w życiu pierwszych Grenlandczyków. Skarby ukryte na odległych wyspach Grenlandii Przełom nastąpił w 2019 roku. Zespół badaczy pod kierownictwem dr. Matthewa Wallsa z Uniwersytetu w Calgary dotarł na Kitsissut – grupę niewielkich, skalistych wysepek położonych u północno-zachodnich wybrzeży Grenlandii. Nawet dziś są to miejsca skrajnie trudne do życia. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Znaleziska okazały się sensacyjne. Na trzech głównych wyspach odkryto około 300 obiektów archeologicznych, w tym zarysy dawnych szałasów oraz liczne paleniska. Co najważniejsze, część z nich datowano na sprzed 4,5 tysiąca lat, czyli czasy, gdy w Egipcie wznoszono olbrzymie piramidy. Precyzyjne określenie wieku było możliwe dzięki datowaniu radiowęglowemu kości nurzyka polarnego, znalezionego wewnątrz jednego z szałasów. Jak wyglądały „domy” pierwszych Grenlandczyków? Odkryte najstarsze szałasy posiadały kamienne fundamenty i były podzielone na dwie wyraźne części, co ułatwiało organizację przestrzeni życiowej. Pierwotnie były to konstrukcje namiotowe, prawdopodobnie pokryte skórami zwierząt, które nie przetrwały do naszych czasów ze względu na naturalne procesy rozkładu. W centralnej części konstrukcji osiowej niemal zawsze znajdowało się palenisko, wokół którego koncentrowało się codzienne życie mieszkańców. W pobliżu niektórych szałasów archeolodzy odkryli także paleniska skrzynkowe, co sugeruje, że część prac wykonywano na zewnątrz. Paleoinuici na krańcach Arktyki Zdaniem badaczy odkrycia te jednoznacznie pokazują, że zasiedlenie wysp przez pierwszych mieszkańców, zwanych przez nich paleoinuitami, nie było przypadkowe. Kitsissut stanowiło ważny punkt osadniczy, do którego ludzie regularnie powracali przez setki lat. Wyspy pełniły funkcję bazy wypadowej do polowań na ptaki morskie, przede wszystkim nurzyki gniazdujące na okolicznych klifach. Pradziejowi żeglarze Arktyki Najbardziej zdumiewające pozostaje jednak to, w jaki sposób Paleoinuici docierali na wyspy. Kitsissut oddziela od lądu ponad 50 kilometrów otwartej wody – dystans większy niż szerokość Cieśniny Beringa, którą dotarli z Azji pierwsi Amerykanie. Droga lądowa po lodzie nie wchodziła w grę. Wody w tym rejonie nigdy całkowicie nie zamarzały, co oznacza, że podróż musiała odbywać się drogą morską. Paleoinuici przemierzali ten dystans w łodziach wykonanych ze skór zwierzęcych, rozpiętych na drewnianych ramach. Co więcej, transportowali nimi nie tylko zapasy, ale również całe rodziny – dzieci i osoby starsze. Odkrycie to dowodzi, że ich technologia budowy łodzi oraz umiejętności nawigacyjne stały na zadziwiająco wysokim poziomie. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Średniowieczny tunel pod pogańskimi grobami. Jego funkcja to zagadka
Pod badanym wzgórzem archeolodzy spodziewali się kolejnych grobów, ale odkryli coś zupełnie innego. Wąski, kręty tunel prowadził w głąb wzniesienia, przecinając obszar pradziejowych pochówków. Miejsce to było użytkowane przez ludzi w średniowieczu. Pytanie brzmi: w jakim celu? Poznajcie archeologiczną zagadkę z Niemiec.
