Oto Ptak Roku 2025 w Polsce – trudno go pomylić z jakimkolwiek innym ptakiem
Mały, puszysty i niezwykle towarzyski – raniuszek to ptak, którego nie sposób pomylić z żadnym innym mieszkańcem naszych lasów. Choć waży zaledwie kilka gramów, potrafi przetrwać srogie zimy i budować gniazda będące prawdziwymi arcydziełami ptasiej architektury. Oto sekrety raniuszka – kultowego symbolu OTOP i oficjalnego Ptaka Roku 2025.
Spis treści: Wygląd i cechy rozpoznawcze Występowanie i liczebność populacji Siedlisko i gniazdowanie Dieta raniuszków Wędrówki i zimowanie Jak możemy pomóc raniuszkowi? – Ptak Roku 2025 Jako oficjalny Ptak Roku 2025 i wieloletni symbol Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków (OTOP), raniuszek przypomina nam, że nawet najmniejsze stworzenia mają do opowiedzenia niezwykłe historie. Od misternie tkanych gniazd, przez skomplikowane relacje rodzinne, aż po status ikony polskiej ornitologii – ten artykuł odkryje przed tobą fascynujące życie tego jedynego w swoim rodzaju ptaka. Oto tajemnice życia raniuszka, które cię zaskoczą. Wygląd i cechy rozpoznawcze Raniuszek (Aegithalos caudatus) to niewielki ptak o wyjątkowej, łatwo rozpoznawalnej budowie ciała. Charakteryzuje go sympatyczna „mordka”, kulisty tułów oraz bardzo długi ogon. Mimo tych cech bywa często mylony z sikorami, takimi jak sikora bogatka (Parus major) czy modraszka (Cyanistes caeruleus), głównie ze względu na drobną sylwetkę oraz żerowanie w mieszanych stadach. Najbardziej typowe ubarwienie raniuszka obejmuje białą głowę, pierś i brzuch, kontrastujące z czarnym grzbietem oraz długim, czarnym ogonem, który stanowi ponad 60% całkowitej długości ciała ptaka. Ogon ten nie jest jedynie ozdobą – odgrywa ważną rolę podczas żerowania wśród cienkich gałązek, pomagając w utrzymaniu równowagi, szczególnie podczas akrobatycznego przemieszczania się. W Polsce najczęściej spotykany jest podgatunek nominatywny (Aegithalos caudatus caudatus). W niektórych regionach kraju, zwłaszcza na zachodzie, można jednak zaobserwować raniuszka czarnobrewego (Aegithalos caudatus europaeus). Ten zachodnioeuropejski podgatunek wyróżnia się czarnymi pręgami nad oczami, biegnącymi aż do karku. Poza okresem lęgowym dorosłe raniuszki są niezwykle towarzyskie. Jeśli zauważymy jednego, możemy być niemal pewni, że w pobliżu kręcą się jego pobratymcy. Te „kłębki waty” posiadają delikatne, różowe akcenty na spodzie ciała oraz na barkach, co dodatkowo odróżnia je od innych gatunków. Dymorfizm płciowy jest u nich słabo zaznaczony – samiec i samica ubarwione są niemal identycznie. Oko raniuszka jest czarne i otoczone jasną, kolorową obrączką powiekową. Jak wspominał w jednym ze swoich tekstów Antoni Marczewski, nieżyjący już ornitolog z OTOP, dla niemieckiego biologa Oskara Heinrotha (przełom XIX i XX w.) owe czerwonawe obwódki sprawiały wrażenie, jakby ptak cierpiał na chroniczne zapalenie oczu. Młode raniuszki różnią się od dorosłych mniej kontrastowym ubarwieniem głowy. Zamiast czystej bieli mają ją bardziej szarawą, często z wyraźnym, ciemnym pasem biegnącym przez oko. Ich ogon jest krótszy, a w miarę pierzenia młodociane ptaki stopniowo nabierają typowych dla dorosłych cech wyglądu. Zagadka dla taksonomów Raniuszek przez lata był wyzwaniem dla naukowców. Próbowano go przypisać do remizów, ogonatek (gdzie „sąsiadował” z wąsatką), a najdłużej – do rodziny sikor. Ostatecznie, ze względu na swoją odrębność, doczekał się własnej rodziny – raniuszków (Aegithalidae). Jego łacińska nazwa Aegithalos pochodzi od greckiego słowa oznaczającego sikorę. Ma to głęboki sens, ponieważ jesienią i zimą raniuszki chętnie łączą się z sikorami w mieszane stada, tworząc tzw. koalicje. Taka strategia ułatwia znajdowanie pokarmu i zwiększa bezpieczeństwo – sygnał o zagrożeniu wydany przez jeden gatunek jest natychmiast rozumiany przez pozostałe. Występowanie i liczebność populacji Raniuszek jest szeroko rozprzestrzenionym gatunkiem palearktycznym, gniazdującym od Irlandii po Japonię. Na świecie wyróżnia się około 19 podgatunków, zasiedlających poszczególne części tego rozległego obszaru. Raniuszek białogłowy – podgatunek caudatus, który możemy spotkać m.in. w Polsce – występuje również w Europie Północnej, Wschodniej i Środkowej. Zasiedla ponadto Chiny, Japonię, Mongolię, Koreę Północną oraz Rosję. Co ciekawe, podgatunek ten wciąż rozszerza swój zasięg, pojawiając się lokalnie w Azji Środkowej, a jako ptak zalatujący odnotowywany był także w Grecji oraz we Włoszech. Choć raniuszki kojarzą się głównie z krótkimi lotami między drzewami, potrafią pokonywać imponujące dystanse – rekordzista przeleciał aż 2700 km. Badania taksonomiczne wykazały, że raniuszek białogłowy (A. c. caudatus) często krzyżuje się z raniuszkiem czarnobrewym (A. c. europaeus). W efekcie powstają lęgi mieszane, obserwowane również w Polsce, co stanowi swoistą pułapkę dla ornitologów. Okazuje się bowiem, że niemal całkowicie białe głowy zdarzają się także u raniuszków zachodnich. Takie przypadki notowano w niemal całej Europie Środkowej i Zachodniej, w tym również w Polsce. Potwierdza to, że biała głowa nie zawsze jest wskaźnikiem północnego pochodzenia ptaka. Raniuszek w Polsce jest średnio licznym gatunkiem lęgowym, a jego krajową populację szacuje się na ok. 70–120 tys. par. Wielkość populacji europejskiej oceniana jest na 16–29 mln dorosłych osobników, co stanowi ok. 45% populacji globalnej (szacowanej łącznie na 36–64 mln dorosłych ptaków). Na podstawie tych danych uznaje się, że światowa populacja raniuszka pozostaje stabilna w skali trzech pokoleń. Siedlisko i gniazdowanie raniuszków Raniuszki zasiedlają w większości lasy liściaste i mieszane (ok. 80%), ale spotkać je można również w parkach miejskich i zadrzewieniach. Sezon lęgowy trwa od kwietnia do maja. Gniazda budują najczęściej na świerkach, brzozach i topolach, a także na krzewach iglastych i pnączach, np. w chmielu. Umieszczają je przy pniu, w odrostach, w rozwidleniu konarów lub wśród gałązek, zwykle na wysokości do 2 m. Wyjątkowo w Białowieskim Parku Narodowym obserwowano gniazdowanie raniuszków wysoko, od 16 do 34 m nad ziemią. Budowa gniazda trwa ok. 3 tygodni. Najpierw powstaje podest i podłoga, następnie ściany, a całość zamyka dach z owalnym otworem wejściowym. Wnętrze gniazda przypomina ciepły „kokon” w kształcie dużego jaja, upleciony z mchów, włókien roślinnych i pajęczyny. Wyściełane jest grubą warstwą piór – czasem nawet do 2000 sztuk. W poszukiwaniu materiału raniuszki niekiedy odwiedzają miejsca, gdzie ptaki drapieżne pozostawiły upolowane ofiary, co świadczy o ich niezwykłej determinacji. Samiczka znosi zazwyczaj 8–12 jaj i wysiaduje je przez ok. dwa tygodnie, podczas gdy samiec dostarcza jej pożywienie. Pomimo starannej konstrukcji gniazd, ponad połowa lęgów ulega całkowitemu zniszczeniu, zwykle jeszcze na etapie składania jaj. Głównymi sprawcami są ptaki krukowate (np. sójki) oraz ssaki – kuny, łasice, wiewiórki czy myszy. Raniuszki wykazują jednak dużą przezorność – do maskowania gniazda używają materiałów z drzewa, na którym je zbudowały, np. włókien kory brzozy. Dzięki temu trudniej je odnaleźć, a para może w sezonie wychować nawet dwa lęgi. W jednym z polskich czasopism popularnonaukowych „Salamandra” dr Grzegorz Hebda – absolwent ochrony środowiska na Uniwersytecie Opolskim – opisuje swoje obserwacje raniuszków. W podopolskich grądach odrzańskich zauważył, że pary ptaków, znajdując źródło cennych piór w postaci zabitego puszczyka lub wywiezionych do lasu odpadów z fermy kurzej, potrafiły pokonać prawie 1 km, aby przynieść materiał do gniazda. W czasie budowy gniazd raniuszki są mało płochliwe i można je obserwować nawet z odległości kilku metrów. Dr Hebda dodaje, że już w latach 50. pewien polski naukowiec badający raniuszki w Wielkopolskim Parku Narodowym sprawdzał ich płochliwość i determinację, stojąc blisko gniazda z piórkami w dłoni. Ptaki były na tyle ufne, że siadały mu na ręce i zabierały materiał do budowy gniazda. Raniuszkowa ciekawostka z życia wzięta Raniuszki cechują się niezwykłą organizacją społeczną – w wychowywaniu młodych często pomagają im inne osobniki, zazwyczaj krewni lub sąsiedzi. Pary, które poniosły straty lęgowe, stają przed wyborem: albo rozpocząć budowę nowego gniazda (jeśli czas jeszcze pozwala), albo dołączyć do gniazdujących w pobliżu par. Raniuszki często wybierają tę drugą opcję, co jest zjawiskiem rzadkim wśród ptaków w Polsce. Pomocnicy biorą udział w wykańczaniu gniazda sąsiadów, jego obronie przed intruzami oraz karmieniu piskląt. Przykładem takiego zachowania jest obserwacja z 2006 roku z gminy Garbów na Lubelszczyźnie. Odnotowano tam lęg mieszany raniuszka białogłowego i czarnobrewego. W gnieździe umieszczonym na jałowcu (na wysokości ok. 1,9 m) znajdowało się 9 jaj.Podczas kontroli zauważono trzeciego raniuszka, który aktywnie pomagał w obronie lęgu. Najprawdopodobniej był to właśnie tzw. „pomocnik” – dodatkowy, spokrewniony ptak spoza pary. Takie wsparcie znacząco zwiększa szanse na sukces lęgowy w świecie, w którym drapieżnictwo gniazdowe jest bardzo wysokie. Dieta raniuszków Raniuszki odżywiają się głównie owadami i bezkręgowcami, uwijając się sprawnie wśród gałązek i liści niczym leśni akrobaci. Często zjadają jaja motyli i ciem, a także gąsienice, zręcznie zbierając ofiary z drzew i krzewów. Jan Sokołowski – wybitny polski ornitolog – w swojej klasycznej monografii „Ptaki ziem polskich” podkreślał, że ptaki te niezwykle skrupulatnie przeszukują każdy zakamarek igieł i pączków. Podczas żerowania nawołują się delikatnym „sit sit”, a gdy poczują zagrożenie, wydają przenikliwe, ostrzegawcze „ciririri”. Rodzice wspólnie dokarmiają młode owadami. Ciekawostką jest to, że raniuszki nie odlatują na zimę. Podobnie jak mysikróliki, nie śpią w dziuplach – w mroźne noce siadają w rządku na jednej gałązce, przytulają się do siebie i okrywają nawzajem skrzydełkami. Wędrówki i zimowanie Raniuszki w zależności od podgatunku mogą być ptakami osiadłymi lub wędrującymi. Europejskie badania ornitologiczne z ostatnich 50 lat pokazują, że podgatunek caudatus wykonuje ruchy dyspersyjne i regularnie opuszcza terytoria lęgowe, podczas gdy europaeus jest przeważnie osiadły. Na stacji obrączkowania ptaków Ventės Ragas na Litwie, jednej z najstarszych w Europie, w latach 1984–2003 odnotowano szczytowe napływy raniuszków – złapano wtedy ponad 70 tys. osobników. Dane historyczne pokazują imponujące zdolności migracyjne podgatunku caudatus: ptak zaobrączkowany w 1958 r. na Mierzei Kurońskiej (Rosja) został schwytany osiem dni później w Falsterbo (Szwecja), pokonując ok. 500 km. Inny osobnik, oznakowany w Rosji w 2000 r., dotarł na Litwę po 104 dniach, przemierzając aż 1623 km. Podgatunek europaeus zwykle migruje na krótsze dystanse (ok. 140 km), choć czasami również wykazuje ruchy dyspersyjne i rozprzestrzenia się w różnych kierunkach. Niektóre ptaki przemieszczają się na zachód – np. trzy osobniki oznakowane w Belgii w październiku 2001 r. pokonały ponad 200 km, by dotrzeć do Anglii. Inne migrują na południowy wschód: rekordowy przypadek to ptak z Belgii, który w ciągu ponad roku dotarł do Grecji, pokonując ok. 2700 km. Obserwuje się także migracje wschodnie, szczególnie w Polsce, a niektóre ptaki przemieszczają się z południowej części Szkocji do Belgii (205 km w ciągu 11 miesięcy). Jak możemy pomóc raniuszkowi? – Ptak Roku 2025 Raniuszek to symbol Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków (OTOP) – największej organizacji zajmującej się ochroną ptaków w Polsce. Jego charakterystyczne logo zaprojektował Jerzy Desselberger – wybitny ornitolog, artysta plastyk i projektant znaczków pocztowych. Po raz pierwszy zaprezentował on sylwetkę raniuszka na łamach kwartalnika „Ptaki” w 1993 roku i od tego czasu gatunek ten nierozerwalnie kojarzy się z działaniami organizacji. Raniuszek został wyróżniony tytułem „Ptaka Roku 2025” w plebiscycie portalu ptakroku.pl. To wydarzenie ma na celu zwrócenie szczególnej uwagi na potrzebę ochrony tego sympatycznego ptaka oraz jego naturalnych siedlisk. OTOP podkreśla, jak ważne jest dbanie o lasy w dolinach rzecznych i zadrzewienia nadrzeczne – ulubione miejsca gniazdowania tych małych ptaków. Chroniąc te tereny, wspieramy nie tylko raniuszki, ale także dziesiątki innych gatunków ptaków. Dzięki takim działaniom każdy z nas może przyczynić się do tego, aby raniuszki mogły bezpiecznie żerować, gniazdować i przetrwać zimy w naszym krajobrazie. Źródła: otop.org.pl, lotnature, jestemnaptak.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Polski youtuber jako 27. Polak zdobył Koronę Ziemi. Rozmawiamy z Kubą „Patecem” Pateckim o tym, co trzeba mieć w sobie, by sięgać szczytów
„Uważaj, o czym marzysz” – ostrzega mnie Kuba Patecki na początku naszej rozmowy. Ostrzeżenia tego trudno jednak nie traktować jako zachęty: podróż 28-latka – i zdobycie rozszerzonej Korony Ziemi w 1,5 roku – jest dowodem na to, jak daleko może zaprowadzić nas determinacja i pielęgnowana w sobie ciekawość świata. Czego możemy się od niego nauczyć?
