Tajemnica wraku z Tallinna. Polscy naukowcy pomogli datować dębowy kadłub
24-metrowy wrak średniowiecznej kogi, ikony handlu Hanzy, odnaleziono podczas budowy biurowca w Tallinnie. Dzięki precyzyjnym analizom próbek drewna naukowcy odtworzyli historię jednostki. Polski wkład w badania był nieoceniony – dzięki naszym badaczom precyzyjnie ustalono wiek desek i ich pochodzenie.
W kwietniu 2022 roku podczas prac budowlanych w Tallinnie operator koparki natknął się na masywne dębowe konstrukcje. Okazało się, że pod warstwą piasku i osadów morskich, na głębokości kilku metrów, spoczywał niemal kompletny kadłub średniowiecznego statku handlowego. Miejsce znaleziska nie było przypadkowe – w średniowieczu znajdowała się tu płytka zatoka u ujścia rzeki Härjapea, która z czasem została zapełniona osadami i sztucznie osuszona. Aby nie wstrzymywać budowy biurowca, wrak pocięto na cztery sekcje i przetransportowano do Estońskiego Muzeum Morskiego, gdzie stał się obiektem jednego z najbardziej szczegółowych badań drewna w historii bałtyckiej archeologii. Oto wyniki śledztwa badaczy przeszłości, które opublikowano na łamach „Dendrochronologii”. Co wiemy o średniowiecznej jednostce? Odnaleziony statek to koga – ikona hanzeatyckiego handlu morskiego. Wrak ma 24,5 metra długości i 8,6 metra szerokości, co czyni go jednym z największych i najlepiej zachowanych egzemplarzy tego typu w Europie. Dzięki przeniesieniu konstrukcji do specjalnego namiotu badawczego naukowcy mogli pobrać próbki z niemal każdego elementu: od poszycia kadłuba, przez wręgi, aż po belki pokładowe. Była to unikalna szansa, by dokładnie poznać sposób, w jaki statek skonstruowano. Dendrochronologia. Słoje drzew zdradzają wiek Kluczowym narzędziem badaczy stała się dendrochronologia, czyli nauka datująca drewno na podstawie układu rocznych przyrostów. Przeanalizowano 97 próbek, z czego 87 udało się precyzyjnie wydatować. Co ciekawe, w procesie tym nieoceniony był polski wkład. Badacze, szacując wiek drewna, korzystali z modeli przyrostów dębu opracowanych m.in. przez profesora Tomasza Ważnego z UMK w Toruniu. Dzięki temu ustalono, że drzewa na główną konstrukcję kadłuba ścięto zimą na przełomie lat 1370–1371 oraz 1371–1372. Analizy pogłębiono jeszcze bardziej. Próbki drewna pochodzącego z ładunku na statku oraz elementy drzwi z Wieży Bremeńskiej w Tallinnie porównywano z bazami danych dla północnej Polski w celu identyfikacji ich pochodzenia. Polskie dane referencyjne okazały się więc niezbędnym punktem odniesienia dla odczytania historii tego unikatowego zabytku bałtyckiego szkutnictwa. Skąd pochodził budulec? Badania pochodzenia drewna ujawniły fascynujący obraz średniowiecznej logistyki. Większość dębów użytych do budowy pochodziła z nadmorskich regionów Litwy, a niektóre prawdopodobnie z okolic Rygi. Naukowcy zidentyfikowali jednak także drewniane elementy, które pochodzą z okolic Tallinna. To samo drewno posłużyło do budowy drzwi w Wieży Bremeńskiej z tallińskich murów obronnych. Sugeruje to, że statek mógł zostać zbudowany na Litwie, ale prace wykończeniowe lub naprawcze prowadzono już w Estonii. Blizny po wielkich mrozach Jednym z najbardziej intrygujących odkryć są tzw. księżycowe słoje (ang. moon rings), które znaleziono w 24% badanych próbek. To wada drewna powstała w wyniku uszkodzeń powstałych na skutek mrozu. Analiza wykazała, że dęby te ucierpiały podczas ekstremalnych zim w latach 1175, 1219 oraz 1330. Średniowieczni szkutnicy doskonale znali to zjawisko. Co ciekawe, archeolodzy odkryli, że osłabione deski z takimi wadami były wzmacniane od wewnątrz specjalnymi listwami. Zatem zdawano sobie sprawę z ich gorszej jakości. Logistyka i życie na pokładzie Naukowcy odtworzyli harmonogram budowy statku. Po ukończeniu kadłuba w 1372 roku prace nad nadbudówką i kambuzem trwały jeszcze do 1374 roku. W tym samym czasie na pokład trafił ładunek luźnego drewna prawdopodobnie przeznaczonego na sprzedaż. Wiemy też, że statek był gotowy do dalekich rejsów – wewnątrz wraku odnaleziono ślady bytowania szczurów, co sugeruje, że jednostka była w pełni sprawna i eksploatowana przed tym, jak ostatecznie osiadła na mieliźnie. Źródło: Dendrochronologia Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Archeolodzy odkryli gigantyczne grobowce na środku pustyni. Badacze z Polskiej Akademii Nauk odegrali w tym kluczową rolę
Kilkaset monumentalnych grobowców sprzed nawet sześciu tysięcy lat zlokalizowali archeolodzy w pasie od południowego Egiptu aż po Erytreę. To ustalenie dotyczące bezkresnych piasków pustyni Atbai było możliwe dzięki technologiom satelitarnym i wykopaliskom przeprowadzonym przez Polaków.
Pustynia Atbai, rozciągająca się od Górnego Egiptu po granice Erytrei, przez dekady pozostawała archeologiczną białą plamą. Choć leży na styku potężnych cywilizacji starożytnego Egiptu i Nubii, jej surowy klimat i trudny dostęp sprawiły, że badania w tym regionie były jedynie wyrywkowe. Dotychczasowe próby poznania żyjących tam w odległego przeszłości ludów opierały się głównie na znaleziskach ceramiki i sztuki naskalnej. To dawało niepełny obraz życia dawnych mieszkańców. Atbai to kraina górskich masywów i wyschniętych koryt rzek. Niegdyś, w okresie wilgotnym, tętniły życiem, a nadrzeczne zielone tereny przemierzały stada dzikich zwierząt. Zamiast łopat – satelity Archeolodzy z Atbai Survey Project przeszukali setki kilometrów pustyni Atbai, korzystając z darmowych zdjęć Google Earth i Bing. Systematycznie przeczesując teren podzielony na siatkę, namierzyli 260 nieznanych wcześniej monumentalnych grobowców. Kluczowe okazały się ślady dawnych szlaków pasterskich, które doprowadziły badaczy przeszłości do licznych nekropolii. Wnioski na temat tego odkrycia zostały właśnie opublikowane na łamach „African Archaeological Review”. Jak wyglądają grobowce? Odkryte grobowce to monumentalne, koliste lub owalne konstrukcje z kamienia o średnicy od 5 do nawet 82 metrów. Ich znakiem rozpoznawczym jest niski mur obwodowy skrywający wewnątrz liczne pochówki. Sercem monumentu jest zazwyczaj grób centralny (prawdopodobnie lidera), wokół którego koncentrycznie układano szczątki innych ludzi oraz bydła, owiec i kóz. Niektóre budowle posiadają wejścia skierowane na wschód, co sugeruje związki z kultem solarnym. Polski wkład w badania Kluczowym elementem w zrozumieniu tej kultury stały się wykopaliska polskiej ekspedycji. Badacze pod kierunkiem dr. Piotra Osypińskiego ponad 10 lat temu w Wadi Khashab odsłonili monumentalną strukturę o średnicy 18 metrów zawierającą ponad 25 pochówków ludzi i zwierząt. Odkryli tam centralny pochówek ludzki, wokół którego rozmieszczono groby bydła i owiec. To właśnie dane z polskich wykopalisk oraz praca współautorki artykuł, dr Marii Carmela Gatto z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN, dostarczyły kluczowych dat radiowęglowych i dowodów na złożone rytuały pogrzebowe. Te dane pozwoliły zrozumieć, że setki podobnych nekropolii na pustyni Atbai powstało w IV i III tysiącleciu p.n.e. Kto wzniósł megalityczne konstrukcje? Te monumentalne grobowce wznieśli pasterze-koczownicy zamieszkujący pustynię Atbai. Była to społeczność, która stale się przemieszczała. Dla niej bydło stanowiło najwyższą wartość i symbol bogactwa. Badacze sugerują, że to przodkowie koczowniczych Medżajów. Większość struktur powstała w IV i III tysiącleciu p.n.e. (ok. 4500–2500 r. p.n.e.). Zdaniem naukowców te wielkie grobowce miały pełnić też funkcje inne niż tylko grobowe. Miały być reakcją na wysychanie Sahary – pasterze tworzyli trwałe nekropole przy źródłach wody, by przetrwać kryzys i wzmacniać więzi społeczne. Znaczenie odkrycia „Nasze znaleziska rzucają nowe światło na dzieje pustynnej Sahary i prehistorię Nilu. Pozwalają spojrzeć na potęgę Egiptu i Nubii z nowej perspektywy, dowodząc, że historia tego regionu to nie tylko faraonowie, piramidy i świątynie, ale znacznie bogatsza opowieść” – piszą autorzy artykułu na temat znalezisk z pustyni Atbai na łamach „The Conversation”. Podkreślają, że nadal jest sporo znaków zapytania – główne niewiadome to brak datowań oraz niepewna tożsamość budowniczych. Nie wiemy, co stało się z tą ludnością po tym, jak klimat uległ zmianie. Poza tym obrazowania satelitarne nie dają odpowiedzi na pytanie, czy każdy wytypowany obiekt zawiera w sobie takie same pochówki. Niestety, niepewna sytuacja polityczna w Sudanie utrudnia przeprowadzenie badań terenowych. Źródła: African Archaeological Review, The Converstation Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Odkrycie Polaków na Cyprze. W Pafos archeolodzy trafili na wyjątkowy dom
Polscy archeolodzy natrafili w Pafos na wyjątkowo dobrze zachowane pozostałości domu z okresu hellenistycznego. Fragmenty amfory datowanej na ok. 117 r. p.n.e. potwierdzają, że to prawdopodobnie najstarsza znana zabudowa w tym starożytnym mieście Cypru.