Podczas budowy farmy wiatrowej na wzgórzu Dornberg w Reinstedt w niemieckim landzie Saksonia-Anhalt archeolodzy odkryli coś znacznie bardziej intrygującego niż tylko starożytne kości. Są to relikty po działalności człowieka z wielu epok. Najstarszym elementem jest rów w kształcie trapezu, który wykonano około 6000 lat temu, a zatem w czasach neolitu. Archeolodzy znaleźli tam również pochówki szkieletowe oraz ślady kurhanu z epoki brązu. Wzgórze pełne tajemnic Wzgórze Dornberg było więc ważnym punktem na mapie przez tysiąclecia. Służyło jako miejsce wiecznego spoczynku dla wielu pokoleń. Jednak w południowej części neolitycznego rowu badacze odkryli ślady ingerencji, która nie pasowała do starożytnych rytuałów. Średniowieczny tunel, który nie miał końca Podczas prac archeolodzy zauważyli owalny dół o długości około dwóch metrów przykryty dużą kamienną płytą. Początkowo sądzili, że to kolejny pradziejowy grób. Wypełnisko dołu nie kończyło się, lecz prowadziło coraz głębiej w twardy, jasny less, czyli rodzaj ziemi. Tak odkryto unikalny system podziemnych korytarzy wydrążonych ludzką ręką. Tunel ten jest niezwykle ciasny. Jego wysokość wynosi od 1 do 1,25 metra, a szerokość to zaledwie 50 do 70 centymetrów. Tunel skręcał w stronę północno-zachodnią, w głąb wzgórza, tworząc klaustrofobiczną przestrzeń. Zagadka ze wzgórza Dornberg Według archeologów ten tunel pochodzi z czasów średniowiecza. Ale co skłoniło ludzi do jego drążenia w miejscu dawnych pochówków? Wewnątrz tunelu badacze znaleźli fragmenty ceramiki, podkowę oraz szkielet lisa. Odkryto tam również cienką warstwę węgli drzewnych, co świadczy o tym, że przez krótki czas płonął tam ogień. Rytuały w tunelu Naukowcy przypuszczają, że tunel – określany przez nich mianem Erdstall – mógł służyć jako kryjówka w czasach zagrożenia lub miejsce tajemniczych obrzędów kultowych. Wybór lokalizacji był genialny w swej prostocie. Dawny neolityczny rów mógł być wciąż widoczny na powierzchni, co ułatwiało odnalezienie wejścia. Jednocześnie wzgórze pełne „pogańskich grobów” mogło budzić lęk i być omijane przez postronnych mieszkańców. To sprawiało, że podziemny tunel był bezpiecznym schronem, którego wejście dodatkowo maskowano stosem kamieni. Europa usiana zagadkowymi tunelami Tunele znane jako Erdställe (l. mn. Od Erdstall) to podziemne systemy korytarzy i komór, których główne obszary występowania rozciągają się od Lasu Bawarskiego, przez Górną i Dolną Austrię, aż po Słowację, ale zbliżone struktury występują także w Polsce, Czechach (szczególnie na południowych Morawach ), Słowacji, na Węgrzech oraz we Francji. Główną cechą odróżniającą Erdställe od zwykłych tuneli jest ich ekstremalnie ciasna konstrukcja, która uniemożliwia swobodne poruszanie się. Korytarze mają zazwyczaj zaledwie 60 cm szerokości oraz od 1,0 do 1,7 metra wysokości. Ich najbardziej charakterystycznym elementem są niezwykle wąskie przejścia łączące poszczególne części systemu. Erdställe nigdy nie biegną w jednym kierunku ani na jednym poziomie. Są kręte, a czasem tworzą pętle prowadzące z powrotem do punktu wyjścia. Czym były te obiekty? Pochodzenie i cel budowy Erdställi nie są jasne, jednak naukowcy sformułowali dwie główne teorie: Krótkotrwałe kryjówki (schrony). Miejsca ucieczki i ukrycia dla mieszkańców wsi podczas najazdów lub konfliktów. Pozwalały one ukryć się np. kobietom z dziećmi przed napastnikami niszczącymi gospodarstwa. Nie nadawały się one jednak do dłuższego przebywania; Miejsca kultu i obrzędów. Być może były to obiekty sakralne lub kultowe związane z ludowymi tradycjami „przeciskania się”, co miało pomagać w pozbyciu się dolegliwości fizycznych. Obiekty te były wykorzystywane intensywnie od XI do XIII wieku, a większość z nich została opuszczona lub zasypana w wiekach XIV i XV. Źródła: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie (LDA) Sachsen-Anhalt, Historisches Lexikon Bayerns Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tak wyglądają najstarsze narzędzia człowieka wykonane z drewna. Do czego służyły?
Dwa zagadkowe narzędzia wykonane z drewna odkryli archeolodzy w Grecji. Mają 430 tysięcy lat i są to najstarsze takie zabytki na świecie. Jedno z nich miało zaledwie kilka centymetrów długości – takiego artefaktu archeolodzy jeszcze nie znali z tak odległych czasów.
