Pokochałam to polskie „morze” w sercu Bieszczad. Latem trudno o lepszy kierunek
Jednego dnia odpoczynek nad jeziorem, drugiego pieszy spacer wśród łąk na punkt widokowy, trzeciego przejażdżka kolejką nad zaporą, a w drodze powrotnej wizyta w Galerii Zdzisława Beksińskiego i przystanek na podkarpacką kuchnię. Solina i okolice Jeziora Solińskiego to bieszczadzka perełka i idealny przepis na długi weekend.
Solina i okolice Jeziora Solińskiego to jedno z najpiękniejszych miejsc w Bieszczadach, ale i na całym Podkarpaciu. To jednocześnie idealny kierunek, kiedy trudno się zdecydować, czy woli się spędzić urlop nad jeziorem, czy może jednak w górach. Odpowiedź jest prosta – wcale nie trzeba wybierać. Kajaki, piesze wędrówki, trasy rowerowe, rajdy konne, a wszystko to blisko natury i wśród pięknych widoków. Największy plus jest taki, że to kierunek, który sprawdzi się o każdej porze roku. Co warto zobaczyć nad Soliną? Zapora w Solinie Będąc w Solinie, nie można pominąć największej w Polsce betonowej zapory. Została wybudowana przede wszystkim w celu wykorzystania potencjału energetycznego Sanu, a dziś pełni również funkcję retencyjną i przeciwpowodziową. To monumentalna konstrukcja o 664 metrach długości i 82 metrach wysokości. Poza podziwianiem jej z zewnątrz można zwiedzić z przewodnikiem także jej wnętrze. To absolutna wizytówka Soliny, która co roku przyciąga wielu turystów i skupia wokół siebie liczne stoiska z pamiątkami. Ścieżka spacerowa „Perła Polańczyka” To krótka, spokojna i bardzo przyjemna trasa, której szacowany czas przejścia wynosi około dwóch godzin. To dowód na to, że nawet podczas niezbyt wymagającej wędrówki można podziwiać piękne widoki. Droga prowadzi przez pola, łąki oraz las bukowy prosto do punktów widokowych, między innymi na Kabajce i Horbie, skąd roztacza się panorama jeziora, Polańczyka i otaczających je wzgórz. Ścieżka spacerowa „Zielone Wzgórza nad Soliną” To trasa również niezbyt wymagająca, ale dłuższa od poprzedniej. Szacowany czas jej przejścia to około pięciu godzin, jednak istnieje możliwość pokonania tylko części wyznaczonego odcinka i dojazdu albo powrotu kursującym w okolicy autobusem. Podczas spaceru można dostrzec bieszczadzkie połoniny, widok na przystań statków, a także Jezioro Myczkowieckie. Ścieżka spacerowa „Niebieska Łezka” Jest to trasa, która prowadzi wokół Jeziora Myczkowieckiego, skąd wzięła się jej nazwa. To najdłuższa ze wskazanych ścieżek spacerowych, jednak – podobnie jak w przypadku „Zielonych Wzgórz nad Soliną” – istnieje możliwość jej skrócenia i powrotu autobusem. To właśnie tutaj, znad skraju skalnej ściany, można podziwiać oba jeziora, a przy czystym niebie także szczyt Połoniny Wetlińskiej. Trasa rowerowa Jest również opcja dla tych, którzy nie wyobrażają sobie wyjazdu bez roweru. Trasa rowerowa prowadzi z Polańczyka przez nadsolińskie miejscowości: Wołkowyję, Górzankę, Bereżnicę Wyżną, Wolę Matiaszową, Berezkę oraz Myczków, a następnie wraca do Polańczyka. Chociaż satysfakcja po takim przejeździe jest gwarantowana, trzeba mieć na uwadze, że po drodze czeka kilka dość stromych i męczących podjazdów. Solina: atrakcje w okolicach Już samo Jezioro Solińskie zapewnia wiele atrakcji. Mowa oczywiście o szerokim wyborze sportów wodnych. Rowery wodne, kajaki, SUP-y, żaglówki, deski do kitesurfingu, a także statki spacerowe – każdy znajdzie wodną aktywność dostosowaną do własnych preferencji i możliwości. Można je znaleźć w większości miejscowości nad linią brzegową, natomiast statki kursują między innymi z Soliny oraz Polańczyka. Warto też zapoznać się z ofertą wybranej bazy noclegowej, ponieważ ośrodki wczasowe bardzo często dysponują własnym sprzętem do pływania i przystanią. Bieszczadzki Park Narodowy Będąc nad Soliną i mając odpowiednią ilość czasu, warto przeznaczyć chociaż jeden lub dwa dni, by pojechać kilkadziesiąt kilometrów na południe, do samego serca Bieszczad – Bieszczadzkiego Parku Narodowego. To tutaj znajdują się jedne z najpiękniejszych szlaków górskich w Polsce, między innymi trasa na Tarnicę, Małą i Wielką Rawkę czy Połoninę Caryńską. To idealna opcja, żeby na nowo zakochać się w pieszych wędrówkach. Nie można jednak zapominać o odpowiednim sprzęcie oraz przygotowaniu. Choć wiele bieszczadzkich tras uchodzi za przyjazne turystom, w górach zawsze trzeba sprawdzać warunki, pogodę i realnie ocenić własne możliwości. Rajdy i przejażdżki konne Bieszczady to nie tylko piesze wędrówki. W lesie można bardzo często natknąć się na konny rajd, który akurat przejeżdża jednym ze specjalnie wyznaczonych szlaków, a na terenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego znajduje się Zachowawcza Hodowla Konia Huculskiego. W wielu miejscach wokół Soliny można natknąć się na stadniny oferujące przejażdżki konne dla turystów – zarówno w obrębie wyznaczonego padoku, jak i po górskich trasach. Miłośnicy tej formy aktywności mogą w przyszłości rozważyć udział w kilkudniowych rajdach, które dają możliwość zwiedzania Bieszczad z zupełnie innej perspektywy. Kolejka gondolowa Solina To jedna z największych atrakcji nad Soliną i jedna z najchętniej wybieranych przez turystów. Kolej gondolowa Solina prowadzi od dolnej stacji Plasza do górnej stacji Jawor, gdzie znajduje się wieża z tarasem widokowym. Jednak najpiękniejszą panoramę jeziora oraz widok na zaporę można zobaczyć podczas samego przejazdu. Warto rozważyć tę formę podziwiania Bieszczad, szczególnie jeśli ma się mocno ograniczony czas. Muzeum Beksińskiego w Sanoku Sanok znajduje się około 45 minut jazdy samochodem w północno-zachodnim kierunku od Soliny. Dlatego warto rozważyć go jako przystanek w drodze powrotnej znad jeziora, szczególnie że wiele tras powrotnych prowadzi właśnie tędy. To tu miłośnicy historii oraz sztuki znajdą prawdziwą perełkę na mapie regionu – Muzeum Historyczne w Sanoku. W ramach muzeum można zobaczyć między innymi Galerię Zdzisława Beksińskiego, który jest uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich artystów współczesnych. Mało kto wie, że to właśnie w Sanoku Beksiński się wychował, a następnie – po czasowym wyjeździe – wrócił i założył rodzinę. Co warto zjeść podczas pobytu nad Jeziorem Solińskim? Będąc nad Jeziorem Solińskim, warto spróbować tradycyjnych bieszczadzkich smaków. Solina i okoliczne miejscowości mogą się pochwalić naprawdę wyśmienitą kuchnią podkarpacką. Dlatego będąc tam, koniecznie trzeba spróbować regionalnych potraw. Proziaki To podkarpacki zamiennik chleba, przygotowywany z mąki pszennej, jajka, maślanki, soli i sody. Proziaki wykorzystuje się na różne sposoby, jednak warto spróbować ich w tradycyjnej formie, na przykład z masłem czosnkowym. Fuczki To podkarpacki specjał, który na pierwszy rzut oka może wydawać się dziwnym połączeniem, ale naprawdę jest wart spróbowania. To delikatne naleśnikowe ciasto wymieszane z kiszoną kapustą i podawane w formie słonych placków. Hreczanyki To niezwykle sycące kotlety z mielonego mięsa i kaszy gryczanej, wywodzące się z kuchni łemkowskiej i bojkowskiej. Najlepiej smakują w towarzystwie sosu z grzybów zebranych właśnie w bieszczadzkich lasach. Knysze Podkarpacie ma nawet swoją własną wersję pierogów. Knysze są wypełnione farszem z kaszy gryczanej, twarogu i cebuli oraz smażone na głębokim tłuszczu. Naleśniki z jagodami Lato to pora jagodowa w Bieszczadach. Tutejsze pierogi i naleśniki z jagodami to pozycja obowiązkowa, zwłaszcza po długiej górskiej wędrówce. Szczególnie że po legendarnego Naleśnika Giganta w Schronisku Aniołów w Wetlinie ustawiają się długie kolejki. Kiedy warto jechać nad Jezioro Solińkie? Bieszczady są urokliwe o każdej porze roku – zarówno pod grubą warstwą śniegu, jak i w pełnym sierpniowym słońcu. Dlatego nad Jezioro Solińskie warto wybrać się zawsze. Aby jednak w pełni skorzystać z możliwości, jakie oferują Solina i jej okolice, najlepiej przyjechać tutaj późną wiosną lub latem. Od wspomnianych kajaków, przez piesze wędrówki, aż po pierogi ze świeżymi jagodami – lato w Bieszczadach ma po prostu szczególny klimat. Zwłaszcza że można znaleźć tutaj również pola namiotowe i kempingi, czyli idealne rozwiązanie dla tych, którzy chcą spędzić czas jak najbliżej natury. Baza noclegowa w tym rejonie jest bardzo dobrze rozwinięta, dlatego każdy znajdzie coś dla siebie – od uzdrowiska po domki letniskowe. Warto jednak pamiętać, że jest to jedno z najbardziej turystycznych miejsc w Bieszczadach, dlatego nocleg dobrze rezerwować z większym wyprzedzeniem. Źródła: Gmina Solina, Podkarpackie.Eu, Muzeum Historyczne w Sanoku, Grupa PKL Solina Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Zamek, motyle i wapienne skały – to niewielkie pasmo górskie to wizytówka Polski
Pieniny są dowodem na to, że wysokość nie zawsze decyduje o wielkości gór. To pasmo w łańcuchu Karpat, które na niewielkiej przestrzeni potrafi połączyć unikatową geologię, bogatą przyrodę i niezwykle barwną historię regionu karpackiego. Zaskakuje różnorodnością na każdym kroku, zachęcając do odkrywania kolejnych tras i punktów widokowych.
