Obwód królewiecki ma europejskie korzenie. Dziś jest rosyjską eksklawą
Obwód królewiecki stanowi jeden z najbardziej skomplikowanych obszarów we współczesnej Europie. Niewielki skrawek lądu nad Bałtykiem jest jednocześnie rosyjską eksklawą i silnie zmilitaryzowanym bastionem. Dla krajów NATO region ten pozostaje stałym wyzwaniem dla bezpieczeństwa, wymagającym nieustannej czujności. Warto jednak pamiętać, że Królewiec ma głębokie europejskie korzenie, które trwają pod warstwą radzieckiego modernizmu.
Spis treści: Rosyjska eksklawa w sercu kontynentu Od zakonnej potęgi do polskiego lenna Społeczeństwo i demografia Pięta achillesowa NATO Cień dawnej świetności Pod względem historycznym, kulturowym i krajobrazowym, Królewiec pozostaje fascynującym miejscem. Jednocześnie już po zakończeniu zimnej wojny region ten stał się jednym z newralgicznych punktów bezpieczeństwa w Europie. W dzisiejszej rzeczywistości dla państw NATO obwód królewiecki stanowi większy powód do niepokoju niż kiedykolwiek wcześniej. Jednocześnie powrót do nazwy „Królewiec” w polskiej przestrzeni publicznej przypomina, że region ten ma nie radziecką i nie rosyjską, a europejską historię. Rosyjska eksklawa w sercu kontynentu Obwód królewiecki, choć terytorialnie przynależy do Federacji Rosyjskiej, jest od niej całkowicie odizolowany lądowo przez terytoria Litwy, Polski i oddzielony przez Białoruś. Ten unikatowy status eksklawy narzuca regionowi specyficzny tryb funkcjonowania. W Królewcu logistyka staje się kwestią polityczną, a dostęp do morza pozostaje jedynym pewnym oknem na świat. Region graniczy od południa z Polską, na odcinku około 204 km. Z kolei na północy i wschodzie sąsiaduje z Litwą, na długości blisko 266 km. Zachodnia granica to linia brzegowa Morza Bałtyckiego, która definiuje militarny i gospodarczy charakter obwodu jako bazy dla Floty Bałtyckiej. Ukształtowanie terenu obwodu jest typowe dla nizinnych krajobrazów pobrzeży bałtyckich. Dominują tam formy polodowcowe, rozległe doliny rzeczne (dolnego Niemna i Pregoły) i unikatowe mierzeje – Wiślana i Kurońska. Ta ostatnia, wpisana na listę UNESCO, stanowi wąski, stukilometrowy pas piasku oddzielający Zalew Kuroński od Bałtyku. Warto wspomnieć, że tamtejsze ruchome wydmy osiągają wysokość ponad 50 metrów. Z perspektywy geopolitycznej najważniejszym elementem geografii regionu jest jednak Przesmyk Suwalski – wąski pas ziemi łączący Polskę z Litwą, który oddziela obwód od Białorusi, stanowiąc tym samym najbardziej newralgiczny punkt strategiczny Europy. Od zakonnej potęgi do polskiego lenna Zanim Królewiec stał się odizolowaną fortecą, przez wieki stanowił pomost między kulturami. Założony w 1255 roku przez zakon krzyżacki, w samym sercu Prus Dolnych, szybko stał się jednym z kluczowych ośrodków w Prusach Wschodnich. W XIV wieku miasto pełniło funkcję siedziby wielkiego marszałka zakonu, co podniosło jego rangę do poziomu ważnego europejskiej ośrodka administracji i handlu. Polska zwierzchność Po wojnie trzynastoletniej i drugim pokoju toruńskim, państwo krzyżackie stało się lennem Polski. Momentem przełomowym był rok 1525, kiedy ostatni wielki mistrz, Albrecht Hohenzollern, dokonał sekularyzacji zakonu i złożył hołd lenny Zygmuntowi Staremu. Powstały w ten sposób Prusy Książęce ze stolicą w Królewcu pozostawały zależne od Korony Polskiej aż do 1657 roku. W tym okresie Królewiec (Königsberg) rozkwitł jako centrum nauki i kultury. Uniwersytet Albertyna, założony w 1544 roku, był miejscem, gdzie krzyżowały się wpływy polskie, litewskie i niemieckie. Związek ten został przerwany dopiero przez traktaty welawsko-bydgoskie w czasie potopu szwedzkiego, co otworzyło drogę do późniejszej hegemonii Prus w regionie. Radziecka transformacja Koniec II wojny światowej przyniósł całkowitą zagładę historycznego Königsberga. Brytyjskie naloty w 1944 roku i brutalne oblężenie przez Armię Czerwoną w kwietniu 1945 roku zrównały miasto z ziemią. Na mocy konferencji poczdamskiej północna część Prus Wschodnich przypadła ZSRR. Decyzja o przemianowaniu miasta na Kaliningrad w 1946 roku, podjęta po śmierci Michaiła