Spis treści: Kuba w krainie Youtube'a O jednym takim, co zdobył Szczyt Świata Wszystko za Koronę Ziemi Jak się nie bać podróżowania? Co po Koronie Ziemi? Plany Pateca na przyszłość Podróżnik, turysta wysokogórski, „profesjonalny amator”. Tak sam siebie określa w naszej rozmowie Jakub Patecki, twórca treści internetowych (mówiąc bardzo szeroko), znany z hartu ducha i… robienia rzeczy pozornie niemożliwych. Ultramaratony, nurkowania w Oceanii, dokumenty o afrykańskich zwierzętach, zwiedzanie sowieckich baz kosmicznych czy w końcu… wspinaczka wysokogórska. Najświeższy zdobywca Korony Ziemi – najwyższych szczytów każdego z kontynentów – dokonał wyczynu, który w historii udał się tylko 26 Polakom. Patec dołączył do grona wielkich himalaistów i opowiada National Geographic Polska o tym, jak wyglądała jego podróżnicza droga, której część śledzić mogliśmy na Youtube. Kuba w krainie Youtube’a O „Patecu” w podróżniczym świecie zrobiło się naprawdę głośno w czerwcu 2024 roku, w którym na Youtube ukazała się jego seria na temat zdobywania Mount Everest. To wtedy w oczach wielu przeistoczył się z internetowego „śmieszka” w prawdziwego zdobywcę. Podróżowanie stało się częścią jego życia jednak dużo, dużo wcześniej. – Kochałem podróżować od dzieciaka. To wszystko zaczęło się chyba od mojej mamy i cioci, od których dostałem książki Alfreda Szklarskiego. No i zaczęliśmy czytać: od „Tomka w krainie kangurów”, po inne powieści […] rodzice wpoili we mnie ciekawość świata. W czasach liceum umawialiśmy się z chłopakami na wyzwania autostopowe, np. z Krakowa do Gdyni, a gdy tylko miałem możliwość jeździłem na wymiany uczniowskie: na Cypr gdy miałem 15 lat, potem do Japonii czy do Indii. Starsze rodzeństwo motywowało mnie, żebym – gdy tylko mogę – wybierał jak najbardziej egzotyczne kierunki – opowiada Kuba. Apetyt rośnie w miarę jedzenia. Podróże stawały się coraz bardziej ekstremalne, a w międzyczasie Kuba zaczął także tworzyć na Youtube. Kontent był z początku nieco mniej podróżniczy, ale wkrótce zew przygody wyszedł na pierwszy plan: ukazały się między innymi materiały z jego pełnego emocji i wyzwań, kilkudniowego zwiedzania opuszczonego sowieckiego kosmodromu w Kazachstanie. Jeśli ktoś jest ciekawy śladów myśli technicznej zza naszej wschodniej granicy, to zdecydowanie warto je nadrobić. – Trzeba uważać, o czym się marzy – śmieje się podróżnik. – Wkrótce zobaczyłem, jak wielkie mam ciągoty do „przeżywania”. Uświadomiłem sobie, że gdy tylko coś mi się spodoba, to nie ma siły, która mnie powstrzyma, by to mieć, zrobić, przeżyć. O jednym takim, co zdobył Szczyt Świata Alpinizm nigdy nie był jednak konikiem Pateca – twórca podróżował wcześniej po bardziej „płaskim” terenie, eksplorował naturę czy poznawał egzotyczne kultury. Przygotowywał się także do wielu wyzwań sportowych, np. do ultramaratonu. Skąd w takim razie pasja do gór? – Podczas jednego z wyjazdów, z moim przyjacielem Marcinem „Pawbeatsem” Pawłowskim zdobyliśmy górę Synaj (2285 m n.p.m.). Na szczycie pomyślałem, że… fajnie byłoby zdobyć Mount Everest. Do tej pory nie byłem jednak górołazem – chodziłem na wycieczki po Górach Sowich z PTTK czy w liceum, więc ta „zajawka” prawie nie istniała. Te góry pojawiły się trochę z tego, że uwielbiam sport i lubię podróżować, a ja postanowiłem to połączyć […] Szczyty znajdują się zwykle w tych miejscach, w których jest ciekawie, które są trochę odizolowane. Do takich zawsze mnie ciągnęło – wspomina Kuba. Jak przygotować się na najwyższą górę świata? – Nie od razu można wspiąć się na Mount Everest. Po Synaju wybraliśmy się na Island Peaka – sześciotysięcznik w Himalajach – oraz na Ama Dablam. Nie przygotowywałem się do tej wyprawy zbyt mocno: miałem dosyć solidną bazę kondycyjną z biegania, jednak nie wiedziałem wtedy jeszcze, że chodzenie po górach bardzo się od niego różni […] Mogę śmiało powiedzieć, że dostałem mocny „wycisk” podczas tej wyprawy. W tamtym momencie zrozumiałem, że koniec z „amatorskością” moich podróży. Ze szczytu Ama Dablam widziałem Mount Everest i wiedziałem, że samo szczęście nie pomoże mi się tam dostać. Należało rozpocząć treningi. Kuba współpracował ze specjalistami, którzy pomogli mu jak najlepiej przygotować się na wyzwanie, jakie stanowiły wysokie góry. Konieczne było też „pilnowanie michy”. Jednym z ciekawszych elementów przygotowań, o których od niego usłyszałem, było… trenowania jelita. Chodzi o to, by przyzwyczaić żołądek do pracy podczas wysiłku – na siłownianych „schodach” je się żelki, je się banany. Jak w górach. – Muszę powiedzieć o tym, że nie da rady wejść na Everest bez treningu. Nie nazwę siebie profesjonalnym sportowcem, ale trening i okres przygotowawczy trwał około 7–8 miesięcy. Trzeba było drastycznie zmienić tryb życia. Realnie, przez aktywność fizyczną, przygotowywałem się 6 lat – ostrzega Patecki. Czy w dzisiejszych czasach każdy może zdobyć Mount Everest? – Ja nie mam problemu z tym, że ludzie będą mówili, że mnie szerpowie „wnieśli”, że w dzisiejszych czasach „każdy to może”. Wiem realnie, że tak nie jest, że rzeczywiście jest bardzo ciężko. Widziałem na własne oczy ludzkie tragedie. Zależy mi na tym, żeby ludzie nie myśleli, że można „pójść” sobie bez przygotowania na górę: nawet taka Śnieżka może dać popalić. Ludzie mogą się śmiać, ale Szerpowie bardzo mi pomogli – bez ich wiedzy nie udałoby się zdobyć szczytu. Nawet jednak z nimi w górach trzeba bardzo uważać – podkreśla. – Ja zostawiam sportowy aspekt sportowcom. Jak najbardziej: wszedłem na Everest z tlenem, z pomocą szerpów, w zorganizowanej wyprawie. Widziałem w jej trakcie wiele osób, które musiało zawrócić: przez odmrożenia, nieprzygotowanie. Jedna osoba z mojej wyprawy niestety zginęła. Jak nie stracić motywacji wchodząc na szczyt? W górach ważne jest poczucie celu. Może to być próba przezwyciężenia własnych słabości, pragnienie udowodnienia czegoś światu, ale może też być – jak w przypadku Kuby – chęć przekucia zdobywania szczytu w coś dobrego. – Podczas zdobywania Everestu zorganizowaliśmy zbiórkę na Fundację Cancer Fighters. Wiedzieliśmy, że akcja zdobywania szczytu będzie dosyć głośna, więc chcieliśmy to wykorzystać, by pomóc dzieciom z nowotworem. Od jednej z podopiecznych fundacji – małej Mai – dostałem rysunek, który wziąłem na szczyt Everestu: przedstawiał naszą dwójkę na szczycie świata. Dodawał mi mnóstwo siły i otuchy, gdy myślałem, że już nie dam rady. Wiedziałem, że muszę to zrobić – jeśli nie dla siebie, to dla niej. Podczas wypraw zebraliśmy ponad milion złotych. Wszystko za Koronę Ziemi Mówi się, że ze szczytu Everestu widać cały glob. Kuba Patecki musiał zobaczyć z niej pozostałe góry innych kontynentów, bo to tam wpadł mu do głowy pomysł, by zdobyć Koronę Ziemi. – Po Evereście pomyślałem sobie, że chwila: kocham góry, kocham podróże, zróbmy ten projekt Korony Ziemi – uśmiecha się na wspomnienie młody podróżnik. Szczęśliwie wszystko się udało, i to w wyjątkowo szybkim tempie: wszystkie szczyty – poza Mount Everest – Patec zdobył w 2025 roku. Do zdobycia – w pełnym, tzw. „messnerowskim” wymiarze Korony Ziemi – został więc Mount Vinson na Antarktydzie (4892 m n.p.m.), Aconcagua w Ameryce Południowej (6961 m n.p.m.), Piramida Carstensza w Oceanii (4884 m n.p.m.), Kilimandżaro w Afryce (5895 m n.p.m.), Denali w Ameryce Północnej (6190 m n.p.m.), Mount Blanc w Europie (4805 m n.p.m.), Góra Kościuszki w Australii (2228 m n.p.m.) oraz Elbrus na granicy Azji z Europą (5642 m n.p.m.). Kuba na białym lądzie, czyli jak się zdobywa Antarktydę? – Mount Vinson wymaga ogromnych kosztów. Nie wynika to jednak z monopolu, ale problemów z logistyką. Antarktyda jest odrealniona, panuje tam iście laboratoryjny klimat. Codziennie był dzień: słońce nie zachodziło nawet na minutę. To utrudniało regenerację, odpoczynek. Trafiliśmy jednak wspaniałą pogodę: chociaż było bardzo zimno, to temperatury w bazie wynosiły −10 stopni. Idzie się przyzwyczaić – śmieje się Patec, dodając, że kalesony są jego ulubionym elementem garderoby. Sympatia do nich z pewnością pomaga. – Na Antarktydzie zachwyciły mnie także pingwiny. Na lądzie nie mają naturalnych wrogów, więc były ciekawskie, podchodziły do kamery. Od razu wskoczyły na podium moich ulubionych zwierząt. Cieszę się, że o nich rozmawiamy, bo przypomniałem sobie, jak bardzo je uwielbiam. Chciałbym, żeby każdy przeżył spotkanie z nimi – uśmiecha się podróżnik. Kuba w Ameryce Południowej, czyli latynoska lekcja pokory – Prosto z Vinsona poleciałem do Argentyny. Tam czekała na mnie Aconcagua. Co ciekawe, wydawało mi się, że po Evereście już każdy szczyt będzie prosty. Jak bardzo się myliłem! Dostałem kolejną lekcję, że to nie wysokość, a warunki grają główną rolę przy zdobywaniu szczytów. Gigantyczne wiatry sprawiły, że większość grup nie dotarła na górę. Tylko 3 grupom z około 15 udało się to zrobić, a nasza była jedną z tych, które zdobyły szczyt. Prowadzeni przez gauchos, argentyńskich kowbojów, weszliśmy na Aconcaguę. Po sukcesie świętowaliśmy w otoczeniu śpiewów, wina, tańca i steków. Kuba w indonezyjskiej dżungli, czyli wejście na Piramidę Carstensza – Piramida Carstensza to najbardziej niedostępna góra z całego zestawu Korony Ziemi. Znajduje się w indonezyjskiej części Papui i była zamknięta przez bardzo długi czas. Lokalne plemiona zdenerwowały się, że turyści nie korzystają z ich usług… i zaczęły porywać ludzi. Jedynym sposobem jest ich ominięcie i podlecenie do bazy, w której są żołnierze z bronią, helikopterem. To dosyć „nieładny” sposób zdobywania góry: lecisz z poziomu morza na niemal 4000 m n.p.m., a następnego dnia robisz 1000 metrów. To zaprasza do choroby wysokościowej. A to góra bardzo techniczna, wymaga „via ferratowego” podchodzenia. Mieliśmy dużo szczęścia, bo góra zaraz potem została zamknięta: zdobywający ją turyści zginęli. Kuba w Afryce, czyli turystyka wysokogórska w pełnej krasie – Kilimandżaro pokazało mi turystyczną część gór. Sam padłem tego trochę ofiarą: chciałem koniecznie zdobyć najwyższy szczyt na każdym kontynencie. Włączył się konsumpcjonizm, także przygodowy […] Zobaczyłem tam jednak, jak wygląda prawdziwa „turystyka wysokogórska. Widziałem jak przewodnicy „targają” nieprzytomnych ludzi na szczyt, robią im zdjęcie, a potem ich ściągają. Tam się sprzedaje zbyt krótkie, 6-dniowe wyprawy, które nie dają możliwości przyzwyczaić się do wysokości. Realnie warto podczas podejścia na Kilimandżaro zarezerwować sobie około dwóch tygodni. Ze względu na tempo wielu ludzi tam umiera. Bardzo ostrzegam przed tą górą. Kuba na tropie zimna, czyli Denali (lub Mount McKinley) – Denali jest uznawane za jedną z najtrudniejszych gór z Korony Ziemi właśnie przez swój ekspedycyjny charakter. Miałem okazję pojechać tam z Osawaldem Rodrigo Pereirą, czyli himalaistą przez duże „H”. Jedzie się tam na trzy tygodnie, przechodzimy przez lodowiec, taszczymy wszystkie ciężary na plecach czy na saniach. Nie dolatuje tam helikopter. Przez całą podróż musieliśmy nosić także swoje „kupki”. Na Denali jest przenikliwie zimno: wszystko przez wiatry i wilgotność. Na szczyt dociera tylko 25% osób. Kuba na szlaku Kordiana, czyli relaks w Alpach – Mount Blanc zdobyłem, by mieć czyste sumienie: chciałem zrobić tzw. Rozszerzoną Koronę Ziemi. Poszliśmy trasą 3M, która jest uznawana za ciekawszą, nie polega tylko na dreptaniu po śniegu. To bardzo przyjemna góra, a wejście na szczyt Europy miało wymiar symboliczny. Przepiękne miejsce. Kuba w krainie kangurów, czyli polski akcent Korony Ziemi – By zmierzać do celu pojechałem do Australii zdobyć Górę Kościuszki: szczególnie ciekawy był dla mnie Polski akcent, bo szczyt został nazwany w ten sposób przez naszego rodzimego podróżnika, Pawła Edmunda Strzeleckiego. Niewielką wysokość odkupiłem wspaniałymi widokami. Została jednak jeszcze jeden szczyt. Kuba na wojennej ścieżce, czyli szczyt w terytorium Rosji – Ostatnim ze szczytów Korony Ziemi został Elbrus. To najwyższy szczyt Europy, ale niefortunny ze względu na swoje położenie: znajduje się na terytorium Rosji. Polacy nie są przez nich szczególnie mile widziani: zwłaszcza w czasie panującej w Ukrainie wojny. Problemy pojawiły się już na granicy gruzińsko-rosyjskiej. Byliśmy tam przesłuchiwani, przetrzymywani przez wiele godzin – poważnieje Patecki. – Długo nas przepytywali, zabrali nam telefony: mieliśmy je do wymiany, bo na pewno zainstalowali nam jakieś rzeczy. Dość powiedzieć, że gdy nam je oddali, wszystkie aplikacje były w języku rosyjskim i ewidentnie je do czegoś podłączyli – uśmiecha się ponuro Patec. Wcześniej cała grupa skasowała w swoich telefonach wiele zdjęć, Kuba usunął także – na czas przejazdu przez granicę – z Youtube’a swój film o wizycie w Kazachstanie. Porozbierali i pochowali sprzęt do nagrywania, żeby wyprawa wyglądała jak najbardziej amatorsko. Jak się nie bać podróżowania? „Chciałbym, żeby ludzie sami zobaczyli świat” Patec to fenomen. Ma wyjątkowy dar do pokazywania świata takim, jaki jest – nie wymuskany i wyreżyserowany, tylko autentyczny, czasem szorstki, ale też życzliwy i przede wszystkim: niesamowicie ciekawy. Nie chodzi jednak tylko o to, by ludzie oglądali jego filmy. Chodzi o coś więcej. – Chciałbym, by ludzie, gdy poczują się w miarę gotowi – nie w pełni, bo gotowym się nigdy nie jest –sami spróbowali podróżować. Niektórym się wydaje, że musisz być nie-wiadomo-kim, żeby wyruszyć. Uważam, że żeby podróżować, nie trzeba mieć żadnych kompetencji. To jedna z prostszych rzeczy, które można robić. Oczywiście nie trzeba się rzucać na głęboką wodę, nie trzeba od razu wyjeżdżać na inny kontynent. Wystarczy nowe miasto w Polsce. Ciekawa wioska. Nawet jeśli cel jest nieznany, warto wyjść, spróbować. Powolutku. Ja pierwszą wyprawę zrobiłem z Krakowa nad morze, a skończyliśmy na Evereście – zachęca twórca. To tak jak pisał Tolkien: „niebezpiecznie jest wychodzić za własny próg. Trafisz na gościniec i jeśli nie powstrzymasz swoich nóg, ani się spostrzeżesz, kiedy Cię poniosą”. A droga wiedzie w przód i w przód… Co po Koronie Ziemi? Plany Pateca na przyszłość Podróżnik nie zamierza jednak osiadać na Koronie Ziemi. Wręcz przeciwnie – obecnie trwają kolejne projekty, które owiane są nutką tajemnicy. Czego dotyczą? Patec, zapytany o loty w kosmos, tylko lekko się uśmiecha – żartuje, że obecnie najłatwiej polecieć na orbitę wtedy, gdy samemu zbuduje się własną rakietę. Czyżby to była podpowiedź? – Nie chcę rezygnować z gór, ale będzie ich na pewno dużo mniej. Teraz leciutko „dotykam” się z morzem: mam taki projekt, podczas którego chciałbym przepłynąć Atlantyk. Próbuję różnych rozmiarów i typów łodzi. Skończenie Korony Ziemi trochę mnie uwolniło: będziemy chcieli zaopiekowywać egzotyczne tematy i łączyć je ze sportem. Pozostaje nam czekać i pozostaje nam kibicować. Chętni poznania kulis zdobywania Korony Ziemi przez Kubę znajdą z niej pieczołowicie – i pięknie – przygotowane relacje na jego kanale na Youtube. Warto śledzić „Pateca”, bo to podróżnik, który z pewnością nas jeszcze nie raz zaskoczy i natchnie narodową dumą. Polska górą! Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czym były Szczodre Gody? To słowiańskie Boże Narodzenie
Wiele polskich tradycji chrześcijańskich pochodzi z wierzeń i obrzędów słowiańskich. Szczodre Gody to święto, podczas którego celebrowano przesilenie zimowe oraz zwycięstwo światła nad ciemnością. Jak wyglądało słowiańskie Boże Narodzenie?
W tym artykule: Czym są Szczodre Gody? Obchody Szczodrych Godów trwały nawet kilkanaście dni Szczodre Gody przypominają Boże Narodzenie Słowianie, którzy zamieszkiwali polskie ziemie przed przyjęciem chrztu przez Mieszka w 966 roku, byli ludem rolniczym, który szanował i wielbił przyrodę. Do tego stopnia, że ich kalendarz i wierzenia były jej podporządkowane. Chrześcijanie nazywali ich wówczas poganami. Zresztą jak wszystkich, którzy wierzyli wówczas w innych bogów. Wiara Słowian była bowiem politeistyczna. Większość z bóstw była swoistą personifikacją zjawisk i żywiołów natury. Tak Swarożyc był bogiem ognia, a Dadźbóg – słońca. Dziewanna była boginią dzikiej przyrody, księżyca i łowów, a Marzanna uosabiała wegetację, śmierć i zimę. Dla Słowian najważniejszymi bogami był Perun, władca gromowładny i Weles, który panował nad podziemiami. Czym są Szczodre Gody? Jednak nie o różnicę w wierzeniach tu chodzi, lecz podobieństwa tradycji. A tych jest wiele. Dawni Słowianie również kolędowali, żeby życzyć innym rolnikom pomyślności w Nowym Roku. Obchodzili również Śmigus-Dyngus, jako pożegnanie zimy i przywitanie wiosny. Co więcej, nasi przodkowie praktykowali święto, które do złudzenia przypomina Boże Narodzenie, drugie po Wielkanocy najważniejsze święto chrześcijan. Ponieważ Słowianie zajmowali się rolnictwem, byli uważnymi obserwatorami pogody, natury i kosmosu. Zwracali uwagę na to, jak przyroda wpływa na ich życie. Chociaż (prawdopodobnie) nie znali się na fizyce i astronomii, to z uwagą i pokorą patrzyli w niebo. Na tej podstawie potrafili zidentyfikować niektóre gwiazdy i planety oraz określić ich położenie na niebie i dopasować to do cyklu rocznego. W zależności od pory roku, składali modły różnym bóstwom i dziękowali im za dary ziemi, wody i światła. Rok obrzędowy dawnych Słowian rozpoczynał się 21 grudnia. Celebrowano w ten sposób przesilenie zimowe i zwycięstwo dnia nad nocą, światła nad ciemnością. Nasi przodkowie radowali się wtedy, ponieważ od tego momentu dni stawały się dłuższe i cieplejsze. Właśnie wtedy rozpoczynało się świętowanie Szczodrych Godów, zwanych również jako Godowe Święto. Pierwszym punktem obchodów był Szczodry Wieczór, który odbywał się w nocy z 21 na 22 grudnia. Spożywano wówczas 12 różnych potraw, które symbolizowały 12 miesięcy w roku. W tym dniu rozpoczynano również wróżby na kolejny rok. Bogiem, którego czczono w tym czasie, był Weles, opiekun bogactwa i magii. Ludzie w tym czasie dzielili się chlebem. Z siana lub słomy pod nakryciami robiono przepowiednie. Każdy losował słomkę, a im ładniejsza i dłuższa była słomka, tym lepszy miał być następny rok. Dawano sobie również drobne podarunki – najczęściej były to orzechy i jabłka, ale także drożdżowe placki, które nazywano „szczodrakami”. Obchody Szczodrych Godów trwały nawet kilkanaście dni Świętowanie Szczodrych Godów trwało przez kilkanaście dni, aż do 6 stycznia. Warto zwrócić uwagę na symbolikę Trzech Króli, którzy w tradycji chrześcijańskiej mieli podążać za gwiazdą betlejemską w kierunku miejsca narodzin Jezusa. W tradycji Słowian ową gwiazdą był Syriusz. To ciało niebieskie, które najjaśniej rozświetla niebo i leży w jednej linii z trzema jasnymi gwiazdami Pasa Oriona. Szczodre Gody miały również wymiar upamiętnienia tych, którzy odeszli. W trakcie dni celebracji na cmentarzach rozpalano ogniska na cześć zmarłych i organizowano uczty na ich cześć. Słowianie kładli również na stołach dodatkowy talerz, który miał czekać na ducha jednego ze zmarłych członków z rodziny. Palenie ognisk w trakcie świętowania miało również wymiar magiczny. Słowianie chcieli w ten sposób pomóc Dadźbogowi w walce z mrokiem. Co ciekawe, Słowianie również mieli swoją choinkę. Wyglądała jednak zupełnie inaczej. W domach stawiano snopki zboża lub jemiołę, które miały symbolizować życie. Szczodre Gody przypominają Boże Narodzenie Podobieństw Godowych Świąt do chrześcijańskiego Bożego Narodzenia jest bardzo dużo. Największą różnicą jest zaś termin rozpoczęcia celebracji. Wyznawcy chrześcijaństwa rozpoczynają świętowanie cztery dni później. Dlaczego? Prawdopodobnie chodziło o kompromis jeszcze z czasów starożytnego Rzymu. Cesarz Konstantyn przyjmując chrześcijaństwo, próbował pogodzić głęboką jeszcze wiarę „pogańską” z nowo przyjętą religią. Warto zwrócić uwagę na fakt, że Szczodre Gody są obchodzone do dziś przez niektóre związki wyznaniowe, czasem również jako wspomnienie folkloru i tradycji naszych przodków. Niezależnie od tego w co wierzymy, warto pamiętać o tym, co ukształtowało współczesną rzeczywistość. Szczególnie, że kluczem do zrozumienia świata jest nie tylko nauka, ale i wiedza o przeszłości. Źródła: Leszek Matela „Tajemnice Słowian”, Barbara Ogrodowska „Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne”, Ziemisław Grzegorzewic „O bogach i ludziach. Praktyka i teoria Rodzimowierstwa Słowiańskiego” Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Polski instrument zainstalowany na satelicie NASA IMAP uzyskał pierwsze kosmiczne światło! Przy okazji uchwycił kometę
Dzisiaj NASA poinformowała, że wszystkie instrumenty satelity heliosferycznego IMAP, wystrzelonego we wrześniu tego roku, pracują poprawnie. Wśród 10 instrumentów misji jest jeden zaprojektowany i całkowicie wykonany w Polsce. Mowa o GLOWS (Global Solar Wind Structure) – fotometrze zaprojektowanym do obserwacji poświaty heliosferycznej.