Spis treści: Podział pasma Pienin Najważniejsze szczyty Pienin Pieniny – fauna bogata w duże ssaki i motyle Mikroklimat sprzyjający roślinności Nie tylko Dunajec Zabytki w Pieninach Pieniny to stosunkowo niewielkie, lecz niezwykle malownicze pasmo górskie w Karpatach, leżące na pograniczu Polski i Słowacji. Od północy graniczą z Gorcami i Beskidem Sądeckim, a od południa z Magurą Spiską. Choć nie należą do najwyższych gór w Polsce, wyróżniają się unikatowym charakterem geologicznym i krajobrazowym. Ich sercem jest Pieniński Przełom Dunajca – jeden z najpiękniejszych kanionów rzecznych w Europie, zgłoszony na listę informacyjną UNESCO. Pieniny słyną z niezwykłej różnorodności – na stosunkowo niewielkiej powierzchni skupiają się wysokie, wapienne szczyty, strome ściany skalne, głębokie doliny i pełne życia polany. To właśnie połączenie sprawia, że Pieniny przyciągają nie tylko turystów, ale i badaczy przyrody. Podział pasma Pienin Geografowie dzielą Pieniny na trzy części: Pieniny Spiskie, Pieniny Środkowe oraz Małe Pieniny. Pieniny Spiskie rozciągają się od Czorsztyna aż po Dursztyn. To tu znajdziemy słynne ruiny zamku w Czorsztynie oraz monumentalną warownię w Niedzicy, które nie tylko przyciągają turystów, ale również stanowią świadectwo burzliwej historii tego regionu. Pieniny Środkowe (inaczej Pieniny Właściwe) obejmują najbardziej znaną część pasma – z charakterystycznym masywem Trzech Koron oraz Sokolicą. To właśnie tu natura stworzyła najbardziej widowiskowe krajobrazy, a turyści mogą podziwiać z platform widokowych panoramę Tatr, Beskidów i Spisza. Małe Pieniny ciągną się od Przełomu Dunajca aż po wieś Jarzębina (Słowacja). Choć mniej znane, są rajem dla miłośników pieszych wędrówek i rowerowych wycieczek. Właśnie tutaj znajduje się najwyższy szczyt Pienin, Wysokie Skałki, który mierzy 1050 m n.p.m. Najważniejsze szczyty Pienin Choć Pieniny nie dorównują wysokością Tatrom, to ich szczyty są bardzo charakterystyczne. Na uwagę zasługują przede wszystkim: Trzy Korony (982 m n.p.m.) – symbol całego pasma i jedna z najczęściej odwiedzanych atrakcji turystycznych w Polsce. Ze szczytu roztacza się spektakularna panorama Tatr, Gorców i Beskidu Sądeckiego; Sokolica (747 m n.p.m.) – znana z charakterystycznej sosny rosnącej na krawędzi skalnej ściany. To miejsce niemal ikoniczne dla polskiej fotografii górskiej; Wysokie Skałki (1050 m n.p.m.) – często używana jest też nazwa Wysoka. Choć to mniej popularny szczyt od Trzech Koron, to przewyższa je o niemal 70 metrów. Przyciąga wędrowców ceniących spokój i rozległe widok; Czertezik i Czerteż – mniejsze, ale niezwykle malownicze szczyty w Pieninach Właściwych. Wybierając się w góry, warto pamiętać, że szczyty w Pieninach to nie tylko liczby i wysokości, ale przede wszystkim unikatowe formacje skalne, które nadają pasmu jego wyjątkowy charakter. Pieniny – fauna bogata w duże ssaki i motyle Pieniny mogą się poszczycić niezwykłym bogactwem przyrody. Na ich stosunkowo niewielkim obszarze żyje ponad 7 tys. gatunków zwierząt, w tym liczne gatunki chronione. Najbardziej charakterystyczne są motyle – Pieniny słyną z ich ogromnej różnorodności szacowanej na ponad 1550 gatunków. Spotkać można m.in. niepylaka apollo, uznawanego za jeden z najpiękniejszych gatunków motyli w Europie. W lasach żyją również duże ssaki: jelenie, sarny, dziki, a nawet wilki i rysie. Obecność tych drapieżników świadczy o tym, że pienińskie ekosystemy są wciąż stosunkowo dobrze zachowane. Na łąkach i w zaroślach gniazdują natomiast liczne ptaki, w tym myszołów zwyczajny i orzeł przedni. Tak bogata fauna to wynik różnorodności siedlisk – od stromych skał, przez lasy bukowe, po polany i łąki. Dzięki temu Pieniny przyciągają nie tylko turystów, ale również naukowców prowadzących badania nad bioróżnorodnością Karpat. Mikroklimat sprzyjający roślinności Równie imponująca jest flora Pienin. Pasmo charakteryzuje się wyjątkowym mikroklimatem, który sprzyja bujnemu rozwojowi roślinności. Na stokach i w dolinach rosną lasy bukowe i jodłowe. Znajdują się tu też mniej liczne świerki, jawory i wiązy górskie. Co ciekawe, w reglu dolnym rośliny runa zakwitają jeszcze przed wiosennym zazielenieniem się drzew, tworząc niezwykle malownicze połacie kwiatów. Pieniny są siedliskiem gatunków endemicznych – takich, które nie występują nigdzie indziej. Najbardziej znana roślina tego regionu to mniszek pieniński, uznawany za symbol lokalnej flory. Występuje wyłącznie na terenie Pienin, co czyni go wyjątkowym na skalę światową. Bogactwo roślinności sprawia, że Pieniny zachwycają o każdej porze roku. Wiosną urzekają barwnymi polanami, latem soczystą zielenią, a jesienią mienią się złotem i czerwienią bukowych liści. Nie tylko Dunajec Choć Dunajec jest bez wątpienia najbardziej znaną rzeką Pienin, nie jest jedynym ciekiem wodnym kształtującym krajobraz tego pasma. Zasilają go liczne dopływy, takie jak Grajcarek czy Krośnica, które tworzą malownicze doliny i wąwozy, idealne do pieszych wędrówek. W południowej części Pienin ważnym elementem hydrologicznym jest również Jezioro Czorsztyńskie – sztuczny zbiornik powstały po wybudowaniu zapory w Niedzicy. Pełni ono funkcję ochrony przeciwpowodziowej, ale jednocześnie stało się miejscem rekreacji, żeglarstwa i sportów wodnych. Na obszarze pasma występują także mniejsze potoki górskie, które zasilają lokalne ekosystemy i stanowią siedlisko wielu gatunków ryb. Rzeki i zbiorniki wodne Pienin są więc nie tylko atrakcją dla turystów, ale także kluczowym elementem przyrody regionu – kształtują mikroklimat, zapewniają siedliska i dopełniają wyjątkowy charakter krajobrazu. Zabytki w Pieninach Pieniny to nie tylko wyjątkowe krajobrazy i przyroda, ale także bogata historia, którą można odkrywać poprzez liczne zabytki. Do najważniejszych należy zamek w Niedzicy, wzniesiony w XIV wieku, górujący nad Jeziorem Czorsztyńskim i kryjący w sobie wiele legend oraz tajemnic. Po przeciwnej stronie zbiornika znajdują się ruiny zamku w Czorsztynie, którego początki sięgają XIII wieku. Oba obiekty przez wieki strzegły szlaków handlowych prowadzących przez Karpaty i dziś stanowią jedne z najbardziej rozpoznawalnych punktów regionu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
„W tych górach czas płynie wolniej” – to jeden z największych przyrodniczych skarbów Polski
Sudety to jeden z najbardziej zróżnicowanych i fascynujących łańcuchów górskich w Polsce. Łączą w sobie majestat Karkonoszy, tajemnicze labirynty Gór Stołowych i łagodne krajobrazy Sudetów Wschodnich. To miejsce, gdzie spotykają się malownicze szczyty, widowiskowe wodospady, bogata przyroda i niezwykle ciekawa historia. Dzięki dogodnemu położeniu i gęstej sieci szlaków Sudety są idealnym kierunkiem zarówno dla zapalonych wędrowców, jak i rodzin z dziećmi.
