Polska w czołówce badań nad grzybami. Grzybiarze pomogli odkryć trzy nowe gatunki
Nauka to nie tylko wyspecjalizowani fachowcy i żmudne badania. Na znaczeniu zyskuje tzw. nauka obywatelska, umożliwiająca zwykłym obywatelom udział w badaniach. Polska ma znaczący udział w projekcie FunDive, powołanym by poszerzać wiedzę o grzybach i odkrywać nowe gatunki. O naszych sukcesach opowiada mykolożka dr hab. Julia Pawłowska w rozmowie z PAP.
Zbieranie grzybów to w Polsce niemal sport narodowy. Wiedza grzybiarzy może jednak być użyteczna nie tylko we wzbogacaniu jadłospisu – okazuje się, że także w nauce. Polacy tłumnie biorą udział w obywatelskim projekcie FunDive, gromadzącym dane o występowaniu i liczebności różnych gatunków grzybów. Podczas dwóch lat projektu grzybiarze zebrali ponad 5000 okazów. Polska jest w ścisłej czołówce: zajmujemy trzecie miejsce w Europie pod względem liczby zebranych okazów, zaraz po Włoszech i Finlandii. Grzybiarze w służbie nauki Współczesna mykologia stoi przed ogromnym wyzwaniem: grzyby, mimo że stanowią jedną z najliczniejszych grup organizmów na Ziemi, są źle opisane w światowych bazach danych o bioróżnorodności. W bazie Global Biodiversity Information Facility (GBIF) stanowią mniej niż 2% wszystkich wpisów. Odpowiedzią na ten problem stał się międzynarodowy projekt FunDive, koordynowany m.in. przez Uniwersytet Warszawski. FunDive zrzesza blisko 40 partnerów z ponad 30 krajów. Jak podkreśla mykolożka dr hab. Julia Pawłowska w rozmowie z PAP, grzyby często bywały „dyskryminowane” w unijnych przepisach ochrony przyrody, co wynikało właśnie z braku danych. Projekt FunDive opiera się na trzech filarach: udostępnianiu danych z już istniejących zbiorów, sekwencjonowaniu DNA oraz nauce obywatelskiej. Zaangażowanie amatorów i wolontariuszy okazało się strzałem w dziesiątkę – odnajdują oni cenne przyrodniczo obszary, do których naukowcom trudno byłoby dotrzeć samodzielnie. Dzięki temu zagęszczono siatkę obserwacji, co pozwala na lepsze mapowanie zasięgów występowania różnych gatunków. Odkrycia wolontariuszy: trzy nowe gatunki grzybów Efekty współpracy z pasjonatami grzybobrania przeszły najśmielsze oczekiwania badaczy. Najbardziej spektakularnym wynikiem jest odkrycie trzech nieznanych nauce gatunków gwiazdoszy. Zebrano ponad 500 próbek z całej Europy, w tym z terenów, gdzie wcześniej gwiazdoszy nie notowano, jak Bałkany czy Grecja. – Jesteśmy teraz na etapie przygotowania publikacji naukowych. Osoby, które je znalazły, zostaną wymienione jako współautorzy. Chcemy promować model, w którym obywatel jest pełnoprawnym uczestnikiem procesu badawczego – opowiada PAP Julia Pawłowska. Kulisy współpracy naukowców z grzybiarzami Wolontariusze przesyłają naukowcom całe owocniki grzybów, z których w laboratoriach izolowane jest DNA w celu precyzyjnej identyfikacji. Owocniki zbiera się w ramach kampanii, które ogłaszają naukowcy. Każda ma osobne cele i skupia się na innych gatunkach. Współpraca opiera się na przestrzeganiu prawa. Naukowcy instruują wolontariuszy, by w przypadku wątpliwości co do gatunków chronionych korzystali z aplikacji PlutofGO, która pozwala na konsultację ze specjalistą. Badacze nie konkurują z grzybiarzami o ich „skarby”. Kampanie dotyczą gatunków niejadalnych, takich jak berłóweczki, kolczakówki czy złotoborowik wysmukły (inwazyjny gatunek obcy z Ameryki Północnej, błyskawicznie opanowujący polskie wybrzeże). – Myślę, że mamy takie czasy, iż ludzie chcą chronić cenne miejsca, które odwiedzają. Dużo częściej niż dawniej dostajemy pytania, czy Polskie Towarzystwo Mykologiczne może pomóc stworzyć rezerwat. To jest zmiana kulturowa: mamy coraz bardziej świadome społeczeństwo, które chce zrobić coś dobrego na rzecz dzikiej przyrody – podsumowuje dr Pawłowska. Czy doczekamy czasów, kiedy w Polsce i Europie powstaną grzybowe rezerwaty lub parki narodowe? Bardzo możliwe. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Zagraniczni turyści ruszyli do Polski. Nasze miasta notują rekordowe wzrosty
Polska coraz wyraźniej zaznacza swoją obecność na turystycznej mapie Europy, przyciągając rosnącą liczbę zagranicznych podróżnych. Co istotne, zainteresowanie nie koncentruje się już wyłącznie wokół Warszawy czy Krakowa. Najnowsze dane pokazują, że coraz większą popularnością cieszą się również regionalne porty lotnicze i miasta, które jeszcze kilka lat temu pozostawały poza głównym nurtem turystyki przyjazdowej.
Po okresie pandemicznych ograniczeń Polska nie tylko odbudowała ruch turystyczny, ale zaczęła także dynamicznie zwiększać swoją atrakcyjność wśród zagranicznych gości. Nasz kraj należy dziś do najszybciej rozwijających się rynków turystycznych w Europie, a linie lotnicze i lotniska notują wyraźne wzrosty liczby rezerwacji oraz połączeń międzynarodowych. Coraz częściej zyskują na tym nie tylko największe miasta, ale także regiony, które przyciągają turystów kulturą, naturą i bardziej przystępnymi cenami. Które lotniska odnotowują największe wzrosty i z których krajów przyleci do Polski najwięcej podróżnych? Turyści z tych krajów najchętniej wybierają Polskę na wakacje Najnowsze dane rezerwacyjne pokazują wyraźną zmianę w strukturze zagranicznych turystów odwiedzających Polskę. Według analiz Kiwi.com w tegorocznym sezonie letnim największą grupę podróżnych ponownie stanowią mieszkańcy Wielkiej Brytanii, jednak szczególnie widoczny jest dynamiczny wzrost zainteresowania ze strony krajów Europy Południowej i Środkowo-Wschodniej. Liczba rezerwacji lotów do Polski z Wielkiej Brytanii wzrosła rok do roku aż o 178%, co potwierdza, że rynek brytyjski pozostaje jednym z kluczowych dla polskiej turystyki przyjazdowej. Jeszcze większą dynamikę odnotowano w przypadku Hiszpanii, skąd liczba rezerwacji zwiększyła się o ponad 200%. Wysoki wzrost widoczny jest również we Włoszech – tutaj zainteresowanie podróżami do Polski wzrosło o 158%. Coraz większe znaczenie zaczynają mieć także mniejsze, dotychczas mniej oczywiste rynki. W zestawieniu najszybciej rosnących narodowości wyraźnie awansowali Litwini, którzy przesunęli się w rankingu aż o 16 pozycji. Duży wzrost odnotowano również w przypadku Bułgarów (+14 pozycji), Łotyszy (+13), Szwajcarów (+12) oraz Rumunów (+10). Dane pokazują, że Polska coraz skuteczniej przyciąga turystów nie tylko z najpopularniejszych kierunków zachodnioeuropejskich, ale również z krajów regionu, gdzie rośnie zainteresowanie krótkimi podróżami miejskimi i wakacjami typu city break. Jednocześnie nie wszystkie trendy są wzrostowe. Choć Szwecja nadal pozostaje ważnym rynkiem dla polskiej branży turystycznej, w tym roku spadła z drugiego na szóste miejsce w rankingu najważniejszych kierunków przyjazdowych. Mniejsze zainteresowanie niż przed rokiem widoczne jest również wśród podróżnych z Izraela. Wszystko wskazuje jednak na to, że ogólny bilans dla Polski pozostaje bardzo korzystny, a liczba zagranicznych gości w nadchodzących miesiącach może być jedną z najwyższych od kilku lat. Warszawa wyprzedza Kraków. Te polskie miasta przyciągają najwięcej turystów Największym zainteresowaniem zagranicznych podróżnych w tym sezonie cieszy się Warszawa, która według danych Kiwi.com wyprzedziła Kraków i może stać się najpopularniejszym polskim kierunkiem wakacyjnym wśród turystów przylatujących z zagranicy. Liczba rezerwacji do stolicy wzrosła rok do roku aż o 130,2%, co jest jednym z najwyższych wyników w kraju. Jeszcze większą dynamikę wzrostu zanotowała jedynie Bydgoszcz, gdzie liczba zagranicznych rezerwacji zwiększyła się o 131,2%. Tak wysoki wynik pokazuje, że zainteresowanie Polską nie ogranicza się już wyłącznie do największych i najbardziej rozpoznawalnych miast. Wysokie wzrosty odnotowały również inne regionalne porty lotnicze. Bardzo dobrze radzi sobie Lublin, który zanotował wzrost na poziomie 100%, a także Wrocław (+78,5%) i Rzeszów (+73,8%). Wyraźny wzrost zainteresowania widoczny jest także w Łodzi (+59,5%) oraz Krakowie (+58,5%), który mimo utraty pozycji lidera nadal pozostaje jednym z najważniejszych kierunków przyjazdowych w Polsce. Stabilne wyniki osiągają ponadto Gdańsk (+26%), Katowice (+25,2%) i Poznań (+22,6%). Jedynym lotniskiem, które zanotowało spadek liczby rezerwacji, pozostaje port Olsztyn-Mazury w Szymanach, gdzie ruch zmniejszył się o 18,5%. Eksperci zwracają uwagę, że rosnąca popularność Polski wynika z kilku czynników jednocześnie. Coraz większe znaczenie mają bezpieczeństwo, rozwijająca się infrastruktura lotnicza oraz konkurencyjne ceny w porównaniu z wieloma krajami Europy Zachodniej i Południowej. – Podróżni coraz częściej wybierają europejskie kierunki postrzegane jako bezpieczne, łatwo dostępne i oferujące wysoką jakość podróży, a Polska bardzo dobrze odpowiada na te oczekiwania – podkreśla Daniela Chovancová z Kiwi.com. Ekspertka zaznacza również, że to rozwój międzynarodowych połączeń lotniczych sprawia, iż zagraniczni turyści coraz chętniej odkrywają także mniej oczywiste regiony naszego kraju. Źródło: Kiwi.com Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
2 miliony miejsc zniknęły z systemów. Linie lotnicze masowo ograniczają loty w maju
Globalny sektor lotniczy mierzy się z kolejnym poważnym problemem, który może odbić się na planach milionów pasażerów. Linie lotnicze w różnych częściach świata zaczęły ograniczać siatki połączeń i odwoływać tysiące rejsów w związku z rosnącymi problemami z dostępnością paliwa lotniczego. Eksperci ostrzegają, że skutki kryzysu mogą być szczególnie odczuwalne w okresie zbliżających się wakacyjnych wyjazdów.
W ostatnich tygodniach coraz więcej przewoźników informuje o zakłóceniach wynikających z napiętej sytuacji na rynku paliw lotniczych. Problemy dotknęły już między innymi linie Lufthansa oraz KLM, które zostały zmuszone do ograniczenia części połączeń. Według branżowych danych globalne linie lotnicze odwołały około 13 tys. lotów zaplanowanych na maj, a liczba dostępnych miejsc dla pasażerów zmniejszyła się nawet o 2 miliony. Wszystko wskazuje na to, że sytuacja może w najbliższym czasie jeszcze bardziej wpłynąć na ruch lotniczy i ceny podróży. Linie lotnicze odwołują tysiące lotów. Pasażerowie mogą odczuć skutki już przed wakacjami Problemy związane z dostępnością paliwa lotniczego zaczynają coraz wyraźniej odbijać się na globalnym rynku przewozów pasażerskich. Jak wynika z danych firmy analitycznej Cirium, tylko w ciągu ostatnich dwóch tygodni kwietnia linie lotnicze na całym świecie zmniejszyły liczbę miejsc dostępnych w majowych rozkładach o niemal 2 miliony. Łączna liczba oferowanych miejsc spadła w tym czasie z około 132 do 130 milionów, co pokazuje skalę ograniczeń wprowadzanych przez przewoźników jeszcze przed rozpoczęciem szczytu wakacyjnego. Eksperci branżowi podkreślają, że obecne redukcje mogą być jedynie początkiem większych problemów, które szczególnie odczują pasażerowie planujący zagraniczne podróże w maju i podczas długiego weekendu związanego z Bożym Ciałem. Wśród europejskich przewoźników, którzy już zdecydowali się na ograniczenie siatki połączeń i odwołanie części rejsów, znalazły się m.in. Lufthansa, KLM, British Airways oraz Turkish Airlines. Zmiany dotyczą zarówno połączeń europejskich, jak i wybranych tras międzykontynentalnych. Dla wielu pasażerów może to oznaczać konieczność zmiany planów wyjazdowych, dłuższe przesiadki lub wzrost cen biletów na najbardziej popularnych kierunkach. Branża lotnicza ostrzega jednocześnie, że obecne dane nie uwzględniają jeszcze potencjalnych problemów związanych z okresem letnim, który tradycyjnie generuje największy ruch turystyczny. Coraz częściej pojawiają się więc obawy, że nadchodzące miesiące mogą okazać się jednym z trudniejszych sezonów dla lotnictwa pasażerskiego od kilku lat. Kryzys paliwowy wpływa także na Polskę. Linie ograniczają połączenia i podnoszą ceny Choć sytuacja najmocniej dotyka największych europejskich przewoźników, skutki kryzysu zaczynają być odczuwalne również w Polsce. Jak informowały media i przewoźnicy, problemy związane z dostępnością paliwa Jet A-1 oraz gwałtownym wzrostem jego cen zmusiły część linii do dostosowania siatek połączeń także na polskim rynku. PLL LOT potwierdził już ograniczenie części rotacji, podkreślając jednocześnie, że sytuacja jest monitorowana na bieżąco. Według danych cytowanych przez branżowe media ceny paliwa lotniczego wzrosły w ostatnich tygodniach nawet ponad dwukrotnie w porównaniu z okresem sprzed eskalacji konfliktu na Bliskim Wschodzie. Eksperci wskazują, że głównym problemem pozostaje sytuacja w rejonie Cieśniny Ormuz, przez którą transportowana jest znaczna część surowców energetycznych wykorzystywanych przez europejskie rafinerie. Zakłócenia na tym szlaku przełożyły się nie tylko na wyższe koszty działalności przewoźników, ale także na wzrost cen biletów i ograniczanie mniej rentownych tras. Niektóre linie decydują się przez to na wykorzystywanie mniejszych samolotów na popularnych połączeniach, aby zmniejszyć zużycie paliwa. Branża podkreśla jednak, że sytuacja w Polsce pozostaje stabilniejsza niż w części krajów Europy Zachodniej, m.in. dzięki krajowej produkcji paliwa lotniczego i istniejącym rezerwom. Jednocześnie przewoźnicy ostrzegają, że jeśli kryzys przedłuży się na okres wakacyjny, pasażerowie mogą odczuć skutki w postaci wyższych cen, ograniczonej dostępności lotów oraz większego ryzyka zmian w rozkładach połączeń. Źródła: Euronews, Cirium, PAP Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Na Polskę spadł upragniony deszcz, ale czy zdoła zatrzymać suszę? Hydrolodzy nie mają złudzeń
Polska zmaga się z ciężką sytuacją hydrologiczną. Choć ostatnia doba przyniosła wyczekiwane opady, eksperci studzą optymizm: doraźne deszcze nie są w stanie cofnąć głębokiego deficytu wody. Obecny stan rzek i gleby przypomina raczej koniec upalnego lata niż środek wiosny.
Sytuacja w polskich rzekach jest, jak na początek maja, wyjątkowa – z danych IMGW-PIB wynika, że aż 72 proc. stacji hydrologicznych w całym kraju odnotowuje niski stan wody. Jedynie 1 proc. rzek znajduje się w strefie wody wysokiej, a 27 proc. w strefie średniej. Dr Sebastian Szklarek, ekohydrolog z Polskiej Akademii Nauk, podkreśla w rozmowie z PAP, że takie parametry o tej porze roku są alarmujące. Problem suszy w Polsce nie jest niczym nowym – występuje stale, od lat. Nawet zima nie przyniosła wytchnienia, ponieważ stan suszy, z którym weszliśmy w nowy rok, został jedynie „zakamuflowany” przez opady śniegu. Wraz z nadejściem wiosny i wzrostem temperatur, parowanie resztek wilgoci z krajobrazu gwałtownie przyspieszyło, co doprowadziło do obecnej, kryzysowej sytuacji. Dlaczego ulewy nie rozwiążą problemu? Wielu z nas z nadzieją patrzyło na prognozy zapowiadające opady sięgające lokalnie nawet 50 litrów na metr kwadratowy. Jednak dla hydrologa takie deszcze to za mało, a momentami mogą one wręcz pogorszyć sytuację. Sebastian Szklarek porównuje przesuszoną polską ziemię do rośliny w doniczce: jeśli przez długi czas nie była podlewana, nagłe wylanie na nią „wanny wody” spowoduje, że ta po prostu spłynie po powierzchni, zamiast wsiąknąć w głąb gleby. Ulewne i nawalne opady w niewielkim stopniu uzupełniają zasoby wodne. Zamiast zasilać wody podziemne, deszcz spływa do rzek, powodując lokalne podtopienia i powodzie, zamiast powoli wsiąkać w glebę. Tym, na co naprawdę czekają rolnicy i przyroda, jest deszcz długotrwały, o umiarkowanym natężeniu. Rolnictwo i lasy w obliczu suszy Skutki suszy najboleśniej odczuwa rolnictwo. Na polach, np. w województwie warmińsko-mazurskim, rolnicy opisują ziemię jako „jeden wielki popiół”. Szacuje się, że 45 proc. powierzchni rolnych i leśnych w Polsce jest bezpośrednio zagrożonych suszą rolniczą. Trudna sytuacja panuje też w lasach. Od początku 2026 roku do początku maja wybuchło już 3306 pożarów, podczas gdy w analogicznym okresie ubiegłego roku było ich 2191. Z powodu „bezprecedensowej o tej porze roku suszy” wprowadzono pierwsze zakazy wstępu do lasów, w Roztoczańskim Parku Narodowym oraz w Nadleśnictwie Zwierzyniec, w związku z pożarem Puszczy Solskiej, który szalał 5 i 6 maja 2026. Potrzeba systemowych zmian Eksperci ostrzegają, że sucha wiosna i anomalie pogodowe stają się „nową normą”, choć zasoby wody pitnej w Polsce, oparte głównie na ujęciach podziemnych, nie są jeszcze bezpośrednio zagrożone. Rozwiązaniem nie jest czekanie na deszcz, lecz zmiana paradygmatu gospodarowania wodą. Przez dziesięciolecia skupialiśmy się na jak najszybszym odprowadzaniu wody z pól i miast poprzez systemy melioracyjne i betonowanie powierzchni. Obecnie konieczne jest odtwarzanie mokradeł i naturalnych form retencji, zatrzymywanie wody w miejscu jej opadu (tzw. mała retencja) i wprowadzanie zieleni do zabetonowanych miast. Opady mogą przynieść chwilową ulgę dla roślinności powierzchniowej, ale nie zatrzymają suszy hydrologicznej. Bez systemowego zatrzymywania każdej kropli wody, Polska będzie co roku mierzyć się z coraz dotkliwszymi skutkami deficytu wody, niezależnie od tego, jak intensywne będą majowe burze. Źródła: Lasy Państwowe, Nauka w Polsce, Serwis Hydrologiczny IMIGW, TVN24 Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Awanturnik, literat, mason i kobieciarz – prawdziwa historia Giacoma Casanovy
Dziś Casanova znany jest przede wszystkim jako jeden z najsłynniejszych kochanków w historii. Ale Wenecjanin był kimś więcej niż tylko kobieciarzem. Był bez wątpienia oszustem i przestępcą, który nieraz trafił do więzienia, samozwańczym alchemikiem, szpiegiem, duchownym, ale też znakomitym obserwatorem i wysokiej klasy intelektualistą. Jego krótki pobyt w Polsce zaowocował brzemiennym w skutkach pojedynkiem i trzytomowym dziełem „Historia niepokojów w Polsce”.