W ostatnim czasie archeolodzy publikują sporo interesujących znalezisk, które zmieniają naszą wiedzę na temat umiejętności przodków człowieka współczesnego. Kilka dni temu pisaliśmy na temat najstarszego znanego z Europy narzędzia wykonanego z kości słonia. A teraz ukazała się informacja o najbardziej wiekowych (ale na całym świecie!) narzędziach wykonanych z drewna. Grecja to nie tylko świątynie Do tego znaleziska doszło w czasie wykopalisk prowadzonych w latach 2015–2019 na stanowisku archeologicznym Marathousa 1 na środkowym Peloponezie w Grecji, który słynie z zabytków kultury antycznej. Okazuje się, że rejon ten skrywa również zabytki ze znacznie wcześniejszych epok. Profesor Katerina Harvati z Centrum Ewolucji Człowieka i Paleośrodowiska Senckenberga na Uniwersytecie w Tybindze i dr Annemieke Milks z Uniwersytetu w Reading opublikowały właśnie na łamach „PNAS” sensacyjny artykuł, w którym opisały najstarsze narzędzia drewniane na świecie właśnie z Marathousa 1. To cud, że artefakty zachowały się po dziś dzień. – W przeciwieństwie do kamieni, przedmioty drewniane wymagają specjalnych warunków, aby przetrwać przez długi czas – mówi dr Milks, czołowa ekspertka w dziedzinie wczesnych narzędzi drewnianych. Najstarsze drewniane narzędzia na świecie Pierwszy z zabytków archeolożki określiły jako „wielofunkcyjny kij”. Wykonano go z drewna olszy. To artefakt o długości 81 cm, który został okorowany i oczyszczony z gałęzi poprzez rąbanie i struganie. Badacze sugerują, że służył on przede wszystkim jako kij do kopania na brzegu jeziora – prawdopodobnie w celu pozyskiwania bulw lub korzeni. Mógł być również używany jako narzędzie do zdzierania kory w celu spożycia jej jadalnej, wewnętrznej warstwy. Inna opcją zastosowania była pomoc przy oprawianiu tuszy słonia, bo przy jego szczątkach odkryto „wielofunkcyjny kij”. Na jednym z jego końców odkryto mikroskopijne uszkodzenia i zaokrąglenia świadczące o intensywnym użytkowaniu. Drugim zabytkiem jest małe, zaledwie kilkucentymetrowe narzędzie z drewna wierzby lub topoli. Jest to zupełnie nowy typ narzędzia drewnianego z okresu plejstocenu. Ze względu na miniaturowe rozmiary narzędzie to było prawdopodobnie trzymane w palcach. Choć jego dokładna funkcja pozostaje przedmiotem analiz, naukowcy przypuszczają, że mogło służyć do retuszowania, czyli precyzyjnego ostrzenia i wykańczania narzędzi kamiennych. Na jego powierzchni widoczne są ślady celowego kształtowania końcówki poprzez usuwanie słojów drzewa. Znaczenie znalezisk Zabytki datowane na 430 000 lat pokazują, że wczesne populacje ludzkie: posiadały zróżnicowany zestaw narzędzi, potrafiły dobierać konkretne gatunki drewna do określonych czynności, wykazywały zdolności technologiczne i wiedzę o zdobywaniu pożywienia. – Najstarsze drewniane narzędzia pochodzą z takich miejsc jak Wielka Brytania, Zambia, Niemcy i Chiny i obejmują broń, kije do kopania i trzonki narzędzi. Wszystkie są jednak późniejsze niż nasze znaleziska z Marathousa 1 – mówi dr Milks. Istnieje tylko jeden starszy dowód na to, że drewno było używane przez ludzi, ze stanowiska Kalambo Falls w Zambii, datowany na około 476 000 lat temu. Drewno to nie było jednak używane jako narzędzie, lecz jako materiał konstrukcyjny. W artykule nie sprecyzowano, jaki gatunek człowieka wykonał greckie narzędzia, ale możemy przypuszczać, że był to Homo heidelbergensis. Chociaż badaczki zauważają na łamach „PNAS”, iż okres ten charakteryzował się występowaniem bezprecedensowej różnorodności gatunków homininów. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kulisy pradziejowej sztuki naskalnej. Wykonywali ją wpływowi mistrzowie
Ryty naskalne sprzed kilku tysięcy lat wykonane w Skandynawii to coś więcej niż sztuka. Archeolog ustalił, że tworzyli je wybrani mistrzowie należący do zamkniętych bractw. Miały one znaczący wpływ na społeczności zamieszkujące ten region. Co o nich wiemy?
Naukowcy od dawna badają skandynawskie ryty naskalne sprzed kilku tysięcy lat. Doszukują się w nich mitów i bogów. Jeden z archeologów postanowił jednak zmienić perspektywę i przyjrzeć się samym twórcom. Jego badanie odsłania świat wpływowych mistrzów, którzy kontrolowali nie tylko sztukę, ale i politykę dawnej Skandynawii. Przez ponad dwieście lat skandynawska sztuka naskalna z czasów epoki brązu (ok. 1700–500 r. p.n.e.) była w centrum debat o religii i wojnie. Badacze analizowali wyryte w skałach statki, ludzi i zwierzęta. Zapomnieli jednak o ich autorach. Tę lukę postanowił wypełnić Julián Moyano Di Carlo z Uniwersytetu w Göteborgu. Przy okazji warto wspomnieć, że w pieczęci tej uczelni widać pradziejowy motyw sztuki naskalnej. Di Carlo obronił właśnie doktorat na temat twórców takich dzieł. Analiza dzięki skanerom 3D W badaniu wykorzystano nowoczesną technologię. Archeolog użył dokumentacji 3D o wysokiej rozdzielczości paneli naskalnych z Aspeberget. Wyniki tych analiz zestawił z danymi archiwalnymi z całego regionu Bohuslän, aby lepiej zrozumieć działalność dawnych twórców sztuki naskalnej. Di Carlo zastosował zaawansowane metody statystyczne, by znaleźć wzorce w sztuce. Wyniki pokazały, że lokalizacja rytów nie była przypadkowa. Wybierano skały o konkretnych właściwościach geologicznych, często blisko wody. Kim byli twórcy sztuki naskalnej? Zdaniem archeologa skandynawska sztuka naskalna była wykonywana i zarazem kontrolowana przez mistrzów, którzy mieli działać w ramach specjalnych bractw rytualnych. Wiedza na temat ich fachu nie była dostępna dla każdego. Istniał surowy system czeladniczy. Uczniowie szkolili się