Bolesław Wieniawa-Długoszowski: ostatni ułan i pierwszy bon-vivant II Rzeczypospolitej
Bolesław Wieniawa-Długoszowski z wykształcenia był lekarzem. Z zawodu – oficerem i dyplomatą. Obdarzonym doskonałą prezencją miłośnikiem koni, mocnych trunków i pięknych kobiet. Prawdziwą duszą towarzystwa. Adiutantem Piłsudskiego. Do tego bohaterem niezliczonych anegdot, które sobie w przedwojennym towarzystwie opowiadano. Wiele z nich było zmyślonych, jednak te zdarzenia, które miały miejsce naprawdę, a także barwna osobowość kawalerzysty, wszystkie czyniły prawdopodobnymi.
Spis treści: Wieniawa-Długoszowski i Piłsudski Kariera w kawaleryjskim stylu Barwny okres „Ziemiańskiej” Wieniawa-Długoszowski jako dyplomata i polityk W osobie Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego łączyły się sprzeczności. Przejawiał wielkie zamiłowanie do wojska i kawalerii, z powodu którego został oficerem. Ale był on także człowiekiem wysokiej kultury, niedoszłym malarzem i – tu już bardziej praktykującym – poetą. Przede wszystkim jednak charakteryzował go ogromny apetyt na życie. Na świat przyszedł 22 lipca 1881 r. w Maksymówce koło Stanisławowa, w szlacheckiej rodzinie pieczętującej się herbem Wieniawa. Mimo artystycznych zainteresowań pod wpływem rodziny skończył medycynę na Uniwersytecie we Lwowie. Tam poznał wiele osób z lwowskiego środowiska artystycznego. Po raz pierwszy się ożenił ze śpiewaczką Stefanią Calvas i wyjechał wraz z żoną do Berlina, gdzie rozpoczął studia malarskie. Potem małżonkowie przenieśli się do Paryża. Nad Sekwaną Długoszowski pisał wiersze, tłumaczył francuską poezję, np. Baudelaire’a, i ogólnie nasiąkał światem cyganerii. Znajdowało to wyraz także w jego wyglądzie. Nosił bowiem długie włosy, czarną pelerynę i inne elementy stroju zdradzające dekadencko nieszablonowy stosunek do rzeczywistości. Radykalną zmianę w jego życiu spowodowało spotkanie z Józefem Piłsudskim. Wieniawa-Długoszowski i Piłsudski Przyszły marszałek Polski w 1914 r. przyjechał do Paryża, by wygłosić odczyt i zachęcać przebywających tam Polaków do niepodległościowej aktywności. Właśnie wtedy poznał go Długoszowski. I pod jego wpływem postanowił radykalnie zmienić swoje życie. Rozwiódł się z żoną, z którą w pełnej pokus stolicy Francji mocno się oddalili, i wrócił do kraju. Zapisał się na kurs Strzelca i trafił do słynnej Pierwszej Kompanii Kadrowej, która wyruszyła z Krakowa do Królestwa Polskiego. Wykazał się odwagą i talentami organizacyjnymi, co zaowocowało stanowiskiem adiutanta Piłsudskiego. Za udział w walkach został odznaczony krzyżem Virtuti Militari. Po kryzysie przysięgowym w 1917 r., kiedy przyszłego naczelnika państwa internowano w Magdeburgu, Długoszowski został wcielony do armii austriackiej. W 1918 r. zdezerterował i udał się na tereny ogarniętej rewolucyjnym chaosem Rosji, z powierzonymi mu przez Edwarda Rydza-Śmigłego zadaniami natury wywiadowczej. Po licznych perturbacjach i przygodach w sienkiewiczowskim stylu, aresztowany przez Czeka, sowiecką policję polityczną, wylądował w końcu w moskiewskim więzieniu na Tagance. Został stamtąd zwolniony dzięki znajomościom i wstawiennictwu. Kluczowe okazały się starania i kontakty poznanej w Paryżu Bronisławy Berenson. (Jej mężem był Leon Berenson, adwokat Feliksa Dzierżyńskiego w procesach za czasów caratu). Ostatecznie Wieniawa przedarł się do Warszawy, gdzie trafił kilka dni przed zwolnionym z Magdeburga Piłsudskim. Teraz kariera w odradzającej się Polsce stała przed nim otworem. Tu trzeba wspomnieć, że Bronisława Berenson rozwiodła się z mężem i wyszła za Bolesława. Aby móc zawrzeć to małżeństwo, przeszedł on na protestantyzm (podobnie zresztą jak, z tego samego powodu, marszałek Piłsudski). Kariera w kawaleryjskim stylu Z pierwszej wojny światowej Wieniawa-Długoszowski wyszedł z tytułem rotmistrza. Na początku 1920 r. został majorem, a kilka miesięcy później podpułkownikiem – i przestał pełnić funkcję adiutanta Piłsudskiego. Brał udział w zajęciu Wilna i bitwie warszawskiej. W 1926 r. awansowano go na dowódcę I pułku szwoleżerów. To odpowiadało jego osobowości i zaspokajało kawaleryjskie ambicje. Był bowiem naprawdę doskonałym jeźdźcem (w czasie wojny nie