Armia wirusów w walce z superbakteriami. Polscy naukowcy na tropie terapii przyszłości
Bakteriofagi mogą stać się realną alternatywą dla antybiotyków. Polscy naukowcy udowadniają, że te wirusy potrafią osłabić nawet najbardziej oporne bakterie, a terapia z ich udziałem może zmienić sposób leczenia ciężkich zakażeń. Szczególnie obiecująco wygląda zwalczanie tzw. biofilmu.
Problem superbakterii, czyli szczepów opornych na większość dostępnych antybiotyków, narasta na całym świecie. WHO wskazuje, że rozwój nowych klas antybiotyków praktycznie się zatrzymał, a większość powstających preparatów to modyfikacje istniejących. Terapie bakteriofagami (wirusami atakującymi bakterie) stają się więc coraz ważniejszą alternatywą. Mogą pomóc także w walce z najtrudniejszymi zakażeniami, na przykład takimi, w których doszło do wytworzenia biofilmu. Dr Bartłomiej Grygorcewicz z Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego prowadzi badania nad zastosowaniem bakteriofagów w leczeniu trudnych zakażeń z biofilmem. Oporny biofilm: broń bakterii przed antybiotykami Biofilm to swego rodzaju bariera ochronna, wytwarzana przez bakterie na zainfekowanej powierzchni. To wielowarstwowa struktura mikroorganizmów, wytwarzająca się m.in. na implantach, cewnikach, ranach czy w drogach oddechowych. Są szczególnie odporne na leczenie, gdyż część mikrobów w ich wnętrzu przechodzi w stan uśpienia i pozostaje niewrażliwa na antybiotyki. Zespół dr. Grygorcewicza zbadał biofilmy mieszane, tworzone przez dwa groźne patogeny: gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus) i grzyb Candida albicans. Okazało się, że same fagi zwalczają bakterie, lecz nie dają rady usunąć całego biofilmu mieszanego. Ale ich pomoc i tak jest bezcenna w tzw. terapii skojarzonej (fagi plus antybiotyki i leki przeciwgrzybicze). Bakteriofagi pokonują biofilm Polscy naukowcy wykazali, że znaczenie ma także kolejność podawania: w modelu płynnym (zakażeniu rozwijającym się np. we krwi czy limfie) najskuteczniejsze było zastosowanie fagów, potem leku przeciwgrzybiczego, a na końcu antybiotyku. Na biofilmie najlepiej zadziałało jednoczesne podanie wszystkich trzech środków albo połączenie fagów z antybiotykiem przed włączeniem leku przeciwgrzybiczego. Same fagi nie przenoszą leków, ale osłabiają bakterie – naruszają ich strukturę, zwiększając wnikanie leków; bywa też, że antybiotyk ułatwia namnażanie fagów. Z tego właśnie powodu właściwa kolejność jest w tej terapii kluczowa. Gdy fagi podaje się na początku, rozluźniają biofilm i umożliwiają lepsze działanie kolejnych środków. Fagoterapia w Polsce i na świecie Mimo rosnącego zainteresowania nauki, fagoterapia wciąż nie została szeroko wprowadzona. Jest testowana m.in. w Gruzji, Belgii, Australii i USA. W UE brakuje jasnych zasad dotyczących preparatów fagowych. W nielicznych krajach, (m.in. w Belgii), funkcjonuje model „magistral phage”, pozwalający na indywidualne przygotowanie koktajlu fagowego na podstawie próbki od pacjenta. Terapia ta wymaga precyzji i ostrożności, ponieważ każdy fag atakuje tylko określony szczep bakterii. To zarówno zaleta (nie niszczą mikroflory), jak i wada (konieczność personalizacji). W Polsce prowadzi się terapie eksperymentalne, np. w Instytucie Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN. Dr Grygorcewicz, współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Badań nad Wirusami Mikroorganizmów, podkreśla potrzebę współpracy między ośrodkami i rozwoju krajowych badań. Jego zdaniem postępy naukowe wymagają pilnego dostosowania przepisów, ponieważ antybiotykooporność staje się jednym z największych globalnych zagrożeń zdrowotnych. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Poznaj jedno z najbardziej zagadkowych miejsc Beskidów. Wciąż żyją tu opowieści o czarownicach
Wśród porośniętych lasem zboczy Beskidu Małego kryje się miejsce, które od pokoleń budzi niepokój nawet wśród doświadczonych wędrowców. Skała Czarownic – owiana legendami o zniknięciach, zaklęciach i niewytłumaczalnych zjawiskach – przyciąga tych, którzy chcą zmierzyć się z lokalnymi opowieściami i tajemnicą zapisaną w surowej formacji skalnej. To jedna z tych beskidzkich historii, które wciąż żyją w wyobraźni mieszkańców.
Już wkrótce do polskich kin trafi thriller „Jadwiga, czarownica z Beskidów”, opowiadający historię słowackiego śledczego powracającego w góry na styku Polski, Czech i Słowacji, by zmierzyć się ze sprawą, która przed laty wymknęła mu się z rąk – legendą „Beskidzkich Czarownic”. Choć film czerpie z fikcji, jego fabuła zakorzeniona jest w realnych wierzeniach, które przez wieki kształtowały kulturę karpackich wsi. W Beskidach nie brakowało kobiet oskarżanych o czary, a pamięć o tych dawnych opowieściach przetrwała w topografii regionu. Jednym z miejsc najmocniej związanych z lokalnymi legendami jest Skała Czarownic w Beskidzie Małym – tajemnicza formacja, która od lat pobudza wyobraźnię turystów i badaczy folkloru. Legendy i mroczne opowieści o Skale Czarownic w Beskidzie Małym Skała Czarownic od wieków zajmuje szczególne miejsce w lokalnej wyobraźni – nie tylko ze względu na swój kształt czy położenie, ale też atmosferę, którą wielu opisuje jako trudną do racjonalnego wyjaśnienia. Wędrowcy wspominają o niepokojącym wrażeniu, że ktoś ich obserwuje, a mieszkańcy powtarzają historie, które przetrwały tu całe pokolenia. Najbardziej znana legenda prowadzi do początku XVIII wieku i postaci Wojciecha Bulaka ze Spytkowic – rozbójnika, który według kroniki Jana Halamy z 1709 roku ukrywał się właśnie u stóp tej skały. Bulak, wspierany przez dwie znachorki, miał wykorzystywać informacje zdobywane przez kobiety od ich pacjentów, by rabować kupców przemierzających tutejsze szlaki. Ich działalność przerwano dopiero po głośnym włamaniu do kościoła św. Michała w Wilkowicach. Schwytany przez miejscowych Bulak poniósł okrutną śmierć, lecz — jak głosi legenda — jego wspólniczki obserwowały egzekucję z ukrycia i już tego samego dnia wróciły pod skałę, by wykopać skarby i zniknąć bez śladu. „Tylko czarownice znikają jak duchy” – powtarzano później w okolicy. To właśnie od tej historii miejsce miało zyskać swoją nazwę. Inne opowieści sięgają znacznie dalej, w czasy, gdy naturalne formacje tłumaczono ingerencją sił nadprzyrodzonych. Według jednego z podań skała miała spaść w to miejsce z rąk samego diabła, który próbował uniemożliwić budowę kościoła św. Michała w Wilkowicach — świątyni istniejącej do końca XIX wieku. Diabeł miał przenosić ogromny głaz z pobliskiego Czupla (najwyższego szczytu Beskidu Małego), jednak gdy nadszedł świt, stracił swoje moce i kamień wysunął mu się z uścisku, spadając na zbocze. Stąd druga nazwa tego miejsca: Skała Diabelska. Jeszcze inna historia przywołuje relację wędrowca, który w 1890 roku miał natknąć się tu na dwie znachorki szepczące zaklęcia i odprawiające rytuał u boku nieznanego mężczyzny. Choć przestraszony uciekł do pobliskiej gospody i sprowadził świadków, na miejscu nie znaleziono już nikogo. To właśnie temu wydarzeniu niektórzy przypisują powstanie zagadkowych rytów na powierzchni skały. Do dziś nie ustalono, kiedy dokładnie powstały, co tylko pogłębia aurę tajemnicy. Jak dotrzeć do Skały Czarownic? Szlak, położenie i tajemnicze symbole Choć większość opowieści o Skale Czarownic wywodzi się z dawnych podań, współcześni mieszkańcy i regionalne portale nadal określają ją jako jedno z najbardziej nawiedzonych miejsc w Beskidach. W cieniu świerków i buków wciąż można dostrzec tajemnicze ryty, które od lat budzą ciekawość historyków i miłośników dawnych wierzeń. Na powierzchni skały widoczna jest m.in. swastyka (w swojej pierwotnej, przedchrześcijańskiej formie), która wśród Słowian była znakiem pomyślności i cykliczności natury. Obok niej znajduje się krzyż wpisany w okrąg, z czterema ramionami wychodzącymi z centralnego punktu. Jego kształt przypomina krzyż słoneczny, znany zarówno z tradycji nordyckich, jak i celtyckich. Obecność tych znaków sprawia, że Skała Czarownic pozostaje miejscem, w którym granica między historią a legendą zaciera się niezwykle łatwo. Ci, którzy chcą zobaczyć te symbole na własne oczy, mogą dotrzeć tam krótką, choć miejscami stromą ścieżką. Najłatwiej dotrzeć tu czarnym szlakiem z Wilkowic lub podejść od strony Hucisk, kierując się za mostem na Zimniku w ulicę Pieczarkową, a następnie wąską ścieżką prowadzącą za białym domem. Po około trzydziestu minutach marszu pojawiają się pierwsze głazy, z których jeden (pierwszy z prawej) kryje w sobie historię i aurę, jakiej trudno doświadczyć w innym miejscu Beskidu Małego. Widok z jego szczytu obejmuje okoliczne doliny, lecz to nie panorama decyduje o wyjątkowości tego miejsca. Mimo niepozornego wyglądu Skała Czarownic emanuje atmosferą przywołującą zarówno dawne podania, jak i wyobrażenia o rytuałach odprawianych „na skraju lasu”, z dala od wsi. To jedno z tych miejsc, w których folklor, przyroda i surowa przestrzeń splatają się w opowieść, obok której trudno przejść obojętnie. Źródła: Travel Series, Gazeta Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
„Polskie Kolorado” to prawdziwy skarb Pienin. Natura gra tutaj pierwsze skrzypce
Kolorado słynie z wyjątkowych formacji skalnych i dzikich dolin. Niewielu turystów zdaje sobie sprawę, że w Polsce istnieje miejsce o podobnym charakterze. To rezerwat Biała Woda w Pieninach.
Spis treści: Małe Kolorado to niespodzianka dla wielu turystów Nieoszlifowany diament Kraina potoków, wąwozów i baśniowych skał Nawet przed podróżnikami z wieloletnim doświadczeniem Polska potrafi skrywać niespodzianki. Jedną z nich jest stosunkowo mało znany rezerwat Biała Woda w Pieninach, który jest jednym z najpiękniejszych zakątków w tej części województwa małopolskiego. Na podróżnych czeka tam wiele atrakcji. Małe Kolorado to niespodzianka dla wielu turystów Rezerwat przyrody Biała Woda obecnie uznawany jest za jeden z piękniejszych zakątków w Pieninach. Powstał w 1963 roku, choć jego historia sięga jeszcze czasów średniowiecza. Pierwsi osadnicy przybyli w te rejony za panowania Bolesława Chrobrego, a kolejni pojawili się w XIV wieku, przynosząc ze sobą kulturę pasterską. W tym czasie w dolinie potoku powstała wieś Biała Woda. Mieszkańcy wiedli spokojne życie, zajmowali się głównie rolnictwem, hodowlą zwierząt i drobnym rzemiosłem. Wszystko zmieniło się po drugiej wojnie światowej. Ludność łemkowską wysiedlono, a jej zabudowania spalono. Po latach zachowało się wiele pozostałości po łemkowskiej wsi, zwłaszcza na szlaku, który wiedzie doliną, między zachwycającymi formacjami skalnymi. Nieoszlifowany diament Rezerwat, mimo niekwestionowanych uroków, jest nieco zapomniany przez turystów. Wielu z tych, którzy przyjeżdżają do Szczawnicy, wybiera najczęściej Drogę Pienińską oraz wspinaczkę na szczyt Trzy Korony i Sokolicę. Tymczasem niedaleko Jaworek, małej wsi ulokowanej niecałe 7 km od Szczawnicy, dzieją się cuda. Nietypowe formacje skalne i przecinające okolice potoki roztaczają nad tym miejscem niezwykłą aurę. Rezerwat położony jest w skalistym wąwozie na obszarze Małych Pienin, na wysokości 600–800 m n.p.m. Charakteryzuje się bogatą rzeźbą, florą i fauną. Trasa wiedzie dnem doliny, można ją zatem przemierzyć pieszo lub na rowerze. Po drodze nadarzy się wiele okazji, by podziwiać skały wapienne i turnie, wodospad, potok z kaskadami, bogatą roślinność a także pasące się na polanach stada owiec. Spacer można przedłużyć wędrówką przez Przełęcz Rozdziela i zakończyć w Bacówce na Obidzy, następnie udać się na Radziejową czy Eliaszówkę. Kraina potoków, wąwozów i baśniowych skał Jak podkreślono na stronie Urzędu Miasta i Gminy Szczawnica, w rezerwacie można spokojnie pospacerować, nawet z dziećmi w wózku czy też z psami. Jeśli chodzi o charakterystyczne obiekty, w sąsiedztwie znajduje się pomnik przyrody – Bazaltowa Skałka wulkanicznego pochodzenia. Z kolei na północnej stronie, na wzgórzu ulokowała się Czerwona Skała (nazywana jest również Skałą Sfinks). Ostatnia część rezerwatu znajduje się w środkowej części Brysztańskiego Potoku i obejmuje Brysztańskie Skały. „Polskie Kolorado” to prawdziwy skarb Pienin. Tutaj natura gra pierwsze skrzypce Źródła: Urząd Miasta i Gminy Szczawnica, orlica.com
Perun wystrzelił prosto w niebo! Udany lot testowy polskiej rakiety suborbitalnej
W ostatnią sobotę z Centralnego Poligonu Sił Powietrznych w Ustce wystartowała mała polska rakieta suborbitalna Perun. Projekt rozwijany jest przez firmę SpaceForest, założoną przez pasjonatów kosmosu i technologii rakietowych.
Mierzy 11,5 metra długości, ma średnicę 45 cm i jest napędzana innowacyjnym silnikiem hybrydowym SF-1000, który wykorzystuje parafinę jako paliwo stałe oraz podtlenek azotu w roli utleniacza. Co ważne, rakieta Perun jest odzyskiwalna, co pozwala na znaczne obniżenie kosztów wynoszenia ładunków. A te stanowić mają głównie różnego rodzaju eksperymenty biologiczne i techniczne wymagające przetestowania w warunkach przeciążenia i wibracji powstałych podczas startu i lotu rakiety. Przekroczyć granicę kosmosu Docelowo rakieta ma mieć zdolność wynoszenia na wysokość 150 km, czyli 50 km powyżej umownej granicy kosmosu, ładunków o masie do 50 kg. Taki pułap zapewnienia możliwość prowadzenia krótkich, kilkuminutowych eksperymentów w warunkach kosmicznych i w mikrograwitacji. W dodatku dzięki możliwości odzyskiwania rakiety i jej ponownego użycia, koszty takich misji mogą znacząco spaść, otwierając drogę do częstszych i tańszych badań przestrzeni okołoziemskiej dla rodzimych uczelni i startupów. Testowy lot Peruna odbył się w sobotę 22 listopada ok. godziny 14. Godzinę startu podano na około 40 minut przed odliczaniem, zgodnie ze wcześniejszymi zapowiedziami firmy. – Podczas lotu udało nam się przetestować wiele systemów i eksperymentów. Wszelkie szczegóły poznamy wkrótce – powiedział Polskiej Agencji Prasowej przedstawiciel SpaceForest Marcin Sarnowski. Biologia w mikrograwitacji Wśród eksperymentów, jakie umieszczono na pokładzie Peruna, znalazły się: THOR 1/2 – analizujący wpływ przeciążeń dla prób biologicznych; THOT 2/2 – hodowla żywych komórek kostnych w mikrosystemach biologicznych; RESQ-Stab – badający stabilności siły zacisku opaski uciskowej RESQ w warunkach suborbitalnych; AstroFarms Kombucha – badania kultur SCOBY w warunkach lotu kosmicznego; nasiona Toraf – eksperyment badający wpływ ekstremalnych warunków startu i lotu na kiełkowalność nasion; PLUTONIC – test alternatywnego odbiornika czasu korzystającego z sygnału radiowego 225 kHz w warunkach suborbitalnych; zaawansowana elektronika SpaceForest. Sobotni test był trzecim lotem polskiej konstrukcji. Perun zaraz po Bigosie Perun to druga po suborbitalnym Bigosie seria rakiet firmy SpaceForest. Starty rakiet suborbitalnych gdyńskiej firmy odbywają się z Centralnego Poligonu Sił Powietrznych w Ustce, najlepszego w Polsce miejsca do tego typu testów. Przede wszystkim teren poligonu jest zamknięty i chroniony. Posiada 20-kilometrową strefę bezpieczeństwa oraz przestrzeń powietrzną wyłączoną z ruchu. Pozwala to realizować bezpieczne loty rakietowe i odzyskiwać ładunki badawcze z powierzchni Morza Bałtyckiego. Miejsce to od dawna wymieniane jest jako najwłaściwsze do ulokowania polskiego kosmodromu. Gdy kilka lat temu Polska podpisała list intencyjny z Virgin Orbit, który miał zapewnić współpracę w kwestii ulokowania w naszym kraju wyrzutni dla samolotu LauncherOne, właśnie poligon w Ustce został wytypowany jako najwłaściwszy dla takiej infrastruktury. Ten pomysł, niestety, przepadł, ale kto wie, czy wraz ze wzrostem zapotrzebowania na loty suborbitalne, polskie władze nie wrócą do niego. Jest to o tyle istotne, że Europa potrzebuje własnych rakiet i miejsc, z których mogą startować. Sobotni test rakiety Perun odbył się ze wsparciem Europejskiej Agencji Kosmicznej. Dzięki programowi ESA Boost! mającemu wspierać rozwój europejskich wyrzutni kosmicznych, SpaceForest otrzymało 2,4 miliona euro na rozwój rakiety Perun. Kwota ta ma zostać przeznaczona m.in. na modernizację komory spalania, demonstracyjne loty na wysokości 50 km, 80 km, 100 km i 150 km, rozwój mobilnej stacji tankowania, stacji naziemnej oraz systemu śledzenia/komunikacji. Sobotni udany lot był jednym z czterech wymaganych przez ESA. Źródło: SpaceForest Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
„Gekon z rukoli" znalazł nowy dom. O jego adopcję walczyło kilkadziesiąt osób
O gekonie murowym znalezionym w październiku w paczce rukoli z supermarketu mówiła cała Polska. Zwierzak trafił pod opiekę specjalistów z Fundacji Epicrates, która właśnie znalazła mu nowy, stały dom. Proces adopcji cieszył się ogromnym zainteresowaniem.