Dokładnie 13 listopada 2025 r. zbudowany w Centrum Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk (CBK PAN) instrument GLOWS zarejestrował swoje pierwsze światło w przestrzeni kosmicznej. GLOWS jest jednym z dziesięciu instrumentów naukowych misji NASA Interstellar Mapping and Acceleration Probe (IMAP), która obecnie znajduje się w pobliżu punktu libracyjnego L1 i przygotowuje się do wejścia na orbitę operacyjną. Niespodziewany kosmiczny wędrowiec Zarówno pierwsza, uzyska w połowie listopada krzywa blasku, jak również kolejne codzienne obserwacje, są zgodne z przewidywaniami modeli opracowanymi przez polskich ekspertów z CBK PAN. Modele te określane są jako WawHelioGlow i WawHelioIon. Pozyskany sygnał poświaty heliosferycznej i źródła gwiazdowe są wyraźnie widoczne. – Co najważniejsze, GLOWS obserwuje poświatę heliosferyczną niezwykle dobrze, a tło pozagalaktyczne ma znikomy wpływ na nasze pomiary – dokładnie tak, jak przewidywaliśmy. To potwierdza, że instrument działa zgodnie z założeniami projektowymi – mówi dr hab. Maciej Bzowski, główny naukowiec instrumentu GLOWS. Jednak na pierwszej krzywej blasku pokazał się sygnał, którego żaden, nawet najbardziej precyzyjny model nie mógł przewidzieć. – Niespodziewany, jasny sygnał pojawił się w obszarze, w którym nie ma jasnej gwiazdy. Anomalię tę zauważył dr Marek Strumik. W dodatku źródło sygnału zniknęło po kilku dniach – znacznie szybciej niż zachowywałaby się gwiazda stacjonarna. Sprawdziliśmy i potwierdziliśmy, że GLOWS wykrył kometę C/2025 K1 (Atlas) – wyjaśnia dr Bzowski. – W zakresie optycznym kometa ma jasność około 10 magnitudo, a mimo to nasz instrument zarejestrował ją bardzo wyraźnie. To doskonała wiadomość – oznacza, że w przyszłości będziemy mogli oceniać tempo produkcji wody nawet dla komet słabo widocznych z Ziemi, o ile znajdą się w naszym polu widzenia – dodał ekspert. NASA jest zadowolona z przebiegu misji Nie tylko GLOWS, lecz wszystkie 10 instrumentów znajdujących się na pokładzie satelity NASA IMAP pomyślnie wykonało pierwsze pomiary w przestrzeni kosmicznej. Tym samym możemy śmiało powiedzieć, że sonda rozpoczęła zbieranie wstępnych danych naukowych, choć wciąż jest w trakcie podróży do swojego stanowiska obserwacyjnego w punkcie libracyjnym Lagrange’a 1 (L1), położonym około 1,5 miliona kilometrów od Ziemi w kierunku Słońca. Brad Williams, dyrektor programu IMAP w Kwaterze Głównej NASA w Waszyngtonie, twierdzi, że jest niezwykle zadowolony z początkowej pracy misji IMAP w warunkach lotu. – Wszystkie instrumenty zostały pomyślnie uruchomione, a proces rozruchu przebiega zgodnie z planem. Zebraliśmy już użyteczne dane, w tym przetestowaliśmy uzyskany dzięki możliwościom sondy niemal rzeczywisty strumień danych pogody kosmicznej. To bardzo udany kamień milowy, który szybko przygotowuje grunt pod rozpoczęcie zasadniczych operacji naukowych – powiedział. Kosmiczny kartograf Sonda IMAP, kosmiczny kartograf, ma za zadanie zmapować granice heliosfery – ogromnego, obejmującego cały Układ Słoneczny bąbla wytworzonego przez wiatr słoneczny. Jej instrumenty mają również badać, w jaki sposób heliosfera oddziałuje z lokalnym środowiskiem galaktycznym poza jej granicami. Wszystko dlatego, że według licznych hipotez, to heliosfera tworzy kosmiczne środowisko, w którym możliwe było rozwinięcie się życia. Misja będzie badać również wiatr słoneczny – ciągły strumień naładowanych cząstek emitowanych przez Słońce. Obserwacje te będą prowadzone aż przez pięć instrumentów sondy. Wszystko po to, by móc stworzyć system szybkiego ostrzegania – Active Link for Real Time (I‑ALiRT). Jego celem jest pomoc astronautom oraz znajdującym się w pobliżu Ziemi statkom kosmicznym w nierównej walce z niebezpiecznymi zjawiskami pogody kosmicznej i gwałtownym wzrostem promieniowania. System ma wysyłać ostrzeżenia minimum pół godziny przed np. uderzeniem obłoku plazmy słonecznej. Instrumenty IMAP już teraz wykonują pomiary wiatru słonecznego w czasie niemal rzeczywistym, co pozwala wspierać prognozy pogody kosmicznej. Sieć I‑ALiRT jest testowana i będzie gotowa do użytku przez prognostów pogody kosmicznej, gdy IMAP rozpocznie regularną misję naukową w punkcie L1. Wiemy już, że wszystkie instrumenty sondy IMAP działają poprawnie. Teraz pozostaje nam czekać do stycznia, kiedy to statek kosmiczny dotrze do punktu L1. Powinien znaleźć się tam tuż po Nowym Roku. Faza naukowa misji rozpocznie się 1 lutego. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Tak Polacy świętują przełom roku. Oto najmodniejsze miejsca na Sylwestra
Zbliża się koniec roku, a wraz z nim czas decyzji o tym, jak przywitać nadchodzący Nowy Rok. Choć wielu Polaków spędzi sylwestrową noc w domowym zaciszu lub na imprezach w gronie znajomych, coraz większa grupa traktuje ten moment jako idealną okazję do krótkiego wyjazdu. Gdzie najchętniej podróżujemy, by świętować sylwestra poza domem?
Sylwester oraz początek Nowego Roku należą do najbardziej intensywnych okresów w branży turystycznej – i także w tym sezonie można zaobserwować wyraźny wzrost zainteresowania wyjazdami. Sprzyja temu tegoroczny układ kalendarza. Świąteczny wypoczynek można bowiem wydłużyć nawet do pięciu nocy, a początek stycznia połączyć z długim weekendem związanym ze Świętem Trzech Króli. W efekcie ruch turystyczny rozłoży się na niemal trzy tygodnie, co zwiększa dostępność noclegów także dla osób planujących wyjazd na ostatnią chwilę. Coraz więcej Polaków decyduje się więc świętować przełom roku poza domem w różnych rejonach kraju. Gdzie Polacy spędzą Sylwestra? Dane o obłożeniu hoteli Koniec roku ponownie okazuje się jednym z najgorętszych okresów w krajowej turystyce, a dane Triverna.pl wskazują, że świąteczno-noworoczne wyjazdy stają się dla Polaków realną alternatywą wobec tradycyjnego świętowania w domu. W wielu górskich regionach obłożenie hoteli sięga już 70–90%, a w najpopularniejszych obiektach nawet 100%. Niezmiennie największym zainteresowaniem cieszą się Tatry i Karkonosze oraz miejscowości takie jak Szklarska Poręba, Szczyrk czy Świeradów-Zdrój, choć rośnie też popularność Beskidów, Zieleńca i Kotliny Kłodzkiej. Nad Bałtykiem (m.in. w Kołobrzegu, Świnoujściu i Międzyzdrojach) wolnych miejsc jest nieco więcej, jednak tegoroczny trend wcześniejszych rezerwacji pozostaje równie wyraźny. Eksperci podkreślają, że Polacy coraz chętniej wybierają pobyty z rozbudowaną ofertą, czyli pakietami świątecznymi, dostępem do stref SPA, animacjami i atrakcjami, które zapewniają udany wypoczynek niezależnie od warunków pogodowych. Zmienia się również akceptowany poziom cen – średnia stawka za noc sylwestrową wzrosła do około 793 zł, a za pobyt świąteczny do 895 zł, przy jednoczesnym wzroście wartości rezerwacji o kilkanaście procent rok do roku. Najdroższym regionem pozostają góry, gdzie doba hotelowa nierzadko kosztuje nawet 800–1200 zł, podczas gdy Bałtyk oferuje najbardziej przystępne ceny. Rośnie także ryzyko, że w wielu miejscach nie pojawią się oferty last minute, gdyż Polacy zaczęli planowanie zakończenia roku znacznie wcześniej niż w poprzednich sezonach. Najpopularniejsze kierunki sylwestrowe w Polsce Równie wyraźny wzrost zainteresowania wyjazdami na przełomie roku obserwuje Travelist.pl, który wskazuje, że liczba sylwestrowych rezerwacji wzrosła o 13% rok do roku. Najsilniej zyskują na popularności góry i Bałtyk, które odpowiadają łącznie za trzy czwarte wszystkich pobytów. Jeszcze szybciej rosną kierunki nad jeziorami (aż o 39% rok do roku), co pokazuje rosnące znaczenie spokojniejszych, mniej oczywistych regionów zimowych. Dane dotyczące dostępności potwierdzają tę skalę zainteresowania: zajętych jest ponad 75% pokoi nad jeziorami i ponad 70% nad morzem. Travelist zwraca również uwagę, że szybkie kurczenie się dostępnej bazy noclegowej na Mazurach i Pomorzu wynika nie tylko z dużego popytu, lecz także z mniejszej liczby obiektów niż w górach czy nadmorskich kurortach. Wśród popularnych destynacji sylwestrowych na Travelist.pl dominują Szklarska Poręba, Szczyrk i Karpacz w górach, Kołobrzeg, Mielno i Międzyzdroje nad morzem oraz Ostróda, Żnin i Tleń w regionach jeziornych. Z kolei wśród dużych miast Polacy szczególnie chętnie wybierają Kraków, Wrocław i Gdańsk, które przyciągają zarówno rozbudowaną ofertą noclegową, jak i bogatym programem wydarzeń. Ceny noclegów w hotelach 3–5* wzrosły jedynie symbolicznie (średnio o 1%), choć większy popyt sprawił, że w górach i nad jeziorami stawki rosną szybciej niż nad Bałtykiem. Stabilna pozostaje również długość pobytu, wynosząca nieco ponad trzy doby. Co więcej, w tym roku rezerwacje dokonywane były średnio z dwumiesięcznym wyprzedzeniem. Sylwester staje się więc nie tylko okazją do zabawy, lecz także momentem, w którym Polacy świadomie inwestują w odpoczynek i komfort. Źródła: Triverna, Travelist Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Plecionkarstwo na liście UNESCO. Polska tradycja doceniona po 18 latach starań
Polska może świętować: nasze tradycje plecionkarskie trafiły na prestiżową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. To ogromny sukces dla rzemieślników m.in. z Nowego Tomyśla, Rudnika nad Sanem i Łowicza.
10 grudnia 2025 roku, podczas 20. sesji Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w New Delhi w Indiach, ogłoszono wpisanie plecionkarstwa z Polski na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO. To symboliczny moment, który wieńczy niemal 18 lat starań polskiej społeczności plecionkarzy i wikliniarzy, zwłaszcza z regionów Nowego Tomyśla, Rudnika nad Sanem i okolic Łowicza. Historia starań o wpis na listę UNESCO Początki zorganizowanych działań plecionkarzy sięgają 2000 roku, kiedy społeczność z Nowego Tomyśla postanowiła pobić rekord Guinnessa, tworząc największy wiklinowy kosz na świecie. W 2004 roku od powołano Ogólnopolskie Stowarzyszenie Plecionkarzy i Wikliniarzy. W 2007 roku zorganizowano pierwszy światowy konkurs wyplatania w Nowym Tomyślu, co pozwoliło środowisku jeszcze bardziej się zintegrować. W tym samym roku rozpoczęto starania o wpis na krajową listę dziedzictwa kulturowego, co zakończyło się sukcesem w 2018 roku. Na tym jednak nie poprzestano – kolejnym celem był wpis na światową listę UNESCO. Wniosek do powstał we współpracy z instytucjami kultury i samorządami. Nowy Tomyśl i Rudnik nad Sanem – kolebki plecionkarstwa Nowy Tomyśl w Wielkopolsce oraz Rudnik nad Sanem na Podkarpaciu to główne ośrodki, w których plecionkarstwo nie tylko przetrwało, ale rozkwitło. W Nowym Tomyślu od XVIII wieku uprawiano wiklinę, co przyczyniło się do rozwoju rzemiosła. W 1878 roku w Rudniku nad Sanem założono pierwszą w Polsce Szkołę Koszykarską, gdzie uczono technik wyplatania. W tych regionach do dziś działa wielu rzemieślników i artystów zajmujących się plecionkarstwem. To właśnie ich praca, zaangażowanie i determinacja przyczyniły się do sukcesu na arenie międzynarodowej. Andrzej Pawlak, inicjator wpisu i obecny skarbnik stowarzyszenia, odegrał kluczową rolę w całym procesie. Czym jest plecionkarstwo? Surowce, tradycje, przekazywanie wiedzy Plecionkarstwo to jedna z najstarszych dziedzin rzemiosła w Polsce. Polega na ręcznym wyplataniu przedmiotów codziennego użytku – takich jak kosze, pojemniki, naczynia – z naturalnych materiałów roślinnych, w tym przede wszystkim z wikliny. Wiklina, czyli młoda wierzba, stanowi podstawowy surowiec wykorzystywany przez 90% plecionkarzy w Polsce. Praca wikliniarza to nie tylko wyplatanie – to także uprawa, zbiór, korowanie i przygotowanie materiału. Tradycja opiera się na przekazywaniu wiedzy z pokolenia na pokolenie oraz głębokim szacunku do natury. W dzisiejszych czasach plecionkarstwo ma coraz bardziej artystyczny charakter i jest traktowane częściej jako hobby niż zawód. Dawniej było to źródło utrzymania, szczególnie w rejonach ubogich w przemysł. Co dalej? Plany na przyszłość i ratowanie ginącego rzemiosła Ogólnopolskie Stowarzyszenie Plecionkarzy i Wikliniarzy, z prezesem Antonim Skrzypczakiem, ma ambitne plany. Najważniejszym z nich jest powołanie Europejskiego Centrum Wikliny w Nowym Tomyślu. Wpis na listę UNESCO ma ułatwić pozyskiwanie środków i wsparcia instytucjonalnego. Stowarzyszenie chce również zintensyfikować działania edukacyjne – organizować warsztaty, wystawy i projekty, które umożliwią młodym ludziom poznanie i kontynuowanie tej tradycji. Choć dziś plecionkarstwo nie jest już zawodem masowym, to uznanie UNESCO może przyczynić się do jego renesansu i ochrony. Źródła: Gov.pl, Dzieje.pl, Polskie Radio Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
„Jakby mucha latała wokół moich uszu”. Zaskakujące opinie obcokrajowców o naszym języku
Dla wielu cudzoziemców język polski to dźwiękowa łamigłówka. Zaskakują ich szeleszczące dźwięki, nietypowe samogłoski i trudne do wymówienia zbitki spółgłoskowe. Jak naprawdę brzmi polszczyzna w ich uszach?
Spis treści: Polski w uszach obcokrajowców hitem Instagrama Polski jako język szeleszczący Te okropne samogłoski Zbitki spółgłoskowe – wyzwanie dla językoznawców Intonacja i melodia języka polskiego Ulubione polskie słowo U Polaków lubię jedno – ich język. Kiedy inteligentni ludzie mówią po polsku, wpadam w ekstazę. Jego brzmienie wywołuje we mnie dziwne obrazy, w których tle zawsze jest murawa z pięknej kolczastej trawy i buszujące w niej szerszenie i węże. (...) Nigdy nie rozumiałem, o czym mówią, ale odnosiłem wrażenie, jakby mordowali kogoś w elegancki sposób – pisał amerykański pisarz Henry Miller. Jak dziś język polski brzmi w uszach obcokrajowców? Polski w uszach obcokrajowców hitem Instagrama Turecka aktorka Defne Bolukbasioglu dała się poznać dzięki swojemu kanałowi na Instagramie, gdzie w umiejętny sposób parodiuje różne języki obce. Naśladując charakterystyczne dźwięki i intonacje, tworzy wypowiedzi w wymyślonych językach, które mają brzmieć jak angielski, francuski czy arabski. 18 lutego 2025 r. Defne opublikowała nowy odcinek swojego cyklu, w którym imituje kilka kolejnych języków, w tym polszczyznę. Nagrania możesz posłuchać poniżej. Choć dla Polaków taka parodia może nie być szczególnie trafna, obcokrajowcy powtarzają w komentarzach, że tak właśnie polszczyzna brzmi w ich uszach. Polski jako język szeleszczący Jednym z pierwszych aspektów, które zauważają osoby uczące się polskiego, jest obfitość dźwięków szeleszczących. Spółgłoski takie jak „sz”, „cz”, „dż”, „ś”, „ć” sprawiają, że polski może brzmieć jak niekończąca się sekwencja szumów, świstów i bzyczenia. „Kiedy po raz pierwszy przyjechałem do Polski, język polski brzmiał dla mnie jakby mucha latała wokół moich uszu” – pisze na portalu Quora pochodzący z Turcji Can Yuksek. Dla osób mówiących po angielsku czy francusku słowa takie jak „szczęście” wydają się niemal niemożliwe do wymówienia. Co ciekawe, natężenie szeleszczących dźwięków w naszej mowie jest wyzwaniem również dla użytkowników języków słowiańskich – najbliższych polszczyźnie. Nie bez powodu nasi wschodni sąsiedzi mają w zwyczaju określać nas mianem „Pszeków”, a nasz kraj – „Pszekią”. Te okropne samogłoski Choć język polski jest językiem spółgłoskowym, ponieważ składa się przede wszystkim z takich dźwięków, to i zrozumienie samogłosek może być nie lada wyzwaniem. W naszej mowie zachowały się choćby samogłoski nosowe – „ą” i „ę”. To takie samogłoski, podczas wymawiania których strumień powietrza przepływa zarówno przez jamę ustną, jak i przez jamę nosową. W Europie takie dźwięki poza polszczyzną uchowały się jeszcze tylko w języki kaszubskim, francuskim i portugalskim. Obcokrajowcy, którzy próbują wyłapać polskie słowa, nierzadko zwracają również uwagę na dźwięk „y”, który zdarza im się zlewać z „e”. Sprawdźcie sami wśród swoich cudzoziemskich znajomych, czy słyszą różnicę między słowa: „wpłata” i wypłata” albo „sen” i „syn”. Prawdopodobnie większość z nich oświadczy, że słyszy to samo słowo. Zbitki spółgłoskowe – wyzwanie dla językoznawców Kolejnym elementem, który przyciąga uwagę obcokrajowców, są skomplikowane zbitki spółgłoskowe. Słowa takie jak „wstrząs” (pięć spółgłosek z rzędu), „grzmot” (cztery spółgłoski razem) czy nazwa miasta „Trzebnica” stanowią prawdziwe wyzwanie artykulacyjne. Dla osób pochodzących z języków o bardziej otwartych sylabach, takich jak włoski czy hiszpański, gdzie rzadko występują długie zbitki spółgłoskowe, polskie słowa mogą wydawać się wyjątkowo trudne do wymówienia. Przykładowo, słowo „chrząszcz” jest często cytowane jako jedno z najtrudniejszych do wymówienia dla obcokrajowców. Zagranicznym komentatorom sportowym zajęło wiele czasu zanim opanowali (w miarę) poprawną wymowę naszych tenisowych mistrzów Igi Świątek i Kamila Majchrzaka. Intonacja i melodia języka polskiego Dla wielu obcokrajowców polski brzmi monotonnie, ponieważ nie ma wyraźnych różnic w tonacji, jak np. w języku włoskim. W polskim akcent pada zazwyczaj na przedostatnią sylabę, co sprawia, że mowa wydaje się bardziej „płaska”. Jednak dla niektórych język polski ma własną melodię – nieco surową i poważną, ale też pełną charakterystycznych dźwięków, które sprawiają, że jest wyjątkowy. Ulubione polskie słowo Choć język polski może brzmieć w sposób trudny do powtórzenia, wielu obcokrajowców określa polszczyznę jako miłą dla ucha. Szwedzka wokalistka Nina Persson, liderka zespołu The Cardigans wspominała w jednym z wywiadów, że „uwielbia słuchać języka polskiego”. O tym, że niektóre dźwięki w naszym języku mogą być dla cudzoziemców nieprzyjemne w odbiorze, przekonywał już wiele lat temu Jacek Cygan. Pisząc słowa do piosenki „To nie ja”, którą Edyta Górniak reprezentowała Polskę na Eurowizji w 1994 roku, celowo usunął z tekstu wszystkie nieprzyjemnie brzmiące słowa. Posłuchajcie sami, jak miękko brzmi ten przebój sprzed lat. O ulubione – to jest najlepiej brzmiące dla uszu polskie słowo – zapytaliśmy też troje obcokrajowców, którzy uczą się języka polskiego. Oto co usłyszeliśmy: wolność – Cristobal z Chile, piłka – David ze Szkocji, kobieta – Hanka z Czech. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Wodospad z „Opowieści z Narnii” jest w Polsce. To miejsce zachwyciło filmowców
Wiele lat temu „Opowieści z Narnii” podbiły wyobraźnię widzów na całym świecie. Miliony dzieci marzyły, by za drzwiami szafy odnaleźć przejście do krainy pełnej magii, niezwykłych stworzeń i monumentalnych krajobrazów. Niewielu jednak wie, że część filmowych scen powstała w Polsce – a jeden z najbardziej malowniczych wodospadów naszego kraju stał się tłem dla baśniowego świata stworzonego przez C.S. Lewisa.