wahał się podejmować naprawdę straceńczych misji). No i fantazję miał iście ułańską, co w połączeniu z urokiem osobistym oraz rozległymi kontaktami w kręgach władzy i środowisku artystycznym czyniło zeń doskonałego i pożądanego kompana do hulaszczej zabawy. A Wieniawa ochoczo z tej sytuacji korzystał. Jemu wolno było więcej niż innym wojskowym. W 1928 r. Piłsudski mianował go dowódcą garnizonu warszawskiego (co wszakże oznaczało wyraźne ograniczenia dla jego ulubionego trybu życia). W latach 1932–1938 piastował funkcję dowódcy II dywizji kawalerii. Karierę wojskową skończył w 1938 r. w stopniu generała dywizji właśnie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/03/640px-JozefPilsudskiipor.BoleslawWieniawa-DlugoszowskiwbramiehoteluBruhlowskiego22-205-2-a9d3faf.jpg" width="640" height="462" alt="640px-Józef_Piłsudski_i_por._Bolesław_Wieniawa-Długoszowski_w_bramie_hotelu_Brühlowskiego_(22-205-2)" title="640px-Józef_Piłsudski_i_por._Bolesław_Wieniawa-Długoszowski_w_bramie_hotelu_Brühlowskiego_(22-205-2)" /> Barwny okres „Ziemiańskiej” Słynne półpiętro w kawiarni Mała Ziemiańska na ul. Mazowieckiej 12 w Warszawie było chyba najważniejszym w dwudziestoleciu międzywojennym miejscem spotkań warszawskiej inteligencji artystycznej. Przy stoliku Skamandrytów oprócz Tuwima, Lechonia, Wierzyńskiego czy Boya-Żeleńskiego można było zobaczyć także Wieniawę-Długoszowskiego. Wśród panów we frakach występował zawsze w mundurze, z ostrogami na butach. Dla zabawy pisał fraszki i teksty piosenek, które zyskiwały ogromną popularność. Czasami robił to na poczekaniu. Powodzenie u płci pięknej gwarantowała mu aparycja, towarzyska pozycja i sława bon-vivanta. I chociaż plotkowano o jego niezliczonych miłosnych podbojach, zachowywał w tym względzie dżentelmeńską dyskrecję. Na punkcie kawaleryjskiego honoru również był czuły. Mimo iż w 1920 r. pojedynki zostały oficjalnie zakazane, Wieniawie-Długoszowskiemu zdarzało się wysłać sekundantów do ludzi, którzy owemu honorowi uchybili. Przykładem jego ułańskiej fantazji niech będzie szeroko powtarzana anegdota, jak to po pewnej przehulanej nocy wracał do domu trzema dorożkami: w jednej jechały jego rękawiczki, w drugiej szabla, a w trzeciej on sam. Wieniawa-Długoszowski jako dyplomata i polityk Piłsudski powierzał swojemu ulubieńcowi misje dyplomatyczne. Na przykład w 1921 r. Wieniawa-Długoszowski został attaché wojskowym w Rumunii, przygotowując sojuszniczą współpracę między obu krajami. W 1938 r. natomiast objął funkcję ambasadora w Rzymie. Po wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 r. prezydent Mościcki ewakuujący się z kraju przez Rumunię został tam internowany. W tej sytuacji, aby zachować ciągłość władzy, na swojego następcę „na wypadek opróżnienia urzędu przed zawarciem pokoju” mianował gen. Wieniawę-Długoszowskiego. Z powodu dezaprobaty mocarstw, przede wszystkim Francji, i niechęci gen. Władysława Sikorskiego, Wieniawa zrzekł się tytułu do tej godności. Prezydentem ostatecznie został Władysław Raczkiewicz. Gdy w 1940 r. Polska zerwała stosunki dyplomatyczne z Włochami, Wieniawa przez Portugalię udał się do Stanów Zjednoczonych. Gen. Władysław Sikorski, premier rządu na uchodźstwie i naczelny wódz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, nie zamierzał korzystać z jego usług i pomijał go przy obsadzie odpowiedzialnych stanowisk. W 1942 r. Wieniawa dostał propozycję objęcia funkcji ambasadora na Kubie. Nie przyjął jej jednak, widząc w tym próbę odstawienia go na boczny tor i odsunięcia od spraw i wydarzeń ważnych dla kraju. W 1942 r. wypadł z tarasu na 5 piętrze budynku w Nowym Jorku. Czy może raczej wyskoczył. Najprawdopodobniej było to bowiem samobójstwo wywołane rozgoryczeniem sytuacją osobistą i losem okupowanego kraju. W roku 1990 urna z prochami generała została sprowadzona do Polski i złożona w grobie na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Kontusz był symbolem Polski. Szlachcice obawiali się, że kiedy zniknie, zaniknie polska mowa
Dawny ubiór polski był ozdobny, barwny, bogato dekorowany biżuterią. Niektórzy uważali, że kiedy zniknie kontusz, zaniknie i polska mowa. Spór fraka z kontuszem rozpoczął się w XVIII wieku.