Spis treści: Podział Sudetów Najważniejsze szczyty w Sudetach Najpiękniejsze wodospady w Sudetach Flora i jej piętrowość Fauna – bogactwo zwierząt w sudeckich lasach Sudety to łańcuch górski leżący w południowo-zachodniej Polsce, który rozciąga się wzdłuż granicy z Czechami i częściowo sięga także do Niemiec. Stanowią fragment Masywu Czeskiego. Od północy ogranicza je szerokie Przedgórze Sudeckie, a na wschodzie ich naturalną granicę wyznacza Brama Morawska. Sudety liczą około 300 km długości, a ich najwyższy punkt to Śnieżka (1603 m n.p.m.) w Karkonoszach. Sudety odgrywają istotną rolę w krajobrazie Polski – nie tylko ze względu na wysokości, ale także bogatą historię geologiczną, liczne atrakcje turystyczne oraz zróżnicowaną przyrodę. Dzięki stosunkowo łatwej dostępności i gęstej sieci szlaków przyciągają zarówno doświadczonych turystów górskich, jak i osoby planujące krótsze, rodzinne wycieczki. Podział Sudetów Sudety dzieli się tradycyjnie na trzy główne części: Sudety Zachodnie, Sudety Środkowe i Sudety Wschodnie. Każda z nich ma swoją specyfikę geologiczną, krajobrazową i turystyczną. Sudety Zachodnie obejmują przede wszystkim Karkonosze, Góry Izerskie oraz Rudawy Janowickie. To właśnie tutaj wznosi się najwyższy szczyt całego pasma – Śnieżka. Region ten wyróżnia się ostrymi grzbietami, kotłami polodowcowymi i licznymi wodospadami. Sudety Środkowe są niższe, ale nie mniej ciekawe. Należą do nich m.in. Góry Stołowe, znane z niezwykłych formacji skalnych przypominających labirynty i skalne miasta, a także Góry Sowie czy Bardzkie. To teren bogaty w zabytki i ślady dawnych kopalń. Sudety Wschodnie rozciągają się między Przełęczą Kłodzką a Bramą Morawską. To tu leżą Góry Opawskie, jedyny fragment Sudetów znajdujący się na Górnym Śląsku, z najwyższym szczytem Biskupią Kopą. Region wyróżnia się łagodniejszymi formami krajobrazu i większym wpływem działalności rolniczej człowieka. Taki podział pozwala lepiej zrozumieć bogactwo Sudetów i docenić różnorodność krajobrazów – od surowych karkonoskich granitów po tajemnicze labirynty Gór Stołowych. Najważniejsze szczyty w Sudetach Choć Sudety nie dorównują wysokością Tatrom, oferują imponującą listę szczytów, które stały się ikonami regionu. Najwyższym z nich jest wspomniana już Śnieżka (1603 m n.p.m.), górująca nad Karpaczem i czeskim Pecem pod Śnieżką. Jej charakterystyczny stożkowaty kształt sprawia, że rozpoznają ją nawet osoby mniej zaznajomione z górami. W Sudetach Zachodnich warto także wspomnieć o Szrenicy (1362 m n.p.m.) w Karkonoszach oraz Wysokim Kamieniu (1058 m n.p.m.) w Górach Izerskich, z którego roztacza się jedna z najpiękniejszych panoram regionu. Sudety Środkowe przyciągają przede wszystkim swoimi unikatowymi formacjami – szczytem Szczeliniec Wielki (919 m n.p.m.), najwyższym w Górach Stołowych, czy Wielką Sową (1015 m n.p.m.) w Górach Sowich, gdzie znajduje się zabytkowa wieża widokowa. W Sudetach Wschodnich najwyższe wzniesienia to Pradziad (1491 m n.p.m.), położony już po stronie czeskiej, oraz Biskupia Kopa (889 m n.p.m.) po stronie polskiej. Dzięki tej różnorodności szczytów Sudety oferują zarówno łatwe spacery po łagodnych zboczach, jak i bardziej wymagające podejścia, nagradzające turystów szerokimi widokami. Najpiękniejsze wodospady w Sudetach Sudety słyną nie tylko z malowniczych szczytów i bogatej przyrody, ale także z widowiskowych wodospadów, które należą do najchętniej odwiedzanych atrakcji regionu. Najwyższym i najbardziej znanym jest Wodospad Kamieńczyka w Karkonoszach, osiągający 27 metrów wysokości. Ciekawostką jest, że właśnie on zdobył uznanie Andrew Adamsona, reżysera „Opowieści z Narnii: Książę Kaspian” i właśnie pod tym wodospadem nakręcono część scen. Jego potężna kaskada spada w wąski wąwóz, tworząc wyjątkowy krajobraz, który przyciąga turystów o każdej porze roku. Mniejszy, ale równie urokliwy, jest Wodospad Szklarki, gdzie woda spływa malowniczo po skalnych progach, tworząc efektowną kaskadę o wysokości nieco ponad 13 metrów. Warto wspomnieć także o Wodospadzie Wilczki w Międzygórzu, dawniej uznawanym za najwyższy w całych Sudetach. Obecnie mierzy 22 metry i nadal zachwyca swoją pionową ścianą oraz otoczeniem pełnym zieleni. Mniej znane, lecz warte odkrycia, są także mniejsze kaskady, takie jak Wodospad Podgórnej w Przesiece czy malownicze wodospady w Górach Stołowych i Bystrzyckich. Każdy z tych wodospadów stanowi nie tylko atrakcję turystyczną, ale również ważny element lokalnych ekosystemów, zapewniając mikroklimat sprzyjający mchom i paprociom oraz schronienie dla wielu gatunków owadów i płazów. To sprawia, że odwiedzając wodospady Sudetów, można podziwiać nie tylko spektakularne krajobrazy, ale też bogactwo życia, jakie one podtrzymują. Flora i jej piętrowość Sudety charakteryzują się wyraźnym piętrowym układem roślinności. W niższych partiach dominują lasy mieszane, w których spotkać można buki, dęby, klony i jesiony. Wyżej zaczynają przeważać bory świerkowe i jodłowe, które odgrywają istotną rolę w gospodarce leśnej regionu. Najwyższe partie Sudetów, szczególnie w Karkonoszach, kryją z kolei roślinność subalpejską i alpejską. Można tu zobaczyć kosodrzewinę, zbiorowiska traworośli i ziołorośli, które stanowią siedlisko wielu rzadkich gatunków. W Sudetach występują również liczne endemity, czyli gatunki unikatowe dla tego regionu. Przykładem jest dzwonek karkonoski, rosnący tylko na ograniczonym obszarze Karkonoszy. Flora Sudetów jest nie tylko piękna, ale i cenna przyrodniczo. To jeden z powodów, dla których utworzono Karkonoski Park Narodowy, Park Narodowy Gór Stołowych oraz Śnieżnicki Park Krajobrazowy, a także liczne rezerwaty przyrody chroniące torfowiska i rzadkie gatunki roślin. Fauna – bogactwo zwierząt w sudeckich lasach Podobnie jak flora, także fauna Sudetów jest bardzo zróżnicowana. W lasach żyją duże ssaki – jelenie, sarny i dziki, a w ostatnich latach coraz częściej obserwuje się także powracające wilki. Na uwagę zasługuje również muflon – gatunek introdukowany z Korsyki, który dobrze zadomowił się w tutejszych górach. Sudety są również ważnym miejscem dla ornitologów. Spotkać tu można m.in. sóweczkę, puchacza czy głuszca, a nad torfowiskami polują błotniaki i myszołowy. Miłośników mniejszych zwierząt zainteresuje z kolei bogactwo owadów – od rzadkich motyli po chronione chrząszcze. Ciekawostką jest fakt, że w górskich potokach Sudetów można spotkać pstrąga potokowego. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
„Zimno, śnieg i zerwany łańcuch” – dziennikarz „Travelera” nie sądził, że tak skończy się jego górski trip
Radziejowa i Wielki Rogacz na e-bike’u? To możliwe – choć nie bez przygód. Maciej Wesołowski relacjonuje trasę przez Beskid Sądecki, pokazując nie tylko krajobrazy, ale i wyzwania.