Pafos to miasto na południowo-zachodnim wybrzeżu Cypru, które w starożytności należało do najważniejszych ośrodków na wyspie. Pod koniec IV wieku p.n.e. powstało tam nowe miasto portowe Nea Pafos. W czasach hellenistycznych, a później rzymskich stało się stolicą administracyjną wyspy i ważnym centrum handlu w regionie Morza Śródziemnego. Odkrycie polskich archeologów w Pafos Współcześnie Pafos jest popularnym miastem turystycznym, a przy okazji jednym z najcenniejszych stanowisk archeologicznych na Cyprze. Zachowały się tu rozległe ruiny starożytnego miasta, w tym słynne rzymskie wille z mozaikami tworzące park archeologiczny wpisany na listę UNESCO. To właśnie tutaj od dziesięcioleci prowadzone są międzynarodowe badania archeologiczne, w których uczestniczą również polscy naukowcy. I właśnie w Pafos zespół polskich badaczy z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Jagiellońskiego, dokonał nowego odkrycia. Naukowcy znaleźli m.in. fragmenty amfory wykorzystywanej do transportu wina, które pochodziły z II w p.n.e. – Uchwyciliśmy dość dobrze zachowany narożnik, prawdopodobnie domu mieszkalnego. To znalezisko okazało się bardzo interesujące, bo materiał ceramiczny, który znaleźliśmy w tym wykopie, wskazywał, że mogła być to pozostałość z późnego okresu hellenistycznego – powiedziała w rozmowie z PAP prof. Ewdoksia Papuci-Władyka, która kieruje wykopaliskami. Najstarszy budynek na Cyprze Datowanie ceramiki wskazuje zatem, że jest to najstarsze zabudowanie w Pafos. – Ponieważ miasto to rozwijało przez setki lat, od IV w. p.n.e., to najwcześniejsza zabudowa z okresu hellenistycznego najczęściej jest przykryta przez późniejszą zabudowę rzymską – mówi badaczka. – Ponadto ta najwcześniejsza zabudowa nie zachowywała się, bo miasto często nawiedzały trzęsienia ziemi. Cypr jest położony w rejonie o dużej aktywności sejsmicznej. Nierzadko mieszkańcy na tych ruinach wznosili kolejne budowle, wykorzystując częściowo to, co się zachowało – dodaje. Prof. Papuci-Władyka podkreśla, że architektura, którą najczęściej widzimy na Cyprze, to przede wszystkim pozostałości z czasów rzymskich. Fakty odkrycia fragmentów budowli z okresu hellenistycznego nazwała „rewelacją”. – Tak dobrze zachowanych murów z okresu hellenistycznego nie ma w skali całego miasta – mówi archeolożka. Amfora z Rodos pomogła w ustaleniu wieku budynku – W okresie hellenistycznym amfory sprowadzane były do Pafos przede wszystkim z greckiej wyspy Rodos. Amfory rodyjskie bardzo często mają stempel urzędnika, który nadzorował na przykład ilość wina w amforze lub też inne procesy. Taki stempel z imieniem urzędnika bardzo dobrze nadaje się do ustalenia daty. Znaleziona przez nas amfora datowana jest ok. 117 r. p.n.e. Możemy więc powiedzieć z dużą pewnością, że te pozostałości, które odkryliśmy, pochodzą z II-I w. p.n.e. – tłumaczy PAP prof. Papuci-Władyka. Archeolożka podkreśla, że w starożytnym Pafos odkrywane były amfory nie tylko z Rodos, ale też z Kos, Thassos, Lewantu, wybrzeża Morza Czarnego i innych ośrodków. Dzięki temu badacze wiedzą, że wymianę handlową miejscowi prowadzili z całym basenem Morza Egejskiego oraz innych regionów, z których sprowadzano również oliwę i inne produkty. – Obiekty architektoniczne mamy zachowane w miejscowościach takich, jak Kourion czy Amathus a także w Salaminie, czyli w części Cypru okupowanej przez Turcję. Natomiast w Pafos zachowały się nieliczne elementy z okresu hellenistycznego, ale nie ma tego dużo, a to co jest, jest słabo zachowane. Dlatego cieszymy się, że mamy tak znaczące pozostałości w naszym wykopie w Pafos, które może zmienią obraz początków architektury hellenistycznej na Cyprze – podsumowuje badaczka. Źródło: Nauka w Polsce Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Czego polscy naukowcy szukają na Grenlandii? To „niezbadana kraina z wielkim potencjałem”
Na północno-wschodniej Grenlandii polski paleontolog dr Grzegorz Niedźwiedzki odkrywa skamieniałości, które mogą całkowicie odmienić naszą wiedzę o ewolucji czworonogów. Wyprawa zaplanowana na 2026 rok może przynieść kolejne przełomy… ale to nie takie proste. Czego naukowcy tam szukają?
Największa wyspa świata to obecnie gorący temat. Nie tylko przez aspekt polityczny, ale także naukowy – lodowa Grenlandia kryje skamieniałości, które mogą zmienić podręczniki. Grzegorz Niedźwiedzki w ciągu ostatnich 12 lat był już tam pięć razy, a trzykrotnie kierował ekspedycją badawczą. Teraz chce wyruszyć jeszcze raz, ale amerykańskie zakusy mogą pokrzyżować mu plany. Trudne warunki odstraszają badaczy Ekspedycje paleontologiczne prowadzone przez dr. Grzegorza Niedźwiedzkiego na Grenlandii to ekstremalna walka z surową naturą. Tereny północno-wschodniej części wyspy to polarna, górzysta pustynia, całkowicie pozbawiona roślinności. W takich warunkach naukowcy zmuszeni są do samodzielnego poruszania się i często pokonują nawet 30 kilometrów dziennie z całym sprzętem na plecach. Bez szlaków, bez infrastruktury, z ograniczonym dostępem do środków transportu – tylko helikopterem można dotrzeć w dalsze rejony. Paleontolog opowiada PAP, że noclegi odbywają się pod gołym niebem lub w namiotach, w pełnej samowystarczalności. Wyprawy trwają nawet pięć tygodni, a ich sukces zależy od pogody i gotowości zespołu do przetrwania w całkowitym odosobnieniu. Przełomowe polskie znaleziska z wyspy Ymer – czworonogi sprzed 350 mln lat W latach 2022 i 2024 ekspedycje pod kierunkiem dr. Niedźwiedzkiego skupiły się na wyspie Ymer u wybrzeży Grenlandii, gdzie zespół natrafił na stanowisko z okresu dewonu, czyli sprzed 420–350 mln lat. Choć obszar badawczy liczył zaledwie 20 na 50 metrów, naukowcy zebrali ogromną ilość skamieniałości wczesnych czworonogów – rybopłazów, które są formami przejściowymi między rybami a płazami. – Podręczniki będą do zmiany – zapowiada naukowiec. Według Niedźwiedzkiego skala odkryć ma potencjał, by zrewolucjonizować dotychczasową wiedzę na temat ewolucji kręgowców. Stanowisko jest tak bogate, że zgromadzony materiał starczy na dekady analiz i badań. To nie jedyne odkrycia: znaleziono tam m.in. wiele warstw skamieniałości ryb, które mogą zdominować przyszłe badania paleontologiczne, czy szczątki prassaka sprzed 215 mln lat. Ekspedycja 2026 zagrożona przez napięcia geopolityczne Kolejna wyprawa na Grenlandię planowana jest na przełom lipca i sierpnia 2026 roku. Jej realizacja zależy jednak od rozwoju sytuacji geopolitycznej, w szczególności relacji między Stanami Zjednoczonymi a Danią. Grenlandia, jako terytorium zależne Danii, znajduje się pod czujnym okiem władz. Już w poprzednich latach skutkowało to wizytami duńskich żołnierzy kontrolujących legalność badań. Zakusy prezydenta Trumpa chcącego przejąć kontrolę nad wyspą nie są bowiem niczym nowym. Mówił już o nich w trakcie pierwszej kadencji. Niedźwiedzki opowiada, że już w poprzednich latach lokalni żołnierze sprawdzali przygotowanie, dokumenty ekipy i to, czy faktycznie badacze zajmują się wykopaliskami, a nie np. szukają cennych dla Stanów Zjednoczonych minerałów. Jak zaznacza dr Niedźwiedzki, ewentualne zamknięcie cywilom dostępu części Grenlandii dla z powodu napięć międzynarodowych mogłoby uniemożliwić realizację ekspedycji. Naukowiec pozostaje jednak w kontakcie z lokalną administracją i monitoruje sytuację, mając nadzieję na kontynuację badań. Marzenie z dzieciństwa, które doprowadziło do wielkich odkryć Dr Grzegorz Niedźwiedzki zainteresował się Grenlandią jako dziecko – zbierając znaczki z wymarłymi zwierzętami. Szczególne wrażenie zrobiła na nim rekonstrukcja ichtiostegi – wczesnego rybopłaza, przodka współczesnych czworonogów, który żył właśnie na tej wielkiej wyspie. Fascynacja tym organizmem ukształtowała jego pasję i ostatecznie doprowadziła do udziału w ekspedycji, podczas której w 2015 roku znalazł fragment czaszki tego wyjątkowego zwierzęcia. To symboliczny moment, w którym dziecięce marzenie przekształciło się w naukowe odkrycie o potencjalnie globalnym znaczeniu. Niedźwiedzki wierzy, że Grenlandia to miejsce jeszcze niewyeksplorowane, kryjące wiele tajemnic ewolucji życia na Ziemi. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ogromny sukces Polaków. Nasi astronomowie „zważyli” planetę podróżującą przez Drogę Mleczną i odkryli nową klasę ciał niebieskich
W prestiżowym czasopiśmie „Science” opublikowano właśnie przełomową pracę zespołu astronomów, w którym dużą rolę odegrali polscy badacze. Odkryli oni zupełnie nowa klasę planet pozasłonecznych. To jedno z najważniejszych astronomicznych wydarzeń dekady.