W tym artykule: Korzenie kontusza Renesans kontusza Kontusz a gospodarka krajowa Nie tylko kontusz Ubiór kontuszowy należy do najbardziej charakterystycznych cech stanowiących o wyjątkowości polskiego gustu. Choć w przeszłości był symbolem przede wszystkim elitarnego świata szlacheckiego, obecnie jego historia jest dziedzictwem, z którego czerpać możemy wszyscy. Specyficzna rola pełniona przez kontusz sprawiła, że był on nośnikiem wielu znaczeń. Demonstrował splendor i bogactwo, przekonania ideowe, przynależność stanową, gusta oraz upodobania. Współtworzył obyczaje, wpływał na gesty, zachowania, nawet fryzurę i sposób poruszania się. Był nieodzownym elementem wystawnych staropolskich ceremonii i jednym z głównych narzędzi konstruowania pożądanego przez Polaków wizerunku, zarówno w oczach swoich, jak i obcych. Korzenie kontusza Początki tworzenia się specyficznej polskiej mody męskiej przypadły na okres wielkich przemian dokonujących się w społeczeństwie Rzeczpospolitej, wynikających z powstawania majątków ziemskich. A w wyniku tego – narodzin nowego stanu, wywodzącego się z dawnego rycerstwa. Przedstawiciele tej grupy utożsamiali się z renesansową koncepcją o odrębnym od reszty społeczeństwa pochodzeniu polskiej szlachty. Miała być ona potomkami starożytnych Sarmatów. Legenda sarmacka była przejawem budzenia się poczucia narodowego i chęci określenia miejsca Polaków wśród narodów Europy. Wśród licznych ubiorów o jeszcze średniowiecznej i renesansowej proweniencji na początku XVII w. pojawił się kontusz, który szybko stał się głównym strojem w garderobie polskiego szlachcica. W XVIII w. ubiór ten był symbolem w ideologicznej walce pomiędzy zwolennikami reform szlacheckiego państwa a niechętnym zmianom Sarmatom. Wówczas także wprowadzono charakterystyczne mundury wojewódzkie, które szyte z krajowych sukien miały wspierać rozwój przemysłu. A także podkreślać jedność szlachty i równość przedstawicieli tego stanu, niezależnie od majątkowej pozycji. Renesans kontusza W tym stuleciu nastąpił także zmierzch rodzimej mody, przyspieszony przez katastrofę rozbiorów. W drugiej połowie XIX w. kontusz przeżywał swoisty renesans w Galicji, jako uroczysty ubiór arystokracji i mieszczan, demonstrujący patriotyczne postawy. W okresie dwudziestolecia międzywojennego ubiory kontuszowe używane były podczas ważnych rodzinnych ceremonii jako symbole szacunku do tradycji i – pomimo zachodzących przemian społecznych i kulturowych – znak ekskluzywności szlachty. Przez kilka stuleci toczył się swoisty spór pomiędzy zwolennikami mody narodowej, a tymi, którzy hołdowali wzorom zagranicznym. W XVIII w. kwestia obecności mody zachodniej na ziemiach polskich stała się jednym z elementów ostrego starcia światopoglądowego. Spór fraka z kontuszem, peruki i wąsów przeniknął do języka polityki. Niektórzy uważali, że kiedy zniknie ubiór kontuszowy, zaniknie i polska mowa. Kontusz a gospodarka krajowa W okresie reform Sejmu Wielkiego uregulowanie problemu ubioru narodowego postrzegano na równi z potrzebą wzmocnienia krajowej gospodarki. Kontusze i żupany miały być szyte z krajowych tkanin, a ich kolory były ustalane przez sejmiki, co miało utemperować skłonność szlachty do zbytków. W XVIII w. każdy szlachcic posiadał przynajmniej jeden komplet paradnego stroju, który wskazywał na przynależność stanową. Uboższy szlachcic mógł zrezygnować z mebli, szkieł, książek, ale strój narodowy musiał mieć. Wyłaniający się z ówczesnych źródeł obraz realiów ukazuje rozdźwięk pomiędzy przekonaniami o wystawności i ostentacji w ubiorze, a możliwościami przeciętnego szlachcica. W spisach inwentarzowych bowiem wymieniane są skrupulatnie ubiory podniszczone, znoszone, stare, przechodzone, nadgryzione przez mole, przerabiane. Stroje były cennymi mobiliami, umieszczano je zwykle na początku pośmiertnych inwentarzy albo zaraz za srebrami stołowymi i biżuterią. Opisywano pochodzenie i rodzaj tkanin oraz ich barwy, spośród których to odcienie czerwieni długo należały do ulubionych kolorów szlachty. Wraz z kontuszem współistniały