Spis treści: Deszcz, błoto i pierwszy lot przez kierownicę – przygoda na rowerze enduro zaczyna się mocno Polana Litawcowa, Łemkowie i Beskid Nadpopradzki – historia, o której mało kto pamięta Schronisko na Przehybie, burza i legendarna szarlotka. Tu zaczyna się historia Głównego Szlaku Beskidzkiego Radziejowa, Korona Gór i widok za 1266 metrów wysiłku – Wielki Rogacz w tle Jak zaplanować wyprawę rowerową do Beskidu Sądeckiego Naszą bazą jest Piwniczna-Zdrój. To tutaj testujemy sprzęt i stąd ruszamy w góry. Najpierw na przełęcz Obidza, gdzie tak naprawdę zaczyna się nasz Tour de Beskid. Jedziemy rowerami elektrycznymi typu enduro, przystosowanymi do jazdy w trudnym terenie, a naszym celem jest najwyższy szczyt Beskidu Sądeckiego – Radziejowa. Deszcz, błoto i pierwszy lot przez kierownicę – przygoda na rowerze enduro zaczyna się mocno Szczęścia do pogody nie mamy. Od rana chmurzy się, a potem rzęsiście leje. Mimo że jest połowa maja, temperatura zbliża się niebezpiecznie do zera. Przedzieramy się przez głębokie błocko, a w wyższych partiach gór nawet sypie śnieg. Co oczywiście w żaden sposób nas nie powstrzymuje. Wbrew niesprzyjającej aurze mamy dużo frajdy z jazdy. Ja swoją pierwszą przygodę zaliczam już po kilku minutach – nie dostosowuję prędkości do warunków i lecę przez kierownicę prosto w błoto. Wychodzi słaba znajomość tego rodzaju sprzętu. Rower enduro okazuje się prawdziwą bestią, potrzeba więc nieco doświadczenia, by go okiełznać. Polana Litawcowa, Łemkowie i Beskid Nadpopradzki – historia, o której mało kto pamięta Na szczęście po efektownym fikołku jestem cały, zaledwie trochę poobcierany. Mogę ruszać dalej. Wspinamy się coraz bardziej stromymi drogami, od czasu do czasu przydaje się więc rowerowy tryb „turbo”. Chociaż od razu warto dodać, że to jednak nie motocykl i bez solidnej pracy mięśni nóg nawet wspomaganie nie pomoże. Po drodze mijamy Polanę Litawcową – niegdyś należała ona do Łemków, którzy tu wypasali swoje owce. Po tym jak tę grupę etniczną wysiedlono z Beskidu w ramach powojennej Akcji „Wisła”, polana stoi pusta i coraz mocniej zarasta. A szkoda, widoki stąd są przednie. Przy dobrej pogodzie zobaczyć stąd można Tatry i Pieniny. Ale to nie jest ten dzień. Podziwiam więc delikatny obłok mgły zasnuwający okolicę. A okolica jest bardzo ciekawa. Region dzieli się na dwie części: pasmo Radziejowej i pasmo Jaworzyny; granicą pomiędzy nimi jest rzeka Dunajec. Różnią się one zarówno rzeźbą terenu, architekturą czy infrastrukturą, jak i dziedzictwem kulturowym. W paśmie Radziejowej, którym jedziemy, do dziś dostrzec można spuściznę żyjących tu przez wieki, wspomnianych już Łemków. To oni zbudowali np. wiele z drewnianych obiektów sakralnych, które nadal stanowią o charakterze miejsca. Do roku 1918 leżący w południowo-wschodniej części Małopolski rejon nazywano Beskidem Nadpopradzkim. Po traktacie wersalskim i wytyczeniu granic pomiędzy odrodzoną Polską a powstałą właśnie Czechosłowacją u nas zaczęto używać nazwy Beskid Sądecki, a w Czechosłowacji – Ľubovnianska Vrchovina. Zdaniem wielu teraz, gdy polityczne emocje opadły (po drugiej stronie granicy nie ma już zresztą Czechosłowacji, a Słowacja), warto by pomyśleć o przywróceniu dawnej nazwy. Bo nie ma wątpliwości, że to płynąca m.in. przez Piwniczną-Zdrój rzeka Poprad jest osią regionu i jego punktem odniesienia. Niezależnie od nazwy jest tu przepięknie. Średniej wielkości góry pokryte są w większości gęstym lasem. Pomiędzy górskie grzbiety wcinają się wąskie i głębokie doliny rzek. Schronisko na Przehybie, burza i legendarna szarlotka. Tu zaczyna się historia Głównego Szlaku Beskidzkiego Kierujemy się w stronę schroniska PTTK Przehyba. Deszcz zacina coraz intensywniej, a następny podjazd jest już szaleńczo stromy. Zbyt stromy nawet dla mojego cyklopotwora. Mniej więcej w połowie tego odcinka pęka mi łańcuch. Kolejne pół godziny to mozolna jego naprawa przy padającym deszczu i śniegu. Cóż, zdarzają się przyjemniejsze rzeczy na szlaku. Ta akurat przygoda najlepiej wyglądać będzie w kombatanckich opowieściach za jakieś 10 lat. Po kolejnych kilkudziesięciu minutach w śnieżnej zadymce docieram do schroniska na Przehybie (1175 m n.p.m.). Tu mamy zaplanowany obiad. W krótkiej przerwie pomiędzy opadami mam szansę docenić niezwykłe jego położenie – poza Tatrami i Pieninami nierzadko widać stąd również Gorce. Zamawiam polewkę przehybską. To regionalna zupa na bazie zsiadłego mleka lub maślanki, z dodatkiem ziemniaków, czosnku, koperku, jajek i skwarek. Do tego grzanki z żytniego chleba. W innych wariantach zdarza się, że kucharz dorzuci do polewki mąki pszennej, owsa lub kaszy jaglanej. Koledzy zamawiają naleśniki, pierogi z jagodami lub pomidorową – wszystko podobno doskonałe! Na koniec na stoły wjeżdża słynna przehybska szarlotka. Wielka i pyszna! Schronisko ma niezwykły klimat. Tworzą go drewniane obicia ścian i sufitów, takież meble, ale też malowane „jezuski” na ścianach i towarzyszące im plakaty rodem z PRL. Znajduje się tu także Izba Pamięci profesora Kazimierza Sosnowskiego, żyjącego na przełomie XIX i XX w. geografa, taternika i krajoznawcy. Dziś uważa się go za jednego z ojców nowoczesnego polskiego krajoznawstwa i wielkiego promotora turystyki pieszej. Zasługą prof. Sosnowskiego jest m.in. utworzenie Głównego Szlaku Beskidzkiego, który zresztą również nosi jego imię (i przebiega przez Przehybę). To ok. 500 km trasy łączącej Ustroń w Beskidzie Śląskim z Wołosatem w Bieszczadach. Radziejowa, Korona Gór i widok za 1266 metrów wysiłku – Wielki Rogacz w tle Jedziemy dalej. Coraz bardziej zaczynam doceniać nieznaną mi wcześniej funkcję w moim rowerze Orbea. Podczas stromego podjazdu, nie zatrzymując się ani na chwilę, mogę podnieść sobie sztycę siodełka za sprawą wajchy przy kierownicy. I analogicznie – na zjeździe, gdy przy sporej prędkości trzeba przyjąć całkiem inną pozycję, mogę błyskawicznie obniżyć sobie sztycę. Niby prosty trik, a jak bardzo zmienia komfort i bezpieczeństwo wycieczki! Przed nami Wielki Rogacz (1182 m n.p.m.). Jest on gęsto porośnięty drzewami, dlatego też dość łatwo go przegapić. To w tej okolicy krzyżują się z sobą dwa szlaki turystyczne: czerwony (którym prowadzi Główny Szlak Beskidzki) i niebieski. Wreszcie, po pokonaniu kolejnego stromego i pełnego ostrych kamieni odcinka, docieramy do Radziejowej (1266 m n.p.m.), jednego z 28 szczytów oficjalnie tworzących Koronę Gór Polskich. Pierwsze, co widzę, to betonowy obelisk i pomnik ustawiony tu z okazji 1000-lecia państwa polskiego. Jest też tablica z napisem: „Uszanuj majestat gór”. Staram się to robić zawsze, nie tylko tutaj, ale dzięki za przypomnienie. Obok dostrzec można niewielką drewnianą skrzyneczkę, w której kryje się pieczątka. Przydaje się ona zdobywcom Korony Gór. W ten sposób można sobie zapewnić dowód zdobycia szczytu. Zostawiamy rowery na dole i po ażurowych metalowych schodach wdrapujemy się na 20-metrową wieżę widokową, jaka powstała tu w 2020 r. Panorama jest imponująca, choć dziś na pierwszym planie są przede wszystkim ośnieżone wierzchołki świerków. Jest również długa tablica z wypisanymi szczytami, które stąd (podobno) widać. Są tu i tatrzańskie Czerwone Wierchy, i Giewont, i Kozi Wierch, są słowackie wierzchołki z pasma Małej Fatry, są Pieniny z Trzema Koronami na czele. Obiecuję sobie, że wrócę tu kiedyś, gdy aura będzie bardziej sprzyjać. Tymczasem wiatr urywa głowę, więc zawracamy. Na Radziejowej spędzamy ponad pół godziny. Po czym rozpoczynamy powrót do Piwnicznej. Na początek bardzo ostry zjazd po mokrych kamieniach i sporo zakrętów. Potem trochę się wypłaszcza. Jedziemy przez gęsty świerkowo-bukowy las, który daje poczucie bliskiego obcowania z naturą. Jesteśmy mokrzy i zziębnięci. Po drodze zahaczamy jeszcze o przełęcz Niemcową, z której również roztacza się wspaniały widok. Ale i tak każdy myśli już przede wszystkim o ciepłej kolacji i seansie w hotelowej saunie. Jak zaplanować wyprawę rowerową do Beskidu Sądeckiego Nocleg Hotel Piwniczna SPA & Conference. Położony w zakolu Popradu ośrodek jest znakomitą bazą do wypadu w góry. Od 470 zł/os. Sprzęt Jechałem elektrycznym rowerem Orbea Wild wyposażonym w silnik Bosch Performance Line CX (5. generacji). Posiada on 4 tryby jazdy: eco, tour, eMTB i turbo. Wypożyczenie e-bike’a enduro na 4 godz. to koszt 160 zł, na cały dzień: 230 zł; Rowerowa Dolina, ul. Targowa1, Piwniczna-Zdrój. Trasa Trasę z Piwnicznej-Zdroju do przełęczy Obidza pokonaliśmy busami. Potem dotarliśmy do schroniska PTTK Przehyba, na szczyty Wielki Rogacz i Radziejowa. Po czym wróciliśmy do Piwnicznej. Fantastycznym rozwiązaniem podczas jazdy rowerem elektrycznym w Beskidzie Sądeckim są stacje ładowania baterii rozsiane po okolicy, m.in. na przełęczy Obidza, w schronisku na Przehybie czy przy Chacie Magóry. To pozwala na znaczne przedłużenie planowanej trasy po górach. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Maciej Wesołowski Reporter. Redaktor prowadzący magazynu National Geographic Traveler. Autor książek reporterskich: „Szpagat w pionie. W drodze przez Indie” oraz „Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii”, współautor zbiorów reportaży „Tu drzwi trzeba otwierać powoli”, „Grzech jest kobietą”, „Warszawa nocą”. Publikował m.in. w Dużym Formacie Gazety Wyborczej, Przekroju, Wprost, Rzeczpospolitej, Tylko Rocku, Machinie, Podróżach, Wirtualnej Polsce i Onecie. Nominowany do nagród dziennikarskich, m.in. Grand Press, MediaTory, nagrody im. Teresy Torańskiej. Kaszëba z pochodzenia, kociewiak z urodzenia, suwalczanin z wychowania, warszawiak z wyboru. Uzależniony od podróży, spotkań z ludźmi, ekstrawaganckiej kuchni i muzyki Radiohead. Uwielbia kulturowe transgresje i etniczne koktajle Mołotowa.
