Niezwykły „Hongkong Habsburgów”. Poznaj historię najwierniejszego miasta cesarza
Triest stanowił jedno z największych osiągnięć imperializmu Habsburgów. Był dla nich głównym portem i oknem na świat. Zawieszony między południowcami, Słowianami i Germanami, Triest był modelowym miastem Mitteleuropy.
Spis treści: Urok imperium Habsburgów Dziedzictwo Habsburgów w Trieście Okres świetności Triestu Austriacka flota Wyjątkowe miasto Austro-Węgier Cesarstwo kosmopolityczne Maksymilian na pewno rozpoznałby ten zamek. Sam przecież zlecił jego budowę i nadał mu nazwę: Miramar. Maksymilian był młodszym bratem Franciszka Józefa I, a z zawodu żeglarzem. Został głównodowodzącym austriackiej floty, a swoją kwaterą uczynił właśnie Triest. Legenda głosi, że pewnego dnia, gdy burza zaskoczyła go na wodach zatoki, skrył się za niedużym cyplem kilka kilometrów na północ od miasta i tak pokochał okolicę, że później, gdy tylko wziął ślub z córką króla Belgii, Marią Charlottą, natychmiast zbudował dla nich ten piękny miniaturowy zameczek. Urok imperium Habsburgów W pewnym sensie stanowi to cudownie romantyczny symbol całego imperium: położona na wybrzeżu udawana twierdza rodem z baśni. Jej widok uświadamia mi ulotność imperiów, tych uwodzicielskich złudzeń trwałości, pomników pychy, niekiedy zepsutych do szpiku kości, które czasem jednak nosiły w sobie również wiele dobra. Gigantyczne imperium Habsburgów większości jego mieszkańców musiało wydawać się udaną instytucją. Nie mówię o bezwzględnie represjonowanych idealistach, nacjonalistach i zwolennikach reform społecznych, lecz o zwykłych obywatelach, pragnących jedynie żyć bezpiecznie i we względnym dostatku. Owo imperium stanowiło absolutnie skostniałą autokrację, jednakże, podobnie jak zamek Miramar, było niepozbawione uroku – życiodajnego wdzięku. Potrafiło być czarująco zabawne w swoim zadęciu i miało dar do fortwursteln, czyli radzenia sobie, co łagodziło jego obsesję na punkcie zasad, rang, regulaminów i etykiety. Co więcej, w czasach swojej świetności, a więc również rozkwitu Triestu, funkcjonowało naprawdę nieźle. Jego działania były powolne i ociężałe, dawały jednak ludziom wiarę w fundamentalną kompetencję i dobroć Władzy, choćby i odległej, ów Władza zaś, koncepcja niemal całkiem abstrakcyjna, uosobiona była w osobie cesarza: Franciszka Józefa, Ojca Narodu, który przychodził do swojego wiedeńskiego gabinetu niezmiennie o ósmej rano, nosił tylko prosty mundur wojskowy, a na obiad jadał gotowaną wołowinę i kiszoną kapustę. Wielu prostych mieszkańców Triestu, podobnie jak Andreas Pum, bohater Josepha Rotha, z pewnością uważało władze za byt rodem z niebios – ogromny, wszechpotężny, niepoznawalny i tajemniczy. „Ale jeśli nawet iluzją było to, czemu służyli nasi ojcowie”, napisał o imperium swego dzieciństwa Stefan Zweig, „była to jednak iluzja wspaniała i szlachetna”. Dziedzictwo Habsburgów w Trieście Na przestrzeni wieków Habsburgowie rządzili większością świata, jednakże ich austriackie imperium nie miało zamorskich posiadłości, mimo teoretycznego zwierzchnictwa cesarza nad Ziemią Świętą. Samo siebie postrzegało jako potęgę, która zamiast rozkazywać, tuli do piersi, a kolejne grupy ludności jednoczy w ramach wielkiej imperialnej rodziny: pomniejsze narody szybko przekształcało w „prowincje”. Posiadało dostęp jedynie do Adriatyku, a jego marynarka wojenna tradycyjnie miała dla europejskiej równowagi sił znaczenie czysto teoretyczne. To jeszcze bardziej czyniło z Miramaru makietę: zameczek figlarnie moczył stopę w oceanie świata. Triest stanowił jedno z największych osiągnięć imperializmu Habsburgów. Choć miasto było pod protekcją dynastii od 1382 roku, Austriacy naprawdę zainteresowali się nim dopiero w 1719, gdy Karol VI ogłosił je Wolnym Portem. To jego córka Maria Teresa kazała wydrążyć Canal Grande i nadzorowała rozbudowę nowego miasta, obecnie centrum Triestu, wciąż zwanego na jej cześć Borgo Teresiano. Jego projektanci, rozentuzjazmowani absolwenci Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu, pragnęli stworzyć zupełnie nową jakość: pełne zieleni i fontann połączenie miasta kupieckiego z ogrodem, przestrzegając przy tym imperialnych przepisów dotyczących systemów sanitarnych, bezpieczeństwa i odpowiednich proporcji. W tym celu zasypali mnóstwo starożytnych panwi solnych, a całą dzielnicę utrzymali w prostym, eleganckim stylu neoklasycznym z elementami baroku. Składa się na nią mniej więcej pięćdziesiąt prostokątnych działek oraz kanał i kilka rynków. Kupcy, którzy zajmowali większość tutejszych domów, na parterze organizowali magazyny, a na piętrze biura i pokoje mieszkalne. Okres świetności Triestu W tym samym czasie w porcie zbudowano kolejne mola, wzniesiono latarnię morską oraz nowy lazaret – były to dzieła tak wymyślne i drogie, że pół wieku później sam Napoleon, bynajmniej nie dusigrosz, drwił z ekstrawagancji cesarstwa. Triest niespodziewanie stał się portem z prawdziwego zdarzenia, gotowym przyjmować kupców zza oceanu. Początkowo był on w zasadzie sklepem wielkopowierzchniowym: bazarem, na którym produkty przywiezione powozem czy statkiem były wystawiane przed wyruszeniem w dalszą drogę: permanentnie otwarty targ z infrastrukturą ułatwiającą transport. Wkrótce jednak port musiał zostać rozbudowany. Bezceremonialnie upchnięto w nim dwie nowe dzielnice: w czasach Józefa II Borgo Giuseppino doklejono do murów Starego Miasta, a Borgo Franceschino, nazwane na cześć Franciszka II, powstało nieco dalej w głąb lądu. Wszystkie trzy dzielnice wyróżniają się na tle reszty miasta, a mieszkańcy wciąż używają ich pierwotnych nazw. Jednakże gdy w połowie XIX wieku dotarły tu rozbudowywane od strony Wiednia linie kolejowe, funkcja miasta uległa znacznej przemianie. Triest stał się portem tranzytowym: czeskie szkło zamówione przez kogoś z Chicago czy perskie dywany wiezione do Monachium. Od zera zbudowano cały port, połączony bezpośrednio z siecią torów kolejowych z północnej części zatoki. Teraz nazywa się go porto vecchio, Starym Portem, w owych czasach stanowił jednak zupełną nowość, a na jego oficjalne otwarcie przybył sam cesarz. Dla Triestu zaczęły się złote czasy. Kwitły wszystkie biznesy związane z obsługą portu: bogacili się pośrednicy, finansiści, właściciele hurtowni, taksatorzy, mechanicy naprawiający statki i sami kupcy. Fundusze miasta zdominowało sześć banków i cztery główne firmy ubezpieczeniowe, Izba Handlowa stała się zaś niemalże suwerennym rządem. Pełen życia port przyciągał nowych mieszkańców z całego świata. Niektórych oficjalnie zachęcano, by wykorzystali tu swoje umiejętności, a