Spis treści: Czarownica z Murano Przystojny uwodziciel Bractwo wolnomularskie 300-letni alchemik Warszawski skandal Historia jego życia Giacomo Casanova, najstarszy z sześciorga dzieci aktorów Gaetano Giuseppe’a Casanovy i Zanetty Farussi z Wenecji, urodził się 2 kwietnia 1725 roku. Rodzina nie posiadała majątku, tytuł szlacheckich ani niczego, co dawałoby oparcie i pozwoliło na spokojne życie. W dodatku rodzice dużo podróżowali, przez co Giacomem i jego rodzeństwem zajmowała się babka. Czarownica z Murano Giacomo był dzieckiem inteligentnym, ale chorowitym. Aby odpędzić od wnuka złe duchy, babka wezwała czarownicę z wyspy Murano. Tej samej, która od średniowiecza słynie z wyrobu wyjątkowego szkła, nazywanego weneckim. Czarownica wysmarowała chłopca odchodami nietoperzy i masą innego paskudztwa, lecz o dziwo ta specyficzna kuracja przyniosła znakomite rezultaty. Tak dobre, że kila lat później, mając 12 lat Giacomo rozpoczął studia na Uniwersytecie w Padwie. W tamtych czasach dzieci szybko trafiały na uniwersytety. Niekoniecznie dlatego, że były nad wyraz rozwinięte. Po prostu edukację akademicką rozpoczynano znacznie wcześniej. W tym czasie dał się też poznać jako kochanek, a historie o jego uroku i sprawności seksualnej rozchodziły się pocztą pantoflową. Przystojny uwodziciel Faktem jest, że Giacomo wyróżniał się na tle innych mężczyzn. Był bardzo wysoki, miał ponad 186 cm wzrostu, ciemną karnację, ciemne włosy i brązowe oczy. Gdy połączy się to z niewątpliwą inteligencją i ujmującym sposobem bycia, mamy przepis na mężczyznę budzącego powszechne zainteresowanie. Kłopot w tym, że możliwości intelektualne i towarzyskie Casanovy nie szły w parze z tymi finansowymi. Pracował jako sekretarz, był przez pewien czas duchownym. Jednak jego kariera kościelna nie trwała długo. Długi hazardowe zaprowadziły go do więzienia. Po wyjściu na wolność stwierdził, że zostanie żołnierzem. „Kupiłem długi miecz i, z elegancką laską w dłoni, w dopasowanym kapeluszu z czarną kokardą, z przyciętymi bokobrodami i długim sztucznym warkoczem, ruszyłem, by olśnić całe miasto” – pisał w swoich pamiętnikach. Ta kariera również nie trwała długo i nie przyniosła oczekiwanych zarobków. Po powrocie do rodzinnej Wenecji zatrudnił się jako skrzypek w teatrze San Samuele. Po jednym z przedstawień uratował życie senatorowi Matteo Bragadinowi, który doznał ataku serca. Senator zaczął traktować go jak syna, co pozwoliło Casanovie na hulaszcze życie. Bractwo wolnomularskie Kolejne lata życia Casanovy to niemal nieustanne, często wymuszone podróże. I tak w 1750 roku znalazł się w Lyonie, gdzie przystąpił do wolnomularzy. To sprawiło, że przez resztę życia stykał się z wyjątkowymi ludźmi. W trakcie licznych pobytów w Paryżu spotkał m.in. madame de Pompadour, hrabiego de Saint-Germain, d’Alemberta oraz Rousseau. Korespondował oraz spotykał się z Wolterem. Po prelekcji o przyszłości transportu poznał i zaprzyjaźnił się z Benjaminem Franklinem. Podczas pobytu w Pradze w 1787 roku poznał Mozarta i wsparł swoim doświadczeniem uwodziciela Lorenzo Da Pontema, autora libretta do opery „Don Giovanni”. Legenda głosi, że był również na premierze opery. Jego życie było barwne, bogate w wydarzenia, przyjaźnie i nie zawsze legalne próby zdobycia pieniędzy. 26 lipca 1755 roku został aresztowany przez państwową wenecką inkwizycję i osadzony w celi pod Pałacem Dożów. Powodem osadzenia miły być jego skandaliczne romanse z zamężnymi kobietami, zakonnicami i dziewicami, hazard oraz związki z masonerią. Oficjalnie zatrzymano go za publiczne zniewagi wobec świętej religii. W więzieniu spędził 13 miesięcy. Wreszcie udało mu się uciec wraz z innym osadzonym. Historię tę opisze później w „Moja ucieczka z Więzienia Ołowianego”. 300-letni alchemik Po ucieczce z więzienia udał się do Paryża, gdzie udawał alchemika. Twierdził, że ma 300 lat i potrafi tworzyć diamenty. Zwrócił uwagę pewnego hrabiego, który uznał, że jego talent do kłamstwa czyni go świetnym szpiegiem. Jedną z misji była sprzedaż obligacji państwowych w Amsterdamie. Szybko dorobił się fortuny, którą równie szybko stracił, głównie na swoje liczne kochanki. Zadłużony i ścigany przez wrogów znów musiał uciekać. W 1760 roku, będąc bez grosza, przyjął nową tożsamość – „Chevalier de Seingalt”. Wrócił do Paryża i przekonał arystokratkę, że potrafi ją magicznie odmłodzić. W Anglii dostał się na audiencję u samego króla Jerzego III. Wreszcie trafił do Petersburga, gdzie usilnie próbował zainteresować sobą Katarzynę Wielką. Miał pecha, bo imperatorowa właśnie zakochała się bez pamięci w Potiomkinie i Wenecjanin nie zrobił na niej większego wrażenia. Warszawski skandal W październiku 1765 roku przybył z Petersburga do Warszawy, gdzie został życzliwie przyjęty przez Stanisława Augusta Poniatowskiego, jednak nie otrzymał wyczekiwanej posady królewskiego sekretarza. Tym razem również poszło o romans. Casanova smolił cholewki do włoskiej tancerki Teresy Casaci. Traf chciał, że ta była kochanką podstolego wielkiego koronnego Franciszka Ksawerego Branickiego. W marcu 1766 roku doszło między panami do po pojedynku na pistolety. Giacomo ciężko ranił w brzuch polskiego księcia, co ściągnęło na niego gniew stronników Branickiego. Wenecjanin ukrywał się przez pewien czas w klasztorze reformatów przy ul. Senatorskiej w Warszawie. Pojedynek odbił się szerokim echem w Europie, a Casanova ostatecznie stracił względy króla Poniatowskiego i w lipcu 1766 roku został zmuszony do opuszczenia Polski. Historia jego życia W ostatnich latach życia nieco zwolnił. Został bibliotekarzem hrabiego Waldsteina w Czechach – praca była nudna i samotna, ale pozwalała na zajęcie się pisaniem. To właśnie tam spisał swoje słynne pamiętniki zatytułowane „Historia mojego życia”. Bo Casanova, choć kojarzony głównie z miłosnych podbojów, był naprawdę znakomitym i wnikliwym obserwatorem oraz utalentowanym literatem. Niestety, jego legenda awanturnika i kabotyna przyćmiła niewątpliwe talenty dyplomatyczne, rzutkość, szerokie horyzonty i ewidentny talent literacki. Casanova zmarł w 1798 roku w wieku 73 lat. Jego pamiętniki zostały wydane w 1826 roku, a osiem lat później trafiły do indeksu ksiąg zakazanych. 18 lutego 2010 Frédéric Mitterrand, minister kultury Francji, ogłosił, że Biblioteka Narodowa Francji zakupiła rękopis „Historii mojego życia”. Dzieło jest powszechnie dostępne w internecie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zdzisław Beksiński, dystopijny surrealista z Sanoka. Jeden z najważniejszych polskich twórców XX w.
Beksiński należy do wąskiego grona najbardziej rozpoznawalnych polskich artystów w historii. Jego mroczne, dystopijne i niepokojące obrazy ukształtowały estetykę całego pokolenia. Apokaliptyczna twórczość Beksińskiego często zestawiana jest z jego przepełnionym śmiercią życiem: rok po tragicznej śmierci żony artysty ich jedyny syn, Tomasz, popełnił samobójstwo. Natomiast Zdzisław został zasztyletowany we własnym mieszkaniu przez człowieka, który u niego pracował.
Spis treści: Z Sanoka do Krakowa Fotografia Surrealizm apokaliptyczny Tomek Beksiński Sława, pieniądze i morderstwo Zdzisław Beksiński urodził się 24 lutego 1929 roku w Sanoku. W mieście, z którym jego rodzina była związana od kilku pokoleń. Pierwszy był Mateusz Beksiński, który osiedlił się w Sanoku w latach 40. XIX wieku. Założył zakład kotlarski, który z czasem stał się zalążkiem późniejszej fabryki Autosan. Syn Mateusza, a dziadek Zdzisława – Władysław Beksiński – był architektem miejskim, odpowiadał za projekty licznych budynków oraz rozwój urbanistyczny miasta. Rodzina Beksińskich przez pięć pokoleń – od drugiej połowy XIX wieku aż do końca lat 70. XX wieku – mieszkała w jednym domu przy ulicy Jagiellońskiej w Sanoku. Z Sanoka do Krakowa Ojciec artysty, Stanisław Beksiński, był inżynierem geometrą i pracował w miejskim wydziale budowlanym. Wcześniej służył w armii Hallera i działał w Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”. Matka Stanisława z domu Dworska była nauczycielką i korepetytorką. Zdzisław był ich jedynym dzieckiem. W czasie II wojny światowej przyszły artysta uczył się na tajnych kompletach, a także uczęszczał do szkoły handlowej. W młodości interesował się muzyką i uczył się gry na fortepianie. Po maturze rozważał studia artystyczne lub filmowe, jednak ostatecznie – pod wpływem ojca – wybrał architekturę na Politechnice Krakowskiej. W czasie studiów, w 1951 roku, ożenił się z Zofią Stankiewicz. Rok później ukończył studia i uzyskał dyplom inżyniera architekta. W 1958 roku urodził się jedyny syn Zdzisława i Zofii Beksińskich, Tomasz. Po powrocie do Sanoka pracował w budownictwie, a następnie – od końca lat 50. – jako projektant w fabryce autobusów Autosan. Tworzył tam projekty nowoczesnych pojazdów i identyfikację wizualną firmy, jednak większość jego koncepcji nie została wdrożona. On sam traktował tę pracę głównie jako źródło utrzymania, poświęcając wolny czas działalności artystycznej. Fotografia W tamtym czasie szczególnie interesowała go fotografia. To właśnie ona ukształtowała jego charakterystyczny język artystyczny. Beksińskiego przygoda z fotografią rozpoczęła się już w latach 40. XX w, gdy otrzymał od ojca swój pierwszy aparat. Wczesne prace nawiązywały do piktorializmu – nurtu dążącego do upodobnienia fotografii do malarstwa. Powstawały wtedy nastrojowe pejzaże oraz liczne, intymne portrety jego żony Zofii. Z czasem artysta zaczął eksperymentować coraz śmielej. Wprowadził do zdjęć element niepokoju i odrealnienia. W jego późniejszych pracach pojawiają się kompozycje surrealistyczne, abstrakcyjne oraz eksperymentalne portrety. Kulminacją tych działań była seria zaprezentowana na przełomowej wystawie „Pokaz zamknięty” w 1959 roku. Niedługo później artysta porzucił fotografię, koncentrując się na malarstwie – jednak doświadczenia z tego okresu wyraźnie wpłynęły na jego dalszą twórczość. Jedna z najważniejszych kolekcji fotografii Beksińskiego znajduje się dziś w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Trafiła tam w 1977 roku, kiedy artysta przekazał część swoich prac przed planowaną przeprowadzką do Warszawy. Dzięki staraniom kuratora Adama Soboty zbiór został włączony do jednej z najstarszych kolekcji fotografii w Polsce. Surrealizm apokaliptyczny Kolejnym artystycznym krokiem był rysunek, a dalej malarstwo. Fotografia nie była w stanie oddać coraz bardziej fantastycznych, surrealistycznych wizji artysty. Wczesne obrazy Beksińskiego miały charakter ekspresjonistyczny, jednak później artysta się od nich odciął. Od końca lat 50. rozwijał styl, w którym pojawiały się elementy oniryzmu, surrealizmu i fascynacji tematyką śmierci. Intensywna symbolika jego prac budziła skrajne reakcje – od zachwytu po ostrą krytykę. Zarzucano mu m.in. kicz i chęć grania na tanich emocjach. Beksiński zazwyczaj nie nadawał tytułów swoim dziełom wierząc, że ich sens powinien być odkrywany indywidualnie przez odbiorcę. Jego twórczość była zapisem osobistych przeżyć, lęków i obsesji. Sam artysta podkreślał, że choć potrafi malować, nie potrafi w pełni wyjaśnić znaczenia swoich obrazów. W 1977 roku Beksińscy przeprowadzili się do Warszawy. Zdecydowali się opuścić Sanok po tym, jak władze miasta podjęły decyzję o rozbiórce ich domu przy ulicy Jagiellońskiej. Wiosną 1977 roku artysta kupił w Warszawie czteropokojowe mieszkanie na osiedlu Służew nad Dolinką, przy ulicy Sonaty. To właśnie tam spędził resztę życia. Tomek Beksiński Syn Tomasz zamieszkał osobno, w bloku oddalonym o zaledwie kilkadziesiąt metrów od mieszkania rodziców. Wkrótce do małżeństwa dołączyła matka Beksińskiego, a później także matka jego żony. Ze względu na podeszły wiek obie kobiety wymagały stałej opieki i zmarły w warszawskim mieszkaniu artysty. W późniejszych latach ciężko zachorowała również żona Beksińskiego, która zmarła w 1998 roku. Matkę, którą opiekowała się do ostatnich dni, przeżyła o zaledwie dwa lata. Zmarła na tętniaka aorty. 24 grudnia 1999 roku odszedł również Tomek Beksiński – radiowiec, znakomity tłumacz i człowiek, który przedstawił Polakom Latający Cyrk Monty Pythona. Jedyny syn artysty miał za sobą kilka prób samobójczych. Był pod stałą opieką psychiatryczną, jednak jego stan był wyjątkowo niestabilny. W piątek, 24 grudnia 1999 roku, o godzinie 15:05, Tomasz Beksiński zażył śmiertelną dawkę środków nasennych. Jego ciało znalazł dobę później ojciec. W pozostawionej wiadomości Tomasz wyraził rozczarowanie światem i pisał, że od zawsze pragnął żyć w rzeczywistości rządzącej się innymi zasadami i wartościami. Oficjalnie za datę jego śmierci uznano 25 grudnia 1999 roku, a informacja o jego odejściu została podana na antenie radiowej Trójki 27 grudnia. Sława, pieniądze i morderstwo W tamtym czasie Zdzisław Beksiński był artystą uznanym na świecie. Już w latach 80. XX wieku malarz nawiązał współpracę z Piotrem Dmochowskim – kolekcjonerem jego prac, prawnikiem i wykładowcą mieszkającym w Paryżu. Dzięki jego zaangażowaniu twórczość artysty była szeroko prezentowana za granicą, m.in. we Francji, Belgii, Niemczech i Japonii. W latach 1989–1996 w Paryżu działała również galeria poświęcona wyłącznie jego sztuce – „Galerie Dmochowski – Musée galerie de Beksinski”. Na początku lat 90. prace Beksińskiego można było oglądać także na stałej ekspozycji w prywatnym muzeum sztuki Europy Wschodniej w Osace. Choć instytucja ta już nie funkcjonuje, w Japonii nadal znajduje się kilkadziesiąt jego obrazów prezentowanych tam w tamtym czasie. Rozpoznawalność przyniosła też malarzowi pieniądze. Już w latach 80. Dmochowski płacił za jeden obraz Beksińskiego tysiąc dolarów. Sprzedawał je po kilkanaście tysięcy, co w pewnym momencie doprowadziło do konfliktu między marszandem a artystą. Mimo to tysiąc dolarów w tamtych czasach pozwalało na kupno samochodu czy urządzenie domu. Jak na standardy polskie Beksiński był całkiem zamożnym człowiekiem. Zdzisław Beksiński został zamordowany w swoim warszawskim mieszkaniu w nocy z 21 na 22 lutego 2005 roku, zaledwie kilka dni przed 76. urodzinami. Sprawcą okazał się 19-letni Robert Kupiec z Wołomina, którego rodzina od lat wykonywała dla artysty drobne prace domowe. Bezpośrednim powodem zbrodni była odmowa udzielenia pożyczki. Napastnik zadał artyście kilkanaście ciosów nożem, a następnie – wraz z młodszym kuzynem – próbował ukryć ślady przestępstwa. Zabrał również aparaty fotograficzne oraz płyty CD. Obaj sprawcy zostali zatrzymani dwa dni później. W 2006 roku sąd skazał głównego sprawcę na 25 lat więzienia, a jego 16-letniego kuzyna – za współudział – na 5 lat. Wyrok ten został podtrzymany w 2007 roku. Pogrzeb artysty odbył się 8 marca 2005 roku na Cmentarzu Centralnym w Sanoku. Tragiczna historia życia Beksińskich została opisana w znakomitej książce „Beksińscy. Portret podwójny” autorstwa Magdaleny Grzebałkowskiej. W 2016 roku na ekrany kin wszedł świetnie przyjęty film Jana P. Matuszewskiego „Ostatnia rodzina”. W rolę Zdzisława wcielił się Andrzej Seweryn. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Warszawa to nie tylko Starówka. 10 miejsc, które zachwycają turystów z zagranicy
Warszawa to miasto, którego nie da się zrozumieć, patrząc jedynie na mapę – trzeba poczuć jego puls, ukryty pod warstwami historii i nowoczesnego betonu. Dla zagranicznych gości stolica Polski bywa na początku zagadką, jednak to właśnie jej nieoczywiste kontrasty, od wojennych gruzów Muranowa po tętniące życiem Bulwary Wiślane, budują jej unikatową magnetyczność. Odkryj 10 subiektywnych doświadczeń i miejsc, które sprawią, że każdy obcokrajowiec przestanie widzieć w Warszawie tylko przystanek na trasie, a zobaczy w niej najbardziej fascynującego „feniksa” współczesnej Europy.
W 2025 roku Warszawę odwiedziło około 8,7 miliona osób. Stolica Polski nie jest miastem, które odsłania się od razu. Nie olśniewa jedną, nienaruszoną dominantą jak Paryż czy Rzym – zamiast tego opowiada swoją historię warstwami, wymagając od gościa cierpliwości i spostrzegawczości. To właśnie ta „nieoczywistość” czyni ją fascynującą dla przyjezdnych, którzy po początkowym szoku wywołanym architektonicznym eklektyzmem zaczynają dostrzegać w niej niezwykłą energię. Oto subiektywny przewodnik po miejscach i doświadczeniach, które pozwalają zrozumieć charakter jedynej w swoim rodzaju „Europy Środkowej”. 1. Muranów – miasto zbudowane na pamięci i gruzach To prawdopodobnie najbardziej symboliczna przestrzeń w Polsce. Dla obcokrajowca wizyta na Muranowie jest lekcją z zakresu urbanistyki emocjonalnej. Osiedle to powstało po wojnie na gruzach warszawskiego getta – dosłownie i w przenośni. Architekt Bohdan Lachert zaprojektował je jako modernistyczny pomnik: nowe bloki stanęły na nasypach usypanych z gruzów zniszczonej dzielnicy żydowskiej. Spacerując dzisiaj między zielonymi podwórkami a monumentalnym gmachem Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, warto uświadomić gościowi, że poziom gruntu, po którym stąpa, jest o kilka metrów wyższy niż przed 1939 rokiem. Muranów to miejsce, gdzie tragiczna historia spotyka się z codziennym życiem, tworząc unikatową tkankę „miasta-pomnika”. W ubiegłym roku pisaliśmy o dziennikarzu brytyjskiego dziennika „The Telegraph”, którego właśnie ta część Warszawy zachwyciła najbardziej. 2. Trakt Królewski – spacer przez epoki i style Od Zamku Królewskiego na Starym Mieście, po Belweder i Łazienki – Trakt Królewski to kręgosłup Warszawy. Prowadząc gościa tą trasą, pokazujemy mu proces rekonstrukcji miasta. Stare Miasto, wpisane na listę UNESCO jako przykład niemal całkowitej odbudowy z ruin, robi na obcokrajowcach piorunujące wrażenie, gdy dowiadują się, że w 1945 roku nie istniało. Dalej, wzdłuż Krakowskiego Przedmieścia i Nowego Światu, mijamy barokowe kościoły, klasycystyczne pałace oraz eleganckie kamienice. To tutaj Warszawa pokazuje swoją najbardziej „europejską” i salonową twarz, będąc jednocześnie miejscem najważniejszych wydarzeń społecznych i politycznych. 3. Pałac Kultury i Nauki – kontrowersyjna ikona i „szczypta” socrealizmu Żadna wizyta nie jest kompletna bez konfrontacji z „Darem Narodu Radzieckiego” i jego niezwykłymi podziemiami. Dla jednych to symbol radzieckiej dominacji, dla innych – integralna część sylwetki miasta, przypominająca nowojorskie wieżowce w stylu art déco. Warto zabrać obcokrajowca na taras widokowy na 30. piętrze. Stamtąd najlepiej widać kontrast między socrealistyczną architekturą a wyrastającymi wokół szklanymi wieżowcami zaprojektowanymi przez światowej sławy architektów. Ten widok najlepiej tłumaczy tempo, w jakim Warszawa goni światowe metropolie. 4. Muzeum Powstania Warszawskiego – klucz do polskiego kodu DNA To nie jest zwykłe muzeum – to immersyjne doświadczenie, które pozwala zrozumieć, dlaczego Warszawa jest dziś taka, jaka jest. Nowoczesna narracja, wykorzystująca dźwięk, światło i multimedia, opowiada o 63 dniach walki o wolność w 1944 roku. Dla obcokrajowca, który często myli Powstanie Warszawskie z Powstaniem w Getcie, ta wizyta jest momentem „eureka”. Zrozumienie traumy totalnego zniszczenia miasta i heroizmu jego mieszkańców jest niezbędne, by docenić współczesną witalność stolicy. To tutaj wyjaśnia się polska duma i specyficzna, niepokorna tożsamość warszawiaków. 5. Praga – autentyczność i „sznyt” starej Warszawy Praga, położona na prawym brzegu Wisły, to dzielnica, która przetrwała wojnę w znacznie lepszym stanie niż lewobrzeżna część miasta. Dla turysty to szansa na spotkanie z „prawdziwą” Warszawą. Surowa, miejscami zaniedbana, ale niezwykle klimatyczna. Warto wejść w podwórka kamienic przy ulicy Ząbkowskiej czy Brzeskiej, by zobaczyć charakterystyczne kapliczki, które jednoczyły mieszkańców w trudnych czasach. Praga to dziś także centrum alternatywnej kultury – stare fabryki zmieniają się w galerie sztuki, a rzemieślnicze zakłady sąsiadują z modnymi klubami. To tutaj bije serce autentyczności, której próżno szukać w odnowionym centrum. 6. Bulwary Wiślane i Wisła – fenomen dzikiej rzeki w środku miasta Wisła w Warszawie jest ewenementem na skalę europejską. Podczas gdy lewy brzeg to nowoczesne, tętniące życiem bulwary z restauracjami, amfiteatrami i Centrum Nauki Kopernik, prawy brzeg pozostaje naturalny, dziki i zalesiony, z piaszczystymi plażami miejskimi. Rejs motorówką o zachodzie słońca (np. z przystani Miami Wars) pozwala spojrzeć na panoramę miasta z perspektywy wody. To moment, w którym obcokrajowcy orientują się, że Warszawa to nie tylko beton i historia, ale też niesamowita przestrzeń rekreacyjna, która latem staje się największym klubem pod gołym niebem w tej części Europy. 7. Centrum Praskie Koneser – nowe życie industrialnej historii Rewitalizacja dawnej Warszawskiej Wytwórni Wódek „Koneser” to dowód na to, że Warszawa potrafi z klasą łączyć ceglaną przeszłość z nowoczesnym stylem życia. To tutaj znajduje się Muzeum Polskiej Wódki, które dla wielu turystów jest punktem obowiązkowym. Przestrzeń Konesera to nie tylko gastronomia i design, ale przykład udanego nadania nowej funkcji obiektom postindustrialnym. To miejsce pokazuje obcokrajowcom, że polskie dziedzictwo przemysłowe jest równie fascynujące co pałace królów. 8. Łazienki Królewskie – salon w ogrodzie Jeśli Trakt Królewski to kręgosłup, Łazienki są zielonymi płucami i sercem kultury. Ten klasycystyczny zespół pałacowo-ogrodowy zachwyca harmonią. Pałac na Wyspie, amfiteatr wzorowany na rzymskim i spacerujące pawie tworzą atmosferę spokoju. Obowiązkowym punktem w sezonie letnim są koncerty chopinowskie pod pomnikiem kompozytora. Dla obcokrajowca to szansa na obcowanie z muzyką klasyczną w najbardziej demokratyczny i przyjemny sposób – na trawie, w otoczeniu stuletnich drzew. 9. Smaki Warszawy – od baru mlecznego po fine dining Warszawę poznaje się także przez kuchnię. Aby zrozumieć to miasto, trzeba spróbować pierogów w legendarnym barze mlecznym, gdzie czas zatrzymał się w epoce PRL-u. Z drugiej strony warto pokazać gościowi zapiekankę u Lussi pod Pałacem Kultury – symbol transformacji – lub zabrać go do jednej z nowoczesnych restauracji nagrodzonych przez przewodnik Michelin. Warszawa jest obecnie jedną z najciekawszych stolic kulinarnych świata, oferującą zarówno tradycyjne smaki, jak i jedną z najlepszych ofert dla wegan. 10. Stary Mokotów – spacer poza oczywistym szlakiem Z dala od turystycznego centrum, Stary Mokotów pokazuje bardziej kameralne oblicze Warszawy. Przedwojenne kamienice, spokojne ulice i ślady dawnej inteligencji tworzą klimat miasta, które żyje własnym rytmem. Spacer ulicą Narbutta czy wizyta w kinie Iluzjon pozwalają poczuć autentyczność dzielnicy, która uniknęła totalnego zniszczenia. To tutaj najlepiej widać, jak Warszawa mogłaby wyglądać, gdyby nie tragedia wojny – to miasto eleganckie, zielone i komfortowe. Źródło: PoWarszawsku.com Nasz autor Łukasz Ostoja-Kasprzycki Jestem storytellerem i twórcą projektu „PoWarszawsku”. Z pasją odkrywam mniej oczywiste, często „szemrane” historie stolicy, prowadząc autorskie spacery po Warszawie, które łączą rzetelną wiedzę z barwną narracją. Specjalizuję się w opowieściach o przedwojennej i powojennej codzienności miasta, jego mieszkańcach oraz zapomnianych miejscach. Na co dzień dzielę się swoją wiedzą także w mediach społecznościowych, budując społeczność osób ciekawych prawdziwej, nieoczywistej Warszawy.