także inne elementy i dodatki do polskiego ubioru, które same w sobie stanowią wyjątkowe przedmioty świadczące o gustach poszczególnych Polaków. Jednym z nich był pas, który obowiązkowo noszono na kontuszu – ozdobny, jedwabny, lity, czyli tkany przy użyciu dużej ilości nici złotych lub srebrnych. Bogactwo barw ornamentów oraz użycie dużej ilości złotych i srebrnych nici stanowiło odbicie nieco ostentacyjnego „sarmackiego” poczucia piękna, w tym przypadku znów podążającego za wzorami orientalnymi. Mimo że pasy jedwabne sprowadzano od XVII w. ze Wschodu, popularność zyskały one w drugiej połowie XVIII w. i znalazły się wśród przedmiotów najsilniej kojarzonych z polską tradycją. Dawny ubiór polski był ozdobny, barwny, bogato dekorowany biżuterią. Jego istotnym uzupełnieniem było nakrycie głowy zwane kołpakiem, czyli wysoka czapka z szerokim futrzanym otokiem, ze szkofią z kitą z piór czaplich lub strusich. Ubiorowi polskiego szlachcica splendoru dodawała biżuteria w postaci złotych lub srebrnych guzów o wymyślnych kształtach, np. owocu głogu lub orzecha laskowego, zdobionych misternie granulacją i filigranem, z drogimi kamieniami. Błękitna krew tak naprawdę jest oczywiście czerwona. Twórcom tego pojęcia chodziło o coś innego Popularne pojęcie „błękitna krew” wymyślili w IX wieku Hiszpanie, którzy chcieli się odróżnić od Maurów i od plebsu. I nie chodziło im o kolor, ale o czystość krwi, a błękitne mi... Nie tylko kontusz Nieodłączny dodatek do sarmackiego stroju stanowiła też karabela, zawieszona na rapciach przy lewym boku. O zamożności szlachcica świadczyły też charakterystyczne, kosztowne polskie buty z cholewami, sporządzane z żółtej bądź czerwonej skóry. Oryginalna była też fryzura: modni sarmaci podgalali głowy wysoko, zostawiając tylko pas włosów biegnący przez środek głowy. To uczesanie także stanowiło symbol przynależności do grupy społecznej. Uważne prześledzenie ubiorów polskiej szlachty pokazuje ich szczególny charakter. Dzieje i funkcje tych strojów dobitnie wskazują na odrębność w kreowaniu oryginalnego smaku i gustu artystycznego na pograniczu przenikających ze Wschodu i Zachodu wpływów. To jest przedruk z książki pt. „Kontusz. Z dziejów polskiego ubioru narodowego" autorstwa Beaty Biedrońskiej-Słoty i Marii Molendy, która ukazała się nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego.
Eugeniusz Bodo był jednym z najwybitniejszych przedwojennych artystów. 80 lat temu zmarł w sowieckim łagrze
Eugeniusz Bodo przed wojną zachwycał jako gwiazda kina i estrady. Potem aresztowało go NKWD. 7 października 1943 roku umarł z wycieńczenia i głodu.
W tym artykule: Eugeniusz Bodo jako gwiazda kina Życie prywatne Eugeniusza Bodo Występy kabaretowe po wybuchu wojny Aresztowanie przez NKWD Podejrzany o szpiegostwo Jak zmarł Eugeniusz Bodo? Naprawdę nazywał się Bohdan Eugène Junod. Jego pseudonim sceniczny stanowił połączenie dwóch pierwszych liter własnego imienia oraz trzeciego imienia matki, polskiej szlachcianki Jadwigi Anny Doroty Dylewskiej. Eugeniusz Bodo urodził się w 1899 roku w Genewie jako pół-Polak, pół-Szwajcar. Przez całe życie zachował szwajcarskie obywatelstwo. Nie zdawał sobie sprawy, że ów fakt, paradoksalnie, przyczyni się do jego śmierci w obozowych warunkach. Eugeniusz Bodo jako gwiazda kina Artystyczną smykałkę Bodo odziedziczył po ojcu. Teodor Junod zarabiał na życie, wyświetlając filmy i prowadząc variétés. W 1907 roku sprowadził się wraz z rodziną do Łodzi, gdzie założył kino-teatr Urania. Bodo zaczynał od występów scenicznych. To jednak kino dało mu ogromną popularność. Po debiucie w niemym obrazie „Rywale” z 1925 roku szybko stał się jednym z ulubieńców Polaków. Grywał amantów, a także role komediowe i dramatyczne, dając popis swych wszechstronnych zdolności. Oczarowywał widzów zarówno jako groźny szejk Abdullah („Głos pustyni”), subiekt podszywający się pod szanowanego radcę („Jego ekscelencja subiekt”), pogubiony moralnie marynarz („Czarna perła”), jak i spiker radiowy toczący bój z sąsiadem („Piętro wyżej”). Z czasem zajął się ponadto