pod okiem ekspertów, co ograniczało ich indywidualną kreatywność. Dlatego ta sztuka była tak konserwatywna i niezmienna przez wieki. Według Di Carlo mistrzowie byli strażnikami tradycji przodków. Dlatego bractwa, które tworzyli, nie były tylko grupami rzemieślników, ale tworzyły „sieci polityczne” na skalę całej Skandynawii. Dzięki roli pośredników między sferą świecką a sacrum (światem nadprzyrodzonym) ich członkowie zyskiwali potężne narzędzie do wywierania wpływu w swoich społecznościach. Aspeberget – warto odwiedzić Panele naskalne w szwedzkim Aspeberget może odwiedzić każdy. Robią naprawdę duże wrażenie. Widać na nich ryty mające nawet ponad centymetr głębokości. Ukazują różne zwierzęta, w tym byki, bo dla ludzi epoki brązu bydło było bardzo ważne. Również w mitologii odgrywało istotną rolę. Byki reprezentował płodność, odwagę i siłę. Słońce na skałach Wśród rytów jest też symbol słońca – okrągłe dyski z rozwidlonymi promieniami. Jeden z dysków trzymają dwie postacie kobiece, naprzeciwko nich znajdują się dwie inne postacie o nieznanej płci. Zdaniem archeologów ten wizerunek jest unikatowy w Skandynawii. Zbliżone symbole widnieją na naczyniach ceramicznych z epoki brązu pochodzących z wyspy Bornholm. Innym motywem na tym stanowisku archeologicznym są ptaki, w tym kaczki. „Ptaki były bardzo ważne w większości prehistorycznych religii i mitów. Bogowie przemieniali się w ptaki lub wykorzystywali je jako posłańców, zwiadowców lub środki transportu” – czytamy na stronie Tanum Rock Art Research Centre. W Aspeberget na panelu naskalnym widać też ryty przedstawiające procesję dziesięciu mężczyzn i kobiety z włosami splecionymi w warkocz. Naukowcy uważają, że jest to rytualny taniec, zatem mamy tu do czynienia z „fotografią” pradziejowych rytuałów. Źródła: Uniwersytet w Göteborgu, Tanum Rock Art Research Centre Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To najstarsza taka „ostrzałka” w Europie. Archeolodzy odkryli wyjątkowe narzędzie sprzed pół miliona lat
Najstarsze na świecie narzędzie wykonane z kości słonia odkryli archeolodzy w Wielkiej Brytanii. Służyło jako „ostrzałka” pradziejowych narzędzi kamiennych, które stępiły się w wyniku wielokrotnego użytkowania. Skąd archeolodzy to wiedzą?
Przed odkryciem z angielskiego Boxgrove dominowało przekonanie, że zaawansowana obróbka kości i kości słoniowej pojawiła się w Europie znacznie później, a starsze znaleziska budziły liczne kontrowersje. Narzędzia wykonane z kości słoni odkryto za to w Afryce w wąwozie Olduvai w Tanzanii i są datowane na 1,5 miliona lat. Chociaż znano narzędzia z kości słonia z około 22 stanowisk archeologicznych z czasów dolnego paleolitu (głównie w Europie), wiele z nich pozostawało dyskusyjnych. Głównym problemem przed znaleziskiem z Boxgrove była trudność w odróżnieniu celowej modyfikacji ludzkiej od naturalnych procesów, które zmodyfikowały kości. Z magazynu do laboratorium Ten fragment kości słonia odkryto na początku lat 90. XX wieku, ale dopiero niedawno, po dokładnym zbadaniu znalezisk z tego miejsca, rozpoznano go jako narzędzie. Naukowcy opublikowali właśnie swoje wnioski na łamach „Science Advances”. Skamieniałe narzędzie ma mniej więcej trójkątny kształt, mierzy około 11 centymetrów długości, sześć centymetrów długości i około trzech centymetrów grubości. Skąd wiadomo, że to prastare narzędzie? Naukowcy sięgnęli po dwie metody: skanowanie 3D, mikroskopię elektronową. W ten sposób przeanalizowano powierzchnię fragmentu kości. Naukowcy odkryli charakterystyczne nacięcia i ślady uderzeń, wskazujące na to, że narzędzie było używane przez jego pradziejowego właściciela. Do czego służyło prastare narzędzie? Analizy wykazały, że narzędzie to, pełniące funkcję miękkiego tłuczka, było wykorzystywane wielokrotnie do przywracania ostrości tępym narzędziom tnącym, stosowanym prawdopodobnie podczas obróbki rzeźnej zwierząt. Bezpośrednim dowodem na takie zastosowanie są liczne wgłębienia, nacięcia oraz wbite w strukturę kości drobne okruchy krzemienia. W ten sposób „odświeżano” lub wykańczano krawędzie aszelskich pięściaków. Dzięki elastyczności kości słonia, pozwalało ono na większą kontrolę podczas usuwania drobnych odłupków niż przy użyciu twardych młotków kamiennych. – To niezwykłe odkrycie ukazuje pomysłowość i zaradność naszych pradziejowych przodków. Posiadali oni nie tylko dogłębną wiedzę na temat lokalnych materiałów, ale także zaawansowaną wiedzę na temat wytwarzania wysoce wyrafinowanych narzędzi kamiennych. Kość słonia była rzadkim, ale niezwykle użytecznym surowcem i prawdopodobnie było to narzędzie o znacznej wartości – komentuje główny autor publikacji Simon Parfitt z Instytutu Archeologii na University College London i z Muzeum Historii Naturalnej. Kto wykonał kościane narzędzie? Narzędzie to zostało wykonane przez wczesnych ludzi zamieszkujących tereny dzisiejszego Boxgrove w okresie środkowego plejstocenu, około 480 000 lat temu. Narzędzie jest najprawdopodobniej dziełem Homo heidelbergensis, którzy posiadali znacznie większą wiedzę o materiałach organicznych i bardziej elastyczny repertuar technologiczny niż wcześniejsze populacje ludzkie mieszkające w tym rejonie Europy. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy pod Szczecinem odkryto pradziejowe „protomiasto”? Naukowcy mówią „sprawdzam”
Pod Szczecinem odkryto ślady ogromnej osady sprzed 7000 lat, którą badacz nazwał „protomiastem”. Jednak grupa kilkudziesięciu ekspertów ostrzega w liście otwartym, że to określenie wprowadza w błąd. Ich zdaniem mamy do czynienia z rolniczą wsią.