inni przybywali sami, przeczuwając potencjał płynący z miejsca położonego na granicy Wschodu i Zachodu, gdzie zarobić można było niemal tak szybko, jak w Kalifornii, gdzie trwała gorączka złota. Karl Marks, gdy w 1857 roku pisał o Trieście, stwierdził, że rządzi nim „zbieranina wszelakich spekulantów”, Włochów, Niemców, Anglików, Francuzów, Ormian i Żydów. A zatem, że miasta nie ograniczał ciężar tradycji i że miało ono tę samą zaletę, co Stany Zjednoczone: „brak przeszłości”. Austriacka flota Pod rządami sześciu monarchów (od 1711 roku, gdy na tronie zasiadł Karol VI, aż do śmierci Franciszka Józefa I w 1916 roku) Habsburgowie zmienili średniowieczną wioskę rybacką w nowoczesny międzynarodowy port, którego populacja wzrosła z siedmiu tysięcy do dwustu dwudziestu tysięcy osób. Za jego najbliższy odpowiednik można uznać Hongkong, założony przez Brytyjczyków w 1840 roku i rozwijający się równie dynamicznie. Podczas gdy Hongkong był oświadczeniem woli Brytyjczyków na Dalekim Wschodzie, Triest miał podobnie symboliczne znaczenie dla monarchii austro-węgierskiej. Był czymś więcej niż tylko istotnym narzędziem w świecie handlu. Symbolizował to, że rozległe kontynentalne mocarstwo stawało się również potęgą morską. Odkąd Austriacy przejęli odpowiedzialność za Triest w 1382 roku, utrzymywali w swoim zakątku Morza Śródziemnego garstkę okrętów bojowych i wykorzystywali je w kolejnych konfliktach: bombardowali z wody krnąbrnych Wenecjan, odstraszali Francuzów i szachowali Turków. Po wojnach napoleońskich, gdy przejęli kontrolę nad północnym wybrzeżem Adriatyku, do życia oficjalnie powołano Cesarską i Królewską Marynarkę Wojenną z siedzibą w Wenecji. Okrętom floty przydano prefiks SMS, oznaczający Seiner Majestäts Schiff. Początkowo wzorowano ją na stylu brytyjskim czy niemieckim, ale szybko stała się na wskroś imperialna: na statkach produkcji austriackiej kadra oficerska złożona z austriackich dżentelmenów przewodziła załogom w zdecydowanej większości słowiańskim. Kiedy Austriacy utracili Wenecję w 1866 roku, nową siedzibą floty został Triest. Niedługo potem jej siedzibę znowu przeniesiono, tym razem do portu w miasteczku Poli, położonym w bezpieczniejszym miejscu, osiemdziesiąt kilometrów od południowego krańca Istrii. Mimo to za każdym razem, gdy Cesarska i Królewska Marynarka Wojenna chciała zorganizować pokaz ćwiczeń wojskowych dla ważnych osobistości, jej pancerniki o połyskliwych burtach i z flagami umieszczonymi wysoko na masztach niezmiennie zbierały się w Trieście. Kiedy w 1866 roku flota odniosła druzgoczące zwycięstwo nad Włochami w bitwie pod Lissą u wybrzeży Dalmacji, w żadnym cesarskim mieście – od granic Turcji po pogranicze szwajcarskie – nie świętowało huczniej niż w Trieście. Wyjątkowe miasto Austro-Węgier Triest zajmował już wtedy wyjątkową pozycję w monarchii dualistycznej (którą stało się imperium, gdy Węgrzy wywalczyli sobie autonomię, a starożytnemu orłowi Habsburgów wyrosła druga głowa). Był jej głównym portem i oknem na świat, a wodowskaz w Canal Grande stanowił punkt odniesienia na wszystkich austriackich mapach morskich. Był też stolicą Pobrzeża Austriackiego, jedynej nadmorskiej prowincji imperium, obejmującej całą Istrię oraz znaczną część Dalmacji. A od 1850 roku stał się reichsunmittelbare Stadt, miastem podległym bezpośrednio cesarzowi. Każdy mieszkaniec imperium, który chciał wybrać się w podróż drogą morską, w poszukiwaniu statku przybywał właśnie tutaj. Biznesmeni z Austrii, Czech i Węgier prowadzili handel zagraniczny za pośrednictwem triesteńskich agentów i bankierów. Stacjonowali tu żołnierze i marynarze, występowali aktorzy i muzycy przybyli aż z dalekiego Wiednia, wczasowicze i suchotnicy zaś wypełniali zjawiskowe istriańskie kurorty. Franciszek Józef, dziewiętnasty Habsburg kształtujący przeznaczenie Triestu, czasem również zaszczycał go odwiedzinami; w nagrodę za lojalność wobec Korony, okazaną w czasach nacjonalistycznych zrywów z lat czterdziestych XIX wieku, oficjalnie nadał mu tytuł Urbs Fidelissima, Najwierniejszego Miasta. Cesarstwo kosmopolityczne Najatrakcyjniejszym aspektem Cesarstwa Austro‑Węgierskiego, przynajmniej z perspektywy czasu, wydaje się jego europejski kosmopolityzm. Wśród poddanych Habsburgów znaleźć można było trochę osób czarnych, brązowych czy żółtych, ale przede wszystkim zaliczali się do tej grupy przedstawiciele połowy europejskich narodowości. Imperium było wieloetniczne, wielojęzykowe i wielowyznaniowe. Jednoczył je – siłą lub po dobroci – jedynie autorytet cesarski. Przypominało raczej europejską wspólnotę XXI wieku niż dziewiętnastowieczne Imperium Brytyjskie, a osoby o romantycznym usposobieniu, takie jak ja, wciąż czują bijącą od niego aurę niespełnionych szans i nadziei. Triest był tego prawdziwym ucieleśnieniem. Gdy dumni triesteńscy lojaliści śpiewali „Hymn ludowy”, niewątpliwie najpiękniejszy z hymnów wszystkich państw świata (większości z nas lepiej znany jako melodia do „Deutschland, Deutschland, Über Alles”), robili to w przynajmniej trzech z dziesięciu języków, na który go oficjalnie przełożono. Nawet w czasach świetności imperialnej, gdy Triest znany był przede wszystkim jako austriackie miasto portowe, zamieszkiwała go liczna społeczność Włochów, a jego językiem roboczym był włoski. W mieście osiedliły się też tysiące Słoweńców i Węgrów oraz cała reszta „awanturników”, jak nazwał ich Marks. Triest, zawieszony między południowcami, Słowianami i Germanami, był modelowym miastem Mitteleuropy. Władający nim kupieccy książęta mogli mieć korzenie włoskie, słowiańskie czy żydowskie, jednakże niemal wszyscy – jak maharadżowie w Indiach Brytyjskich – robili to, co należało w imię zysku: wszem i wobec głosili swoją austriackość. Niekiedy przyjmowali austriackie tytuły szlacheckie, a swoje domy wykańczali zwykle z austriackim rozmachem, choć temperowanym nieco przez założenia stylu biedermeier. Doskonała organizacja Cesarski Triest stanowił doskonale zorganizowane miasto portowe. Jego ulice były czyste, a do przestępstw dochodziło rzadko. Jeśli nie liczyć zrywów rewolucyjnych, życie toczyło się tu spokojnym rytmem. Cesarski rząd w Trieście nie miał w sobie nic tymczasowego – zamierzał zostać tam na stałe. Wielu wybitnych funkcjonariuszy robiło wszystko, aby umocnić jego panowanie. W Trieście respektowano wszystkie cesarsko-królewskie instytucje, urzędy i obyczaje. Portret cesarza znany ze znaczków pocztowych, na którym występował w czapce wojskowej i w białej tunice, wisiał w każdym sklepie z artykułami tytoniowymi. Pod nim znajdował się specjalny druk urzędowy, na którym