pisaniem scenariuszy i produkcją. W wielu filmach śpiewał piosenki, które stawały się przedwojennymi szlagierami: „Umówiłem się z nią na dziewiątą”, „Sex appeal”, „Już taki jestem zimny drań”. Życie prywatne Eugeniusza Bodo Dwutygodnik „Kino dla Wszystkich” określał Bodo mianem „polskiego Chevaliera i Goldwyn-Meyera w jednej osobie”. W prasie nie brakowało wzmianek z jego życia prywatnego. Zewsząd dało się słyszeć o miłosnych podbojach filmowego amanta. Nawiązał romans m.in. z Norą Ney, przedwojenną femme fatale żydowskiego pochodzenia. Czytelnicy „Kina” w 1933 roku przyznali parze aktorów tytuł króla i królowej polskiego kina. Wielką miłością w życiu Eugeniusza Bodo okazała się tahitańska aktorka Reri. Spotkał się z nią na wielkim ekranie przy okazji „Czarnej perły”. Egzotyczna piękność słynęła, niestety, z dużego zamiłowania do trunków. Dla Bodo-abstynenta stanowiło to wystarczający powód rozstania. Aktor nigdy się nie ożenił. W latach świetności mieszkał z matką, z którą łączyła go silna więź. Towarzyszył im ponadto czworonożny ulubieniec – dog o umaszczeniu w typie arlekina imieniem Sambo. Występy kabaretowe po wybuchu wojny Latem 1939 roku w okolicach Gdyni Eugeniusz Bodo pracował nad nigdy nieukończonym filmem „Uwaga – szpieg!”. Napięta sytuacja polityczna i widmo nadciągającego konfliktu zbrojnego udaremniły jednak dalszą produkcję. 30 sierpnia ogłoszono powszechną mobilizację, a w stolicy wzywano do kopania rowów przeciwlotniczych. Wśród ochotników znalazło się wielu artystów w tym Eugeniusz Bodo. Jego zdjęcie z łopatą przy ul. Koziej 3 obiegło stołeczne gazety. Bodo wciąż nie opuszczał sceny i zabawiał publiczność w kabarecie Tip-Top. Realne zagrożenie oraz prośby matki doprowadziły ostatecznie aktora do podjęcia decyzji o wyjeździe z Warszawy. Filmowy amant przez pewien czas przebywał w Białymstoku, gdzie związał się z tamtejszym teatrem Miniatury. Ostatecznie wyjechał do Lwowa, który od 23 września 1939 roku na mocy traktatu Ribbentrop-Mołotow znalazł się pod radziecką okupacją. To właśnie tam po wielu wybojach na artystycznej ścieżce Eugeniusz Bodo dołączył do formacji artystycznej Tea Jazz. Zespół pod kierownictwem kompozytora Henryka Warsa z sukcesem odbywał tournée po miastach Związku Radzieckiego. Aresztowanie przez NKWD Po ataku Niemców na ZSRR w czerwcu 1941 roku Eugeniusz Bodo pożegnał się z Tea Jazzem. Jako obywatel neutralnej Szwajcarii chciał wydostać się z terenów objętych konfliktem i wyjechać do USA. Wystosował pisma do władz z prośbą o zwolnienie z dalszych występów i możliwość wyjazdu za granicę. Na tym w zasadzie kończą się rzetelne informacje z biografii artysty. Późniejsze losy Bodo są pełne domysłów. Pewne jest, że niegdyś jednemu z najwybitniejszych polskich gwiazdorów nie udało się wyjechać do Stanów Zjednoczonych z powodu aresztowania przez NKWD. W sprawie okoliczności zatrzymania Eugeniusza Bodo istnieje wiele wzajemnie wykluczających się relacji. W latach 70. lwowianin Józef Misiak oświadczył, że był świadkiem zamordowania przedwojennego aktora w okolicach Ogrodu Jezuickiego. Jego relacja mijała się jednak z prawdą. W PRL-u śmierć Bodo była owiana zmową milczenia. Komuniści chcieli przenieść odpowiedzialność na hitlerowców. Kłamano, jakoby aktor został zastrzelony przez Niemców po ich wkroczeniu do Lwowa w połowie 1941 roku. Podejrzany o szpiegostwo Prawda o tajemniczym zniknięciu Bodo ujrzała światło dzienne dopiero po wielu dekadach. Do rozwikłania zagadki przyczyniła się krewna artysty, Wiera Rudź. Jej zaangażowanie pozwoliło ustalić, że Bohdan Eugène Junod zmarł w łagrze w Kotłasie pod Archangielskiem. Rosyjski Czerwony Krzyż przesłał stronie polskiej dokument o treści: „Żano-Bodo Eugeniusz-Bogdan, ur. 1899 Genewa, syn Teodora, z zawodu aktor, reżyser. Został aresztowany 26 czerwca 1941 i decyzją specjalnej narady przez NKWD ZSRR skazany na 5 lat ciężkiego obozu wychowawczego jako element społecznie niebezpieczny. Okres kary odbywał w więzieniu Butyrskim w Moskwie, w mieście Ufa i w archangielskiej obłasti. Zmarł 7 października 