Spis treści: Nieuchwytni planetarni wędrowcy Mikrosoczewkowanie grawitacyjne zdradza niewidoczne obiekty Od podejrzeń do pewności – historia poszukiwań planet swobodnych Planeta swobodna czy inny obiekt? Jak zważyć planetę? Obserwacje odległe o 1,6 miliona kilometrów Międzynarodowy zespół, w którym kluczową rolę odegrali astronomowie z prowadzonego w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego wielkoskalowego przeglądu nieba OGLE oraz projektu Gaia Science Alerts, ogłosili odkrycie nowej klasy planet pozasłonecznych – planet swobodnych. To obiekty krążące samotnie w Drodze Mlecznej, niezwiązane grawitacyjnie z gwiazdami. Odkrycie było możliwe dzięki bezpośredniemu „zważeniu” planety odkrytej poprzez zjawisko mikrosoczewkowania grawitacyjnego. Jej masa wynosi 70 mas Ziemi. – To odkrycie dekady, porównywalne z odkryciem pierwszych udokumentowanych planet pozasłonecznych w latach 90. ubiegłego wieku. Astronomowie wreszcie mają pewność, iż tego typu obiekty istnieją we Wszechświecie – skomentował prof. Andrzej Udalski, lider polskiego projektu OGLE. Nieuchwytni planetarni wędrowcy Astronomowie od dawna zdawali sobie sprawę, iż planety pozasłoneczne mogą istnieć nie tylko w układach związanych. Różne zjawiska naturalne, jak np. oddziaływania grawitacyjne z gazowymi olbrzymami w trakcie formowania się układów planetarnych czy bliskie przejścia sąsiednich gwiazd sprawiają, że planety mogą zostać wyrywane z macierzystych układów i wystrzelone w przestrzeń międzygwiazdową. Takie samotne planety, nazwane planetami swobodnymi, mogą wędrować w Drodze Mlecznej nie będąc związanymi z żadną gwiazdą. Szacunki wskazują, że liczba takich planet może być bardzo duża i wręcz przewyższać liczbę planet związanych. Kłopot w tym, że ich istnienie trudno udowodnić. Nie emitują promieniowania, które można byłoby zobaczyć, a skoro nie poruszają się wokół gwiazdy macierzystej nie można użyć tzw. metody tranzytu, czyli okresowego spadku jasności gwiazdy w chwili przejścia przez jej tarczę planety. Mikrosoczewkowanie grawitacyjne zdradza niewidoczne obiekty Można jednak wykorzystać technikę mikrosoczewkowania grawitacyjnego. Zachodzi ono, gdy światło odległej gwiazdy zostaje ugięte i wzmocnione przez grawitację bliższego obiektu, zwanego soczewką. Metoda ta pozwala na wykrywanie ciemnych, nieświecących ciał. Czas trwania zjawiska mikrosoczewkowania zależy od masy soczewki. W przypadku planet jest on bardzo krótki – rzędu zaledwie kilku-kilkunastu godzin. Właśnie tego typu badaniami zajmuje się największy polski projekt astronomiczny OGLE (Optical Gravitational Lensing Experiment) prowadzony przez astronomów z Obserwatorium Uniwersytetu Warszawskiego. Od podejrzeń do pewności – historia poszukiwań planet swobodnych W 2017 roku uczeni z projektu OGLE opublikowali w „Nature” wyniki poszukiwań planet swobodnych oparte na kilkuletnich intensywnych obserwacjach około 50 milionów gwiazd w kierunku centrum Drogi Mlecznej. Odkryli wśród nich kilka tysięcy zjawisk mikrosoczewkowania grawitacyjnego o rozmaitych skalach czasowych – od godzin do setek dni. – Obserwacje wskazywały, iż planet swobodnych powinno być istotnie dużo, lecz wbrew poprzednim przypuszczeniom, większość z nich powinny stanowić planety małomasywne, a nie masywniejsze, o masach rzędu masy Jowisza – mówi dr Przemek Mróz, pierwszy autor tej przełomowej pracy. Planeta swobodna czy inny obiekt? Wkrótce odkryto pierwsze obiecujące kandydatki na planety swobodne. Jednak ich istnienie, mimo iż mocno prawdopodobne, pozostawało nieudowodnione. Nie udawało się bowiem bezpośrednio zmierzyć masy takiego obiektu i potwierdzić, że faktycznie jest planetą, a nie np. brązowym karłem. Przełom nastąpił 3 maja 2024 roku. Tego dnia znajdujące się w Australii, RPA i Chile teleskopy koreańskiej sieci KMTNet, oraz teleskop projektu OGLE w Obserwatorium Las Campanas w Chile, zarejestrowały krótkotrwałe zjawisko mikrosoczewkowania grawitacyjnego, jasnej gwiazdy w centrum Galaktyki. Zgodnie z konwencją otrzymało ono oznaczenie KMT-2024-BLG-0792/OGLE-2024-BLG-0516. Wkrótce po zakończeniu zjawiska okazało się, iż kształt mikrosoczewkowych zmian jasności odpowiada przewidywanym zmianom wywołanym przez soczewkującą planetę swobodną. Kolejnym krokiem było wykorzystanie danych z misji astronomicznej Europejskiej Agencji Kosmicznej Gaia, która w latach 2014–2025 dokonywała regularnych obserwacji fotometrycznych dwóch miliardów gwiazd z całego nieba. Jak zważyć planetę? Obserwacje odległe o 1,6 miliona kilometrów Dzięki połączeniu danych nareszcie udało się dokonać bezpośredniego pomiaru masy planety swobodnej. Wiemy, że jest to około 70 mas Ziemi, czyli nieco mniej niż wynosi masa Saturna. O to, jak „zważyć” planetę swobodną zapytaliśmy dr Przemka Mroza. – Do wykrywania planet swobodnych stosujemy metodę mikrosoczewkowania grawitacyjnego. Grawitacja planety, działając jak ogromna soczewka, skupia i tymczasowo wzmacnia jasność odległej, niezwiązanej gwiazdy-źródła. Obserwujemy krótkotrwałe pojaśnienie tej gwiazdy. Dysponując wyłącznie danymi z ziemskich obserwatoriów nie możemy zazwyczaj powiedzieć, gdzie znajduje się obiekt-soczewka i jaką ma masę: czy znajduje się blisko Ziemi i ma małą masę, czy jest położony dalej i zarazem bardziej masywny. Analogicznie, jeżeli patrzymy przez szkło powiększające albo lunetę, to nie możemy powiedzieć w jakiej odległości znajduje się oglądany obiekt – wyjaśnia naukowiec. Dodaje, że w przypadku zjawisk mikrosoczewkowania można zmierzyć odległość i masę grawitacyjnej soczewki dopiero dzięki połączeniu pomiarów wykonanych z dwóch odległych obserwatoriów. – Wykorzystaliśmy dane zebrane przez misję Gaia, która znajdowała się w odległości około 1,6 mln km od Ziemi. Gaia zaobserwowała ten sam kształt pojaśnienia gwiazdy-źródła, ale opóźniony o około 2 godziny względem obserwacji z Ziemi. Wielkość opóźnienia zależy od odległości do soczewki: im większe, tym znajduje się ona bliżej Ziemi. Nasze obliczenia wskazują, że badana planeta-soczewka znajduje się w odległości około 10 tys. lat świetlnych od Ziemi i ma masę około 70 razy większą niż Ziemia – tłumaczy astronom. Źródło: Science Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Polscy archeolodzy odkryli unikatowy nubijski grób na pustyni w Sudanie. „Nie znamy drugiego takiego przypadku”
Zespół złożony z polskich archeologów dokonał wyjątkowego odkrycia na wschodnioafrykańskiej pustyni. Znalezisko ujawnia wcześniej nieznane praktyki pogrzebowe kultury Kerma. Analiza zawartości grobu przybliża nas do czasów starożytnego ludu.
Spis treści: Polscy naukowcy w Sudanie Gdzie prowadzone były wykopaliska? Jak wygląda odnaleziony szkielet? O nietypowym pogrzebie — z czym mężczyzna został pochowany? Co odkrycie mówi nam o zmianach klimatycznych i jakie są dalsze plany badaczy? Królestwo Kerma powstało w XXV w. p.n.e. i przetrwało do około 1500 r. p.n.e., kiedy zostało ostatecznie podbite przez egipskie wojska faraona Totmesa I. Było najstarszym, w pełni rozwiniętym państwem Nubii i to ono wyznaczyło kierunek rozwoju tego regionu przez ponad tysiąc lat. Centrum królestwa stanowiło miasto Kerma, którego pozostałości należą dziś do najciekawszych stanowisk archeologicznych górnego Nilu. Do naszych czasów zachowało się ponad 30 000 starożytnych grobów oraz monumentalna świątynia Western Deffufa, będąca centralnym punktem ruin dawnego miasta. Polscy naukowcy w Sudanie Pomimo dotychczasowych licznych znalezisk, prace prowadzone na sudańskiej pustyni Bajuda wciąż przynoszą nowe, zaskakujące odkrycia. Nie inaczej było w przypadku najnowszych badań polskich archeologów. Naukowcy z Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Muzeum Archeologicznego w Gdańsku natrafili na wyjątkową formę pochówku, która rzuca nowe światło na dotychczasową wiedzę o praktykach pogrzebowych tego regionu. Badacze podkreślają, że odkrycie to ma charakter absolutnie unikatowy. Gdzie prowadzone były wykopaliska? Pustynia Bajuda, na której odnaleziono unikatowy grób, dopiero od początku XXI wieku zaczęła stawać się atrakcyjnym obszarem badań archeologicznych. Przez lata słaba infrastruktura oraz niestabilna sytuacja polityczna Sudanu sprawiały, że naukowcy chętniej prowadzili wykopaliska w górnej Nubii, położonej bliżej granicy z Egiptem. Sytuacja zaczęła się zmieniać po 2017 roku, kiedy rejon Wielkiego Zakola Nilu zaczął przyciągać coraz więcej ekspedycji archeologicznych. W tym samym roku polscy badacze zainaugurowali projekt „Społeczności prehistoryczne pustyni Bajuda w Sudanie – nowe granice Królestwa Kerma”. W ramach badań odkryto 448 nowych stanowisk oraz zweryfikowano 126 wcześniej znanych lokalizacji. Prowadzone wykopaliska pozwalają coraz precyzyjniej określić geograficzny zasięg cywilizacji Kerma oraz obserwować zmiany zachodzące w tym regionie na przestrzeni wieków. Do tej bogatej kolekcji znalezisk dołącza teraz kolejne odkrycie, które znacząco poszerza wiedzę autorów projektu. Jak wygląda odnaleziony szkielet? Około 21,5 kilometra od nilowej zapory w mieście Marawi znajduje się miejsce najnowszego odkrycia. Polscy archeolodzy wykopali spod ziemi pojedynczy pochówek osoby dorosłej wraz z dwoma naczyniami glinianymi i 82 paciorkami z fajansu. Całość datowana jest na przedział czasowy pomiędzy 1775 a 1609 p.n.e., co odpowiada okresowi tzw. środkowej kultury Kerma. Analiza szczątków pozwala stwierdzić, że pochowane ciało należało do 30–40-letniego mężczyzny o wzroście około 164 cm. Kości dokumentują liczne schorzenia będące efektem trudnego i wyczerpującego życia. Badania wykazały spłaszczenie kręgów lędźwiowych oraz zmiany w obrębie kości stawu skokowego, co wskazuje, że mężczyzna wykonywał intensywną pracę fizyczną. Pogrubienie tkanki kostnej czaszki może świadczyć o niedoborach żywieniowych oraz chorobach, których mężczyzna mógł doświadczać za życia. O nietypowym pogrzebie — z czym mężczyzna został pochowany? Mężczyzna został pochowany z dwoma glinianymi naczyniami. Przeznaczenie jednego z nich jest badaczom znane, gdyż stanowiło popularną praktykę pogrzebową w kulturze Kerma. Misa odwrócona do góry dnem mogła umożliwiać zmarłemu przejście ze świata żywych do świata przodków. Drugie naczynie nie ma jednak żadnych analogii w innych pochówkach. Ozdobiony dzban skrywał pozostałości ogniska, zwęglone kości zwierząt, ich skamieniałe odchody oraz szczątki owadów. Autor badań, dr Henryk Paner, opisuje to odkrycie następująco: „Znaczenie i użycie ognia w rytuałach pogrzebowych kultury Kerma nie są dobrze udokumentowane ani opisane. (…) Do tej pory nie znamy podobnego przypadku związanego z kulturą Kerma w literaturze i właśnie to czyni nasze odkrycie tajemniczym, a nawet niezwykłym, ponieważ nie znamy znaczenia tego rytuału, który nie występuje w innych pochówkach — nie tylko z tego kręgu kulturowego, ale także z tego samego lub podobnego okresu”. Co odkrycie mówi nam o zmianach klimatycznych i jakie są dalsze plany badaczy? Polskie znalezisko to nie tylko pierwszy tak dobrze udokumentowany przypadek użycia ognia w rytuale pogrzebowym Kerma, pokazujący, że praktyki na peryferiach królestwa były bardziej zróżnicowane, niż dotychczas zakładano. Odkrycie dowodzi również, że środowisko pustyni Bajuda w okresie pochówku było bardziej sprzyjające życiu niż dziś. Analiza zawartości naczynia pozwoliła zidentyfikować m.in. węgiel drzewny z akacji i głożyny, nasiona traw i owoców oraz szczątki chrząszczy z plemienia Cleonini, żyjących zwykle w otoczeniu rośliny szarłat, która występuje w bardziej wilgotnych i zróżnicowanych warunkach. Wszystko to wskazuje, że tereny dzisiejszej pustyni Bajuda mogły być w czasach Kerma klimatycznie znacznie bardziej przyjazne dla osadnictwa. Niestety, trwający konflikt domowy w Sudanie utrudnia dalszą archeologiczną eksplorację tych terenów. Naukowcy koncentrują się obecnie na szczegółowej analizie pozyskanych materiałów z pochówku. Kolejne badania mogą jednak przynieść następne, równie zaskakujące wnioski. Źródło: Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Jakie lasy Polacy kochają najbardziej? Naukowcy z UW mają odpowiedź
Po co chodzimy do lasu? Według analizy polskich naukowców to aktywność, która ma ogromne znaczenie dla dobrostanu ludzi. Zbadali, jakie dokładnie lasy lubimy najbardziej i co nam daje leśny spacer.