wedle prawa należało odnotowywać nawet najdrobniejszą transakcję czy wnioski. Powszechnie szanowano protokoły postępowania i często organizowano parady, Franciszek Józef uważał bowiem, że częste pochody zniechęcają do wojen. W mieście znajdowały się koszary z ogromnym placem defilad, dobrze znane doświadczonym żołnierzom, którzy odsłużyli już swoje na odległych pograniczach imperium. Dziesiątki inspektorów badało jakość jedzenia sprzedawanego na targach. Tajni policjanci śledzili potencjalnych awanturników. Armia biurokratów przeglądała dokumenty, wydawała licencje, wnosiła o ściganie sądowe, cofała upusty, badała poziom higieny, regulowała działalność domów publicznych, studiowała statystyki, wysyłała przypomnienia, rozpatrywała petycje, publikowała dekrety i rozwiązywała problemy z zakresu imperialnego savoir-vivre’u. Tramwaje – owe mechaniczne symbole Austro‑Węgier, dobrze znane na imperialnych ulicach Polski oraz Transylwanii i stanowiące istotną część etosu Wiednia – przybyły do Triestu bardzo wcześnie, a ostatecznie dotarły nawet na strome wzgórze Opiciny i do Obelisku. Morska potęga Obywatele Triestu musieli doceniać wszystkie te korzyści. Byli wdzięczni za panujący porządek, bezpieczeństwo na ulicach i ogromny miejski szpital, zajmujący dwa kwartały w najbardziej prestiżowej dzielnicy. Dobrze bawili się przy muzyce orkiestr wojskowych, gdy 87 Pułk Piechoty ćwiczył przed koszarami, a szczególnie gdy pojawiał się Cesarz we własnej osobie: przekraczał Kras niczym bóstwo, otoczony przez flagi i pióropusze, przy dźwiękach hejnałów i fajerwerków. Wiedzieli, że ich Triest nie jest tylko kolejnym z wielu miast południowych prowincji takich jak Bozen, Agram czy Laibach (mających przekształcić się ostatecznie w Bolzano, Zagrzeb i Lublanę). Stanowił wyjątek. Jego styl ukształtowali, a codziennością zarządzali nie ospali miejscowi arystokraci, ale członkowie rodzin Marpurgów czy Carciottich oraz inni przebojowi członkowie Izby Handlowej. Najważniejszymi funkcjonariuszami w mieście byli nie urzędnicy z poszczególnych departamentów czy wysocy rangą wojskowi, ale członkowie Cesarskiego i Królewskiego Urzędu Morskiego, którego siedziba mieściła się nie w Wiedniu, ale właśnie w Trieście, na nabrzeżu, w uroczym domu z frontonem, przed którym przy niewielkich żurawiach cumowały łodzie patrolowe. Była to instytucja monarchii dualistycznej regulująca wszelkie kwestie związane z morzem, co dawało jej w Trieście wielką władzę, port uznawano bowiem za centralny punkt w niemalże wszystkich dziedzinach życia. Członkostwo w Urzędzie Morskim lub triesteńskiej administracji portowej stanowiło powód do dumy. To jest przedruk z książki autorstwa Jan Morris pt. „Triest, czyli nigdzie”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Czarne w tłumaczeniu Jarka Westermarka. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Najniższy poziom Bałtyku w historii pomiarów. Naukowcy alarmują, że tak źle nie było od 1886 roku – a może dłużej
Instytut Oceanografii PAN poinformował, że poziom wody w Morzu Bałtyckim osiągnął prawdziwe „dno” – tak niskiego nie udokumentowano od rozpoczęcia pomiarów w XIX wieku. To jednak nie wysychanie morza, a rzadka anomalia, przez którą cierpi polskie wybrzeże.
Z Bałtyku „zniknęło” około 275 mld ton wody, a średnie poziomy wody w basenie morza są obecnie aż o 67 cm niższe od wieloletniej normy. Sytuacja ta jest efektem wyjątkowej kumulacji czynników meteorologicznych, które odbierają nam „naszą” część morza. To poważne zagrożenie dla portów, żeglugi i ekosystemu morskiego. Czemu wody w Bałtyku jest tak mało? Naukowcy z Sopotu informują, że za historycznie niski poziom Bałtyku odpowiada specyficzna konfiguracja pogodowa: silne i długotrwałe wiatry z północy, wspierane przez wysokie ciśnienie nad Skandynawią, wypychają wodę z morza w stronę Cieśnin Duńskich i Morza Północnego. W normalnych warunkach wiatry te zmieniają się regularnie, co umożliwia „przepływy wyrównawcze” i stabilizuje poziom morza. Jednak utrzymująca się przez wiele tygodni dominacja jednego kierunku sprawia, że odpływ wody jest znacznie silniejszy niż napływ, prowadząc do gwałtownych anomalii. Ten proces nie jest nowy w oceanografii – nazywa się go efektem „wind set-down” i prowadzi on do lokalnych obniżeń poziomu wód bez ubytku całkowitej wody na świecie. Ta nie znika, tylko po prostu… przenosi się w inne miejsce. Niestety, cierpi na tym polskie nadbrzeże. Paraliż portów, żegluga w kryzysie Poziom wody bezpośrednio wpływa na porty. Zmniejsza się głębokość torów podejściowych, co utrudnia lub uniemożliwia cumowanie dużych jednostek i powoduje konieczność przekierowywania niektórych z nich na tymczasem nabrzeża. Przykładem jest port w Sztokholmie, gdzie odsłonięcie dna umożliwiło nawet odkrycie wraku okrętu z XVII wieku, a niektóre statki musiały cumować daleko od brzegu. Sytuacja jest trudna także w Polsce. W Gdańsku, Gdyni i Szczecinie nie mogą zostać przyjęte statki o dużym zanurzeniu. Armatorzy i służby portowe działają w pocie czoła, by logistyka została jak najmniej zakłócona. Odsłonięte wraki i spektakularne torosy Niski poziom wody powoduje spektakularne efekty – odsłaniają się fragmenty dna, które wcześniej były niewidoczne oraz zmienia się linia brzegowa. Na polskim wybrzeżu – np. na plaży w Mikoszewie – można było zaobserwować powstawanie nawet 2,5 metrowych wałów lodowych, tzw. torosów. Zamarzają także zatoki: zachodnia część Zatoki Puckiej została skuta lodem i wyglądała tak jak na zdjęciu wyżej, a na Archipelagu Zachodnioestońskim między wyspami Hiumą i Saremą otwarto lodową drogę dla samochodów o długości aż 17 kilometrów. Wyjątkowa równowaga Bałtyku zagrożona. Woda wróci, ale organizmy już nie Bałtyk to jeden z największych słonych akwenów świata, którego równowaga opiera się na delikatnym balansie pomiędzy napływem słodkiej wody z rzek a słonymi przepływami z Morza Północnego. Bałtyk już od lat zmaga się z problemem tzw. stref hypoksji, czyli obszarów o bardzo niskiej zawartości tlenu w wodzie, co ogranicza życie organizmów dennych. Rekordowo niski poziom wód dodatkowo pogarsza sytuację, zmniejszając wymianę wód i sprzyjając powstawaniu kolejnych beztlenowych stref. Skutki tej anomalii mogą być długotrwałe, wpływając na bioróżnorodność, kondycję ryb i innych organizmów wodnych. Źródło: gospodarkamorska.pl, Instytut Oceanologii PAN Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nieoczywiste wyspy greckie. Poznaj ich skarby
Jak dobrze znasz wyspy greckie? Możesz się zaskoczyć! Są ich tysiące, a te najbardziej znane wcale nie muszą być najciekawsze.