Aktualizacja 23 I 2026 r. - dodano odpowiedź naukowca na list otwarty Dr Marcin Dziewanowski od lat bada teren na pograniczu Mierzyna, Ostoi i Przylepu. Twierdzi on, że odkrył tam „protomiasto” pierwszych rolników, którzy przybyli z różnych regionów Europy Środkowej i Zachodniej. Osada centralna, zwana przez naukowca protomiastem, była według niego otoczona wieloma mniejszymi osiedlami. Całe skupisko tworzące swoistą aglomeracje zajmować miało 120 hektarów. Archeolodzy znaleźli tam ślady „długich domów” o imponującej długości do 40-50 metrów. Badacz postuluje, że zabudowa była gęsta i zorganizowana „kwartały”. Według niego jest „to najdalej wysunięty na północ ośrodek tego typu w Europie i zarazem jedno z najwiękzych siedlisk z wczesnego neolitu na Niżu Polskim, które zasługuje na termin: „protomiasto”, ze względu na zajmowaną powierzchnię, gęstość zabudowy, oznaki złożoności organizacji społecznej mieszkańców oraz całkowity stopień przekształcenia bardzo dużego terenu.” Naukowcy mówią „sprawdzam” i punktują Wielu archeologów uważa jednak te tezy za wprowadzające w błąd. Dlatego postanowili opublikować list otwarty, który sygnowało ponad 40 osób. Wśród osób wyrażających sprzeciw wobec terminologii i metodologii stosowanej przez dr. Marcina Dziewanowskiego znaleźli się badacze z Uniwersytetu Szczecińskiego (Katedra Archeologii), Polskiej Akademii Nauk (Instytut Archeologii i Etnologii), Muzeum Narodowego w Szczecinie (Dział Archeologii), Uniwersytetu Warszawskiego, Jagiellońskiego, Łódzkiego, Gdańskiego oraz UAM w Poznaniu oraz Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich (Oddział Zachodniopomorski). Grupę tę tworzą specjaliści o różnych stopniach i tytułach naukowych – od profesorów i doktorów habilitowanych, przez magistrów prowadzących prywatne pracownie archeologiczne, aż po studentów i doktorantów archeologii. Archeologiczny palimpsest zamiast „protomiasta” Eksperci w liście otwartym wyjaśniają, że znaleziska pod Szczecinem to raczej „palimpsest” – ślady archeologiczne nakładające się na siebie przez wieki. Ludzie mogli po prostu wracać w to samo miejsce i budować nowe chaty w pobliżu starych Sygnatariusze listu podkreślają: „współwystępowanie obiektów archeologicznych na jednym obszarze nie oznacza ich jednoczasowości. Ich zdaniem „najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem jest sukcesywne wznoszenie kolejnych domów w bezpośrednim sąsiedztwie starszych”. Wskazana przez odkrywcę liczba 34 domów neolitycznych wskazuje ich zdaniem raczej na wieś niż na miasto. Według sceptyków termin „protomiasto” to w tym przypadku „nadinterpretacja wynikająca z uproszczeń terminologicznych i metodologicznych” Brakujące dowody i naukowe standardy Sygnatariusze wytykają badaczowi brak twardych dowodów naukowych na poparcie śmiałych hipotez. „Sposób prowadzenia badań w Mierzynie, Ostoi i Przylepie odbiega od powszechnie przyjętych standardów metodycznych” – zauważają. Eksperci wskazują na brak datowań radiowęglowych i zaawansowanych analiz statystycznych. Według nich nie wykonano szeregu innych analiz specjalistycznych. „Najpoważniejszym problemem z punktu widzenia nauki pozostaje jednak brak publikacji wyników badań w czasopiśmie recenzowanym. Gdyby osada wczesnoneolityczna z Mierzyna miała rzeczywiście wyjątkowy charakter, jej odkrycie z pewnością znalazłoby miejsce w specjalistycznej literaturze naukowej, zarówno krajowej, jak i międzynarodowej. Brak takich publikacji nakazuje zachować daleko idącą ostrożność w ocenie przedstawianych twierdzeń” – podsumowują naukowcy. Archeolog odnosi się to listu otwartego Dr Marcin Dziewanowski odniósł się do listu otwartego w mejlu skierowanym do redakcji. „Kierowane pod moim adresem zarzuty formułowane przez inicjatorów na forum publicznym nie mają jakiegokolwiek oparcia w faktach” – napisał badacz. Zwrócił uwagę, że w ciągu 8 lat zlokalizował 19 podomowych konstrukcji słupowych i że prowadził badania szerokopłaszczyznowo – w liście otwartym stwierdzono, że nie. Dr Dziewanowski podkreślił, że z jam przydomowych zebrał z wykorzystaniem technik siania i płukania kilkadziesiąt tysięcy zabytków. „Zebrane dane pozwalają jednoznacznie określić przedziały czasowe dla