„Opowieści z Narnii” od momentu premiery uchodziły za jedną z najbardziej sugestywnych wizji świata równoległego – miejsca, do którego prowadzi niepozorne przejście, a dalej rozciąga się kraina pełna śniegu, lasów i pradawnej magii. Gdy popularność książek C.S. Lewisa doprowadziła do ich ekranizacji, twórcy stanęli przed wyzwaniem przełożenia tej literackiej wyobraźni na rzeczywiste pejzaże. Szukali plenerów o nieoczywistej urodzie – surowych, dzikich, a jednocześnie niezwykle fotogenicznych. Jedno z takich miejsc znaleźli w Polsce. To właśnie tu, w sercu gór, zrealizowano sceny, które w filmie stały się częścią baśniowej Narnii, choć na co dzień stanowią element realnego krajobrazu. Wodospad Kamieńczyka w filmie „Opowieści z Narni: Książę Kaspian” Choć filmowa Narnia powstawała w wielu zakątkach świata, jedną z najbardziej rozpoznawalnych scen z „Księcia Kaspiana” zrealizowano w miejscu, które dla polskich turystów od lat ma status ikony. To Wodospad Kamieńczyka w Karkonoszach – najwyższy wodospad polskich Sudetów, spadający trzema kaskadami do potężnego Kamieńczykowego Wąwozu. Ekipa Andrew Adamsona trafiła tu w lipcu 2007 roku, wracając do Polski po doświadczeniach z pierwszej części, którą kręcono m.in. w Tatrach, Błędnych Skałach i na jeziorze Siemianówka. Tym razem twórcy szukali miejsca, które oddałoby atmosferę dzikiej, nienaruszonej Narnii – przestrzeni surowej, majestatycznej, a jednocześnie na tyle charakterystycznej, by widzowie zapamiętali ją jako element baśniowego świata. Kamieńczyk idealnie spełniał te oczekiwania. W filmie pojawia się w scenie, w której rodzeństwo Pevensie przemierza las w poszukiwaniu lwa Aslana, próbując przedostać się przez kanion. Wodospad widoczny jest wówczas w tle, ale jego obecność buduje klimat, łącząc monumentalność karkonoskiej natury z aurą niepokoju, która towarzyszy bohaterom. Dla widza to krótkie ujęcie, lecz dla filmowców było to jedno z najbardziej wymagających miejsc w całej produkcji. Sam wodospad, na co dzień będący pomnikiem przyrody i jednym z najczęściej odwiedzanych punktów Karkonoszy, musiał zostać przygotowany z dbałością o ochronę środowiska. Mimo że Polska była wtedy jedynie „dodatkiem” do głównych lokacji w Nowej Zelandii, Czechach czy Słowenii, Kamieńczyk zdobył status jednego z najbardziej pamiętnych plenerów filmowej Narnii i stał się dowodem na to, że imponujące pejzaże można znaleźć znacznie bliżej niż na drugim końcu świata. Najwyższy wodospad Sudetów i jego baśniowe otoczenie Wodospad Kamieńczyka to jedno z najbardziej spektakularnych miejsc Karkonoszy i naturalna brama do świata skalnych formacji, surowych urwisk oraz świerkowych lasów, które od stuleci pobudzają wyobraźnię podróżników. Trzy kaskady spadają tu łącznie z wysokości 27 metrów, tworząc smukły strumień wody wciśnięty między pionowe ściany Kamieńczykowego Wąwozu, najgłębszego tego typu kanionu w polskich Sudetach. Tuż za środkową kaskadą kryje się Złota Jama, niewielka grota wykuta przez dawnych Walończyków – średniowiecznych poszukiwaczy minerałów, którzy na tych terenach wydobywali ametysty, pegmatyty i inne cenne kruszce. Dziś trudno wyobrazić sobie, by w tak dzikiej scenerii mogły funkcjonować warsztaty, jednak ślady po działalności Walończyków wciąż nadają temu miejscu wyjątkowy, niemal archeologiczny charakter. Zwiedzający mogą podziwiać wodospad zarówno z górnej platformy widokowej, jak i z dna wąwozu, do którego prowadzi zabezpieczona metalowa kładka. Wejście wymaga dodatkowego biletu oraz założenia kasku, ponieważ wąska szczelina skalna potrafi być nieprzewidywalna, zwłaszcza po intensywnych opadach. Zanurzenie się w tej przestrzeni pozwala poczuć potęgę karkonoskiej natury – echo spadającej wody, chłód wilgotnych ścian i półmrok wąwozu tworzą atmosferę, którą wielu odwiedzających określa jako „baśniową”. Nie bez powodu Kamieńczyk doczekał się również własnej legendy. Według jednej z najbardziej znanych opowieści, wodospad miał powstać z łez siedmiu rusałek opłakujących tragiczny los Łabudki – nimfy zakochanej w młodym poszukiwaczu kamieni, Broniszu. Ich dramatyczna historia, zakończona śmiercią obojga na skalnym urwisku, na zawsze miała odcisnąć się w karkonoskim krajobrazie, nadając wodospadowi aurę melancholii i niezwykłości. Aby w pełni doświadczyć atmosfery tego miejsca i wygodnie eksplorować karkonoskie szlaki, wielu turystów wybiera nocleg w pobliskiej Szklarskiej Porębie. Jedną z komfortowych baz wypadowych jest Bergo Resort & SPA – obiekt położony blisko górskich tras, oferujący udogodnienia sprzyjające rodzinnemu wypoczynkowi. Hotel ten organizuje wycieczki z przewodnikiem, dzięki czemu odkrywanie najważniejszych zakątków Karkonoszy nie wymaga dodatkowych przygotowań. Źródła: Filmowe szlaki, Bardzo Kontent Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Czy wiecie, że na Podkarpaciu znajduje się perła renesansu? Posiadłość należąca do rodu Sapiehów została Cudem Polski
Zamek w Krasiczynie został Cudem Polski 2025 i nie ma się co dziwić, bo to wyjątkowy na skalę Polski zabytek renesansu. Ogromny i świetnie zachowany kompleks powoli staje się turystyczną perłą, a zwycięstwo w plebiscycie z pewnością mu w tym pomoże.
Malowniczo usytuowany nad Sanem zamek jest zachwycającą renesansową rezydencją, otoczoną jednym z najpiękniejszych parków w Polsce. Jego bogata historia zachwyca i jest kolejnym argumentem, by wybrać się na wycieczkę na Podkarpacie. Nic dziwnego, że zwyciężył w plebiscycie organizowanym przez „National Geographic Traveler”. Czemu Zamek Krasiczyn jest wyjątkowy? Odrobina historii Budowa zamku rozpoczęła się pod koniec XVI wieku z inicjatywy kasztelana przemyskiego Stanisława Krasickiego. Syn fundatora, Marcin Krasicki – znany mecenas sztuki – nadał rezydencji rozmach i prestiż, przekształcając ją z warownego zamku (takie budowle w XVI wieku, wraz z rozwojem broni prochowych, odchodziły już do lamusa) w reprezentacyjną siedzibę magnacką. Zamek w Krasiczynie powstał na planie czworoboku z czterema charakterystycznymi cylindrycznymi wieżami – Boską, Papieską, Królewską i Rycerską. Każda z nich symbolizuje inną wartość i zajmuje odpowiednie miejsce w przyjętym przez fundatorów porządku świata. Warto podziwiać ich przynajmniej za konsekwencję! Między basztami, po stronie wschodniej, wznosi się czworoboczna wieża zegarowa z wysokim hełmem. Kto urodził się w zamku w Krasiczynie? W zamku odbywały się nie tylko wydarzenia polityczne i dworskie, ale również te o wymiarze symbolicznym. Chociażby narodziny kardynała Adama Stefana Sapiehy, który był jednym z najważniejszych przedstawicieli rodu i duchownych Kościoła katolickiego w Polsce. To jest w zamku najbardziej wyjątkowe Wzrok w zamku przyciągają szczególnie dekoracje elewacji. Sgraffito, czyli technika polegająca na nakładaniu kilku warstw tynku i zeskrobywaniu ich w odpowiedni sposób, tworzy niezwykłe ornamenty o powierzchni aż… 7000 m2. Sgrafittowe zdobienia portretują m.in. polskich monarchów z rodu Wazów, w tym Zygmunta III (znanego z warszawskiej kolumny), Władysława IV czy Jana II Kazimierza. Park zamkowy rodziny Sapiehów z wyjątkową tradycją Było coś o historii, to teraz coś o przyrodzie. Otoczenie zamku to prawdziwy raj dla jej miłośników. Przyłączony do niego ogromny park o powierzchni 14,5 ha łączy w sobie elementy ogrodów geometrycznych z XVII wieku oraz nowsze nasadzenia. W parku rośnie ponad 200 gatunków drzew i krzewów – zarówno rodzimych, jak i egzotycznych. Szczególnie interesujący jest platan klonolistny, miłorząb dwuklapowy czy perukowiec podolski. Według tradycji, rodzina Sapiehów – właściciele zamku od XIX wieku – sadziła drzewa z okazji narodzin dzieci: dąb dla syna, lipę dla córki. Park słynie także z licznych legend: według jednej z nich, trzykrotne obejście wiekowego miłorzębu zapewnia spełnienie marzeń. Obiekt stanowi także siedlisko wielu gatunków ptaków, co dodatkowo wzbogaca doznania odwiedzających. Zwiedzanie zamku w Krasiczynie W programie zwiedzania zamku znajdziemy m.in. dziedziniec zamkowy, niezwykle bogato zdobioną kaplicę, gabinet myśliwski czy zlokalizowaną pod Basztą Boską kryptę (to dobre miejsce, prawda?). Jednymi z najciekawszych propozycji są wejście na Wieżę Zegarową oraz zwiedzanie sal tortur w głębokich podziemiach. Wyjątkowym przeżyciem jest także nocne zwiedzanie zamku z przewodnikiem-kamerdynerem. W klimacie świec i ogniska, uczestnicy mogą usłyszeć o tajemnicach i legendach zamku, a niekiedy nawet poczuć obecność Białej Damy, ducha znanego z lokalnych podań. Nie trzeba po nim wracać do domu: na terenie zamku znajduje się także klimatyczny hotel. Kiedy warto odwiedzić zamek Krasiczyn? Cud Polski z Podkarpacia zachwyca o każdej porze roku, a bogata oferta wydarzeń i możliwości noclegowe sprawiają, że to doskonały cel zarówno na weekendowy wyjazd rodzinny, jak i romantyczną podróż we dwoje. Warto zarezerwować zwiedzanie z wyprzedzeniem – zwłaszcza w sezonie turystycznym, gdy zainteresowanie zamkiem jest największe. Sponsorem plebiscytu „Cuda Polski 2025” jest: Źródła: National Geographic Polska, zabytek.pl, podkarpackie.eu Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Trzy mniej znane polskie miasta na weekend. Które wybierasz?
Nie tylko stolice województw są warte uwagi, gdy planujemy weekendowy city break. Chełmno, Bolesławiec, Sanok – każde z tych miast przyciąga unikatowym klimatem.
Spis treści: Chełmno – średniowiecze i miłość Bolesławiec – ceramika i architektura Sanok – Beksiński i folklor Gdzie by tu wyskoczyć na weekend? Jeśli stawiacie sobie takie pytanie, mamy dla was trzy podpowiedzi. Chełmno – średniowiecze i miłość Chełmno zachowało niemal nienaruszony średniowieczny układ miasta. Centralnym punktem jest Rynek z renesansowym ratuszem. To miasto jest pełnym historii obrazem gotyckiego świata. Mający niemal 3 km długości mur obronny otacza centralną część Chełmna, budząc skojarzenia z francuskim Carcassonne, ale przede wszystkim przypomina, jaką rangą cieszyła się niegdyś ta miejscowość. Setki lat temu Chełmno było miastem stołecznym całej prowincji, w zamyśle mając stać się centrum całego państwa krzyżackiego. O jego znaczeniu może świadczyć fakt, że to właśnie tu powstało tzw. prawo chełmińskie, zbiór reguł nakreślony w 1233 r. przez mistrzów Hermanna von Salza i Hermanna Balka, które stały się wzorem cywilizacyjnym lokacji miejskich w całym państwie krzyżackim. Do XVIII w. model oparty na chełmińskich prawach objął 230 miast, w tym m.in. Warszawę, Płock czy Włocławek. Dziś Chełmno jest uroczą miejscowością, o której można powiedzieć wiele, ale nie to, że jest duża. Mieszka tu zaledwie 20 tys. ludzi. Kameralność stała się jednak jednym z atutów miejscowości – położona z dala od zgiełku skłania do powolnego zwiedzania i sprzyja chwilom odpoczynku. Gotyckie zabytki i średniowieczne uliczki zostały zestawione z pieczołowicie odnowionym placem przed ratuszem i drobnymi rozwiązaniami, które upiększają pobyt: rozrzuconymi tu i ówdzie ławeczkami, pełnymi zieleni, uporządkowanymi parkami, dobrze oznaczonymi trasami spacerowymi. Moment większego przebudzenia Chełmno przeżywa w pierwszej połowie lutego, gdy jego uliczki zmieniają się w arenę miłosnego spektaklu. Od kilkunastu lat Chełmno hucznie celebruje walentynki. W kościele farnym w srebrnej puszce kryje się bowiem kawałek czaszki św. Walentego. W jaki sposób relikwia trafiła do miasta, do końca nie wiadomo, jej obecność – niegdyś skłaniająca do pielgrzymek i modlitw – dziś przyciąga ludzi spragnionych ciepłych uczuć, wizerunku ogromnego serca układanego z setek lampek na ratuszowym placu oraz bułek posypanych lubczykiem, sprzedawanych w piekarniach. Jeżeli nie co innego, to właśnie one potrafią obudzić miłość do Chełmna. Bolesławiec – ceramika i architektura To stąd pochodzi najbardziej znana polska ceramika. Biało-niebieski wzór rozsławił Bolesławiec na cały świat. Po zdobione filiżanki, talerze czy maselniczki przyjeżdżają do tego dolnośląskiego miasta nawet Amerykanie czy Australijczycy. Ceramika bolesławiecka wytwarzana jest od wieków z naturalnych glin kamionkowych, których pokłady znajdują się w okolicach Bolesławca, w dorzeczu Bobru i Kwisy. Pierwsze naczynia ceramiczne powstawały w mieście już w średniowieczu, jednak charakterystyczne wzory i kolorystyka ukształtowały się dużo później – w drugiej połowie XIX w. To wtedy zaczęto wypalać naczynia z białej glinki i ozdabiać je ręcznie metodą stempelkową, korzystając z najłatwiej dostępnego wówczas barwnika, czyli granatowo-kobaltowego. Obecnie działa tutaj ponad 30 zakładów, w których powstają ręcznie malowane naczynia w bolesławieckim stylu. I choć sześć lat temu wygasła ochrona znaku towarowego – znakiem ceramiki bolesławieckiej mogą być więc oznaczone produkty wytworzone w zasadzie w dowolnym miejscu – kupujący nadal najbardziej cenią produkty pochodzące z tego miasta. Swój udział mają w tym na pewno zakłady i muzea pozwalające się przyjrzeć, jak powstaje ceramika. Pośród tych placówek prym wiedzie Żywe Muzeum Ceramiki w Bolesławcu organizujące warsztaty, podczas których można spróbować własnych sił w kształtowaniu ceramicznych naczyń na kole garncarskim lub w ich późniejszym zdobieniu. Do Bolesławca warto jednak przyjechać nie tylko dla granatowo-kobaltowych naczyń. Rynek, otoczony rzędami pomalowanych w różne kolory kamienic, uchodzi za jeden z najpiękniejszych na Dolnym Śląsku. Miłośnicy architektury nie mogą pominąć kamiennego wiaduktu nad rzeką Bóbr – mający 490 m most, przypominający rzymski akwedukt, jest jednym z najdłuższych przepraw kolejowych w Europie. Przyjemnym spacerem będzie też wędrówka po dawnej dzielnicy południowej, pełnej klasycystycznych i neorenesansowych willi należących niegdyś do zamożnych mieszkańców Bolesławca. Sanok – Beksiński i folklor Siadasz wygodnie w fotelu, zakładasz na głowę specjalistyczne gogle i przenosisz się w trójwymiarowy świat. Twoja trasa wiedzie przez scenerię jednego z obrazów Zdzisława Beksińskiego. Gigantyczne formacje, niepokojące postacie, przyciągające uwagę detale – obracasz głowę, zadzierasz ją wysoko i wędrujesz oniemiały przed siebie. Wejście do obrazu sławnego artysty jest tylko jedną z atrakcji wystawy poświęconej Beksińskiemu w Muzeum Narodowym w Sanoku. Zanim dołączysz do seansu 3D, poznaj tajniki największej na świecie, liczącej ponad sześćset prac, wystawy artysty (przed siedzibą muzeum możesz też obejrzeć auto, którym jeździł). Twórcy ekspozycji przygotowali także dokładną replikę warszawskiego mieszkania i pracowni Beksińskiego oraz zebrali sporo przedmiotów osobistych. Skąd zainteresowanie Sanoka Beksińskim? Artysta tu się urodził (1929 r.) i pracował, dopiero w 1977 r. przeniósł się do Warszawy. Wiele jego prac, szczególnie tych wczesnych, jest więc nierozerwalnie związanych z podkarpackim miastem. Leżący w zakolu rzeki Sanok ma jednak dużo więcej atutów – odrestaurowaną starówkę i rynek, cerkiew czy wytyczone wzdłuż Sanu trasy spacerowe. Jednym z najważniejszych miejsc pozostaje jednak skansen należący do Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Na jego zwiedzanie dobrze jest przeznaczyć minimum 3 godz. Na powierzchni blisko 38 ha odtworzono niemal całe wioski zamieszkane przez grupy etnograficzne obszaru Pogórza oraz wschodniej części polskich Karpat. Do obejrzenia jest ponad 120 obiektów pochodzących z okresu od XVII do XX w. – m.in. wiejskie chałupy, budynki gospodarcze, pomieszczenia dla zwierząt, drewniane kościoły, cerkwie, młyn. Nie zabrakło nawet szlacheckiego dworku. Na terenie skansenu zorganizowano też wystawę ponad dwustu ikon. Najstarsza datowana jest na XV i XVI w. Ekspozycję ułożono chronologicznie, dzięki czemu można prześledzić zmiany stylistyczne karpackiej ikony na przestrzeni wieków.
Armia wirusów w walce z superbakteriami. Polscy naukowcy na tropie terapii przyszłości
Bakteriofagi mogą stać się realną alternatywą dla antybiotyków. Polscy naukowcy udowadniają, że te wirusy potrafią osłabić nawet najbardziej oporne bakterie, a terapia z ich udziałem może zmienić sposób leczenia ciężkich zakażeń. Szczególnie obiecująco wygląda zwalczanie tzw. biofilmu.