Spis treści Jak badano „turystykę leśną”? Polacy mają las najbliżej w Europie Jakie lasy lubią kobiety, a jakie młodzi? Jakie lasy ludzie lubią najbardziej i z jakich powodów odwiedzają je najchętniej? Naukowcy przeprowadzili wielkie ogólnoeuropejskie badanie, próbując odpowiedzieć na te pytania. Międzynarodowy zespół pod kierunkiem polskich ekonomistów przebadał aż 11 tysięcy osób z 12 krajów. Jak badano „turystykę leśną”? Badanie społecznej wartości lasów w Europie, przeprowadził międzynarodowy zespół pod kierunkiem dr. hab. Marka Giergicznego, profesora Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego. W przedsięwzięciu wzięło udział ponad 11 tysięcy osób z 12 krajów – m.in. z Austrii, Niemiec, Francji, Danii, Szwecji, Białorusi, Słowacji, Czech i Polski. Celem badania było oszacowanie niematerialnych korzyści płynących z kontaktu z lasem – takich jak spacery, obserwacja przyrody, jazda rowerem czy zbieranie grzybów – które nie są przedmiotem rynku, ale mają ogromne znaczenie dla zdrowia publicznego, edukacji ekologicznej i jakości życia. Zespół zastosował metodę tzw. choice experiment, opierając analizę na wskaźniku Willingness to Travel (chęć do podróży). Wskazuje on, jak daleko jesteśmy skłonni się udać, aby odwiedzić las o określonych cechach. Cecha bardziej ceniona powoduje, że ludzie są gotowi pokonać większą odległość. Polacy mają las najbliżej w Europie W Polsce średnia roczna liczba wyjść do lasu wynosiła 23, a odległość do ostatnio odwiedzonego lasu – około 8 km, co było istotnie mniejsze niż w niektórych krajach, np. Szkocji (~30 km). W Polsce aktywnie dociera do lasu aż 40% respondentów (pieszo lub rowerem), podczas gdy w Szwajcarii – nawet 62%. Jakie lasy lubią kobiety, a jakie młodzi? Polacy – podobnie jak inni Europejczycy – preferują lasy mieszane, zróżnicowane pod względem liczby gatunków drzew i struktury, a także lasy o naturalnym charakterze, z obecnością starych drzew i martwego drewna. W Niemczech, Austrii i Szwajcarii respondenci byli skłonni pokonać większą odległość, aby odwiedzić lasy z martwym drewnem. W Polsce ta skłonność była nieco słabsza. Okazało się też, że kobiety częściej wybierają lasy z rozwiniętą infrastrukturą rekreacyjną (ścieżki, ławki, oznakowanie), seniorzy – lasy łatwo dostępne i bezpieczne, natomiast młodsze osoby – lasy bardziej oddalone, cechujące się wysoką bioróżnorodnością. Badanie potwierdziło też to, że w Polsce zbieranie runa leśnego – grzybów, jagód – jest istotną częścią tradycji i tożsamości. Ograniczenia dostępu do lasów – nawet w ramach ochrony przyrody - mogą napotkać silny sprzeciw społeczny. Źródło: Serwis naukowy UW Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Polscy naukowcy obalili sensacyjną hipotezę. Pomogły obserwacje 80 mln gwiazd
W zeszłym roku w prestiżowym czasopiśmie „Nature” ukazała się przełomowa praca polskich astronomów. Dotyczyła teorii zakładającej, że ciemna materia – jedna z największych zagadek kosmosu – może składać się z pierwotnych czarnych dziur. O badaniach Polaków w naszym podkaście opowiada dr Przemysław Mróz z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego, członek zespołu OGLE, pierwszy autor artykułu.
Spis treści: Skąd wiadomo, że istnieje ciemna materia? Co to są pierwotne czarne dziury? Czy ciemna materia może składać się z pierwotnych czarnych dziur? Co to jest mikrosoczewkowanie grawitacyjne? Badania, które obaliły ważną hipotezę Czym jest ciemna materia? Naukowcy zadają sobie to pytanie od prawie stu lat. Materia barionowa – czyli „zwykła” materia składająca się z atomów, którą widzimy wokół siebie i z której sami jesteśmy zbudowani – stanowi zaledwie 5% całkowitej masy i energii we Wszechświecie. Żeby wyjaśnić pozostałe 95%, posługujemy się takimi terminami jak ciemna materia i ciemna energia. Ciemna materia to jest materia, która oddziałuje tylko za pośrednictwem grawitacji. Nie emituje żadnego promieniowania, a więc również światła. Na jej istnienie wskazuje np. ruch gwiazd w galaktykach. Czym dalej od centrum, tym gwiazdy powinny poruszać się wolniej (tak jak planety w Drodze Mlecznej). Tam się jednak nie dzieje. Skąd wiadomo, że istnieje ciemna materia? – Merkury, który jest najbliższą Słońcu planetą, porusza się dosyć szybko, ze średnią prędkością około 50 km na sekundę wokół Słońca – opowiada dr Mróz. – Neptun, który jest najdalszą planetą, porusza się wolniej, bo działa na niego mniejsza siła grawitacji, z prędkością mniej więcej 5 km na sekundę. Czyli generalnie spodziewamy się, że im dalej jesteśmy od ciała, które nas przyciąga, tym powinniśmy się poruszać z mniejszą prędkością – wyjaśnia naukowiec. W galaktykach ta zasada jest złamana. Prędkości gwiazd w centrum są takie same jak tych bardziej oddalonych od środka. To jeden z dowodów wskazujących na istnienie jakieś istnienie dodatkowego, nieznanego źródła siły grawitacji. – Tak naprawdę zauważyliśmy, że nasze równania grawitacji nie są prawidłowe. Żeby uzyskać zgodność pomiędzy obserwacjami a teorią, postulujemy istnienie ciemnej materii jako niewidzialnego składnika naszego Wszechświata – mówi naukowiec. Co to są pierwotne czarne dziury? W latach 70. Steven Hawking, znany brytyjski fizyk teoretyk, postulował, że w bardzo młodym Wszechświecie, kiedy jeszcze nie istniały żadne gwiazdy ani nawet atomy, materia miała formę zupy cząstek elementarnych. Mogła wówczas zapaść się pod wpływem grawitacji, tworząc czarną dziurę. To są tak zwane pierwotne czarne dziury – takie, które powstały na samym początku istnienia Wszechświata wskutek zapadania się zgęstek materii pod ich własnym ciężarem. – Pierwotne czarne dziury to są obiekty hipotetyczne: nikt ich nie zaobserwował i nie potwierdził ich istnienia – opowiada dr Mróz. – W zasadzie nie ma żadnych ograniczeń na ich masy. To oznacza, że te obiekty mogą być bardzo małe, o masach planet, albo gigantyczne, o masach dziesiątek, setek czy nawet tysięcy mas Słońca. Czy ciemna materia może składać się z pierwotnych czarnych dziur? A może to właśnie pierwotne czarne dziury stanowią ciemną materię? Taka hipoteza zrobiła się popularna w ostatnich latach. Dlaczego? – Mamy jeden rodzaj kosmicznych obiektów, który mógłby być wyjaśnieniem dwóch wielkich zagadek współczesnej astronomii. To ciemna materia oraz fale grawitacyjne odkrywane w ostatnich latach w detektorach takich jak LIGO i VIRGO – wyjaśnia dr Mróz. Od kiery po raz pierwszy zarejestrowano fale grawitacyjne – w 2015 r. – tych detekcji zanotowano już kilkaset. Dlatego właśnie wielu astronomów i fizyków zaczęło rozważać możliwość, że to pierwotne czarne dziury są źródłem dodatkowej siły grawitacji w galaktykach. Teoria ta została jednak właśnie obalona przez Polaków, a pomogły w tym okrycia samego Alberta Einsteina. Co to jest mikrosoczewkowanie grawitacyjne? – Istnieje zjawisko przewidziane jeszcze przez Alberta Einsteina i jego teorię względności, które mówi nam, w jaki sposób można wykryć ciemne nieświecące obiekty. To jest tak zwane zjawisko mikrosoczewkowania grawitacyjnego – opowiada dr Mróz. Idea soczewkowania grawitacyjnego polega na tym, że promienie światła mogą być ugięte w pobliżu masywnych obiektów takich jak gwiazdy czy czarne dziury. Jeżeli zdarzy się, że pomiędzy nami na Ziemi a odległym źródłem światła pojawi się trzeci obiekt, tak zwana soczewka, to jej grawitacja zadziała na promienie świetlne dochodzące ze źródła. Zostaną one wzmocnione i skupione. Można to wykryć, prowadząc obserwacje astronomiczne. Badania, które obaliły ważną hipotezę – Jeżeli prawdziwa byłaby hipoteza, że ciemna materia składa się z czarnych dziur, to tych czarnych dziur musiałoby być bardzo dużo w Drodze Mlecznej – opowiada dr Mróz. – A więc musielibyśmy obserwować bardzo dużo zjawisk mikrosoczewkowania grawitacyjnego spowodowanych przez te obiekty. To była zasadnicza idea naszej pracy, którą opublikowaliśmy kilka miesięcy temu. Polacy obserwowali dwie galaktyki, Wielki i Mały Obłok Magellan. Są one widoczne tylko z półkuli południowej. – Obserwowaliśmy ponad 80 milionów gwiazd znajdujących się w tych dwóch galaktykach przez ponad 20 lat. Sprawdziliśmy, czy obserwujemy zjawiska tymczasowego pojaśnienia wywołane obecnością potencjalnych czarnych dziur w ciemnej materii – mówi naukowiec. Co wykazały badania Polaków? – Gdyby cała ciemna materia składała się z czarnych dziur o masach 10-100 mas Słońca, spodziewalibyśmy się kilkaset zjawisk mikrosoczewkowania. Obserwacje wskazały jednak, że tych zjawisk jest znacznie mniej. Wykryliśmy tylko 13 zjawisk, dokładnie tyle, ile spodziewamy się od gwiazd w galaktyce naszej i sąsiednich – mówi dr Mróz. A to wskazuje, że ciemna materia nie może składać się z czarnych dziur o masach mniej więcej od masy Księżyca do kilku tysięcy mas Słońca. Całą rozmowę można wysłuchać w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Polscy naukowcy wyślą w kosmos komórki drożdży z genem od niesporczaka. Czy powstanie superorganizm?