Fryderyk August I to zapomniany „król” Polski. Został władcą dzięki Konstytucji 3 Maja
Fryderyk August nie jest dziś zaliczany w poczet władców Polski. Zniknął z kart historii i z pamięci Polaków, choć sami chcieli go na króla. Stało się tak, bo był „tylko” porządnym administratorem, a naród czekał na bohatera.
W tym artykule: Kim był Fryderyk August? Skutki Konstytucji 3 Maja Niewielkie znaczenie władcy Sytuacja Księstwa Warszawskiego Oszczędny król Działania propagandowe Ucieczka z kraju czy ruch strategiczny? Władca traci poparcie Negocjacje i sojusze Fryderyk August zrzeka się tytułu Rządy wymazane z kart historii Ostatnim królem Polski wcale nie był Stanisław August Poniatowski. I to nie tylko dlatego, że władcami Królestwa Polskiego zostali po kongresie wiedeńskim rosyjscy carowie. Przecież między Stanisławem Augustem a carami ktoś zasiadał na tronie Księstwa Warszawskiego! Nie Napoleon i nie książę Józef Poniatowski. Tym władcą był dziś zapomniany Fryderyk August, król Saksonii z dynastii Wettynów, wnuk Augusta III. Czy słusznie został przez Polaków wyrzucony z pocztu władców? Kim był Fryderyk August? „Formalnie nie był królem Polski, tylko władcą Księstwa Warszawskiego. Ale to było państwo polskie z polskimi: konstytucją, armią, urzędami itd., nawet jeśli moderowanymi na francuskie. Co więcej, sam monarcha dokonał wielkiego wysiłku, bo (z poczucia obowiązku i przyzwoitości wobec poddanych) nauczył się języka polskiego. Inna rzecz, że krępował się go używać” – opowiadał dr Andrzej Nieuważny, specjalista od epoki napoleońskiej. „Powody oczywistego zapomnienia są co najmniej dwa – stwierdza z kolei prof. Andrzej Chwalba z Uniwersytetu Jagiellońskiego. – Po pierwsze, trudno pamiętać o kimś, kto o nas zapomniał. Był trzykrotnie w Księstwie Warszawskim. Niczym się nie zapisał poza tym, że z radością oddał władzę polskim nowym elitom. Powód drugi: był monarchą kraju niesuwerennego, zależnego od Paryża. Częścią francuskiej Europy i stale niespełnioną nadzieją na więcej”. Jeszcze inne argumenty wysuwa pasjonat Tomasz Maciej Klauza, organizator Muzeum Wojen Napoleońskich w Witaszycach: „Myślę, że zapomnienie Fryderyka Augusta jako władcy Polski wynika z kilku powodów. Najważniejszy to ten, że był Sasem, czyli Niemcem. To w propagandzie porozbiorowej, a szczególnie w PRL grało najważniejszą rolę. Dodatkowy argument stanowiła próba usprawiedliwienia upadku I Rzeczypospolitej zrzucaniem częściowej winy na czasy saskie”. Klauza podkreśla też, że „w szkole nie podaje się podstaw wiedzy, dlaczego Sas był księciem warszawskim. A przecież jest to konsekwencja naszej dumy narodowej – Konstytucji 3 maja. Znoszono w niej wolną elekcję i powoływano Wettynów na tron”. Skutki Konstytucji 3 Maja „Dynastia przyszłych królów polskich zacznie się na osobie Fryderyka Augusta, dzisiejszego elektora saskiego, którego sukcesorom de lumbis [naturalnie poczętym – przyp. red.] z płci męskiej tron polski przeznaczamy” – głosił punkt VII wspomnianej Konstytucji 3 maja. Czyli Fryderyk August szykowany był na następcę Stanisława Augusta Poniatowskiego jeszcze „za życia” Rzeczypospolitej szlacheckiej. Mało tego. To Sasowi już w 1771 r. konfederaci barscy proponowali objęcie władzy w miejsce „króla Stasia”. Jednak Fryderyk August takiej woli nie wykazał. Podobnie 20 lat później, po przyjęciu przez Sejm Konstytucji 3 maja, gdy pojawiła się bardziej realna szansa na polski tron. Jak pisze prof. Henryk Kocój w pracy o Sasie, jego decyzja była wtedy negatywna z kilku powodów: militarnej słabości Saksonii i Polski, nacisku Rosji, braku rozeznania w planach Prus i Austrii, oporu saskiej opinii publicznej, krytycznego stosunku samego władcy do niektórych postanowień konstytucji. Sytuacja zmieniła się, gdy w 1807 r. Napoleon powołał Księstwo Warszawskie. Jego konstytucja głosiła: „Korona książęca warszawska jest dziedziczną w osobie króla saskiego, jego potomków, dziedziców i następców, podług porządku następstwa ustanowionego w domu saskim”. Zdaniem dr. Nieuważnego Bonaparte świadomie nawiązywał do dawnej unii polsko-saskiej i politycznego testamentu Rzeczypospolitej szlacheckiej, jaką stanowiła Konstytucja 3 maja. I choć Sas był „tylko” księciem warszawskim, to miejscowe elity uważały księstwo za wstęp do odbudowy państwa polskiego. Więc Fryderyka Augusta uznawały de facto za polskiego króla. Był też tak nazywany w pamiętnikach z epoki, np. u Kajetana Koźmiana. Niewielkie znaczenie władcy To wszystko dowodziłoby, że pod względem prawnym i moralnym saski monarcha jak najbardziej zasługiwałby na umieszczenie w poczcie polskich władców. Pamiętamy przecież w nim o czeskich Przemyślidach czy książętach piastowskich, wśród których nie brakowało nieudaczników, a nawet postaci wręcz groteskowych. Problem w tym, że Fryderyk August mentalnie nie pasował do zadania, jakie stawiali przed nim Polacy. Według biografa Juliusza Willaume był to „pracownik wytrwały, lecz powolny, z trudem zdobywający się na decyzję, w życiu kierował się fatalizmem przypominając pod tym względem swego brata ciotecznego Ludwika XVI”. „Fryderyk August został wyznaczony przez Napoleona na władcę Księstwa Warszawskiego, jednak jego wpływ na zachodzące nad Wisłą wydarzenia był niemal symboliczny” – podkreśla Rafał Małowiecki, autor cenionych książek o epoce napoleońskiej. Istotnie, władca był w swoim księstwie raptem trzy czy cztery razy. Niezbyt przypadł poddanym do gustu. „Względna obojętność Polaków wynikała z dwóch rzeczy. Po pierwsze. doświadczenia saskie sprzed 1764 r. nie były już po rozbiorach dobrze wspominane. Druga rzecz: to był człowiek zamknięty w etykiecie, który chciał panować »po staremu«, nawet jeśli otwierał się na nowe czasy” – podkreślał dr Nieuważny. Jego zdaniem Fryderyk August był rozsądny, ale brakowało mu charyzmy. Sytuacja Księstwa Warszawskiego Władca ten dobrze rozumiał, że Saksonia musi dopasować się do systemu napoleońskiego, inaczej zginie lub osłabnie. Dlatego, choć najpierw był sprzymierzeńcem Prus, po klęsce pod Jeną w 1806 r. przeszedł pod skrzydła Napoleona. Dzięki niemu elektor saski mógł się koronować na króla, dostał też Księstwo Warszawskie. W efekcie, choć w praktyce zależny od Francji, Fryderyk August stał się na europejskiej arenie władcą o niepoślednim znaczeniu. Jak szacował dr Nieuważny, Saksonia liczyła wtedy ponad 2 mln mieszkańców, zaś Księstwo Warszawskie (po zdobyczach w 1809 r.) 4,3 mln, co w sumie stanowiło potencjał zbliżony do jednej czwartej Francji. Księstwo Warszawskie, choć demograficznie i militarnie mocniejsze od Saksonii, miało jednak kłopoty gospodarcze (efekty blokady kontynentalnej, zmiany celne, sumy bajońskie do spłacenia Francji). Właśnie na tym aspekcie skupiał się praktyczny Fryderyk August. I to w czasach, gdy Stanisław Staszic wołał o „króla-bohatyra”, Sas zajmował się palącymi kwestiami administracyjnymi, finansowymi etc. A kiedy Polacy sarkali „Księstwo warszawskie, a pieniądz pruski / Wojsko polskie, król saski, a kodeks francuski”, on w Warszawie wypędzał benonitów z powodu antyfrancuskiego zajścia w ich kościele i z wiernopoddańczym zapałem zmieniał nazwę ul. Miodowej na Napoleona. Oszczędny król Kochany przez Sasów, przez Polaków traktowany był coraz chłodniej. „Na Uniwersytecie Jagiellońskim zapamiętano go, gdy podczas uczonego wykładu natychmiast zasnął. Czyli jest w obszarze co najwyżej, i to lokalnej, anegdoty” – komentuje prof. Andrzej Chwalba. Sarkano też z powodu rzekomego skąpstwa władcy. Jednak publicysta i polityk Kajetan Koźmian wspominał to inaczej: „Jechał, jak widziałem, w lecie w otwartym pojeździe, w płaszczyku płóciennym na mundurze kadeckim, w kapeluszu, którym z uśmiechem kłaniał się biegnącemu i wołającemu »vivat!« pospólstwu. Byli tacy, co taki wjazd króla znajdowali zbyt skromnym i przypisywali go wygórowanej oszczędności. Wystawa Polakom zawsze się podoba i ujmuje. Odpowiadali im rozsądniejsi: dziękujcie Bogu, że macie takiego króla, który dla siebie żałuje wydatków, dlatego siedem milionów należącej mu ze skarbu pensji nie dotyka się i zostawia ją na potrzeby kraju; nie otacza go służba ugalonowana i bogata”. Działania propagandowe Sas nie zapominał też o prostych symbolach i działaniach propagandowych. Nową monetę Księstwa Warszawskiego zdobiło oczywiście polsko-saskie godło i wizerunek monarchy. Fryderyk August, wzorem swego dziada Augusta III, zarządził też naprawę kolumny Zygmunta. Odpowiedni dokument stanowił: „Za panowania Fryderyka Augusta Króla Saskiego Książęcia Warszawskiego, Rząd tegoż Xięstwa dostrzegłszy, iż Statua Króla Zygmunta III przez ruszenie się Postumentu z miejsca swego pochyliła się, rozkazał uczynić tego reperacją, iakoż po zdjęciu Statuy i dorobieniu Postumentu z nowego marmuru oraz wyreparowaniu Gzemsu Kolumny Piedestału i Gradusów Statua ta w swojem mieyscu na powrót obsadzona została w roku 1810 dnia 24 listopada”. Co z tego, skoro ewidentnie nie był „królem-bohatyrem”. Niechętni mu Polacy rozdmuchali to podczas wojny Księstwa z Austrią w 1809 r. W polskich szkołach, nawet jeśli wspomina się o Fryderyku Auguście, to w kontekście tego, że uciekł wtedy z kraju. Natomiast książę Józef dzielnie stawiał czoło Austriakom pod Raszynem. Prawda nie jest jednak taka prosta. Ucieczka z kraju czy ruch strategiczny? Po pierwsze, także rodzinna Saksonia władcy została zaatakowana. Po drugie, Fryderyk August wydał odpowiednią odezwę do Polaków. Pisał m.in.: „Bierzcie się tedy do broni zemścić się napaści [na] Waszego Wskrzesiciela, Króla was kochającego i waszych swobód”. Po trzecie, 59-letni wówczas władca chyba trafnie ocenił swoje predyspozycje. „Nikt nie oczekiwał od starego króla saskiego, że będzie stał na czele armii. Uciekł przed Austriakami do Frankfurtu nad Menem, ale z Drezna, nie z Warszawy. Stamtąd zagrzewał do oporu tak saskich, jak polskich poddanych. Wycofał się na zaplecze, to normalna rzecz. Władysław Jagiełło też dowodził z górki, a nie z pierwszego szeregu. Nie jest rolą starego króla udawanie podporucznika. To był człowiek ze sprawami wojennymi niezwiązany i nie miał w tym kierunku ambicji” – argumentował dr Nieuważny. Podkreślał, że gdyby Sas dostał się do niewoli, stałby się elementem politycznego szantażu, więc w gruncie rzeczy zrobił mądrze! Nie da się jednak ukryć, że polscy żołnierze nie mieli o swym monarsze najwyższego zdania. „Z pewnością nie był osobą, za którą gotowi byli przelewać krew. W pamiętnikach z epoki bardzo rzadko możemy znaleźć jakiekolwiek wzmianki o Fryderyku Auguście. Nasi rodacy za naczelnych wodzów zawsze uważali Napoleona i księcia Józefa Poniatowskiego – podkreśla Rafał Małowiecki, autor książek o kampaniach napoleońskich. – Król saski może był dla nich kimś więcej niż nieistotną marionetką, ale z pewnością jego osoba nie była postrzegana jako łącznik pomiędzy Księstwem Warszawskim a Rzecząpospolitą Obojga Narodów”. Władca traci poparcie Na korzyść Fryderyka Augusta działa jednak fakt, że w obliczu wojny Napoleona z Rosją zgłosił akces do Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego. I to wbrew pełnemu rezerwy stanowisku Bonapartego. Zawiązano konfederację pod koniec czerwca 1812 r. na sesji Sejmu Księstwa Warszawskiego, w celu restauracji Królestwa Polskiego (mającego objąć kolejne ziemie odzyskiwane podczas wojny z Rosją) oraz odnowienia związków z wyzwalaną Litwą. Jednak mimo poparcia konfederacji Fryderyk August przestał już być dla Polaków idealnym kandydatem na „prawdziwego” króla. Także Napoleon uważał, że „król saski jest człowiekiem zacnym, ale to starzec bez energii”, więc chętnie dałby Królestwu Polskiemu „innego zupełnie króla”. W tej atmosferze i sam władca, lękając się o przyszłość tronu w Warszawie i zazdrosny o swą władzę, sprzeciwiał się ambitnym inicjatywom Konfederacji Generalnej. Negocjacje i sojusze O ciekawym wątku w sprawie następstwa tronu w Warszawie wspomina „Encyklopedyja powszechna” Orgelbranda z 1862 r.: „Mówią, że księżniczka [Maria Augusta Nepomucena, córka Fryderyka Augusta – przyp. red.], która zawsze z ojcem i z matką zwiedzała Warszawę, kochała się w księciu Józefie Poniatowskim i że najdroższem było jej życzeniem wyjść za księcia. Podobno nie byli od tego i rodzice. Z tą myślą wiązała się myśl druga. Król Saksonię oddałby braciom i potomstwu ich z męskiej linii podług praw kardynalnych Saksonii. Księstwo Warszawskie miał oddać córce, jako wybranej infantce polskiej. Księżniczka męża swego wyniosłaby na tron; taki los uśmiechał się księciu Józefowi i przez niego dynastia Poniatowskich, o której marzył czasami król Stanisław August, może by się utrzymała na tronie”. Jednak nie było na to szansy. Wielka Armia Napoleona poniosła klęskę, a Fryderyk August – by utrzymać się u władzy i ograniczyć straty Saksonii – zaczął lawirować i negocjować. Czyli robić coś, czego Polacy (przyzwyczajeni do honorowej śmierci u boku sojusznika, niczym książę Józef w falach Elstery) szczerze nienawidzą! Fryderyk August nie zdradził wprawdzie Napoleona, ale jako praktyk otwarty był na różne opcje. Przez moment Saksonia zaczęła skłaniać się ku Austrii. Ostatecznie jednak opowiedziała się po stronie koalicji napoleońskiej. I zaczynała w niej podczas feralnej „bitwy narodów” pod Lipskiem w październiku 1813 r. Niestety, sascy żołnierze, mając strzelać do Prusaków i Austriaków, do swych niemieckich ziomków po drugiej stronie, zmienili front. Powiadomiony, że jego wojsko przechodzi na stronę koalicji antynapoleońskiej, Fryderyk August wysłał pismo, aby „wypełniało ściśle swe obowiązki”. Dowódcy zrozumieli to dwuznacznie i kontynuowali swoją zdradziecką robotę. To przyczyniło się w pewnym stopniu do porażki Napoleona. Fryderyk August zrzeka się tytułu Po ostatecznej klęsce Francji Fryderyk August stał się jedynie pionkiem w rękach zwycięskich mocarstw. Trzymany pod kluczem docenił wtedy, ile znaczył dla Polaków. „W starości mojej wielką odebrałem naukę. Szkoda, że już za późno z niej skorzystać. Przez lat blisko 50 pracowałem nad szczęściem Sasów, wydobyłem ich z długów, kraj zakwitnął. Jakąż odbieram wdzięczność? Opuściło mnie wojsko i cywile. W Ks. Warszawskim nie pozwolił mi czas, bardziej jeszcze wojny, nic dla Polaków uczynić, przecież wierni i wdzięczni, jak gdybym ich dobrodziejstwami okrył” – stwierdził. Jego refleksja sama w sobie zasługuje na pamięć potomnych. Ponoć car Aleksander groził mu, że jeśli nie zechce abdykować, to zostanie sprowadzony do Rosji. I tam umrze jak pewien inny król (czyżby miał na myśli Stanisława Augusta Poniatowskiego?). Ważyły się też losy samej Saksonii, po której ziemie wyciągali ręce Prusacy. W efekcie w 1815 r. Fryderyk August zrzekł się tytułu księcia warszawskiego. Po kongresie wiedeńskim na tronie w Warszawie mieli zasiadać Romanowowie – carowie. Prof. Andrzej Chwalba uważa, że Sas zasługuje na zapomnienie. „Nie pamiętamy i nie chcemy też pamiętać o królach polskich z dynastii Romanowów” – argumentuje. Biograf pechowego władcy Juliusz Willaume przywoływał jednak oceny, że „Fryderyk August wbrew wszelkim oczekiwaniom wywiązał się poprawnie z roli monarchy konstytucyjnego”. Oraz że „łagodny, pracowity, rozsądny, byłby jednym z najlepszych monarchów, gdyby nie okoliczności!”. Historyk ten podkreślał, że mimo wszystko razem z czasami Księstwa Warszawskiego Sas pomógł wyrwać narodowego ducha Polaków z odrętwienia, co w przyszłości zaowocowało odzyskaniem niepodległości. Co więcej, Fryderyk August o Polsce nie zapomniał. W 1824 r., trzy lata przed swoją śmiercią, władca Saksonii odmówił wydania Rosjanom niewygodnego dla nich gen. Karola Kniaziewicza, jednego z przywódców polskiej emigracji. Rządy wymazane z kart historii Dziś próżno jednak szukać w naszym kraju choć drobnego śladu po monarsze, który przez osiem lat łączył swe losy z Polakami. Brak go np. w Muzeum Wojen Napoleońskich. Jego szef Tomasz Maciej Klauza tłumaczy: „Nie ma ekspozycji ukazującej postać Fryderyka Augusta, ale przy oprowadzaniu wycieczek zawsze podkreślamy, że tworzenie księstwa odbywało się z poszanowaniem polskiej tradycji i z odwołaniem się do czasów I Rzeczypospolitej, czego konsekwencją była jego nominacja”. Dziś, gdy często powtarza się „warto być przyzwoitym”, jakoś razi fakt, że Sas – może pechowiec, nieudacznik i biurokrata pozbawiony energii, ale na pewno człowiek przyzwoity – nie może doczekać się obiektywnej oceny. W Ślesinie pod Koninem stoi łuk triumfalny wzniesiony prawdopodobnie na cześć Fryderyka Augusta. Ale ponieważ książę warszawski nie jest postacią zbyt popularną, łuk nazywa się „bezpiecznie” Bramą Napoleona. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Majówka bez tłumów jest możliwa. Te trzy miejsca w Polsce gwarantują ciszę i spokój
W Polsce nie brakuje turystycznych pereł, które co roku biją rekordy popularności pod względem liczby odwiedzających. Istnieją jednak wyjątkowe zakątki pozwalające skutecznie odpocząć od miejskiego zgiełku i wszechobecnego tłoku. Przygotowaliśmy kilka najciekawszych propozycji na nadchodzący długi weekend.