Problem superbakterii, czyli szczepów opornych na większość dostępnych antybiotyków, narasta na całym świecie. WHO wskazuje, że rozwój nowych klas antybiotyków praktycznie się zatrzymał, a większość powstających preparatów to modyfikacje istniejących. Terapie bakteriofagami (wirusami atakującymi bakterie) stają się więc coraz ważniejszą alternatywą. Mogą pomóc także w walce z najtrudniejszymi zakażeniami, na przykład takimi, w których doszło do wytworzenia biofilmu. Dr Bartłomiej Grygorcewicz z Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego prowadzi badania nad zastosowaniem bakteriofagów w leczeniu trudnych zakażeń z biofilmem. Oporny biofilm: broń bakterii przed antybiotykami Biofilm to swego rodzaju bariera ochronna, wytwarzana przez bakterie na zainfekowanej powierzchni. To wielowarstwowa struktura mikroorganizmów, wytwarzająca się m.in. na implantach, cewnikach, ranach czy w drogach oddechowych. Są szczególnie odporne na leczenie, gdyż część mikrobów w ich wnętrzu przechodzi w stan uśpienia i pozostaje niewrażliwa na antybiotyki. Zespół dr. Grygorcewicza zbadał biofilmy mieszane, tworzone przez dwa groźne patogeny: gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus) i grzyb Candida albicans. Okazało się, że same fagi zwalczają bakterie, lecz nie dają rady usunąć całego biofilmu mieszanego. Ale ich pomoc i tak jest bezcenna w tzw. terapii skojarzonej (fagi plus antybiotyki i leki przeciwgrzybicze). Bakteriofagi pokonują biofilm Polscy naukowcy wykazali, że znaczenie ma także kolejność podawania: w modelu płynnym (zakażeniu rozwijającym się np. we krwi czy limfie) najskuteczniejsze było zastosowanie fagów, potem leku przeciwgrzybiczego, a na końcu antybiotyku. Na biofilmie najlepiej zadziałało jednoczesne podanie wszystkich trzech środków albo połączenie fagów z antybiotykiem przed włączeniem leku przeciwgrzybiczego. Same fagi nie przenoszą leków, ale osłabiają bakterie – naruszają ich strukturę, zwiększając wnikanie leków; bywa też, że antybiotyk ułatwia namnażanie fagów. Z tego właśnie powodu właściwa kolejność jest w tej terapii kluczowa. Gdy fagi podaje się na początku, rozluźniają biofilm i umożliwiają lepsze działanie kolejnych środków. Fagoterapia w Polsce i na świecie Mimo rosnącego zainteresowania nauki, fagoterapia wciąż nie została szeroko wprowadzona. Jest testowana m.in. w Gruzji, Belgii, Australii i USA. W UE brakuje jasnych zasad dotyczących preparatów fagowych. W nielicznych krajach, (m.in. w Belgii), funkcjonuje model „magistral phage”, pozwalający na indywidualne przygotowanie koktajlu fagowego na podstawie próbki od pacjenta. Terapia ta wymaga precyzji i ostrożności, ponieważ każdy fag atakuje tylko określony szczep bakterii. To zarówno zaleta (nie niszczą mikroflory), jak i wada (konieczność personalizacji). W Polsce prowadzi się terapie eksperymentalne, np. w Instytucie Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN. Dr Grygorcewicz, współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Badań nad Wirusami Mikroorganizmów, podkreśla potrzebę współpracy między ośrodkami i rozwoju krajowych badań. Jego zdaniem postępy naukowe wymagają pilnego dostosowania przepisów, ponieważ antybiotykooporność staje się jednym z największych globalnych zagrożeń zdrowotnych. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Poznaj jedno z najbardziej zagadkowych miejsc Beskidów. Wciąż żyją tu opowieści o czarownicach
Wśród porośniętych lasem zboczy Beskidu Małego kryje się miejsce, które od pokoleń budzi niepokój nawet wśród doświadczonych wędrowców. Skała Czarownic – owiana legendami o zniknięciach, zaklęciach i niewytłumaczalnych zjawiskach – przyciąga tych, którzy chcą zmierzyć się z lokalnymi opowieściami i tajemnicą zapisaną w surowej formacji skalnej. To jedna z tych beskidzkich historii, które wciąż żyją w wyobraźni mieszkańców.
Już wkrótce do polskich kin trafi thriller „Jadwiga, czarownica z Beskidów”, opowiadający historię słowackiego śledczego powracającego w góry na styku Polski, Czech i Słowacji, by zmierzyć się ze sprawą, która przed laty wymknęła mu się z rąk – legendą „Beskidzkich Czarownic”. Choć film czerpie z fikcji, jego fabuła zakorzeniona jest w realnych wierzeniach, które przez wieki kształtowały kulturę karpackich wsi. W Beskidach nie brakowało kobiet oskarżanych o czary, a pamięć o tych dawnych opowieściach przetrwała w topografii regionu. Jednym z miejsc najmocniej związanych z lokalnymi legendami jest Skała Czarownic w Beskidzie Małym – tajemnicza formacja, która od lat pobudza wyobraźnię turystów i badaczy folkloru. Legendy i mroczne opowieści o Skale Czarownic w Beskidzie Małym Skała Czarownic od wieków zajmuje szczególne miejsce w lokalnej wyobraźni – nie tylko ze względu na swój kształt czy położenie, ale też atmosferę, którą wielu opisuje jako trudną do racjonalnego wyjaśnienia. Wędrowcy wspominają o niepokojącym wrażeniu, że ktoś ich obserwuje, a mieszkańcy powtarzają historie, które przetrwały tu całe pokolenia. Najbardziej znana legenda prowadzi do początku XVIII wieku i postaci Wojciecha Bulaka ze Spytkowic – rozbójnika, który według kroniki Jana Halamy z 1709 roku ukrywał się właśnie u stóp tej skały. Bulak, wspierany przez dwie znachorki, miał wykorzystywać informacje zdobywane przez kobiety od ich pacjentów, by rabować kupców przemierzających tutejsze szlaki. Ich działalność przerwano dopiero po głośnym włamaniu do kościoła św. Michała w Wilkowicach. Schwytany przez miejscowych Bulak poniósł okrutną śmierć, lecz — jak głosi legenda — jego wspólniczki obserwowały egzekucję z ukrycia i już tego samego dnia wróciły pod skałę, by wykopać skarby i zniknąć bez śladu. „Tylko czarownice znikają jak duchy” – powtarzano później w okolicy. To właśnie od tej historii miejsce miało zyskać swoją nazwę. Inne opowieści sięgają znacznie dalej, w czasy, gdy naturalne formacje tłumaczono ingerencją sił nadprzyrodzonych. Według jednego z podań skała miała spaść w to miejsce z rąk samego diabła, który próbował uniemożliwić budowę kościoła św. Michała w Wilkowicach — świątyni istniejącej do końca XIX wieku. Diabeł miał przenosić ogromny głaz z pobliskiego Czupla (najwyższego szczytu Beskidu Małego), jednak gdy nadszedł świt, stracił swoje moce i kamień wysunął mu się z uścisku, spadając na zbocze. Stąd druga nazwa tego miejsca: Skała Diabelska. Jeszcze inna historia przywołuje relację wędrowca, który w 1890 roku miał natknąć się tu na dwie znachorki szepczące zaklęcia i odprawiające rytuał u boku nieznanego mężczyzny. Choć przestraszony uciekł do pobliskiej gospody i sprowadził świadków, na miejscu nie znaleziono już nikogo. To właśnie temu wydarzeniu niektórzy przypisują powstanie zagadkowych rytów na powierzchni skały. Do dziś nie ustalono, kiedy dokładnie powstały, co tylko pogłębia aurę tajemnicy. Jak dotrzeć do Skały Czarownic? Szlak, położenie i tajemnicze symbole Choć większość opowieści o Skale Czarownic wywodzi się z dawnych podań, współcześni mieszkańcy i regionalne portale nadal określają ją jako jedno z najbardziej nawiedzonych miejsc w Beskidach. W cieniu świerków i buków wciąż można dostrzec tajemnicze ryty, które od lat budzą ciekawość historyków i miłośników dawnych wierzeń. Na powierzchni skały widoczna jest m.in. swastyka (w swojej pierwotnej, przedchrześcijańskiej formie), która wśród Słowian była znakiem pomyślności i cykliczności natury. Obok niej znajduje się krzyż wpisany w okrąg, z czterema ramionami wychodzącymi z centralnego punktu. Jego kształt przypomina krzyż słoneczny, znany zarówno z tradycji nordyckich, jak i celtyckich. Obecność tych znaków sprawia, że Skała Czarownic pozostaje miejscem, w którym granica między historią a legendą zaciera się niezwykle łatwo. Ci, którzy chcą zobaczyć te symbole na własne oczy, mogą dotrzeć tam krótką, choć miejscami stromą ścieżką. Najłatwiej dotrzeć tu czarnym szlakiem z Wilkowic lub podejść od strony Hucisk, kierując się za mostem na Zimniku w ulicę Pieczarkową, a następnie wąską ścieżką prowadzącą za białym domem. Po około trzydziestu minutach marszu pojawiają się pierwsze głazy, z których jeden (pierwszy z prawej) kryje w sobie historię i aurę, jakiej trudno doświadczyć w innym miejscu Beskidu Małego. Widok z jego szczytu obejmuje okoliczne doliny, lecz to nie panorama decyduje o wyjątkowości tego miejsca. Mimo niepozornego wyglądu Skała Czarownic emanuje atmosferą przywołującą zarówno dawne podania, jak i wyobrażenia o rytuałach odprawianych „na skraju lasu”, z dala od wsi. To jedno z tych miejsc, w których folklor, przyroda i surowa przestrzeń splatają się w opowieść, obok której trudno przejść obojętnie. Źródła: Travel Series, Gazeta Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
„Polskie Kolorado” to prawdziwy skarb Pienin. Natura gra tutaj pierwsze skrzypce
Kolorado słynie z wyjątkowych formacji skalnych i dzikich dolin. Niewielu turystów zdaje sobie sprawę, że w Polsce istnieje miejsce o podobnym charakterze. To rezerwat Biała Woda w Pieninach.
Spis treści: Małe Kolorado to niespodzianka dla wielu turystów Nieoszlifowany diament Kraina potoków, wąwozów i baśniowych skał Nawet przed podróżnikami z wieloletnim doświadczeniem Polska potrafi skrywać niespodzianki. Jedną z nich jest stosunkowo mało znany rezerwat Biała Woda w Pieninach, który jest jednym z najpiękniejszych zakątków w tej części województwa małopolskiego. Na podróżnych czeka tam wiele atrakcji. Małe Kolorado to niespodzianka dla wielu turystów Rezerwat przyrody Biała Woda obecnie uznawany jest za jeden z piękniejszych zakątków w Pieninach. Powstał w 1963 roku, choć jego historia sięga jeszcze czasów średniowiecza. Pierwsi osadnicy przybyli w te rejony za panowania Bolesława Chrobrego, a kolejni pojawili się w XIV wieku, przynosząc ze sobą kulturę pasterską. W tym czasie w dolinie potoku powstała wieś Biała Woda. Mieszkańcy wiedli spokojne życie, zajmowali się głównie rolnictwem, hodowlą zwierząt i drobnym rzemiosłem. Wszystko zmieniło się po drugiej wojnie światowej. Ludność łemkowską wysiedlono, a jej zabudowania spalono. Po latach zachowało się wiele pozostałości po łemkowskiej wsi, zwłaszcza na szlaku, który wiedzie doliną, między zachwycającymi formacjami skalnymi. Nieoszlifowany diament Rezerwat, mimo niekwestionowanych uroków, jest nieco zapomniany przez turystów. Wielu z tych, którzy przyjeżdżają do Szczawnicy, wybiera najczęściej Drogę Pienińską oraz wspinaczkę na szczyt Trzy Korony i Sokolicę. Tymczasem niedaleko Jaworek, małej wsi ulokowanej niecałe 7 km od Szczawnicy, dzieją się cuda. Nietypowe formacje skalne i przecinające okolice potoki roztaczają nad tym miejscem niezwykłą aurę. Rezerwat położony jest w skalistym wąwozie na obszarze Małych Pienin, na wysokości 600–800 m n.p.m. Charakteryzuje się bogatą rzeźbą, florą i fauną. Trasa wiedzie dnem doliny, można ją zatem przemierzyć pieszo lub na rowerze. Po drodze nadarzy się wiele okazji, by podziwiać skały wapienne i turnie, wodospad, potok z kaskadami, bogatą roślinność a także pasące się na polanach stada owiec. Spacer można przedłużyć wędrówką przez Przełęcz Rozdziela i zakończyć w Bacówce na Obidzy, następnie udać się na Radziejową czy Eliaszówkę. Kraina potoków, wąwozów i baśniowych skał Jak podkreślono na stronie Urzędu Miasta i Gminy Szczawnica, w rezerwacie można spokojnie pospacerować, nawet z dziećmi w wózku czy też z psami. Jeśli chodzi o charakterystyczne obiekty, w sąsiedztwie znajduje się pomnik przyrody – Bazaltowa Skałka wulkanicznego pochodzenia. Z kolei na północnej stronie, na wzgórzu ulokowała się Czerwona Skała (nazywana jest również Skałą Sfinks). Ostatnia część rezerwatu znajduje się w środkowej części Brysztańskiego Potoku i obejmuje Brysztańskie Skały. „Polskie Kolorado” to prawdziwy skarb Pienin. Tutaj natura gra pierwsze skrzypce Źródła: Urząd Miasta i Gminy Szczawnica, orlica.com
Perun wystrzelił prosto w niebo! Udany lot testowy polskiej rakiety suborbitalnej
W ostatnią sobotę z Centralnego Poligonu Sił Powietrznych w Ustce wystartowała mała polska rakieta suborbitalna Perun. Projekt rozwijany jest przez firmę SpaceForest, założoną przez pasjonatów kosmosu i technologii rakietowych.
Mierzy 11,5 metra długości, ma średnicę 45 cm i jest napędzana innowacyjnym silnikiem hybrydowym SF-1000, który wykorzystuje parafinę jako paliwo stałe oraz podtlenek azotu w roli utleniacza. Co ważne, rakieta Perun jest odzyskiwalna, co pozwala na znaczne obniżenie kosztów wynoszenia ładunków. A te stanowić mają głównie różnego rodzaju eksperymenty biologiczne i techniczne wymagające przetestowania w warunkach przeciążenia i wibracji powstałych podczas startu i lotu rakiety. Przekroczyć granicę kosmosu Docelowo rakieta ma mieć zdolność wynoszenia na wysokość 150 km, czyli 50 km powyżej umownej granicy kosmosu, ładunków o masie do 50 kg. Taki pułap zapewnienia możliwość prowadzenia krótkich, kilkuminutowych eksperymentów w warunkach kosmicznych i w mikrograwitacji. W dodatku dzięki możliwości odzyskiwania rakiety i jej ponownego użycia, koszty takich misji mogą znacząco spaść, otwierając drogę do częstszych i tańszych badań przestrzeni okołoziemskiej dla rodzimych uczelni i startupów. Testowy lot Peruna odbył się w sobotę 22 listopada ok. godziny 14. Godzinę startu podano na około 40 minut przed odliczaniem, zgodnie ze wcześniejszymi zapowiedziami firmy. – Podczas lotu udało nam się przetestować wiele systemów i eksperymentów. Wszelkie szczegóły poznamy wkrótce – powiedział Polskiej Agencji Prasowej przedstawiciel SpaceForest Marcin Sarnowski. Biologia w mikrograwitacji Wśród eksperymentów, jakie umieszczono na pokładzie Peruna, znalazły się: THOR 1/2 – analizujący wpływ przeciążeń dla prób biologicznych; THOT 2/2 – hodowla żywych komórek kostnych w mikrosystemach biologicznych; RESQ-Stab – badający stabilności siły zacisku opaski uciskowej RESQ w warunkach suborbitalnych; AstroFarms Kombucha – badania kultur SCOBY w warunkach lotu kosmicznego; nasiona Toraf – eksperyment badający wpływ ekstremalnych warunków startu i lotu na kiełkowalność nasion; PLUTONIC – test alternatywnego odbiornika czasu korzystającego z sygnału radiowego 225 kHz w warunkach suborbitalnych; zaawansowana elektronika SpaceForest. Sobotni test był trzecim lotem polskiej konstrukcji. Perun zaraz po Bigosie Perun to druga po suborbitalnym Bigosie seria rakiet firmy SpaceForest. Starty rakiet suborbitalnych gdyńskiej firmy odbywają się z Centralnego Poligonu Sił Powietrznych w Ustce, najlepszego w Polsce miejsca do tego typu testów. Przede wszystkim teren poligonu jest zamknięty i chroniony. Posiada 20-kilometrową strefę bezpieczeństwa oraz przestrzeń powietrzną wyłączoną z ruchu. Pozwala to realizować bezpieczne loty rakietowe i odzyskiwać ładunki badawcze z powierzchni Morza Bałtyckiego. Miejsce to od dawna wymieniane jest jako najwłaściwsze do ulokowania polskiego kosmodromu. Gdy kilka lat temu Polska podpisała list intencyjny z Virgin Orbit, który miał zapewnić współpracę w kwestii ulokowania w naszym kraju wyrzutni dla samolotu LauncherOne, właśnie poligon w Ustce został wytypowany jako najwłaściwszy dla takiej infrastruktury. Ten pomysł, niestety, przepadł, ale kto wie, czy wraz ze wzrostem zapotrzebowania na loty suborbitalne, polskie władze nie wrócą do niego. Jest to o tyle istotne, że Europa potrzebuje własnych rakiet i miejsc, z których mogą startować. Sobotni test rakiety Perun odbył się ze wsparciem Europejskiej Agencji Kosmicznej. Dzięki programowi ESA Boost! mającemu wspierać rozwój europejskich wyrzutni kosmicznych, SpaceForest otrzymało 2,4 miliona euro na rozwój rakiety Perun. Kwota ta ma zostać przeznaczona m.in. na modernizację komory spalania, demonstracyjne loty na wysokości 50 km, 80 km, 100 km i 150 km, rozwój mobilnej stacji tankowania, stacji naziemnej oraz systemu śledzenia/komunikacji. Sobotni udany lot był jednym z czterech wymaganych przez ESA. Źródło: SpaceForest Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
„Gekon z rukoli" znalazł nowy dom. O jego adopcję walczyło kilkadziesiąt osób
O gekonie murowym znalezionym w październiku w paczce rukoli z supermarketu mówiła cała Polska. Zwierzak trafił pod opiekę specjalistów z Fundacji Epicrates, która właśnie znalazła mu nowy, stały dom. Proces adopcji cieszył się ogromnym zainteresowaniem.
Mr. Bean to chyba najsłynniejszy gekon w Polsce. Otrzymał imię od sałatki z fasolą, w której prawie skończył. Cudem przeżył w paczce rukoli z Lidla, a znalazła go dopiero klientka przygotowująca z niej sałatkę. Gekon przeżył zarówno transport zza granicy, czas na sklepowej półce, a potem w domowej lodówce. Specjaliści z Fundacji Epicrates do której trafił, mówią, że uratowały go chłodnicze warunki, które spowolniły metabolizm maleństwa. Teraz fundacja znalazła gekonowi nowy, stały dom. Do adopcji gekona zgłosiły się tłumy Fundacja Epicrates rozpoczęła poszukiwania domu dopiero po zakończeniu okresu kwarantanny gekona i upewnieniu się, że jest w pełni sił. Konieczne było znalezienie opiekuna o odpowiednich kwalifikacjach i doświadczeniu – zwierzak nadal jest tak maleńki, że mieści się na czubku ołówka. Proces adopcyjny przerósł najśmielsze oczekiwania – już pierwszego dnia po ogłoszeniu zgłosiło się ponad 30 osób! Jak podkreśla fundacja, „gekon z rukoli” trafi „do osoby doświadczonej w opiece m.in. nad tym gatunkiem, która oprócz świetnych warunków zapewni mu także dalszą specjalistyczną opiekę weterynaryjną”. Do jakiego zakątka Polski pojedzie Mr. Bean? Tego fundacja nie zdradza. Specjaliści podkreślają jednak, że do adopcji zgłosiło się wiele osób, które spełniały kryteria opieki nad gekonem – ale Mr. Bean mógł trafić tylko do jednego domu. Nie tylko gekon – fundacja zachęca do adopcji innych gadów Na adopcję czekają także inne zwierzęta z Epicratesa, na przykład żółw lamparci „Mikrus” który spędził aż 10 lat w nieodpowiednich warunkach w przedszkolu. „Na nowy dom czekają też zwierzęta innych gatunków i pochodzenia – zwykle porzucone gdy zachorowały lub się znudziły poprzednim »opiekunom«… One, choć już niezbyt piękne i niezbyt młode, też czekają na druga szansę” – pisze fundacja w mediach społecznościowych. Fundacja Epicrates: na ratunek zwierzętom egzotycznym Fundacja Epicrates to organizacja pozarządowa z Lublina, specjalizująca się w opiece nad zwierzętami egzotycznymi. Od początku działania w 2008 roku uratowała już ponad 2500 zwierząt. Fundacja współpracuje z Lubelskim Egzotarium – pierwszym w Polsce ośrodkiem rehabilitacji i opieki nad bezdomnymi zwierzętami egzotycznymi i działem Lubelskiego Schroniska dla Zwierząt. Do Egzotarium, poprzez fundację, trafiają m.in. zwierzęta porzucone, uciekinierzy z prywatnych hodowli oraz takie, których wymagania przerosły możliwości opiekunów. Fundacja działa na terenie całej Polski. Propaguje odpowiedzialną terrarystykę, właściwe warunki utrzymania zwierząt, a także ochronę środowiska, organizując lekcje, szkolenia i akcje edukacyjne. Opieka nad zwierzętami egzotycznymi wymaga wiedzy, która nie jest tak powszechna jak w przypadku np. psów czy kotów. Bywa, że do fundacji trafiają zwierzaki w bardzo złym stanie. Uratowano m.in. jaszczurki, węże, żółwie, ptaki, małe ssaki, a nawet małpy. Działania Fundacji Epicrates można wesprzeć m.in. darowizną i przekazaniem 1% podatku. Źródło: Fundacja Epicrates Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nowa nagroda dla naukowców. „Polski Nobel” to aż 400 tys. zł
Polski Nobel to określenie odnoszące się do najbardziej prestiżowych nagród naukowych w Polsce, takich jak Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Nagroda Polskiej Akademii Umiejętności czy Nagroda Polskiej Akademii Nauk. Ta ostatnia to aż 400 tys. zł. Jej pierwszych laureatów poznamy w przyszłym roku.