Jeśli chcemy stałej obecności człowieka w kosmosie, musimy znaleźć sposób na produkowanie na statkach kosmicznych i w bazach planetarnych wszystkich niezbędnych życiu produktów. Właśnie ta idea przyświeca badaczom z Uniwersytetów Szczecińskiego i Śląskiego oraz z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. Ich eksperyment biologiczny – zmodyfikowane genetycznie komórki drożdży piwowarskich – jeszcze w tym roku trafi na Międzynarodową Stację Kosmiczną wraz ze Sławoszem Uznańskim-Wiśniewskim.
Spis treści: Drożdżo-niesporczak Uniwersytecki triumwirat Grawitacja wyznacza kierunek Na Księżyc i dalej – Wysyłamy w kosmos komórki zmodyfikowanych genetycznie drożdży piwowarskich. Zmodyfikowanych w wyniku dodania genu niesporczaka. Gen ten, kodujący bardzo ciekawe białko mitochondrialne nazywane AOX, został wprowadzony metodą CRISPR-CAS9. Biało AOX zwiększa odporność na warunki stresowe, także u niesporczaków. Wiemy na przykład, ze jest im potrzebne w przetrwaniu przy braku wody. A my chcemy sprawdzić, czy wzmocnione genem niesporczaka komórki drożdży będą lepiej znosiły warunki panujące na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. A co za tym idzie – czy będą mogły być w przyszłości pomocne w produkcji jedzenia i paliwa – mówi profesor Łukasz Kaczmarek z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, jeden z współautorów eksperymentu. Eksperyment został zaproponowany przez badaczy z trzech polskich ośrodków uniwersyteckich: Uniwersytetu Szczecińskiego, Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu i Uniwersytetu Śląskiego. Jest jednym z 13 eksperymentów wybranych do zrealizowania w ramach polskiej misji naukowo-technologicznej na ISS – Ignis. Start misji odbędzie się w pierwszej połowie tego roku. Drożdżo-niesporczak Dlaczego naukowcy zdecydowali się zmodyfikować komórki drożdży genem niesporczaków? Niesporczaki to mikroskopijne, odporne na ekstremalne warunki środowiskowe organizmy, należący do bezkręgowców. Znane są m.in. ze zdolności przetrwania w próżni kosmicznej. Jak przekonują naukowcy – tę odporność na różne, ekstremalne warunki środowiskowe, zawdzięczają w dużej mierze syntetyzowanym białkom, które zaangażowane są w odpowiedź na warunki stresu. – W naszym eksperymencie badamy białko AOX. Wiemy, że u niesporczaków to białko jest istotne w procesie anhydrobiozy. Tym słowem w żargonie naukowym określamy zdolność niesporczaków do przetrwania w stanie całkowitego odwodnienia. Czy drożdże wzbogacone niektórymi białkami niesporczaków będą też odporniejsze na warunki panujące w kosmosie? Czy będą produkować dla nas dużo żywności i paliwa tam, gdzie tych zasobów nie ma? – zastanawiają się naukowcy. Dlaczego w eksperymencie użyto właśnie drożdży? Ponieważ komórki drożdży są w biologii traktowane jako najprostszy model komórki eukariotycznej, również w badaniach dotyczących komórek człowieka. Z drugiej strony, drożdże mają znaczenie gospodarcze. Na bazie ulepszonych szczepów drożdży mogą rozwinąć się różne nowe gałęzie przemysłu. Uniwersytecki triumwirat Badaniami kieruje prof. dr hab. Ewa Szuszkiewicz z Instytutu Fizyki Uniwersytetu Szczecińskiego. Na tej samej uczelni pracuje dr hab. Franco Ferrari. Do grupy poznańskiej należą: prof. dr hab. Hanna Kmita – profesor w Zakładzie Bioenergetyki, dr hab. Nina Antos-Krzemińska – profesor uczelni w Zakładzie Bioenergetyki, dr hab. Łukasz Kaczmarek – profesor uczelni w Zakładzie Taksonomii i Ekologii Zwierząt, dr hab. Andonis Karachitos – adiunkt w Zakładzie Bioenergetyki. Natomiast dr hab. Izabela Poprawa jest profesorką Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Drożdżo-niesporczaki będą przez dwa tygodnie misji Ignis przebywały w warunkach mikrograwitacji i podwyższonego promieniowania kosmicznego. Sam eksperyment nie będzie wiele wymagał od polskiego astronauty. Tak naprawdę wystarczy, że będzie doglądał próbek, a później wróci z nimi na Ziemię i przekaże do analizy badaczom z UAM i Uniwersytetu Śląskiego. Ci, używając do tego różnych metod pozwalających na badanie różnych aspektów funkcjonowania komórek, sprawdzą, jak warunki mikrograwitacji wpłynęły na komórki drożdży. Grawitacja wyznacza kierunek Czy grawitacja, a raczej jej brak, ma istotne znaczenie dla rozwoju organizmów? – Wszystkie organizmy rejestrują swoją pozycję w przestrzeni. Przykładowo, korzenie roślin rosną w dół. Gdy przeniesiemy te same rośliny w warunki mikrograwitacji, ich komórki nie otrzymują jednoznacznego sygnału wyznaczającego kierunek, w którym mają się rozwijać. Te komórki nie wiedzą, w którą stronę rozbudowywać organy – tłumaczy profesor Kaczmarek – Przy organizmach jednokomórkowych teoretycznie nie powinny istnieć tego typu problemy, ale okazało się, że organelle komórkowe zmieniają swoje zachowanie bez czynnika grawitacyjnego. W wielkim skrócie możemy przyjąć, że każdy organizm najlepiej rozwija się w środowisku, w którym wyewoluował. Ale jeśli chcemy zbudować samowystarczalne bazy na Księżycu, a później na Marsie, musimy znaleźć metodę pomagającą organizmom w rozwoju mimo niesprzyjających warunków – dodaje uczony. Na Księżyc i dalej Eksperyment na ISS jest dopiero początkiem badań. – Naszym długoterminowym celem jest przyczynienie się do bezpiecznego postawienia stopy na Marsie przez pierwszych ludzi i pomyślny powrót na Ziemię całej załogi – twierdzą badacze. I dodają, że jest jeszcze wiele do zrobienia, zanim to będzie możliwe. Następnym krokiem będzie przeprowadzenie podobnych eksperymentów w otwartej przestrzeni kosmicznej, poza niską orbitą okołoziemską na której znajduje się ISS. Planowana jest budowa stacji kosmicznej Gateway, która będzie umieszczona na orbicie wokół Księżyca. Tam pole magnetyczne Ziemi nie ochroni już próbek przed dużymi dawkami promieniowania jonizującego. To pozwoli zbadać funkcje ochronne wielu organizmów. – Aby tego dokonać, musimy wykorzystać nowe technologie, które pozwolą prowadzić hodowle wybranych organizmów bez ingerencji astronautów. Prace nad tymi pomysłami już trwają – podkreślają naukowcy. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Historia zapisana w kupach. Polscy naukowcy wyjaśnili, jak dinozaury zawojowały świat
Międzynarodowy zespół naukowców, w którego składzie znajdują się polscy uczeni z kilku ośrodków, przebadał skamieniałe odchody i wymiociny dinozaurów. Analizy pomogły znaleźć odpowiedź na pytanie – jak to się stało, że dinozaury podbiły świat?
Spis treści: Dlaczego dinozaury podbiły świat? Co jadły najwcześniejsze dinozaury? Kilka kroków do dominacji na planecie Czego można się dowiedzieć z kup, które mają 200 milionów lat? Całkiem sporo, dowodzi praca naukowa opublikowana właśnie w prestiżowym czasopiśmie „Nature”. Jej autorzy z Polski, Szwecji i Norwegii przebadali tak zwane bromality. Czyli skamieniałe odchody oraz wymiociny dinozaurów, które chodziły po Ziemi w późnym triasie. To właśnie z naszego kraju pochodzą 532 próbki zgromadzone w Państwowym Instytucie Geologicznym, które wykorzystano w badaniach. Bromality są bezcenną skarbnicą wiedzy o diecie pierwszych dinozaurów. Ich dieta zaś podpowiada, jak doszło do tego, że to właśnie dinozaury królowały wśród zwierząt przez rekordowo długi czas prawie 150 milionów lat. Dlaczego dinozaury podbiły świat? Dinozaury pojawiły się na Ziemi około 230 milionów lat temu. Przez następne 30 milionów lat rozwijały się obok innych dawno wymarłych gadów. Na przełomie triasu i jury – czyli około 200 milionów lat temu – zaczęły dominować w ekosystemach. Jak do tego doszło? Dlaczego to właśnie one, a nie inne ówczesne zwierzęta zwyciężyły w wyścigu ewolucyjnym? Pomóc im mogło to, że opierały się na szerokiej, mocno zróżnicowanej diecie bogatej w rośliny. Dzięki temu miały szansę osiągnąć ogromne rozmiary i zająć bardzo różne nisze ekologiczne. – Materiał do badań był zbierany przez ćwierć wieku. Złożenie wszystkiego we wspólny obraz zajęło wiele lat – mówi dr Grzegorz Niedźwiecki z Państwowego Instytutu Geologicznego, jeden z autorów badań. – Nasze badania są innowacyjne, ponieważ zdecydowaliśmy się tłumaczyć biologię dinozaurów na podstawie ich żywnościowych preferencji. Po drodze czekało na nas wiele zaskakujących odkryć – dodaje naukowiec. Co jadły najwcześniejsze dinozaury? Uczeni wpierw oszacowali wiek każdej z próbek, między innymi na podstawie warstwy skalnej, w których się znajdowały. Następnie, biorąc pod uwagę wielkości i kształty bromalitów, starali się połączyć je ze zwierzętami, które mogły je wyprodukować. Na koniec powstały skany 3D próbek, co pozwoliło zobaczyć resztki dawnych posiłków dinozaurów. Odchody zawierały szczątki ryb, owadów, większych zwierząt i roślin. Niektóre były dobrze zachowane – w próbkach znaleziono np. małe chrząszcze oraz pół kompletne ryby. W skład skamieniałych kup wchodziły też kości pogryzione przez drapieżniki, które, podobnie jak dzisiejsze hieny, miażdżyły je, aby dostać się do szpiku. Zaskakująca była również zawartość koprolitów pierwszych dużych dinozaurów roślinożernych – zauropodów. Naukowcy znaleźli w nich dużo pozostałości paproci drzewiastych, ale także innych roślin oraz węgiel drzewny. Paleontolodzy przypuszczają, że dinozaury zjadały węgiel drzewny jako naturalną odtrutkę, ponieważ paprocie mogły być dla nich toksyczne. Kilka kroków do dominacji na planecie Ewolucja pierwszych dinozaurów przebiegała w kilku wyraźnie oddzielonych etapach. Najpierw liczebnie dominować zaczęli wszystkożerni przodkowie wielkich gadów. Z nich rozwinęły się pierwsze dinozaury roślino- i mięsożerne. Zmiany klimatyczne – wywołane erupcjami wulkanów i przesunięciami płyt tektonicznych – zaowocowały zwiększeniem się różnorodności roślinności. To zaś przyspieszyło ewolucję dużych dinozaurów roślinożernych. Wraz z ich rozwojem również dinozaury drapieżne powiększały swoje rozmiary. Na początku jury po Ziemi chodziły już pierwsze duże dinozaury mięsożerne. Epoka królowania tych zwierząt mogła się rozpocząć. – Niestety, zmiany klimatyczne i masowe wymierania nie są tylko przeszłością. Badając przeszłe ekosystemy, lepiej rozumiemy, jak życie dostosowuje się i rozwija w zmieniających się warunkach środowiskowych – zauważa Martin Qvarnström z Uniwersytetu w Uppsali, główny autor pracy. – Sposobem na uniknięcie wymarcia jest jedzenie dużej ilości roślin, czyli właśnie to, co robiły wczesne roślinożerne dinozaury – podsumowuje z kolei doktor Niedźwiecki. – Przyczyną ich ewolucyjnego sukcesu jest prawdziwa miłość do zielonych i świeżych roślin. Źródła: Nature, EurekAlert, New Scientist Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Polscy naukowcy odtworzyli recepturę starożytnego lekarstwa. Driakiew była „antidotum na wszystko”
Teriak, zwany również jako driakiew i tyriak, był „cudownym” lekiem stosowanym przez paranoicznych władców, od Nerona po Elżbietę I. Wytwarzano go z takich składników, jak opium i mięso żmii. Czy lek rzeczywiście działał?