„Proszę mnie nie odpinać. Chcę jeszcze raz!” Tyrolka w Bieszczadach to hit tego sezonu
Zjazd tyrolski w Wańkowej, 25 km wędrówki na Tarnicę i legendarny Grób Hrabiny – to nie są zwykłe atrakcje turystyczne. To podróż przez ciszę, piękno natury i historie, które zostają w pamięci.
Spis treści: Zjazd tyrolski w Wańkowej Z Wołosatego na Tarnicę W dolinie Sanu Bieszczady – informacje praktyczne – Mowy nie ma. Zmieniłam zdanie, nigdzie nie lecę – przerażona wycedziłam przez zęby, trzymając w rękach błękitny kask. – Nie wygłupiaj się. Włóż go na głowę i delikatnie połóż się na uprzęży, a ja przypnę cię pasami. Będziesz leciała jak ptak – Tomek, operator tyrolki, jak gdyby nigdy nic zwinnie zamocował liny. Coś zatrzasnął, coś przywiązał. Cyk, cyk i zrobione. Zapytał tylko, czy jestem gotowa, i nie czekając na odpowiedź nagle wypuścił mnie z rąk. Pofrunęłam w przestrzeń z prędkością światła. Zjazd tyrolski w Wańkowej Pierwsze sekundy były straszne, piszczałam. Ale już po chwili, pędząc w powietrzu, dokładnie 48 m nad ziemią, przypięta do wyciągu na cieniutkich linkach, poczułam przyjemne dreszcze w brzuchu i równie przyjemny wiatr na twarzy. Za chwilę miało być jeszcze milej, bo tyrolka zwolniła, a ja swobodnie zaczęłam szybować nad nitkami dróg, kwadratami pól wciśniętymi między bukowe lasy, kwietne łąki i faliste pagórki. Pomyślałam, że dobrze zacząć wizytę w Bieszczadach od takiego lotu – z tej perspektywy widać skalę ich piękna. Po kilku minutach tego szaleństwa w przestworzach lekko oszołomiona wylądowałam w bazie docelowej, spojrzałam na wyciąg i krzyknęłam: – Proszę mnie nie odpinać. Chcę jeszcze raz! – Zjazd tyrolski w Wańkowej jest najdłuższy w Polsce, liczy 1350 m. Można na nim jechać, siedząc, lub tak jak ty, położyć się i poczuć prawdziwą adrenalinę – Aleksandra jest dumna z tutejszej tyrolki. To lokalna dyplomowana przewodniczka po Bieszczadach, zawsze poleca ją swoim turystom. Naleśniki giganty Mnie przed chwilą, omawiając dwie trasy, w które planujemy się wypuścić, poleciła zamówić naleśniki giganty. Kiedy jednak rzeczone danie wylądowało przed moim nosem, byłam przekonana, że kelnerka pomyliła zamówienie. – Nasze giganty, z których słynie Schronisko Aniołów, to smażone na głębokim tłuszczu placki oblane warstwami śmietany, jagód i twarożku. Wydajemy ich w sezonie parę tysięcy. Ale nie przypominają tradycyjnych naleśników – uspokaja mnie właściciel Adam Radwański. Prowadzi tę legendarną chatę od ubiegłego roku, poprzedni gospodarze przeszli na zasłużoną emeryturę. Bieszczadzkie zakapiory Tłumaczy, że zdjęcia, które widzę na ścianach, to miejscowe zakapiory, czyli wolne duchy – od lat kręcili się i czasem jeszcze kręcą po okolicy i pomieszkują to tu, to tam. Wiszą tu też portrety profesorów, lekarzy, maklerów giełdowych, którzy rzucili wszystko i przenieśli się w Bieszczady, by być blisko natury, żyć zgodnie z jej rytmem. – Tu znaleźli spokój, równowagę, czasem nawet sens życia. Ich historie zapisane są w tych fotografiach, na tutejszych szlakach między bukami. Czasem do nas wpadają na giganty, pstrąga z Sanu lub baraninę. Dzielą się swoimi opowieściami i przynoszą figurki aniołów. O bieszczadzkich zakapiorach i ich losach wydano sporo książek. Zresztą przed chwilą zgarnęłam z półki miejscowego sklepiku jedną z nich: „Majster biedę...” Andrzeja Potockiego, i po wędrówkach zamierzam do niej zajrzeć. Z Wołosatego na Tarnicę Tymczasem Ola, kończąc naleśnik, zapowiada jutrzejszą wyprawę: – Wystartujemy o 8.00 rano, przejdziemy 25 km z Wołosatego dookoła Tarnicy, a potem na jej szczyt. Gotowa? Dziś już po raz drugi słyszę to pytanie. Jasne, że nie. To jednak cały dzień wędrówki, której nie można skrócić, bo układa się w pętlę. Zastanawiam się, czy dam radę, czy wciąż jestem w formie. Ale chyba lubię ten strach, a najbardziej lubię oswajać go na szlaku, kiedy nie myślę o niczym innym, tylko o drodze, którą mam do pokonania. Kawa pod Tarnicą O szóstej rano budzą mnie jaskółki, sikorki i dzięcioły. Naradzają się tak głośno, że nie sposób spać. Zresztą po co spać w Bieszczadach, kiedy zapach zroszonej trawy o poranku jest tak obłędny. Siadam na drewnianych schodach schroniska, nie ma tu zasięgu, więc nie mogę zacząć dnia od przejrzenia social mediów, e-mali i newsów, otwieram więc Potockiego: „Bieszczady od zawsze były ucieczką grzeszników. Najpierw chronili się tu beskidnicy łupiący kogo popadło, potem zagończycy, co możniejszym puszczali się w zaciąg, wreszcie dezerterzy z carskiej armii i upowscy partyzanci. Karpacka puszcza wszystkim dawała schronienie, a bliskość granicy ułatwiała ucieczkę przed pogonią, to na węgierską, to na polską stronę. Aż nagle nastał kres tamtego świata…”. – Poczytasz o zakapiorach później. Chodź! Jajecznica gotowa, a kawę wypijemy na szlaku – Ola jest bezlitosna, ale wie, że czym wcześniej wyruszymy, tym krócej będziemy szły w pełnym słońcu, a dziś zapowiada się naprawdę upalny dzień. Do Przełęczy Bukowskiej Zostawiamy samochód na parkingu we wsi Wołosate, gdzie ledwo znalazłyśmy miejsce – zjechali tu turyści z całej Polski, widzę rejestracje nawet z Zachodnio-Pomorskiego. Wspólnie z innymi piechurami idziemy do Przełęczy Bukowskiej. Trasa początkowo wiedzie asfaltową ścieką, 11 km wzdłuż drogi krzyżowej – mijamy więc kolejne niewielkie figurki przedstawiające stacje męki pańskiej oraz ruiny XVII-wiecznej cerkwi, do której przylega niewielki cmentarzyk, gdzie pochowano m.in. żołnierzy poległych w I wojnie światowej. Po jakichś 30 minutach marszu wchodzimy do gęstego, kojącego lasu. I od teraz jest tylko piękniej. – Dzisiaj w Bieszczadach znajdziemy mało pozostałości po przedwojennych czasach. Najcenniejsze pamiątki to rośliny. Spójrz na te lipy, jesiony, tam w oddali drzewa owocowe – to one towarzyszyły niegdyś mieszkańcom i przetrwały – tłumaczy Ola, kiedy dochodzimy do panoramy widokowej na Przełęczy Bukowskiej. Trudno nie wyciągnąć tu aparatu. Przed nami rozpościera się bowiem morze porośniętych lasami szczytów większych i mniejszych, łagodnych i stromych: z prawej strony słowacka część gór, na wprost i na lewo Karpaty Ukraińskie, a za plecami polskie Bieszczady. Jednak prawdziwa uczta czeka nas kilkaset kroków dalej – połoniny, które tym razem wyglądają jak bezkresne purpurowe dywany. Kolor zawdzięczają krzakom borówek, które zmarzły podczas wiosennych przymrozków. Wejście na Tarnicę Na Rozsypańcu (1280 m) straszliwie wieje, więc schodzimy szybko w stronę Halicza. Na Przełęczy Goprowskiej w drewnianej wiacie Ola zarządza przystanek. Opowiadając o legendzie, według której na Haliczu niegdyś stała szubienica i wieszano okolicznych zbójów, wyciąga z plecaka niewielki palnik, bidon z wodą i… zaczyna parzyć kawę. Ale to nie koniec