Polski Nobel jest pojęciem, które od lat elektryzuje środowisko naukowe oraz opinię publiczną w kraju. Od Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, przez Nagrodę im. Jerzmanowskich, aż po nowe wyróżnienie Polskiej Akademii Nauk – polskie nagrody dla naukowców mają długą tradycję i ogromne znaczenie. Czym jest Polski Nobel i jakie nagrody naukowe obejmuje? Fraza „Polski Nobel” nie jest oficjalną nazwą żadnej nagrody, ale w świadomości społecznej oraz wśród naukowców i dziennikarzy oznacza najbardziej prestiżowe wyróżnienia dla badaczy w Polsce. Do tej kategorii zalicza się przede wszystkim: Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP), Nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności im. Erazma i Anny Jerzmanowskich, Nagrodę Polskiej Akademii Nauk (PAN), ustanowioną w 2024 roku. Te trzy nagrody mają ogromne znaczenie zarówno dla naukowców, jak i rozwoju innowacji, technologii oraz myśli humanistycznej w Polsce. Nagroda Polskiej Akademii Nauk – nowe wyróżnienie dla wybitnych polskich badaczy W 2024 roku ogłoszono utworzenie Nagrody Polskiej Akademii Nauk. Jest to odpowiedź na wieloletnią dyskusję na temat potrzeby ustanowienia polskiego odpowiednika Nagrody Nobla. Nagroda ta będzie przyznawana od 2026 roku za osiągnięcia naukowe o realnym wpływie na światową naukę oraz innowacyjność prowadzonych w Polsce badań. Nagroda pieniężna wynosi 400 tys. zł. Laureaci otrzymają też statuetkę. Co roku może być przyznana jednej osobie lub maksymalnie trzem badaczom pracującym w zespole. Jury złożone z członków korporacji PAN wybierze laureatów na podstawie ich dorobku naukowego oraz wpływu prowadzonych badań na rozwój światowej nauki. To wyróżnienie ma podkreślać potencjał polskich naukowców do walki o najbardziej prestiżowe wyróżnienia na świecie i promować badania realizowane na terenie kraju. Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej – prestiż i kategorie Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, często określana w mediach jako Polski Nobel, jest przyznawana od 1992 roku. Jej celem jest docenienie odkryć oraz osiągnięć mających istotny wpływ na cywilizacyjny postęp oraz życie duchowe Polski. Laureaci są wybierani przez Radę Fundacji na podstawie nominacji środowiska naukowego, a sama nagroda jest uznawana za najważniejsze indywidualne wyróżnienie naukowe w kraju. Obecnie nagroda przyznawana jest w czterech kategoriach: nauki humanistyczne i społeczne, nauki matematyczno-fizyczne i inżynierskie, nauki chemiczne i o materiałach, nauki o życiu i o Ziemi. Wartość nagrody to obecnie 250 tys. zł oraz unikatowa statuetka. Nagroda FNP motywuje polskich badaczy do prowadzenia pionierskich prac oraz daje realne szanse na zaistnienie w międzynarodowej nauce. Nagroda im. Erazma i Anny Jerzmanowskich – tradycja i współczesność Nagroda im. Jerzmanowskich ma korzenie sięgające 1915 roku i była w okresie międzywojennym uważana za polski odpowiednik Nagrody Nobla. Fundacja, powstała dzięki testamentowi Erazma Jerzmanowskiego, miała nagradzać katolików narodowości polskiej, którzy przez działalność naukową, artystyczną lub społeczną przynoszą pożytek krajowi. Początkowo nagroda miała wartość 12 kg złota, obecnie – po wznowieniu przyznawania w 2009 roku – wynosi 100 tys. zł. Od 2022 roku partnerem nagrody jest Miasto Kraków. Nagroda ta docenia działalność naukową, artystyczną i społeczną i podkreśla wartość tradycji oraz wkładu Polaków w rozwój cywilizacyjny. Zasady przyznawania polskich nagród naukowych i ich znaczenie dla nauki Prestiż polskich nagród naukowych nie wynika wyłącznie z wysokości gratyfikacji finansowej, ale również z transparentności procedur oraz z wymagań wobec kandydatów. Wpływ polskich nagród naukowych na rozwój badań i prestiż nauki Prestiżowe polskie nagrody naukowe stanowią istotny czynnik motywacyjny dla badaczy oraz promocji rodzimej nauki na arenie międzynarodowej. Nagrody te: promują wysokie standardy badań, umożliwiają zdobycie środków na dalsze projekty naukowe, przyczyniają się do umiędzynarodowienia polskiej nauki, są przepustką do udziału w międzynarodowych konkursach i programach badawczych. Według badania „Wpływ polskich nagród naukowych na rozwój kariery akademickiej” (Uniwersytet Warszawski), laureaci polskich wyróżnień znacznie częściej zdobywają granty europejskie, awansują zawodowo i publikują w najlepszych światowych czasopismach. Polscy laureaci najważniejszych nagród naukowych – przykłady i osiągnięcia Wielu polskich naukowców otrzymało te wyróżnienia za odkrycia, które zmieniły obraz światowej nauki. Do najbardziej znanych należą: Najważniejsze dokonania nagrodzonych prof. Andrzej Dziembowski – laureat Nagrody FNP za odkrycia dotyczące mechanizmów degradacji mRNA, fundamentalnych dla zrozumienia procesów biologicznych. prof. Marcin Nowotny – Nagroda FNP za badania nad strukturą kompleksów białkowych, które mogą mieć znaczenie w leczeniu chorób nowotworowych. prof. Ewa Dąbrowska – laureatka Nagrody im. Jerzmanowskich za wybitne osiągnięcia w dziedzinie językoznawstwa oraz popularyzację nauki. Źródła: FNP, PAN, PAU
Czy tragiczną historią można handlować? Otwarta aukcja przedmiotów z Auschwitz, Majdanka i Katynia anulowana po proteście Polski
Niemiecki dom aukcyjny Felzmann zamierzał sprzedać 623 przedmioty związane z obozami koncentracyjnymi Auschwitz i Majdanek oraz zbrodnią w Katyniu. Aukcja została anulowana po gwałtownym proteście Polski i międzynarodowych instytucji. Rząd będzie się domagał zwrotu pamiątek, które – jeśli okażą się autentyczne – miałyby trafić do polskich muzeów.
Dom aukcyjny Felzmann z Neuss w Niemczech planował sprzedaż 623 artefaktów pochodzących z czasów II wojny światowej, w tym z Auschwitz, Majdanka oraz powiązanych ze zbrodnią katyńską. Aukcja zatytułowana „System terroru część II 1933–1945” miała odbyć się 17 listopada 2025 roku. Każdy z przedmiotów był wyceniony i przygotowany do sprzedaży na otwartej aukcji dostępnej dla klientów z całego świata. Aukcja przedmiotów z Auschwitz wywołała burzę W katalogu aukcji znalazły się m.in. listy więźniów z obozu Auschwitz, dokumenty z Dachau dotyczące przymusowej sterylizacji, propagandowe plakaty antysemickie, oraz pamiątki po ofiarach zbrodni katyńskiej – np. listy Henryka Umińskiego i Jana Leszczyńskiego. Cena wywoławcza za niektóre z tych pamiątek sięgała 500 euro. Gwałtowną reakcję wywołał fakt, że wystawione przedmioty zawierały dane osobowe ofiar, a także ich osobiste zapiski i listy. Międzynarodowy Komitet Oświęcimski nazwał aukcję „cynicznym i bezwstydnym przedsięwzięciem”. Portal aukcyjny w rozmowie z Frankfurter Allgemeine Zeitung stwierdził, że „prywatni kolekcjonerzy prowadzą intensywne badania i przyczyniają się do pogłębiania wiedzy historycznej. Ich działalność służy zachowaniu pamięci, a nie handlowaniu cierpieniem”. Redakcja dziennika przypomniała też, że podobna aukcja już się odbyła 6 lat temu. Reakcja Polskiej dyplomacji Rząd RP natychmiast zareagował. Minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski poinformował, że ambasador Jan Tombiński interweniował u władz Westfalii, a on sam prowadził rozmowy z szefem niemieckiego MSZ Johannem Wadephulem. Po interwencji polskich władz dom aukcyjny Felzmann wycofał aukcję ze swojej strony internetowej, nie podając jednak żadnego wyjaśnienia. Prezydent RP Karol Nawrocki wezwał polski rząd do zdecydowanego działania – zażądania zwrotu pamiątek lub ich wykupu, jeśli zajdzie taka potrzeba. Koszt tego wykupu miałby zostać doliczony do rachunku reparacyjnego. Minister kultury Marta Cienkowska zadeklarowała, że Polska nie zamierza kupować tych artefaktów, tylko je odzyskać. MKiDN rozpoczęło działania mające na celu zabezpieczenie i odzyskanie pamiątek. Muzea i instytucje pamięci: przedmioty powinny wrócić do Polski Muzeum Auschwitz-Birkenau oraz Państwowe Muzeum na Majdanku stanowczo zaapelowały, aby wszelkie poobozowe pamiątki trafiały do wyspecjalizowanych placówek muzealnych. Bartosz Bartyzel, rzecznik Muzeum Auschwitz, podkreślił, że placówka jest gotowa zabezpieczyć, zbadać i wyeksponować każdy oryginalny dokument czy przedmiot. Agnieszka Kowalczyk-Nowak z Muzeum na Majdanku dodała, że pamiątki mogłyby rzucić światło na nieznane dotąd losy więźniów. Instytut Pamięci Narodowej, reprezentowany przez prof. Karola Polejowskiego, potępił aukcję, przypominając, że wiele z wystawionych rzeczy pochodzi z rabunku. Dr Bartosz Gondek z Instytutu Strat Wojennych podkreślił, że handel pamięcią jest moralnie niedopuszczalny. Historyk i dziennikarz Michał Wójcik tak ocenia szokującą aukcję: „To kompletny upadek. Znak, że niczego nie rozumiemy. Niczego nie ogarniamy. Jak można handlować takimi pamiątkami? (...) W tak wielkiej pogardzie mieć same ofiary i jeszcze rodziny tych ofiar, przecież oni żyją, zapewne dowiedzą się, że właśnie ktoś kupił ostatnią pamiątkę po ich bliskim”. Głos ofiar i rodzin Ogólnopolskie Stowarzyszenie Rodzin Polskich Ofiar Obozów Koncentracyjnych nazwało aukcję „moralnie naganną i głęboko niestosowną”. Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na czele z Lechem Parellem, przypomniał, że dokumenty po zamordowanych w Katyniu są częścią rodzinnej i narodowej pamięci. W liście protestacyjnym wskazano, że miejscem tych pamiątek powinny być domy rodzin ofiar lub – za ich zgodą – Muzeum Katyńskie w Warszawie i Muzeum Ofiar Sybiru w Białymstoku. Źródła: Dzieje.pl, Wprost, Interia, Michał Wójcik
Zorze polarne w Polsce wkrótce się skończą – czy to ostatnia szansa na słoneczny spektakl?
Zjawisko, które w ostatnich latach stosunkowo często cieszyło polskich obserwatorów nieba – a przynajmniej tych bardziej uważnych i mających szczęście z pogodą – już niedługo z powrotem stanie się rzadkością. Zorze polarne, obecnie w szczycie swojej aktywności, z powrotem staną się cudem zarezerwowanym dla koła podbiegunowego. Czemu świetlny spektakl wraca na deski macierzystego teatru dalekiej Skandynawii?
Ostatnie miesiące powoli przyzwyczaiły nas do występowania efektownych zórz polarnych na terenie całego naszego kraju. To efekt zwiększonej aktywności słonecznej, która wpływa na częstotliwość i intensywność tego zjawiska. Zbliżający się koniec 11-letniego cyklu sprawia jednak, że okazje do obserwowania zorzy w Polsce będą coraz rzadsze. Chociaż wkrótce czeka nas zdjęcie spektaklu z afisza, to są też dobre informacje: w końcu zostanie on wznowiony. Jak powstają zorze polarne? Zorza polarna – czyli aurora borealis – to naturalne zjawisko świetlne powstające w wyniku oddziaływania wiatru słonecznego z magnetosferą Ziemi. Brzmi to bardzo poważnie, ale prawda jest dosyć prosta: naładowane cząstki emitowane przez Słońce (głównie elektrony i protony) docierają do naszej planety i zderzają się z cząsteczkami chroniącej nas przed nimi atmosfery, najczęściej na dużych szerokościach geograficznych. Efektem są barwne smugi i wstęgi światła na niebie, często przybierające odcienie zieleni, fioletu, różu lub czerwieni. Cykl słoneczny wpływa na widoczność zórz To, że w ostatnich latach zorze polarne są widoczne coraz dalej od biegunów, w tym w Polsce, jest bezpośrednio związane z okresem wzmożonej aktywności słonecznej. Podczas maksimum słonecznego, czyli najbardziej burzliwej fazy 11-letniego cyklu aktywności Słońca, liczba rozbłysków i koronalnych wyrzutów masy gwałtownie rośnie. To właśnie te zjawiska wysyłają w stronę Ziemi potężne dawki naładowanych cząstek, które mogą wedrzeć się głębiej w magnetosferę naszej planety i nie zostać od razu skierowanymi na bieguny. W ten sposób docierają aż do Europy Środkowej czy południowych regionów Stanów Zjednoczonych. Każdy 11-letni cykl słoneczny składa się z fazy wzrostu, maksimum i spadku aktywności. Według analiz NASA i NOAA maksimum przypadło na lata 2024–2025: właśnie w takich momentach zorze pojawiają się na niższych szerokościach geograficznych. Zorza obserwowana 12 listopada na terenie Polski powstała właśnie w wyniku silnej burzy geomagnetycznej na Słońcu spowodowanej maksimum jego aktywności. Jak długo będzie można obserwować zorzę w Polsce? Obecna intensyfikacja zórz w Polsce dobiega końca. Maksimum cyklu słonecznego właśnie się kończy, a aktywność Słońca w najbliższych miesiącach i latach będzie spadać. Kolejna seria spektakularnych spektakli na nocnym niebie w naszych szerokościach geograficznych może pojawić się dopiero za 10–12 lat. Zorza wraca do swojego matecznika, czyli rejonów w pobliżu koła podbiegunowego. Aby ją zobaczyć ponownie, konieczne będą wycieczki w dalekie rejony Skandynawii. Czy zorze są niebezpieczne? Sama zorza polarna nie jest niebezpieczna – to tylko wizualny efekt burzy słonecznej, która uderza w ziemską atmosferę. Takie wyrzuty słonecznej energii mogą być jednak zagrożeniem: do najsłynniejszych przypadków zakłóceń wywołanych burzami słonecznymi należy wydarzenie z 1859 roku, tzw. incydent Carringtona, kiedy to zorzę polarną widziano na Hawajach, a linie telegraficzne stanęły w ogniu. Burze tego typu są obecnie tematem intensywnych badań naukowych, szczególnie w kontekście bezpieczeństwa sieci energetycznych czy lotnictwa. Silne wyładowania mogą wywoływać niezwykłe zjawiska, takie jak np. samozapłon podwodnych min magnetycznych u wybrzeża Wietnamu. Warto więc pamiętać, że zorza – chociaż piękna – to efekt walki ziemskiego pola magnetycznego z druzgocącą siłą Słońca. Walki, od której zależą nasze życia. Źródło: Space Weather Prediction Centre, phys.org, NOAA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
AI wskazało najbardziej niedocenione miasto w Polsce. Niegdyś pełniło rolę stolicy Węgier
Nie tylko Warszawa, Kraków i Gdańsk zasługują na uwagę. Sztuczna inteligencja wytypowała trzy polskie miasta, o których wciąż mówi się zbyt mało. Sprawdź, gdzie warto się wybrać.
W tym artykule: „Polski biegun ciepła” i dawna stolica Węgier Nieoczywista perła Dolnego Śląska Miasto, które skrywa niezwykłe podziemia Najpiękniejsze miasta w Polsce już znamy, ale co z tymi, które wciąż pozostają niedoceniane? Tym razem poprosiliśmy sztuczną inteligencję o wskazanie takich miejsc. Wybór może co poniektórych zaskoczyć. „Polski biegun ciepła” i dawna stolica Węgier Choć Tarnów leży niespełna 80 km od Krakowa, rzadko trafia na listy obowiązkowych miejsc do odwiedzenia. A szkoda, bo miasto zachwyca zachowaną starówką, uznawaną za jedną z najpiękniejszych w Polsce. Rynek otaczają renesansowe kamienice, a ratusz z XVI wieku przyciąga wzrok swoją elegancką bryłą. Tarnów może się również pochwalić wielokulturową historią. W przeszłości był ważnym ośrodkiem żydowskim, co do dziś przypomina m.in. zabytkowa synagoga Bima. Mało kto jednak wie, że przez krótki czas pełnił także rolę stolicy Węgier. W 1528 r. na zamku w Tarnowie rezydował wraz ze swoim dworem węgierski król Jan Zápolya. Tarnów, nazywany „polskim biegunem ciepła”, stanowi także świetną bazę wypadową na Pogórze Ciężkowickie, gdzie można podziwiać malownicze krajobrazy i odwiedzić rezerwat Skamieniałe Miasto. Przez miliony lat erozja i wietrzenie ukształtowały tamtejsze formacje skalne, nadając im fantazyjne kształty, które przypominają naturalne rzeźby. Nieoczywista perła Dolnego Śląska Większość turystów, którzy przyjeżdżają do Wałbrzycha, kieruje się prosto do Zamku Książ. Trudno się dziwić, bowiem to jedna z największych atrakcji Dolnego Śląska. Jednak samo miasto ma do zaoferowania znacznie więcej niż tylko spektakularną rezydencję Hochbergów. Spacerując po centrum, można podziwiać odnowione kamienice, a fani postindustrialnych przestrzeni koniecznie powinni odwiedzić Starą Kopalnię, czyli niezwykłe muzeum zlokalizowane w dawnym kompleksie górniczym. Miłośnicy górskich wędrówek znajdą w Wałbrzychu idealny punkt startowy do eksploracji Sudetów, zwłaszcza Gór Wałbrzyskich i Kamiennych. Dodatkowego uroku miastu dodają tajemnicze opowieści o Złotym Pociągu i podziemnych tunelach z czasów II wojny światowej. Miasto, które skrywa niezwykłe podziemia Na pierwszy rzut oka Chełm może wydawać się zwykłym, niewielkim miastem na wschodzie kraju, zlokalizowanym nieopodal granicy z Ukrainą. Jednak pod jego powierzchnią kryje się prawdziwa atrakcja – unikatowe na skalę światową i nagrodzone tytułem „Cudu Polski 2024” kredowe podziemia. To rozległa sieć tuneli wydrążonych w miękkim wapieniu, które dawniej pełniły funkcję magazynów i schronów. Ale Chełm to nie tylko podziemia. Miasto ma bogatą przeszłość, gdzie przeplatały się wpływy polskie, ukraińskie i żydowskie. Ślady tej różnorodności widać zarówno w architekturze, jak i w lokalnej kuchni. Warto odwiedzić wzgórze katedralne, z którego roztacza się piękny widok na okolicę oraz przejść się po urokliwych uliczkach centrum. Dodatkowym atutem Chełma jest jego położenie. Znajduje się w pobliżu Roztocza, jednego z najpiękniejszych regionów przyrodniczych w Polsce. Okolica zachęca do odkrywania malowniczych wąwozów, lessowych wzgórz i dzikich lasów, które tworzą wyjątkowy krajobraz. Źródło: National Geographic Polska
Sekretne życie orła cesarskiego – gatunek na granicy przetrwania
Orzeł cesarski to prawdziwy włodarz nieba. Jego potężne skrzydła i przenikliwe spojrzenie od wieków budzą podziw ludzi i stanowi symbol władzy w kulturach. Oto fascynująca podróż po świecie największych ptaków drapieżnych.