W tym artykule: Które wyspy greckie warto zobaczyć? Lesbos – trzecia co do wielkości wyspa w Grecji Wyspy greckie a alkohol. Nie tylko ouzo Chios - górzysta wyspa grecka Skarb greckiej wyspy na Morzu Egejskim Plantacje mastyksowe na wyspie Chios Ikaria - Grecka Wyspa Starców Wyspy greckie to jeden z ulubionych wakacyjnych kierunków Polaków. Największą popularnością cieszą się między innymi Kreta, Korfu, Rodos czy Mykonos. Warto jednak rozważyć obranie kursu na mniej oblegane miejsca. Zastaniemy tam mniej turystów i będziemy mieli szansę poznać codzienność lokalsów. Które wyspy greckie warto zobaczyć? – Oddać cumy – krzyczy skiper, budząc na mojej twarzy pełen politowania uśmiech. Czy naprawdę musimy trzymać się tego żeglarskiego żargonu? Gdy jednak kilka minut później jacht wychodzi na pełne morze, wiem już, że trudno o przyjemniejszy sposób na zwiedzanie Grecji, i jestem gotów zgodzić się na wszystkie komendy kapitana. Stoję boso na twardym pokładzie, czując, jak krople wody moczą mi stopy, wiatr smaga twarz, a żagiel furkocze, nadając nam coraz większą prędkość. Jest świt, Morze Egejskie nie może się zdecydować, czy woli turkus, granat, czy zieleń. Wodę przecinają pojedyncze kutry rybackie, znacząc ją białymi lub niebieskimi plamami. Gdy na przystani Kalamaki, kilka kilometrów od greckiego Pireusu, przedstawiliśmy Vangelisowi z firmy czarterującej wysokość naszego budżetu, ten podrapał się po głowie i stwierdził, że ma dla nas blisko 15-letni jacht o 10-metrowej długości i 55-metrowej powierzchni żagli. Raczej nie za duży, ale miał wszystko, czego potrzebowaliśmy. Dzień później byliśmy już na morzu. Trochę leniwie, z dala od najbardziej okupowanych przez turystów i żeglarzy miejsc – nasz plan na najbliższy tydzień określiliśmy jeszcze przed wyjściem z portu. I od razu zrezygnowaliśmy z Cyklad. Co prawda mówi się, że to najpiękniejsze wyspy greckie, ale od późnej wiosny do jesieni są niewiarygodnie zatłoczone. Jak nazywają się największe greckie wyspy? Największe greckie wyspy to Kreta, Eubea, Lesbos, Rodos i Chios. To wcale nie oznacza jednak, że wszystkie są tak samo popularne i odwiedzane przez tłumy turystów. Lesbos – trzecia co do wielkości wyspa w Grecji Dodekanez i Kreta leżą za to zbyt daleko od Pireusu, więc płynięcie do nich zniweczyłoby założenia rejsu. Wybór padł na przytulone do Turcji Wyspy Egejskie. Po wyjściu z zatoki, w której kryje się Pireus, odbiliśmy na północny wschód, za cel obierając trzecią co do wielkości grecką wyspę – Lesbos. Sprzyjający wiatr pcha nas do przodu, a żagle napinają się z łoskotem. Łódź jest pod kontrolą mojego kuzyna, który przejął rolę skippera. Reszta sześcioosobowej załogi spędza czas na okupowaniu najbardziej nasłonecznionych miejsc pokładu. Lesbos przypomina nadgryziony pączek z dziurką w środku. Tą dziurką jest zatoka Kalloni, która wcina się głęboko w ląd. Zmusza mieszkańców do jej czasochłonnego objeżdżania, gdy chcą dotrzeć na drugi kraniec wyspy (nie przerzucono bowiem mostu). Zatoka, otoczona gajami oliwnymi i sosnowymi lasami, zasilana przez płytkie i dość niemrawo płynące strumienie, przyciąga co roku miłośników ptaków. Z zapałem wypatrują oni brodzących na płyciznach rdzawych ibisów, białych jak śnieg flamingów i naszych poczciwych boćków, spacerujących po lagunach. Ptaki trzymają się blisko brzegu, najwygodniej więc obserwować je z lądu, choć czasem wymaga to przedzierania się przez podmokły teren i sięgające ponad głowę trzciny. Za naszą przystań obieramy Mitylenę po północnej stronie greckiej wyspy, z widokiem na nieodległą Turcję. Przez lata jachty cumowały w porcie rybackim, od niedawna jednak niecałe 10 km od stolicy wyspy działa nowa marina. Mamy co prawda dalej do miasta, w zamian jednak do naszej dyspozycji oddano infrastrukturę, której brakowało w porcie. Jest więc gdzie się umyć, zatankować i napełnić zbiorniki wody. – Spróbujcie tego – zachęca Nikos, nalewając z niewielkiej szklanej karafki przezroczysty płyn. Ouzo to anyżowa wódka, z której słynie Grecja. Ta wytwarzana na Lesbos skutecznie walczy o prym jednej z najlepszych w całym kraju. Nikos stawia ją obok szklanki z wodą. Po jej dolaniu do wódki ta robi się mlecznobiała. – Możecie pić z wodą lub bez, jak kto lubi – wyjaśnia. Wyspy greckie a alkohol. Nie tylko ouzo Alkohol jest mocny, ale nie pali w gardle. Pachnie delikatnie i przyjemnie. Wódkę destyluje się z zacieru winogronowego pochodzącego z produkcji wina i doprawia anyżem oraz koprem. Popijamy ją powoli, pogryzając oliwkami i kawałkami sera. Nikos jest właścicielem jednej z niewielkich knajpek w bardziej oddalonej od centrum miasta i nieco tańszej dzielnicy Epano Skala. – Niegdyś, zanim pojawili się tu turyści, żyliśmy z tego, co sami złowiliśmy lub wyprodukowaliśmy – mówi. – Oliwa, wino, ryby, owcze mleko. I właśnie ouzo. Przez wieki doszliśmy do perfekcji w jego produkcji. Jedynie wódka z Samos jest prawie tak dobra jak nasza. Ale wciąż jej jeszcze trochę brakuje – śmieje się. Każdy sklepik w Mitylenie – przyjemnym mieście z kamienicami w pastelowych kolorach – zastawiony jest baterią butelek pełnych anyżowego alkoholu. Najlepiej jednak zdecydować się na wyrób produkowany mniej oficjalnie, czasem rozlewany z trochę podejrzanie wyglądających plastikowych opakowań. Można na niego trafić w ouzeriach bądź liczyć na to, że w którejś z wiosek zostaniemy zaproszeni przez mieszkańców na jedną czy dwie szklaneczki. Takie spotkanie przy ouzo może przeciągnąć się do później nocy. Przeskoczenie z Lesbos na Chios miało nam zająć nie więcej niż kilka godzin. Przed wyjściem z mariny okazało się jednak, że szwankuje bloczek naciągający żagiel, i udało się go odblokować dopiero po męczącej godzinnej walce. Zaraz potem siadł wiatr. Dystans dzielący obie wyspy pokonujemy więc na silniku, zużywając piekielnie drogie paliwo i rozstając się na jakiś czas z wizją romantycznego rejsu pod żaglami. Miasta w Grecji - malownicze miejsca, które warto odwiedzić [PRZEWODNIK] Grecja wieńczy Bałkany od