Mr. Bean to chyba najsłynniejszy gekon w Polsce. Otrzymał imię od sałatki z fasolą, w której prawie skończył. Cudem przeżył w paczce rukoli z Lidla, a znalazła go dopiero klientka przygotowująca z niej sałatkę. Gekon przeżył zarówno transport zza granicy, czas na sklepowej półce, a potem w domowej lodówce. Specjaliści z Fundacji Epicrates do której trafił, mówią, że uratowały go chłodnicze warunki, które spowolniły metabolizm maleństwa. Teraz fundacja znalazła gekonowi nowy, stały dom. Do adopcji gekona zgłosiły się tłumy Fundacja Epicrates rozpoczęła poszukiwania domu dopiero po zakończeniu okresu kwarantanny gekona i upewnieniu się, że jest w pełni sił. Konieczne było znalezienie opiekuna o odpowiednich kwalifikacjach i doświadczeniu – zwierzak nadal jest tak maleńki, że mieści się na czubku ołówka. Proces adopcyjny przerósł najśmielsze oczekiwania – już pierwszego dnia po ogłoszeniu zgłosiło się ponad 30 osób! Jak podkreśla fundacja, „gekon z rukoli” trafi „do osoby doświadczonej w opiece m.in. nad tym gatunkiem, która oprócz świetnych warunków zapewni mu także dalszą specjalistyczną opiekę weterynaryjną”. Do jakiego zakątka Polski pojedzie Mr. Bean? Tego fundacja nie zdradza. Specjaliści podkreślają jednak, że do adopcji zgłosiło się wiele osób, które spełniały kryteria opieki nad gekonem – ale Mr. Bean mógł trafić tylko do jednego domu. Nie tylko gekon – fundacja zachęca do adopcji innych gadów Na adopcję czekają także inne zwierzęta z Epicratesa, na przykład żółw lamparci „Mikrus” który spędził aż 10 lat w nieodpowiednich warunkach w przedszkolu. „Na nowy dom czekają też zwierzęta innych gatunków i pochodzenia – zwykle porzucone gdy zachorowały lub się znudziły poprzednim »opiekunom«… One, choć już niezbyt piękne i niezbyt młode, też czekają na druga szansę” – pisze fundacja w mediach społecznościowych. Fundacja Epicrates: na ratunek zwierzętom egzotycznym Fundacja Epicrates to organizacja pozarządowa z Lublina, specjalizująca się w opiece nad zwierzętami egzotycznymi. Od początku działania w 2008 roku uratowała już ponad 2500 zwierząt. Fundacja współpracuje z Lubelskim Egzotarium – pierwszym w Polsce ośrodkiem rehabilitacji i opieki nad bezdomnymi zwierzętami egzotycznymi i działem Lubelskiego Schroniska dla Zwierząt. Do Egzotarium, poprzez fundację, trafiają m.in. zwierzęta porzucone, uciekinierzy z prywatnych hodowli oraz takie, których wymagania przerosły możliwości opiekunów. Fundacja działa na terenie całej Polski. Propaguje odpowiedzialną terrarystykę, właściwe warunki utrzymania zwierząt, a także ochronę środowiska, organizując lekcje, szkolenia i akcje edukacyjne. Opieka nad zwierzętami egzotycznymi wymaga wiedzy, która nie jest tak powszechna jak w przypadku np. psów czy kotów. Bywa, że do fundacji trafiają zwierzaki w bardzo złym stanie. Uratowano m.in. jaszczurki, węże, żółwie, ptaki, małe ssaki, a nawet małpy. Działania Fundacji Epicrates można wesprzeć m.in. darowizną i przekazaniem 1% podatku. Źródło: Fundacja Epicrates Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nowa nagroda dla naukowców. „Polski Nobel” to aż 400 tys. zł
Polski Nobel to określenie odnoszące się do najbardziej prestiżowych nagród naukowych w Polsce, takich jak Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Nagroda Polskiej Akademii Umiejętności czy Nagroda Polskiej Akademii Nauk. Ta ostatnia to aż 400 tys. zł. Jej pierwszych laureatów poznamy w przyszłym roku.
Polski Nobel jest pojęciem, które od lat elektryzuje środowisko naukowe oraz opinię publiczną w kraju. Od Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, przez Nagrodę im. Jerzmanowskich, aż po nowe wyróżnienie Polskiej Akademii Nauk – polskie nagrody dla naukowców mają długą tradycję i ogromne znaczenie. Czym jest Polski Nobel i jakie nagrody naukowe obejmuje? Fraza „Polski Nobel” nie jest oficjalną nazwą żadnej nagrody, ale w świadomości społecznej oraz wśród naukowców i dziennikarzy oznacza najbardziej prestiżowe wyróżnienia dla badaczy w Polsce. Do tej kategorii zalicza się przede wszystkim: Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP), Nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności im. Erazma i Anny Jerzmanowskich, Nagrodę Polskiej Akademii Nauk (PAN), ustanowioną w 2024 roku. Te trzy nagrody mają ogromne znaczenie zarówno dla naukowców, jak i rozwoju innowacji, technologii oraz myśli humanistycznej w Polsce. Nagroda Polskiej Akademii Nauk – nowe wyróżnienie dla wybitnych polskich badaczy W 2024 roku ogłoszono utworzenie Nagrody Polskiej Akademii Nauk. Jest to odpowiedź na wieloletnią dyskusję na temat potrzeby ustanowienia polskiego odpowiednika Nagrody Nobla. Nagroda ta będzie przyznawana od 2026 roku za osiągnięcia naukowe o realnym wpływie na światową naukę oraz innowacyjność prowadzonych w Polsce badań. Nagroda pieniężna wynosi 400 tys. zł. Laureaci otrzymają też statuetkę. Co roku może być przyznana jednej osobie lub maksymalnie trzem badaczom pracującym w zespole. Jury złożone z członków korporacji PAN wybierze laureatów na podstawie ich dorobku naukowego oraz wpływu prowadzonych badań na rozwój światowej nauki. To wyróżnienie ma podkreślać potencjał polskich naukowców do walki o najbardziej prestiżowe wyróżnienia na świecie i promować badania realizowane na terenie kraju. Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej – prestiż i kategorie Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, często określana w mediach jako Polski Nobel, jest przyznawana od 1992 roku. Jej celem jest docenienie odkryć oraz osiągnięć mających istotny wpływ na cywilizacyjny postęp oraz życie duchowe Polski. Laureaci są wybierani przez Radę Fundacji na podstawie nominacji środowiska naukowego, a sama nagroda jest uznawana za najważniejsze indywidualne wyróżnienie naukowe w kraju. Obecnie nagroda przyznawana jest w czterech kategoriach: nauki humanistyczne i społeczne, nauki matematyczno-fizyczne i inżynierskie, nauki chemiczne i o materiałach, nauki o życiu i o Ziemi. Wartość nagrody to obecnie 250 tys. zł oraz unikatowa statuetka. Nagroda FNP motywuje polskich badaczy do prowadzenia pionierskich prac oraz daje realne szanse na zaistnienie w międzynarodowej nauce. Nagroda im. Erazma i Anny Jerzmanowskich – tradycja i współczesność Nagroda im. Jerzmanowskich ma korzenie sięgające 1915 roku i była w okresie międzywojennym uważana za polski odpowiednik Nagrody Nobla. Fundacja, powstała dzięki testamentowi Erazma Jerzmanowskiego, miała nagradzać katolików narodowości polskiej, którzy przez działalność naukową, artystyczną lub społeczną przynoszą pożytek krajowi. Początkowo nagroda miała wartość 12 kg złota, obecnie – po wznowieniu przyznawania w 2009 roku – wynosi 100 tys. zł. Od 2022 roku partnerem nagrody jest Miasto Kraków. Nagroda ta docenia działalność naukową, artystyczną i społeczną i podkreśla wartość tradycji oraz wkładu Polaków w rozwój cywilizacyjny. Zasady przyznawania polskich nagród naukowych i ich znaczenie dla nauki Prestiż polskich nagród naukowych nie wynika wyłącznie z wysokości gratyfikacji finansowej, ale również z transparentności procedur oraz z wymagań wobec kandydatów. Wpływ polskich nagród naukowych na rozwój badań i prestiż nauki Prestiżowe polskie nagrody naukowe stanowią istotny czynnik motywacyjny dla badaczy oraz promocji rodzimej nauki na arenie międzynarodowej. Nagrody te: promują wysokie standardy badań, umożliwiają zdobycie środków na dalsze projekty naukowe, przyczyniają się do umiędzynarodowienia polskiej nauki, są przepustką do udziału w międzynarodowych konkursach i programach badawczych. Według badania „Wpływ polskich nagród naukowych na rozwój kariery akademickiej” (Uniwersytet Warszawski), laureaci polskich wyróżnień znacznie częściej zdobywają granty europejskie, awansują zawodowo i publikują w najlepszych światowych czasopismach. Polscy laureaci najważniejszych nagród naukowych – przykłady i osiągnięcia Wielu polskich naukowców otrzymało te wyróżnienia za odkrycia, które zmieniły obraz światowej nauki. Do najbardziej znanych należą: Najważniejsze dokonania nagrodzonych prof. Andrzej Dziembowski – laureat Nagrody FNP za odkrycia dotyczące mechanizmów degradacji mRNA, fundamentalnych dla zrozumienia procesów biologicznych. prof. Marcin Nowotny – Nagroda FNP za badania nad strukturą kompleksów białkowych, które mogą mieć znaczenie w leczeniu chorób nowotworowych. prof. Ewa Dąbrowska – laureatka Nagrody im. Jerzmanowskich za wybitne osiągnięcia w dziedzinie językoznawstwa oraz popularyzację nauki. Źródła: FNP, PAN, PAU
Czy tragiczną historią można handlować? Otwarta aukcja przedmiotów z Auschwitz, Majdanka i Katynia anulowana po proteście Polski
Niemiecki dom aukcyjny Felzmann zamierzał sprzedać 623 przedmioty związane z obozami koncentracyjnymi Auschwitz i Majdanek oraz zbrodnią w Katyniu. Aukcja została anulowana po gwałtownym proteście Polski i międzynarodowych instytucji. Rząd będzie się domagał zwrotu pamiątek, które – jeśli okażą się autentyczne – miałyby trafić do polskich muzeów.
Dom aukcyjny Felzmann z Neuss w Niemczech planował sprzedaż 623 artefaktów pochodzących z czasów II wojny światowej, w tym z Auschwitz, Majdanka oraz powiązanych ze zbrodnią katyńską. Aukcja zatytułowana „System terroru część II 1933–1945” miała odbyć się 17 listopada 2025 roku. Każdy z przedmiotów był wyceniony i przygotowany do sprzedaży na otwartej aukcji dostępnej dla klientów z całego świata. Aukcja przedmiotów z Auschwitz wywołała burzę W katalogu aukcji znalazły się m.in. listy więźniów z obozu Auschwitz, dokumenty z Dachau dotyczące przymusowej sterylizacji, propagandowe plakaty antysemickie, oraz pamiątki po ofiarach zbrodni katyńskiej – np. listy Henryka Umińskiego i Jana Leszczyńskiego. Cena wywoławcza za niektóre z tych pamiątek sięgała 500 euro. Gwałtowną reakcję wywołał fakt, że wystawione przedmioty zawierały dane osobowe ofiar, a także ich osobiste zapiski i listy. Międzynarodowy Komitet Oświęcimski nazwał aukcję „cynicznym i bezwstydnym przedsięwzięciem”. Portal aukcyjny w rozmowie z Frankfurter Allgemeine Zeitung stwierdził, że „prywatni kolekcjonerzy prowadzą intensywne badania i przyczyniają się do pogłębiania wiedzy historycznej. Ich działalność służy zachowaniu pamięci, a nie handlowaniu cierpieniem”. Redakcja dziennika przypomniała też, że podobna aukcja już się odbyła 6 lat temu. Reakcja Polskiej dyplomacji Rząd RP natychmiast zareagował. Minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski poinformował, że ambasador Jan Tombiński interweniował u władz Westfalii, a on sam prowadził rozmowy z szefem niemieckiego MSZ Johannem Wadephulem. Po interwencji polskich władz dom aukcyjny Felzmann wycofał aukcję ze swojej strony internetowej, nie podając jednak żadnego wyjaśnienia. Prezydent RP Karol Nawrocki wezwał polski rząd do zdecydowanego działania – zażądania zwrotu pamiątek lub ich wykupu, jeśli zajdzie taka potrzeba. Koszt tego wykupu miałby zostać doliczony do rachunku reparacyjnego. Minister kultury Marta Cienkowska zadeklarowała, że Polska nie zamierza kupować tych artefaktów, tylko je odzyskać. MKiDN rozpoczęło działania mające na celu zabezpieczenie i odzyskanie pamiątek. Muzea i instytucje pamięci: przedmioty powinny wrócić do Polski Muzeum Auschwitz-Birkenau oraz Państwowe Muzeum na Majdanku stanowczo zaapelowały, aby wszelkie poobozowe pamiątki trafiały do wyspecjalizowanych placówek muzealnych. Bartosz Bartyzel, rzecznik Muzeum Auschwitz, podkreślił, że placówka jest gotowa zabezpieczyć, zbadać i wyeksponować każdy oryginalny dokument czy przedmiot. Agnieszka Kowalczyk-Nowak z Muzeum na Majdanku dodała, że pamiątki mogłyby rzucić światło na nieznane dotąd losy więźniów. Instytut Pamięci Narodowej, reprezentowany przez prof. Karola Polejowskiego, potępił aukcję, przypominając, że wiele z wystawionych rzeczy pochodzi z rabunku. Dr Bartosz Gondek z Instytutu Strat Wojennych podkreślił, że handel pamięcią jest moralnie niedopuszczalny. Historyk i dziennikarz Michał Wójcik tak ocenia szokującą aukcję: „To kompletny upadek. Znak, że niczego nie rozumiemy. Niczego nie ogarniamy. Jak można handlować takimi pamiątkami? (...) W tak wielkiej pogardzie mieć same ofiary i jeszcze rodziny tych ofiar, przecież oni żyją, zapewne dowiedzą się, że właśnie ktoś kupił ostatnią pamiątkę po ich bliskim”. Głos ofiar i rodzin Ogólnopolskie Stowarzyszenie Rodzin Polskich Ofiar Obozów Koncentracyjnych nazwało aukcję „moralnie naganną i głęboko niestosowną”. Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na czele z Lechem Parellem, przypomniał, że dokumenty po zamordowanych w Katyniu są częścią rodzinnej i narodowej pamięci. W liście protestacyjnym wskazano, że miejscem tych pamiątek powinny być domy rodzin ofiar lub – za ich zgodą – Muzeum Katyńskie w Warszawie i Muzeum Ofiar Sybiru w Białymstoku. Źródła: Dzieje.pl, Wprost, Interia, Michał Wójcik
Zorze polarne w Polsce wkrótce się skończą – czy to ostatnia szansa na słoneczny spektakl?
Zjawisko, które w ostatnich latach stosunkowo często cieszyło polskich obserwatorów nieba – a przynajmniej tych bardziej uważnych i mających szczęście z pogodą – już niedługo z powrotem stanie się rzadkością. Zorze polarne, obecnie w szczycie swojej aktywności, z powrotem staną się cudem zarezerwowanym dla koła podbiegunowego. Czemu świetlny spektakl wraca na deski macierzystego teatru dalekiej Skandynawii?
Ostatnie miesiące powoli przyzwyczaiły nas do występowania efektownych zórz polarnych na terenie całego naszego kraju. To efekt zwiększonej aktywności słonecznej, która wpływa na częstotliwość i intensywność tego zjawiska. Zbliżający się koniec 11-letniego cyklu sprawia jednak, że okazje do obserwowania zorzy w Polsce będą coraz rzadsze. Chociaż wkrótce czeka nas zdjęcie spektaklu z afisza, to są też dobre informacje: w końcu zostanie on wznowiony. Jak powstają zorze polarne? Zorza polarna – czyli aurora borealis – to naturalne zjawisko świetlne powstające w wyniku oddziaływania wiatru słonecznego z magnetosferą Ziemi. Brzmi to bardzo poważnie, ale prawda jest dosyć prosta: naładowane cząstki emitowane przez Słońce (głównie elektrony i protony) docierają do naszej planety i zderzają się z cząsteczkami chroniącej nas przed nimi atmosfery, najczęściej na dużych szerokościach geograficznych. Efektem są barwne smugi i wstęgi światła na niebie, często przybierające odcienie zieleni, fioletu, różu lub czerwieni. Cykl słoneczny wpływa na widoczność zórz To, że w ostatnich latach zorze polarne są widoczne coraz dalej od biegunów, w tym w Polsce, jest bezpośrednio związane z okresem wzmożonej aktywności słonecznej. Podczas maksimum słonecznego, czyli najbardziej burzliwej fazy 11-letniego cyklu aktywności Słońca, liczba rozbłysków i koronalnych wyrzutów masy gwałtownie rośnie. To właśnie te zjawiska wysyłają w stronę Ziemi potężne dawki naładowanych cząstek, które mogą wedrzeć się głębiej w magnetosferę naszej planety i nie zostać od razu skierowanymi na bieguny. W ten sposób docierają aż do Europy Środkowej czy południowych regionów Stanów Zjednoczonych. Każdy 11-letni cykl słoneczny składa się z fazy wzrostu, maksimum i spadku aktywności. Według analiz NASA i NOAA maksimum przypadło na lata 2024–2025: właśnie w takich momentach zorze pojawiają się na niższych szerokościach geograficznych. Zorza obserwowana 12 listopada na terenie Polski powstała właśnie w wyniku silnej burzy geomagnetycznej na Słońcu spowodowanej maksimum jego aktywności. Jak długo będzie można obserwować zorzę w Polsce? Obecna intensyfikacja zórz w Polsce dobiega końca. Maksimum cyklu słonecznego właśnie się kończy, a aktywność Słońca w najbliższych miesiącach i latach będzie spadać. Kolejna seria spektakularnych spektakli na nocnym niebie w naszych szerokościach geograficznych może pojawić się dopiero za 10–12 lat. Zorza wraca do swojego matecznika, czyli rejonów w pobliżu koła podbiegunowego. Aby ją zobaczyć ponownie, konieczne będą wycieczki w dalekie rejony Skandynawii. Czy zorze są niebezpieczne? Sama zorza polarna nie jest niebezpieczna – to tylko wizualny efekt burzy słonecznej, która uderza w ziemską atmosferę. Takie wyrzuty słonecznej energii mogą być jednak zagrożeniem: do najsłynniejszych przypadków zakłóceń wywołanych burzami słonecznymi należy wydarzenie z 1859 roku, tzw. incydent Carringtona, kiedy to zorzę polarną widziano na Hawajach, a linie telegraficzne stanęły w ogniu. Burze tego typu są obecnie tematem intensywnych badań naukowych, szczególnie w kontekście bezpieczeństwa sieci energetycznych czy lotnictwa. Silne wyładowania mogą wywoływać niezwykłe zjawiska, takie jak np. samozapłon podwodnych min magnetycznych u wybrzeża Wietnamu. Warto więc pamiętać, że zorza – chociaż piękna – to efekt walki ziemskiego pola magnetycznego z druzgocącą siłą Słońca. Walki, od której zależą nasze życia. Źródło: Space Weather Prediction Centre, phys.org, NOAA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
AI wskazało najbardziej niedocenione miasto w Polsce. Niegdyś pełniło rolę stolicy Węgier
Nie tylko Warszawa, Kraków i Gdańsk zasługują na uwagę. Sztuczna inteligencja wytypowała trzy polskie miasta, o których wciąż mówi się zbyt mało. Sprawdź, gdzie warto się wybrać.