1943 roku”. Na pewnym etapie artysta niemający nic wspólnego z działalnością polityczną stał się dla sowieckich władz osobą podejrzaną. Znajomość kilku języków (w tym niemieckiego i rosyjskiego) oraz szwajcarski paszport wzbudziły czujność NKWD. Aktora zaczęto podejrzewać o szpiegostwo. Owe domysły, jak na ironię, nasilały starania polskiej ambasady o jego uwolnienie. Zajmujący się sprawą polskiego aktora komisarz Fiedotow pisał: „przeprowadzone śledztwo nie potwierdziło działalności wywiadowczej Junoda-Bodo. Podejrzenia co do przynależności Junoda-Bodo do polskiego wywiadu mają jednak jakieś podstawy, gdyż w przedłożonych w swoim czasie przez Polaków (…) spisach poszukiwanych obywateli polskich figurował także Junod-Bodo, podczas gdy jest on obywatelem szwajcarskim i zainteresowania Polaków jego losem nie można uznać za przypadek”. Jak zmarł Eugeniusz Bodo? Wiosną 1943 roku Eugeniusz Bodo ostatecznie trafił do łagru w Kotłasie, gdzie tysiące zesłanych Polaków w katorżniczych warunkach budowało kolej Kotłas-Workuta. Jego los był przesądzony. Podczas odsiadki w więzieniu Butyrki zachorował na depresję i pelagrę. Miał w zwyczaju pić wodę z dużą ilością soli, aby oszukać głód. To przyczyniło się do uszkodzenia nerek. 19 czerwca 1943 roku nad losem Eugeniusza Bodo zawisł cień nadziei. Obozowi lekarze orzekli, że powinien zostać uznany za inwalidę i następnie zwolniony. Przedwojenny „król kina” nie dożył jednak decyzji sądu. Odszedł 7 października 1943 roku. Tak jak wszyscy zmarli więźniowie, spoczął w zbiorowej mogile. Źródła: I. Kienzler, „Wojenne losy przedwojennych gwiazd”, Bellona, Warszawa 2019. R. Wolański, „Eugeniusz Bodo. Już taki jestem zimny drań”, Wydanie II, Rebis, Poznań 2016. Nasz ekspert Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
W chasydzkich przewodnikach po Polsce Warszawie poświęcono trzy strony, natomiast Leżajskowi – pięćdziesiąt.
Wygląda to co najmniej śmiesznie: oto chasyd chce ze mną porozmawiać, ale obowiązuje go zasada „pilnowania oczu”. Nie może tak po prostu patrzeć na obcą kobietę, więc mówiąc do mnie, patrzy w ziemię. Siłą rzeczy ja też oglądam chodnik, opowiadając mu, jak chęć zobaczenia dawnego żydowskiego świata przywiodła mnie do Leżajska. Kto jak kto, ale mój rozmówca mnie zrozumie – dla niego przyjazd na grób cadyka Elimelecha to spełnienie życiowego marzenia. Był wiek XVIII, gdy Elimelech stworzył fundamentalną dla chasydyzmu koncepcję cadykizmu. Zgodnie z nią przywódcy religijni (cadykowie) stanowili dla wspólnoty wzór pobożności, pokory i sprawiedliwości, on sam zaś stał się pierwszym cadykiem w dziejach judaizmu. Miał w sobie cząstkę duszy Mojżesza, jako jeden z 36 sprawiedliwych swą pobożnością i cnotą podtrzymywał istnienie świata. Nauczał radości w modlitwie i cieszenia się każdą chwilą. Zachowały się liczne opowieści o cudownych zdarzeniach z jego udziałem: potrafił rozmawiać ze zwierzętami, zmieniał wyroki Boże i leczył ze śmiertelnych chorób. Proszono go o zdrowie, pieniądze, miłość, płodność, szybką śmierć albo dobrą starość. Jego grób stał się miejscem pielgrzymek, gdzie wierni zostawiają kwitełech (karteczki z prośbami), pamiętając wszakże o zasadzie, iż cadyk słucha tych, którzy nie chcą za dużo. Jorcajt (rocznica śmierci Elimelecha) zmienia senny Leżajsk w chasydzkie miasteczko. Bywa, że na kilka dni przylatuje tu nawet 10 tys. osób! Dla większości to podróż życia możliwa dzięki pomocy gminy lub sponsorów. Co chwila dzwonią komórki, każdy chce się podzielić z bliskimi wspaniałą nowiną, że wreszcie jest obok cadyka! Na ulicach pojawiają się hebrajskie ogłoszenia, mykwa i synagoga nie pustoszeją. Dziadkowie siedzą obok wnuków, synowie z ojcami. Grobowce, na co dzień opuszczone, tętnią życiem. Każdy chce choć na chwilę wejść do ohelu cadyka, by dotknąć kraty otaczającej miejsce jego pochówku. Kobiety trzymają się osobno: dla nich są dwie ściany grobowca i boczne pomieszczenie. Największy ścisk panuje o trzeciej nad ranem, w godzinę śmierci Elimelecha. Wzdłuż drogi do ohelu widać kilkanaście stolików: zbiera się tu