niespodzianek, przewodniczka częstuje mnie jeszcze kanapką z pesto z tutejszego czosnku niedźwiedziego, który sama zebrała. Zajadamy i popijamy w absolutnej ciszy, delektując się tym, co dookoła. Gdyby tylko czas mógł się na chwilę zatrzymać… Ostatni odcinek na Tarnicę jest odrobinę trudniejszy, idziemy pod górę po kamienistym, momentami dość stromym szlaku. Musimy być skupione, bo łatwo tu upaść. Ola jednak nie przestaje opowiadać, pokazuje mi na horyzoncie plamy szczawianów – to miejsca, w których przed wojną znajdowały się zagrody zwierząt. Mieszkańcy zajmowali się bowiem wypasem bydła. Nawet nie wiem kiedy docieramy na szczyt, gdzie czeka na nas 7-metrowy krzyż – pamiątka po ks. Karolu Wojtyle, który w 1953 r. także tu dotarł. Z Tarnicy do Wołosatego schodzimy z kolei, kończąc naszą pętlę, wśród kwietnych łąk – dzikie orchidee i maki lekko kołyszą się na wietrze, wystawiając głowy do słońca. W trawach skrzeczą derkacze, a ja patrzę w telefon – aplikacja pokazuje 24,3 km. To najzdrowsze 24,3 km, jakie pokonałam w tym roku. W dolinie Sanu – Spójrz na te ślady łap. Są dość świeże – Ola nagle się ożywia. – Niedźwiedź czy wilk? – pytam. Przewodniczka niepewnie się uśmiecha, więc lekko przestraszone maszerujemy dalej. Dziś jesteśmy w dolinie Sanu, w tzw. Worku Bieszczadzkim, a nasz cel to Grób Hrabiny położony tuż przy najbardziej wysuniętym na południe punkcie Polski. Szlak wiedzie ze wsi Bukowiec, nie ma przewyższeń, liczy ok. 22 km i biegnie wzdłuż nieistniejących dziś przedwojennych wsi. Pierwsza, którą mijamy, nosi nazwę Beniowa i ma dwa znaki rozpoznawcze: stojącą na lekkim wzniesieniu ponad 100-letnią lipę oraz stare cerkwisko – pierwszą świątynię zbudowano tu jeszcze w XVI w., ostatnią zburzono w 1946 r. Dalej przechodzimy obok wciąż istniejących studni, krzyży przydrożnych, a las i tunele drzew, przez które głównie wiedzie szlak, prowadzą nas do dawnej wsi Sianki. Tu robimy przystanek na legendarną świeżo parzoną kawę Oli. – Te fundamenty, które niedawno odnowiono, były częścią dworu Stroińskich, ostatnich właścicieli posiadłości – opowiada przewodniczka i pokazuje mi peryskop. Przykładam do niego oczy i ostrożnie przesuwam tubę wzdłuż osi – widzę na wyświetlaczu, jak kiedyś wyglądało to miejsce, gdzie stał dwór, zagrody i inne domostwa. Z podróży w czasie wybija mnie Ola, tłumacząc, że przed II wojną Sianki były modnym kurortem z trasami narciarskimi, skocznią, a nawet kursującym pociągiem. Jakieś 20 min później docieramy do Grobu Hrabiny, który okazuje się nagrobkami Klary (zmarła w 1867 r.) i Franciszka (zmarł w 1893 r.) Stroińskich. – Wiesz, tu kawałek dalej jest jedno ze źródeł Sanu, symboliczna granica świata, gdzie przyroda i historia splatają się w jedność – mówi zadumana Ola, patrząc na pulsującą rzekę, do której dochodzimy po chwili. Siadamy obie na ławce, na tarasie widokowym. Patrzymy przed siebie, na góry, doliny, w jednej z nich dostrzegam domostwa. To wieś Sianki, wciąż istnieje, ale po ukraińskiej stronie. Bieszczady – informacje praktyczne Warto wiedzieć Zjazd Tyrolski znajdziecie w Centrum Turystyki Aktywnej i Sportu Ski Wańkowa. Bilet ulgowy – 100 zł, normalny 110 zł; Wstęp do Pokazowej Zagrody Żubrów w Mucznem jest bezpłatny. Można zwiedzać ją codziennie w godzinach 9.00–19.00. Więcej bieszczadzkich inspiracji na: podkarpackie.travel Trasy Wołosate–Halicz–Rozsypaniec–Tarnica–Wołosate to klasyczna bieszczadzka pętla. Liczy ok. 25 km, ok. 8 godz. Trzeba mieć dobrą kondycję, bo nie da się jej skrócić. Zaś wędrówka ze wsi Bukowiec do Grobu Hrabiny (ok. 22 km) jest niewymagająca, świetna dla rodzin z dziećmi. Nocleg Bacówka Jaworzec – bez zasięgu, ok. 75 zł/os. Pensjonat Siedlisko Carpathia (Muczne) – ok. 300 zł za domek. Willa w Wiosce Kowala (Rozpucie) – nowoczesna i można skorzystać z kąpieli w balii, ok. 200 zł/noc. Źródło: archiwum NG Nasza autorka Agnieszka Michalak Dziennikarka i redaktorka „National Geographic Traveler" oraz magazynu pokładowego LOT-u „Kaleidoscope". Pisze przede wszystkim o podróżowaniu, interesuje się też dyplomacją. Na wyprawy zawsze zabiera książkę i buty do biegania – bo lubi poznawać nowe miejsca joggingując.
Festiwal Górski w Lądku-Zdroju wraca z 29. edycją. Wśród gości Reinhold Messner i Martyna Wojciechowska
Festiwal Górski w Lądku-Zdroju w tym roku już po raz 29. będzie okazją do spotkania ludzi gór. Zarówno tych, którzy regularnie zdobywają szczyty, jak i tych znających wyprawy w wysokie i nieznane jedynie z opowieści. Nie zabraknie też koncertów i tematycznych warsztatów.
W tym artykule: Festiwal Górski w Lądku-Zdroju: co w programie? Ludzie gór znów przyjadą do Lądka-Zdroju Tegoroczny Festiwal Górski w Lądku-Zdroju odbędzie się w dniach 5–8 września. To jedno z najważniejszych wydarzeń dla miłośników gór, wspinaczki i outdooru w Polsce. W tym roku jest organizowane już po raz 29. Główne atrakcje festiwalu tradycyjnie obejmą pokazy filmów górskich, spotkania z wybitnymi alpinistami, warsztaty wspinaczkowe, konkursy fotograficzne oraz liczne prelekcje i wycieczki po okolicy (a ta sprzyja wędrówkom i wspinaczkom). Festiwal Górski w Lądku-Zdroju: co w programie? W programie festiwalu znajdziemy między innymi takie atrakcje: Spotkania z gośćmi specjalnymi. W tym roku Lądek-Zdrój odwiedzą między innymi: Reinhold Messner, Krzysztof Wielicki i Martyna Wojciechowska. Festiwal Filmów Górskich, podczas którego zaprezentowane zostaną filmy o tematyce górskiej, zarówno konkursowe, jak i pozakonkursowe. Widzowie będą mogli zobaczyć kulisy wypraw na Mount Everest, Nanga Parbat, Mount Mizugaki czy w Andy. Wiele z wyświetlanych filmów będzie miało swoją polską premierę właśnie w Lądku-Zdroju. Ich bohaterowie odkrywają piękno otaczającego nas świata z perspektywy pieszej wędrówki, rowerów, a nawet pontonów i kajaków. Po seansach będzie można zadać pytania twórcom i podróżnikom. Festiwal Literatury Górskiej, w tym konkurs na Książkę Górską Roku​. Uroczystą Gala Literatury Górskiej i Kultury Górskiej odbędzie się w piątek, 6 września. Konkurs fotograficzny LaMPA – Lądek Mountain Photo Awards​. Specjalne zajęcia dla dzieci i młodzieży w ramach Festiwalu „Młode Góry”​. Ludzie gór znów przyjadą do Lądka-Zdroju Festiwal Górski w Lądku-Zdroju oferuje również liczne warsztaty, prezentacje, wystawy oraz aktywności terenowe, takie jak joga, wycieczki górskie i spotkania autorskie. Wszystkie wydarzenia, jak co roku, będą odbywały się w malowniczym sercu miasteczka, tuż przy Parku Zdrojowym. Codziennie (poza niedzielą) festiwalowe dni będą kończyły koncerty. 5 września zagra Dr Misio, 6 września Pull The Wire i Vito Bambino, a 7 września Renata Przemyk i Ørganek. Więcej informacji oraz szczegółowy program można znaleźć na oficjalnej stronie festiwalu​.