Spis treści Orzeł w znaczeniu historycznym Wygląd i cechy rozpoznawcze orła cesarskiego Zasięg występowania i rozmieszczenie Gniazdowanie i wybór siedlisk Dieta orła cesarskiego – co kryje się w menu władcy przestworzy? Podniebna podróż – dokąd orły cesarskie migrują? Orzeł cesarski – majestatyczny drapieżnik o ogromnej rozpiętości skrzydeł, którego zasięg rozciąga się od Europy Środkowej aż po Bajkał. Poluje na zające, sarny, ptaki drapieżne, a nawet sowy, dostosowując dietę do lokalnych warunków. Podczas migracji potrafi pokonywać nawet do 5000 km. Jego populacje są dziś zagrożone wyginięciem, a badania nad biologią, migracjami i dietą pozwalają lepiej zrozumieć potrzeby gatunku i skutecznie planować jego ochronę. Orzeł w znaczeniu historycznym Od czasów starożytnych orzeł uważany był za symbol niebiański, który ze sfery natury przenikał do wielu kultur i religii na całym świecie. Uosabiał zarówno władzę, siłę, potęgę, jak i nieśmiertelność oraz zmartwychwstanie. Grecki filozof Arystoteles widział w nim wyobrażenie świadomości duchowej, a dla Karola Wielkiego – twórcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego w VIII wieku – orzeł stał się godłem. Od XIV w. symbolizuje też państwowość Polski. W średniowiecznych bestiariuszach, takich jak „Ashmole Bestiary” lub „Aberdeen Bestiary”, powstałych w Anglii w XIII w., pojawiały się motywy orłów trzymających młode przed słońcem i wyrzucających te, które nie potrafiły patrzeć. Choć w rzeczywistości większość orłów nie wyrzuca zdrowych piskląt z gniazda, przedstawione w manuskryptach sceny niosą bogate znaczenie symboliczne. Motyw ten można interpretować jako symbol siły, czujności i gotowości do stawienia czoła wyzwaniom, który w prosty sposób ukazywał naturalną ideę, że tylko silni i przygotowani przetrwają lub zostaną wybrani. Prof. Jerzy Bralczyk w swoim dziele „Zwierzyniec” wspomina, że dawniej wodzowie brali orła na wojskowe sztandary, a królowie, cesarze i włodarze miast chętnie umieszczali go na wszelkich znakach. To dowód na przypisywaną orłowi siłę i autorytet. Wygląd i cechy rozpoznawcze orła cesarskiego Orzeł cesarski (Aquila heliaca) jest nieco mniejszy od bielika (Haliaeetus albicilla) i orła przedniego (Aquila chrysaetos), a większy od orlika krzykliwego (Clanga pomarina) i grubodziobego (Clanga clanga). Dorosły ptak wyróżnia się brązowo-czarnym upierzeniem, jasno-złocistym karkiem oraz białymi plamami na ramionach. Ma mocny, ciemny dziób i żółte szpony, przy czym szatę ostateczną osiąga ok. 6. roku życia. Młode osobniki w okresie dojrzewania mają pstrokate upierzenie na grzbiecie, natomiast tułów i pokrywy skrzydłowe od spodu są piaskowe. Płeć u orłów cesarskich, podobnie jak u innych silnych ptaków drapieżnych jest słabo widoczna. Najczęściej jedynym pewnym znakiem jest większy rozmiar samicy. Wybitny ornitolog XX w., Jan Sokołowski, w książce „Ptaki ziem polskich” podkreśla, że upierzenie orła cesarskiego zmienia się wraz z wiekiem. W pierwszym roku jest brązowe, w drugim i trzecim staje się plamiste, w piątym i szóstym głowa i kark są rdzawożółte, a wierzch ciała czarnobrązowy. Zasięg występowania i rozmieszczenie Orzeł cesarski jest ptakiem drapieżnym z rodziny jastrzębiowatych Accipitridae. Występuje na rozległych obszarach strefy palearktycznej, od Kotliny Karpackiej po Azję Środkową i Jezioro Bajkał. Według IUCN – Czerwonej Listy Gatunków Zagrożonych z 2025 r. – gatunek został uznany za gatunek narażony na wyginięcie (vulnerable). Globalną populację orła cesarskiego szacuje się na ok. 13 000 – 20 000 dojrzałych osobników, z czego 30% całkowitej populacji lęgowej znajduje się w Europie. W Polsce orzeł cesarski jest gatunkiem wyjątkowo zalatującym – do 2023 r. odnotowano jedynie 135 jego obserwacji. Choć najbliższe populacje lęgowe znajdują się na Słowacji i w Czechach, polscy ornitolodzy sugerują, że w przyszłości orły te mogą pojawić się także w naszym kraju jako gatunek lęgowy, głównie w związku z postępującymi zmianami klimatycznymi. W Republice Czeskiej pierwsze gniazdowanie odnotowano w 1998 r., a do 2022 liczba par wzrosła do co najmniej 14. Na Słowacji w ciągu ostatnich 45 lat (1977–2022) udokumentowano łącznie 65 par lęgowych, natomiast podczas zimy 2025 r., w ramach 8. edycji Międzynarodowego Liczenia Ptaków Drapieżnych w Kotlinie Panońskiej zaobserwowano 132 orły cesarskie (w 2024 r. – 105), z czego 108 stanowiły ptaki dorosłe. W Austrii orzeł cesarski ponownie pojawił się jako gatunek lęgowy w 1999 r., po prawie 190 latach od jego wytępienia. Do 2023 r. austriacka populacja lęgowa wzrosła do 42 par. Z kolei populacja węgierska, choć dziś jest jedną z najszybciej rozwijających się w Europie, pod koniec lat 70. i na początku lat 80. XX w., liczyła jedynie 15–25 par, osiągając swoje historyczne minimum. Jednak w 2023 r. liczba par lęgowych dynamicznie wzrosła do 400–450. Gniazdowanie i wybór siedlisk Orzeł cesarski, ze względu na szeroki zasięg występowania, wykazuje duże zróżnicowanie w sposobie gniazdowania. Badania pokazują, że siedliska lęgowe tego gatunku różnią się w zależności regionu. Na przykład w Europie, a szczególnie na Węgrzech, aż 98% przypadków gniazdowania na nizinach odnotowano na pojedynczych drzewach lub w zadrzewieniach śródpolnych. W Azji Środkowej, zwłaszcza w Kazachstanie, orły cesarskie zasiedlają rozległe stepy i pustynie. Wybierają m.in. zarośla saxaułu na płaskowyżach, lasy liściaste niskich gór czy zadrzewienia wzdłuż rzek i urwisk. Co więcej, wykazano, że budowanie gniazd na wierzchołkach drzew jest charakterystyczną cechą tego gatunku – aż 66% z 1304 znanych gniazd znajdowało się na szczycie pnia drzewa, a znacznie rzadziej w jego środkowej części. Na Węgrzech najchętniej wybieranymi terenami żerowiskowymi orłów cesarskich są kompleksy intensywnie użytkowanych pól uprawnych oraz pozostałe obszary trawiaste, zwykle w odległości 3–8 km od gniazda. W górach z kolei ptaki żerują nawet w promieniu 10–15 km. W efekcie warunki żerowania na nizinach są korzystniejsze, ponieważ ptaki poświęcają mniej czasu i energii na dostarczanie pożywienia do gniazda. W przeszłości w tradycji serbskiej gatunek ten był szczególnie rozpowszechniony w regionach, gdzie gniazdował na dębach – drzewach uznawanych za święte, a nawet symbolicznie utożsamianych ze świątynią. Ponadstuletnie dęby ludzie oznaczali krzyżem, stąd w języku serbskim nazwa orao krstaš („orzeł krzyżowy” lub „od krzyża”). Z czasem ptak ten stał się nie tylko symbolem religijnym, ale także inspiracją dla herbu Serbii. Dieta orła cesarskiego – co kryje się w menu władcy przestworzy? Orzeł cesarski jest drapieżnikiem szczytowym, którego dieta różni się w zależności od regionu występowania. W Bułgarii, w ciągu 25 lat badań ornitolodzy wykazali, że największy udział w pożywieniu orłów stanowiły ssaki, następnie ptaki i gady. Na Węgrzech przeanalizowano skład pokarmu orłów w okresie lęgowym w latach 2007–2017 i porównano go z wcześniejszymi badaniami z lat 1982–1991 oraz 1992–2004. Wykazano wyraźny spadek liczebności tradycyjnych gatunków ofiar, takich jak chomik europejski (Cricetus cricetus) oraz suseł perełkowany (Spermophilus citellus), które niemal całkowicie zniknęły z diety. W tym samym czasie wzrósł udział krukowatych, ptaków wodnych i saren. Gatunki takie jak bażant zwyczajny (Phasianus colchicus) i zając szarak (Lepus europaeus) wciąż stanowią znaczną część jadłospisu orłów cesarskich. Podkreśla to, że ochrona tego globalnie zagrożonego gatunku jest ściśle związana z zarządzaniem populacjami drobnej zwierzyny łownej i praktykami rolniczymi na Węgrzech. W wielu regionach doprowadziło to do konfliktów z myśliwymi, co prawdopodobnie przyczyniło się do wzrostu liczby przypadków prześladowań orłów. Wraz z zanikiem tradycyjnych ofiar w jadłospisie co raz częściej pojawiają się krukowate, gołębie, ptaki wodne, gryzonie, sarny oraz inne ptaki drapieżne i sowy. Obserwowana elastyczność żerowiskowa orła cesarskiego dowodzi, że gatunek ten potrafi dostosować się do zmian środowiskowych, wykorzystując różnorodne źródła pokarmu. Dostępność ofiar pozostaje jednak kluczowym czynnikiem warunkującym sukces rozrodczy tego majestatycznego drapieżnika. Podniebna podróż – dokąd orły cesarskie migrują? Orzeł cesarski należy do gatunków o zróżnicowanej strategii migracyjnej – od krótkodystansowych i średniodystansowych migrantów, po osobniki częściowo wędrowne lub osiadłe. Sposób przemieszczania się orłów zależy głównie od regionu występowania. Osobniki gniazdujące w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej zazwyczaj pozostają na tych terenach przez cały rok lub podejmują krótkie migracje. Zimują głównie na Półwyspie Bałkańskim, w Afryce Północnej lub na Bliskim Wschodzie. W Kazachstanie orły cesarskie wyposażone w urządzenia telemetryczne GPS pokonywały podczas jesiennej migracji nawet do 5000 km. Zimujące ptaki obserwowano w krajach Półwyspu Arabskiego, a także w Iranie i Indiach. Odnotowano je również w Katarze, Kuwejcie, Omanie i Jemenie. Podczas migracji jesiennej orły wykorzystywały z prądy orograficzne (unoszące się wzdłuż wzniesień), natomiast wiosną – prądy termiczne, powstające w wyniku nagrzewania powierzchni ziemi. Dzięki nim mogły szybować bez intensywnego machania skrzydłami, oszczędzając energię podczas lotu. Najstarszy dowód na migracje orła cesarskiego na południe pochodzi ze Słowacji. W 1957 r. zaobrączkowano tam pisklę, które rok później zostało zastrzelone w Chorwacji. Jak wskazują dalsze dane ornitologiczne, niektóre słowackie orły dotarły aż do Izraela (1986), Albanii (1997) czy Hiszpanii. Przypadki te potwierdzają, jak duży potencjał migracyjny mają te majestatyczne ptaki, a ich ochrona wymaga wspólnych działań na międzynarodową skalę. Źródła: jakiznaktwoj.pl, birdlife.org, iucnredlist.org
Ta zapomniana nazwa kryje leśnego czyściocha. Co jaźwiec robi dla naszych lasów?
Jaźwiec to nie tylko wszystkożerny drapieżnik, ale również architekt imponujących nor. Oto ciekawostki o jednym z najbardziej tajemniczych mieszkańców naszych lasów.
Spis treści: Czy jaźwiec to borsuk? Jak wygląda jaźwiec? Borsuk: zasięg występowania Czy jaźwiec jest pod ochroną? Zamiłowanie do porządku i rozbudowany system nor Czym żywi się borsuk? Czy borsuk zapada w sen zimowy? Pod tą dawną, nieco zapomnianą nazwą kryje się zwierzę prowadzące typowo nocny tryb życia, a więc rzadko widziane na żywo, ale znane każdemu z literatury i opowieści przyrodniczych. To borsuk, którego obecność w lesie nie tylko reguluje populację drobnych zwierząt, ale także wpływa na strukturę gleby i równowagę ekosystemu. Czy jaźwiec to borsuk? W polskiej tradycji i języku ludowym słowo jaźwiec od wieków odnosi się do tego samego gatunku, który dziś znamy jako borsuk europejski (Meles meles). To dawna, nieco zapomniana nazwa, która przetrwała w gwarach i starych tekstach literackich. Współczesne określenie borsuk wywodzi się z języków tureckich. Choć w codziennym języku jaźwiec niemal zanikł, warto o nim pamiętać. Nazwa ta niesie ze sobą pewien klimat dawnych czasów, kiedy zwierzęta opisywano nie tyle naukowo, ile poetycko – przez pryzmat ich zachowań i relacji z człowiekiem. Słowo jaźwiec pochodzi najprawdopodobniej od prasłowiańskiego określenia oznaczającego „norę” lub „jamę”, co doskonale oddaje zamiłowanie tego zwierzęcia do kopania rozbudowanych podziemnych systemów korytarzy. Jak wygląda jaźwiec? Borsuk europejski wyróżnia się masywną i zwartą sylwetką, co sprawia, że już na pierwszy rzut oka trudno go pomylić z innymi ssakami. Dorosły osobnik osiąga długość ciała od 60 do 90 cm, a jego waga może sięgać nawet 20 kilogramów, zwłaszcza jesienią, gdy gromadzi zapasy tłuszczu. Jego krótkie, silne nogi i wydłużony tułów zdradzają, że to zwierzę jest doskonale przystosowane do życia pod ziemią. Najbardziej rozpoznawalną cechą borsuka jest jego czarno-biała maska – dwa czarne pasy biegnące od nosa, przez oczy, aż po kark kontrastują z białym tłem sierści. Takie ubarwienie nie tylko pomaga w kamuflażu, ale także może pełnić funkcję sygnałową w kontaktach z innymi borsukami. Futro borsuka jest gęste i odporne na wilgoć, co chroni go przed chłodem oraz błotem w czasie nocnych wędrówek. Mimo krępej sylwetki jaźwiec porusza się zaskakująco zwinne. Potrafi szybko kopać i sprawnie biegać, gdy zajdzie taka potrzeba. W odróżnieniu od wielu innych drapieżników, jego pazury są przystosowane bardziej do kopania niż do polowania – to właśnie one pozwalają mu tworzyć imponujące systemy nor i korytarzy podziemnych. Borsuk: zasięg występowania Borsuk europejski ma niezwykle szeroki zasięg występowania, obejmujący niemal całą Europę oraz znaczną część Azji, aż po wschodnie krańce kontynentu. W Polsce jaźwiec jest gatunkiem pospolitym, unika jedynie terenów wysokogórskich oraz gęsto zaludnionych miast. Najchętniej wybiera obszary o urozmaiconej rzeźbie terenu i lekkich glebach, które ułatwiają kopanie nor. Dzięki zdolnościom przystosowawczym i szerokiemu spektrum pożywienia, borsuk świetnie radzi sobie w różnych typach środowisk. Najczęściej występuje w lasach mieszanych, na obrzeżach pól i w pobliżu łąk, gdzie łatwo znaleźć pożywienie. Jego obecność zdradzają kopce ziemi, wydeptane ścieżki i charakterystyczne nory z kilkoma wejściami. Borsuki odgrywają istotną rolę w przyrodzie – regulują liczebność drobnych gryzoni i owadów, pomagają w rozkładzie organicznych szczątków, a ich działalność podziemna poprawia strukturę gleby. Mimo to przez wiele lat były postrzegane jako szkodniki, co prowadziło do ich regularnego tępienia. Czy jaźwiec jest pod ochroną? Obecnie borsuk europejski nie jest gatunkiem ściśle chronionym w Polsce. Co więcej, podlega gospodarce łowieckiej. W praktyce oznacza to, że można na niego polować w określonych terminach i na zasadach ściśle regulowanych przez prawo łowieckie – sezon polowań trwa zwykle od początku września do końca listopada. Z uwagi jednak na rosnącą świadomość ekologiczną i niewielkie szkody wyrządzane przez ten gatunek, polowania na borsuki nie są dziś zbyt popularne. Populacja borsuka w Polsce jest stabilna, choć lokalnie może się różnić w zależności od dostępności siedlisk i presji człowieka. W wielu regionach obserwuje się nawet jej powolny wzrost, co między innymi o poprawie warunków środowiskowych. Jaźwiec, dawny mieszkaniec pradawnych puszcz, nadal pozostaje ważnym elementem naszych ekosystemów – cichym, lecz niezastąpionym strażnikiem równowagi w lesie. Zamiłowanie do porządku i rozbudowany system nor Jaźwiec to prawdziwy architekt lasu. Jego nory należą do najbardziej skomplikowanych konstrukcji w świecie ssaków. Potrafią mieć wiele wejść, kilka poziomów i wiele metrów długości. Co ciekawe, niekiedy są użytkowane przez wiele pokoleń, a kolejne rodziny borsuków rozbudowują je i modernizują w miarę potrzeb. Wnętrze nory jest przemyślane z niemal inżynierską precyzją. Znajdują się tam osobne komory: sypialniane i wentylacyjne a nawet magazyny na zapasy ściółki i jedzenia. Borsuki regularnie sprzątają swoje legowiska, wynosząc z nich resztki pożywienia i zanieczyszczenia. To niezwykle czyste zwierzęta – nigdy nie załatwiają swoich potrzeb fizjologicznych w miejscu, w którym mieszkają. W tym celu kopią niewielkie dołki w pobliżu wejścia do nory, które pełnią funkcję naturalnych toalet. Takie zachowanie nie tylko utrzymuje wnętrze nory w idealnej czystości, ale również ogranicza ryzyko chorób i pasożytów. To właśnie ta dbałość o czystość i porządek sprawiła, że w folklorze przypisywano im cechy „czyściochów” wśród leśnych zwierząt. Czym żywi się borsuk? Jaźwiec ma niezwykle zróżnicowaną dietę, co pozwala mu przetrwać w różnych środowiskach. Choć zaliczany jest do drapieżników, w rzeczywistości to wszystkożerca z wyraźnym upodobaniem do pokarmu zwierzęcego. Jego menu obejmuje dżdżownice, larwy owadów, ślimaki, małe gryzonie, a czasem nawet padlinę. Dzięki znakomitemu węchowi potrafi namierzyć ofiarę ukrytą głęboko w ziemi. Latem i jesienią jaźwiec chętnie sięga również po owoce leśne, żołędzie, kukurydzę czy grzyby. Wie zatem doskonale, co można bezpiecznie jeść w lesie. Taka dieta pozwala mu zmagazynować tłuszcz niezbędny do przetrwania zimy. Ich sposób żerowania ma pozytywny wpływ na środowisko. Przewracając ziemię w poszukiwaniu bezkręgowców, borsuki napowietrzają glebę i przyczyniają się do rozsiewania nasion. W ten sposób odgrywają ważną rolę ekologiczną w funkcjonowaniu leśnych ekosystemów. Czy borsuk zapada w sen zimowy? Odpowiedź na to pytanie nie jest wbrew pozorom taka jednoznaczna. Borsuk nie hibernuje w takim sensie, jak np. nietoperze, chomiki europejskie czy susły. Zamiast tego zapada w stan ograniczonej aktywności – coś w rodzaju lekkiego snu zimowego, który pozwala mu przetrwać chłody przy minimalnym wydatku energii. Jesienią, gdy temperatury spadają, jaźwiec intensywnie się tuczy, gromadząc zapasy tłuszczu. W tym okresie może przybrać nawet kilka kilogramów. Gdy nadejdą mrozy, zamyka wejście do nory i spędza większość czasu w jej wnętrzu, przesypiając najchłodniejsze tygodnie. Jednak podczas cieplejszych dni potrafi się obudzić, opuścić schronienie i poszukać pożywienia i wody. Taka elastyczność pozwala mu przetrwać różne warunki klimatyczne. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Wszystkie konie Piłsudskiego. Kasztanka była „tą jedyną” marszałka… czy może miała konkurencję?