W tym artykule: „Polski biegun ciepła” i dawna stolica Węgier Nieoczywista perła Dolnego Śląska Miasto, które skrywa niezwykłe podziemia Najpiękniejsze miasta w Polsce już znamy, ale co z tymi, które wciąż pozostają niedoceniane? Tym razem poprosiliśmy sztuczną inteligencję o wskazanie takich miejsc. Wybór może co poniektórych zaskoczyć. „Polski biegun ciepła” i dawna stolica Węgier Choć Tarnów leży niespełna 80 km od Krakowa, rzadko trafia na listy obowiązkowych miejsc do odwiedzenia. A szkoda, bo miasto zachwyca zachowaną starówką, uznawaną za jedną z najpiękniejszych w Polsce. Rynek otaczają renesansowe kamienice, a ratusz z XVI wieku przyciąga wzrok swoją elegancką bryłą. Tarnów może się również pochwalić wielokulturową historią. W przeszłości był ważnym ośrodkiem żydowskim, co do dziś przypomina m.in. zabytkowa synagoga Bima. Mało kto jednak wie, że przez krótki czas pełnił także rolę stolicy Węgier. W 1528 r. na zamku w Tarnowie rezydował wraz ze swoim dworem węgierski król Jan Zápolya. Tarnów, nazywany „polskim biegunem ciepła”, stanowi także świetną bazę wypadową na Pogórze Ciężkowickie, gdzie można podziwiać malownicze krajobrazy i odwiedzić rezerwat Skamieniałe Miasto. Przez miliony lat erozja i wietrzenie ukształtowały tamtejsze formacje skalne, nadając im fantazyjne kształty, które przypominają naturalne rzeźby. Nieoczywista perła Dolnego Śląska Większość turystów, którzy przyjeżdżają do Wałbrzycha, kieruje się prosto do Zamku Książ. Trudno się dziwić, bowiem to jedna z największych atrakcji Dolnego Śląska. Jednak samo miasto ma do zaoferowania znacznie więcej niż tylko spektakularną rezydencję Hochbergów. Spacerując po centrum, można podziwiać odnowione kamienice, a fani postindustrialnych przestrzeni koniecznie powinni odwiedzić Starą Kopalnię, czyli niezwykłe muzeum zlokalizowane w dawnym kompleksie górniczym. Miłośnicy górskich wędrówek znajdą w Wałbrzychu idealny punkt startowy do eksploracji Sudetów, zwłaszcza Gór Wałbrzyskich i Kamiennych. Dodatkowego uroku miastu dodają tajemnicze opowieści o Złotym Pociągu i podziemnych tunelach z czasów II wojny światowej. Miasto, które skrywa niezwykłe podziemia Na pierwszy rzut oka Chełm może wydawać się zwykłym, niewielkim miastem na wschodzie kraju, zlokalizowanym nieopodal granicy z Ukrainą. Jednak pod jego powierzchnią kryje się prawdziwa atrakcja – unikatowe na skalę światową i nagrodzone tytułem „Cudu Polski 2024” kredowe podziemia. To rozległa sieć tuneli wydrążonych w miękkim wapieniu, które dawniej pełniły funkcję magazynów i schronów. Ale Chełm to nie tylko podziemia. Miasto ma bogatą przeszłość, gdzie przeplatały się wpływy polskie, ukraińskie i żydowskie. Ślady tej różnorodności widać zarówno w architekturze, jak i w lokalnej kuchni. Warto odwiedzić wzgórze katedralne, z którego roztacza się piękny widok na okolicę oraz przejść się po urokliwych uliczkach centrum. Dodatkowym atutem Chełma jest jego położenie. Znajduje się w pobliżu Roztocza, jednego z najpiękniejszych regionów przyrodniczych w Polsce. Okolica zachęca do odkrywania malowniczych wąwozów, lessowych wzgórz i dzikich lasów, które tworzą wyjątkowy krajobraz. Źródło: National Geographic Polska
Sekretne życie orła cesarskiego – gatunek na granicy przetrwania
Orzeł cesarski to prawdziwy włodarz nieba. Jego potężne skrzydła i przenikliwe spojrzenie od wieków budzą podziw ludzi i stanowi symbol władzy w kulturach. Oto fascynująca podróż po świecie największych ptaków drapieżnych.
Spis treści Orzeł w znaczeniu historycznym Wygląd i cechy rozpoznawcze orła cesarskiego Zasięg występowania i rozmieszczenie Gniazdowanie i wybór siedlisk Dieta orła cesarskiego – co kryje się w menu władcy przestworzy? Podniebna podróż – dokąd orły cesarskie migrują? Orzeł cesarski – majestatyczny drapieżnik o ogromnej rozpiętości skrzydeł, którego zasięg rozciąga się od Europy Środkowej aż po Bajkał. Poluje na zające, sarny, ptaki drapieżne, a nawet sowy, dostosowując dietę do lokalnych warunków. Podczas migracji potrafi pokonywać nawet do 5000 km. Jego populacje są dziś zagrożone wyginięciem, a badania nad biologią, migracjami i dietą pozwalają lepiej zrozumieć potrzeby gatunku i skutecznie planować jego ochronę. Orzeł w znaczeniu historycznym Od czasów starożytnych orzeł uważany był za symbol niebiański, który ze sfery natury przenikał do wielu kultur i religii na całym świecie. Uosabiał zarówno władzę, siłę, potęgę, jak i nieśmiertelność oraz zmartwychwstanie. Grecki filozof Arystoteles widział w nim wyobrażenie świadomości duchowej, a dla Karola Wielkiego – twórcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego w VIII wieku – orzeł stał się godłem. Od XIV w. symbolizuje też państwowość Polski. W średniowiecznych bestiariuszach, takich jak „Ashmole Bestiary” lub „Aberdeen Bestiary”, powstałych w Anglii w XIII w., pojawiały się motywy orłów trzymających młode przed słońcem i wyrzucających te, które nie potrafiły patrzeć. Choć w rzeczywistości większość orłów nie wyrzuca zdrowych piskląt z gniazda, przedstawione w manuskryptach sceny niosą bogate znaczenie symboliczne. Motyw ten można interpretować jako symbol siły, czujności i gotowości do stawienia czoła wyzwaniom, który w prosty sposób ukazywał naturalną ideę, że tylko silni i przygotowani przetrwają lub zostaną wybrani. Prof. Jerzy Bralczyk w swoim dziele „Zwierzyniec” wspomina, że dawniej wodzowie brali orła na wojskowe sztandary, a królowie, cesarze i włodarze miast chętnie umieszczali go na wszelkich znakach. To dowód na przypisywaną orłowi siłę i autorytet. Wygląd i cechy rozpoznawcze orła cesarskiego Orzeł cesarski (Aquila heliaca) jest nieco mniejszy od bielika (Haliaeetus albicilla) i orła przedniego (Aquila chrysaetos), a większy od orlika krzykliwego (Clanga pomarina) i grubodziobego (Clanga clanga). Dorosły ptak wyróżnia się brązowo-czarnym upierzeniem, jasno-złocistym karkiem oraz białymi plamami na ramionach. Ma mocny, ciemny dziób i żółte szpony, przy czym szatę ostateczną osiąga ok. 6. roku życia. Młode osobniki w okresie dojrzewania mają pstrokate upierzenie na grzbiecie, natomiast tułów i pokrywy skrzydłowe od spodu są piaskowe. Płeć u orłów cesarskich, podobnie jak u innych silnych ptaków drapieżnych jest słabo widoczna. Najczęściej jedynym pewnym znakiem jest większy rozmiar samicy. Wybitny ornitolog XX w., Jan Sokołowski, w książce „Ptaki ziem polskich” podkreśla, że upierzenie orła cesarskiego zmienia się wraz z wiekiem. W pierwszym roku jest brązowe, w drugim i trzecim staje się plamiste, w piątym i szóstym głowa i kark są rdzawożółte, a wierzch ciała czarnobrązowy. Zasięg występowania i rozmieszczenie Orzeł cesarski jest ptakiem drapieżnym z rodziny jastrzębiowatych Accipitridae. Występuje na rozległych obszarach strefy palearktycznej, od Kotliny Karpackiej po Azję Środkową i Jezioro Bajkał. Według IUCN – Czerwonej Listy Gatunków Zagrożonych z 2025 r. – gatunek został uznany za gatunek narażony na wyginięcie (vulnerable). Globalną populację orła cesarskiego szacuje się na ok. 13 000 – 20 000 dojrzałych osobników, z czego 30% całkowitej populacji lęgowej znajduje się w Europie. W Polsce orzeł cesarski jest gatunkiem wyjątkowo zalatującym – do 2023 r. odnotowano jedynie 135 jego obserwacji. Choć najbliższe populacje lęgowe znajdują się na Słowacji i w Czechach, polscy ornitolodzy sugerują, że w przyszłości orły te mogą pojawić się także w naszym kraju jako gatunek lęgowy, głównie w związku z postępującymi zmianami klimatycznymi. W Republice Czeskiej pierwsze gniazdowanie odnotowano w 1998 r., a do 2022 liczba par wzrosła do co najmniej 14. Na Słowacji w ciągu ostatnich 45 lat (1977–2022) udokumentowano łącznie 65 par lęgowych, natomiast podczas zimy 2025 r., w ramach 8. edycji Międzynarodowego Liczenia Ptaków Drapieżnych w Kotlinie Panońskiej zaobserwowano 132 orły cesarskie (w 2024 r. – 105), z czego 108 stanowiły ptaki dorosłe. W Austrii orzeł cesarski ponownie pojawił się jako gatunek lęgowy w 1999 r., po prawie 190 latach od jego wytępienia. Do 2023 r. austriacka populacja lęgowa wzrosła do 42 par. Z kolei populacja węgierska, choć dziś jest jedną z najszybciej rozwijających się w Europie, pod koniec lat 70. i na początku lat 80. XX w., liczyła jedynie 15–25 par, osiągając swoje historyczne minimum. Jednak w 2023 r. liczba par lęgowych dynamicznie wzrosła do 400–450. Gniazdowanie i wybór siedlisk Orzeł cesarski, ze względu na szeroki zasięg występowania, wykazuje duże zróżnicowanie w sposobie gniazdowania. Badania pokazują, że siedliska lęgowe tego gatunku różnią się w zależności regionu. Na przykład w Europie, a szczególnie na Węgrzech, aż 98% przypadków gniazdowania na nizinach odnotowano na pojedynczych drzewach lub w zadrzewieniach śródpolnych. W Azji Środkowej, zwłaszcza w Kazachstanie, orły cesarskie zasiedlają rozległe stepy i pustynie. Wybierają m.in. zarośla saxaułu na płaskowyżach, lasy liściaste niskich gór czy zadrzewienia wzdłuż rzek i urwisk. Co więcej, wykazano, że budowanie gniazd na wierzchołkach drzew jest charakterystyczną cechą tego gatunku – aż 66% z 1304 znanych gniazd znajdowało się na szczycie pnia drzewa, a znacznie rzadziej w jego środkowej części. Na Węgrzech najchętniej wybieranymi terenami żerowiskowymi orłów cesarskich są kompleksy intensywnie użytkowanych pól uprawnych oraz pozostałe obszary trawiaste, zwykle w odległości 3–8 km od gniazda. W górach z kolei ptaki żerują nawet w promieniu 10–15 km. W efekcie warunki żerowania na nizinach są korzystniejsze, ponieważ ptaki poświęcają mniej czasu i energii na dostarczanie pożywienia do gniazda. W przeszłości w tradycji serbskiej gatunek ten był szczególnie rozpowszechniony w regionach, gdzie gniazdował na dębach – drzewach uznawanych za święte, a nawet symbolicznie utożsamianych ze świątynią. Ponadstuletnie dęby ludzie oznaczali krzyżem, stąd w języku serbskim nazwa orao krstaš („orzeł krzyżowy” lub „od krzyża”). Z czasem ptak ten stał się nie tylko symbolem religijnym, ale także inspiracją dla herbu Serbii. Dieta orła cesarskiego – co kryje się w menu władcy przestworzy? Orzeł cesarski jest drapieżnikiem szczytowym, którego dieta różni się w zależności od regionu występowania. W Bułgarii, w ciągu 25 lat badań ornitolodzy wykazali, że największy udział w pożywieniu orłów stanowiły ssaki, następnie ptaki i gady. Na Węgrzech przeanalizowano skład pokarmu orłów w okresie lęgowym w latach 2007–2017 i porównano go z wcześniejszymi badaniami z lat 1982–1991 oraz 1992–2004. Wykazano wyraźny spadek liczebności tradycyjnych gatunków ofiar, takich jak chomik europejski (Cricetus cricetus) oraz suseł perełkowany (Spermophilus citellus), które niemal całkowicie zniknęły z diety. W tym samym czasie wzrósł udział krukowatych, ptaków wodnych i saren. Gatunki takie jak bażant zwyczajny (Phasianus colchicus) i zając szarak (Lepus europaeus) wciąż stanowią znaczną część jadłospisu orłów cesarskich. Podkreśla to, że ochrona tego globalnie zagrożonego gatunku jest ściśle związana z zarządzaniem populacjami drobnej zwierzyny łownej i praktykami rolniczymi na Węgrzech. W wielu regionach doprowadziło to do konfliktów z myśliwymi, co prawdopodobnie przyczyniło się do wzrostu liczby przypadków prześladowań orłów. Wraz z zanikiem tradycyjnych ofiar w jadłospisie co raz częściej pojawiają się krukowate, gołębie, ptaki wodne, gryzonie, sarny oraz inne ptaki drapieżne i sowy. Obserwowana elastyczność żerowiskowa orła cesarskiego dowodzi, że gatunek ten potrafi dostosować się do zmian środowiskowych, wykorzystując różnorodne źródła pokarmu. Dostępność ofiar pozostaje jednak kluczowym czynnikiem warunkującym sukces rozrodczy tego majestatycznego drapieżnika. Podniebna podróż – dokąd orły cesarskie migrują? Orzeł cesarski należy do gatunków o zróżnicowanej strategii migracyjnej – od krótkodystansowych i średniodystansowych migrantów, po osobniki częściowo wędrowne lub osiadłe. Sposób przemieszczania się orłów zależy głównie od regionu występowania. Osobniki gniazdujące w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej zazwyczaj pozostają na tych terenach przez cały rok lub podejmują krótkie migracje. Zimują głównie na Półwyspie Bałkańskim, w Afryce Północnej lub na Bliskim Wschodzie. W Kazachstanie orły cesarskie wyposażone w urządzenia telemetryczne GPS pokonywały podczas jesiennej migracji nawet do 5000 km. Zimujące ptaki obserwowano w krajach Półwyspu Arabskiego, a także w Iranie i Indiach. Odnotowano je również w Katarze, Kuwejcie, Omanie i Jemenie. Podczas migracji jesiennej orły wykorzystywały z prądy orograficzne (unoszące się wzdłuż wzniesień), natomiast wiosną – prądy termiczne, powstające w wyniku nagrzewania powierzchni ziemi. Dzięki nim mogły szybować bez intensywnego machania skrzydłami, oszczędzając energię podczas lotu. Najstarszy dowód na migracje orła cesarskiego na południe pochodzi ze Słowacji. W 1957 r. zaobrączkowano tam pisklę, które rok później zostało zastrzelone w Chorwacji. Jak wskazują dalsze dane ornitologiczne, niektóre słowackie orły dotarły aż do Izraela (1986), Albanii (1997) czy Hiszpanii. Przypadki te potwierdzają, jak duży potencjał migracyjny mają te majestatyczne ptaki, a ich ochrona wymaga wspólnych działań na międzynarodową skalę. Źródła: jakiznaktwoj.pl, birdlife.org, iucnredlist.org
Ta zapomniana nazwa kryje leśnego czyściocha. Co jaźwiec robi dla naszych lasów?
Jaźwiec to nie tylko wszystkożerny drapieżnik, ale również architekt imponujących nor. Oto ciekawostki o jednym z najbardziej tajemniczych mieszkańców naszych lasów.