datki na budowy szkół, mężczyźni w chałatach co chwila wołają, by dorzucić się na tak zbożny cel. Ich głosy mieszają się z głośnymi modlitwami i czytającymi święte księgi. Jorcajt to także wyzwanie logistyczne: w miasteczku, gdzie na co dzień nie ma ani jednego Żyda, potrzeba nagle kilkudziesięciu ton koszernego jedzenia! Niegdyś trzeba je było sprowadzać z Izraela. Od niedawna leżajski piekarz dostarcza chasydom tysiące chlebów, chałek i bułek z badanej w tym kraju mąki, zaś obecny przy wypieku rabin nakleja na wszystko odpowiedni certyfikat. Kilku mężczyzn, słuchając empetrójek, przebiera w kuchni fasolę. Każde ziarno musi być oddzielnie obejrzane, czy spełnia wymogi koszerności. Niewielu chasydów idzie oglądać współczesne miasto. W przebudowanych po wojnie domach i ulicach trudno odnaleźć miejsca z opowieści rodziców i dziadków. A i mało który dzisiejszy mieszkaniec pamięta, gdzie były przedwojenne ulice Łazienna, Bożnic czy Proroka. Powoli oswajają się oni z obecnością żydowskich pielgrzymów, głębszego porozumienia jednak nie ma. Dwa światy Leżajska żyją obok siebie. Wieczorem w stołówce gra muzyka, krążą butelki wina. Ale to zobaczy tylko Krzysztof. Z jarmułką na głowie niespecjalnie wyróżnia się z tłumu, pytają go tylko, czy przybył tu z Ameryki, czy z Izraela. Ja, jako kobieta, nie mam tu wstępu. Mogę tylko przez szparę w zasłonie zaglądać, jak krąg starych i młodych twarzy wiruje w radosnym tańcu. To legendarna hora, triumf życia i najlepszy hołd dla cadyka. Patrzący na nas z góry Elimelech z pewnością też się cieszy.
Pomóż uratować zapomnianą dzwonnicę w łemkowskiej wsi
W tym roku wzmocnili ściany. W przyszłym chcą przywrócić efektowną kopułę. Studenci Politechniki Warszawskiej i członkowie Stowarzyszenia Magurycz remontują opuszczoną dzwonnicę w Beskidzie Niskim.
Polany Surowiczne to wyjątkowe miejsce, które urzeknie każdego, kto tam trafi. Dawniej zaludniowa wieś łemkowska, dziś niezamieszkana dolina znajduje się we wschodniej części Beskidu Niskiego, nieopodal Rymanowa i Komańczy. Przed drugą wojną światową wieś miała około tysiąca mieszkańców. Ponad stu gospodarstwom służyła stojąca w dole wsi drewniana cerkiew grekokatolicka pod wezwaniem św. Michała Archanioła. Charakterystyczna drewniana dzwonnica wybijała rytm życia parafii. Wszystko zmieniło się po wojnie. Mieszkańców wysiedlono na tereny ówczesnego ZSRR, dzisiejszej Ukrainy. Wieś opustoszała. Z powierzchni ziemi zniknęła niepotrzebna już nikomu cerkiew. Została jedynie dzwonnica, choć i ona straciła drewniany dach. Pobliski cmentarz popadł w ruinę. Nagrobki zostały poprzewracane, zarosły je krzaki. 20 lat temu Polanami Surowicznymi zainteresowali się członkowie Klubu Turystycznego Elektryków Styki działającego przy Wydziale Elektrycznym Politechniki Warszawskiej. Zajęli opuszczoną chatę, zamieniając ją w studenckie schronisko górskie czynne w wakacje i większość przedłużonych weekendów. Z czasem postanowili zaopiekować się także zapomnianą dzwonnicą. Z pomocą przyszło im Stowarzyszenie Magurycz. Prace podzielono na dwa etapy. W lipcu tego roku naprawiono górne partie murów, oczyszczono je z korzeni, a konstrukcja dzwonnicy została wzmocniona. "Zużyliśmy 2,5 tony zaprawy, 6000 l wody, 100 l gruntu, ok. 250 par jednorazowych rękawiczek, prawie 100 l paliwa i wiele własnej energii" - czytamy na stronie internetowej akcji ratowania dzwonnicy. W pomoc zaangażowały się sąsiednie wsie, a także przypadkowi turyści. Prace przy dzwonnicy mają zostać powtórzone w przyszłym roku. Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, odzyska ona swój dach, a tym samym i przedwojenny blask. Akcja finansowana jest z dobrowolnych datków. Do tej pory udało się zebrać 5 tys. zł. To za mało, by dopiąć budżet, dlatego organizatorzy apelują o wpłacanie pieniędzy na konto Stowarzyszenia Magurycz: PKO BP 52 1020 1026 0000 1102 0118 9554, Stowarzyszenie Magurycz, Nowica 13, 38-315 Uście Gorlickie, koniecznie z dopiskiem "Darowizna na cele statutowe - projekt 2012/PS". Więcej informacji na stronie polanysurowiczne.waw.pl.