Spis treści: Kostrzyn nad Odrą – ukryty klejnot turystyczny Leśny raj idealny na ucieczkę od miejskiego zgiełku W krainie wodospadów – Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej Warszawa, wybrzeże Morza Bałtyckiego czy popularne Krupówki w Zakopanem – Polska ma całą masę kultowych miejsc, które warto odwiedzić. Dla miłośników mniej znanych propozycji i tych, którzy wolą uciec od kolorowych straganów, komercji i tłoku, przygotowaliśmy listę „polskich pustkowi”. Kostrzyn nad Odrą – ukryty klejnot turystyczny Kostrzyn nad Odrą to urokliwe miasto w województwie lubuskim, w powiecie gorzowskim. Znajduje się nieopodal ujścia Warty do Odry, w zachodniej części Kotliny Gorzowskiej. Mimo niezaprzeczalnego uroku często bywa pomijane przez turystów – zupełnie niesłusznie. Miłośnicy przyrody znają to miejsce jako bramę do Parku Narodowego „Ujście Warty”. Został utworzony w 2001 roku na powierzchni 8037,59 ha. Głównym przedmiotem ochrony jest fauna ptaków. Obowiązkowym punktem wycieczki jest słynna Twierdza Kostrzyn. „Dzięki niej miasto od XVI w. kojarzone było z nowoczesną, imponującą i niezdobytą fortecą, wpływającą na losy całego regionu” – dowiadujemy się z oficjalnej strony miasta. Średniowieczne osady niemal zawsze miały strategiczne znaczenie militarne. Regularnie piszemy o kolejnych odkryciach historycznych w Kostrzynie. Sercem miasta jest Park Miejski i sąsiedni plac Wojska Polskiego. Dzięki walorom estetycznym odpoczywają tam zarówno turyści, jak i mieszkańcy. Ważnym dla wizerunku Kostrzyna obszarem są okolice amfiteatru z urokliwa trasą spacerową. Na tym lista atrakcji się jednak nie kończy. Warto samemu się o tym przekonać. Dla podróżników, którzy po zwiedzaniu poczują niedosyt, dobrym pomysłem będzie kontynuowanie wycieczki i odwiedzenie... Berlina. Samochodem dojedziemy tam w mniej więcej 1,5 godziny. Leśny raj idealny na ucieczkę od miejskiego zgiełku Na liście urokliwych „polskich pustkowi” warto również uwzględnić południową część Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego. Ten rejon uznawany jest za największe bogactwo gminy Wyryki, która położona jest w zachodniej części powiatu włodawskiego. Region porasta zwarty kompleks Lasów Włodawskich. To głównie bory mieszane sosnowo-dębowe, dąbrowy, grądy dębowo-grabowe oraz lasy sosnowe. Co ciekawe, pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie jest jedynym pojezierzem w Polsce, którego nie objął zasięg ostatniego zlodowacenia. Z kolei Park Krajobrazowy „Pojezierze Łęczyńskie” został utworzony w 1990 roku jako jeden z elementów Ekologicznego Systemu Obszarów Chronionych Województwa Lubelskiego. Ten urokliwy rejon obejmuje zachodnie części Polesia Lubelskiego i Równiny Łęczyńsko-Włodawskiej, zwanej Pojezierzem Łęczyńsko-Włodawskim oraz Wysoczyzny Lubartowskiej. Dominują tam równiny urozmaicone niewielkimi wzniesieniami. Najbardziej charakterystyczną cechą parku są rozległe, urokliwe jeziora z przylegającymi do nich torfowiskami wysokimi i przejściowymi oraz stawy. Nadają tamtejszym krajobrazom wyjątkowego charakteru. W samym parku znajduje się niewiele zabytków, jednak z pewnością warto go odwiedzić ze względu na walory przyrodnicze. W krainie wodospadów – Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej Na wyróżnienie zasługuje również Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej, ukryta perełka województwa lubelskiego. Większa część jego obszaru leży na płaskiej, sandrowej Równinie Biłgorajskiej porośniętej borami Puszczy Solskiej. Pod względem krajobrazowym najciekawsza jest północno-wschodnia część parku, obejmująca krawędź Roztocza. Wznosi się kilkadziesiąt metrów nad Równiną Biłgorajską. Najwyżej położony fragment krawędzi osiąga 321 m n.p.m. To tam znajdują się najlepsze szlaki piesze w Polsce. „Krawędź jest w kilku miejscach głęboko rozcięta przez doliny spływających z Roztocza rzek i potoków tworzących systemy niewielkich wodospadów, zwanych szumami lub szypotami” – dowiadujemy się ze strony parki.lubelskie.pl. To właśnie one są najciekawszą atrakcją w okolicy. Największy na terenie Roztocza wodospad, którego próg wapienny wynosi 1,5 m, znajduje się na rzece Jeleń. Z kolei na odcinku Tanwi, między ujściem Potoku Łosinieckiego a ujściem Jelenia, na niewielkim 400 m odcinku znajdują się aż 24 progi. To właśnie ten rejon jest uznawany za najpiękniejszy fragment doliny Tanwi i prawdziwy unikat w skali całego kraju. Źródło: kostrzyn.pl, parki.lubelskie.pl Nasza ekspertka Wiktoria Szydło Dziennikarka i miłośniczka dalekich wypraw rowerowych, okazjonalnie poetka. Z pasją pisze o ciekawych miejscach, zapomnianych szlakach oraz niestworzonych – i tych realnych – historiach.
Mamy to! Nowy polski meteoryt Zadzim jest drugi na świecie i waży prawie 3 kg
Poszukiwacze z sieci obserwacyjnej Skytinel ogłosili wielki sukces – odnaleźli meteoryt który spadł 17 kwietnia, po bardzo jasnym przelocie nad województwami wielkopolskim i łódzkim. Po raz pierwszy w historii meteoryt znaleziono tak szybko po upadku. I to nie koniec rekordów.
17 kwietnia 2026 roku Polska stała się miejscem bezprecedensowego wydarzenia – odnotowano pierwszy w historii kraju obserwowany upadek meteorytu żelaznego. Jasny bolid, który o godzinie 20:53:59 przeleciał nad województwami wielkopolskim i łódzkim, był widoczny przez ponad 6 sekund z wielu rejonów kraju. Dzięki błyskawicznej reakcji sieci Skytinel oraz współpracy z międzynarodowymi ośrodkami badawczymi, już w ciągu kilku dni udało się precyzyjnie wyznaczyć miejsce upadku i odnaleźć okaz. Wydarzenie to ma rangę światową, gdyż znaleziony w gminie Zadzim obiekt o masie 2,9 kg jest dopiero drugim na świecie meteorytem żelaznym z dokładnie wyznaczoną orbitą. Precyzyjna lokalizacja i analiza lotu bolidu Kluczem do odnalezienia meteorytu było sprawne działanie sieci Skytinel, założonej przez Mateusza Żmiję, która zarejestrowała przelot za pomocą 24 stacji obserwacyjnych. Dane z kamer oraz specjalistycznych radiometrów pozwoliły ustalić, że meteoroid przestał być widoczny zaledwie 14 km nad ziemią, co sugerowało, że jest to obiekt niezwykle wytrzymały i prawdopodobnie żelazny. Hipotezę tę potwierdziły analizy spektrograficzne przeprowadzone przez dr. Ernesta Świerczyńskiego na podstawie danych ze stacji w Chrzanowie Małym i Zabierzowie Bocheńskim. Istotnym etapem były konsultacje z naukowcami z Instytutu Astronomii Czeskiej Akademii Nauk – Pavlem Spurným, Jiřím Borovičką i Lukášem Shrbeným. Dzięki porównaniu polskich nagrań z danymi sieci European Network (EN) z Czech i Słowacji, czescy badacze oszacowali masę okazu na około 2,7 kg. Pozwoliło to Mateuszowi Żmii i Gáborowi Kővágó na przeprowadzenie ponownej symulacji, która zawęziła obszar poszukiwań do pola o wymiarach zaledwie 300 na 200 metrów. Przed wejściem w atmosferę z prędkością 13 km/s, meteoroid obiegał Słońce w ciągu 1,5 roku po orbicie nachylonej pod kątem 7° do ekliptyki. Odnalezienie meteorytu w gminie Zadzim Pierwsze grupowe poszukiwania z udziałem 26 osób, dronów i wykrywaczy metali w dniach 18–19 kwietnia nie przyniosły rezultatu. Ale w środę, 22 kwietnia odnaleziono meteoryt! Szczęśliwi znalazcy to Anna i Paweł Walczakowie. Meteoryt znajdował się w lekko eliptycznej dziurze o głębokości ok. 40 cm, zlokalizowanej na terenie wyznaczonym symulacjami. Okaz, o masie 2,9 kg charakteryzuje się wyjątkowymi cechami – jest to meteoryt orientowany, co oznacza, że zachował stabilną pozycję podczas lotu przez atmosferę. Przypomina trójkątną „tarczę” o wymiarach ok. 14,5 x 11,5 x 6,5 cm. Jego powierzchnia jest pokryta czarną skorupą obtopieniową oraz licznymi strużkami zastygłej materii. Badacze wskazują, że jest to prawdopodobnie pojedynczy okaz, a niewielki ubytek w jego masie mógł ulec całkowitemu stopieniu na dużej wysokości. Przełom dla polskiej nauki Znalezienie meteorytu z Zadzimia otwiera nowy rozdział w historii polskiej astronomii i geologii. Dotychczas wszystkie polskie meteoryty żelazne, takie jak Morasko (1914), Seeläsgen (1847) czy Tartak (2012) pochodziły z dawnych upadków i były odkrywane przypadkowo podczas prac ziemnych. Świeży upadek jest unikatową okazją – pozwala na przeprowadzenie badań nad krótkożyjącymi izotopami promieniotwórczymi. Badania te rozpoczęto w Narodowym Centrum Badań Jądrowych w Świerku już 25 kwietnia. Po ich zakończeniu eksperci z kilku polskich uczelni przystąpią do oficjalnej klasyfikacji obiektu. Znalazcy wykazali się wzorową postawą, przekazując próbkę do badań i deklarując chęć publicznej ekspozycji meteorytu na wystawach muzealnych, co ma służyć celom edukacyjnym. Niezwykłym zbiegiem okoliczności jest fakt, że do spadku doszło w trakcie XIV Konferencji Meteorytowej w Koluszkach, a sam przelot zarejestrowała m.in. stacja SN12 należąca do Pawła Walczaka – późniejszego znalazcy meteorytu. Wydarzenie to, najlepiej udokumentowane w historii sieci Skytinel, z pewnością stanie się tematem licznych publikacji naukowych. Źródło: Skytinel Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Zapomnij o zagranicy. Te 3 egzotyczne zakątki Polski to hit na Majówkę 2026
Turkusowa woda jak na Malediwach, wydmy jak na Saharze i krajobrazy jak z południa Europy… brzmi jak zagraniczna podróż? A to wszystko znajdziesz w Polsce. Te niezwykłe miejsca to idealny kierunek na tegoroczną Majówkę.
Spis treści: Polska jak południe Europy – ten rezerwat ma klimat rodem Znad Morza Śródziemnego Palmy w Polsce? Ten park w Ciechocinku wygląda jak egzotyczny kurort „Suwalski Atol” istnieje naprawdę. To jezioro wygląda jak z tropików O „polskich Malediwach”, „małej Chorwacji” czy „polskiej Toskanii” słyszała już większość turystów. W naszym kraju jest jednak znacznie więcej miejsc, które zachwycają nietypową architekturą, klimatem czy roślinnością. Jedno z nich znajduje się w województwie zachodniopomorskim. Polska jak południe Europy – ten rezerwat ma klimat rodem Znad Morza Śródziemnego Rezerwat Bielinek to prawdziwa „śródziemnomorska wyspa” znajdująca się w gminie Cedynia, w województwie zachodniopomorskim. Wyjątkowy obszar na mapie Polski został objęty ochroną już w 1927 roku. Głównym celem było zachowanie niezwykłej flory i zbiorowisk muraw kserotermicznych będących siedzibą wielu gatunków motyli, ciepłolubnej dąbrowy oraz zespołu łęgu wiązowo-jesionowego. Rezerwat jest położony na wale morenowym stanowiącym krawędź Odry. „Zbocza moreny mają ekspozycję południową i są nachylone pod kątem od 20 do 50 stopni, a ich zasobne w węglan wapnia gleby podobne są do gleb cynamonowych obszarów śródziemnomorskich” – dowiadujemy się z oficjalnej strony gminy Cedynia. Latem temperatura podłoża jest wysoka, co sprzyja powstawaniu charakterystycznych zespołów roślinności ciepłolubnej. Wyjątkowy mikroklimat tego regionu i bogata roślinność sprawa, że rezerwat jest prawdziwą przyrodniczą perłą na mapie Polski. W rezerwacie znajdują się gatunki, których nie ma nigdzie indziej w Polsce i są w niewielu innych miejscach w Europie. Palmy w Polsce? Ten park w Ciechocinku wygląda jak egzotyczny kurort Kolejnym miejscem na mapie Polski, które wyróżnia się egzotycznym klimatem, jest słynny Park Zdrojowy w Ciechocinku. To prawdziwy magnes na kuracjuszy i turystów. Oprócz wielu atrakcji, zacisznych miejsc i malowniczych ścieżek park cechuje bogaty układ różnorodnych roślin. W XIX wieku pojawiły się pierwsze drzewa: trzyletnie morwy i siedmioletnie akacje. W 1883 r. posadzono około 6 tysięcy drzew. Jak poinformowano na oficjalnej stronie Ciechocinka, oprócz licznych klonów, kasztanowców, dębów, lip, brzóz i świerków występuje tu wiele rzadko spotykanych drzew: surmia, miłorząb dwuklapowy, kłęk kanadyjski, skrzydłorzech kanadyjski, tulipanowiec amerykański. Niegdyś latem na klombach wystawiano agawy i palmy, przechowywane zimą w oranżerii. W tej części parku znajduje się również woliera z egzotycznymi ptakami: pawiami i bażantami. Turystów zachwyca również perła drewnianej architektury miejscowości, dawna galeria spacerowa zaprojektowana przez Edwarda Cichockiego. Wszystko to sprawia, że park zdecydowanie wyróżnia się aurą spośród innych miejsc na turystycznej mapie Polski. „Suwalski Atol” istnieje naprawdę. To jezioro wygląda jak z tropików Na egzotyczne wakacje w Polsce zaprasza również Suwalszczyzna. To właśnie tam znajduje się jedno z najbardziej wyjątkowych jezior w Polsce nieoficjalnie okrzyknięte „suwalskim atolem”. Zlokalizowane jest w województwie podlaskim, w Puszczy Augustowskiej. Kadry z tego rejonu zapierają dech w piersi. Na pierwszy rzut oka zbiornik przypomina bowiem wyspę koralową na Pacyfiku. Wyróżnia się przede wszystkim nietypowym kształtem, turkusową barwą wody i malowniczą okolicą. Gratką dla podróżnych jest również niewielka, piaszczysta plaża w okolicy. To połączenie tworzy spektakularny krajobraz. Jezioro Płaskie po raz pierwszy zyskało ogromną sławę w 2019 roku. Wówczas polski podróżnik Adam Budnik podzielił się w sieci niezwykłą fotografią wykonaną z drona. Warto zaznaczyć, że w pobliżu wije się inne, mniejsze jezioro Krejwelanek. Z góry wygląda jakby oplatało tamtejszą okolicę jak wstęga. Źródła: Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Zachodniopomorskiego, Muzeum Ciechocinek Nasza ekspertka Wiktoria Szydło Dziennikarka i miłośniczka dalekich wypraw rowerowych, okazjonalnie poetka. Z pasją pisze o ciekawych miejscach, zapomnianych szlakach oraz niestworzonych – i tych realnych – historiach.
Demony i upiory w dawnej Polsce. Między wiarą w czary a surowym prawem Sarmatów
Wrażliwość społeczeństwa nowożytnego wykraczała daleko poza sferę rzeczywistości. Z początkiem XVI wieku mija już pół tysiąca lat chrystianizacji Polski. Podobnie jak w innych krajach Europy, wiara w demony i przeróżne zaświatowe stwory wciąż ma się dobrze, zwłaszcza pośród ludu. Co więcej, demonów takich ludzie dopatrują się i wśród bliźnich.