południa. To gorące, wybitnie atrakcyjne turystycznie państwo co roku przyciąga miliony turystów. Większość z nich decyduje się na wypoczynek na plaży, korzyst... Ile jest greckich wysp? W zależności od sposobów pomiarów, greckich wysp są tysiące. Najczęściej szacuje się ich liczebność na od około 1200 do ponad 6000. Większość z nich nie jest zamieszkana. Ludzie pojawili się na stałe tylko na około 200. Wyspy greckie tworzą większe i mniejsze archipelagi. Te najbardziej znane to Wyspy Egejskie i Wyspy Jońskie. Chios - górzysta wyspa grecka Chios wita nas groźnie wyglądającymi, szarymi i niemal nagimi stokami gór. Od północnej strony wyspa robi monumentalne wrażenie. Wydaje się, że jest niezamieszkana, bo niewielkich wiosek rozrzuconych w górach niemal nie widać. Przepływamy wzdłuż wschodniego wybrzeża, kierując się ku stolicy noszącej tę samą nazwę, co wyspa. Jacht sunie gładko, ale dieslowski silnik pyrkocze jak na starej łajbie. Wkrótce oblicze Chios nieco łagodnieje, stoki stają się niższe i bardziej przyjazne. Późną wiosną upstrzone są barwnymi kwiatami. Stolica wyspy wymaga nieco czasu i uporu, by ją polubić. Tłoczna, gwarna, z zakorkowanymi ulicami i klockowatymi domami, z godnym podziwu zapałem stara się zasłużyć na miano metropolii. Miasto rozciągnięte jest wzdłuż brzegu, dzięki czemu puszczona równolegle do niego promenada ma szansę stawać w szranki o najdłuższy deptak w Grecji. Skarb greckiej wyspy na Morzu Egejskim Wysypane na dłoń grudki o nierównym kształcie mienią się żółcią z lekkim odcieniem zieleni. Giannis cierpliwie wysuwa rękę, pozwalając nam przyjrzeć się greckiemu skarbowi. – Kupując mastyks, zawsze wybierajcie ten w grudkach – mówi. – Sproszkowany jest mniej aromatyczny i szybko wietrzeje, częściej też bywa oszukany. Grudki, które oglądamy, to zastygnięta żywica z drzewa mastyksowego należącego do rodzaju pistacji. Przez wieki Chios pęczniało z dumy i dyktowało jej ceny. Tylko tu bowiem drzewa pistacjowe wydzielają taką ilość doskonałej jakościowo żywicy. Na jej zaletach poznali się już starożytni. Do dziś uchodzi ona za skuteczne lekarstwo (działa antybakteryjnie, pomaga w trawieniu, sprzyja gojeniu się ran, niesie ulgę przy wrzodach żołądka) oraz ceniony składnik kulinarny. Z dodatkiem żywicy powstają także doskonałe lakiery, farby, werniksy oraz kosmetyki. Niestety, po latach sukcesów, zarówno za czasów monopolu genueńczyków w XIV i XV w., jak i późniejszego tureckiego panowania, rynek mastyksowy się załamał. Głównym winowajcą okazało się wynalezienie środków syntetycznych, które z powodzeniem zastąpiły żywicę. Plantacje mastyksowe na wyspie Chios Na tej greckiej wyspie wciąż jednak działa kilka tysięcy plantatorów drzew mastyksowych. Giannis jest jednym z nich. Lasy zajmują południową część Chios i rozsiane są wokół tzw. wiosek mastyksowych. Jest ich przynajmniej kilkanaście, my wybraliśmy jednak Pirgi. Niewielka miejscowość to labirynt wąskich uliczek biegnących pomiędzy wysokimi domami, których kamienne ściany zdobione są wszelkimi możliwymi motywami geometrycznymi. Te czarno-białe wzory, pokrywające niemal każdy budynek, sprawiają, że wioska wygląda, jakby wzniesiono ją z piernika. Plantacje mastyksowe przyciągają wzrok wiecznie zielonymi liśćmi niewysokich drzew i plamami białej glinki otaczającej pnie. – To tradycyjny sposób na zbieranie żywicy – wyjaśnia Giannis. – Gdyby kapała bezpośrednio na ziemię, spędziłbym większość życia na próbach jej odczyszczenia. Z naciętych pni sączą się lepkie, na razie jeszcze przeźroczyste krople. Gdy opadną i nieco podeschną w słońcu, pracownicy zbiorą je i posortują. Zajmują się tym głównie starsze kobiety. Skupione wokół stołów gawędzą na wszelkie możliwe tematy. Plotki i zasłyszane historie nabierają konkretniejszych kształtów, a zręczne palce sortują twarde żywiczne kryształki. Gdy dotrą one do sklepów, osiągną cenę blisko 200 zł za kilogram. Po powrocie do Pirgi kupujemy w cukierni ciasto z mastyksem. Żywica nadaje mu lekko gorzkawego smaku, łagodzącego typową dla greckich deserów obłędną słodycz. Ikaria - Grecka Wyspa Starców Z Chios mieliśmy popłynąć dalej na południe, na Samos i Ikarię. Z braku czasu padło na Ikarię. W przeciwieństwie do Samos, mało kto bowiem na nią dociera. Decydujące okazało się jednak to, że żyją na niej ludzie, którzy przechytrzyli śmierć. Ikaria, wąski pasek lądu pokryty łupkowymi skałami, trafiła na czołówki gazet kilka lat temu, gdy naukowcy odkryli, że jej mieszkańcy to jedni z najdłużej żyjących ludzi na świecie. Ponad 75 proc. populacji wyspy stanowią osoby powyżej sześćdziesiątki, a spotkanie w tutejszych wioskach stulatków czy jeszcze starszych osób nie jest niczym niezwykłym. Gdy cumujemy w Ajos Kirikos – urokliwym porcie obleganym przez malutkie jak łupinki kutry rybackie – z zaciekawieniem wylegamy na ulice w poszukiwaniu żwawych staruszków. I rzeczywiście, krzesła w kafenionach zajmują raczej seniorzy, a młodsze osoby zdają się być w mniejszości. – My zapominamy, że trzeba umrzeć – wyjaśnia zagadnięty o tutejszą długowieczność staruszek. Jego słowa brzmią trochę jak dobrze wyuczony i często powtarzany slogan przygotowany specjalnie dla turystów. Za sekret długiego i zdrowego życia uważa się specyficzną dietę oraz tryb życia. Tradycyjne posiłki są proste, oparte na lokalnej oliwie, warzywach oraz czerwonym winie. Nikt się tu nie spieszy, wstaje się późno (znalezienie przed jedenastą otwartego sklepu to spore wyzwanie), a po południu większość osób ucina sobie drzemkę. Mimo zaawansowanego wieku mieszkańcy pozostają aktywni, pracując w gajach oliwnych, rodzinnych winnicach lub przydomowych ogródkach.
Ostia Antica to miasto, które żywiło starożytny Rzym. Dziś zostały z niego tylko malownicze ruiny
Ostia Antica to ruiny starożytnego miasta portowego. Znajdują się około 25 kilometrów na południowy zachód od Rzymu. By dostać się do parku archeologicznego Ostia Antica, wystarczy wsiąść w kolejkę podmiejską. Można nią dojechać do stacji o tej samej nazwie.