zbadanych zagród dzięki licznym znaleziskom ceramicznym, a także składankom łączącym odległe jamy i odległe domostwa (…)” – przekonuje. W jego ocenie „można obecnie jednoznacznie powiedzieć, że wielohektarowa powierzchnia została zagospodarowana w ciągu nieco ponad 100 lat i powstało wówczas co najmniej 50 wielkich budowli, których żywotność przynajmniej z perspektywy technicznej powinna być szacowana na 20-50 lat.” „Zebrane dane w postaci dokumentacji naukowej wobec wstępnych wyników opracowania, opinii o znaleziskach oraz posiadanej wiedzy o stanie badań należy uznać za wystarczające dla formułowania tezy o istnieniu tak bardzo zaawansowanego siedliska o wyjątkowym, kulturotwórczym znaczeniu. Zabytek ten jest wyjątkowy nie tylko w skali Niżu Polskiego” – uważa dr Dziewanowski. Źródła: Katedra Archeologii Uniwersytet Szczecińskiego, Marcin Dziewanowski Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zagadka wymarcia „hobbitów” wyjaśniona? Odpowiedź była zaklęta w stalagmitach
Przedstawiciele gatunku Homo floresiensis, nazywani „hobbitami”, dziesiątki tysięcy lat temu zniknęli z powierzchni Ziemi w tajemniczych okolicznościach. Archeolodzy i klimatolodzy połączyli siły, by tę zagadkę wyjaśnić. Efekt ich współpracy rzuca nowe światło na rolę klimatu w tej historii.
Naukowcy od lat zastanawiali się, dlaczego zniknął „hobbit”, czyli Homo floresiensis, wczesny gatunek człowieka. Te małe istoty zamieszkiwały jaskinię Liang Bua na indonezyjskiej wyspie Flores. Zniknęły z zapisu kopalnego około 50 000 lat temu. Dlaczego? To stanowiło zagadkę, chociaż było kilka tropów. Nowe badanie sugeruje, że to nie inni ludzie, ale dramatyczna zmiana klimatu mogła odegrać kluczową rolę w ich upadku. Aby poznać tę tajemnicę, międzynarodowy zespół badaczy, przede wszystkim z Australii i Stanów Zjednoczonych, postanowił wykorzystać do analiz nietypowe źródło. Było nim „archiwum deszczu” w postaci jaskiniowych stalagmitów. Wnioski opublikowano właśnie na łamach „Communications Earth & Environment”. Stalagmity opowiadają historię „hobbitów” Przebadane stalagmity znajdują się w jaskini Liang Luar blisko Liang Bua. Przechowują chemiczne zapisy dawnych opadów. Naukowcy zbadali w nich izotopy tlenu i magnezu do wapnia (Mg/Ca), aby sprawdzić, jaka była wilgotność w tym rejonie dziesiątki tysięcy lat temu. W ten sposób badacze odtworzyli historię klimatu sprzed 91 000 do 47 000 lat temu na tej indonezyjskiej wyspie. Wysychające rzeki i znikająca ofiara Badanie wykazało, że ekosystem wokół Liang Bua zaczął się drastycznie wysuszać mniej więcej w czasie, gdy zniknął Homo floresiensis. Od około 76 000 lat temu trwała susza. Krytyczny moment nastąpił między 61 000 a 55 000 lat temu. Wówczas średnie roczne opady deszczu spadły z około 1560 mm do 990 mm. Co gorsza, opady letnie – czyli te, które w największym stopniu zasilają rzeki – zmalały do rekordowo niskiego poziomu. Oznaczało to, że koryta rzek sezonowo wysychały, a dostęp do słodkiej wody był ograniczony. Słodka woda była kluczowa do przetrwania zarówno dla ludzi, jak i dużych zwierząt. Susza uderzyła głównie w karłowatego słonia (Stegodon florensis insularis). Te zwierzęta ważyły od 350 do 950 kg i, podobnie jak współczesne słonie, źle znosiły długotrwały brak wody. Jednocześnie były one ulubionym celem polowań „hobbitów”. Z zapisu kopalnego wynika, że populacja słoni spadła gwałtownie około 61 000 lat temu, czyli dokładnie w czasie szczytowego okresu suszy. Koniec rajskiego „Hobbitonu” Spadek liczebności słoni karłowatych wiązał się z utratą ważnego źródła pożywienia dla „hobbitów”. Byli oni zmuszeni do opuszczenia Liang Bua około 61 000 lat temu z powodu braku wody i jedzenia. – Ekosystem wokół Liang Bua stał się drastycznie suchszy mniej więcej w czasie, gdy wyginął Homo floresiensis. Spadły letnie opady deszczu, a koryta rzek sezonowo wysychały, co stanowiło obciążenie zarówno dla hobbitów, jak i ich ofiar – komentuje główny autor badania dr Mike Gagan. W poszukiwaniu lepszych, bardziej wilgotnych miejsc „hobbici” mogli się w końcu natknąć na migrujących Homo sapiens. Odkrycie to wspiera teorię, w myśl której to postępująca zmiana klimatu doprowadziła do opuszczenia jaskini Liang Bua przez „hobbitów”, a ostatecznie do ich zniknięcia. Zmiana środowiskowa uniemożliwiła im przetrwanie w ich dotychczasowym raju. Źródło: Communications Earth & Environment Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Niedaleko Stonehenge odkryto krąg o średnicy... 2 km! Ale nie był wykonany z kamieni