Kobiety w zeznaniach – własnych lub zainsynuowanych – tańczą z diablętami po granicach wsi, splatają się z nimi w miłosnych uściskach podczas sabatów w miejscach odosobnienia, zamawiają krowy sąsiadek i mieszają czarnoksięskie dekokty. Mężczyźni też bywają posądzani o czarownictwo. Zwłaszcza z uwagi na spryt niektórych z nich, rychłe a nieoczekiwane przez komilitonów wzbogacenie, powodzenie. Z zazdrości sądzono, że szczęśliwiec sprzymierzyć się z księciem piekieł. „Czarujący” chłop Z osady Kijewo koło Gniewkowa zbiegł kmieć. Chłop Marcin Iwnicki, woźny sądowy ze Stanowskiej Woli, razem z dwoma szlachcicami słyszał, jak „wszyscy chłopi i poddani tejże wsi Kijowo zeznali, iż robotny Łukasz Kraska, kmieć […], bez wszelakiej do ucieczki przyczyny dania od [dzierżawcy wsi] uciekł”. Chłopi tłumaczyli to jego zdolnościami magicznymi: w jednej chwili miał pojawiać się w wielu miejscach. Wraz ze swoją żoną rzekomo „byli oboje czarownikami wielkimi”. Łukasz uciekł dlatego, że wstydził się swojego czarowania i obawiał się skarg. Za czary w sądzie Przejdźmy do wsi Zakrzew w ziemi sieradzkiej, podzielonej między dwóch dziedziców. Jeden z nich, Stanisław Zakrzewski, pozwał do sądu drugiego, Bartłomieja Zakrzewskiego, za to, że jego poddana Gajkowa rzuciła czary na żonę powoda. Sąd grodzki uznał jednak, że pozwany ma urządzić w tej sprawie sąd wiejski w swych dobrach. Wobec takich podejrzeń niebezpieczeństwo utraty życia wydawało się spore. Oto urząd sołecki starostwa kiszporskiego skazał we wsi Stary Targ za czary dwie kobiety. Jedna z nich miała zostać spalona, druga – wypędzona poza granice starostwa. Wiara w demony przetrwała długo Trwać będzie przesąd o demonach tkwiących w niektórych ludziach. Przeniknie się z chrześcijaństwem i wyjdzie poza czasy sarmackiej Polski. W połowie XIX wieku posiadacz dóbr podkrakowskich Kazimierz Girtler pisze o chłopce ze wsi Pleszów, która miała spotkać zmarłego męża zamienionego w upiora, a lokalna społeczność znów idzie ze szpadlem na cmentarz. Są to dość nośne sprawy i nie każdy się bał narodzin upiora – jak zapewne niejaka Ewa Cadarzonka i Matusz Herdow ze wsi Łękawica koło Żywca. Ewa była mu ciotką, ale połączyło ich feralne uczucie, które przyniosło śmierć jej mężowi. Młodzian, „podpoiwszy ją, namawiał ją, iżeby męża swego zabiła, a z nim nieczystość popełniła”. Dalej Ewa wyznaje sądowi miejskiemu, na chwilę przed śmiercią na szubienicy: „Ja, chociaż nie zaraz ale przecie dałam się namówić, bom męża nierada widziała. W nocy w pościeli przyległam mu nogi, aby się ruszyć nie mógł, a on [tj. Matusz] dławiła za gardło i zadusił go, a potym wyniósł na gumno”, aby ludzie myś­leli, że „się zabił, spadłszy z piętra”. O dalszym losie Matusza opowiada nam wójt żywiecki Andrzej Komoniecki, że schwytany siedem lat później został poćwiartowany. Mit polowania na czarownice i czarowników Lud polski widział albo czarownice, albo Baby Jagi. Te pierwsze pojawiły się pod wpływem zachodniego chrześcijaństwa, te drugie są pochodną rodzimych wierzeń pogańskich. Czarownica to służka diabła, w rzeczywistości kobieta o ponadprzeciętnej urodzie i powodzeniu, której krowa daje więcej mleka niż krowa sąsiadki. W wypadku Rzeczypospolitej trudno mówić o ogromnej skali zjawiska łowów na czarownice czy czarowników, pogromów i kar śmierci wykonywanych na ludziach posądzonych o nieczyste moce. W dużych miastach, takich jak Kraków, Lublin, Lwów i Poznań, od połowy XVI wieku i w kolejnym stuleciu odbyło się raptem około stu rozpraw sądowych o czarownictwo. Nadto zjawisko to zaczęło się o wiele później niż w Europie Zachodniej – wtedy, kiedy Rzeczpospolita uginała się pod klęskami gospodarczymi i politycznymi. Test na czarownice Drastyczne przypadki znane nam z dokumentów nie zdarzały się nagminnie i pokazują raczej odstępstwo od normy, polegającej na dokładnym przyjrzeniu się sprawie, przeprowadzeniu procedury sądowej i szukaniu sposobu na wycofanie się rakiem z całego ambarasu. Osławione pławienie czarownic, czyli wrzucanie ludzi do zbiornika wodnego, by sprawdzić, czy są niewinni – a niewinni okazywali się wtedy, gdy nie wypłynęli – było już raczej przeżytkiem dawnych czasów, przejawem sadyzmu konkretnych sędziów i katów, dziwowiskiem. Ale było. W Jadownikach pani Rusiecka podejrzewała, że nabiał popsuł jej się przez chłopkę Reginę Kozubkę. Odesłała go jej więc: „jeśli się mi nie poprawi nabiał, to do jego­mości pana starosty list będę pisała, a dam cię katu”. Wystraszona chłopka zapewne wymieniła nabiał za swój, skoro „się […] poprawił”. Ale i tak podstarości Królikowski nakazał poddać ją próbie wody: „kazał kąpać, że pływała i wywodu żadnego nie dała z tego pływania”. Wydaje się, że mężczyzna sam się bał pani Rusieckiej i dla spokoju wolał dopełnić czarodziejskiej próby. „Niewieścia pasja” Podobnie nic nie wydobyto z podejrzanej o czary chłopki Saliny, skończyło się zatem na kilku złotych kary. Tymczasem kolejna nurzana w wodzie chłopka, Regina Perkowa, po wyjściu z wody powiedziała, że skoro ją skąpali, to powinni skąpać wszystkie mieszkające wokół kobiety. Tym samym w wodzie znalazły się również Famija, Jasiowa, Włodarczyna, Kanina, Myszczyna, Gatarczowa, Klimkowna, Derdkowa, Batoska, Kornatka i dwie Jamrozki. Skończyło się na tym, że kobiety te złożyły się na opłatę kary. Wszystkie powyższe badania sądowe były skutkiem kobiecych kłótni i obrzucania się podejrzeniami, co nieraz nad Wisłą nazywano „niewieścią pasją”. Sąd zawyrokował, że jeżeli raz jeszcze doprowadzą do takiej sytuacji, będą karane na gardle. Opowieści niezwykłe Stało się to w czerwcu. Po swoim pogrzebie gospodarz zaraz w pierwszą noc powrócił do domu. Tam otworzył wszystkie drzwi i chodził między pomieszczeniami. W kolejną noc znów powrócił – i przestawiał naczynia, udając, że czyni porządki. Wszyscy z rodziny go widzieli. Przerażonym domownikom doradzono, by obwiązać przeciw niemu drzwi poświęconym paskiem. Dzięki temu kolejny raz do środka już nie wszedł, ale zdenerwowany tłukł się na zewnątrz, kury płoszył z grzędy i inne przykrości czynił. Jedna z domowniczek była wówczas dziewczynką. Już jako staruszka relacjonowała: „Razu jednego […] zgubiłam w lesie krowę i nie mogłam znaleźć, więc przyszłam do domu z płaczem i prosiłam brata, żeby poszedł ze mną szukać krowy. Samym mrokiem idziemy pomiędzy zbożami drogą w stronę cmętarza do lasu. Naraz słychać dudnienie, jakby wozów z armatami. Wytrzeszczamy oczy w stronę, gdzie dudni, i, o dziwo, zobaczyliśmy nieboszczyka stryja, jak pędził do wsi. A że brat był niemłody, tęgi i śmiały, więc rzekł do stryja: Gdzie wy tak, stryju, biegniecie? Mówił brat, że wtedy nawet zapomniał, iż stryj umarł. Na zapytanie stryj nic nie odpowiedział, tylko zębami zaszczękał, ażeśmy się okropnie przestraszyli.” Tego już było za wiele. Rodzina poszła do księdza, który nakazał grabarzowi rozkopać grób i otworzyć trumnę. Zwłoki zastali w takim stanie, jakby stryj wciąż żył. Duchowny polecił grabarzowi odrąbać zmarłemu głowę łopatą. Odwie­dziny upiora się skończyły. Praktyki antywampiryczne w dawnej Polsce Powyższa opowieść przypomina senny koszmar. To tylko jedna z mnóstwa historii, jakie powtarzało się po domach przez setki lat. Uchwycona w zapisce na początku XX wieku, ma – jak inne jej podobne – o wiele starszą genezę. Oto zdarza się, że w szczerym polu, blisko starej kapliczki, rolnik wyorze szczątki ludzkie, a potem okazuje się, że zostały one pochowane twarzą do ziemi albo na szyję zatknięto sierp. Praktyki antywampiryczne były takim samym doświadczeniem naszych przodków jak wiara w świat nadzmysłowy. Obawy przed upiorami Zdawać by się mogło, że we wsi leżącej tuż obok dużego miasta lud będzie bardziej oświecony. Ludzie, o których mowa, zapewne urodzili się w samym końcu istnienia Rzeczypospolitej. Franek Grymek, parobek w gorzelni w Krzesławicach, okopywał z żoną ziemniaki, kiedy nie pierwszy już raz dotknął go paraliż. Wcześniej puszczano mu krew i wracał do zdrowia. Tym razem było inaczej: „[…] gdy upadł, nieszczęśliwy, uciekła baba od niego, zamiast ratunku krzycząc po wsi, że go zły opętał. Czas dania mu pomocy minął, śmierć przecięła życie. […] gdy go z pola zabrano, jeszcze miał dawać niejakie ślady życia. Mądrzy ludzie jednak uznali, że z niego będzie upiór, i chcąc przeszkodzić, aby po śmierci nie chodził po wsi i nie straszył, co tchu szukali [kamienia piorunowego – walcowatego, ostro zakończonego krzemienia – M.W.], a skoro go wnet u któregoś znaleźli, tak też umierającemu perlikiem [młotem do tłuczenia kamieni – M.W.] wbili do gardła mimo zacięte zęby.” Przenikanie się wierzeń Może ten przesąd rodził się z obserwowania elewacji starych kościołów? W wapiennej podbudowie murowanych gotyckich świątyń czasem znajdziemy przyciosany krzemień, który pojawił się akurat, gdy kamieniarz kończył finezyjny rant. Może więc miały przełożenie na wartości metafizyczne. Metafizyka oddolna, postpogańska, mieszała się z obrządkiem chrześcijańskim. Dobrze oddaje to obrzęd dziadów, przenikliwie opisany przez Adama Mic­kiewicza. Czymże innym, jak nie ucztowaniem ze zmarłymi, jest dziś Halloween? To jest przedruk z książki Mateusza Wyżgi pt. „Polska sarmacka. Historia zwykłych ludzi”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Tytuł, skróty i śródtytuły pochodzą od National Geographic Polska.
Polska oczami agresorów. Do Archiwum Akt Nowych trafiły unikatowe zdjęcia z pierwszych miesięcy wojny
Historia kampanii wrześniowej zazwyczaj dociera do nas poprzez relacje obrońców lub oficjalną, wygładzoną propagandę III Rzeszy. Jednak najnowszy nabytek Archiwum Akt Nowych (AAN) oferuje wgląd w coś znacznie bardziej surowego i osobistego. Blisko 250 wyjątkowych fotografii to intymny zapis wojny widziany przez wizjery aparatów niemieckich żołnierzy. To nie tylko kronika zniszczeń, ale przede wszystkim świadectwo mentalności sprawców.
Zbiór składa się z dwóch albumów przekazanych dzięki Instytutowi Strat Wojennych im. Jana Karskiego, które dokumentują szlak bojowy jednostek Wehrmachtu – od górskich przełęczy na południu, po zrujnowane ulice Warszawy. Jak podkreśla dr hab. Damian Markowski z ISW, materiały te są „rzadkim i niezwykle sugestywnym źródłem”, które pokazuje pierwsze miesiące globalnego konfliktu w nowym świetle. Okiem ludzi, którzy nie różnili się tak bardzo od nas, a mimo to dokonywali bestialskich czynów. Szlak 3. Dywizji Górskiej – od Słowacji po Zagłębie Naftowe Pierwszy, mniejszy album, należał do żołnierza 3. Dywizji Górskiej, wchodzącej w skład Grupy Armii „Południe” stanowiącej część kampanii wrześniowej. Fotografie szczegółowo dokumentują drogę, jaką pokonali agresorzy, wkraczając do Polski od strony Słowacji. W obiektywie Niemca utrwalono malownicze, a wkrótce tragiczne krajobrazy Spiszu, Beskidu Wyspowego i Pogórza Karpackiego. Na zdjęciach widać m.in.: zniszczoną infrastrukturę: wysadzone przez Wojsko Polskie mosty na Popradzie, Dunajcu i Wisłoce, zajęte miejscowości: Limanową, Nowy Sącz, Krosno oraz Drohobycz – kluczowy punkt Zagłębia Naftowego, scenki rodzajowe: od kwaterowania wojsk, po „turystyczną” obserwację lokalnych zabytków. Niektóre fotografie niepokojąco przypominają zdjęcia młodych chłopaków z wakacji. Szczególnie poruszające są zdjęcia o charakterze propagandowo-ideologicznym. Niemiecki żołnierz uwiecznił na nich polskich Żydów (m.in. w Nowym Sączu i Grybowie), opatrując odbitki złośliwymi, antysemickimi komentarzami. To pokazuje jak głęboko nazistowska ideologia była zakorzeniona w świadomości zwykłych żołnierzy już w pierwszych dniach wojny. Marsz na Warszawę i „Parada Zwycięstwa” Drugi, obszerniejszy album, dokumentuje działania prawdopodobnie jednej z dywizji piechoty nacierającej od południowego zachodu. Autor zdjęć brał udział w starciach z Armią „Prusy” i podchodził pod stolicę przez Tomaszów Mazowiecki oraz Grójec. Największą wartość historyczną mają ujęcia przedstawiające Warszawę pod ostrzałem artylerii. Fotograf uwiecznił strategiczną infrastrukturę miasta oraz jego przedmieścia, które jako pierwsze odczuły impet niemieckiego uderzenia. Wstrząsającym dopełnieniem tej części zbioru są trzy unikatowe fotografie z parady zwycięstwa w Alejach Ujazdowskich, która odbyła się 5 października 1939 roku z udziałem najwyższych dowódców III Rzeszy. Zdjęcia niemieckich żołnierzy wyglądają aż przerażająco „normalnie”: View Gallery on the source website W obiektywie wroga Poza tryumfalnymi pochodami, album zawiera również zdjęcia pobojowisk, polskich jeńców oraz – co istotne dla historyków – mogiły poległych żołnierzy Wehrmachtu, co przypomina, że opór Polaków był dla agresora kosztowny. Perspektywa sprawcy jako narzędzie edukacji Wyjątkowość tego zbioru polega na tym, że nie kończy się on na kapitulacji Polski. Druga część większego albumu pokazuje dalsze losy żołnierza w Europie Zachodniej – na pograniczu z Francją, w krajach Beneluksu oraz w samym Paryżu. Pozwala to badaczom śledzić ewolucję postaw żołnierzy, którzy po sukcesie w Polsce poczuli się „panami Europy” i rozpoczęli II wojnę światową. Przekazanie tych materiałów do Archiwum Akt Nowych w kwietniu 2026 roku to moment przełomowy dla dokumentacji strat wojennych. Jak zauważają eksperci z Instytutu im. Jana Karskiego, zdjęcia te skłaniają do głębokiej refleksji nad tym, jak obraz wojny był kreowany przez tych, którzy go wywołali. Teraz, niemal 90 lat później, te same kadry służą do odkłamywania historii i precyzyjnego opisu tragedii, jaka spotkała Polskę w 1939 roku. Źródła: National Geographic Polska, Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wyjątkowo jasny bolid przeleciał nad Polską. Eksperci badają, czy doszło do upadku meteorytu
Jak donosi sieć obserwacyjna Skytinel, 17 kwietnia 2026 na polskim niebie pojawił się wyjątkowo jasny meteor (bolid). Tak silne zjawisko sugeruje meteor na tyle duży, że przetrwał przelot przez ziemską atmosferę. Eksperci Skytinel analizują tor jego lotu i szacują obszar ewentualnego upadku meteorytu.
Do przelotu doszło o godz. 20:53 nad województwami łódzkim i wielkopolskim, choć doniesienia o obserwacjach spływają także z innych województw. Bolid był widoczny przez kilka sekund, a jego jasność zmieniała się. Jak piszą eksperci ze Skytinel, wielokrotnie rozbłyskiwał, sprawiając wrażenie wirowania w atmosferze. Według wstępnych analiz meteoroid poruszał się po orbicie lekko wykraczającej poza orbitę Marsa, a jego obieg wokół Słońca zajmował nieco ponad 1,5 roku ziemskiego. Przelot jasnego bolidu nad Polską „Dysponujemy bogatym zestawem danych z kamer kierunkowych i all-sky, a także ze specjalistycznego spektrografu, który pozwoli nam ocenić skład meteoroidu. Otrzymaliśmy również dziesiątki wiadomości w sprawie tego bolidu, za które serdecznie dziękujemy! Można powiedzieć, że „otoczyliśmy” bolid z każdej strony. Obecnie trwa kompleksowa analiza wszystkich zebranych danych” – pisze Skytinel w mediach społecznościowych. Ciekawostką jest fakt, że bolid przeleciał akurat w dniu XIV Konferencji Meteorytowej, organizowanej przez Polskie Towarzystwo Meteorytowe w Koluszkach. Uczestnicy konferencji także go zaobserwowali. Skytinel informuje, że wynik swoich analiz, czyli prawdopodobny obszar spadku meteorytu, poda do publicznej wiadomości za dwa tygodnie. Komentarze w pod postem Skytinel wskazują, że niektórzy słyszeli także huk. Niewątpliwie niejeden obserwator zacznie szukać fragmentów meteorytu na własną rękę. Ochotnicza Straż Pożarna w miejscowości Starcza otrzymała zgłoszenie o spadku „sporych rozmiarów przedmiotu” który zostawił za sobą chmurę dymu i ognia. Strażacy sprawdzili teren, ale niczego nie znaleźli. Czym jest bolid? Bolid to meteor osiągający na niebie jasność większą niż -4 magnitudo, czyli jaśniejszy od Wenus. Superbolidy przekraczają -15 magnitudo i są jaśniejsze niż Księżyc w pełni. Wbrew pozorom są to dość częste zjawiska i mogą być wywołane wejściem w atmosferę obiektu o wielkości nawet kilku centymetrów. Dużo większe są znacznie rzadsze, a tak duże by przetrwały i nie spaliły się w atmosferze, to już ogromna rzadkość. Większość bolidów umyka obserwacjom, bo przelatują albo nad oceanami, albo w dzień. Źródła: Skytinel, OSP KSRG Starcza Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
W Warszawie testowane są technologie dla misji ESA ExoMars. Przyszłe lądowniki zyskają polski akcent
W Centrum Badań Kosmicznych PAN otwarto Lunapark. Chociaż nazwa kojarzy się z zabawą, jest to całkiem poważne laboratorium służące do testów nóg lądowników marsjańskich, a w przyszłości również księżycowych. Już teraz inżynierom firmy Sener Polska oraz CBK PAN udało się odnaleźć krytyczny błąd, który w trakcie lądowania na Marsie mógłby przysporzyć poważnych problemów.
Lunapark to specjalnie zaprojektowana infrastruktura, obejmująca wysoką część testową o wysokości 6,25 m i wymiarach 6,8 x 11,6 m oraz część niższą, stanowiącą zaplecze techniczne. Powstała w jednym celu. – Całe pomieszczenie zostało zbudowane z myślą o testowaniu nóg lądowników na misje planetarne. Uwzględnia to nie tylko dużą kubaturę pomieszczenia, ale również specjalny fundament i suwnicę o odpowiednim udźwigu – podkreśla inż. Konrad Aleksiejuk, kierownik Laboratorium Mechatroniki i Robotyki Satelitarnej CBK PAN. Współpraca przemysłu z nauką Laboratorium zostało stworzone we współpracy z firmą Sener Polska. Infrastruktura powstała na potrzeby realizacji kontraktu badawczego w ramach misji Europejskiej Agencji Kosmicznej ExoMars. Mowa o lądowniku marsjańskim, który w przyszłości dostarczy na powierzchnię Marsa łazik Rosalind Franklin. Dzięki wiertłu zdolnemu zagłębić się w marsjański grunt na dwa metry, łazik ma poszukiwać organicznych cząsteczek, które mogą wskazywać na życie. Za całą misję, po stronie technicznej, odpowiadają największe europejskie firmy z branży kosmicznej. Głównym wykonawcą jest Thales Alenia Space Italia, Airbus Defence and Space odpowiada za Mission Time Planning System, czyli system planowania czasu misji. Jest to specjalne oprogramowanie używane do zarządzania tym, co łazik robi na Marsie – krok po kroku i godzina po godzinie. Natomiast Sener jest głównym dostawcą nóg lądownika. Krytyczny moment misji Prowadzone w Lunaparku testy mają symulować jeden z najbardziej krytycznych etapów każdej misji planetarnej, czyli lądowanie. Test wygląda spektakularnie: konstrukcja spada na przygotowane podłoże, a całe zdarzenie – trwające ułamki sekundy – rejestrowane jest z prędkością nawet 1000 klatek na sekundę. Jak podkreśla inż. Szymon Frankowski z Sener Polska, nawet tak krótki czas pozwala na bardzo precyzyjne badania. – Mierzymy siły, przyspieszenia i zachowanie konstrukcji w momencie uderzenia. Analizujemy ugięcie, pochłanianie energii i stabilność – tłumaczy Szymon Frankowski. Najważniejsze jest sprawdzenie tutaj, na Ziemi, czy nogi lądownika mogą w pełni zamortyzować kontakt z powierzchnią oraz zapewnią stabilność całej konstrukcji. O tym, jak istotne to jest, przekonaliśmy się w ostatnich latach przy okazji misji księżycowych. Dwie porażki zaliczyły japońskie lądowniki Hakuto, a lądownik amerykańskiej misji IM-2 Athena przewrócił się w trakcie lądowania. Błąd krytyczny W laboratorium odtwarzane są różne scenariusze lądowania – zmienne kąty, prędkości oraz typy podłoża, w tym symulacja regolitu marsjańskiego z wykorzystaniem piasku. Jeden taki test prowadzony przy bardzo wysokim obciążeniu wykazał, że w obecnej konfiguracji nogi lądownika mogą zawieść podczas lądowania. – Tak naprawdę jest to świetna informacja, ponieważ zrobiliśmy to, co do nas należało. Sprawdziliśmy nogę w trudnych warunkach i ustaliliśmy, co jest w stanie wytrzymać oraz gdzie jest krytyczny punkt, po przekroczeniu którego może dojść do problemów – powiedział Jakub Pierzchała, prezes Sener Polska. Dr hab. inż. Piotr Orleański, dyrektor CBK PAN dodał, że właśnie temu służą testy. – Testujemy każde urządzenie kosmiczne wiele razy i w różnorodnych warunkach, by zyskać możliwie dużą pewność, że zadziała, gdy już będzie poza naszym zasięgiem. Znalezienie błędu podczas testów jest tak naprawdę sukcesem, na który pracuje cała grupa ludzi podczas przygotowania do testu oraz przeprowadzenia go. Teraz odpowiednia komisja sprawdzi i oceni, co się wydarzyło, a wnioski posłużą do ulepszenia konstrukcji – komentuje. W tej chwili w nowym laboratorium prowadzone są tylko testy nogi lądownika marsjańskiego. Jednak w niedalekiej przyszłości może być tam testowane całe podwozie wielkiego europejskiego transportowca księżycowego Argonaut. A w przyszłości – szereg innych lądowników planetarnych. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jeszcze niedawno było spokojnym miasteczkiem. Dziś przyciąga turystów przez cały rok
Uniejów to jedno z najbardziej niezwykłych uzdrowisk termalnych w Polsce. Położone nad Wartą miasto przyciąga turystów gorącymi wodami geotermalnymi, leczniczym mikroklimatem oraz zabytkami sięgającymi średniowiecza. Sprawdź, dlaczego coraz więcej osób wybiera Uniejów na relaks, leczenie i weekendowy wypoczynek.