Kasztanka to z pewnością jedna z najbardziej znanych klaczy – jeśli nie zwierząt w ogóle – w historii Polski. Ulubiony koń Marszałka Piłsudskiego na zawsze wrył się w pamięć Polaków, ale… towarzyszył mu głównie na defiladach. Ekscentryczna, wrażliwa i chimeryczna Kasztanka miała jednak konkurentkę: większą i odważniejszą Minkę. Słyszeliście o niej?
Ulubiona klacz Józefa Piłsudskiego towarzyszyła naczelnikowi na licznych państwowych wydarzeniach, przeżyła z nim także wojnę. Kasztanka to wyjątkowe zwierzę w historii Polski, a z Marszałkiem – przynajmniej według relacji historyków – łączyła ją niezwykła więź. Nie była jednak jedynym koniem Piłsudskiego... chociaż nie wszyscy o tym pamiętają. Skąd pochodziła Kasztanka? Najsłynniejsza klacz II Rzeczypospolitej przyszła na świat w 1909 lub 1910 roku niedaleko Miechowa w Małopolsce. Kasztanka – urodzona jako Fantazja – pochodziła ze stadniny Eustachego Romera, właściciela majątku Czaple Małe. Ten podarował ją oddziałom strzeleckim legionów polskich i wkrótce została ona koniem służbowym Józefa Piłsudskiego. Obok jasnokasztanowatej klaczy z białą „łysinką” na łbie nie można było przejść obojętnie. „Bardzo kształtna, delikatna i wrażliwa, od razu przypadła do serca Komendantowi i służyła mu wiernie na szlaku bojowym od Kielc po Wołyń” – pisał o koniu pułkownik Józef Smoleński. Jaki był ulubiony koń Piłsudskiego? Pójście na wojnę nie było spełnieniem marzeń Kasztanki. Klacz półkrwi była płochliwa, nie znosiła tłumów i bardzo bała się dźwięków ostrzału artyleryjskiego. W nomenklaturze jeździeckiej konie tego typu określa się mianem „elektrycznych” – takich, które łatwo się denerwują. To jednak nie przeszkadzało Marszałkowi. W przekazach historycznych często podkreśla się wyjątkową więź łączącą tę dwójkę, a niektórzy twierdzą, że była podporządkowana wyłącznie jemu. Nie towarzyszyła mu jednak na co dzień: wbrew powszechnej opinii Piłsudski korzystał z niej prawie wyłącznie podczas oficjalnych przemarszów i defilad. Aleksandra Piłsudska z rozrzewnieniem wspominała głęboką relację łączącą jej męża z klaczą. Według niej odczuwali swoje nastroje i wzajemnie na siebie wpływali. Podczas gdy małżeństwo mieszkało w Sulejówku, Kasztanka na stałe przebywała w Mińsku Mazowieckim, w koszarach 7. Pułku Ułanów Lubelskich. Stamtąd jednak przywożono ją co jakiś czas do Piłsudskiego, by mogła spędzić trochę czasu z Marszałkiem i z jego córkami. To niejedyna wybranka Piłsudskiego Komendant miał jeszcze drugiego konia. Klacz Minkę podarowali mu ułani Beliny-Prażmowskiego. Bardzo różniła się od Kasztanki – była mocno zbudowana i o maści skarogniadej, czyli ciemnobrązowej, o czarnych nogach, grzywie i ogonie. Swoje nieco prześmiewcze imię otrzymała od najdziwniejszych min, które potrafiła stroić za pomocą swoich nozdrzy i warg. Nie została jednak ulubienicą Naczelnika, a palmę pierwszeństwa do końca życia niosła Kasztanka. Jak zginęła Kasztanka? Józef Piłsudski przeżył swojego ulubionego konia. Kasztanka padła 23 listopada 1927 roku w trakcie transportu po defiladzie 11 listopada, podczas której ostatni raz towarzyszyła Marszałkowi. Złamała kręgosłup, więc jej ratunek był niemożliwy. Po śmierci została wypchana, jednak i ta „pamiątka” po koniu nie dotrwała do naszych czasów. Być może to i dobrze. Pamięć po niej jednak przetrwała. Nie tylko w głowach Polaków, ale także w końskiej krwi: Kasztanka dwukrotnie została mamą. Jej pierwszym potomkiem był siwy ogier Niemen, a w 1925 roku urodziła się klacz Mera, bardzo podobna do ulubienicy Piłsudskiego. Córka stała się kolejnym koniem służbowym Marszałka i – według niektórych historyków – to właśnie ona szła za jego trumną w 1935 roku. Być może to jednak tylko legenda. Źródła: Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, polskieradio24.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Skąd się wzięło słowo „rzeczpospolita”? Polska jest światowym wyjątkiem
Tylko Polska używa słowa „rzeczpospolita” zamiast „republika”. Skąd się wzięło to wyjątkowe tłumaczenie z łaciny i co mówi o naszej historii?
W kwestii nazewnictwa jesteśmy wyjątkiem: inne państwa używają określenia „republika”, a w Polsce od setek lat przyjęło się jego wierne tłumaczenie na język polski. Bo „rzeczpospolita” to właśnie tłumaczenie łacińskiego określenia res publica. Oznacza ono „rzecz publiczną”, czyli – w swobodniejszym tłumaczeniu – „wspólne dobro”. Jego dwa składniki (rzecz + pospolita) ściśle odpowiadają znaczeniu łacińskiego oryginału. „Rzeczpospolita”, czyli dobro wspólne Rzeczpospolita jest słowem staropolskim, istniejącym przynajmniej od czasu powstania tzw. Rzeczypospolitej Obojga Narodów, czyli unii Polski i Litwy, powołanej w 1569 roku. Wówczas zamiast „publiczna” mówiono o rzeczy „pospolitej”, czyli należącej do ogółu. W oczach polskiej szlachty Rzeczpospolita była „dobrem wspólnym”, czyli państwem należącym do wszystkich obywateli (choć wówczas byli nimi wyłącznie szlachcice). To wyjątkowe jak na tamte czasy, związkowe państwo, stało się jednym z największych w nowożytnej Europie, zanim ostatecznie zniknęło z mapy pod koniec XVIII wieku, w wyniku rozbiorów. Po rozbiorach Polski termin „rzeczpospolita” ten nabrał symbolicznego znaczenia. Stał się synonimem utraconej niepodległości i funkcjonował głównie w literaturze i myśli politycznej, opisując marzenie o odrodzeniu niepodległego państwa. Skąd się wzięła republika? A skąd XVI-wieczna szlachta czerpała inspirację? W starożytnym Rzymie res publica oznaczała państwo, w którym władza stanowi wspólne dobro obywateli, przeciwieństwo monarchii absolutnej, w której państwo utożsamiano z osobą władcy. Do języka polskiego pojęcie to przeniknęło w XV wieku, w dobie rozwijającego się humanizmu, gdy łacina była językiem elit intelektualnych i politycznych. Starożytny Rzym był republiką w latach 509 p.n.e – 27 n.e. Polska jako światowy wyjątek Inne państwa przyjęły określenie „republika”, ale w Polsce po dziś dzień pozostało tłumaczenie z łaciny. Jedynym organizmem (ale jednak nie państwem) także stosującym podobne tłumaczenie, jest Wspólnota Narodów, po angielsku określana jako „commonwealth”, czyli właśnie „dobro wspólne”. „The Commonwealth” lub „Commonwealth of Nations” to istniejąca do dziś międzynarodowa organizacja zrzeszająca 56 państw, należących kiedyś do dawnego Imperium Brytyjskiego. Kolejne odsłony Rzeczypospolitej Dalsze Koleje słowa „rzeczpospolita” są bardzo ciekawe. Jest stałym elementem nazwy państwa polskiego, a kolejne jego historyczne odsłony oznaczano – mniej lub bardziej formalnie – numerami. I tak unia Polski i Litwy to I Rzeczpospolita, odrodzone państwo polskie lat 1918–1945 to II Rzeczpospolita, a czasy wzpółczesne to III Rzeczpospolita. Wyjątkiem jest Polska Rzeczpospolita Ludowa – okresu komunistycznego nie oznaczono żadnym numerem, chociaż „rzeczpospolita” pozostała. Dziś słowo to jest synonimem państwa polskiego – kiedy mówimy „jestem obywatelem Rzeczypospolitej” – wiadomo, że chodzi o Polskę. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Tarczówka marmurkowata – inwazyjny owad, który podbija Europę
Tarczówka marmurkowata to owad, który w ciągu ostatnich lat zyskał miano jednego z najbardziej uciążliwych gatunków inwazyjnych. Choć jeszcze niedawno był znany wyłącznie w Azji Wschodniej, dziś można go spotkać w wielu częściach świata, w tym także w Polsce. Często wzbudza zainteresowanie osób, które nagle odkrywają go w swoim ogrodzie czy nawet w domu. Co warto o nim wiedzieć, jakie zagrożenie stanowi i jak go rozpoznać?
Spis treści: Jak wygląda tarczówka marmurkowata? Gdzie występuje? Co je tarczówka marmurkowata? Rozmnażanie i stadia rozwojowe Tarczówka marmurkowata w domu – dlaczego się pojawia? Dorosła tarczówka marmurkowata (Halyomorpha halys) to pluskwiak osiągający 12–17 mm długości i 7–10 mm szerokości. Jej ciało ma typowy dla tej rodziny pluskwiaków kształt tarczki – szerokie, nieco spłaszczone, z wyraźnym, trójkątnym przedpleczem. Ubarwienie jest zmienne, ale najczęściej brązowo-zielone z marmurkowymi plamami. Charakterystycznym elementem są pięcioczłonowe czułki oraz odnóża ozdobione jasnymi i ciemnymi obrączkami. Jak wygląda tarczówka marmurkowata? Na brzegach odwłoka widoczne są naprzemiennie ułożone jasne i ciemne pasy, które dodatkowo ułatwiają rozpoznanie owada. Kolor spodu tułowia i odwłoka zależy m.in. od rodzaju pobieranego pokarmu i może mieć barwę jasnobrązową z połyskiem rudym lub różowym. Warto podkreślić, że tarczówka marmurkowata lata. Wbrew obiegowej opinii, nie jest owadem ograniczonym wyłącznie do pełzania po roślinach. Jej loty nie należą jednak do szczególnie dynamicznych. Gdzie występuje? Rodzimym obszarem występowania tarczówki marmurkowatej jest wschodnia część Azji – Japonia, Korea Północna, Korea Południowa, Tajwan, północny Wietnam oraz częściowo także Chiny. Jednak od lat 90. XX wieku owad ten rozpoczął swoją ekspansję na inne kontynenty. Pod koniec XX wieku pojawił się w Ameryce Północnej, a kilka lat później zaczął się dynamicznie rozprzestrzeniać. W Europie po raz pierwszy odnotowano go w 2004 roku w Liechtensteinie i w 2007 roku w Szwajcarii. Od tego czasu populacje pojawiły się w wielu krajach, m.in. we Włoszech, Niemczech, Francji, na Węgrzech i w Grecji. Tarczówkę marmurkowatą w Polsce po raz pierwszy stwierdzono w 2018 roku w Dobczycach (woj. małopolskie). Kolejne obserwacje miały miejsce w Cieszynie i Warszawie. Od tego czasu liczba zgłoszeń stopniowo rośnie, co wskazuje, że owad zadomawia się także u nas. Najczęściej zauważa się go w miastach – przy oknach, na balkonach, a nawet wewnątrz mieszkań, gdzie szuka schronienia na zimę (podobnie jak inny gatunek inwazyjny pluskwiaka występujący w naszym kraju, wtyk amerykański). Co je tarczówka marmurkowata? Tarczówka marmurkowata to fitofag, czyli owad odżywiający roślinami. Jest przy tym gatunkiem wyjątkowo polifagicznym – oznacza to, że nie ogranicza się do jednego typu roślin. W USA stwierdzono żerowanie tego pluskwiaka na ponad 175 gatunkach! Atakuje zarówno drzewa i krzewy owocowe, jak i warzywa czy kukurydzę. W menu tego owada znajdują się m.in.: jabłoń, grusza, śliwa, czereśnia, brzoskwinia i morela, winorośl i malina, jesion, klon, leszczyna, paulownia omszona, pomidor, ogórek, papryka, fasola, kukurydza, rośliny ozdobne, jak budleja Davida czy róże. Żerowanie polega na nakłuwaniu tkanek roślin i wysysaniu soków. Efektem są deformacje liści i owoców, opóźnienie wzrostu, a w przypadku owoców – przebarwienia, spadek jakości i gorszy smak. To sprawia, że tarczówka marmurkowata jest traktowana jako groźny szkodnik gospodarczy. Rozmnażanie i stadia rozwojowe Samice składają jaja w klastrach liczących 20–30 sztuk, najczęściej na spodniej stronie liści. Cykl życiowy tarczówki marmurkowatej jest dość złożony i obejmuje pięć stadiów. Pierwsze stadium larwalne (ok. 2,4 mm długości) wyróżnia się kontrastowym czarno-czerwonym ubarwieniem. Nimfy pozostają początkowo blisko miejsca wylęgu. W kolejnych stadiach larwy stopniowo rosną, nabierają bardziej stonowanych barw i obrączkowania na odnóżach i czułkach. W ostatnim, piątym stadium można już rozpoznać płeć – u samic pojawia się charakterystyczna bruzda na spodzie odwłoka. Liczba pokoleń w ciągu roku zależy od klimatu: w środkowej części USA zwykle są dwa, w południowych Chinach nawet pięć. W Europie, w tym w Polsce, owady rozwijają się głównie w okresie od lipca do września, co pokrywa się z czasem dojrzewania wielu owoców. Jaja tarczówki marmurkowatej mogą być atakowane przez naturalnych wrogów – m.in. błonkówki z rodzaju Telenomus. Dorosłe osobniki są z kolei atakowane przez muchówki Trichopoda pennipes. Tarczówka marmurkowata w domu – dlaczego się pojawia? Jednym z najbardziej dokuczliwych aspektów jest to, że owady te jesienią masowo szukają schronienia przed zimnem. Często dorosłe osobniki wchodzą do domów i budynków gospodarczych. Zdarza się, że zimą można znaleźć je w dużych skupiskach za meblami, w szczelinach okien, w piwnicach i na strychach. Choć są niegroźne dla ludzi i nie gryzą, ich obecność bywa uciążliwa ze względu na specyficzny zapach, który wydzielają, gdy zostaną zaniepokojone (podobnie jak nasz rodzimy odorek zieleniak). To właśnie od tej cechy pochodzi angielska nazwa – stink bug. Zapach wydzielany przez tarczówki marmurkowate jest opisywany jako ostry, przypominający kolendrę. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
To najbardziej egzotyczne miejsca w Polsce. Poczujesz się tam jak na zagranicznych wakacjach
Góry, morze, tajemnicze zamki i parki narodowe. Polska na każdym kroku potrafi zachwycić. W naszym kraju nie brakuje również miejsc, które do złudzenia przypominają zagraniczne perełki. Wybraliśmy najciekawsze i najbardziej egzotyczne.
Spis treści: W tym rezerwacie panuje „śródziemnomorski klimat” Słońce i palmy, czyli rajskie wakacje w Ciechocinku To jezioro nazywane jest „suwalskim Atolem” O „polskich Malediwach”, „małej Chorwacji” czy „polskiej Toskanii” słyszała już większość turystów. W naszym kraju jest jednak znacznie więcej miejsc, które zachwycają nietypową architekturą, klimatem czy roślinnością. Jedno z nich znajduje się w województwie zachodniopomorskim. W tym rezerwacie panuje „śródziemnomorski klimat” Rezerwat Bielinek to prawdziwa „śródziemnomorska wyspa” znajdująca się w gminie Cedynia, w województwie zachodniopomorskim. Wyjątkowy obszar na mapie Polski został objęty ochroną już w 1927 roku. Głównym celem było zachowanie niezwykłej flory i zbiorowisk muraw kserotermicznych będących siedzibą wielu gatunków motyli, ciepłolubnej dąbrowy oraz zespołu łęgu wiązowo-jesionowego. Rezerwat jest położony na wale morenowym stanowiącym krawędź Odry. „Zbocza moreny mają ekspozycję południową i są nachylone pod kątem od 20 do 50 stopni, a ich zasobne w węglan wapnia gleby podobne są do gleb cynamonowych obszarów śródziemnomorskich” – dowiadujemy się z oficjalnej strony gminy Cedynia. Latem temperatura podłoża jest wysoka, co sprzyja powstawaniu charakterystycznych zespołów roślinności ciepłolubnej. Wyjątkowy mikroklimat tego regionu i bogata roślinność sprawa, że rezerwat jest prawdziwą przyrodniczą perłą na mapie Polski. W rezerwacie znajdują się gatunki, których nie ma nigdzie indziej w Polsce i są w niewielu innych miejscach w Europie. Słońce i palmy, czyli rajskie wakacje w Ciechocinku Kolejnym miejscem na mapie Polski, które wyróżnia się egzotycznym klimatem, jest słynny Park Zdrojowy w Ciechocinku. To prawdziwy magnes na kuracjuszy i turystów. Oprócz wielu atrakcji, zacisznych miejsc i malowniczych ścieżek park cechuje bogaty układ różnorodnych roślin. W XIX wieku pojawiły się pierwsze drzewa: trzyletnie morwy i siedmioletnie akacje. W 1883 r. posadzono około 6 tysięcy drzew. Jak poinformowano na oficjalnej stronie Ciechocinka, oprócz licznych klonów, kasztanowców, dębów, lip, brzóz i świerków występuje tu wiele rzadko spotykanych drzew: surmia, miłorząb dwuklapowy, kłęk kanadyjski, skrzydłorzech kanadyjski, tulipanowiec amerykański. Niegdyś latem na klombach wystawiano agawy i palmy, przechowywane zimą w oranżerii. W tej części parku znajduje się również woliera z egzotycznymi ptakami: pawiami i bażantami. Turystów zachwyca również perła drewnianej architektury miejscowości, dawna galeria spacerowa zaprojektowana przez Edwarda Cichockiego. Wszystko to sprawia, że park zdecydowanie wyróżnia się aurą spośród innych miejsc na turystycznej mapie Polski. To jezioro nazywane jest „suwalskim Atolem” Na egzotyczne wakacje w Polsce zaprasza również Suwalszczyzna. To właśnie tam znajduje się jedno z najbardziej wyjątkowych jezior w Polsce nieoficjalnie okrzyknięte „suwalskim atolem”. Zlokalizowane jest w województwie podlaskim, w Puszczy Augustowskiej. Kadry z tego rejonu zapierają dech w piersi. Na pierwszy rzut oka zbiornik przypomina bowiem wyspę koralową na Pacyfiku. Wyróżnia się przede wszystkim nietypowym kształtem, turkusową barwą wody i malowniczą okolicą. Gratką dla podróżnych jest również niewielka, piaszczysta plaża w okolicy. To połączenie tworzy spektakularny krajobraz. Jezioro Płaskie po raz pierwszy zyskało ogromną sławę w 2019 roku. Wówczas polski podróżnik Adam Budnik podzielił się w sieci niezwykłą fotografią wykonaną z drona. Warto zaznaczyć, że w pobliżu wije się inne, mniejsze jezioro Krejwelanek. Z góry wygląda jakby oplatało tamtejszą okolicę jak wstęga. Źródła: Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Zachodniopomorskiego, Muzeum Ciechocinek Nasza ekspertka Wiktoria Szydło Dziennikarka i miłośniczka dalekich wypraw rowerowych, okazjonalnie poetka. Z pasją pisze o ciekawych miejscach, zapomnianych szlakach oraz niestworzonych – i tych realnych – historiach.