Spis treści: Czy jaźwiec to borsuk? Jak wygląda jaźwiec? Borsuk: zasięg występowania Czy jaźwiec jest pod ochroną? Zamiłowanie do porządku i rozbudowany system nor Czym żywi się borsuk? Czy borsuk zapada w sen zimowy? Pod tą dawną, nieco zapomnianą nazwą kryje się zwierzę prowadzące typowo nocny tryb życia, a więc rzadko widziane na żywo, ale znane każdemu z literatury i opowieści przyrodniczych. To borsuk, którego obecność w lesie nie tylko reguluje populację drobnych zwierząt, ale także wpływa na strukturę gleby i równowagę ekosystemu. Czy jaźwiec to borsuk? W polskiej tradycji i języku ludowym słowo jaźwiec od wieków odnosi się do tego samego gatunku, który dziś znamy jako borsuk europejski (Meles meles). To dawna, nieco zapomniana nazwa, która przetrwała w gwarach i starych tekstach literackich. Współczesne określenie borsuk wywodzi się z języków tureckich. Choć w codziennym języku jaźwiec niemal zanikł, warto o nim pamiętać. Nazwa ta niesie ze sobą pewien klimat dawnych czasów, kiedy zwierzęta opisywano nie tyle naukowo, ile poetycko – przez pryzmat ich zachowań i relacji z człowiekiem. Słowo jaźwiec pochodzi najprawdopodobniej od prasłowiańskiego określenia oznaczającego „norę” lub „jamę”, co doskonale oddaje zamiłowanie tego zwierzęcia do kopania rozbudowanych podziemnych systemów korytarzy. Jak wygląda jaźwiec? Borsuk europejski wyróżnia się masywną i zwartą sylwetką, co sprawia, że już na pierwszy rzut oka trudno go pomylić z innymi ssakami. Dorosły osobnik osiąga długość ciała od 60 do 90 cm, a jego waga może sięgać nawet 20 kilogramów, zwłaszcza jesienią, gdy gromadzi zapasy tłuszczu. Jego krótkie, silne nogi i wydłużony tułów zdradzają, że to zwierzę jest doskonale przystosowane do życia pod ziemią. Najbardziej rozpoznawalną cechą borsuka jest jego czarno-biała maska – dwa czarne pasy biegnące od nosa, przez oczy, aż po kark kontrastują z białym tłem sierści. Takie ubarwienie nie tylko pomaga w kamuflażu, ale także może pełnić funkcję sygnałową w kontaktach z innymi borsukami. Futro borsuka jest gęste i odporne na wilgoć, co chroni go przed chłodem oraz błotem w czasie nocnych wędrówek. Mimo krępej sylwetki jaźwiec porusza się zaskakująco zwinne. Potrafi szybko kopać i sprawnie biegać, gdy zajdzie taka potrzeba. W odróżnieniu od wielu innych drapieżników, jego pazury są przystosowane bardziej do kopania niż do polowania – to właśnie one pozwalają mu tworzyć imponujące systemy nor i korytarzy podziemnych. Borsuk: zasięg występowania Borsuk europejski ma niezwykle szeroki zasięg występowania, obejmujący niemal całą Europę oraz znaczną część Azji, aż po wschodnie krańce kontynentu. W Polsce jaźwiec jest gatunkiem pospolitym, unika jedynie terenów wysokogórskich oraz gęsto zaludnionych miast. Najchętniej wybiera obszary o urozmaiconej rzeźbie terenu i lekkich glebach, które ułatwiają kopanie nor. Dzięki zdolnościom przystosowawczym i szerokiemu spektrum pożywienia, borsuk świetnie radzi sobie w różnych typach środowisk. Najczęściej występuje w lasach mieszanych, na obrzeżach pól i w pobliżu łąk, gdzie łatwo znaleźć pożywienie. Jego obecność zdradzają kopce ziemi, wydeptane ścieżki i charakterystyczne nory z kilkoma wejściami. Borsuki odgrywają istotną rolę w przyrodzie – regulują liczebność drobnych gryzoni i owadów, pomagają w rozkładzie organicznych szczątków, a ich działalność podziemna poprawia strukturę gleby. Mimo to przez wiele lat były postrzegane jako szkodniki, co prowadziło do ich regularnego tępienia. Czy jaźwiec jest pod ochroną? Obecnie borsuk europejski nie jest gatunkiem ściśle chronionym w Polsce. Co więcej, podlega gospodarce łowieckiej. W praktyce oznacza to, że można na niego polować w określonych terminach i na zasadach ściśle regulowanych przez prawo łowieckie – sezon polowań trwa zwykle od początku września do końca listopada. Z uwagi jednak na rosnącą świadomość ekologiczną i niewielkie szkody wyrządzane przez ten gatunek, polowania na borsuki nie są dziś zbyt popularne. Populacja borsuka w Polsce jest stabilna, choć lokalnie może się różnić w zależności od dostępności siedlisk i presji człowieka. W wielu regionach obserwuje się nawet jej powolny wzrost, co między innymi o poprawie warunków środowiskowych. Jaźwiec, dawny mieszkaniec pradawnych puszcz, nadal pozostaje ważnym elementem naszych ekosystemów – cichym, lecz niezastąpionym strażnikiem równowagi w lesie. Zamiłowanie do porządku i rozbudowany system nor Jaźwiec to prawdziwy architekt lasu. Jego nory należą do najbardziej skomplikowanych konstrukcji w świecie ssaków. Potrafią mieć wiele wejść, kilka poziomów i wiele metrów długości. Co ciekawe, niekiedy są użytkowane przez wiele pokoleń, a kolejne rodziny borsuków rozbudowują je i modernizują w miarę potrzeb. Wnętrze nory jest przemyślane z niemal inżynierską precyzją. Znajdują się tam osobne komory: sypialniane i wentylacyjne a nawet magazyny na zapasy ściółki i jedzenia. Borsuki regularnie sprzątają swoje legowiska, wynosząc z nich resztki pożywienia i zanieczyszczenia. To niezwykle czyste zwierzęta – nigdy nie załatwiają swoich potrzeb fizjologicznych w miejscu, w którym mieszkają. W tym celu kopią niewielkie dołki w pobliżu wejścia do nory, które pełnią funkcję naturalnych toalet. Takie zachowanie nie tylko utrzymuje wnętrze nory w idealnej czystości, ale również ogranicza ryzyko chorób i pasożytów. To właśnie ta dbałość o czystość i porządek sprawiła, że w folklorze przypisywano im cechy „czyściochów” wśród leśnych zwierząt. Czym żywi się borsuk? Jaźwiec ma niezwykle zróżnicowaną dietę, co pozwala mu przetrwać w różnych środowiskach. Choć zaliczany jest do drapieżników, w rzeczywistości to wszystkożerca z wyraźnym upodobaniem do pokarmu zwierzęcego. Jego menu obejmuje dżdżownice, larwy owadów, ślimaki, małe gryzonie, a czasem nawet padlinę. Dzięki znakomitemu węchowi potrafi namierzyć ofiarę ukrytą głęboko w ziemi. Latem i jesienią jaźwiec chętnie sięga również po owoce leśne, żołędzie, kukurydzę czy grzyby. Wie zatem doskonale, co można bezpiecznie jeść w lesie. Taka dieta pozwala mu zmagazynować tłuszcz niezbędny do przetrwania zimy. Ich sposób żerowania ma pozytywny wpływ na środowisko. Przewracając ziemię w poszukiwaniu bezkręgowców, borsuki napowietrzają glebę i przyczyniają się do rozsiewania nasion. W ten sposób odgrywają ważną rolę ekologiczną w funkcjonowaniu leśnych ekosystemów. Czy borsuk zapada w sen zimowy? Odpowiedź na to pytanie nie jest wbrew pozorom taka jednoznaczna. Borsuk nie hibernuje w takim sensie, jak np. nietoperze, chomiki europejskie czy susły. Zamiast tego zapada w stan ograniczonej aktywności – coś w rodzaju lekkiego snu zimowego, który pozwala mu przetrwać chłody przy minimalnym wydatku energii. Jesienią, gdy temperatury spadają, jaźwiec intensywnie się tuczy, gromadząc zapasy tłuszczu. W tym okresie może przybrać nawet kilka kilogramów. Gdy nadejdą mrozy, zamyka wejście do nory i spędza większość czasu w jej wnętrzu, przesypiając najchłodniejsze tygodnie. Jednak podczas cieplejszych dni potrafi się obudzić, opuścić schronienie i poszukać pożywienia i wody. Taka elastyczność pozwala mu przetrwać różne warunki klimatyczne. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Wszystkie konie Piłsudskiego. Kasztanka była „tą jedyną” marszałka… czy może miała konkurencję?
Kasztanka to z pewnością jedna z najbardziej znanych klaczy – jeśli nie zwierząt w ogóle – w historii Polski. Ulubiony koń Marszałka Piłsudskiego na zawsze wrył się w pamięć Polaków, ale… towarzyszył mu głównie na defiladach. Ekscentryczna, wrażliwa i chimeryczna Kasztanka miała jednak konkurentkę: większą i odważniejszą Minkę. Słyszeliście o niej?
Ulubiona klacz Józefa Piłsudskiego towarzyszyła naczelnikowi na licznych państwowych wydarzeniach, przeżyła z nim także wojnę. Kasztanka to wyjątkowe zwierzę w historii Polski, a z Marszałkiem – przynajmniej według relacji historyków – łączyła ją niezwykła więź. Nie była jednak jedynym koniem Piłsudskiego... chociaż nie wszyscy o tym pamiętają. Skąd pochodziła Kasztanka? Najsłynniejsza klacz II Rzeczypospolitej przyszła na świat w 1909 lub 1910 roku niedaleko Miechowa w Małopolsce. Kasztanka – urodzona jako Fantazja – pochodziła ze stadniny Eustachego Romera, właściciela majątku Czaple Małe. Ten podarował ją oddziałom strzeleckim legionów polskich i wkrótce została ona koniem służbowym Józefa Piłsudskiego. Obok jasnokasztanowatej klaczy z białą „łysinką” na łbie nie można było przejść obojętnie. „Bardzo kształtna, delikatna i wrażliwa, od razu przypadła do serca Komendantowi i służyła mu wiernie na szlaku bojowym od Kielc po Wołyń” – pisał o koniu pułkownik Józef Smoleński. Jaki był ulubiony koń Piłsudskiego? Pójście na wojnę nie było spełnieniem marzeń Kasztanki. Klacz półkrwi była płochliwa, nie znosiła tłumów i bardzo bała się dźwięków ostrzału artyleryjskiego. W nomenklaturze jeździeckiej konie tego typu określa się mianem „elektrycznych” – takich, które łatwo się denerwują. To jednak nie przeszkadzało Marszałkowi. W przekazach historycznych często podkreśla się wyjątkową więź łączącą tę dwójkę, a niektórzy twierdzą, że była podporządkowana wyłącznie jemu. Nie towarzyszyła mu jednak na co dzień: wbrew powszechnej opinii Piłsudski korzystał z niej prawie wyłącznie podczas oficjalnych przemarszów i defilad. Aleksandra Piłsudska z rozrzewnieniem wspominała głęboką relację łączącą jej męża z klaczą. Według niej odczuwali swoje nastroje i wzajemnie na siebie wpływali. Podczas gdy małżeństwo mieszkało w Sulejówku, Kasztanka na stałe przebywała w Mińsku Mazowieckim, w koszarach 7. Pułku Ułanów Lubelskich. Stamtąd jednak przywożono ją co jakiś czas do Piłsudskiego, by mogła spędzić trochę czasu z Marszałkiem i z jego córkami. To niejedyna wybranka Piłsudskiego Komendant miał jeszcze drugiego konia. Klacz Minkę podarowali mu ułani Beliny-Prażmowskiego. Bardzo różniła się od Kasztanki – była mocno zbudowana i o maści skarogniadej, czyli ciemnobrązowej, o czarnych nogach, grzywie i ogonie. Swoje nieco prześmiewcze imię otrzymała od najdziwniejszych min, które potrafiła stroić za pomocą swoich nozdrzy i warg. Nie została jednak ulubienicą Naczelnika, a palmę pierwszeństwa do końca życia niosła Kasztanka. Jak zginęła Kasztanka? Józef Piłsudski przeżył swojego ulubionego konia. Kasztanka padła 23 listopada 1927 roku w trakcie transportu po defiladzie 11 listopada, podczas której ostatni raz towarzyszyła Marszałkowi. Złamała kręgosłup, więc jej ratunek był niemożliwy. Po śmierci została wypchana, jednak i ta „pamiątka” po koniu nie dotrwała do naszych czasów. Być może to i dobrze. Pamięć po niej jednak przetrwała. Nie tylko w głowach Polaków, ale także w końskiej krwi: Kasztanka dwukrotnie została mamą. Jej pierwszym potomkiem był siwy ogier Niemen, a w 1925 roku urodziła się klacz Mera, bardzo podobna do ulubienicy Piłsudskiego. Córka stała się kolejnym koniem służbowym Marszałka i – według niektórych historyków – to właśnie ona szła za jego trumną w 1935 roku. Być może to jednak tylko legenda. Źródła: Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, polskieradio24.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Skąd się wzięło słowo „rzeczpospolita”? Polska jest światowym wyjątkiem
Tylko Polska używa słowa „rzeczpospolita” zamiast „republika”. Skąd się wzięło to wyjątkowe tłumaczenie z łaciny i co mówi o naszej historii?
W kwestii nazewnictwa jesteśmy wyjątkiem: inne państwa używają określenia „republika”, a w Polsce od setek lat przyjęło się jego wierne tłumaczenie na język polski. Bo „rzeczpospolita” to właśnie tłumaczenie łacińskiego określenia res publica. Oznacza ono „rzecz publiczną”, czyli – w swobodniejszym tłumaczeniu – „wspólne dobro”. Jego dwa składniki (rzecz + pospolita) ściśle odpowiadają znaczeniu łacińskiego oryginału. „Rzeczpospolita”, czyli dobro wspólne Rzeczpospolita jest słowem staropolskim, istniejącym przynajmniej od czasu powstania tzw. Rzeczypospolitej Obojga Narodów, czyli unii Polski i Litwy, powołanej w 1569 roku. Wówczas zamiast „publiczna” mówiono o rzeczy „pospolitej”, czyli należącej do ogółu. W oczach polskiej szlachty Rzeczpospolita była „dobrem wspólnym”, czyli państwem należącym do wszystkich obywateli (choć wówczas byli nimi wyłącznie szlachcice). To wyjątkowe jak na tamte czasy, związkowe państwo, stało się jednym z największych w nowożytnej Europie, zanim ostatecznie zniknęło z mapy pod koniec XVIII wieku, w wyniku rozbiorów. Po rozbiorach Polski termin „rzeczpospolita” ten nabrał symbolicznego znaczenia. Stał się synonimem utraconej niepodległości i funkcjonował głównie w literaturze i myśli politycznej, opisując marzenie o odrodzeniu niepodległego państwa. Skąd się wzięła republika? A skąd XVI-wieczna szlachta czerpała inspirację? W starożytnym Rzymie res publica oznaczała państwo, w którym władza stanowi wspólne dobro obywateli, przeciwieństwo monarchii absolutnej, w której państwo utożsamiano z osobą władcy. Do języka polskiego pojęcie to przeniknęło w XV wieku, w dobie rozwijającego się humanizmu, gdy łacina była językiem elit intelektualnych i politycznych. Starożytny Rzym był republiką w latach 509 p.n.e – 27 n.e. Polska jako światowy wyjątek Inne państwa przyjęły określenie „republika”, ale w Polsce po dziś dzień pozostało tłumaczenie z łaciny. Jedynym organizmem (ale jednak nie państwem) także stosującym podobne tłumaczenie, jest Wspólnota Narodów, po angielsku określana jako „commonwealth”, czyli właśnie „dobro wspólne”. „The Commonwealth” lub „Commonwealth of Nations” to istniejąca do dziś międzynarodowa organizacja zrzeszająca 56 państw, należących kiedyś do dawnego Imperium Brytyjskiego. Kolejne odsłony Rzeczypospolitej Dalsze Koleje słowa „rzeczpospolita” są bardzo ciekawe. Jest stałym elementem nazwy państwa polskiego, a kolejne jego historyczne odsłony oznaczano – mniej lub bardziej formalnie – numerami. I tak unia Polski i Litwy to I Rzeczpospolita, odrodzone państwo polskie lat 1918–1945 to II Rzeczpospolita, a czasy wzpółczesne to III Rzeczpospolita. Wyjątkiem jest Polska Rzeczpospolita Ludowa – okresu komunistycznego nie oznaczono żadnym numerem, chociaż „rzeczpospolita” pozostała. Dziś słowo to jest synonimem państwa polskiego – kiedy mówimy „jestem obywatelem Rzeczypospolitej” – wiadomo, że chodzi o Polskę. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Tarczówka marmurkowata – inwazyjny owad, który podbija Europę
Tarczówka marmurkowata to owad, który w ciągu ostatnich lat zyskał miano jednego z najbardziej uciążliwych gatunków inwazyjnych. Choć jeszcze niedawno był znany wyłącznie w Azji Wschodniej, dziś można go spotkać w wielu częściach świata, w tym także w Polsce. Często wzbudza zainteresowanie osób, które nagle odkrywają go w swoim ogrodzie czy nawet w domu. Co warto o nim wiedzieć, jakie zagrożenie stanowi i jak go rozpoznać?
Spis treści: Jak wygląda tarczówka marmurkowata? Gdzie występuje? Co je tarczówka marmurkowata? Rozmnażanie i stadia rozwojowe Tarczówka marmurkowata w domu – dlaczego się pojawia? Dorosła tarczówka marmurkowata (Halyomorpha halys) to pluskwiak osiągający 12–17 mm długości i 7–10 mm szerokości. Jej ciało ma typowy dla tej rodziny pluskwiaków kształt tarczki – szerokie, nieco spłaszczone, z wyraźnym, trójkątnym przedpleczem. Ubarwienie jest zmienne, ale najczęściej brązowo-zielone z marmurkowymi plamami. Charakterystycznym elementem są pięcioczłonowe czułki oraz odnóża ozdobione jasnymi i ciemnymi obrączkami. Jak wygląda tarczówka marmurkowata? Na brzegach odwłoka widoczne są naprzemiennie ułożone jasne i ciemne pasy, które dodatkowo ułatwiają rozpoznanie owada. Kolor spodu tułowia i odwłoka zależy m.in. od rodzaju pobieranego pokarmu i może mieć barwę jasnobrązową z połyskiem rudym lub różowym. Warto podkreślić, że tarczówka marmurkowata lata. Wbrew obiegowej opinii, nie jest owadem ograniczonym wyłącznie do pełzania po roślinach. Jej loty nie należą jednak do szczególnie dynamicznych. Gdzie występuje? Rodzimym obszarem występowania tarczówki marmurkowatej jest wschodnia część Azji – Japonia, Korea Północna, Korea Południowa, Tajwan, północny Wietnam oraz częściowo także Chiny. Jednak od lat 90. XX wieku owad ten rozpoczął swoją ekspansję na inne kontynenty. Pod koniec XX wieku pojawił się w Ameryce Północnej, a kilka lat później zaczął się dynamicznie rozprzestrzeniać. W Europie po raz pierwszy odnotowano go w 2004 roku w Liechtensteinie i w 2007 roku w Szwajcarii. Od tego czasu populacje pojawiły się w wielu krajach, m.in. we Włoszech, Niemczech, Francji, na Węgrzech i w Grecji. Tarczówkę marmurkowatą w Polsce po raz pierwszy stwierdzono w 2018 roku w Dobczycach (woj. małopolskie). Kolejne obserwacje miały miejsce w Cieszynie i Warszawie. Od tego czasu liczba zgłoszeń stopniowo rośnie, co wskazuje, że owad zadomawia się także u nas. Najczęściej zauważa się go w miastach – przy oknach, na balkonach, a nawet wewnątrz mieszkań, gdzie szuka schronienia na zimę (podobnie jak inny gatunek inwazyjny pluskwiaka występujący w naszym kraju, wtyk amerykański). Co je tarczówka marmurkowata? Tarczówka marmurkowata to fitofag, czyli owad odżywiający roślinami. Jest przy tym gatunkiem wyjątkowo polifagicznym – oznacza to, że nie ogranicza się do jednego typu roślin. W USA stwierdzono żerowanie tego pluskwiaka na ponad 175 gatunkach! Atakuje zarówno drzewa i krzewy owocowe, jak i warzywa czy kukurydzę. W menu tego owada znajdują się m.in.: jabłoń, grusza, śliwa, czereśnia, brzoskwinia i morela, winorośl i malina, jesion, klon, leszczyna, paulownia omszona, pomidor, ogórek, papryka, fasola, kukurydza, rośliny ozdobne, jak budleja Davida czy róże. Żerowanie polega na nakłuwaniu tkanek roślin i wysysaniu soków. Efektem są deformacje liści i owoców, opóźnienie wzrostu, a w przypadku owoców – przebarwienia, spadek jakości i gorszy smak. To sprawia, że tarczówka marmurkowata jest traktowana jako groźny szkodnik gospodarczy. Rozmnażanie i stadia rozwojowe Samice składają jaja w klastrach liczących 20–30 sztuk, najczęściej na spodniej stronie liści. Cykl życiowy tarczówki marmurkowatej jest dość złożony i obejmuje pięć stadiów. Pierwsze stadium larwalne (ok. 2,4 mm długości) wyróżnia się kontrastowym czarno-czerwonym ubarwieniem. Nimfy pozostają początkowo blisko miejsca wylęgu. W kolejnych stadiach larwy stopniowo rosną, nabierają bardziej stonowanych barw i obrączkowania na odnóżach i czułkach. W ostatnim, piątym stadium można już rozpoznać płeć – u samic pojawia się charakterystyczna bruzda na spodzie odwłoka. Liczba pokoleń w ciągu roku zależy od klimatu: w środkowej części USA zwykle są dwa, w południowych Chinach nawet pięć. W Europie, w tym w Polsce, owady rozwijają się głównie w okresie od lipca do września, co pokrywa się z czasem dojrzewania wielu owoców. Jaja tarczówki marmurkowatej mogą być atakowane przez naturalnych wrogów – m.in. błonkówki z rodzaju Telenomus. Dorosłe osobniki są z kolei atakowane przez muchówki Trichopoda pennipes. Tarczówka marmurkowata w domu – dlaczego się pojawia? Jednym z najbardziej dokuczliwych aspektów jest to, że owady te jesienią masowo szukają schronienia przed zimnem. Często dorosłe osobniki wchodzą do domów i budynków gospodarczych. Zdarza się, że zimą można znaleźć je w dużych skupiskach za meblami, w szczelinach okien, w piwnicach i na strychach. Choć są niegroźne dla ludzi i nie gryzą, ich obecność bywa uciążliwa ze względu na specyficzny zapach, który wydzielają, gdy zostaną zaniepokojone (podobnie jak nasz rodzimy odorek zieleniak). To właśnie od tej cechy pochodzi angielska nazwa – stink bug. Zapach wydzielany przez tarczówki marmurkowate jest opisywany jako ostry, przypominający kolendrę. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
To najbardziej egzotyczne miejsca w Polsce. Poczujesz się tam jak na zagranicznych wakacjach
Góry, morze, tajemnicze zamki i parki narodowe. Polska na każdym kroku potrafi zachwycić. W naszym kraju nie brakuje również miejsc, które do złudzenia przypominają zagraniczne perełki. Wybraliśmy najciekawsze i najbardziej egzotyczne.