Miasto bez rabina nie może istnieć - otwarcie wystawy już dzisiaj!
Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Archiwum Państwowe m. st. Warszawy i Stołeczna Estrada zapraszają na otwarcie wystawy plenerowej pt. „MIASTO BEZ RABINA NIE MOŻE ISTNIEĆ” - Rabini, podrabini i kandydaci na rabinów guberni warszawskiej w latach 1888-1912
Otwarcie odbędzie się 10 września 2012 r. o godz. 14.00 na Międzymurzu Piotra Biegańskiego przy placu Zamkowym w Warszawie, między murami obronnymi Starego Miasta. Wystawa przybliża dzieje społeczności żydowskiej zamieszkującej ziemie polskie od Średniowiecza. Ponad 50 unikatowych fotografii portretowych z przełomu XIX i XX wieku, po raz pierwszy publikowanych - pochodzących ze zbiorów Archiwum Państwowego m.st. Warszawy - przypomina sylwetki rabinów oraz kandydatów na rabinów w miastach dawnej guberni warszawskiej. Wielu z nich, jako administratorzy gmin żydowskich i przewodnicy duchowi, zyskało uznanie nie tylko w kraju, ale i za granicą. Są wśród nich rabini ówczesnych miejscowości podwarszawskich (obecnie w granicach Warszawy): Azriel Ankier - rabin Powązek, Josef Najhauz - rabin Woli, Henoch Giberstein - rabin Mokotowa; oraz rabin Płońska, a następnie Warszawy - Hersz Chaskiel Michelson. Wystawa przypomina również związanego z Warszawą Chaima Poznera, w latach 1924-1935 rabina wojskowego i działacza społecznego, wieloletniego tłumacza przysięgłego przy sądach w Warszawie; Jehudę Lejba Kowalskiego, naczelnego rabina Włocławka, przewodniczącego Rady Rabinów w Polsce, a od 1922 r. senatora w Parlamencie II Rzeczypospolitej; a także braci Złotników: starszego - Jonę Mordechaja, rabina Zakroczymia, następnie Płocka, wybitnego znawcę Prawa, współzałożyciela Żydowskiego Koedukacyjnego Gimnazjum Humanistycznego w Płocku (jedynego świeckiego gimnazjum żydowskiego w Płocku), i młodszego - Jehudę Lejba - pisarza, współzałożyciela partii religijnych syjonistów „Mizrachi”, a potem m.in. sekretarza generalnego jej polskiego oddziału (1917-1920), który od 1920 r. prowadził działalność w USA, Kanadzie i Republice Południowej Afryki. Na jego cześć jego nazwiskiem nazwano jedną z ulic w Jerozolimie. Fotografie, szczególnie cenne z uwagi na niewielki stopień zachowania akt żydowskich gmin wyznaniowych, przetrwały jako załączniki do podań o egzamin na rabina. Egzamin ten, składany w Królestwie Polskim w latach 1888-1912 przed rosyjskimi władzami administracyjnymi, potwierdzał m.in. stopień znajomości przepisów, związanych z prowadzeniem ksiąg stanu cywilnego, funkcjonowaniem dozorów bóżniczych (zarządów gmin), a także języka rosyjskiego, rachunkowości i prawa podatkowego. Na przełomie XIX i XX wieku w Królestwie Polskim wybór rabina tradycyjnie dokonywany przez gminę, wymagał zdania tegoż egzaminu i zatwierdzenia przez gubernatora. Tytuł wystawy pochodzi z podania, skierowanego do władz gubernialnych, przez gminę żydowską w Staszowie, w którym motywowała ona konieczność wyboru rabina w swoim mieście. Wystawa prezentuje także 37 miejscowości, w tym projekty architektoniczne i plany nieistniejących już budynków sprawowania kultu i cmentarza żydowskiego, położone na terenie dawnej guberni warszawskiej. Gubernia ta obejmowała dzisiejsze województwa: mazowieckie, łódzkie i kujawsko-pomorskie i miasta m.in.: Warszawę, Grodzisk Mazowiecki, Mińsk Mazowiecki, Grójec, Warkę, Tarczyn, Górę Kalwarię, Nasielsk, Płońsk, Gostynin, Włocławek i Brześć Kujawski, w których istniały liczne gminy żydowskie. Wstęp jest wolny. Zapraszamy.