W pobliżu Stonehenge archeolodzy zlokalizowali pradziejowy krąg. Jest jednak wielokrotnie większy od tej megalitycznej budowli. Jego średnica przekracza 2 kilometry! Wykonano go w zupełnie inny sposób. Dlatego dopiero teraz archeologom udało się go namierzyć. To jedno z największych odkryć ostatnich lat w brytyjskiej archeologii.
Słynne kamienne Stonehenge w Wielkiej Brytanii, które powstało 4500 lat temu, nie istniało w próżni. W pradziejach w niedalekiej odległości znajdowały się osady, ale też inne budowle i struktury, które miały znaczenie ceremonialne i kultowe. Wygląda na to, że ziemia ciągle skrywa na tym obszarze archeologiczne zagadki. Badacze z Uniwersytetu St. Andrews i Bradford poinformowali właśnie o niezwykłym odkryciu. Opublikowali je na łamach czasopisma „Internet Archaeology”. Monumentalny krąg jamowy Nowe analizy potwierdziły istnienie monumentalnej struktury w rejonie Durrington Walls. Obiekt ten leży kilka kilometrów na północ od słynnego Stonehenge. Nie jest to jednak typowy pradziejowy krąg. Składają się nań 16 olbrzymich jam. Wiele z nich mierzyło aż 10 metrów średnicy i nawet 5 metrów głębokości. Dziś są już wypełnione iłami i mułem. Jamy tworzą niemal idealny okrąg. Średnica tego koła przekracza 2 kilometry. – Umiejętności i wysiłek, jakie musiały być potrzebne nie tylko do wykopania dołów, ale także do tak precyzyjnego rozmieszczenia ich w krajobrazie, są naprawdę niesamowite. Biorąc pod uwagę, że doły są rozrzucone na tak dużym terenie, fakt, że tworzą niemal idealny okrąg, jest istotnie niezwykły – komentuje współautor badań prof. Richard Bates. Kiedy zbudowano niezwykłą strukturę? Badania naukowe, wykorzystujące geofizykę, potwierdziły, że te gigantyczne zagłębienia nie są naturalnymi lejami krasowymi, ale zostały celowo wykopane przez ludzi. Datowanie metodą optycznie stymulowanej luminescencji (OSL) jest bardzo precyzyjne. Wskazuje ono na powstanie konstrukcji w późnym neolicie, około 2480 roku p.n.e. Naukowcy doszli do wniosku, że budowa została zrealizowana w bardzo krótkim czasie i równocześnie. A do tego niezbędna musiała być koordynacja. Mniej więcej w tym samym czasie powstało kamienne Stonehenge. Funkcja monumentalnego kręgu Krąg wielkich jam nie pełnił, z naszej perspektywy, praktycznej roli. Miał wymiar związany ze sferą wierzeń. Naukowcy określili taki układ jako jako „kosmologiczny” (ang. cosmological arrangement). Oznacza to, że prehistoryczni budowniczowie mogli w ten sposób odgrodzić sferę sacrum od profanum. Projekt odzwierciedlał wierzenia społeczności na temat porządku świata. Być może do jam składano ofiary ze zwierząt. Analizy genetyczne wypełnisk wykazały, że w dołach znajdowały się szczątki dużych ssaków, takich jak owce i bydło. Co ciekawe, owce znajdowano głównie w jamach na południu, a bydło na północy i południu. To sugeruje, że różne zwierzęta były deponowane w określonych miejscach w ramach jakiegoś rytuału lub ofiary. Zrozumieć pradzieje Te badania zaczęły się w 2010 roku. Przez pierwsze lata wykonano badania geofizyczne – dzięki specjalistycznym urządzeniom zajrzano bez wbicia łopat pod ziemię. Wytypowano anomalie, które okazało się być wielkimi jamami. Kilka z nich częściowo przebadano wykopaliskowo, pobrano też z nich rdzenie geologiczne. Po latach badań udało się nanieść wszystkie zagadkowe struktury na mapę i zweryfikować sposób ich powstania. W ten sposób archeolodzy zauważyli, że ich układ nie był przypadkowy. Źródło: Internet Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„Stonehenge północy” – warto tu przyjechać właśnie teraz. To miejsce czekają duże zmiany
Z lotu ptaka wygląda jak olbrzymi celtycki krzyż. Tworzy go kilkadziesiąt smukłych kamieni. To jeden z najbardziej enigmatycznych zabytków archeologicznych Wielkiej Brytanii. Poznajcie Calanais w Szkocji. Warto odwiedzić to miejsce w najbliższym czasie, bo szykują się tam olbrzymie zmiany.