Spis treści: W tym rezerwacie panuje „śródziemnomorski klimat” Słońce i palmy, czyli rajskie wakacje w Ciechocinku To jezioro nazywane jest „suwalskim Atolem” O „polskich Malediwach”, „małej Chorwacji” czy „polskiej Toskanii” słyszała już większość turystów. W naszym kraju jest jednak znacznie więcej miejsc, które zachwycają nietypową architekturą, klimatem czy roślinnością. Jedno z nich znajduje się w województwie zachodniopomorskim. W tym rezerwacie panuje „śródziemnomorski klimat” Rezerwat Bielinek to prawdziwa „śródziemnomorska wyspa” znajdująca się w gminie Cedynia, w województwie zachodniopomorskim. Wyjątkowy obszar na mapie Polski został objęty ochroną już w 1927 roku. Głównym celem było zachowanie niezwykłej flory i zbiorowisk muraw kserotermicznych będących siedzibą wielu gatunków motyli, ciepłolubnej dąbrowy oraz zespołu łęgu wiązowo-jesionowego. Rezerwat jest położony na wale morenowym stanowiącym krawędź Odry. „Zbocza moreny mają ekspozycję południową i są nachylone pod kątem od 20 do 50 stopni, a ich zasobne w węglan wapnia gleby podobne są do gleb cynamonowych obszarów śródziemnomorskich” – dowiadujemy się z oficjalnej strony gminy Cedynia. Latem temperatura podłoża jest wysoka, co sprzyja powstawaniu charakterystycznych zespołów roślinności ciepłolubnej. Wyjątkowy mikroklimat tego regionu i bogata roślinność sprawa, że rezerwat jest prawdziwą przyrodniczą perłą na mapie Polski. W rezerwacie znajdują się gatunki, których nie ma nigdzie indziej w Polsce i są w niewielu innych miejscach w Europie. Słońce i palmy, czyli rajskie wakacje w Ciechocinku Kolejnym miejscem na mapie Polski, które wyróżnia się egzotycznym klimatem, jest słynny Park Zdrojowy w Ciechocinku. To prawdziwy magnes na kuracjuszy i turystów. Oprócz wielu atrakcji, zacisznych miejsc i malowniczych ścieżek park cechuje bogaty układ różnorodnych roślin. W XIX wieku pojawiły się pierwsze drzewa: trzyletnie morwy i siedmioletnie akacje. W 1883 r. posadzono około 6 tysięcy drzew. Jak poinformowano na oficjalnej stronie Ciechocinka, oprócz licznych klonów, kasztanowców, dębów, lip, brzóz i świerków występuje tu wiele rzadko spotykanych drzew: surmia, miłorząb dwuklapowy, kłęk kanadyjski, skrzydłorzech kanadyjski, tulipanowiec amerykański. Niegdyś latem na klombach wystawiano agawy i palmy, przechowywane zimą w oranżerii. W tej części parku znajduje się również woliera z egzotycznymi ptakami: pawiami i bażantami. Turystów zachwyca również perła drewnianej architektury miejscowości, dawna galeria spacerowa zaprojektowana przez Edwarda Cichockiego. Wszystko to sprawia, że park zdecydowanie wyróżnia się aurą spośród innych miejsc na turystycznej mapie Polski. To jezioro nazywane jest „suwalskim Atolem” Na egzotyczne wakacje w Polsce zaprasza również Suwalszczyzna. To właśnie tam znajduje się jedno z najbardziej wyjątkowych jezior w Polsce nieoficjalnie okrzyknięte „suwalskim atolem”. Zlokalizowane jest w województwie podlaskim, w Puszczy Augustowskiej. Kadry z tego rejonu zapierają dech w piersi. Na pierwszy rzut oka zbiornik przypomina bowiem wyspę koralową na Pacyfiku. Wyróżnia się przede wszystkim nietypowym kształtem, turkusową barwą wody i malowniczą okolicą. Gratką dla podróżnych jest również niewielka, piaszczysta plaża w okolicy. To połączenie tworzy spektakularny krajobraz. Jezioro Płaskie po raz pierwszy zyskało ogromną sławę w 2019 roku. Wówczas polski podróżnik Adam Budnik podzielił się w sieci niezwykłą fotografią wykonaną z drona. Warto zaznaczyć, że w pobliżu wije się inne, mniejsze jezioro Krejwelanek. Z góry wygląda jakby oplatało tamtejszą okolicę jak wstęga. Źródła: Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Zachodniopomorskiego, Muzeum Ciechocinek Nasza ekspertka Wiktoria Szydło Dziennikarka i miłośniczka dalekich wypraw rowerowych, okazjonalnie poetka. Z pasją pisze o ciekawych miejscach, zapomnianych szlakach oraz niestworzonych – i tych realnych – historiach.
Bez ich udziału odzyskanie niepodległości byłoby niemożliwe. Polki walczyły o ojczyznę jak lwice
To bohaterki, o których pamięć powinna trwać wiecznie. Walczyły z bronią w ręku, działały w wywiadzie, tworzyły oddziały, ratowały żołnierzy. Sam Piłsudski przyznał, że bez nich odzyskanie niepodległości nie byłoby możliwe.
W tym artykule: Walka kobiet o niepodległość Amazonki bronią Wilna Ochotnicza Legia Kobiet Wywiad – kobieca specjalność Prawa kobiet w Polsce Walka kobiet o niepodległość Jest listopad 1918 roku, we Lwowie trwają krwawe walki. 21 listopada od ukraińskiej kuli zginął 14-letni Jurek Bitschan. Dla jego matki Aleksandry Zagórskiej był to impuls – postanowiła stworzyć oddział kobiet walczących z bronią w ręku. Walki rozpoczęły się, gdy zbrojone przez Austriaków ugrupowania ukraińskie rozpoczęły przejmowanie władzy w mieście, dążąc do ustanowienia własnego państwa. W odpowiedzi na zajmowanie przez Ukraiński Komitet Wojskowy gmachów publicznych, w zachodnich dzielnicach Lwowa zaczęły powstawać polskie oddziały, zajmując kluczowe obiekty. Rekrutowały się one głównie spośród młodych ludzi „Orląt Lwowskich”. Większość dorosłych mężczyzn znajdowała się jeszcze w wojsku lub obozach jenieckich. 34-letnia Zagórska nie była nowicjuszką w wojskowym fachu. Już jako dwudziestolatka produkowała bomby dla Organizacji Bojowej PPS Piłsudskiego, brała udział w zamachach, a po ucieczce do Galicji od 1911 roku była członkinią konspiracyjnego Związku Walki Czynnej Kazimierza Sosnkowskiego i Związku Strzeleckiego we Lwowie. Zagórska organizowała kobiecą służbę wywiadowczą dla I Brygady Legionów Polskich, a potem oddział kurierek, który w czasie wojny z Ukraińcami zajmował się werbowaniem i przeprowadzaniem do Lwowa polskich ochotników. Jej kolejną inicjatywą było stworzenie uzbrojonego kobiecego oddziału, którego zadaniem było utrzymanie porządku w mieście. Tak powstała Milicja Obywatelska Kobiet, na której bazie utworzono w grudniu 1918 roku Ochotniczą Legię Kobiet (OLK) – legendarny oddział amazonek. Święto Niepodległości w Tatrach. Na najpopularniejszych szczytach pojawiły się flagi Nie tylko Polacy świętują 11 listopada. Kto jeszcze celebruje ten dzień? Amazonki bronią Wilna Gdy w maju 1919 roku Lwów został znów zagrożony przez Ukraińców, legionistki zostały wysłane do zajęcia wsi Sokolniki. Kiedy ich zwolnione już ze służby koleżanki dowiedziały się o tym, natychmiast stawiły się w koszarach z żądaniem wydania im mundurów i broni. Na wieść o zbliżaniu się legionistek Ukraińcy w pośpiechu opuścili Sokolniki, więc do bezpośredniej walki, ku rozżaleniu dziewcząt, nie doszło. Sława lwowskich legionistek obiegła kraj i spowodowała powstanie 2. Ochotniczej Legii Kobiet w Wilnie. W połowie 1919 r. tamtejsze legionistki pod dowództwem ppor. Wandy Gertz wzięły udział w obronie miasta przed bolszewikami. 23-letnia Gertz także miała już spore doświadczenie bojowe – w latach 1914–1916 w męskim przebraniu i pod nazwiskiem Kazimierz Żuchowicz pełniła służbę w I Brygadzie Legionów Polskich. Na trudne pytania była przygotowana. Gdy pewnego razu sierżant zarzucił jej, że nie poszła na badanie lekarskie, bo chce ukryć, że jest kobietą, odpowiedziała mu, że o nim lekarz mówił to samo. Takich jak ona „przebierańców” było zresztą więcej; Zofia Kamińska służyła jako ułan Zygmunt Tarło, Maria Błaszczykówna jako Jan Tadeusz Zalewski a Maria Vetulani jako Marian Ipohorski. Ją akurat szybko zdemaskowano po tym gdy żołnierze stwierdzili że „Ipohorski nie chce rozmawiać o babach i nie klnie”. Ale dzięki swojej odwadze pozostała na służbie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/47e847675382bc1724f22f5d4a94ea0cadb2ea5b-15fb63d.jpg" width="1280" height="853" alt="Początkowo OLK działała jako milicja w ramach lwowskiej Straży Obywatelskiej. Potem organizowała i szkoliła kobiece oddziały do udziału w walkach. Stała się formacją ściśle wojskową. Fot. Archiwum Akt Nowych" title="47e847675382bc1724f22f5d4a94ea0cadb2ea5b-15fb63d" /> Bez męskiego przebrania służyła zaś w II Ochotniczym Szwadronie Śmierci 34-letnia Janina Łada-Walicka, która służbę ułana na froncie łączyła ze zbieraniem materiałów prasowych. Publikowała je jako korespondencje wojenne we lwowskim czasopiśmie „Pobudka”. Podobnie jak Helena Bujwidówna, która odmówiła służby sanitariuszki i zażądała wydania karabinu, by walczyć na pierwszej linii. Natychmiast stała się tematem plotek, a o jej rzekomej śmierci krążyły po Lwowie legendy. 22 listopada 1918 roku, w czasie przemarszu przez wyzwolone lwowskie ulice, podbiegła do niej starsza kobieta, pytając: „A nie wiecie przypadkiem, jak zginęła Bujwidówna?”. „Ja jestem Bujwidówna” – odpowiedziała Helena. „O, paniusieczku, a tośmy słyszeli, że ją granat na połowę rozwalił…”. Ochotnicza Legia Kobiet Podczas wojny z bolszewikami OLK rozrosła się do 2,5 tys. kobiet, które wzięły udział w obronie Lwowa, Wilna i Warszawy. Mieszkańcy Otwocka długo wspominali, jak uzbrojone kobiety przetrząsały lasy nad Świdrem, polując na ukrywających się w nich Rosjan. Z kolei legionistki Wandy Gertz weszły w skład oddziałów generała Żeligowskiego, które w październiku 1920 r. podczas pozorowanego buntu odebrały Wilno z rąk Litwinów. W tym czasie OLK była już znana z niebywałego wręcz rygoru i dyscypliny, jakich na próżno było szukać w oddziałach męskich. Powodem były formułowane często pod adresem legionistek obawy o ich prowadzenie się. Przyjmowana do służby w OKL kobieta musiała nie tylko wylegitymować się świadectwem szkolnym i zaświadczeniem lekarskim o dobrym stanie zdrowia, ale też dwoma „świadectwami moralności”, wydanymi przez proboszcza i policję. Za samą rozmowę z żołnierzem na ulicy legionistka dostawała dwa tygodnie ścisłego aresztu, a przy kolejnym takim zdarzeniu natychmiast wydalano ją z szeregów. Za zniewagę munduru żołnierza OLK ochotniczka otrzymywała karę chłosty – 25 rózeg przed całym oddziałem. Legionistki były jednak narażone na męskie zaczepki. O ile w „feministycznym” Lwowie ich widok nikogo nie dziwił, o tyle po przyjeździe do Poznania kobiety w mundurach oglądano jak przybyszów z innej planety. Wielkopolscy oficerowie postanowili też sprawdzić ich wojskową przydatność, stawiając każdej pół funta kiełbasy, duże piwo i kieliszek wódki. „Nie wolno się krztusić i duszkiem!” – padła komenda. „Rozkaz rozkazem – skomentuje później we wspomnieniach jedna z legionistek kapral Lipowicz. – Ale mnie oczy na wierzch wyszły w gardle tak piekło, jakby ktoś tam węgle rozżarzone wpuścił”. Nic więc dziwnego, że tak zorganizowana i szkolona formacja budziła nie tylko postrach wśród wrogów, ale stała się też kuźnią kadr, z której wyszły tak wybitne indywidualności jak Maria Wittek, pierwsza w historii Wojska Polskiego kobieta generał, czy Stanisława Paleolog, twórczyni Policji Kobiecej i komisarz Policji Państwowej. Jednak w marcu 1922 roku, wbrew protestom kobiet, Legia została rozwiązana. Stało się to, co przewidział Wańkowicz, opisując zdarzenia z 1918 roku: „Zajęliśmy Mińsk, rozkwieciły się ulice amarantami. Jeszcze w pierwszym dniu »baby« same stały z karabinami pod wrotami swoich składów, ale drugiego dnia usunięto je i stamtąd. Zaczęły się wiwaty, nagrody. Posypały się odznaczenia za obronę Mińska rozdawane hojnie każdej parze portek, która zdążyła defilować amarantowemi szaserami, już kiedy weszli Niemcy, już kiedy było bezpiecznie, już kiedy było po wszystkim. Kierowniczki pogotowia wojennego, które zebrały w ewidencję cały materiał ludzki, co pozwoliło opanować dla korpusu Dowbora imponujące zapasy rosyjskiego północno-zachodniego frontu, nie otrzymały ani odznaki ustanowionej dla obrońców Mińska, ani nawet wstążeczki amarantowej Korpusu. Za to pierwszym odesłane pociągiem z Mińska znalazły się w Bobrujsku, by kontynuować pracę”. Wywiad – kobieca specjalność 6 sierpnia 1914 roku Zofia Zawiszanka – pierwsza w historii wywiadowczyni Wojska Polskiego, dostała rozkaz zbadania, czy pod klasztorem w Jędrzejowie Moskale nie przygotowują zasadzki na „Kadrówkę”, czyli Pierwszą Kompanię Kadrową – pododdział piechoty utworzony przez Józefa Piłsudskiego w Krakowie trzy dni wcześniej z połączenia członków „Strzelca” i Polskich Drużyn Strzeleckich. Z raportem dotarła do kwatery Piłsudskiego pod Chęcinami, gdzie natychmiast dostała propozycję kontynuowania działalności szpiegowskiej. „Wyznaczono mi dokładnie drogę: Bolmin–Piękoszów–Podzamcze–Ćmińsko, którą miałam pokonać jak najprędzej, wysyłając z kilku punktów meldunki, choćby o jednym napotkanym kozaku. Miałam ruszyć wskazanym mi szlakiem do Suchedniowa, stamtąd zaś uruchomić na stałe sieć wywiadowczą i dotrzeć aż do Radomia. Podniosłam się z głową nabitą mnóstwem nazw, miejscowości, cyfr, różnych aktualnych kwestii taktycznych i pytań, na które miałam zdobyć odpowiedź. W tej chwili miałam w duszy więcej, niż niedawne żywiołowe uczucia na widok polskich mundurów i polskiej broni; teraz sama czułam się strażą tego ukochanego wojska”– wspominała Zofia Zawiszanka w wydanej w II Rzeczypospolitej monografii zatytułowanej „Wierna służba”. Niemal cała sieć wywiadowcza Kadrówki i Legionów opierała się na kobietach. Zdobywały informacje, przedzierały się z raportami przez opanowane przez obce armie tereny i linie frontów. Piłsudski w książce „Moje pierwsze boje” przyznawał: „Wielką jest zaiste zasługą Beliny i mojego biura wywiadowczego, złożonego prawie wyłącznie z kobiet, że mogłem posiadać wówczas dane o nieprzyjacielu”. Długa droga sufrażystek z Wyoming. Jak w Stanie Równości walczono o równouprawnienie 10 grudnia 1869 roku terytorialna władza ustawodawcza w Wyoming przyznała kobietom prawo wyborcze i prawo do pełnienia funkcji publicznych. Historia przyznania kobietom prawa do głosowania w Wy... Działalność biura wywiadowczego obejmowała nie tylko bieżące rozpoznanie sytuacji na froncie. Nelly Grzędzińska kursowała regularnie między kwaterą Piłsudskiego a Wielką Brytanią, Szwajcarią, Francją i Holandią, dostarczając do kraju memoriały obrazujące stan sprawy polskiej za granicą. Regina Boguszewska została wysłana przez Polską Organizację Wojskową na Kresach z misją wywiadowczą do Moskwy bez uprzedzenia, że trzech kurierów już stamtąd nie wróciło. Mimo że była to jej pierwsza taka wyprawa, poradziła sobie doskonale, podobnie jak w kolejnych misjach do Charkowa i Odessy, gdzie zdobywała cenne informacje o planach bolszewickich władz i wojska. Takie akcje w bolszewickim państwie wymagały od kobiet poświęcenia także z innego powodu. Jak wspominała jedna z kurierek Wiktoria Jowisz, aby nie budzić podejrzeń ubranie powinno być jak najgorsze, rzeczy jak najmniej, w prostym worku. Uważać trzeba, żeby swym zewnętrznym wyglądem nie przypominać w niczym inteligenta i burżuja”. To była właśnie tajemnica sukcesów Reginy Boguszewskiej, która potrafiła ucharakteryzować się na taką „biedotę”, że współczuli jej nawet czekiści. W sumie w działalności wywiadowczej na Kresach kierowanej przez komendę KN 3 w Kijowie brało udział około 200 kobiet, z których wiele zapłaciło za to życiem. To właśnie wywiadowczyniom z KN 3 przyznano aż 26 orderów Virtuti Militari na 44 kobiety odznaczone nimi za lata 1914–1921. Niestety, większość pośmiertnie. Przyszłość powinna być kobietą. Czy po latach walki przyjdzie czas równości? Wiele osób uważa, że nadszedł czas, aby kobiety odrzuciły gorszy status, domagały się równości i bez poczucia winy ujawniały swoje ambicje i sukcesy. Jak wygląda współczesna emancypacj... Prawa kobiet w Polsce I wojna światowa wyzwoliła kobiety, wywracając dotychczasowy patriarchalny porządek w Europie i systemy prawne państw zaborczych. W cieniu walki o niepodległość działał także ruch, którego celem było uzyskanie przez Polki pełni praw wyborczych. Szczególnie silny był w zaborze rosyjskim, gdzie od ponad 100 lat status kobiet regulował... Kodeks Napoleona. Narzucał on Polkom status niemal niewolnicy: zamężne kobiety nie mogły posiadać osobnych dokumentów tożsamości, nie wolno im było opuszczać wyznaczonego przez mężów miejsca zamieszkania, nie miały też prawa do własnych dochodów ani nie mogły same zeznawać w sądach, ich prawa rodzicielskie mogły być ograniczone przez instytucję rady familijnej, a rozwód na wniosek kobiety był możliwy wyłącznie w sytuacji, gdy „mąż trzymał nałożnicę w domu”. Obowiązujące w dwóch pozostałych zaborach kodeksy cywilne były nieco bardziej liberalne. Mimo złagodzenia w 1902 roku przepisów prawa małżeńskiego, Kodeks Napoleona stał się symbolicznym wrogiem rodzącego się pod wszystkimi trzema zaborami ruchu feministycznego i został publicznie spalony na zjeździe Związku Równouprawnienia Kobiet Polskich w 1908 roku. Był to symboliczny początek rozpoczęcia przez Polki otwartej walki o uzyskanie pełnych praw wyborczych, której impuls dała decyzja parlamentu Finlandii z 1906 roku o przyznaniu ich kobietom w tym kraju. Tak się złożyło, że o prawa kobiet i niepodległość walczyły często te same bojowniczki. Już pierwszego dnia po przybyciu Józefa Piłsudskiego z więzienia w Magdeburgu do Warszawy 51-letnia Justyna Budzińska-Tylicka, międzynarodowa działaczka feministyczna, zażądała od niego w imieniu Centralnego Komitetu Równouprawnienia Kobiet wydania dekretu o przyznaniu Polkom tych samych praw politycznych, jakie mają mężczyźni. Akcja była skoordynowana na terenie całego kraju. „Powiadają, że powinno być jak dawniej: niechże już wybierają robotnicy, chłopi, nawet analfabeci, ale zbrodniarzom, wariatom i kobietom głosu dać nie można. Drogie czytelniczki, w ładnym jesteśmy towarzystwie!” – pisało w te dni krakowskie feministyczne czasopismo „Na Posterunku”. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/99de781846ab2c636525ebc265eefffe3e4dbf36-ff0fddb.jpg" width="1279" height="862" alt="Kobiety zasiadały w ławach poselskich od pierwszego posiedzenia sejmu w 1919 roku. Niestety jednak, parlamentarzystek tych nie było zbyt wiele. Na zdjęciu powyżej: sylwetki nowych posłanek w magazynie „Świat” z 1931 r. Fot. Archiwum Akt Nowych" title="99de781846ab2c636525ebc265eefffe3e4dbf36-ff0fddb" /> Co ciekawe, postulaty równouprawnienia pojawiły się również na łamach prasy katolickiej. Poznański „Przegląd Katolicki” w numerze z 17 listopada 1918 roku pisał: „Wojna obecna zrównała kobietę i mężczyznę, składając na ich barki równy ciężar obowiązków i licznych trudów. We wszystkich dziedzinach życia i zawodach stanęły do pracy kobiety, zastępując mężczyzn, przebywających na polu walki. Ich pracy zawdzięczamy, żeśmy szczęśliwie przetrwali zawieruchę wojenną. Stąd też organizacje kobiece podniosły żądanie, aby wobec równych obowiązków, równe zyskały dziś prawa obywatelskie i polityczne. Cokolwiek ludzie o tej sprawie równouprawnienia sądzić mogą lub sądzą, to jednakże nie ulega wątpliwości, że oddanie kobietom pełni praw obywatelskich odpowiada duchowi naszej katolickiej religii (…). Ruch ten nowy witamy ze szczerą radością”. Piłsudski dekret podpisał 28 listopada 1918 roku. A po wyborach do Sejmu Ustawodawczego, na pierwszym posiedzeniu 10 lutego 1919 roku w ławach poselskich zasiadło pierwszych osiem Polek: Zofia Moczydłowska z chrześcijańskiego Narodowego Zjednoczenia Ludowego, Anna Piasecka i Franciszka Wilczkowiakowa z Narodowej Partii Robotniczej, Zofia Sokolnicka i Gabriela Balicka-Iwanowska z endecji, Irena Kosmowska i Jadwiga Dziubińska z lewicowego PSL „Wyzwolenie” oraz Zofia Moraczewska z PPS. Walka o niepodległość kraju wciąż trwała – ostateczne granice Polski zostaną ustalone dopiero w 1922 roku – jednak Polki mogły już świętować swoje własne zwycięstwo. Materiały pochodzą ze zbiorów Archiwum Akt Nowych.