Spis treści: Historia miasta Uniejów Uniejów jako uzdrowisko termalne i centrum leczenia Najpopularniejsze zabiegi uzdrowiskowe w Uniejowie Tężnie solankowe i mikroklimat Uniejowa Dlaczego warto odwiedzić Uniejów? Uniejów położony jest w centralnej Polsce, w województwie łódzkim, nad rzeką Wartą. To jedno z wyjątkowych miast uzdrowiskowych w Polsce, które od lat cieszy się popularnością wśród osób, które chcą zadbać o swoje zdrowie oraz tych, które szukają relaksu oraz kontaktu z naturą. Uniejów znany jest przede wszystkim jako nowoczesne uzdrowisko termalne, ale jego historia, położenie geograficzne i lokalne tradycje sprawiają, że jest to miejsce, które może zaoferować przyjeżdżającym tam turystom o wiele więcej. Miasto Uniejów łączy w sobie walory lecznicze, turystyczne i kulturowe, dzięki czemu przyciąga gości przez cały rok i jest jednym z najważniejszych punktów na mapie polskich uzdrowisk termalnych. Historia miasta Uniejów Historia Uniejowa sięga średniowiecza. Prawa miejskie uzyskał już w XIV wieku, a przez wieki był ważnym ośrodkiem administracyjnym i religijnym. Uniejów należał do arcybiskupów gnieźnieńskich, co miało ogromny wpływ na jego rozwój. Do dziś w mieście podziwiać można zabytki przypominające o bogatej przeszłości, w tym zamek arcybiskupi, który jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli miasta. Mimo burzliwej historii i wielu trudnych momentów Uniejów zachował swój unikatowy charakter. Dziedzictwo kulturowe widoczne jest tu na każdym kroku – w architekturze, lokalnych legendach oraz pielęgnowanych tradycjach. Historia tego miasta idealnie łączy się z jego nowoczesnym obliczem jako uzdrowiska. Uniejów jako uzdrowisko termalne i centrum leczenia Największym skarbem, jaki posiada Uniejów, są oczywiście wody geotermalne. To właśnie dzięki nim uzyskał on status uzdrowiska, co czyni go jedynym takim miastem w województwie łódzkim. Wody termalne w Uniejowie wydobywane są z głębokości ponad 2000 metrów i charakteryzują się wysoką mineralizacją oraz temperaturą sięgającą nawet 68°C u źródła, co czyni je niezwykle skutecznymi w leczeniu wielu dolegliwości. To jedne z popularniejszych term w Polsce. Uniejów specjalizuje się przede wszystkim w leczeniu chorób układu ruchu, w tym: schorzeń reumatologicznych, zwyrodnieniowych pourazowych. Zabiegi oferowane w Uniejowie pomagają osobom cierpiącym na bóle kręgosłupa, stawów, mięśni, a także pacjentom po operacjach ortopedycznych. Uzdrowisko polecane jest również osobom z chorobami neurologicznymi, problemami krążeniowymi oraz schorzeniami dermatologicznymi, takimi jak łuszczyca czy atopowe zapalenie skóry. Kąpiele termalne w Uniejowie wspomagają regenerację organizmu, redukują stres i poprawiają ogólne samopoczucie. Uzdrowiskowy charakter Uniejowa sprawia, że jest to idealne miejsce zarówno na krótki weekendowy wypad, jak i dłuższy pobyt leczniczy. Najpopularniejsze zabiegi uzdrowiskowe w Uniejowie Uniejów oferuje bardzo szeroki wachlarz zabiegów leczniczych i rehabilitacyjnych. Do najpopularniejszych należą kąpiele termalne w basenach solankowych, które poprawiają krążenie, obniżają napięcie mięśniowe i działają przeciwbólowo. Kąpiele w Uniejowie są wykorzystywane zarówno w celach leczniczych, jak i relaksacyjnych. W uzdrowisku Uniejów dużą popularnością cieszą się także zabiegi fizykoterapeutyczne, takie jak krioterapia, laseroterapia, magnetoterapia oraz elektroterapia. Można tam również skorzystać z profesjonalnych masaży leczniczych, rehabilitacyjnych i relaksacyjnych, które wspomagają proces regeneracji organizmu. Coraz więcej osób odwiedza Uniejów także ze względu na bogatą ofertę zabiegów SPA i wellness, łączących lecznicze właściwości wód termalnych z nowoczesną kosmetologią. Uniejów to miejsce, w którym leczenie łączy się z wypoczynkiem, a jego wyjątkowy mikroklimat sprzyja poprawie kondycji fizycznej i psychicznej. Tężnie solankowe i mikroklimat Uniejowa Jednym z ważnych elementów uzdrowiskowego krajobrazu miasta Uniejów są tężnie solankowe. Tężnie w Uniejowie stanowią doskonałe uzupełnienie terapii zdrowotnych i są chętnie odwiedzane zarówno przez kuracjuszy, jak i turystów. Inhalacje solankowe pomagają w leczeniu chorób górnych dróg oddechowych, astmy, alergii oraz przewlekłych infekcji. Tężnie gwarantują wyjątkowy mikroklimat, porównywalny do tego, który panuje nad Morzem Bałtyckim. Regularne spacery w ich pobliżu wzmacniają odporność, poprawiają wydolność układu oddechowego i pozytywnie wpływają na samopoczucie. To kolejny dowód na to, że Uniejów jest uzdrowiskiem kompleksowym, dbającym o zdrowie na wielu poziomach. Co warto zobaczyć i robić w Uniejowie? Uniejów to nie tylko miejsce, w którym warto podjąć rekonwalescencję. Miasto oferuje wiele atrakcji turystycznych. Zdecydowanie warto odwiedzić Termy Uniejów, czyli nowoczesny kompleks basenów termalnych, z którego można korzystać przez cały rok. Klimat miasta zachęca również do spacerów i wycieczek rowerowych po malowniczych terenach nad Wartą oraz po rozległych parkach zdrojowych. W Uniejowie warto również odwiedzić zamek arcybiskupi i kolegiatę Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Miasto znane jest z pielęgnowania lokalnych tradycji i promocji zdrowego stylu życia. Regularnie organizowane są wydarzenia promujące kuchnię regionalną, historię oraz walory uzdrowiskowe miasta. Ciekawostką jest fakt, że Uniejów jako jedno z nielicznych miast w Polsce wykorzystuje energię geotermalną nie tylko w celach leczniczych, ale także do ogrzewania budynków. Źródło: uniejow.pl Nasz ekspert Filip Nowek Z wykształcenia dziennikarz, chociaż na co dzień zajmuje się komunikacją marketingową. Pasjonat podróżowania. Autor przewodników po europejskich krajach i ciekawostek o największych miastach świata. Prywatnie miłośnik tenisa i wypadów do kina.
Ile dzików naprawdę żyje w Polsce? Eksperci przyznają: nie wiadomo
Obecność dzików w miastach stała się w ostatnim czasie poważnym wyzwaniem dla samorządów, jednak skala tego zjawiska pozostaje trudna do oszacowania. Eksperci z Polskiej Akademii Nauk, Polskiego Związku Łowieckiego oraz Głównego Urzędu Statystycznego mówią, że w Polsce brakuje spójnego systemu monitoringu.
Dane Głównego Urzędu Statystycznego sugerują ogromny spadek ogólnej liczby dzików – z około 265 tysięcy w 2015 roku do niespełna 60 tysięcy w 2025 roku. Statystyki te są jednak szacunkowe i niemal w całości pomijają zwierzęta bytujące w miastach. Mamy różne dane, dziki są monitorowane przez różne instytucje, ale nie ma ani centralnego rejestru, ani spójnej metodologii. Inwentaryzacja prowadzona w obwodach łowieckich nie obejmuje terenów zurbanizowanych. Tradycyjne metody liczenia są obarczone dużym błędem, a dane miejskie, o ile są gromadzone, mają charakter wyrywkowy i lokalny. Jak skutecznie policzyć dziki? Wyzwania w miastach i poza nimi Inwentaryzacja dzików jest zadaniem niezwykle trudnym, a oficjalne zestawienia budzą sceptycyzm naukowców, takich jak dr hab. Jakub Gryz Instytutu Badawczego Leśnictwa, który w rozmowie z PAP wskazuje na brak jednolitej metodologii. Myśliwi wykorzystują do liczenia dzików różne techniki, w tym termowizję, całoroczne obserwacje oraz pędzenia próbne polegające na wypłaszaniu i liczeniu zwierząt w określonym dniu. Jednak wciąż są to tylko przybliżenia. Dramatyczny spadek poza miastami, wzrosty w miastach Według danych Rocznika Statystycznego Leśnictwa, w roku łowieckim 2024/2025 odstrzelono 174 tysiące dzików, a kolejne 83 tysiące zginęły w wyniku odstrzału sanitarnego, wypadków drogowych i kłusownictwa. Zaledwie 194 osobniki zostały odłowione i zasiedlone, co pokazuje marginalne użycie metod alternatywnych wobec eliminacji. Rzecznik GUS Krzysztof Jedlak powiedział PAP, że dane GUS o populacji dzików są szacunkowe i nie obejmują populacji dzików w miastach. Ocena miejskich populacji i ich migracji jest obecnie niemożliwa. Dane z poszczególnych miast, według kwerendy przeprowadzonej przez PAP, pokazują różne tendencje. W Poznaniu odnotowano 120 dzików w pierwszym kwartale 2026 roku wobec 196 rok wcześniej. W Toruniu zimowa inwentaryzacja wykazała spadek z 113 osobników w 2025 roku do 76 w 2026 roku. W Łodzi populacja wzrosła w ostatnich latach z 2 do nawet 3 tysięcy sztuk. Miasta takie jak Bydgoszcz, Białystok i Olsztyn monitorują sytuację głównie poprzez liczbę zgłoszeń mieszkańców. W Bydgoszczy liczba ta wzrosła z 17 w 2024 roku do 100 w 2025 roku. Migracja dzików do miast i problem ASF Główną przyczyną migracji dzików do miast jest postępująca urbanizacja, która pochłania lasy, łąki i pola, stanowiące naturalne ostoje tych zwierząt. Eksperci wskazują, że to ludzie wkroczyli ich na terytoria. Drugim kluczowym czynnikiem jest wpływ afrykańskiego pomoru świń (ASF) oraz związana z nim strategia walki z chorobą. Przepisy związane z ASF sprawiają, że odławianie i przesiedlanie dzików stało się prawnie niemożliwe, co pozostawia władzom miast ograniczone pole manewru w zarządzaniu populacją. Według Michała Żmihorskiego z Instytutu Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk w Białowieży, intensywny odstrzał prowadzony poza miastami sprawił, że zwierzęta szybko nauczyły się że tereny zurbanizowane to bezpieczne strefy wolne od polowań. Choć przedstawiciele PZŁ, np. Wacław Matysek, polemizują z tą tezą, to przyznają że populacje w miastach zwiększają się. Kontrowersje wokół działań samorządów Sposoby radzenia sobie z dzikami w miastach wywołują silne emocje. Niektóre samorządy, np. Toruń, stosują odstrzały redukcyjne, co zdaniem urzędników pozwoliło opanować liczbę zwierząt w tym mieście. Podobne działania w Warszawie – uśmiercenie siedmiu dzików na Mokotowie oraz szesnastu na placu zabaw na Bemowie – doprowadziły do fali oburzenia. Przeciwnicy tych metod zorganizowali manifestację przed ratuszem, domagając się natychmiastowego wstrzymania odstrzałów, i powołania eksperckiego zespołu ds. dzikich zwierząt. Ta presja miała sens – 16 kwietnia samorząd zgodził się na powołanie takiego zespołu. Jednym z jego pierwszych zadań powinno być możliwie dokładne policzenie dzików w Warszawie. Źródło: PAP Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Sahara dotarła do Polski. To zjawisko widać gołym okiem
Zmiana zabarwienia nieba oraz pogorszenie przejrzystości powietrza obserwowane w ostatnich dniach to efekt napływu pyłu saharyjskiego nad Polskę. Zjawisko to obejmuje znaczną część kraju i może wpływać zarówno na warunki atmosferyczne, jak i jakość powietrza. Według prognoz utrzyma się ono jeszcze przez najbliższe dni.
Do Europy, w tym również nad Polskę, napływa rozległa masa pyłu saharyjskiego pochodzącego z północnej Afryki. Za jego obecność odpowiada niż atmosferyczny Ulla, którego centrum ulokowało się nad Włochami. Cyrkulacja powietrza związana z tym układem sprzyja unoszeniu mikroskopijnych cząstek piasku i ich transportowi na znaczne odległości, nawet do północnych rejonów kontynentu. Choć tego typu zjawiska występują regularnie, ich intensywność oraz zasięg mogą się znacząco różnić. Pył saharyjski nad Polską – gdzie jest najbardziej widoczny? Napływ pyłu saharyjskiego nad Polskę ma charakter dynamiczny i zmienia się wraz z przemieszczaniem mas powietrza nad Europą. Zjawisko początkowo objęło zachodnią i południową część kraju, jednak już dziś, w środę, jego największe stężenie obserwowane jest przede wszystkim na wschodzie oraz południowym wschodzie Polski. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej potwierdził obecność pyłu na zobrazowaniach satelitarnych, wskazując na wyraźne zmętnienie atmosfery także nad północnymi regionami kraju i południowym Bałtykiem. W kolejnych godzinach chmura pyłu będzie stopniowo przesuwać się dalej na wschód, co oznacza poprawę jakości powietrza najpierw w zachodniej, a następnie w centralnej części Polski. Obecność saharyjskich drobin jest zauważalna – niebo traci intensywny błękit, przybierając mleczny lub lekko żółtawy odcień, a przejrzystość powietrza wyraźnie się obniża. Zjawisku towarzyszą także bardziej nasycone kolory wschodów i zachodów słońca. Szczególnie dobrze widać to w rejonach górskich – szczególnie w Tatrach, gdzie obecność pyłu została wyraźnie odnotowana. – Obserwujemy zmętnienie nieba, brak wyraźnego błękitu, a krajobraz sprawia wrażenie przysłoniętego. To wyraźny sygnał obecności pyłu saharyjskiego w atmosferze – wyjaśnia Paweł Parzuchowski z IMGW. Synoptycy przypominają, że nie jest to zjawisko wyjątkowe – podobne epizody pojawiają się cyklicznie, najczęściej wiosną. W 2024 roku szczególnie intensywna obecność pyłu nad Tatrami została odnotowana w okresie wielkanocnym. Warto dodać, że drobiny mogą osiadać na powierzchniach, zwłaszcza po opadach, pozostawiając charakterystyczny żółtobrązowy nalot na samochodach, parapetach czy dachach budynków. Według prognoz epizod ten nie będzie długotrwały – już w drugiej części tygodnia stężenie pyłu zacznie wyraźnie spadać, a do piątku zjawisko powinno całkowicie ustąpić, przemieszczając się dalej na południowy wschód kontynentu. Czy pył saharyjski jest groźny dla zdrowia? Wpływa na organizm i pogodę Choć obecność pyłu saharyjskiego w atmosferze może budzić niepokój, w większości przypadków nie stanowi on bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia ludzi ani środowiska. Badania naukowe wskazują, że drobiny, które przemieszczają się na ogromne odległości z północnej Afryki, mogą zawierać śladowe ilości różnych pierwiastków, w tym izotopów promieniotwórczych, jednak ich stężenie jest na tyle niskie, że nie ma realnego wpływu na bezpieczeństwo. Zjawisko to jest dobrze rozpoznane i monitorowane przez ośrodki meteorologiczne w Europie, w tym m.in. Regionalne Centrum Pyłu w Barcelonie. Nie oznacza to jednak, że obecność saharyjskiego pyłu pozostaje całkowicie obojętna dla organizmu. Wraz z nim napływa bowiem ciepłe i suche powietrze, które może nasilać dolegliwości u osób wrażliwych – szczególnie alergików oraz osób z chorobami układu oddechowego. Możliwe są objawy takie jak podrażnienie oczu, łzawienie, uczucie suchości w gardle czy dyskomfort w obrębie zatok. Napływ mas powietrza znad Sahary wpływa również na warunki pogodowe – przynosi wyższe temperatury i sprawia, że powietrze staje się bardziej suche. W efekcie obserwowane są nie tylko zmiany wizualne na niebie, lecz także subtelne różnice w jego odczuwalnej jakości. Mimo to specjaliści podkreślają, że obecny epizod ma umiarkowane natężenie i krótkotrwały charakter, dlatego nie powinien powodować poważniejszych konsekwencji dla zdrowia większości mieszkańców. Źródła: PAP, Polskie Radio, Onet, WP Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Wierzbówka po raz drugi w Polsce! Kwiecień nie zawodzi: trwa wysyp niezwykłych obserwacji ptaków
Sezon ptasich migracji jest już w pełni. Obserwatorzy ruszyli na bezkrwawe łowy i coraz częściej donoszą o rzadkich przybyszach, któzy do nas przylecieli. Wśród ostatnich ornitologicznych sensacji wyróżnia się drugie w historii stwierdzenie w Polsce maleńkiej wierzbówki. Ale to nie wszystko, a kwiecień zapowiada się na rekordowy.
Jest niepozorna i maleńka, ale w środowisku polskich birdwatcherów po raz kolejny wzbudziła sensację. Wierzbówka zwyczajna po raz drugi w historii obserwacji pojawiła się w Polsce. Jest gościem z gorącego południa, a doleciała aż pod Szczecin. A to tylko jedna z wielu wyjątkowych obserwacji w kwietniu. Druga obserwacja wierzbówki w Polsce Jak donosi portal Birding Poland, na jeziorze Miedwie w województwie zachodniopomorskim udało się po raz drugi w historii zaobserwować wierzbówkę. Ptaszek został schwytany i zaobrączkowany 5 kwietnia 2026 w Wierzbnie przez Roberta Skeatesa. Podobnie jak przy pierwszej obserwacji, był to samiec. Poprzednio wierzbówkę widziano w Polsce 28 maja 2025. Samiec głośno śpiewał na terenach należących do elektrociepłowni w Gdyni. W kolejnych dwóch dniach inni obserwatorzy potwierdzili obecność ptaka i po raz pierwszy go zobaczyli oraz sfotografowali, a nie tylko usłyszeli. Czy przybysz z południa zadomowi się w Polsce? Wierzbówka zwyczajna (Cettia cetti) to niewielki ptak śpiewający, zamieszkujący głównie południową i środkową Europę, północną Afrykę oraz zachodnią i środkową Azję. Dzięki łagodnym zimom rozszerza swój zasięg na północ, m.in. do Wielkiej Brytanii, gdzie od pierwszego stwierdzenia w 1961 roku populacja znacznie wzrosła. Nie jest zagrożona wyginięciem i jest klasyfikowana jako gatunek najmniejszej troski (Least Concern) przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN). Ocieplający się klimat zapewne zachęci tego ptaka do częstszych wizyt w Polsce. Wysyp ptasich obserwacji w kwietniu Tegoroczny kwiecień nie zawodzi, jeśli chodzi o obserwacje rzadkich ptaków w Polsce. W pierwszej połowie miesiąca obserwatorzy dostrzegli między innymi: markaczkę amerykańską, 10 kwietnia w Świętoujściu (woj. Zachodniopomorskie), krytycznie zagrożoną czajkę towarzyską w Leoncinie na Mazowszu, 12 kwietnia, sporadycznie zalatującą do nas pliszkę czarnogłową (podgatunek pliszki żółtej) w Długopolu (Małopolska), 10 kwietnia, czerniczka pojawiła się w trzech miejscach, na Podkarpaciu, Opolszczyźnie i Lubelszczyźnie. To 18, 19 i 20 stwierdzenie tego ptaka w Polsce, maleńka tamaryszka była widziana na Stawach Niezgoda w woj. Dolnośląskim, po raz 7 w Polsce, oceaniczny nawałnik duży pojawił się w Krynicy Morskiej, niedaleko punktu obserwacyjnego Drapolicz. Źródła: Birding Poland, Clanga.com Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Podziemne giganty i polska Sahara. Odkrywamy fizyczne rekordy Polski, o których rzadko uczą w szkołach
Choć każdy z nas potrafi wskazać Wisłę czy Rysy, polska mapa fizyczna skrywa anomalie, które wymykają się podręcznikowym schematom. Od „ruchomych” punktów depresji, po jeziora przypominające fiordy – oto polskie „naj”, które udowadniają, że nasza natura wciąż potrafi zaskakiwać.
Spis treści: Jeziorna rynna bez końca: Jeziorak Marzęcino: nowy rekord polskiej depresji Podziemny Mount Everest: Jaskinia Wielka Śnieżna Ślady lądolodu: Hańcza i Trygław Pustynia Błędowska: antropogeniczny fenomen Wybrzeże z innej perspektywy: Góra Gosań Mapa fizyczna Polski to znacznie więcej niż pasowy układ rzeźby terenu. To kraina skrajności, gdzie procesy polodowcowe i działalność człowieka stworzyły wyjątkowe w skali europejskiej formacje. Często mijamy te miejsca, nie zdając sobie sprawy, że stoimy nad najgłębszą otchłanią Niżu Europejskiego lub na dnie dawnego morza, które dziś jest najniższym punktem kraju. Oto polskie „naj” z bliska. Jeziorna rynna bez końca: Jeziorak Gdy myślimy o wielkich jeziorach, wzrok ucieka ku Mazurom. Jednak to na Pojezierzu Iławskim znajduje się najdłuższe jezioro w Polsce – Jeziorak. Ta spektakularna rynna polodowcowa ciągnie się przez ponad 27 kilometrów, przecinając krajobraz niczym błękitna wstęga. To tutaj ukryta jest Wielka Żuława, jedna z największych wysp śródlądowych, a sam akwen ze swoimi licznymi zatokami i kępami jest domem dla rzadkich gatunków ptaków wodnych. Marzęcino: nowy rekord polskiej depresji Przez dekady miano najniżej położonego punktu Polski dumnie nosiły Raczki Elbląskie. Jednak najnowsze, precyzyjne pomiary geodezyjne zrewidowały tę wiedzę. Oficjalnym rekordzistą jest dziś Marzęcino na Żuławach Wiślanych, gdzie teren znajduje się na poziomie 2,2 m p.p.m. To właśnie tutaj najwyraźniej widać walkę człowieka z żywiołem wody, a każdy centymetr wysokości ma kluczowe znaczenie dla hydrologii regionu. Podziemny Mount Everest: Jaskinia Wielka Śnieżna Dla miłośników ekstremów prawdziwe rekordy są nie na szczytach, lecz głęboko pod nimi. Jaskinia Wielka Śnieżna w Tatrach to absolutny gigant – to najdłuższa i najgłębsza jaskinia w Polsce. Labirynt korytarzy o długości blisko 24 kilometrów i deniwelacja przekraczająca 800 metrów czynią ją wyzwaniem dostępnym jedynie dla najbardziej doświadczonych grotołazów. To prawdziwy pionowy świat ukryty pod wapiennymi skałami. Ślady lądolodu: Hańcza i Trygław Polska północna to poligon doświadczalny ostatniego zlodowacenia. To jemu zawdzięczamy Jezioro Hańcza – najgłębszy akwen w Polsce (108,5 m), którego krystaliczne wody i strome stoki przypominają wysokogórskie jeziora alpejskie. Nieopodal, w Tychowie, spoczywa inny rekordzista – głaz Trygław. Ten ważący blisko 2000 ton granitowy monolit jest największym głazem narzutowym w kraju, niemym świadkiem potęgi sunącego niegdyś lodu. Pustynia Błędowska: antropogeniczny fenomen Czy wiedzieliście, że Polska posiada jedyny w Europie tak duży obszar lotnych piasków powstały w wyniku błędu człowieka? Pustynia Błędowska, nazywana „Polską Saharą”, to obszar ok. 33 km². Powstała w średniowieczu przez masową wycinkę lasów na potrzeby górnictwa srebra i ołowiu. Dziś jest wyjątkowym ekosystemem i jedną z najbardziej fotogenicznych osobliwości na mapie fizycznej Polski. Wybrzeże z innej perspektywy: Góra Gosań Większość turystów szuka spektakularnych urwisk w Jastrzębiej Górze, jednak to na zachodnim krańcu wybrzeża natura stworzyła prawdziwy monument. Najwyższy klif w Polsce to Góra Gosań, wznosząca się na wysokość 93 m n.p.m. w samym sercu Wolińskiego Parku Narodowego. To miejsce, gdzie potęga Morza Bałtyckiego jest niemal namacalna – pionowa, piaszczysto-gliniasta ściana nieustannie poddaje się procesom abrazji morskiej, co sprawia, że linia brzegowa co roku cofa się o kilkadziesiąt centymetrów. Widok z wierzchołka, obejmujący Zatokę Pomorską i sylwetki statków na redzie Świnoujścia, to jedna z najbardziej surowych i majestatycznych panoram w kraju. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Wakacyjny hit od PKP powraca. Bezpośrednie połączenie z Polski do Chorwacji
Polacy kochają Chorwację, ale dojazd nad Adriatyk bywa męczący. W 2026 roku znów będziemy mieć alternatywę. Do Chorwacji pojedziemy pociągiem.