W tym artykule: Kiedy założono Ostię? Czy Ostia była terenem walk? Rozbudowa Ostii Jak wyglądała Ostia w czasach świetności? Co zwiedzić w Ostii? Starożytna Ostia leżała przy ujściu Tybru do Morza Śródziemnego. Stąd wzięła się jej nazwa. „Ostia” pochodzi od słowa „ostium”, oznaczającego ujście rzeki. To zaś wywodzi się od „os” – czyli ust lub paszczy. W okolicach „ust” Tybru założono w czasach antycznych port. Karmił on Rzym w okresie jego największej świetności. Dzisiaj Ostia Antica jest popularnym celem turystycznym i atrakcją dla miłośników historii i archeologii. Znajduje się w niej mnóstwo zabytków z czasów republiki i cesarstwa: wspaniałe antyczne budynki, teatr, ulice. Jednak jednego w nim brakuje. Paradoksalnie – morza. Osady nanoszone przez Tyber sprawiły, że przez dwa tysiące lat morze oddaliło się od Ostii. Dziś ruiny starożytnego miasta znajdują się ok. 3 km od plaży. Kiedy założono Ostię? Tego dokładnie nie wiadomo. Ostia uważana jest za pierwszą rzymską kolonię. Jednak opisy starożytnych historyków – i cytowane przez nich legendy o założeniu Ostii – nie znalazły potwierdzenia w okryciach archeologicznych. Według legend Ostię ufundował czwarty król Rzymu, Ankus Marcjusz, w roku 620 p.n.e. Marcjusz miał wpierw zniszczyć Ficanę, małe miasto nad Tybrem, 17 km od Rzymu. Później dziesięć kilometrów dalej, na wybrzeżu, rzekomo założył nowy ośrodek – właśnie Ostię. Ile w tej legendzie jest prawdy? Nie wiadomo. Najstarsze artefakty wykopane w Ostii przez archeologów pochodzą z IV w. p.n.e. Najstarsze odsłonięte budowle zbudowano ok. trzysta lat przed Chrystusem. Jest to castrum – czyli obóz militarny – oraz świątynia Jowisza, Junony i Minerwy. Czy Ostia była terenem walk? Tak i to niejednych. Miasto, w którego porcie rozładowywano towary trafiające do Rzymu, stanowiło tłusty kąsek dla wszystkich pragnących się wzbogacić. W 67 roku przed naszą erą Ostia, która dwadzieścia lat wcześniej ucierpiała w czasie wojen domowych, została złupiona przez piratów. W czasie ataku spalili port, zniszczyli flotę konsularną i porwali dwóch senatorów. Atak wywołał w Rzymie panikę i wściekłość. Gnejusz Pompejusz Wielki (jeden z przyszłych twórców I triumwiratu) namówił Aulusa Gabiniusza, wówczas trybuna ludowego, do zaproponowania specjalnej ustawy. Ustawa, znana do dzisiaj jako lex Gabinia, nadawała specjalne uprawnienia Pompejuszowi. We wszystkich prowincjach położonych w pobliżu Morza Śródziemnego mógł zbierać wojska i ścigać piratów. W ciągu roku najeźdźcy Ostii zostali pokonani. Rozbudowa Ostii Za Juliusza Cezara miasto zostało rozbudowane i wzmocnione. Tyberiusz nakazał zbudować w Ostii pierwsze forum oraz nowy port u północnego ujścia Tybru. Znacznie poważniejsze prace budowlane przeprowadzono na rozkaz Klaudiusza. Ostia była głównym portem, przez który dostarczano Rzymowi zboże. Jednak port wypłycał się, a co cięższe statki zbliżające się do Ostii ryzykowały wpadnięciem na mieliznę. Budowle starożytnego Rzymu. 11 najsłynniejszych obiektów, które warto zobaczyć Budowle Starożytnego Rzymu na długie lata stały się wzorem dla architektów z całej Europy. Jakie budowle znajdowały się w Starożytnym Rzymie? Zapraszamy na wycieczkę szlakiem najważniej... Klaudiusz rozkazał więc zbudować zupełnie nową sztuczną przystań – Portus – która znajdowała się kilka kilometrów na północ od Ostii. To jednak nadal nie rozwiązało problemu. W 62 roku naszej ery zerwał się tak silny sztorm, że zatonęło 200 statków cumujących w przystani. Portus stał się bezpieczny dopiero wtedy, gdy na rozkaz Trajana dodano do niego mniejszy, heksagonalny basen. Portus został połączony z Tybrem kanałem. Przez to między nim a Ostią powstała sztuczna wyspa – Isola Sacra. Jak wyglądała Ostia w czasach świetności? Rozkwit miasta przypada na drugi wiek naszej ery. Mieszkało w nim wówczas ponad 50 tys. ludzi (niektóre źródła mówią nawet o 100 tys.). W Ostii stały domy, które miały nawet kilka pięter. Na ich podłogach znajdowały się mozaiki. W mieście stało wiele publicznych łaźni. Był w nim teatr, wiele tawern i gospód, a także publiczne toalety. Te ostatnie miały postać rzędu siedzeń i spełniały również funkcję społeczną – czyli były miejscem, gdzie można było porozmawiać ze współmieszkańcami. Mieszkańcy Ostii sławili boga solarnego Mitrę. Jego kult rozpowszechnił się w cesarstwie rzymskim w pierwszych wiekach naszej ery. Wyznawcą tego bóstwa był m.in. cesarz Kommodus, syn Marka Aureliusza. W Ostii znajdowała się specjalna świątynia poświęcona Mitrze, a także kilkanaście innych mitreów – miejsc kultu tego bóstwa. Tu odkryto również pozostałości synagogi, najstarszej, jaką kiedykolwiek znaleziono w Europie. W drodze do Afryki w tym mieście zmarła św. Monika, matka św. Augustyna. Co zwiedzić w Ostii? Kiedy zaczął podupadać Rzym, podupadła również Ostia. Od połowy pierwszego tysiąclecia stała się obiektem najazdów i zaczęła się wyludniać. W 849 roku w jej pobliżu rozegrała się bitwa morska chrześcijan z Saracenami. Flota chrześcijańska zwyciężyła, jednak nie uratowało to Ostii. Miastu próbował pomóc papież Grzegorz IV, który jeszcze przed bitwą nakazał je odnowić, otoczyć murem i nazwać Gregoriopolis. Jednak niewiele później Ostia na wiele wieków opustoszała. W średniowieczu traktowano ją jako kamieniołom, z którego pozyskiwano budulec. W renesansie rzeźbiarze szukali w niej marmuru. Wykopaliska, mające ocalić to, co pozostało z Ostii, rozpoczęły się w XIX w. Przyspieszyły w XX w., w okresie, gdy Włochy znajdowały się pod rządami Mussoliniego. Dzisiaj park archeologiczny Ostia Antica jest chętnie odwiedzany przez turystów. Można w nim zobaczyć wiele ruin z czasów rzymskich: termy Neptuna, antyczny teatr, domy, magazyny portowe, baraki straży. Można tam się wybrać samodzielnie, dojeżdżając z Rzymu, lub skorzystać ze zorganizowanej wycieczki. Bilety do parku kosztują 18 euro dla dorosłych. Zobaczenie portów Klaudiusza i Trajana wymaga oddzielnego wydatku w wysokości 6 euro. Źródła: ministerstwo kultury, Wikipedia, Britannica. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Przedstawiamy pięć portów Morza Śródziemnego, które koniecznie musisz odwiedzić.
Port relaks - Grecja: Od wyspy do wyspy Port romantico - Cinque Terre: Piątka z romantyzmu Port adrenalina - Korsyka: Wyspa wyzwanie Port historia - Aleksandria: Narzeczona morza Port impreza - Ibiza: Fiesta i sjesta
Czas zachował tu miejskie pejzaże znane z obrazów flamandzkich mistrzów. Wąskie, brukowane uliczki pełne są tajemnic, a sklepy – czekoladek!