Najwyższy szczyt Karkonoszy od setek lat cieszy się popularnością wśród turystów. Jak go zdobyć?
Najwyższy szczyt Karkonoszy jest najbardziej charakterystycznym symbolem Karpacza. Górujący nad miastem grzbiet, wyznaczający fragment polsko-czeskiej granicy, jest zaliczany do Korony Gór Polski i Korony Europy. W Polsce plasuje się dopiero na 74. pozycji na liście najwyższych gór, ale w Republice Czeskiej nie ma wyższego wierzchołka. Jaki jest najwyższy szczyt Karkonoszy? Jak go zdobyć? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Jaki jest najwyższy szczyt Karkonoszy? Gdzie znajduje się najwyższy szczyt Karkonoszy? Informacje o najwyższym szczycie Karkonoszy Historia wejść na Śnieżkę Jak wejść na najwyższy szczyt Karkonoszy? Atrakcje najwyższego szczytu Karkonoszy Karkonosze, pasmo położone w centralnej części Sudetów Zachodnich, są częstym celem turystycznych wojaży. Nie jest to specjalnie zaskakujące. Mnogość atrakcji, górskich szlaków i szczytów do zdobycia czynie je wyjątkowo atrakcyjnym miejscem. Szczególnie wart uwagi jest najwyższy szczyt Karkonoszy. Który wierzchołek dzierży to miano? Jaki jest najwyższy szczyt Karkonoszy? Najwyższym szczytem Karkonoszy jest Śnieżka. Osiąga wysokość 1603,3 m n.p.m. Dość często można spotkać się z informacją, że faktyczna wysokość góry to 1602 m n.p.m. W tym miejscu warto jednak podkreślić, że ta wartość nie odnosi się do samego wierzchołka, a do jednego z punktów osnowy geodezyjnej, który jest zlokalizowany w obrębie kopuły szczytowej. Śnieżka jest najwyższym szczytem w łańcuchu Sudetów, najwyższą górą Dolnego Śląska i najwyższym wierzchołkiem w Czechach. Wypada także wspomnieć, że mówimy tu o najwyższym szczycie Polski i Czech. Wszystkie tatrzańskie wierzchołki o wybitności przekraczającej 300 m są zlokalizowane po stronie słowackiej. Zatem, Śnieżka, której minimalna deniwelacja względna wynosi 1203 m, wiedzie prym w tej kategorii. Gdzie znajduje się najwyższy szczyt Karkonoszy? Wierzchołek wyraźnie górujący nad sąsiadującymi z nim szczytami wznosi się nad Kotliną Jeleniogórską, na polski-czeskim pograniczu. Po stronie polskiej znajduje się na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego (podobnie jak po stronie czeskiej, gdzie obszar ten nosi nazwę Krkonošský národní park) i administracyjnie należy do Karpacza. Śnieżka jest położona w zachodniej części Czarnego Grzbietu. Od Równi pod Śnieżką po stronie zachodniej oddziela ją Przełęcz pod Śnieżką. W kierunku wschodnim rozciąga się Czarny Grzbiet, natomiast ku południu biegnie boczne ramię (kończące się przy ujściu Małej Úpy do Úpy), które tworzą wzniesienia: Růžová hora, Pěnkavčí vrch i Červený vrch. Informacje o najwyższym szczycie Karkonoszy Śnieżka jest zbudowana z granitu, a sam szczyt – z hornfelsu. Zbocza góry pokryte są skalnym rumowiskiem, często błędnie kojarzonym z gołoborzem. Przez przeważającą część roku panują tam surowe warunki atmosferyczne, które przypominają nieco warunki występujące za kołem podbiegunowym. Dominują niskie temperatury, silne, porywiste wiatry oraz obfite opady deszczu i śniegu. Częstym zjawiskiem jest także mgła, która na Śnieżce występuje przez trzysta dni w roku. Warunki wietrzne Często występują tam podmuchy o prędkości przekraczające 15 m/s, które w porywach mogą osiągać nawet 35 m/s. Najwyższa odnotowana średnia 10-minutowa prędkość wiatru (21 lutego 2004 roku) wyniosła 65 m/s, a najwyższa prędkość – 80 m/s. Średnia temperatura powietrza Z pomiarów wykonanych w latach 1931-1970 wynika, że średnia temperatura powietrza na Śnieżce wynosi 0,4 stopnia Celsjusza. Najchłodniejszymi miesiącami są styczeń i luty. Średnie temperatury zamykają się wówczas w przedziale od -7,8 do -7,4 stopnia Celsjusza. Najcieplej jest w lipcu (średnia temperatura wynosi 8,9 stopnia Celsjusza) i sierpniu (średnia temperatura wynosi 8,3 stopnia Celsjusza). Historia wejść na Śnieżkę W XVIII stuleciu Śnieżka zaliczała się do najczęściej odwiedzanych szczytów w Europie. Należy jednak podkreślić, że pierwsze udane wejście miało miejsce kilkaset lat wcześniej. Po raz pierwszy śnieżka została zdobyta najprawdopodobniej w XV wieku. Gdy zakończyła się budowa ufundowanej przez hrabiego Krzysztofa Leopolda Schaffgotscha kaplicy św. Wawrzyńca (poświęcenie nastąpiło 10 sierpnia 1681 roku), wierzchołek znacznie zyskał na popularności i zaczął przyciągać turystów z różnych krajów. W późniejszych latach gościł tam m.in. John Quincy Adams, szósty prezydent Stanów Zjednoczonych. Nic dziwnego, że góra cieszy się dużą popularnością wśród turystów. Gdy warunki pogodowe są sprzyjające, góra staje się wspaniałym punktem obserwacyjnym. Przy odpowiedniej przejrzystości powietrza widoczność stamtąd sięga 200 km. Sudety: 5 powodów, by pojechać w masyw Śnieżnika Cała Kotlina Kłodzka jest fascynującym miejscem. Warto poznać także jej południowo-wschodnią część – z masywem Śnieżnika (1424 m) i mało znanymi Górami Bialskimi. Jak wejść na najwyższy szczyt Karkonoszy? Na Śnieżkę prowadzi kilka szlaków, które charakteryzują się różną długością i różnym poziomem trudności. W tym miejscu należy zaznaczyć, że mówiąc o trudnościach mamy na myśli ograniczenia kondycyjne, bo po drodze nie napotyka się żadnych technicznych „pułapek”. Żółty szlak Trasa wiodąca na Śnieżkę od świątyni Wang przez Polanę, Pielgrzymy, Słonecznik i Dom Śląski nie jest ani najkrótsza, ani najłatwiejsza. Mierzy ponad 10 km, a przewyższenie przekracza 830 metrów. Z całą pewnością jest to jednak najbardziej widokowy wariant. Ścieżka zaczyna się przy świątyni Wang, skąd prowadzi na Polanę. Czas potrzebny na dotarcie tam to ok. 40 min Po ok. 30 minutach dociera się pod formację skalną Pielgrzymy. 40 minut później mija się kolejną ciekawą formację – Słoneczniki. Dość łagodnym fragmentem trasy po ok. 90 minutach dociera się do Domu Śląskiego, a stamtąd – na szczyt. Niemal przez cały czas ze szlaku rozpościerają się fantastyczne widoki. Czerwony szlak Trasa rozpoczyna się w Karpaczy, przy skoczni narciarskiej Orlinek, skąd prowadzi do Schroniska Nad Łomniczką, do Domu Śląskiego i na szczyt Śnieżki. Długość to ok. 6 km, a przewyższenie sięga 800 m. Do Schroniska nad Łomniczką dociera się po około 60 minutach marszu od skoczni. Po drodze do Domu Śląskiego mija się tablice upamiętniające ludzi gór i krzyż o wysokości 2,5 m. Stamtąd po ok. 20 minutach dociera się pod Dom Śląski. Po ok. 40 minutach dociera się na szczyt. Niebieski szlak Ta ścieżka prowadzi na szczyt od świątyni Wang, przez Polanę, Samotnię, Strzechę Akademicką i Dom Śląski. Mierzy ok. 9 km, a przewyższenie wynosi 808 m. Dystans dzielący świątynię Wang i Polanę można pokonać w ok. 40 min. Obierając kurs w stronę przeciwną do szlaku żółtego, dociera się do Samotni, pięknie położonego schroniska. Po 10 min dociera się do Strzechy Akademickiej. Dom Śląski jest oddalony o ok. 70 min marszu. Stamtąd pozostaje już tylko wejść na szczyt. Wjazd na Śnieżkę Wjazd kolejką linową na sam szczyt Śnieżki jest możliwy tylko po stronie czeskiej. Po stronie polskiej wyciąg „Zbyszek” dociera na Kopę. Atrakcje najwyższego szczytu Karkonoszy Szlaki na Śnieżkę pozwalają podziwiać fantastyczne widoki, a po drodze mija się wiele ciekawych obiektów. To jednak jeszcze nie wszystko, bo na samym szczycie też znajdują się interesujące atrakcje, jak choćby: kaplica św. Wawrzyńca z 1665 roku, Obserwatorium Wysokogórskie Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, budynek poczty (po stronie czeskiej), będący najwyżej położonym punktem pocztowym w Czechach. Warto też wspomnieć, że na południowo-zachodnim stoku znajduje się dawna stacja pomp wodnych z turbiną Peltona, która funkcjonowała od 1912 do 1956 roku. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich nie imponuje wysokością. Zalicza się go jednak do Korony Gór Polski
614 m n.p.m. to niezbyt dużo. Łysicę, czyli najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich można zdobyć w godzinę. Podobnie jak pobliską Łysą Górę, czyli Święty Krzyż.