Branża turystyczna dobrze wie, że podróże kolejowe cieszą się coraz większą popularnością w Europie. Trend widać również w Polsce. Od kilku lat mówiło się o uruchomieniu bezpośredniej trasy z Polski do Chorwacji. W zeszłym roku doczekaliśmy się, a teraz wyczekiwane połączenie zostanie uruchomione ponownie. Kiedy pociąg z Polski do Chorwacji? Bezpośrednie połączenie z Warszawy do Rijeki to owoc współpracy PKP Intercity i Ministerstwa Infrastruktury. Bilety w najtańszej opcji kosztowały rok temu około 200 złotych. Ceny na 2026 r. zaczynają się od 190 zł (45 euro). Minister infrastruktury Dariusz Klimczak poinformował, że pociąg Adriatic Express będzie jeździł sześć razy w tygodniu, od końca czerwca do końca sierpnia. Sama podróż ma trwać o godzinę krócej niż przed rokiem, czyli 18 godzin zamiast 19. Koleją za granicę Szczegółowe informacje PKP Intercity podało w maju. Trasa pociągu będzie obejmowała stacje w Polsce: Warszawa, Opoczno, Włoszczowa, Zawiercie, Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec, Katowice, Zabrze, Gliwice, Tychy, Rybnik, Wodzisław Śląski, Oświęcim, Racibórz, Czechowice-Dziedzice, Chałupki, Zebrzydowice. Stacje zagraniczne to z kolei: Wiener Neustadt, Graz (Austria) Maribor, Celje, Lasko, Zidani Most, Ljubljana, Borovnica, Postojna, Pivka, Ilriska Bistrica (Słowenia) Sapjane, Opatija Matulji, Rijeka (Chorwacja) W 2026 r. część składu pojedzie do słoweńskiego miasta Koper, podobnie jak Rijeka leżącego nad Adriatykiem. PKP Intercity oferuje już kilka międzynarodowych połączeń. Z Polski dojedziemy bezpośrednio m.in. do Pragi, Budapesztu, Wiednia i Berlina. Skąd pomysł, aby siatkę połączeń poszerzyć właśnie o Chorwację? Perła Adriatyku od dekad już cieszy się dużą popularnością wśród polskich turystów.
Jastrzębia Góra czy Rozewie – które z tych miejsc jest najbardziej wysuniętym na północ fragmentem Polski?
Spis treści: Malownicze Rozewie XXI-wieczne pomiary Najdalej na północy Długie dni, białe noce Jeszcze dalej na północ Niezależnie od dokładnego usytuowania północnego końca Polski mówimy o niezwykle urokliwych okolicach. Malownicze Rozewie Rozewie to niewielka i spokojna wieś na Pobrzeżu Kaszubskim, w otulinie Nadmorskiego Parku Krajobrazowego. W roku 1959 została objęta krajobrazowym rezerwatem Przylądek Rozewski, głównie ze względu na majestatyczne, ponad dwustuletnie, porastające tutejszy klif buki. Tu rządzi przyroda, a rozewskie plaże są dzikie i w większości kamieniste. Nad morze warto zejść jednym z dwóch pobliskich wąwozów. Pierwszym jest położony na zachód od Rozewia polodowcowy Lisi Jar, pełen starej buczyny, zagłębień sięgających pięćdziesięciu metrów i pięknych widoków. Drugi to znajdujący się bardziej na wschodzie, łagodniejszy i dłuższy Łebski Żleb, prowadzący prosto na kameralną plażę piaszczystą. Rozewie, choć utraciło status najbardziej wysuniętej na północ polskiej miejscowości, nie straciło innych walorów. Nadal jest jednym z najbardziej charakterystycznych miejsc polskiego wybrzeża, m.in. dzięki zabytkowej latarni morskiej z XIX wieku i jej niezwykłej historii. A dokładniej mówiąc, dzięki dwóm latarniom – starej i nowej. Obok nich znajduje się ciekawa hala dawnej maszynowni i pomnik poświęcony wyzwolicielom Pomorza. XXI-wieczne pomiary Co jednak sprawiło, że na Przylądku Rozewie nie ma już tablicy mówiącej o najbardziej północnym punkcie linii brzegowej państwa? Ulepszone metody pomiarowe. Badania geodezyjne wykonane na początku XXI wieku wykazały, że przylądek formalnie nie może być najbardziej północnym punktem Polski. W 2000 roku rozpoczęły się więc nowe poszukiwania takiego miejsca. Okazało się, że leży ono w sąsiedniej miejscowości, Jastrzębiej Górze. Ma współrzędne 54°50′08,8″N i 18°18′00,6″E i jest tylko o 2 metry bardziej wysunięte na północ. Odkrycie wielu zaskoczyło. Konieczne było poprawienie encyklopedii i podręczników. I nie tylko: dziś na klifie w Jastrzębiej Górze stoi granitowy obelisk zwany Gwiazdą Północy, postawiony w 2001 roku z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Jastrzębiej Góry i chętnie odwiedzany przez turystów. Nietrudno tam trafić, bo znajduje się na koronie klifu, za największym w okolicy sklepem. Na jego trop wskazuje też umieszczona na deptaku w centrum miejscowości „róża wiatrów”. Dodajmy, że obelisk nie stoi dokładnie w najdalej wysuniętym ku północy punkcie Polski, bo ten znajduje się niżej, u podnóża klifu, i jest oznaczony biało-czerwonym słupem. Można na niego popatrzeć z góry lub po prostu tam podejść. Najdalej na północy Gwiazda Północy wyznacza zatem najbardziej na północ wysunięty punkt linii brzegowej polskiego wybrzeża, a Jastrzębia Góra jest najbardziej północną miejscowością. Jest tu też najbardziej wysunięta na północ szkoła, położona praktycznie na klifie, i najbardziej północny, a przy tym ciekawy pod względem architektonicznym kościół. Jednak miejscowość to nie tylko geodezyjna ciekawostka. To przede wszystkim okolice słynące z wysokich, klifowych brzegów, sięgających ponad 30 metrów, i szerokich, spacerowych plaż. Widok z klifu na Bałtyk daje niezwykłe wrażenia. Jest tu szeroka oferta noclegowa, obejmująca miejsca dostępne przez cały rok. Poza typowymi nadmorskimi atrakcjami w tej niewielkiej, odżywającej w sezonie letnim wsi znajdziemy liczne restauracje, ale i zabytki, w tym willę Piłsudskiego i piękne stuletnie pensjonaty, a także szeroki pas nadmorskiego lasu. Niemal przez środek miejscowości przebiega wąwóz Strondowy Jar, utworzony w wyniku działalności lodowców w okresie zlodowaceń. Warto przejść się tam na spacer. Jest i coś dla miłośników odległej historii: archeolodzy odkryli w Jastrzębiej Górze i jej okolicach (pobliskim Mieroszynie) ślady osadnictwa z epoki żelaza i późnej epoki brązu, łącznie z kamiennym kurhanem o średnicy 14 metrów. Długie dni, białe noce Nasze najbardziej północne miejscowości są zatem pełne nieoczywistych atrakcji. Patrząc na mapę możemy zauważyć, że okolice te są pod względem wysunięcia na północ niemal wyrównane. Warto natomiast przeanalizować, jakie efekty wiążą się ze sporą rozpiętością obszaru Polski. Z północy na południe nasz kraj rozciąga się od Gwiazdy Północy (54°50'N) po południowo-wschodni stok szczytu Opołonek w Bieszczadach (49°00'N). Różnica to blisko 6 stopni. Dużo? W skali Europy to wartość znacząca, która przekłada się na ponad 600 kilometrów w linii prostej. I wyraźnie wpływa na długość dnia i nocy. Im dalej na północ, tym większe sezonowe wahania długości dnia. W dniu przesilenia letniego, czyli około 21 czerwca, gdy północna półkula jest mocno nachylona ku Słońcu, dzień – jak wiemy – jest najdłuższy, ale im wyższa szerokość geograficzna, tym jest przy tym dłuższy. W Jastrzębiej Górze trwa 17 h i 20 min., a na szczycie Opołonek 16 h 12 min. Na wybrzeżu możemy zatem cieszyć się Słońcem o ponad godzinę dłużej. Występują tam wtedy tak zwane białe noce żeglarskie, a zmierzch cywilny trwa niemal całą noc. W praktyce noc jest jasna, słabo widać gwiazdy i ma się wrażenie, że Słońce tylko na chwilę i bardzo płytko chowa się pod horyzont. Po pół roku sytuacja oczywiście się odwraca i w Jastrzębiej Górze dzień trwa tylko 7 godzin i 12 minut. Długie zimowe noce na północnym skraju Polski to także okazja do wypatrywania zórz polarnych. Różnice położenia i tu mają znaczenie. Statystycznie częściej zobaczymy okazałe zorze na północy niż na południu kraju, choć z uwzględnieniem pogody i innych warunków lokalnych. Nasze wybrzeże Bałtyku, choć pod tym względem pozostaje daleko w tyle za Norwegią, Szwecją czy Islandią, daje większe szanse na zorze niż Tatry czy Bieszczady, bo znajduje się bliżej typowego zasięgu północnego owalu zorzowego. Jeszcze dalej na północ Wiemy, co wzburzone morze robi z linią brzegową. Klify są niszczone, dokładny przebieg plaży zmienia się. Czy punkt wyznaczony przez słupek na plaży w Jastrzębiej Górze jest w ogóle trwały? W dłuższym czasie zapewne nie, ale nie ma to dużego znaczenia, bo do naszego kraju należą też jego morskie wody terytorialne. Zatem Polska od północy nie kończy się tak naprawdę w tym konkretnym miejscu plaży, a w punkcie odległym od niego o ponad 22 kilometry, położonym na północ od niego, na morzu. Źródła: dladziedzictwa.org, nadmorski24.pl
Łemkowie przetrwali brutalne próby wymazania tożsamości. Ich kultura wciąż żyje
Łemkowie, grupa etniczna, która dziś jest rozpowszechniona na całym świecie, wciąż nosi w sobie geny karpackich pasterzy, upór białochorwackich rolników i traumę historii, która w XX wieku brutalnie przemodelowała ich mapę życia. Jak przetrwać, gdy państwo odbiera dom, rozdziela rodziny i rozrzuca je po różnych zakątkach świata? Wielu wydaje się to niemożliwe, ale Łemkowie po prostu nie mieli innego wyjścia.
Spis treści: Skąd się wzięli Łemkowie? „Lem”, czyli jak narodziła się nazwa? Kraina cerkwi i chyż Wielka wojna i trauma Thalerhofu Od republiki do schizmy Koniec świata Łemków Gdzie dziś żyją Łemkowie? Historia Łemków udowadnia, że dom to nie tylko cztery ściany i dach. To także język, pieśń i pamięć o przodkach. Komunistyczne władze chciały zniszczyć ich jako grupę, ale, paradoksalnie, skazując Łemków na wygnanie wzmocniły w nich poczucie odrębności i własnej tożsamości. Tym samym Rusinie udowodnili, że kultura może przetrwać nawet najbrutalniejsze próby jej wymazania. Skąd się wzięli Łemkowie? Na pytanie o pochodzenie Łemków nawet historycy i etnografowie nie są w stanie udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Na obszarze Karpat przez wieki mieszały się różne ludy. Najlepiej udokumentowana jest teoria kolonizacji wołoskiej. Zakłada ona, że od XII stulecia, wzdłuż grzbietu Karpat, z terenów Siedmiogrodu wędrowali pasterze wołoscy. Twardy lud, przyzwyczajony do życia w trudnych, górskich warunkach, niósł ze sobą unikatowy model gospodarki pasterskiej i prawo wołoskie, które zapewniało osadnikom dużą autonomię. Po drodze, na terenach dzisiejszej Ukrainy, mieszali się z ludnością ruską, co scementowała wspólna religia wschodnia. Na przełomie XIII i XIV. Wieku dotarli na obszar Beskidów, gdzie dalej mieszali się z ludnością polską i słowacką. Zdaniem sławnego badacza Romana Reinfussa, Łemkowie są grupą, która kształtowała się w długim procesie historycznym, wchłaniając i asymilując różne elementy etniczne. Należy jednak podkreślić, że istnieją inne teorie na ten temat. Niektórzy badacze są zdania, że Łemkowie wywodzą się od Białochorwatów, czyli słowiańskiego plemienia, które miało zamieszkiwać te tereny już w VII wieku. Ta koncepcja zakłada, że byli potomkami rdzennej ludności, która przetrwała w górach mimo naporu innych nacji. Jeszcze inne głosy mówią o trackich plemionach z czasów rzymskich, które miałyby być genetycznym fundamentem tej grupy. Co ciekawe, badania genetyczne współczesnych populacji karpackich potwierdzają tę niezwykłą mozaikę – w żyłach Łemków płynie krew dawnych pasterzy, słowiańskich rolników i być może antycznych mieszkańców Bałkanów. „Lem”, czyli jak narodziła się nazwa? Zanim ukuła się nazwa „Łemkowie”, sami nazywali siebie Rusinami lub Rusnakami. Słowo „Łemko” było niczym innym jak przydomkiem nadanym im przez sąsiadów. Wywodzi się od partykuły „lem”, która w dialekcie łemkowskim oznacza „tylko”. Ludy z północy i wschodu, które używali innych słów na określenie „tylko” (np. „lysz”), zaczęli nazywać mieszkańców Beskidu Niskiego „Łemkami”. W literaturze naukowej termin ten pojawił się dopiero w XIX stuleciu. Początkowo miał charakter nieco prześmiewczy, jednak z biegiem lat, gdy w Łemkach zaczęła budzić się świadomość narodowa, sami zaakceptowali tę nazwę i uznali ją za wyznacznik swojej odrębności od Ukraińców i Polaków. Kraina cerkwi i chyż Swoją ojczyznę nazywali Łemkowszczyzną. To pas ziemi o szerokości około 20–30 kilometrów, ciągnący się wzdłuż Karpat – od Popradu na zachodzie, po dolinę Osławy na wschodzie. To właśnie tam, w Beskidzie Niskim i Sądeckim, Łemkowie stworzyli unikatowy krajobraz kulturowy. Ich domy, zwane chyżami, cechowały się niezwykłą funkcjonalnością. W jednym długim budynku, pod wspólnym dachem mieszkała rodzina i zwierzęta gospodarskie, głównie krowy i owce. Przechowywano tam także zapasy siana i zboża, więc jeden budynek pełnił funkcję domu, obory i stodoły. Miało to swoje uzasadnienie. Zimą ciepło wydzielane przez ciała zwierząt pomagało ogrzać pomieszczenie mieszkalne. Największym skarbem Łemkowszczyzny były cerkwie. Nad drewnianymi budowlami wybijały się trzy wieże. Najwyższa zawsze znajdowała się nad wejściem. To właśnie ta cecha odróżniała je od cerkwi wschodnich. Gospodarka Gospodarka Łemków opierała się przede wszystkim na rolnictwie i pasterstwie. Uprawiali głównie owies, jęczmień i ziemniaki, które potrafiły przetrwać w surowym klimacie Beskidów. Słynęli także z produkcji mazi i dziegciu. Tzw. maziarze z Łosia docierali ze swoimi towarami nawet do odległych zakątków Cesarstwa Austriackiego i Rosji. Wielka wojna i trauma Thalerhofu Spokojne życie Łemków skończyło się w 1914 roku. Kiedy wybuchła I wojna światowa, znaleźli się w kleszczach dwóch mocarstw – Austro-Węgier i Rosji. Dla Austriaków każdy, kto mówił po rusku i wyznawał prawosławie, był potencjalnym szpiegiem cara. Rozpoczęły się masowe prześladowania łemkowskiej inteligencji i duchowieństwa. Tysiące ludzi trafiło wówczas do obozu w Thalerhofie koło Grazu, często wymienianym jako pierwszy obóz koncentracyjny w Europie. Ludzie żyli tam w tragicznych warunkach, często pod gołym niebem, co doprowadziło do wybuchu epidemii tyfusu. Zmarło prawie 1800 osób. Thalerhof stał się dla Łemków symbolem męczeństwa i na zawsze zmienił ich stosunek do władzy centralnej, budząc potrzebę samostanowienia. Od republiki do schizmy Stare imperia upadły po 1918 roku. Wówczas Łemkowie postanowili wziąć sprawy w swoje ręce. W samym sercu Beskidów powstały dwie niewielkie republiki. Pierwsza, w Komańczy, miała charakter proukraiński. Druga, tzw. Republika Floryncka (Ruska Ludowa Republika Łemków), dowodzona przez prawnika Jarosława Kaczmarczyka, dążyła do pełnej autonomii lub przyłączenia do Czechosłowacji. Choć istniały krótko i zostały zlikwidowane przez odradzającą się Polskę, pokazały, jak silna była u Łemków potrzeba własnej tożsamości. W okresie międzywojennym nastąpiły też spore zmiany religijne. Choć większość Łemków była grekokatolikami, to pod wpływem napięć politycznych i prób ukrainizacji cerkwi przez duchownych przybyłych z Galicji Wschodniej, doszło do masowych powrotów do prawosławia. To wydarzenie, znane jako schizma tylawska, objęło kilkadziesiąt wiosek i około 20 tysięcy ludzi. Stanowiło wyraz buntu przeciwko próbom narzucenia obcej tożsamości i wysokim opłatom kościelnym. Łemkowie chcieli cerkwi bliskiej ludowi i tradycji przodków. Koniec świata Łemków Najczarniejsza godzina w całej historii Łemków wybiła w 1947 roku. Choć II wojna światowa formalnie dobiegła końca, w Beskidach i Bieszczadach wciąż toczyły się walki z Ukraińską Powstańczą Armią. Po śmierci generała Karola Świerczewskiego komunistyczne władze zadecydowały o wdrożeniu operacji, której celem była ostateczna dekonstrukcja mniejszości ukraińskiej, łemkowskiej i bojkowskiej w granicach państwa polskiego, choć pozornie miała służyć wyłącznie walce z partyzantką. Za czyny garstki zastosowano absurdalną zasadę odpowiedzialności zbiorowej całej ludności. Akcja „Wisła” rozpoczęła się 28 kwietnia 1947 roku. O świcie wojsko otoczyło wsie i dało mieszkańcom dwie godziny na spakowanie dorobku. Mogli zabrać tylko to, co byli w stanie udźwignąć i zapakować na wóz. Ludzi pędzono do punktów zbornych, a potem ładowano do bydlęcych wagonów. Transporty ruszyły na północ i zachód Polski – na tzw. Ziemie Odzyskane. To nie było zwykłe przesiedlenie. Ta operacja miała na celu wynarodowienie. Łemków osiedlano w rozproszeniu, tak aby w jednej wsi mieszkało tylko kilka rodzin. Chodziło o to, by jak najszybciej „stali się Polakami”. Ich chyże popadały w ruinę, cerkwie zmieniano w magazyny nawozów, a nazwy wiosek zniknęły z map. Z Beskidu Niskiego wysiedlono w tym czasie od 30 do 50 tysięcy Łemków. Powrót na zgliszcza Po śmierci Stalina nastała odwilż polityczna. Polska zaczęła odwracać się od brutalnego systemu na rzecz nieco łagodniejszej formy rządów komunistycznych. Dla Łemków pojawił się wówczas cień nadziei. Niektórzy, mimo zakazów i inwigilacji przez bezpiekę, zaczęli starać się o powrót w rodzinne strony. Nie spodziewali się jednak tego, co zastali na miejscu. Ich domy często były już zajęte przez polskich osadników, lasy przejęło państwo, a pola zarosły. Mimo to około 5 tysięcy osób zdecydowało się na ten krok. Żeby móc osiedlić się na swojej ziemi, musieli odkupić gospodarstwa od państwa lub nowych właścicieli. Należy jednak podkreślić, że to właśnie ci powracający uratowali resztki łemkowskiej kultury w Beskidzie Niskim. Do dziś takie wsie jak Bartne czy Gładyszów są żywymi ośrodkami łemkowskości, gdzie wciąż można usłyszeć specyficzny, śpiewny dialekt. Gdzie dziś żyją Łemkowie? Współczesne rozmieszczenie Łemków na mapie Polski jest rezultatem tragicznych wydarzeń z 1947 roku. Społeczność ta żyje w kilku głównych skupiskach. Są nimi: Dolny Śląsk, Lubelszczyzna i Pomorze – te trzy krainy są domem dla większości Łemków. Największe skupiska tej mniejszości etnicznej to okolice Legnicy, Lubina i Przemkowa (woj. dolnośląskie) oraz Gorzowa Wielkopolskiego i Strzelec Krajeńskich (woj. lubuskie); Beskid Niski i Sądecki – to tradycyjna ojczyzna Łemków. Niestety, obecnie stanowią tam mniejszość, jednak ich obecność na tych ziemiach ma niezwykle silne znaczenie symboliczne. Główne ośrodki to Krynica-Zdrój, Gorlice oraz wsie w gminach Uście Gorlickie i Sękowa; duże miasta – jak Warszawa, Wrocław czy Kraków. To właśnie tam działa łemkowska inteligencja, artyści i organizacje społeczne, które walczą o zachowanie tożsamości, języka i tradycji w nowoczesnej rzeczywistości. Łemkowie w świetle prawa Współcześnie, Polska uznaje Łemków za jedną z czterech mniejszości etnicznych, obok Karaimów, Romów i Tatarów. Co to oznacza w praktyce? Na mocy aktu prawnego z 2005 roku, mniejszość etniczna jest grupą nieposiadającą własnego państwa poza granicami Polski. Ten status daje Łemkom prawo do: <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jezyk-lemkowski-przez-lata-byl-uznawany-za-dialekt-ukrainski-fot-damian280671-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-7a9a14a.jpg" width="780" height="400" alt="Język łemkowski przez lata był uznawany za dialekt ukraiński (fot. Damian280671, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Język łemkowski przez lata był uznawany za dialekt ukraiński (fot. Damian280671, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> używania swojego języka jako pomocniczego w urzędach (w gminach, gdzie stanowią ponad 20% mieszkańców), nauki języka łemkowskiego w szkołach publicznych, dotacji na kultywowanie kultury, wydawanie książek i organizację festiwali, pisowni imion i nazwisk zgodnie z zasadami swojego języka. Język łemkowski, choć przez wielu językoznawców uważany za dialekt ukraiński, w Polsce ma status odrębnego języka mniejszościowego. To kluczowe dla przetrwania grupy, bo jak mówią sami Łemkowie: „póki jest język, póty jesteśmy my”. Tradycja we współczesnym wydaniu Należy podkreślić, że kultura łemkowska to nie tylko tradycyjne stroje i skanseny. Ta społeczność niezwykle sprawnie odnalazła się w XXI wieku. Najlepszym przykładem jest Łemkowska Watra w Zdyni. To gigantyczny festiwal, który co roku w lipcu przyciąga tysiące ludzi z całego świata. Nazwa nawiązuje do ogniska pasterskiego (watry), wokół którego dawniej gromadzili się pasterze. Dziś przy tej watrze spotykają się pokolenia, by słuchać rocka łemkowskiego, oglądać wystawy i dyskutować o przyszłości. Innym przykładem adaptacji do współczesności są media. Radio Lem.fm nadaje z Gorlic naziemnie i przez internet. Można tam usłyszeć m.in. wiadomości w języku łemkowskim, muzykę – od folku po jazz – audycje publicystyczne i ciekawe reportaże historyczne. Działa też kanał Lemko TV na platformie YouTube, który dokumentuje najważniejsze wydarzenia z życia mniejszości. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Polski wywiad dokonał niemożliwego. Brawurowa operacja „Samum” uratowała amerykańskich agentów
Operacja „Samum” była jedną z najbardziej spektakularnych akcji w historii wywiadu III RP. Do dziś nie poznaliśmy jej szczegółów i prawdopodobnie nie poznamy ich nigdy, zwłaszcza w obszarze metod pracy wywiadowczej. Mało tego, nie wiemy nawet, czy działania na Bliskim Wschodzie miały jakikolwiek kryptonim, bo ten, którym posługujemy się do dziś, został stworzony na potrzeby fikcyjnego filmu fabularnego.