Katastrofa promu „Heweliusz” – przebieg i przyczyny największej tragedii w powojennej historii polskiej żeglugi
Katastrofa promu „Heweliusz” to największa tragedia w historii polskiej żeglugi w czasie pokoju. W nocy z 13 na 14 stycznia 1993 roku podczas silnego sztormu prom zatonął u wybrzeży Rugii, a śmierć poniosło 56 osób. Przypominamy przebieg katastrofy, jej przyczyny oraz kontrowersje, które do dziś budzą emocje.
Spis treści: Katastrofa promu „Jan Heweliusz” – przebieg tragicznej nocy na Bałtyku Przyczyny i konsekwencje katastrofy Katastrofa Heweliusza a bezpieczeństwo żeglugi i dziedzictwo tragedii Katastrofa promu Heweliusz, która wydarzyła się 14 stycznia 1993 roku, wstrząsnęła Polską i środowiskiem morskim. Rejs ze Świnoujścia do Ystad miał być rutynową przeprawą, lecz zakończył się dramatem z powodu fatalnych warunków pogodowych, błędów proceduralnych i zaniedbań technicznych. Mimo intensywnej akcji ratunkowej ocalało jedynie 9 osób z 64 obecnych na pokładzie. Oprócz ogromnej tragedii rodzin ofiar wydarzenie stało się początkiem licznych kontrowersji oraz dyskusji na temat bezpieczeństwa żeglugi i odpowiedzialności instytucji państwowych. Teraz o tej katastrofie znów mówi cała Polska, za sprawą nowego serialu Netflixa. Katastrofa promu „Jan Heweliusz”– przebieg tragicznej nocy na Bałtyku Opóźniony rejs i fatalna pogoda Prom „Jan Heweliusz” regularnie kursował na trasie Świnoujście – Ystad, przewożąc pasażerów i towary przez Bałtyk. 13 stycznia 1993 roku jednostka rozpoczęła rejs z opóźnieniem, wynikającym z konieczności naprawy furty rufowej, która została uszkodzona podczas wcześniejszego sztormu. Decyzja o wypłynięciu mimo niekorzystnych prognoz pogodowych była jedną z wielu tragicznych okoliczności tej nocy. Według relacji świadków i materiałów ze śledztwa już od początku podróży warunki na morzu były bardzo trudne. Siła wiatru osiągała nawet 12 stopni w skali Beauforta, co oznaczało silny sztorm. Ostatecznie na pokładzie znalazły się 64 osoby: 29 członków załogi oraz 35 pasażerów różnych narodowości, w tym Polacy, Szwedzi, Norwegowie, Czesi i Austriacy. Akcja ratunkowa i dramatyczne okoliczności zatonięcia Około godziny 3:30 w prom uderzyły potężne fale, które spowodowały przechył jednostki. Kapitan Andrzej Ułasiewicz podjął próbę uratowania statku, jednak zaledwie pół godziny później sytuacja była już krytyczna – przechył promu stał się nieodwracalny. Sygnał SOS wysłano niemal natychmiast, co zapoczątkowało jedną z największych akcji ratowniczych w historii polskiej żeglugi. W działania zaangażowano niemieckie i duńskie służby ratownicze, statek ratowniczy „Huragan” oraz śmigłowce SAR. Niestety, ekstremalne warunki pogodowe i szybkie tonięcie promu sprawiły, że szanse na uratowanie załogi i pasażerów były minimalne. Przeżyło jedynie 9 osób, z których większość doznała poważnych obrażeń fizycznych i psychicznych. Pozostałych 55 osób uznano za ofiary katastrofy promu „Heweliusz”. Przyczyny i konsekwencje katastrofy Błędy, zaniedbania oraz kwestie techniczne statku Śledztwa prowadzone przez Izbę Morską oraz specjalistyczne komisje resortowe wykazały szereg poważnych zaniedbań, które przyczyniły się do tragedii. Jednym z kluczowych elementów okazało się nieprawidłowe zarządzanie bezpieczeństwem i stanem technicznym jednostki. Po pożarze w 1986 roku górny pokład promu został zalany betonem w celu jego wzmocnienia. Ten zabieg, choć miał poprawić wytrzymałość konstrukcji, w praktyce znacznie przesunął środek ciężkości statku, pogarszając jego stateczność (czyli zdolność do utrzymania równowagi na wodzie). Badania przeprowadzone przez Politechnikę Gdańską potwierdziły, że taka modyfikacja mogła znacząco wpłynąć na podatność promu na przechyły podczas sztormów. Dodatkowo wskazano na błędy proceduralne po stronie kapitana i załogi, którzy podjęli decyzję o wyjściu w morze mimo niekorzystnych prognoz. Istotną rolę odegrały także zaniedbania armatora (Polskie Linie Oceaniczne) oraz niedostateczny nadzór Polskiego Rejestru Statków. Wiele z tych niedopatrzeń wynikało z presji ekonomicznej i zbyt rutynowego podejścia do przepisów bezpieczeństwa, co stało się niestety normą w polskiej żegludze promowej lat 90. Śledztwo, kontrowersje i teorie spiskowe wokół tragedii Po katastrofie „Heweliusza” natychmiast rozpoczęto oficjalne śledztwo, które miało ustalić winnych i przyczyny tragedii. Jednak od początku budziło ono wiele wątpliwości, zarówno wśród rodzin ofiar, jak i ekspertów morskich. Z raportów wynikało, że część dokumentacji dotyczącej stanu technicznego jednostki była niekompletna lub wręcz sfałszowana, co sugerowało próbę ukrycia faktycznego ryzyka związanego z eksploatacją promu. Szczególnie kontrowersyjne okazały się także rozbieżności w liczbie ofiar i osób przebywających na pokładzie. W przestrzeni medialnej pojawiły się również teorie spiskowe dotyczące możliwego wpływu czynników politycznych i prób zatuszowania odpowiedzialności poszczególnych instytucji państwowych. Analizy przeprowadzone przez Instytut Bezpieczeństwa Morskiego w Szczecinie wykazały, że część decyzji podejmowanych przez służby i władze była obciążona konfliktem interesów. Katastrofa „Heweliusza” a bezpieczeństwo żeglugi i dziedzictwo tragedii Wpływ katastrofy na regulacje i świadomość branży Tragedia promu „Heweliusz” stała się punktem zwrotnym dla całej polskiej żeglugi morskiej. W następstwie katastrofy zrewidowano przepisy dotyczące bezpieczeństwa morskiego, wprowadzono bardziej rygorystyczne kontrole techniczne i zwiększono nacisk na szkolenie załóg oraz przejrzystość dokumentacji pokładowej. Wpływ tragedii widoczny był także w podejściu do konstrukcji nowych jednostek promowych, gdzie szczególną uwagę zaczęto przykładać do stateczności i odporności na sztormowe warunki Bałtyku. Pamięć o ofiarach Katastrofa „Heweliusza” na zawsze zapisała się w historii polskiej żeglugi jako największa tragedia okresu powojennego. Co roku w rocznicę wydarzenia organizowane są uroczystości upamiętniające ofiary – zarówno w Świnoujściu, jak i w Narodowym Muzeum Morskim w Gdańsku. Wydarzenia z 14 stycznia 1993 roku przypominają nie tylko o ludzkich dramatach, ale także o konieczności ciągłego doskonalenia standardów bezpieczeństwa na morzu. Źródła: Polski Rejestr Statków, Gospodarka Morska, Narodowe Muzeum Morskie, Polskie Radio Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Gdzie jechać w góry dla zdrowia i relaksu? Oto 7 najlepszych uzdrowisk i sanatoriów na południu Polski
Oto nasz przewodnik po najlepszych uzdrowiskach i sanatoriach w polskich górach. To miejsca najwyżej oceniane przez kuracjuszy, z bogatą ofertą leczniczą i rehabilitacyjną i pięknym otoczeniem. Sprawdź, gdzie warto się wybrać, aby zadbać o zdrowie, komfort i relaks w malowniczych zakątkach naszych gór.
Wybór odpowiedniego uzdrowiska lub sanatorium w polskich górach to niełatwa sprawa. Dla nas najważniejsze były doskonałe opinie. Ośrodki położone w górskich miejscowościach cieszą się uznaniem nie tylko ze względu na walory krajobrazowe, lecz także z uwagi na wysoką jakość świadczonych usług medycznych i opiekuńczych. W rankingu znalazły się obiekty doceniane przez kuracjuszy, oferujące szeroki wybór zabiegów, doskonałą lokalizację oraz profesjonalną kadrę medyczną. Sanatorium „Energetyk" w Krynicy-Zdroju – komfort, profesjonalizm i wysokie oceny Sanatorium „Energetyk” w Krynicy-Zdroju to jeden z najbardziej cenionych ośrodków rehabilitacyjnych w Małopolsce. Zlokalizowane w sercu uzdrowiskowej części miasta, oferuje kompleksową bazę zabiegową i doskonałe warunki zakwaterowania. Według analizy opinii kuracjuszy, placówka wyróżnia się wysoką jakością usług medycznych, uprzejmością personelu oraz szerokim wyborem turnusów rehabilitacyjnych. Krynica-Zdrój znana jest z leczniczych wód mineralnych, których korzystny wpływ na układ krążenia i narząd ruchu potwierdziły badania Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Do najpopularniejszych zabiegów w „Energetyku” należą hydroterapia, fizykoterapia i masaże lecznicze. Kuracjusze cenią to miejsce także za bliskość parków zdrojowych i liczne atrakcje turystyczne Beskidu Sądeckiego, które sprzyjają aktywnemu wypoczynkowi. „Nowe Łazienki Mineralne" w Krynicy-Zdroju – szeroka oferta zabiegów i wygodne zakwaterowanie Nowe Łazienki Mineralne to nowoczesny ośrodek w zabytkowym budynku z 1926 roku, oferujący szerokie spektrum zabiegów leczniczych i rehabilitacyjnych. Kuracjusze podkreślają komfortowe warunki zakwaterowania oraz profesjonalizm zespołu medycznego. Obiekt jest szczególnie polecany osobom cierpiącym na schorzenia reumatologiczne, kardiologiczne i układu ruchu. W Nowych Łazienkach Mineralnych stosuje się terapie wykorzystujące naturalne surowce, m.in. kąpiele mineralne oraz zabiegi borowinowe. Oferta ośrodka obejmuje także konsultacje ze specjalistami oraz programy indywidualnie dostosowane do potrzeb pacjentów. Dzięki centralnej lokalizacji w uzdrowiskowej części Krynicy, kuracjusze mają łatwy dostęp do pijalni wód, szlaków spacerowych oraz lokalnych atrakcji kulturalnych. Obiekt należy do zespołu uzdrowiskowego Krynica-Zdrój - Żegiestów. Sanatorium Uzdrowiskowe „Wiarus" w Muszynie-Złockiem: skuteczna rehabilitacja i bliskość natury Sanatorium „Wiarus” w Muszynie to miejsce rekomendowane osobom poszukującym kameralnego ośrodka, w którym można skorzystać z nowoczesnych zabiegów leczniczych oraz cieszyć się ciszą i kontaktem z przyrodą. Muszyna słynie z unikatowych wód mineralnych o właściwościach wspomagających leczenie schorzeń układu pokarmowego oraz oddechowego. Ośrodek oferuje turnusy rehabilitacyjne oraz programy zdrowotne dla osób w różnym wieku. Wśród zabiegów znajdują się m.in. krioterapia, kąpiele mineralne i inhalacje. Dodatkowym atutem jest dogodna lokalizacja tuż przy trasach spacerowych, co umożliwia codzienną aktywność fizyczną na świeżym powietrzu. Sanatorium „Dzwonkówka" w Szczawnicy – wysoki standard usług i malownicze położenie Sanatorium „Dzwonkówka” to propozycja dla osób pragnących połączyć rehabilitację z odpoczynkiem w pięknym otoczeniu Pienin. To jeden z najlepiej położonych obiektów w Szczawnicy. Ośrodek cieszy się bardzo dobrą opinią zarówno ze względu na wysoką jakość świadczonych zabiegów, jak i gościnność personelu. W ofercie znajdują się m.in. zabiegi balneologiczne, kinezyterapia (ćwiczenia usprawniające ruch), masaże oraz różnorodne terapie wspierające leczenie chorób układu krążenia i narządu ruchu. Goście chętnie korzystają z możliwości spacerów po okolicznych szlakach oraz wycieczek do rezerwatu Wąwóz Homole. Sanatorium „Wielka Pieniawa" w Polanicy-Zdroju – prestiżowy ośrodek z bogatą ofertą rehabilitacyjną Sanatorium „Wielka Pieniawa” w Polanicy-Zdroju jest jednym z najstarszych i najbardziej prestiżowych uzdrowisk w polskich Sudetach. Słynie z nowoczesnej bazy zabiegowej oraz eleganckiego, historycznego wnętrza. Ośrodek oferuje kompleksową opiekę medyczną w zakresie rehabilitacji kardiologicznej, neurologicznej i ortopedycznej. Oprócz klasycznych zabiegów, takich jak kąpiele mineralne czy elektroterapia, „Wielka Pieniawa” proponuje szeroki wybór programów SPA i wellness, co czyni to miejsce idealnym również dla osób poszukujących relaksu i regeneracji. Położenie w sercu Polanicy-Zdroju umożliwia korzystanie z licznych atrakcji uzdrowiska. „Zdrój Wojciech" w Lądku-Zdroju – wody termalne i historyczna atmosfera Lądek-Zdrój to jedno z najstarszych uzdrowisk w Europie, a sanatorium „Zdrój Wojciech” mieści się w zabytkowym budynku o wyjątkowej architekturze. Ośrodek specjalizuje się w terapii z wykorzystaniem wód termalnych bogatych w minerały. Badania Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu potwierdzają, że zabiegi te mogą przynosić ulgę w dolegliwościach reumatologicznych i ortopedycznych. Goście cenią sanatorium za historyczny klimat, wysoką jakość obsługi oraz szeroką gamę zabiegów rehabilitacyjnych, w tym masaże, fizykoterapię i terapie borowinowe. Dodatkową zaletą jest bliskość licznych szlaków górskich. Sanatorium „Równica” w Ustroniu – duża baza zabiegowa i specjalizacja w rehabilitacji Sanatorium Równica w Ustroniu to jeden z największych ośrodków w polskich górach. Dysponuje nowoczesną bazą zabiegową i jest wysoko oceniane przez pacjentów za skuteczność terapii oraz szeroką ofertę leczniczą. Specjalizuje się m.in. w rehabilitacji kardiologicznej, neurologicznej, ortopedycznej oraz pulmonologicznej. Ośrodek oferuje turnusy finansowane przez NFZ, ZUS i PFRON, jak również pobyty komercyjne. Pacjenci mają dostęp do licznych form terapii, w tym hydroterapii, magnetoterapii i ćwiczeń indywidualnych. Położenie w Beskidzie Śląskim umożliwia aktywny wypoczynek na świeżym powietrzu, co dodatkowo wspomaga proces rekonwalescencji. Jak wybrać idealne sanatorium w górach? Wybór najlepszego uzdrowiska lub sanatorium w polskich górach warto przmyśleć pod kilkoma względami: Profil leczenia: określ swoje potrzeby zdrowotne. Niektóre ośrodki specjalizują się w leczeniu chorób reumatologicznych, inne oferują rozbudowane programy kardiologiczne lub neurologiczne Zakres zabiegów: sprawdź dostępność konkretnych terapii, np. kąpieli mineralnych, borowinowych czy fizykoterapii Lokalizacja: jeśli zależy ci na ciszy i spokoju, wybierz ośrodek położony na obrzeżach miasta lub poza nim. Warunki zakwaterowania i wyżywienie: komfortowe pokoje, dostęp do diety specjalistycznej czy możliwość korzystania z atrakcji dodatkowych (basen, SPA) podnoszą jakość pobytu. Opinie kuracjuszy: analiza opinii pozwala ocenić faktyczny standard usług oraz atmosferę. Badania naukowe potwierdzają, że rehabilitacja w warunkach uzdrowiskowych sprzyja nie tylko poprawie zdrowia fizycznego, lecz także pozytywnie wpływa na stan psychiczny i ogólne samopoczucie. Wybierając sanatorium w polskich górach, zyskujesz nie tylko profesjonalną opiekę medyczną, ale także możliwość aktywnego wypoczynku w otoczeniu natury. To doskonała inwestycja w zdrowie i komfort życia. Źródło: National Geographic Traveler Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Black Friday coraz bliżej. Kiedy wypada i skąd wzięło się to wielkie święto zakupów?