W tym artykule: Jakich lekarstw używano w starożytności? Driakiew – antyczne lekarstwo na wszystko Polscy naukowcy odtworzyli 400-letni teriak Zapach lekarstwa przypominał whisky Czym jest placebo? Przez niemal 2000 lat mieszkańcy zarówno Bliskiego Wschodu, jak i Europy polegali na jednym „cudownym” leku. Chronił ich przed truciznami, dżumą i wieloma innymi groźnymi chorobami. To magiczne lekarstwo było znane jako teriak. To czarna, lepka substancja wytworzona z całej gamy różnych składników, w tym czarnego pieprzu, chleba, opium, a nawet mięsa żmii. Teriak w Polsce znany był również jako driakiew i tyriak. Odszedł w zapomnienie wraz z rozwojem współczesnej medycyny. Jednak zespół polskich badaczy postanowił odtworzyć lek na podstawie XVII-wiecznego przepisu, aby sprawdzić, czy medykament rzeczywiście był tak cudowny, jak go opisywano w dawnych źródłach. Jakich lekarstw używano w starożytności? Driakiew była swoistym hitem w XVII-wiecznej Polsce. Jednak jej popularność i zasięg wykraczały daleko poza Europę Wschodnią, a idea „uniwersalnego antidotum” sięga czasów starożytnych. Antyczni pisarze, tacy jak Galen i Pliniusz, sugerują, że najwcześniejsze rodzaje teriaku istniały co najmniej od II wieku p.n.e. Ich popularność szybko wzrosła w kręgach możnych i elit. 1000-letnia mikstura odtworzona w laboratorium. Niszczy lekooporne bakterie „Antyczbiotyczna” warzywna pasta przyrządzona według 1000-letniej receptury dała radę tam, gdzie współczesne antybiotyki nie mogły już pomóc. „Maść wzrok naprawiającą” odkryto ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cyfrowa-wersje-medicinale-anglicum-mozna-znalezc-na-stronach-british-library-fot-the-british-library-board-royal-12-d-xvii-8fa5bee.jpeg" width="938" height="677" alt="Cyfrową wersję Medicinale Anglicum można znaleźć na stronach British Library (fot. The British Library Board (Royal 12 D xvii))" title="Cyfrową wersję Medicinale Anglicum można znaleźć na stronach British Library (fot. The British Library Board (Royal 12 D xvii))" /> Jednym z najsłynniejszych poszukiwaczy cudownego leku na wszystko był cesarz Anatolii – Mitrydates VI Eupator. Władca miał obsesję na punkcie trucizn i antidotów na nie. – Arszenik nazywano wówczas proszkiem sukcesji – mówi Adrienne Mayor, badaczka z Uniwersytetu Stanforda, która nie była zaangażowana w badania polskich uczonych. W swojej książce o Mitrydatesie opisała, jak ta obsesja zapoczątkowała kosztowne poszukiwania sposobu na uniknięcie zatrucia. To doprowadziło do stworzenia pierwszej receptury teriaku. Król Pontu przyjmował regularnie niewielkie dawki toksyn, które uodporniły go na poważniejsze zatrucia. Od niego właśnie pochodzi termin mitrydatyzm. Określa się w ten sposób zabezpieczanie się przed działaniem trucizny poprzez stopniowe podawanie jej dawek, z których żadna nie jest dawką letalną. Driakiew – antyczne lekarstwo na wszystko – Wszystko zależy od dawki – mówi Mayor. I wszystko wskazuje na to, że dzienna dawka zatrutego teriaku Mitrydatesa okazała się niezwykle skuteczna. Władca zmarł dopiero w wieku 70 lat – w wyniku samobójstwa po otruciu swoich córek. Chociaż przepis, którego używał, zaginął, wydaje się, że został przekazany innym arystokratom, których lekarze eksperymentowali z teriakiem. Ich przepisy były różnorodne i zawierały szeroką gamę kosztownych składników. Podstawowy skład driakwi zwykle obejmował miód, cynamon i kardamon. A także różnorodne zioła, korę, oleje, a nawet drewno. Niemniej teriak stał się codziennym produktem obowiązkowym dla paranoicznych monarchów. Począwszy od Nerona – którego nadworny lekarz zastąpił jad węża Mitrydatesa w miksturze leczniczej mięsem żmii – po Elżbietę I. Polscy naukowcy odtworzyli 400-letni teriak Teriak z czasem stał się powszechnie dostępnym, choć drogim lekarstwem dla zwykłych ludzi. Jak wyjaśnia Jakub Węglorz, adiunkt historii na Uniwersytecie Wrocławskim, w cenie kurczaka XVII-wieczny polski plebejusz mógł kupić niewielką dawkę tej substancji u aptekarza. Naukowcy z Wrocławia postanowili sprawdzić, czy da się wyprodukować taki rodzaj teriaku, jaki setki lat temu sprzedawano w Polsce. Dzięki funduszom Narodowego Centrum Nauki Jakub Węglorz połączył siły z innym historykiem i dwoma farmaceutami. Była to pierwsza próba wytworzenia teriaku przez współczesnych badaczy z doświadczeniem farmaceutycznym. I zarazem pierwsza pełna rekonstrukcja i analiza leku. Badacze oparli swoją pracę o przepis z 1630 r. autorstwa Paula Guldeniusa, aptekarza miejskiego z Torunia. Guldenius należał do niewielkiej grupy aptekarzy, posiadających licencję na produkcję i sprzedaż teriaku. Podobnie jak jego koledzy, przygotowywał napar publicznie. Receptura Guldeniusa była spisana po łacinie. Zawierała nazwy 61 składników. Polski aptekarz szczegółowo zapisał przepis, w tym dokładne wagi składników, z których można było uwarzyć teriak. W skład eliksiru wchodziły m.in. kardamon, ziele angielskie, drewno, słodkie wino i chleb pszeniczny. Zapach lekarstwa przypominał whisky Ale teriak Guldeniusa nie był tylko placebo. Zawierał dwa składniki, które były kluczowe zarówno w kontekście jego skuteczności, jak i prestiżu: opium i mięso żmii. Opium miało działać przeciwbólowo. Natomiast mięso żmii miało zapewniać odporność na ukąszenia węży i działać „wysuszająco” na organizm. Zebranie składników potrzebnych do odtworzenia lekarstwa Guldeniusa zajęło cztery lata. Niektóre zioła i przyprawy były niedostępne lub nie były uprawiane w Unii Europejskiej. Dlatego badacze albo poszukali samej rośliny, albo skorzystali z witryn ogrodniczych w celu uzyskania składników. – Nawet w przypadku czegoś prostego, jak szafran czy mięta, roślinę zdobywaliśmy sami lub kupowaliśmy od certyfikowanego dostawcy, a nie ze sklepu spożywczego – mówi Węglorz. Trudna była również kwestia mięsa żmii. Zespół chciał samodzielnie pozyskać gada, który żyje w górzystych rejonach naszego kraju. Węglorz wspomina, że nie chciał jednak zabijać zwierzęcia, lecz znaleźć żmiję, która zmarła z przyczyn naturalnych lub padła ofiarą wypadku drogowego. Jednak to zdobycie opium, czyli narkotyku z soku makówek, okazało się najtrudniejsze. Wynika to z naszej polityki antynarkotykowej – substancja ta jest w Polsce nielegalna. Tylko wybrane osoby mogą uzyskać pozwolenie na uprawę maku lekarskiego. Czym jest placebo? Po zebraniu wszystkich składników naukowcy rozpoczęli pracę nad teriakiem w laboratorium na Uniwersytecie Wrocławskim. Cały proces trwał dwa dni. W rezultacie powstała lepka masa przypominająca melasę. Można ją było podzielić na małe pigułki, które setki lat temu pacjenci mieszali z wodą lub winem. Uczeni przypomnieli, że teriak czasami stosowano także na skórę lub do oczu. Wyprodukowali ok. 4 kilogramy medykamentu, który następnie dojrzewał przez rok. – Smak jest naprawdę rozgrzewający i pikantny. Dodatek ziół i przypraw, takich jak cynamon, waleriana, lawenda i czarny pieprz, wydaje się nadawać miksturze zapach przypominający whisky. To, zdaniem niektórych kolegów, dodawało lekowi atrakcyjności – żartuje Węglorz. Chociaż teriak zawiera składniki, które rzeczywiście mogą mieć działanie prozdrowotne, naukowcy uważają, że to w dużej mierze efekt placebo. – Nie oznacza to jednak, że nie warto go odtworzyć – dodają badacze. Źródło: National Geographic. Opracowanie: Jakub Rybski.
Największe polskie wynalazki. Te innowacje zmieniły nasz świat
W polskiej historii znajdziemy wielu naukowców, którym do dziś zawdzięczamy niesamowite wynalazki. Jednak często zapominamy, że to właśnie Polacy stali za innowacjami, które na stałe zmieniły świat.