Najsłynniejszą megalityczną konstrukcją świata jest bez wątpienia Stonehenge w Wielkiej Brytanii. Ten krąg kamienny powstał około 2600–2500 lat p.n.e. W rzeczywistości zabytek ten tworzą dwa rzędy kręgów – ten bardziej wewnętrzy składa się z trylitów – w ten sposób określa się konstrukcje zbudowaną z trzech głazów: dwóch pionowych i trzeciego ułożonego poziomo. Jednak w czasach neolitu powstało zdecydowanie więcej podobnych konstrukcji. Słyną z nich wyspy brytyjskie. Jedną z najbardziej spektakularnych budowli tego typu jest, obok Stonehenge, Calanais na wyspie Lewis w Szkocji. Biletowane święte miejsce Do tej pory Calanais na wyspie Lewis na szkockich Hebrydach było dostępne dla zwiedzających nieodpłatnie. O miejsce to troszczy się od lat organizacja Historic Environment Scotland. Obok znajduje się centrum turystyczne, w którym można więcej dowiedzieć się o zabytku oraz niezbędna infrastruktura. Jednak te udogodnienia właśnie zamknięto. Trwa wielka przebudowa. A po niej wstęp do Calanais będzie biletowany. Jak wyjaśnia Historic Environment Scotland, wprowadzenie opłaty za wstęp wesprze długoterminową, zrównoważoną przyszłość zabytku, poprawi wrażenia zwiedzających i pomoże w ochronie dziedzictwa kulturowego na Hebrydach Zewnętrznych. Taką decyzję poprzedziły szerokie konsutacje społeczne wśród lokalnej ludności. Warto zaznaczyć, że wstęp na teren tego stanowiska archeologicznego po wprowadzonych zmianach będzie nadal darmowy dla miejscowych. Kiedy będzie wprowadzona opłata? Na stronie zabytku widnieje informacja o że zamknięcie centrum dla zwiedzających przewidziano do 2026 roku. Może to oznaczać, że nadal jest trochę czasu na bezpłatną wizytę. Calanais – „Stonehenge północy” Co prawda Calanais jest mniejsze od Stonehenge, to jednak robi spore wrażenie. Należy podkreślić, że powstało kilkaset lat przed brytyjskim kręgiem kamiennym, a poza tym w bardziej odosobnionym miejscu – na wyspie Lewis na północno-zachodnich krańcach Europy. Budowla powstała stopniowo: I faza – (2900 lat p.n.e.) wzniesienie kręgu kamiennego (13 głazów) i centralnego kamienia o wysokości blisko 5 m; II faza (400–500 lat później) – do kręgu dodano promieniście rozchodzące się rzędy kamieni. Prawdopodobnie w tym samym czasie, gdy dodano rzędy i aleję, wewnątrz kręgu wzniesiono najpierw konstrukcję drewnianą, a następnie mały kopiec komorowy, który służył do chowania zmarłych.; III faza – późniejsze użytkowanie – między 2150 a 1750 r. p.n.e. poza kręgiem pochowano kolejną osobę poza kręgiem; IV faza – aktywność na terenie Calanais znacząco spadła po około 1500 r. p.n.e. Funkcja Calanais – od obserwatorium po cmentarz Calanais było miejscem o znaczeniu duchowym, społecznym i ceremonialnym dla starożytnych społeczności. Monument został zbudowany i modyfikowany w kilku fazach, co sugeruje zmianę jego przeznaczenia. Najpierw prawdopodobnie służył do wskazywania pozycji słońca podczas przesilenia zimowego. Późniejsza modyfikacja, wprowadzona 400–500 lat później, obejmowała dodanie rzędów i alei. Po tej zmianie monument został przeorientowany na cykle księżycowe. W tym okresie krąg pełnił także funkcję miejsca pochówku – zawierał mały kopiec komorowy. W okolicy Calanais znajduje się co najmniej 11 mniejszych kręgów kamiennych, które są nie mniej urokliwe, a przy okazji wejście do nich nie jest biletowane. A jeśli nie mamy czasy na wyjazd za granicę, można obejrzeć kręgi kamienne w Polsce. Źródło: Historic Environment Scotland Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.