Black Friday z roku na rok cieszy się coraz większym zainteresowaniem i przyciąga tłumy spragnionych promocji klientów. Dziś przyglądamy się historii i fenomenowi Czarnego Piątku, który napędza konsumpcję na niespotykaną skalę – także w Polsce.
W tym artykule: Co to jest Black Friday? Kiedy jest Black Friday? Co warto kupić w Black Friday? Czym różni się Black Friday od Cyber Monday? Black Friday, u nas znany jako Czarny Piątek, stał się jednym z najważniejszych dni w roku dla łowców okazji. To właśnie wtedy sklepy oferują setki produktów w znacznie obniżonych cenach, co przyciąga tłumy klientów pragnących skorzystać z niepowtarzalnych promocji. Czym jest to nieformalne święto zakupów, skąd się wzięło i dlaczego zyskało tak ogromną popularność zarówno za oceanem, jak i w Polsce? Co to jest Black Friday? Black Friday to dzień spektakularnych wyprzedaży i promocji, którego idea narodziła się w Stanach Zjednoczonych. Już w minionym stuleciu popularne stało się organizowanie masowych wyprzedaży tuż po Święcie Dziękczynienia, co miało wspierać wzrost sprzedaży, a konsumentom pozwalało nabyć produkty w wyjątkowo korzystnych cenach. Określenie „Black Friday” pojawiło się dopiero w latach 60. w Filadelfii. Początkowo używali go wyłącznie policjanci, którzy nazywali tak piątek po Święcie Dziękczynienia z uwagi na ogromne korki, tłumy i wzmożoną liczbę incydentów związanych z natłokiem klientów w sklepach. Z czasem jednak nazwa ta zaczęła nabierać pozytywnego znaczenia. Czarny Piątek stał się symbolem momentu, w którym sklepy, dzięki wzmożonej sprzedaży, przechodziły od „czerwonych” strat do „czarnych” zysków (wówczas dochody oznaczano czarnym tuszem, a straty czerwonym), co czyniło ten dzień jednym z najbardziej dochodowych w ciągu roku. Za oceanem Black Friday rozpoczyna sezon świątecznych zakupów, zachęcając konsumentów do skorzystania z licznych promocji, które obejmują zarówno sklepy stacjonarne, jak i internetowe. Czarny Piątek w Polsce pojawił się wraz z międzynarodowymi sieciami handlowymi w latach 2000. Początkowo nie cieszył się dużym zainteresowaniem, ale postępujący proces globalizacji doprowadził, że także i w kraju nad Wisłą Black Friday zdobył ogromną popularność i stał się wyczekiwaną tradycją konsumencką. Kiedy jest Black Friday? Black Friday, jak już zostało wspomniane, przypada na dzień po Święcie Dziękczynienia (ang. Thanksgiving), które w USA obchodzone jest w czwarty czwartek listopada. Oznacza to, że data Czarnego Piątku jest ruchoma i każdego roku przypada na inny dzień. W Polsce Czarny Piątek nie jest bezpośrednio związany ze Świętem Dziękczynienia, ponieważ w kraju nad Wisłą nie jest ono obchodzone. Mimo to rodzimi sprzedawcy przyjęli sama ideę, organizując wyjątkowe wyprzedaże i promocje właśnie w ostatni piątek listopada. W tym roku nieoficjalne święto zakupów, czyli Black Friday 2025, przypada 28 listopada. Co warto kupić w Black Friday? W Polsce większość sklepów z okazji Black Friday oferuje rabaty od 20% do 50%. Nie brakuje jednak przypadków, gdy towary zostają przecenione nawet o 80%. Z przeprowadzonych w ostatnich latach badań wynika, że w czasie święta niskich cen najchętniej kupujemy odzież, akcesoria elektroniczne oraz produkty z działu uroda i zdrowie. Ze względu na wzrost zainteresowania Black Friday w Polsce, coraz chętniej do corocznych promocji dołączają biura podróży, linie lotnicze i przewoźnicy kolejowi, jak np. PKP Intercity. Warto jednak pamiętać, że Black Friday działa na klientów również z psychologicznego punktu widzenia. Ograniczony czas wyprzedaży wywołuje poczucie presji czasowej, które zwiększa motywację do zakupu. Dodatkowo promocje z zaznaczeniem dostępności „tylko do wyczerpania zapasów” tworzą atmosferę ekskluzywności i poczucie, że jeśli nie podejmie się decyzji szybko, okazja przepadnie. Eksperci zwracają uwagę, że efektem Black Friday jest kupowanie impulsywne – klienci często sięgają po produkty, które normalnie nie znalazłyby się na ich liście zakupowej. Z tego powodu Czarny Piątek stał się też obiektem krytyki ze strony wszelkich organizacji, które zwracają uwagę na ryzyko nadmiernej konsumpcji i jej negatywnego wpływu na środowisko. Czym różni się Black Friday od Cyber Monday? Duże zainteresowanie Black Friday skutkuje tym, że zdecydowana większość sklepów, by podtrzymać zainteresowanie klientów, oferuje dodatkowe rabaty przez cały weekend. Ich zwieńczeniem jest Cyber Monday, czyli pierwszy poniedziałek po Czarnym Piątku. Wówczas duże promocje tradycyjnie przygotowują internetowe platformy, które przyciągają osoby preferujące zakupy bez tłumów i kolejek, w domowym zaciszu. Cyberponiedziałek to dla konsumentów dodatkowa okazja na upolowania wymarzonego rzeczy lub usługi w dużo niższej cenie niż zazwyczaj. Z kolei dla sprzedawców – szansa na zwiększenie zysków, przyciągnięcie nowych klientów i maksymalne wykorzystanie wzmożonego popytu na zakupowe okazje. Źródło: National Geographic Polska.
Borowik ceglastopory – piękny, tajemniczy i jadalny grzyb
Borowik ceglastopory to jeden z bardziej efektownych grzybów, jakie możemy spotkać w polskich lasach. Jego nietypowa kolorystyka i duże rozmiary sprawiają, że przyciąga wzrok zarówno doświadczonych grzybiarzy, jak i amatorów. Choć z wyglądu może wydawać się niebezpieczny, jest grzybem jadalnym, pod warunkiem odpowiedniej obróbki termicznej. Warto poznać jego cechy oraz podobieństwa do innych gatunków, aby bezpiecznie cieszyć się jego smakiem.
Spis treści: Jak wygląda borowik ceglastopory? Występowanie Czy borowik ceglastopory jest jadalny? Z jakimi grzybami można pomylić krasnoborowika ceglastoporego? Znaczenie borowika ceglastoporego w ekosystemie Jak wygląda borowik ceglastopory? Borowik ceglastopory (zwany też krasnoborowikiem ceglastoporym) jest grzybem o imponujących rozmiarach – kapelusz może osiągać średnicę nawet do 20 cm. U młodych owocników jest półkolisty, z czasem staje się poduszkowaty lub całkowicie rozpostarty. Powierzchnia kapelusza początkowo jest sucha i lekko zamszowa, z wiekiem staje się gładka, a jego barwa waha się od ciemnobrązowej do kasztanowej, czasem z delikatnymi ochrowymi plamkami. Rurki borowika ceglastoporego u młodych owocników mają barwę żółtą, stopniowo zmieniając się w oliwkową, a u starszych egzemplarzy – w rdzawe odcienie. Po uszkodzeniu lub przecięciu szybko sinieją, co jest charakterystyczną cechą tego gatunku. Trzon jest pełny, mocny, o grubości 2–5 cm i wysokości 5–15 cm. Może mieć kształt pękaty, maczugowaty lub baryłkowaty. Jest żółty, pokryty gęsto czerwonymi strzępkami, zwłaszcza w dolnej części. W górnej części trzon bywa bardziej żółty, gdyż strzępków jest mniej. Miąższ grzyba jest jędrny, zwarty, żółty, ale po przekrojeniu momentalnie przebarwia się na ciemnoniebieski, z czasem staje się szaroniebieski. Występowanie Krasnoborowik ceglastopory występuje głównie w Europie i Japonii. W Polsce jest dość pospolity, zwłaszcza w górach i na pogórzu, gdzie spotykany jest częściej niż na nizinach. Rośnie w lasach liściastych i iglastych, preferując kwaśne gleby. Najczęściej można go spotkać pod świerkami, jodłami, bukami, grabami, dębami szypułkowymi i lipami. Borowik ceglastopory owocuje od maja do listopada, co czyni go jednym z grzybów, które pojawiają się stosunkowo wcześnie w sezonie i mogą być zbierane aż do późnej jesieni. Odmiana żonkilowa tego gatunku jest znacznie rzadsza i występuje głównie pod dębami i bukami. W Polsce uznawana jest za gatunek wymierający i znajduje się na czerwonej liście roślin i grzybów. Czy borowik ceglastopory jest pod ochroną? Choć borowik ceglastopory nie jest gatunkiem ściśle chronionym w całej Polsce, odmiana żonkilowa ma status E, czyli znajduje się na liście gatunków wymierających. Oznacza to, że jej zbieranie jest zabronione, a ochrona dotyczy zachowania naturalnych siedlisk i ograniczenia ingerencji człowieka. Także w innych krajach Europy odmiana żonkilowa objęta jest ochroną częściową lub znajduje się na czerwonych listach gatunków rzadkich, między innymi w Czechach, Niemczech i na Słowacji. W wielu miejscach podjęto działania mające na celu monitoring populacji i ochronę jego siedlisk leśnych. Z punktu widzenia prawa, większość odmian borowika ceglastoporego można zbierać, jednak ze względu na jego rzadkość w niektórych regionach i łatwość pomylenia z trującymi gatunkami, warto zachować ostrożność. Czy borowik ceglastopory jest jadalny? Borowik ceglastopory jest grzybem jadalnym, ale wymaga odpowiedniej obróbki termicznej. Surowy może powodować zaburzenia trawienne, dlatego należy go gotować, dusić lub smażyć przed spożyciem. Po obróbce grzyb staje się smaczny, aromatyczny i bardzo wydajny. Jego miąższ po przekrojeniu przebarwia się na niebiesko, co może odstraszać mniej doświadczonych grzybiarzy. Pomimo intensywnej barwy, borowik ceglastopory jest bezpieczny do jedzenia po ugotowaniu. Konieczne jest jednak zachowanie szczególnej uważności przy zbieraniu tego gatunku, gdyż gatunek ten stosunkowo łatwo jest pomylić z trującymi grzybami. Z jakimi grzybami można pomylić krasnoborowika ceglastoporego? Młode owocniki mogą przypominać inne borowiki, zarówno jadalne, jak i trujące. Konieczna jest więc ostrożność, a w razie choćby najmniejszych wątpliwości, rezygnacja ze zbioru. Gatunki mylone z borowikiem ceglastopory to: Gorzkoborowik żółtopory (Caloboletus calopus) – niejadalny grzyb z gąbką, a według niektórych źródeł nawet lekko trujący, wyróżnia się siatką delikatnych linii na trzonie i jaśniejszym kapeluszem. Modroborowik gładkotrzonowy (Suillellus queletii) – niejadalny, kapelusz ma oliwkowobrązową, pomarańczowoczerwoną lub ceglastoczerwoną barwę, a trzon przy podstawie staje się karminowoczerwony. Jest bardzo rzadki i trudny do znalezienia. Borowik szatański (Rubroboletus satanas) – silnie trujący. Trzon jest bardziej czerwony, a kapelusz jaśniejszy niż u borowika ceglastoporego. Borowik szatański bardzo rzadko występuje w Polsce i ma status gatunku wymierającego. Znajomość cech morfologicznych jest kluczowa, aby nie pomylić krasnoborowika ceglastoporego z niebezpiecznymi gatunkami. Znaczenie borowika ceglastoporego w ekosystemie Borowik ceglastopory, podobnie jak inne grzyby rurkowe, odgrywa ważną rolę w ekosystemach leśnych. Tworzy mikoryzę z drzewami, czyli symbiotyczny związek między grzybnią a korzeniami roślin. Dzięki temu drzewa mogą efektywniej pobierać wodę i sole mineralne z gleby, a grzyb otrzymuje od nich produkty fotosyntezy. Tego rodzaju współpraca jest kluczowa dla zdrowia lasu. Jego obecność świadczy często o dobrym stanie siedliska, a bogata mikoryza wspiera odporność drzew na suszę i choroby. Z tego względu warto go chronić nie tylko jako gatunek grzyba, ale jako element stabilizujący przyrodę lasu. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Zjechałem pod ziemię i zostałem „turystą kopalnianym”. Czy to faktycznie hit Górnego Śląska?
Według niektórych źródeł węgiel na Śląsku wydobywano już w XVI wieku, a inne surowce – takie jak srebro – nawet wcześniej. Chociaż historyczne kopalnie z epoki przemysłowej dawno już nie pełnią swojej pierwotnej funkcji, to rozległe podziemne labirynty udostępnione są do zwiedzania, pielęgnując historię o fedrujących hajerach. Zszedłem na szychtę i sprawdziłem, czy faktycznie warto je odwiedzić.
Jest wiele powodów, by odwiedzić Górny Śląsk, ale coraz bardziej modna – również wśród zagranicznych gości – jest tzw. „turystyka kopalniana”. Ten region Polski to perła epoki przemysłowej, który głęboko pod ziemią skrywa setki kilometrów wydrążonych korytarzy: także sprzed wieków. Czy warto wybrać się na zwiedzanie kopalni i czy to atrakcja dla każdego? Przekonałem się na własnej skórze i – wytarłszy ręce z węgla – opowiadam. 1. Kopalnia Guido w Zabrzu Zwiedzanie zacząłem z grubej rury – wybrałem się na najgłębiej położoną trasę turystyczną w górnictwie węglowym w Polsce. Znajduje się ona w zabytkowej kopalni Guido w Zabrzu, która swoją nazwę przyjęła od dawnego właściciela, pruskiego magnata i przemysłowca, hrabiego Guido Henckela von Donnersmarcka. Jej początki sięgają 1855 roku. Już zjazd autentyczną sztolą – czyli rodzajem ciasnej windy-klatki, której do tej pory używają górnicy w czynnych kopalniach – na głębokość 320 metrów przyspieszył bicie mojego serca. A był to dopiero początek. Podziemna wędrówka w akompaniamencie opowieści przewodnika naprawdę przeniosła mnie do początku XX wieku, a prezentacja używanych w kopalni olbrzymich maszyn… cóż, wywołała niemałą ekscytację. Zdziwiło mnie też to, że na tak dużej głębokości było względnie ciepło. Reszta musi pozostać tajemnicą, nie chcę psuć niespodzianki. Oprócz klasycznego zwiedzania w kopalni Guido można także wziąć udział w tzw. „Podziemnej Szychcie”, podczas której poczujecie się jak prawdziwi górnicy – z pełnym ekwipunkiem i strojem sztygarskim w najgłębszych rejonach kopalni – oraz w „Mrokach Kopalni”: specjalnej trasie przygotowanej dla osób sprawnych fizycznie, która prowadzi do porzuconej ponad dwadzieścia lat temu, skąpanej w ciemności kopalni węglowej. 2. Sztolnia Królowa Luiza Niedaleko Kopalni Guido znajduje się Sztolnia Królowa Luiza, która w tym roku otrzymała prestiżowe miano „Cudu Polski” w plebiscycie „National Geographic Traveler”. To jeden z najciekawszych obiektów industrialnych w Europie – zabytkowa, wypełniona wodą sztolnia mierzy aż 14 km. Na turystów czeka spływ specjalnymi łodziami wśród ciasnych, podziemnych korytarzy i nowoczesne, multimedialne pokazy. Można spotkać także Skarbnika – legendarnego ducha kopalni. To dodatkowy dreszczyk emocji, a taki spływ to sposób na poznanie kopalni z nieco innej strony. 3. Muzeum Śląskie w Katowicach, czyli „turystyka kopalniana” bez schodzenia tak głęboko pod ziemię Muzeum Śląskie ma siedzibę na terenie dawnej kopalni Katowice i jest prawdziwą perłą stolicy Górnego Śląska. Przede wszystkim wrażenie zrobiła na mnie skala zrewitalizowania poprzemysłowej przestrzeni, a jestem z Łodzi: w moim rodzinnym mieście także coś o tym wiemy. Koncepcją muzeum jest inspirowanie zwiedzających dziedzictwem Śląska: jego intelektualnym i artystycznym dorobkiem oraz zadziwiającą historią pełną wielokulturowości. Bogate kolekcje muzeum znaleźć można już 14 metrów pod ziemią, więc odwiedziny nie wymagają schodzenia tak głęboko pod powierzchnię. W Muzeum znajdziemy galerię sztuki polskiej XIX wieku czy wystawy poświęcone historii Górnego Śląska i górnictwa. Skala projektu robi ogromne wrażenie – to jedno z najnowocześniejszych muzeów w Polsce. Jeśli nie lubicie schodzić pod ziemię, to na terenie muzeum znajduje się także wieża widokowa z tarasem na wysokości 40 metrów, na który dostajemy się szybem wyciągowym „Warszawa II” – wybudowano go 100 lat temu. Rozpościera się z niej wspaniały widok na panoramę miasta. Jak dojechać do Katowic? Najlepszą bazą podczas zwiedzania Górnego Śląska są Katowice – do stolicy regionu dojedziemy wygodnymi pociągami z Warszawy (ok. 2,5–3h), Łodzi (ok. 3h), Krakowa (nawet mniej niż 1h), Wrocławia (ok. 2h) czy innych większych polskich miast. Jeśli przyjeżdżacie pociągiem – tak jak ja – to dobrze zatrzymać się w znajdującym się dosłownie naprzeciwko dworca hotelu Mercure Katowice Centrum z charakterystyczną, roślinną fasadą: jest świetną bazą wypadową do zwiedzania regionu. Spodobało mi się, że miejsce pieczołowicie pielęgnuje tradycje Górnego Śląska: zjadłem tam – z ręką na sercu – najlepszy żurek i roladę śląską w życiu. A musicie wiedzieć, że do tej pory również nie próżnowałem! Ze swojej strony mogę powiedzieć, że zdecydowanie warto zanurzyć się w „turystykę kopalnianą” – niezależnie od tego, co obecnie myślimy o wydobyciu węgla, stanowił on podwaliny rewolucji przemysłowej i związany jest z nim kawał historii naszego kraju. Warto ją znać – po prostu. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zagraniczna dziennikarka zachwycona polskim miastem. „Urzekające połączenie historii i nowoczesności”
Polska od lat podbija serca turystów z całego świata. Jej klimat, architektura i wyjątkowa energia sprawiają, że o naszym kraju coraz częściej piszą zagraniczne media. Nic dziwnego – tutejsze miasta potrafią zaskoczyć zarówno historią, jak i tempem, w jakim się zmieniają.