W tym artykule: Polskie wynalazki i odkrycia Bomba wodorowa Kamizelka kuloodporna Lampa naftowa Teletroskop Inne polskie wynalazki Zarówno w naszym kraju, jak i poza jego granicami, urodziło się wielu wybitnych ludzi, którzy zdecydowali się poświęcić życie nauce. Burzliwa historia Polski sprawiła, że naukowcy nie zawsze mieli szanse rozwijać swoje zainteresowania w ojczyźnie, a nierzadko największe sukcesy odnosili na emigracji. Jednak ich odkrycia sprawiały, że o Polsce mówiło się, nawet gdy nie było jej na mapie Europy. Oto najważniejsze polskie wynalazki. Polskie wynalazki i odkrycia W historii polskich naukowców byli tacy, którzy za swoje osiągnięcia zdobywali uznanie na świecie, liczne nagrody i wyróżnienia. Ale też istnieli ludzie, którzy przez całe życie pozostawali w cieniu, a niekiedy o ich dorobku zapominano lub próbowano zapomnieć. Wystarczy wspomnieć Mikołaja Kopernika. Jego heliocentryczna teoria Układu Słonecznego zrewolucjonizowała postrzeganie Wszechświata, ale przez wiele lat uważano ją za obrazoburczą i kontrowersyjną. Ba, jego największe dzieło „De revolutionibus orbium coelestium” (tłum. O obrotach sfer niebieskich) znalazło się nawet w indeksie ksiąg zakazanych. Z drugiej strony jest Maria Skłodowska-Curie. Urodziła się 7 listopada 1867 roku w Warszawie, która znajdowała się wówczas pod zaborem rosyjskim. Władze carskie nie pozwalały kobietom uczyć się w szkołach wyższych, dlatego te robiły to potajemnie. W 1891 roku młoda Maria wyjechała z Polski do Paryża, gdzie podjęła studia na Sorbonie i stała się pierwszą kobietą, która dostała się na tamtejszy wydział fizyki. To właśnie we Francji rozwinęła swoją karierę naukową. Najważniejsze wynalazki średniowiecza. Te odkrycia zmieniły świat Średniowiecze często bywa nazywane również „wiekami ciemnymi” lub „epoką ciemnoty”. To niesprawiedliwe określenie zostało po raz pierwszy użyte przez renesansowych uczonych, którz... Marii Skłodowskiej-Curie zawdzięczamy odkrycie nowych pierwiastków. Wraz ze swoim mężem Pierre’em Curie opracowali metodę wskaźników promieniotwórczych, co umożliwiło określenie zdolności promieniowania nowego pierwiastka. Nowe pierwiastki otrzymały nazwę polon, która nawiązywała do pochodzenia naukowczyni, a także rad. Za swoje osiągnięcia Polka została dwukrotnie laureatką Nagrody Nobla. Bomba wodorowa Lista polskich uczonych, którzy opracowali szereg różnych wynalazków, jest naprawdę imponująca. Niektóre z nich okazały się niezwykle praktyczne i były używane przez dekady, a inne stanowiły podwaliny pod przyszłe innowacje. Zdarzały się również odkrycia, które do dziś budzą kontrowersję. Chodzi np. o bombę wodorową, nad którą pracował Stanisław Ulam. Polski matematyk żydowskiego pochodzenia wymyślił, by ładunek jądrowy połączyć z termonuklearnym ładunkiem wybuchowym. Ładunek termojądrowy jest znacznie silniejszy niż bomba atomowa, co czyni broń śmiertelnym zagrożeniem dla ludzkości. Nie bez powodu jedną z bomb nazwano „Zabójcą Miast”. Kamizelka kuloodporna Kamizelka kuloodporna to osłona balistyczna, która chroni tułów przed pociskami oraz odłamkami granatów lub bomb. Współcześnie jest to wynalazek, który w pewnym stopniu chroni życie policjantów, ochroniarzy oraz żołnierzy. Składa się z kilkudziesięciu warstw tkaniny z tworzywa sztucznego, najczęściej kevlaru. Zaprojektowana jest tak, aby przebijający się przez nią pocisk wytrącał stopniowo energię kinetyczną. Być może jednak nie byłoby dziś kamizelki kuloodpornej, gdy nie dwóch Polaków. Chodzi o Jana Szczepanika i Kazimierza Żeglenia. Uważa się, że to właśnie ta dwójka jest odpowiedzialna za prototyp pierwszych osłon balistycznych. Żegleń był zakonnikiem ze Zgromadzenia Zmartwychwstańców. W wieku 21 lat wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie podjął posługę w polskim kościele. Był samoukiem i autorem kilku wynalazków użytkowych. W 1893 roku, po tragicznej śmierci burmistrza Chicago Cartera Harrisona (został postrzelony przez zamachowca we własnym biurze), wpadł na pomysł opracowania kamizelki kuloodpornej. W 1897 roku opatentował materiał, który miał układ warstwowy składający się początkowo z trzech, a później z kilkunastu warstw gęsto tkanego jedwabiu impregnowanego specjalną substancją. Jej skład Żegleń utrzymywał w tajemnicy. Jan Szczepanik, nazywany „polskim Edisonem" również stał się znany dzięki swojej kuloodpornej tkaninie. W 1902 roku kareta wyłożona specjalnym materiałem ocaliła przed bombą i wielce prawdopodobną śmiercią króla Hiszpanii Alfonsa XIII. Po latach jednak, wraz z rozwojem broni i pocisków, wynalazek Szczepanika został zapomniany ze względu na swoją ograniczoną wytrzymałość. Lampa naftowa Czym byłby dziś przemysł naftowy, gdyby nie Ignacy Łukasiewicz? Na pewno nasza planeta nie byłaby dziś tak zanieczyszczona, ale z drugiej strony ropa naftowa znacznie przyczyniła się do rozwoju technologicznego. Łukasiewicz był farmaceutą i przedsiębiorcą oraz założycielem pierwszej na świecie kopalni ropy naftowej. Polak jako pierwszy na świecie wykorzystał również na skalę przemysłową korzyści, jakie daje ropa. Wszystko za sprawą wynalezienia lampy naftowej, która emitowała światło przez spalanie nafty. Naukowiec opracował ją w 1853 roku we Lwowie. To właśnie to odkrycie miało bezpośredni wpływ na rozwój przemysłu petrochemicznego. Prace nad destylacją ropy sprawiły, że z czasem dorobił olbrzymiej fortuny. Teletroskop Teletroskop to urządzenie, o którym mówi się „prekursor telewizji”. Mechanizm przesyłał na odległość ruchomy obraz w barwach naturalnych wraz z dźwiękiem. Został wynaleziony i opatentowany przez wspomnianego wcześniej Jana Szczepanika. Autor prototypu kamizelki kuloodpornej w 1897 roku zgłosił wynalazek w Brytyjskim Urzędzie Patentowym jako „telektroskop, czyli aparat do reprodukowania obrazów na odległość za pomocą elektryczności”. Niestety, pomimo innowacyjności urządzenia Szczepanika, projekt nie został wdrożony do produkcji. Wynalazek miał być zbyt skomplikowany i zbyt drogi. Dużo później Albert Abramson stwierdził, że Szczepanik był jedną z osób, które można nazwać jednym z ojców telewizji. Co ciekawe w 1898 roku teletroskop trafił na okładkę prestiżowego amerykańskiego dziennika „New York Times”, gdzie został opisany jako urządzenie „do transmisji kolorowych promieni”. Inne polskie wynalazki Na tym nie koniec. Naszym rodakom przypisuje się też autorstwo innych wynalazków. Oto przykłady: wykrywacz min, projektor filmowy, dający początek kinematografii, wycieraczka samochodowa, semafor, holografia, metoda Czochralskiego, stosowana w wytwarzaniu półprzewodników, bomba kryptologiczna, dzięki której złamano szyfr Enigmy, zegar pulsarowy. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Miał 35 lat i żył 500 lat temu w Dzwonowie. Polscy naukowcy zrekonstruowali twarz mężczyzny
Dwie antropolożki z Wrocławia – Beata Drupa i Joanna Wysocka – zrekonstruowały wygląd mężczyzny, który w XIV wieku zamieszkiwał tereny Dzwonowa w Wielkopolsce. Miał przodozgryz i wyraźnie asymetryczną twarz.
O mężczyźnie, którego twarz odtworzoną z masy plastycznej będzie można zobaczyć na żywo na wrześniowej wystawie plenerowej, wiadomo niewiele. Jedynie, że w chwili śmierci miał najpewniej 35-44 lata i został pochowany na cmentarzu w Zwanowie (wcześniejsza nazwa Dzwonowa). Archeolodzy, którzy odkryli jego szczątki, szacują, że żył na tych terenach w okresie pomiędzy początkiem XIV a drugą połową XVI wieku. Nie wiadomo czym się zajmował, ani z czego się utrzymywał. Nie znamy też przyczyny zgonu. Dlaczego więc to właśnie on stał się przedmiotem prac wrocławskich antropolożek? Jego szczątki były jednymi z najlepiej zachowanych, a kompletna czaszka ułatwiła zadanie odtworzenia jego wyglądu. Czaszka mężczyzny wyraźnie też odróżniała się od pozostałych. Widoczne są nie niej pewne wady i asymetria. Beata Drupa i Joanna Wysocka, od początku związane z wykopaliskami w Dzwonowie, brały udział w eksploracji grobów i ich dokumentowaniu. Później wykonywały pomiary i analizę wydobytych szczątków. View oEmbed on the source website Z ich analiz wynika, że człowiek, którego twarz zrekonstruowano, miał wadę zgryzu określaną jako przodozgryz, powodujący wrażenie wysunięcia żuchwy. W oczy rzuca się też asymetria twarzy. Zdaniem antropolożek jest ona konsekwencją asymetrycznego rozwoju kości twarzoczaszki i puszki mózgowej. Taka wada mogła być spowodowana przedwczesnym wzrostem prawej połowy szwu wieńcowego – twierdzą badaczki Podobiznę mężczyzny będzie można oglądać we wrześniu podczas plenerowych popularnonaukowych Spotkań Dzwonowskich w miejscu badań archeologicznych. Siódmy sezon wykopalisk Wykopaliska na terenie Dzwonowa rozpoczęto w 2014 roku, kiedy na polach uprawnych w rejonie wsi Niedźwiedziny (woj. wielkopolskie) archeolog Marcin Krzepkowski, dzięki analizie zobrazowań lotniczych, natrafił na ślady zabudowań. Analiza źródeł pozwoliła ustalić, że dawniej znajdowało się tam miasto Zwanowo (Dzwonowo). Pierwsze wzmianki o nim pochodzą jeszcze z początku XIV w. Pracujący w tym rejonie archeolodzy odkryli domostwa i przykościelny cmentarz, wykorzystywany od XIV do XVIII w. View oEmbed on the source website – Przebadaliśmy nieco ponad 100 grobów. Szacujemy, że to około 5-10 proc. wszystkich pochowanych na cmentarzu w Dzwonowie – powiedział PAP kierownik prac Marcin Krzepkowski, pracujący obecnie w Muzeum Regionalnym w Wągrowcu. Naukowcy szacują, że pochówki zalegają w 4-5 poziomach, co świadczy o tym, że cmentarz był użytkowany przez długi czas. W tym roku mimo epidemii archeolodzy kontynuują prace, to już siódmy sezon badań. Miejsce odkrycia położone jest w rejonie słabo rozpoznanym przez archeologów – to Puszcza Zielonka, zdominowana przez gęsty las. Badacze przypuszczają, że przez Dzwonowo przebiegał trakt łączący Poznań z Pomorzem Gdańskim, wiodący przez Łekno, Kcynię i Nakło. Konkurencja ze strony nieco później lokowanych miast prywatnych w pobliżu Dzwonowa (Gośliny Kościelnej, Skoków) spowodowała zapewne jego powolny upadek. Niewykluczone, że miasto ucierpiało również podczas wojny domowej toczącej się u schyłku XIV w. Obecnie miejscowość liczy zaledwie 12 mieszkańców.