W tym artykule: Najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich – Łysica Stefan Żeromski i Łysica Święty Krzyż, czyli Łysa Góra Mumia Wiśniowieckiego Najwyżej położonym punktem województwa świętokrzyskiego jest szczyt Łysicy – 614 m n.p.m. Najniżej zaś – dolina Wisły w gminie Tarłów – 127,5 m n.p.m. Oznacza to, że Łysica to także najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich. Czyli najstarszych gór w Polsce. Łysogóry to najwyższe, liczące 25 km pasmo Gór Świętokrzyskich (jednych z najstarszych w Europie). Można je umownie podzielić na: część zachodnią, która jest niższa, słabo zalesiona, część wschodnią, wchodzącą w skład Świętokrzyskiego Parku Narodowego. To w tej części znajdują się najwyższe szczyty: Łysica oraz Łysa Góra. Najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich – Łysica Łysica, inaczej Góra Świętej Katarzyny, jest zaliczana do Korony Gór Polski. Jest jej najniższym szczytem. Łysica znajduje się na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego niedaleko Kielc. To obszar ochrony ścisłej. Za wstęp do parku obowiązuje opłata. Dojść na Łysicę można czerwonym szlakiem z miejscowości Święta Katarzyna. To tylko 2 km trasy, ale wejście może zająć 1 godz. Po drodze mijamy: klasztor bernardynek, drewnianą kapliczkę z XIX w., liczne pomniki pamięci narodowej (lasy świętokrzyskie były miejscem kryjówki powstańców styczniowych i oddziałów partyzanckich AK), źródełko św. Franciszka, z którego płynie woda mająca – według ludowych legend – moc leczenia oczu. Po drodze drewniane pomosty zamieniają się w wychodnie skalne i twarde kamienie, które mają 500 mln lat. Na zachodnim szczycie Łysicy znajduje się replika krzyża z 1930 r. Najwyższy punkt to wschodni wierzchołek – tzw. Agata, zwana też Skałą Agaty lub Zamczyskiem. Stefan Żeromski i Łysica Przed laty dwaj uczniowie kieleckiego gimnazjum postanowili uczcić swoją górską wycieczkę na Łysicę, podpisując się na białym tynku kapliczki cmentarnej. Czyn godny potępienia? Wręcz przeciwnie. Przynajmniej według przewodników, którzy z entuzjazmem o tym opowiadają. Na murze widnieje blady napis: Stefan Żeromski/ D. 2 Sier. 1882/ Jan Strożecki. Najsłynniejszy literat z Gór Świętokrzyskich nie dość, że nie dostał reprymendy za ten akt wandalizmu, to jeszcze dziś powszechnie mówi się o tym miejscu „kapliczka Żeromskiego”. Całkiem zapominając o leżącym tu fundatorze: Wincentym Fekleriuszu Dysmie Janikowskim. Święty Krzyż, czyli Łysa Góra Łysa Góra (594 m n.p.m.) to drugi najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich. Na jej szczyt prowadzi m.in. Droga Królewska z Nowej Słupi. Przy wejściu na szlak stoi kamienna figura Emeryka. Legenda głosi, że ów rycerz był równie waleczny co pyszny. Przybył tu przed wiekami, by odwiedzić klasztor. Kiedy dotarł na skraj puszczy, rozległo się bicie dzwonów, chociaż nie był to czas nabożeństwa. Pielgrzym rzekł, że dzwony same biją na jego powitanie, oddając mu cześć. Gdy tylko wypowiedział te słowa, zmienił się w kamienny posąg, pokutując za grzech zarozumiałości. Jeśli ktoś się spodziewa, że Droga Królewska będzie wygodnym wyasfaltowanym chodnikiem, to może się zdziwić. W zasadzie niewiele się różni od ścieżki, którą ponad 600 lat temu król Władysław Jagiełło wspinał się do sanktuarium. Władca chciał pomodlić się do relikwii św. Krzyża przed wydaniem Krzyżakom bitwy w 1410 r. Trzeba się nieźle napocić, by od Nowej Słupi podejść na szczyt. Niewygody rekompensuje żywiczny zapach jodłowego lasu. Ciekawe, czy pobożny, choć świeżo ochrzczony Litwin wiedział, że miejscowi rzadko o tym miejscu mówią Święty Krzyż. Dużo częściej mówili Łysa Góra albo Łysiec. Bo choć to najstarsze święte miejsce w Polsce, z tradycją sięgającą aż XI w., to przecież wcześniej czczono tu słowiańskich bogów. Ślady liczącego 1,5 km długości kamiennego wału, oddzielającego pogańskie sacrum, są widoczne nawet po dziesięciu wiekach. Dzisiaj na szczycie Łyśca wznosi się potężny kościół oblatów. Krótki spacer dzieli mury kościoła twierdzy od pokrytego nagimi głazami gołoborza. Czyli efektu wietrzenia późnokambryjskich piaskowców kwarcytowych. Według legendy to ślady działania diabłów, obrzucających głazami kościół. Dlatego Łysa Góra jest uznawana za nawiedzone miejsce. Mumia Wiśniowieckiego Przewodnicy oprowadzający wycieczki po opactwie na Św. Krzyżu z dumą pokazują zmumifikowane ciało księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. Kieruje nimi siła tradycji, a także bezwładu. Już od jakiegoś czasu historycy są zgodni co do tego, że w klasztornej krypcie nie spoczywają zwłoki księcia, tylko kompletnie nieznanej osoby. Zasłużony dla Polski ruski kniaź zmarł niespodzianie w wojskowym obozie w Ukrainie na skutek gorączki i biegunki niewiadomego pochodzenia. Podejrzewano m.in. otrucie. Dlatego przeprowadzono szczegółową sekcję jego zwłok, która niestety niczego nie wyjaśniła. Tak jak ze śmiercią, tak i z pogrzebem księcia wiążą się liczne zagadki. Dlaczego księżna Gryzelda nie pochowała męża w Wiśniczu, choć sobie tego życzył? Dlaczego zalała ciało smołą i wywiozła do Sokala, a po dwóch latach zawiozła aż na Święty Krzyż? Dlaczego syn Michał Korybut – już jako król Polski – nie sprawił ojcu ceremonialnego pogrzebu? I gdzie się podziało ciało księcia? Jedynie na ostatnie pytanie można odpowiedzieć z dużą dozą prawdopodobieństwa. Zostało mianowicie strawione przez pożar, który wybuchł w klasztorze pod koniec XVIII w. Kto jednak i dlaczego postanowił ulokować w kaplicy nowe zwłoki w miejsce spopielonych? Czy stało się to w wyniku błędu, czy było celowym działaniem? O tym, że świętokrzyska mumia nie ma nic wspólnego z wybitnym wodzem, świadczą bezsporne fakty. Badania radiologiczne wykazały, że zmarły miał 50–55 lat (Wiśniowiecki zmarł jako 39-latek). Na zasuszonym ciele nie wykryto żadnego śladu sekcji. Ponadto okazało się, że trumna była otwierana, zwłoki nagie, rozkawałkowane, przykryte przypadkowymi tkaninami, m.in. kawałkiem kobiecego gorsetu. Z grubsza zgadza się jedynie data śmierci, liczona w przybliżeniu do lat kilkudziesięciu. Źródło: archiwum NG.