Polskie miasta coraz częściej stają się bohaterami zagranicznych publikacji, przyciągając uwagę nie tylko turystów, lecz także doświadczonych dziennikarzy podróżniczych. W ich oczach Polska to kraj kontrastów – nowoczesny, a zarazem wierny swojej historii, pełen życia, ale niepozbawiony refleksji. W ostatnich latach o urokach nadwiślańskich miast pisały największe światowe redakcje: od „The Sun”, przez „CNN”, po „The Guardian”. W swoich artykułach zachwycały się m.in. Tarnowem, Lublinem i Wrocławiem, doceniając ich klimat, architekturę i autentyczność. Teraz z kolei brytyjska dziennikarka przyjrzała się bliżej polskiej stolicy, odkrywając w niej miejsce, które zaskakuje różnorodnością i energią, a jednocześnie potrafi zachować własny charakter. Polska w oczach brytyjskiej reporterki Dziennikarka „The Guardian”, Katie Glass, kilka tygodni temu postanowiła wyruszyć w podróż z Londynu aż do Wilna, przemierzając ponad 1600 kilometrów przez Amsterdam, Berlin i Warszawę. Jej celem było doświadczenie tego, co coraz częściej nazywa się „coolcation”, czyli wakacji w chłodniejszych rejonach Europy, będących przeciwwagą dla upalnych, zatłoczonych kurortów południa. Do Polski dotarła pociągiem IC Intercity z Berlina, a pierwsze wrażenia zapisały się w jej pamięci już w wagonie restauracyjnym, gdy zamówiła klasyczny polski obiad. „Na stole pojawił się talerz złocistego schabowego z mizerią i gotowanymi ziemniakami – prosty, a pyszny” – napisała, podkreślając autentyczność tego doświadczenia. Zachwyt towarzyszył jej także po przyjeździe do stolicy. „Po wyjściu z przejścia podziemnego przy Dworcu Centralnym moim oczom ukazały się szklane wieżowce odbijające czerwone światło zachodzącego słońca. To widok, który naprawdę mnie oszołomił” – przyznała w swoim materiale. Spacer po Warszawie – od Starego Miasta po tętniące nowoczesnością kawiarnie Następnego dnia dziennikarka zaczęła odkrywać Warszawę, którą określiła jako „urzekające połączenie historii i nowoczesności”. Na Starym Mieście zatrzymała się przy domu Marii Skłodowskiej-Curie i spróbowała pierogów w jednej z lokalnych restauracji. W tekście m.in. zwróciła uwagę na brukowane uliczki i rzędy kolorowych kamienic, wiernie odbudowanych po zniszczeniach II wojny światowej. „Ich niemal disneyowski urok umniejszają jedynie ślady po pociskach artyleryjskich” – zauważyła, doceniając sposób, w jaki Warszawa pielęgnuje pamięć o dawnych wydarzeniach. Kilka kroków dalej dziennikarka odkryła zupełnie inne oblicze stolicy. Odeszła od zabytkowych ulic Starego Miasta, by przyjrzeć się Warszawie, która tętni współczesnym rytmem. W swojej relacji zwróciła uwagę, jak dawne, monumentalne budynki z okresu powojennego zyskały nowe życie – dziś mieszczą galerie, teatry i kawiarnie pełne młodych ludzi. Jednym z miejsc, które szczególnie ją zaintrygowało, był barStudio w sercu Pałacu Kultury i Nauki, czyli przestrzeń, w której historia splata się z miejską energią. To właśnie tu, w gmachu wzniesionym w czasach Stalina, odbywają się koncerty, dyskusje i wieczory silent disco. Glass zauważyła, że właśnie w takich miejscach Warszawa najlepiej pokazuje swoją tożsamość, potrafiąc zachować pamięć o przeszłości, jednocześnie nadając jej nowe znaczenie. W dalszą podróż dziennikarka wyruszyła z torbą pełną polskich smaków. „Wyjeżdżamy z Warszawy, a ja siedzę i zajadam pierniki z lukrem” – relacjonowała, opisując widok mijanych pól, fabryk i miasteczek. Stwierdziła też, że w tak drobnych detalach, jak smaki, zapachy i obrazy codzienności, kryje się urok Polski. Źródło: The Guardian Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Nietypowy wyczyn bociana. Ptak z województwa łódzkiego przeleciał 6500 km do Afryki, ale zupełnie inaczej niż jego pobratymcy
Polski bocian czarny, jak większość podobnych mu ptaków, wraz z końcem lata wybrał się w podróż do ciepłych krajów. Zmierzał do Nigerii, jednak nie poszedł na łatwiznę: zrezygnował z bezpiecznej drogi lądowej i w ciągu kilkunastu godzin przemierzył całe Morze Śródziemne, a następnie Saharę. To opowieść o wielkiej determinacji bociana z Kutna.
Migracje ptaków zawsze fascynują naukowców i miłośników przyrody, jednak niektóre podróże zdumiewają bardziej niż inne. Przykład bociana czarnego z województwa łódzkiego, który wyruszył w niezwykłą, niebezpieczną podróż do Nigerii pokazuje, jak wytrzymałe i kreatywne potrafią być te ptaki. Skrzydlaty Polak udowadnia, że zuchwałość popłaca. Którędy bociany latają do Afryki? Typowe trasy bocianów czarnych przebiegają w dwóch głównych korytarzach: zachodnim (prowadzącym przez cieśninę Gibraltarską) oraz wschodnim (przez turecką cieśninę Bosfor). Większość bocianów wybiera dłuższe trasy, ale prowadzące nad lądem. Unikają w ten sposób przelotu nad otwartym morzem, gdzie brak prądów termicznych utrudnia lot szybowcowy i zmusza ptaki do wyczerpującego lotu aktywnego. Polski bocian, jak wszyscy nasi rodacy, nie idzie jednak na łatwiznę. Nietypowy lot bociana z Kutna Bocian z Nadleśnictwa Kutno wybrał inną drogę. Skusił go nietypowy szlak południowy i postanowił pójść na skróty – przeprawić się bezpośrednio przez Morze Śródziemne z Grecji do Libii, a następnie przez sam środek Sahary. Trasa, na którą się zdecydował, liczyła sobie 6500 km. Szczególnie zaskakujący dla badaczy był odcinek przeprawy przez morze. Obejmował on nieprzerwany, 17-godzinny lot na długości 500 km, także nocą. Taki długi przelot nad otwartą wodą jest rzadkością w świecie bocianów, a większość ptaków nie przeżywa tego rodzaju eskapady. Nasz bocian wykorzystał lot ślizgowy – leciał nisko nad wodą i z niewielką prędkością, wykorzystując nieliczne prądy wypiętrzające powietrze powstające na styku różnych temperatur wody i powietrza. Piekące słońce pustyni Po walce z morzem czekało go palące słońce pustyni i 11-dniowa przeprawa przez Saharę. Tam użył kominów powietrznych, które pozwalały mu szybować na dużych wysokościach. Im wyżej znajduje się ptak, tym chłodniejsze są warunki atmosferyczne, co zmniejsza ryzyko przegrzania i odwodnienia. Bociany czarne stosują strategię krótkich postojów na odpoczynek i żerowanie, jeśli tylko wypatrzą dogodne warunki wśród piasków pustyni. Nie mogą jednak zatrzymywać się na długo. Po wielu dniach tułaczki bocian z Kutna w końcu znalazł się w upragnionej Nigerii. Jak śledzi się bociany? Historię odważnego bociana czarnego z Polski mogliśmy poznać dzięki loggerom – nowoczesnym, miniaturowym urządzeniom rejestrującym trasę, wysokość lotu, prędkość oraz warunki środowiskowe naokoło ptaka. Tego typu technologie pozwalają nie tylko śledzić ptaki, ale także lepiej rozumieć ich potrzeby i zagrożenia czyhające w trakcie lotu. Logger na kutnowskim bocianie został założony z inicjatywy Komitetu Ochrony Orłów. Czym różni się bocian czarny od bociana białego? Bocian czarny (Ciconia nigra) jest mniej znanym, a jednocześnie bardziej tajemniczym krewniakiem popularnego bociana białego. Charakteryzuje się ciemnym, metalicznym upierzeniem z białym brzuchem oraz intensywnie czerwonym dziobem i nogami. Nie jest tak towarzyski jak bocian biały, który często zamieszkuje okolice ludzkich osad – bocian czarny wybiera dzikie, trudno dostępne lasy, często w pobliżu rzek lub mokradeł. Jest gatunkiem bardzo płochliwym, co znacząco utrudnia jego obserwację i badania. Jak przekonujemy się na podstawie kutnowskiego ptaka, wyróżnia go także ogromna determinacja. Źródło: BocianiMy, SGGW, Komitet Ochrony Orłów Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie tylko zamek warto tu zobaczyć. Kliczków skrywa jedyny w Polsce cmentarz koni
Dolny Śląsk pełen jest tajemniczych zakątków i nieoczywistych atrakcji. Jednym z takich miejsc jest cmentarz w Kliczkowie. Takiej nekropolii nie znajdziesz nigdzie indziej w Polsce.
W tym artykule: Zamek w Kliczkowie Cmentarz dla koni w Kliczkowie Z przeprowadzonej pod koniec 2020 roku ankiety wynika, że w Polsce znajduje się ponad 12 tysięcy cmentarzy, z czego zdecydowaną większą stanowią cmentarze wyznaniowe. Na terenie naszego kraju nie brakuje jednak nekropolii, które znacznie wyróżniają się na tle pozostałych. W poszukiwaniu jednej z nich warto udać się na Dolny Śląsk, a dokładniej do miejscowości Kliczków, oddalonej o niespełna półtorej godziny drogi od Wrocławia. Zamek w Kliczkowie Niewielki Kliczków to wyjątkowe miejsce na mapie Polski. Magnesem przyciągającym turystów do tej liczącej niespełna 300 mieszkańców dolnośląskiej wsi jest przede wszystkim wybudowany w iście francuskim stylu zamek, którego historia sięga czasów piastowskich. Na początku budynek pełnił funkcję warowni granicznej, która wraz z podobnymi fortyfikacjami chroniła Księstwo Świdnicko-Jaworskie. W kolejnych stuleciach zamek przechodził w ręce różnych właścicieli – zarówno polskich, jak i niemieckich rodów szlacheckich – a każdy z nich dodawał coś od siebie – rozbudowując lub unowocześniając jego wnętrza. Największe zmiany zaszły w XIX w., kiedy obiektem zarządzał Fryderyk Hermann Jan Jerzy zu Solms-Baruth. To właśnie wtedy rezydencja przyjęła swój obecny kształt, który zawdzięcza dwóm znanym berlińskim architektom – Henrykowi Kayserowi i Karolowi von Grossheimowi. Ponadto posiadłość otoczono wówczas olbrzymim, 80-hektarowym parkiem rodem z angielskiego dworu. Pomysłodawcą założenia parkowego był ceniony architekt i planista Eduard Petzold. W XX w. najsłynniejszy zabytek Kliczkowa popadł w ruinę z powodu zaniedbania. Wybuch II wojny światowej oraz najazdy wojsk radzieckich i niemieckich też nie poprawiły sytuacji. Dopiero w 1999 r. zamek został odkupiony i przekształcony w hotel i ośrodek wypoczynkowy. Cmentarz dla koni w Kliczkowie Okolice kliczkowskiego zamku skrywają wiele niesamowitych atrakcji i miejsc do odkrycia. Na terenie wspomnianego już zabytkowego parku, będącego jednym z najlepiej zachowanych realizacji Petzolda na Śląsku, znajdują się m.in. Pałacyk Wdowy, Folwark Książęcy, a także cmentarz dla koni. Ta jedyna tego typu nekropolia w Polsce powstała w 1881 r. na prośbę rodziny zu Solms-Barutch, by w ten sposób uczcić pamięć ulubionych wierzchowców ostatnich arystokratów Kliczkowa. Do naszych czasów przetrwały tylko dwa pomniki, choć jeszcze w latach 50. było ich kilkanaście. Jeden z nich, z 1938 roku, upamiętnia konia Juno, który – jak możemy przeczytać na płycie – należał do „starego księcia”. Z kolei na drugim nagrobku inskrypcja jest niemal nieczytelna, ale najprawdopodobniej został on poświęcony psu myśliwskiemu, także należącego do starego księcia. Na głazie zauważalne są ślady ostrzelania z broni ręcznej. W 2009 r., z inicjatywy Fundacji Pro Culturae Bono, na Cmentarzu Koni pojawił się nowy nagrobek upamiętniający klacz o imieniu Zacateca, określanej jako „Klacz Rycerska Zamku Kliczków”. Nagrobek ten stanął pomiędzy dwiema zachowanymi, oryginalnymi płytami. Rewitalizacja nekropolii to tylko jeden z elementów działań fundacji na rzecz odnowienia terenów otaczających Zamek Kliczków. Przywrócenie dawnego blasku XIX-wiecznemu parkowi, który kiedyś rozciągał się na niemal 80 hektarów, a dziś zajmuje ok. 7 ha, stanowi ważny element ochrony lokalnej kultury i przyrody. Co ciekawe, w ostatnich latach park wokół cmentarza stał się miejscem popularnych wydarzeń sportowych, takich jak Międzynarodowy Sportowy Rajd Konny w 2019 roku czy doroczne Wyścigi Psich Zaprzęgów. Dodajmy, że zamek Kliczków oferuje zwiedzanie dla grup zorganizowanych po wcześniejszej rezerwacji, z możliwością wyboru oprowadzania w języku angielskim lub niemieckim. Kilka razy do roku organizowane są również nocne wycieczki po rezydencji. Aktualny harmonogram i wszystkie potrzebne informacje znajdziecie na oficjalnej stronie obiektu. Źródło: kliczkow.com.pl; gov.pl; National Geographic Polska. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Nowy ranking najpotężniejszych paszportów świata. Polska wyprzedziła USA
Swoboda podróżowania bez wizy to dziś jeden z najcenniejszych turystycznych przywilejów. Im więcej krajów możemy odwiedzić bez dodatkowych formalności, tym większe poczucie wolności. Najnowszy ranking pokazuje, że ta swoboda nie jest dana wszystkim w równym stopniu – są paszporty, które otwierają niemal cały świat. Gdzie w nim znajduje się Polska?
W świecie, w którym granice przekraczamy nie tylko geograficznie, lecz także kulturowo, paszport stał się czymś więcej niż dokumentem podróży – to miara wolności, prestiżu i możliwości. Im więcej krajów można odwiedzić bez wizy, tym większy wpływ obywatel danego państwa ma na swoją mobilność i sposób poznawania świata. Henley Passport Index, oparty na danych Międzynarodowego Zrzeszenia Przewoźników Powietrznych (IATA), od ponad dwóch dekad analizuje te różnice, tworząc najbardziej wiarygodny obraz globalnej swobody przemieszczania się. Ranking obejmuje 199 paszportów i 227 miejsc docelowych, dzięki czemu stał się ważnym punktem odniesienia nie tylko dla podróżnych, lecz także dla rządów i analityków badających zjawisko nierówności dot. mobilności. Najnowsze zestawienie przyniosło kilka niespodzianek – część państw umocniła swoją pozycję, inne zaś straciły na znaczeniu w wyścigu o najbardziej „potężny” paszport świata. Najpotężniejsze paszporty świata w 2025 roku W najnowszym zestawieniu Henley Passport Index na szczycie znalazł się Singapur – państwo, którego obywatele mogą dziś podróżować bez wizy do aż 193 krajów i terytoriów. To imponujący wynik, potwierdzający pozycję tego niewielkiego, lecz niezwykle wpływowego kraju Azji Południowo-Wschodniej jako globalnego centrum dyplomacji i biznesu. Wysoka mobilność obywateli Singapuru jest efektem długofalowej polityki otwartości oraz rozbudowanej sieci umów międzynarodowych, które zapewniają bezwizowy dostęp do niemal wszystkich zakątków świata. Na drugim miejscu uplasowała się Korea Południowa, której paszport umożliwia wjazd do 190 państw, a tuż za nią Japonia – dawny lider rankingu – z możliwością podróżowania bez wizy do 189 destynacji. Ta dominacja krajów azjatyckich w pierwszej trójce nie jest przypadkiem. To konsekwencja rosnącej roli Azji w globalnej gospodarce, dynamicznego rozwoju sektora technologicznego i coraz silniejszych więzi dyplomatycznych z Zachodem. Paszporty tych państw nie tylko otwierają drzwi do niemal całego świata, ale też symbolizują zaufanie, jakie społeczność międzynarodowa pokłada w ich stabilności, bezpieczeństwie i odpowiedzialnej polityce zagranicznej. Polska awansuje, a Stany Zjednoczone poza pierwszą dziesiątką W tej edycji Henley Passport Index Polska utrzymała silną pozycję wśród najbardziej uprzywilejowanych paszportów świata, zajmując 7. miejsce wraz z Czechami, Maltą i Australią. Obywatele Polski mogą podróżować bez wizy do 185 krajów, co czyni polski paszport jednym z najpotężniejszych w Europie Środkowej. To efekt konsekwentnej polityki otwartości, rosnącego znaczenia Polski w Unii Europejskiej oraz licznych umów dwustronnych w zakresie ruchu bezwizowego. Choć na miejscu czwartym, piątym i szóstym dominują kraje Europy Zachodniej (takie jak Niemcy, Włochy, Hiszpania, Francja czy Szwecja) Polska pozostaje w ścisłej czołówce regionu Europy Środkowo-Wschodniej, wyprzedzając m.in. Chorwację, Estonię czy Słowację. To dowód na rosnące zaufanie międzynarodowe wobec naszego kraju i skuteczność dyplomacji wizowej, która w ostatnich latach znacząco poszerzyła zakres ruchu bezwizowego. Zaskoczeniem rankingu jest natomiast spadek Stanów Zjednoczonych. Po raz pierwszy amerykański paszport znalazł się poza pierwszą dziesiątką, zajmując 12. miejsce (na równi z Malezją) z możliwością bezwizowego wjazdu do 180 destynacji. To znaczący regres w porównaniu z początkiem roku, kiedy USA plasowały się na 9. pozycji. Jak wyjaśnił dr Christian H. Kaelin, prezes Henley & Partners, „spadek popularności paszportów amerykańskich to sygnał fundamentalnej zmiany w globalnej mobilności i w dynamice miękkiej siły”. Eksperci zwracają uwagę, że utrata bezwizowego dostępu m.in. do Brazylii oraz brak obecności na chińskiej liście krajów objętych ruchem bezwizowym pokazują, iż dawne przywileje USA stopniowo ustępują miejsca państwom, które potrafią łączyć rozwój gospodarczy z dyplomacją opartą na współpracy, a nie dominacji. Źródła: Henley Passport Index, Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.