Brugię – małe i słodkie miasteczko – można porównać do eleganckiej bombonierki. Nie tylko dlatego, że na każdej ulicy jest przynajmniej kilka sklepików z czekoladkami, zupełnie jakby stanowiły one główne pożywienie mieszkańców. Brugia jest dopieszczona, poukładana i czysta, a średniowieczne fasady domów sprawiają wrażenie, jakby zrobiono je z piernika. Kto choć raz tu był, na pewno już się nie zdziwi, dlaczego jest to najczęściej odwiedzane miejsce w Belgii. Sprawdź hotele i wycieczki do Belgii Samochód zostawiamy na parkingu Centrum‘t Zand przy starówce. Stamtąd wychodzimy na ulicę pełną kawiarnianych stolików, przy których ludzie popijają złociste belgijskie piwo. Za chwilę skręcimy w uliczkę Noordzandstraat, która doprowadzi nas na De Grote Markt (główny rynek), otoczony średniowiecznymi kamieniczkami. Nad rynkiem góruje wysoka na 83 m dzwonnica z około 1240 r., na której szczyt prowadzą schody o 366 stopniach! Podczas wspinaczki na taras widokowy można się przyjrzeć skomplikowanej maszynerii carillonu składającego się z 47 dzwonów. Jak na Flamandzką Wenecję przystało, miasto poprzecinane jest systemem kanałów. Niegdyś pływały po nich barki z towarami, dziś transportuje się nimi głównie turystów (półgodzinna przejażdżka kosztuje 6,70 euro). Wystarczy, że za dzwonnicą skręcimy w prawo, w Wollestraat, i za moment jesteśmy nad pierwszym z kanałów. Zatrzymajmy się tu, by spojrzeć na falujące odbicie kamienic z czerwonej cegły. Brugia została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO w 2000 r. Doprawdy, trudno znaleźć drugie miejsce, w którym zachowałoby się tak wiele średniowiecznych zabytków. Oto jesteśmy na bulwarze Dijver, a przed nami wznosi się muzeum Groeninge. Uwielbiam wczesne malarstwo niderlandzkie, więc ruszamy na spacer wśród dzieł wielkich „prymitywistów” flamandzkich: Jana van Eycka, Hansa Memlinga, Hugona van der Goesa, Petrusa Christusa, Jana Provoosta czy Rogiera van der Weydena. Do odczytania ukrytej w obrazach symboliki niezbędna jest wprawdzie biegła znajomość Biblii i żywotów świętych, ale nawet laik potrafi docenić kunszt mistrzów, którzy tak wiernie oddawali portretowane postaci, z wielką precyzją odwzorowując najdrobniejsze detale. Ta wizyta zaostrzyła nasz apetyt na Brugię. Zmierzamy do muzeum Gruuthuse otwartego w rezydencji rodziny mającej ongiś monopol na zioła Gruut stosowane przy warzeniu piwa. Ród Van Brugghe-van der Aa może się pochwalić paroma gobelinami, dziełami sztuki dekoracyjnej, ale mnie najbardziej intryguje pokój-kaplica z oknami wychodzącymi na ołtarz sąsiadującego z budynkiem kościoła Najświętszej Marii Panny. Jak zamożni i wpływowi musieli być mieszkańcy Gruuthuse, że pozwolono im na wybicie dziury w ścianie kościoła! Dzięki temu bez wychodzenia z domu mogli uczestniczyć w mszach świętych. Warto wstąpić do tej świątyni chociażby dla Piety dłuta Michała Anioła. Obowiązkowo wchodzimy do muzeum Hansa Memlinga założonego w jednym z najstarszych szpitali w Europie – już w XII w. pielgrzymi, chorzy i ubodzy mogli w nim szukać schronienia. W przyszpitalnej kaplicy wystawiony jest słynny trypyk Mistyczne zaślubiny Katarzyny (1475–1479) autorstwa patrona muzeum, mający dawać cierpiącym otuchę i nadzieję. Moją uwagę jednak bardziej przykuwa namalowany przez Memlinga wyjątkowo realistyczny portret Sybilli Sambethy. Chodząc po salach między dziełami sztuki sakralnej, obrazami przedstawiającymi dawne sale szpitalne i gablotami z narzędziami chirurgicznymi, próbuję wyobrazić sobie, jak niesiono tu pomoc potrzebującym. Aby odetchnąć od muzeów i dzieł flamandzkich mistrzów, ruszamy po urokliwych, wybrukowanych kostką uliczkach. O każdej porze roku pełno na nich turystów w różnym wieku, ale zawsze w butach, którym bliżej do adidasów niż eleganckich szpilek. Mijamy witryny sklepów pełnych koronkowych serwet, serwetek, obrusów, bluzek, gobelinów i innych misternie wykonanych cacuszek. W ciepłe dni można tu podpatrzyć, jak koronczarka z poduszką na kolanach pełną szpilek i motków z nićmi uważnie przeplata szpulki i powoli dzierga koronkę. Ta misterna praca zupełnie nie przystaje do dzisiejszego rozpędzonego życia! Oczywiście wszędzie są też sklepy z czekoladą. Trudno mi się oprzeć pralinkom, które na wystawach przypominają malutkie dzieła artysty. Walka z pokusą z góry skazana jest na niepowodzenie. Kupuję kilka z nich. Na spróbowanie... Niepostrzeżenie docieramy na obrzeża miasta, do beginażu. Niegdyś mieszkały tu samotne kobiety, które choć nie składały ślubów zakonnych, żyły jak mniszki, pod opieką Kościoła. Dziś ich miejsce zajęły benedyktynki. Dzięki nim beginaż nadal emanuje spokojem i mistyką. Najlepiej przyjechać tu wczesną wiosną, kiedy kwitną żonkile. Widok soczystej zielonej trawy kontrastującej z żółtymi kwiatami i bielą ścian budynków na długo pozostanie w pamięci. Zgłodnieliśmy. Wracamy na rynek, by w jednej z niezliczonych restauracji skosztować belgijskiego przysmaku – muli z frytkami, które okrasza się majonezem. Żaden ze znanych mi Belgów nie rozumiał mojego zdziwienia na widok tej kombinacji. Frytki do muli – toż to zupełnie naturalne! Belgowie chwalą się, że paseczki smażonych ziemniaków są ich wkładem w międzynarodowe menu i kochają je chyba na równi z czekoladkami i piwem. Podczas lunchu nerwowo spoglądam na zegarek. Na popołudnie zostawiłam sobie dwie największe atrakcje. Codziennie między 14.00 a 16.00 w Bazylice Świętej Krwi jest wystawiana do adoracji relikwia z krwią Pana Jezusa. Legenda mówi, że przywiózł ją po drugiej wyprawie krzyżowej Thierry Alzacki, a krople krwi, które ponoć zawiera, zostały otarte przez Józefa z Arymatei po zdjęciu Jezusa z krzyża. Przy przechowywanej w szklanej tubie cennej substancji wierni mogą się modlić, a nawet położyć na niej dłonie. Raz do roku, w święto Wniebowstąpienia, jedno z najbarwniejszych dni w życiu miasta, relikwia jest wynoszona na ulice Brugii w wielkiej, uroczystej procesji. Rozglądam się dokoła. Bazylika to perełka zdobnictwa gotyckiego i jednocześnie najlepiej zachowany kościół romański w Belgii. Składa się ona bowiem z dwóch kaplic: dolnej, pod wezwaniem św. Bazylego, wzniesionej w IX w., o surowym, tchnącym ascezą wnętrzu, oraz górnej, pod wezwaniem Świętej Krwi. Druga, bogato zdobiona kaplica z jaskrawymi malowidłami ściennymi i kolorowymi