Spis treści: Cisza przed burzą Pułapka na dyplomatów Zuchwała akcja polskiego wywiadu Amerykanie nie zapomnieli o długu wdzięczności W 1990 roku, gdy Europa Środkowa z Polską na czele wybudzała się z komunistycznego letargu, na Bliskim Wschodzie gromadziły się czarne chmury. To właśnie wtedy, w czasach, głębokiego niepokoju i niepewności, polski wywiad – instytucja będąca w trakcie bolesnej transformacji i weryfikacji – podjął się zadania, które wydawało się niemożliwe. Polska zagrała va banque, wygrywając uznanie przekładające się na nowe sojusze i, de facto, miliardy dolarów. Cisza przed burzą W drugiej połowie 1990 roku świat zachodni był skoncentrowany na powolnym rozkładzie ZSRR i zjednoczeniu Niemiec. Niepokojące sygnały, które napływały z Bagdadu, były albo niezauważone, albo lekceważone. Inwazja na Kuwejt była dla Zachodu absolutnym szokiem. Służby wywiadowcze USA, Wielkiej Brytanii i Francji, dysponujące satelitami i miliardowymi budżetami, dały się zaskoczyć dyktatorowi z Tikritu. W tym czasie polska dyplomacja w regionie znajdowała się w stanie specyficznego zawieszenia. Nowy ambasador RP w Kuwejcie miał dopiero objąć urząd. To sprawiło, że w momencie wybuchu konfliktu placówka była pozbawiona pełnego kierownictwa operacyjnego na najwyższym szczeblu. Widać zatem wyraźnie, że nikt nie spodziewał się wojny. Rotacje dyplomatyczne planuje się w okresach spokoju, nie w przededniu inwazji. Telefon z Basry W nocy z 1 na 2 sierpnia, pracownik jednej z polskich firm budowlanych stacjonujących w Basrze wykonał telefon do przedstawicieli polskich władz. Jego komunikat był krótki: „Ruszyli! Pojechali do Kuwejtu!”. Ten jeden telefon podkreśla niezwykle istotny szczegół: polska obecność w Iraku nie miała charakteru wyłącznie dyplomatycznego. Była to obecność gospodarcza, inżynieryjna, a przez to – wywiadowcza w szerokim sensie. Polscy inżynierowie widzieli ruchy wojsk, słyszeli ryk silników czołgów i widzieli łuny świateł kolumn pancernych zmierzających na południe, zanim dowiedziały się o tym sztaby w Langley czy Londynie. Iracka armia zajęła Kuwejt w ciągu kilkunastu godzin. Pułapka na dyplomatów Należy podkreślić, że inwazja oddziałów Saddama Husajna nie była wyłącznie manewrem wojskowym. Następstwem tego był także kryzys dyplomatyczny i humanitarny. Dyktator brał pod uwagę, że Zachód może odpowiedzieć siłą. Żeby chronić się przed bombardowaniem, postanowił wykorzystać obcokrajowców jako „żywe tarcze”. Tysiące inżynierów, lekarzy i dyplomatów, którzy nie zdążyli wyjechać na wakacje. Amerykanie w potrzasku Jeszcze przed iracką inwazją w Kuwejcie pojawiło się sześciu oficerów CIA, DIA i NSA, którzy mieli misję śledzenia ruchów irackich wojsk po drugiej stronie granicy. W momencie inwazji,znaleźli się w pułapce bez wyjścia. Nie wiadomo w jaki sposób tego dokonali, ale zdołali przedostać się do Bagdadu, gdzie oczekiwali na okazję do wyjazdu. Rzecz w tym, że amerykańska ambasada nie miała możliwości przeprowadzenia bezpiecznej ewakuacji. Było jednak jasne, że agenci nie mogą pozostać w Bagdadzie. Chodziło o życie obywateli USA, ale nie tylko. Jako agenci służb wywiadowczych dysponowali informacjami, które nie mogły się dostać w posiadanie Saddama. A pewne jest, że dyktator znał sposoby, by dowiedzieć się wszystkiego, co chciał. Zachód umywa ręce, Polska oferuje pomoc Amerykanie zwrócili się o pomoc kolejno do Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec. Wszyscy uznali, że misja jest niemożliwa do wykonania. Zgodzili się tylko Polacy. Dlaczego nasze służby wywiadowcze uznały, że uda się bezpiecznie ewakuować amerykańskich agentów? Wynikało to z zimnej kalkulacji. W Iraku pracowały tysiące Polaków. Nasze firmy budowały tam fabryki, drogi, mosty i tamy. W przeciwieństwie do Brytyjczyka czy Francuza, polski oficer wywiadu czy dyplomata mógł wtopić się w tłum, nie wzbudzając przy tym sensacji. Ta „niewidzialność” była kluczowym atutem. Inna sprawa, Polska grała o wysoką stawkę. Skuteczna ewakuacja Amerykanów ze strefy zagrożenia mogła przecież otworzyć drogę do sojusz z USA, co byłoby dobrym wstępem do członkostwa w NATO. Zuchwała akcja polskiego wywiadu Po polskiej stronie szczegóły operacji znał jedynie płk Gromosław Czempiński, dyrektor ds. operacyjnych wywiadu. Sam zgłosił się na ochotnika, co teoretycznie było dość zaskakujące. Nie jest bowiem codziennością, że wysoki rangą oficer osobiście bierze udział w akcji. W praktyce był to jednak przemyślany manewr. Czempiński pełnił służbę jako wywiadowca PRL, zatem zależało mu, by zbliżyć się do Amerykanów i zapewnić sobie przyszłość w demokratycznej Polsce. Bez względu na motywację, swoje zadanie wykonał po mistrzowsku. Pułkownik Czempiński (pod zmienionym nazwiskiem) przyleciał do Bagdadu 13 października 1990 roku jako nowy pracownik polskiej ambasady. Dwa dni później, w odległości zaledwie kilkuset metrów od siedziby tajnej policji, spotkał się z jednym z amerykańskich oficerów. Paszporty bez wiz Termin ewakuacji ustalono na 25 października, ale nadal nie było wiadomo, jak tego dokonać. Czempiński dysponował polskimi paszportami dla amerykańskich oficerów, ale ci nie mogli ot, tak wejść na pokład samolotu i odlecieć. Poza tym pojawił się ogromny problem – w paszportach nie było irackich wiz wyjazdowych. Sfałszowanie dokumentów nie wchodziło w grę. Irak już wtedy dysponował rozbudowanym systemem komputerowym. Mówiąc wprost, wizy musiały znaleźć się nie tylko w paszportach, ale także w irackiej bazie danych. Na szczęście okazało się, że jeden z oficerów polskiego wywiadu miał kontakt z Irakijką zatrudnioną w tajnej policji. Zaaranżował spotkanie jej i Czempińskiego. Do dziś nie wiadomo, jak pułkownik zdołał tego dokonać, ale załatwił całkowicie „czyste” wizy. Plan ewakuacji Polacy finalnie zadecydowali, że Amerykanie opuszczą Irak przez granicę z Turcją, jako zwykli, wracający z pracy polscy robotnicy. Agenci nauczyli się swoich nowych nazwisk i kilku podstawowych zwrotów po polsku, ale wpadka i tak pozostawał realnym ryzykiem. Gdyby do tego doszło, najprawdopodobniej wszyscy by zginęli. Operacja na żywym organizmie 24 października agenci zostali zabrani z umówionego punktu i przewiezieni na jedną z polskich budów. Tam spędzili noc. 25 października, około czwartej rano, dwie należące do polskich firm toyoty, prowadzone przez zaangażowanych w operację pracowników cywilnych, ruszyły w stronę granicy. Wcześniej Amerykanie zostali upojeni wysokoprocentowym alkoholem. To miało tłumaczyć problemy z wymową własnego nazwiska podczas kontroli. Akcja przebiegła dokładnie tak, jak zaplanowali to Polacy. Agenci bezpiecznie przekroczyli most graniczny. Amerykanie nie zapomnieli o długu wdzięczności Ewakuacja amerykańskich oficerów otworzyła Polsce drzwi do sojuszu z USA. W ramach podziękowania, administracja George’a Busha przekonała państwa zachodnie, by umorzyły 50% z 33 mld dolarów długu, zaciągniętego jeszcze w 1970 roku. Sama też zmniejszyła polskie zadłużenie wobec Stanów Zjednoczonych. To jednak jeszcze nie wszystko. Sukces operacji stał się fundamentem pod budowę nowej formacji w polskim wojsku. Amerykanie, widząc profesjonalizm Polaków, zgodzili się pomóc w sformowaniu jednostki specjalnej GROM. Dzięki temu Polska zyskała dostęp do najnowocześniejszych technologii militarnych, szkoleń i wyposażenia, na które normalnie państwo z byłego bloku wschodniego musiałoby czekać latami. Mało tego, Grupa Reagowania Operacyjno-Manewrowego stała się przepustką Polski do struktur NATO jeszcze przed formalnym przystąpieniem do sojuszu. Na całym świecie operacja „Samum” stała się dowodem, że średniej wielkości państwo w momencie kluczowych przemian ustrojowych jest w stanie dokonać rzeczy wielkich. Misji ewakuacyjnej nie podjęły się największe potęgi zachodniego świata, dysponujące środkami i technologią, o której wówczas nawet nie śniliśmy. Polacy nie tylko stworzyli świetny plan, ale też wykonali go absolutnie bezbłędnie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Akcja „Wisła” była zaplanowaną operacją wynarodowienia. Pozory walki z podziemiem skrywały plan czystki
Akcja „Wisła” nie była jedynie wymierzonym w zbrojne podziemie taktycznym manewrem, a precyzyjnie zaplanowanym działaniem, którego celem była ostateczna dekonstrukcja mniejszości ukraińskiej, łemkowskiej i bojkowskiej w granicach państwa polskiego. W ciągu zaledwie kilku miesięcy wymazano z mapy setki wsi, a blisko 140 tysięcy ludzi skazano na wygnanie.
Spis treści: Droga do nieuchronnego Pretekst i rzeczywistość Machina wojenna przeciwko cywilom Życie na wygnaniu Przez dekady prawda o akcji „Wisła” była fałszowana. Dopiero po 1989 roku możliwe stało się rzetelne zbadanie wydarzeń sprzed lat. Przełomem była uchwała Senatu RP z 3 sierpnia 1990 roku, która potępiła akcję stwierdzając, że zastosowano w niej „właściwą dla systemów totalitarnych zasadę odpowiedzialności zbiorowej”. W sensie militarnym działania komunistycznych władz zakończyły się sukcesem. UPA została odcięta od zaplecza i rozbita. Jednak w sensie moralnym były wielką klęską. Droga do nieuchronnego Akcja „Wisła” była kulminacją procesów, które narastały przez dziesięciolecia. Ich katalizatorem stała się II wojna światowa. Dziedzictwo nienawiści Grunt pod przyszłą tragedię stworzyły dwa podstawowe czynniki. Po pierwsze, II Rzeczpospolita nie zdołała wypracować skutecznego modelu współistnienia z liczną mniejszością ukraińską. Po drugie, reprezentowany przez OUN radykalny nacjonalizm ukraiński rósł w siłę. Jednak to II wojna światowa zerwała wszelkie hamulce moralne. Rzeź wołyńska i czystki etniczne w Galicji Wschodniej pozostawiły w polskiej świadomości zbiorowej głęboką traumę. Obraz płonących wsi i bestialsko mordowanych cywilów stał się pożywką dla nienawiści, która po 1944 roku domagała się odwetu. Nowe, instalowane w Polsce przez Stalina władze doskonale wyczuwały te nastroje. Komuniści, szukając legitymizacji społecznej, chętnie grali kartą narodową, czyniąc z siebie obrońców polskości przed tzw. ukraińskim faszyzmem. Przesunięcie granic i repatriacje Koniec wojny przyniósł drastyczną zmianę granic. Polska straciła Kresy Wschodnie. W nowej doktrynie geopolitycznej Stalina, nasz kraj miał stać się państwem jednolitym narodowo. Rozpoczął się proces wielkich przesiedleń. W latach 1944–1946, na mocy układów między PKWN a USRR, przeprowadzono akcję wysiedleń ludności ukraińskiej z Polski do Związku Radzieckiego. Oficjalnie „dobrowolne” działania szybko przybrały formę przymusu. W tym okresie deportowano na wschód około 480 tys. osób. Mimo ogromnej skali przesiedleń, tysiące Ukraińców, Łemków i Bojków uniknęło wywózki. Ukrywali się w lasach, fałszowali dokumenty, a nawet zmieniali wyznanie, by udowodnić swoją polskość. Co więcej, brutalność polskich sił bezpieczeństwa i wojska podczas wysiedleń napędzała poparcie dla Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), która w Bieszczadach i na Lubelszczyźnie wciąż stanowiła realną siłę militarną. Władze w Warszawie zdały sobie sprawę, że proste metody wysiedleńcze na wschód wyczerpały swoje możliwości. Potrzebne było rozwiązanie totalne. Pretekst i rzeczywistość W oficjalnej narracji historycznej Polski Ludowej akcja „Wisła” była przedstawiana jako reakcja spontaniczna i konieczna. Dziś jednak wiadomo, że kryła się za tym wyłącznie chłodna kalkulacja. Śmierć generała Świerczewskiego była jedynie pretekstem 28 marca 1947 roku pod Jabłonkami zginął w zasadzce generał Karol Świerczewski. Jego śmierć wstrząsnęła ówczesną opinią publiczną. Komunistyczna propaganda natychmiast wykreowała go na męczennika sprawy narodowej, a winą za zamach obarczyła sotnie UPA. Władze PRL przez dekady utrzymywały, że to właśnie ten akt terroru zmusił je do podjęcia radykalnych kroków w celu ochrony ludności cywilnej i likwidacji zbrojnego podziemia. Jednak współczesne badania historyczne bezlitośnie obalają tę tezę. Śmierć Świerczewskiego nie była przyczyną, a wygodnym pretekstem. Raport Mossora Kluczowym dowodem na to, że wysiedlenia były planowane wcześniej, jest raport generała dywizji Stefana Mossora. Dokument ten, opracowany dla Państwowej Komisji Bezpieczeństwa, powstał jeszcze przed śmiercią Świerczewskiego. Raport precyzował zamiar wysiedlenia ludności ukraińskiej na ziemie odzyskane i określał termin operacji na wiosnę 1947 roku. Co istotne, wprost definiował cel akcji, którym była „szybka asymilacja”. W praktyce oznacza to, że komunistyczne władze nie szukały jedynie sposobu na pokonanie UPA. Ich celem było także ostateczne rozwiązanie problemu mniejszości narodowej poprzez jej rozproszenie i wynarodowienie. Posiedzenie Biura Politycznego KC PPR Biuro Polityczne KC PPR zebrało się zaledwie dzień po śmierci generała. W spotkaniu uczestniczyli Bolesław Bierut, Władysław Gomułka, Jakub Berman i Stanisław Radkiewicz. To w tym wąskim gronie zapadła formalna decyzja, która uruchomiła lawinę. W drodze uchwały zadecydowano o szybkim przesiedleniu Ukraińców i rodzin mieszanych, bez tworzenia zwartych grup i na odległość przynajmniej 100 km od granicy. Nie chodziło o przeniesienie wsi A do punktu B, a o rozerwanie więzi sąsiedzkich i rodzinnych. Machina wojenna przeciwko cywilom Wiosną 1947 roku południowo-wschodnia Polska zamieniła się w strefę zmilitaryzowaną. Komuniści zgromadzili ogromne siły. Struktura Grupy Operacyjnej „Wisła” Do przeprowadzenia operacji powołano specjalną Grupę Operacyjną „Wisła”. Początkowo zakładano, że działania będą prowadzone głównie przez jednostki Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, jednak szybko uznano, że są one niewystarczające. Trzon sił stanowiły jednostki Wojska Polskiego. W skład grupy weszły dwie z sześciu dywizji piechoty, jedna brygada i trzy bataliony KBW, a także oddziały Wojsk Ochrony Pogranicza i Milicji Obywatelskiej. Dowództwo objął gen. Stefan Mossor. Kategoryzacja ludności Operacja oficjalnie rozpoczęła się 28 kwietnia 1947 roku. Wojsko zastosowało taktykę okrążania całych rejonów i systematycznego „czyszczenia” wsi. Aby ułatwić selekcję i późniejsze represje, ludność podzielono na trzy kategorie: A – osoby podejrzane o czynną współpracę z UPA, członkowie OUN, a także inteligencja ukraińska. Byli oni przeznaczeni do natychmiastowego aresztowania i osadzenia w obozie w Jaworznie; B – rodziny osób z kategorii A i ci, co do których istniały podejrzenia o sprzyjanie partyzantom; C – pozostała ludność ukraińska, łemkowska i bojkowska i rodziny mieszane. Przebieg wysiedlenia Wsie były otaczane kordonem wojska. Do domów wchodzili uzbrojeni żołnierze, dając mieszkańcom kilka godzin na spakowanie dobytku. Limit bagażu wynosił oficjalnie 25 kilogramów na osobę. Po wyjściu mieszkańców wojsko w wielu przypadkach podpalało zabudowania, by uniemożliwić powrót i pozbawić UPA zaplecza. Kolumny wysiedleńców pędzono do punktów zbornych, zlokalizowanych przy stacjach kolejowych. Tam, w fatalnych warunkach sanitarnych, ludzie koczowali często przez wiele dni, czekając na transport. Piekło Jaworzna Osoby z kategorią A trafiały do COP Jaworzno, obozu przymusowej pracy utworzonego na miejscu Neu-Dachs, filii obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Nie dotyczyło to wyłącznie partyzantów złapanych z bronią w ręku, ale także zwykłych ludzi i duchownych. Ci trafili tam bez procesu. Warunki w obozie były eksterminacyjne. Głód, epidemie tyfusu, tortury podczas przesłuchań i mordercza praca w kopalniach zbierały śmiertelne żniwo. Według oficjalnych danych, w Jaworznie zmarło 162 Ukraińców, choć liczba ta może być zaniżona. Życie na wygnaniu Tymczasem setki tysięcy wysiedleńców docierały do miejsca swojego przeznaczenia – na ziemie zachodnie i północne. Trafiali do województw: olsztyńskiego, koszalińskiego, szczecińskiego, wrocławskiego i gdańskiego. Polityka władz była bezwzględna: Ukraińcy mieli zniknąć jako grupa narodowa. Wysiedleńcy nie mogli stanowić więcej niż 10% ludności w jednej miejscowości. Rodziny z jednej wsi celowo rozdzielano, wysyłając je do różnych powiatów. Stygmatyzacja społeczna Przesiedleńcom przydzielano zrujnowane gospodarstwa, często bez okien, drzwi i pieców, które musieli remontować własnymi siłami. Jednak gorsza od warunków materialnych była atmosfera społeczna. Lokalna administracja i mieszkańcy, w wielu przypadkach sami przesiedleni z Kresów, którzy pamiętali terror na Wołyniu, byli wrogo nastawieni wobec swoich nowych sąsiadów. Propaganda komunistyczna skutecznie utrwaliła stereotyp Ukraińca jako „banderowca”. Wysiedleńcy żyli pod stałym nadzorem UB. Zakaz religii i kultury Każda próba organizacji życia kulturalnego czy religijnego była traktowana jako działalność wywrotowa. Cerkiew greckokatolicka została w Polsce de facto zdelegalizowana. Jej majątek przejęło państwo lub Kościół rzymskokatolicki. Wysiedleńcy nie mieli gdzie się modlić. Często zmuszano ich do udziału w nabożeństwach łacińskich, co miało przyspieszyć polonizację. Chrzty i śluby odbywały się w obrządku rzymskokatolickim, a dzieciom w szkołach zakazywano mówić po ukraińsku. Dopiero po „odwilży” 1956 roku restrykcje te nieco zelżały. Jednak pełna wolność wyznania i kultywowania tradycji nie wróciła aż do upadku komunizmu. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.