Polscy naukowcy odkryli kolejną tajemnicę kwantów. Tu filozofia spotkała się z fizyką
Naukowcy czasem żartem pytają czy Księżyc istnieje, kiedy nikt na niego nie patrzy. Kiedy mówimy o fizyce kwantowej żarty się kończą i pytanie staje się jak najbardziej uzasadnione. Polscy naukowcy brali udział w badaniu, które zbudowało most między informatyką a filozofią.
Co z cechami cząstki, zanim zdemaskuje się je pomiarem? Nie wiadomo! Bo czasem sama obserwacja może zmienić rzeczywistość! Gdyby nie ten dziwny fakt, pewne protokoły komunikacyjne stosowane w informatyce kwantowej nie miałyby przewagi nad tradycyjnymi - pokazali m.in. polscy fizycy. Fizycy pokazali nieznane wcześniej połączenie między informatyką kwantową a... filozofią dotyczącą świata kwantów. Badania ukazały się w marcu w prestiżowym czasopiśmie PNAS. W swoich badaniach uczeni wykazali nieznane wcześniej powiązania między tzw. efektem redukcji złożoności a nierównością Bella. "To, co robimy, to filozofia stosowana" - śmieje się w rozmowie z PAP kierownik badania prof. Michał Horodecki z Wydziału Matematyki, Fizyki i Informatyki Uniwersytetu Gdańskiego. KSIĘŻYC JAK SIĘ PATRZY Naukowcy czasem żartem pytają czy Księżyc istnieje, kiedy nikt na niego nie patrzy. W świecie makroskopowym odpowiedź jest oczywista: no pewnie, że tak! Ale w kwantowej skali pytanie o właściwości jakiegoś obiektu przed jego obserwacją nie jest już tak banalne. Czasem bowiem to sam fakt obserwacji kształtuje rzeczywistość. Prof. Horodecki tłumaczy to na przykładzie pomiaru pędu czy położenia cząstki. "To, że zarejestrowaliśmy pęd cząstki podczas pomiaru, nie znaczy, że możemy zakładać, że ta cecha istniała przed pomiarem. W ogóle nie powinniśmy sobie wyobrażać, że przed pomiarem jakieś właściwości +były+. Nawet nie wiem, jak nazwać sytuację, jaka ma miejsce przed pomiarem. Bo to się kłóci z naszym postrzeganiem świata" - przyznaje prof. Michał Horodecki. Dodaje, że ludzka wyobraźnia nie za bardzo radzi sobie z zagadkami kwantowego świata. To jednak, z czym nie radzi sobie wyobraźnia, można czasem opisać w języku matematyki. To, że sam fakt obserwacji kreować może rzeczywistość, ma postać tzw. nierówności Bella. "Jeżeli obserwacja pokazuje rzeczywistość, która przed pomiarem już istniała, nierówność jest spełniona (wynik jest KWANTY UPRASZCZAJĄ KOMUNIKACJĘ? Nierówność Bella silnie związana jest z filozofią dotyczącą mechaniki kwantowej. Naukowcy jednak pokazali, że podejście to można powiązać z tzw. efektem redukcji złożoności informacyjnej mającym znaczenie w zupełnie innym dziale nauki o świecie cząstek - w informatyce kwantowej. "Załóżmy, że jest bardzo wiele osób, które chcą się umówić na spotkanie i muszą znaleźć wspólne okienko przesyłając informacje na jeden z komputerów. Komputer ma więc dane z różnych miejsc i musi z nich wyliczyć łączną funkcję. Ale pytanie, jak to zrobić, wymieniając przy tym jak najmniej informacji. Ta ilość wymienianej informacji to - w uproszczeniu - złożoność komunikacyjna" - opowiada prof. Horodecki. W klasycznych komputerach wszystko jest jasne - wiadomo, jakie są ograniczenia i że nie da się ich przeskoczyć. Ale co innego, kiedy do gry wchodzą ze swoimi możliwościami komputery kwantowe z nowymi protokołami komunikacyjnymi, wykorzystujące w przetwarzaniu informacji m.in. zjawisko superpozycji. Otóż okazuje się, że dzięki mechanice kwantowej w problemach tego typu da się ograniczyć ilość przesyłanych informacji. "Kwantowe stany pozwalają więc zmniejszyć ilość zasobów komunikacyjnych potrzebnych, żeby jakąś funkcję obliczyć. Dzięki nim można więc zmniejszyć ilość przesyłanych informacji" - tłumaczy naukowiec. Ta możliwość to tzw. redukcja złożoności komunikacyjnej. MOSTY MIĘDZY INFORMATYKĄ A FILOZOFIĄ Czy redukcja problemu złożoności - a więc przewaga niektórych protokołów kwantowych nad tradycyjnymi - związana jest jakoś z naturą cząstek? A więc z tym, że to dopiero pomiar "przyszpila" cząstki i ustala ich właściwości? "Prawdę powiedziawszy, to zawsze byłem przekonany, że te efekty są ze sobą powiązane. Ale okazało się, że jeszcze nikt tego nie dowiódł" - stwierdza prof. Michał Horodecki. I przyznaje, że potrzeba było sporej pracy, żeby taki związek pokazać. "W naszej pracy pokazaliśmy, że w redukcji złożoności kwanty tylko dlatego się mogą przydać, że przed pomiarem nie można nic powiedzieć o ich cechach. Nie da się więc ich zasymulować w postaci bitów. A duża korzyść z korzystania z kwantów wynika właśnie z nierówności Bella. Gdyby rzeczywiście cecha cząstki istniała przed pomiarem, niepotrzebne byłyby nam kwanty, a wystarczyłaby tradycyjna informatyka" - opowiada naukowiec. "Do tej pory wiedziano - mówiąc z grubsza - jak od filozofii dojść do informatyki. Natomiast nie było odwrotnego rezultatu: jak od informatyki dojść do filozofii. Czyli gdy ktoś mi pokaże jakiś protokół redukcji złożoności komunikacyjnej, mam wskazać na stojącą za nim filozofię - złamać jakąś nierówność Bella. Dzięki naszym badaniom domknęliśmy więc problem" - komentuje prof. Horodecki. "Nasza praca nie zmierzała ku temu, by ulepszać protokoły. Chcieliśmy zbudować pomost między dwoma obszarami wiedzy. Pokazać, że to, co może być zastosowane, wiąże się z pewnym efektem filozoficznym" - zaznacza fizyk. W badaniach brali udział naukowcy z kilku polskich uczelni zrzeszonych w Krajowych Centrum Informatyki Kwantowej (Uniwersytety: Gdański, Jagielloński, Adama Mickiewicza w Poznaniu, Politechnika Gdańska) oraz z Cambridge i Centrum Wiskunde & Informatika w Amsterdamie. Polscy naukowcy byli wspierani byli przez Narodowe Centrum Nauki oraz z grantów unijnych (QESSENCE, ERC Advanced Grant QOLAPS, RAQUEL). Źródło: PAP Trwa głosowanie w plebiscycie nagród Travelery 2016! Zobacz filmy, poznaj podróżników, wybierz najciekawszą podróż i zagłosuj! View oEmbed on the source website
Polscy naukowcy odkryli ,,nożyczki do cięcia RNA"
Naukowcy odkryli nieznaną dotychczas aktywność enzymu, który ma zdolność do przecinania cząsteczek dwuniciowego RNA.
Naukowcy z Międzynarodowego Instytutu Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie odkryli nieznaną dotychczas aktywność enzymu, który ma zdolność do przecinania cząsteczek dwuniciowego RNA w miejscu zawierającym specyficzną sekwencję. Odkrycie to umożliwi badanie cząsteczek RNA w podobny sposób jak badanie DNA za pomocą enzymów restrykcyjnych. Łącząc modelowanie komputerowe i badania doświadczalne naukowcy, odkryli unikatową zdolność MiniIII do przecinania dwuniciowych cząsteczek kwasu rybonukleinowego (RNA). Ustalili jakie sekwencje RNA są rozpoznawane i przecinane przez MiniIII oraz określili elementy struktury enzymu, które odgrywają kluczową rolę w tym procesie. Nowoczesna diagnostyka medyczna i inżynieria genetyczna zawdzięczają swój postęp XX-wiecznej rewolucji w badaniach nad DNA, m.in. odkryciu i wprowadzeniu do użycia w praktyce tzw. enzymów restrykcyjnych, które rozpoznają i przecinają specyficzne sekwencje DNA i są używane jako „molekularne nożyczki”. W ostatnich latach obserwuje się olbrzymi wzrost zainteresowania badaniami nad cząsteczkami kwasu rybonukleinowego (RNA). RNA pełni funkcję przekaźnika informacji między DNA i białkami oraz odpowiada za regulację procesów zachodzących w komórce. RNA stanowi też materiał genetyczny wielu wirusów wywołujących choroby takie jak grypa, gorączka krwotoczna Ebola, wścieklizna, czy AIDS. Do tej pory nie udało się odnaleźć enzymów, które można by użyć do przecinania cząsteczek dwuniciowego RNA tak jak jest to możliwe dla DNA. Odkrycie opisane przez polskich naukowców może przyczynić się do opracowania nowych technik badania RNA, a zwłaszcza ułatwić wytwarzanie cząsteczek RNA użytecznych w praktyce, np. w technologii wyciszania ekspresji genów oraz w nanotechnologii, a być może także przyczynić się do opracowania nowych technik diagnostycznych i terapeutycznych. Nasze odkrycie, że enzym MiniIII potrafi precyzyjnie przecinać sekwencję w dwuniciowym RNA to dopiero początek drogi - komentuje prof. Janusz Bujnicki, kierownik grupy badawczej w MIBMiK i na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. - Teraz największym wyzwaniem jest opracowanie sposobów na innowacyjne zastosowanie tego enzymu w praktyce. Przydatna byłaby też możliwość użycia wielu enzymów, działających na różne sekwencje w RNA, to jeden z kierunków badań prowadzonych obecnie w moim laboratorium. Wyniki badań zostały opublikowane w czasopiśmie Nucleic Acid Research i wyróżnione kategorią „Artykuł przełomowy”. Przygotowali je pracownicy Laboratorium Bioinformatyki i Inżynierii Białka w MIBMiK: Dawid Głów, Dariusz Pianka, Agata Sulej, Łukasz Kozłowski, Justyna Czarnecka, Grzegorz Chojnowski i Krzysztof Skowronek pod kierownictwem prof. Janusza Bujnickiego.