witrażami swój wystrój zawdzięcza XIX-wiecznej renowacji. Bazylika przylega do eleganckiej fasady ratusza miejskiego (Stadhuis). Za 2 euro kupujemy bilet do głównej Sali Rady Miejskiej. Po przekroczeniu progu najczęstszą reakcją jest... cisza. To głębokie wrażenie wywołane bogactwem zdobień i bajecznie kolorowych fresków przedstawiających najważniejsze wydarzenia z historii miasta. Dzieło Rządzący i rządzeni namalowano dopiero w XIX w., lecz to nieistotne. Najważniejsze, że przenosi nas ono w czasy świetności Brugii i pozwala zrozumieć, dlaczego po całej Europie krążyły legendy o nadzwyczajnym bogactwie tutejszych mieszczan. Przy odrobinie wyobraźni zobaczymy także pysznie ubranych patrycjuszy zasiadających do obrad oraz rycerzy – kawalerów prestiżowego orderu Złotego Runa, założonego w Brugii przez księcia Filipa Dobrego. Usłyszymy także nawoływania marynarzy z przybijających do portu statków wypełnionych towarami z całego świata. Okazuje się, że miasto zbiło fortunę nie tylko na handlu morskim – wyrabiane tu gobeliny zamawiano we wszystkich szanujących się dworach książęcych. Jednak w XVI w. najważniejszy kanał żeglowny Brugii zaczął się zamulać i ośrodek stracił znaczenie gospodarcze. Został zepchnięty na boczny tor historii i zapomniany. Na nowo odkryli go... turyści angielscy, którzy pod koniec XIX w. przejeżdżali tędy w drodze do Waterloo. Teraz miasto z tabunami przemierzających je codziennie gości znów jest pełne życia, ale też refleksji, nostalgii i spokoju. Dawny splendor przebłyskuje gdzieś między murami, wciąż fascynuje, przyciąga i… sprawia, że stare legendy, choć nieco przykurzone, nadal są żywe. O ile Brugia wydaje się słodka i trochę zaspana, o tyle jej odwieczna rywalka, Gandawa, sprawia wrażenie bardziej dostojnej i nowoczesnej. Również tu pomyślano o turystach. Bez trudu znajduję wjazd na podziemny parking pod Vrijdagmarkt (rynkiem głównym) i po chwili jesteśmy na placu otoczonym rzędami gotyckich kamienic z charakterystycznymi schodkowymi frontonami dachów. To 250-tysięczne miasto tętni życiem. Nawet na starówce trzeba uważać na samochody, rowery i zgrzytające tramwaje pędzące między murami średniowiecznych budowli. Na ulicach dominują nie turyści, lecz wiecznie śpieszący się mieszkańcy, którzy bynajmniej nie znaleźli się tu po to, aby kontemplować architekturę. A jest co oglądać! Pod tym względem Gandawa wcale nie ustępuje Brugii. Godzinami można przypatrywać się domom wzniesionym wzdłuż kanału przy Graslei. Przepiękne budynki gotyckie czy klasycystyczne świadczą o tym, że czasy świetności miasta nie przeminęły wraz ze średniowieczem. Tak samo jak w Brugii na odkrycie czekają urokliwe zaułki, kafejki z doskonałym piwem, sklepy, których lady uginają się od koronek, gobelinów oraz belgijskich czekoladek. Zawsze kiedy jestem w Gandawie, idę też do sklepiku przy Groentenmarkt 3 po… musztardę. Robioną domowym sposobem z gorczycy i octu nabiera się do słoiczka prosto z beczki. Sklepik jakimś cudem przetrwał presję supermarketów i zalew paczkowanej żywności. A musztarda? Jest ostra, prawdziwa i na pewno bez konserwantów! Gandawa nie ma wprawdzie tylu muzeów co Brugia, ale są one bardziej różnorodne. Na początek wybieramy się na romański zamek Gravensteen o grubych kamiennych murach. Z zewnątrz wygląda romantycznie i bajkowo. W środku okazuje się, że romantyzmu w nim mało, za to całkiem sporo grozy. Począwszy od zbrojowni, w której pełno ciężkich mieczy i oszczepów, a na sali z narzędziami tortur i gilotyną skończywszy. W Muzeum Sztuk Pięknych w Citadelpark zgromadzono obrazy największych mistrzów, od Hieronima Boscha (XIV w.) przez belgijskich impresjonistów, po współczesnych artystów, takich jak René Magritte czy Panamarenko. Miasto buntowników – taką sławą cieszy się Gandawa. Jej mieszkańcy zawsze zaciekle bronili swych praw i przywilejów, a ich dewizą jest: „Na diabła, ani kroku wstecz!” (Voor den duivel geen stap achteruit). Na rynku Vrijdagmarkt stoi pomnik najsłynniejszego z buntowników, Jacoba van Artevelde, patrycjusza, który w XIV w. walczył o większą niezależność od Francji (Flandria była jej lennem). Na fasadzie jednego z domów otaczających pomnik rzuca się w oczy wielki napis Socialistische Werkersvereeningingen. Zarówno sam tekst, jak i monumentalny budynek, na którym go umieszczono, nie pasują do kunsztownych brabanckich kamieniczek z XVIII w. Gandawa po okresie prosperity w XVI w. popadła w stagnację. Swoje znaczenie odzyskała dopiero w wieku XIX, stając się dużym ośrodkiem przemysłowym i intelektualnym. To tu zrodził się ruch robotniczy i powstały trzy najważniejsze w Belgii nurty polityczne: socjalistów, liberałów i chrześcijańskich demokratów. Budynek na Vrijdagmarkt to pamiątka tamtych czasów i jednocześnie siedziba belgijskiego związku zawodowego. Przechodzimy na most Sint-Michiels. Czekam, aż przejadą autobusy i tramwaje, by w pełnej krasie zapozowały mi do fotografi i trzy wieże: dzwonnica oraz wieżyczki kościoła św. Mikołaja (Sint-Niklaaskerk) i katedry św. Bawona (Sint Baafskathedraal). W tej ostatniej świątyni znajduje się Ołtarz Baranka Mistycznego, arcydzieło braci Huberta i Jana van Eycków z XV w. Zawartą w nim bogatą symbolikę dziś, niestety, można zrozumieć dopiero po wysłuchaniu objaśnień z audioprzewodnika. Imponujący barokowy wystrój wnętrza tego pięknego gotyckiego kościoła to typowe zestawienie stylów dla większości świątyń w Niderlandach, szczególnie widoczne w Gandawie. Dewastacja gotyckiego wystroju jest pamiątką po toczących się tu w XVI w. krwawych walkach między katolikami a protestantami. Poddawani represjom hiszpańskiej inkwizycji (wówczas Niderlandy podlegały królowi Hiszpanii) protestanccy ikonoklaści niszczyli wnętrza kościołów katolickich. Zmęczona zwiedzaniem siadam w jednej z kafejek. Przez szybę obserwuję starszą kobietę, która przed sklepem z pamiątkami, z poduszką pełną motków na kolanach, dzierga koronkę. Przy sąsiednim stoliku młoda dziewczyna z zapałem pisze na laptopie. – Co je dzieli? – zastanawiam się. – Czy te parę metrów, czy parę setek lat? Być może Flamandowie uważają Gandawę za najlepsze miejsce do mieszkania w Belgii właśnie dlatego, że miasto umiało połączyć nowe ze starym. Jest nowoczesne, a jednocześnie zachowało swoją historię, nie stając się przy tym muzealnym skansenem.