Kalinina, była aktem ostatecznego zerwania z przeszłością. Niemiecka ludność została wysiedlona, a ich miejsce zajęli osadnicy z Rosji, Białorusi i Ukrainy, tworząc nową, radziecką tożsamość regionu. Społeczeństwo i demografia Współczesna struktura demograficzna obwodu jest efektem powojennej inżynierii społecznej. Obecnie region zamieszkuje nieco ponad milion osób, z wyraźną dominacją ludności rosyjskiej, która stanowi ponad 82% ogółu. Specyfika lokalizacji obwodu sprawiła jednak, że jego mieszkańcy przez lata wykształcili unikatową tożsamość regionalną, silnie odróżniającą ich od mieszkańców właściwej Rosji. Pozostałą część społeczeństwa stanowią: Białorusini (5,31%), Ukraińcy (4,94%), Litwini (1,46%), Polacy (0,41%). Współczesny kryzys Przed 2022 rokiem mieszkańcy obwodu królewieckiego należeli do najbardziej „mobilnych” obywateli Rosji. Wówczas zaledwie 18,5% obywateli tamtejszych miast deklarowało, że nigdy nie opuściło granic państwa. Obecna sytuacja społeczna w obwodzie jest jednak znacznie gorsza. Izolacja regionu, będąca następstwem rosyjskiej agresji na Ukrainę, doprowadziła do drastycznego wzrostu cen i zjawiska narastającej biedy. W grudniu 2024 roku gubernator Aleksiej Biesprozwannych ogłosił, że od 2025 roku w regionie zostaną przywrócone karty żywnościowe dla osób o niskich dochodach. Programem zostali objęci emeryci i rodziny wielodzietne, co jest reakcją na fakt, że części społeczeństwa nie stać już na podstawowe zakupy spożywcze. To bolesny powrót do mechanizmów znanych z czasów kryzysów radzieckich, pokazujący kruchość gospodarczej stabilności eksklawy. Pięta achillesowa NATO Współczesny obwód królewiecki jest przede wszystkim postrzegany jako „niezatapialny lotniskowiec” Rosji na Bałtyku. Region jest nasycony nowoczesnym uzbrojeniem, w tym systemami antydostępowymi A2/AD, zdolnymi przenosić głowice nuklearne rakietami Iskander i rozbudowaną siecią obrony przeciwlotniczej S-400. Strategiczne znaczenie przesmyku suwalskiego Dla strategów NATO kluczowym wyzwaniem jest Przesmyk Suwalski – pas o szerokości od 60 do 100 km, łączący Polskę z Litwą. Utrata kontroli nad tym obszarem w przypadku konfliktu oznaczałaby lądową izolację państw bałtyckich od reszty Sojuszu. Przesmyk jest uważany za jedno z najbardziej zapalnych miejsc w Europie, gdzie regularnie testowana jest gotowość sił NATO poprzez rosyjsko-białoruskie manewry wojskowe. Cień dawnej świetności Dziś Królewiec znajduje się w strefie politycznej izolacji, jednak nie można zapomnieć o bogatej historii i dawnej świetności tego regionu, której ślady są tam widoczne do dziś. Centralnym punktem obwodu jest Wyspa Kanta, na której wznosi się odbudowana katedra – miejsce spoczynku Immanuela Kanta. Kościół ten, zniszczony w 1944 roku i odbudowany dekady później, stanowi symbol trwania europejskiego dziedzictwa w radzieckim otoczeniu. Inne ciekawe miejsca w Królewcu to: Mierzeja Kurońska – będąca przedłużeniem Półwyspu Sambijskiego i oddzielająca Zalew Kuroński od Bałtyku. To właśnie tam znajduje się niezwykły Tańczący Las, gdzie pnie sosen są fantazyjnie powyginane z niewyjaśnionych do dziś przyczyn (choć należy zaznaczyć, że istnieje kilka hipotez na ten temat); Muzeum Bursztynu – zlokalizowane w dawnym pruskim forcie, prezentuje historię wydobycia i kunsztowne wyroby z „bałtyckiego złota”; dzielnica Amalienau – jedna z niewielu części miasta, która przetrwała wojnę bez większych zniszczeń, zachowując klimat przedwojennej, willowej architektury; Zielenogradsk – historyczny kurort, znany obecnie jako „miasto kotów”, co stało się jego unikatowym motywem turystyczno-marketingowym. Wymieniając atrakcje regionu, nie można zapomnieć o pięknych nadbałtyckich plażach i poniemieckiej zabudowie. Pięknie prezentuje się też sobór Chrystusa Zbawiciela, choć należy podkreślić, że obiekt ten został konsekrowany w 2006 roku. Ciekawym symbolem zmian jest los Domu Sowietów – brutalistycznego kolosa, który stanął na miejscu zburzonego Zamku Królewskiego. Przez dekady pozostawał on niedokończonym pomnikiem radzieckiej potęgi, a w maju 2023 roku rozpoczęła się jego rozbiórka, co mieszkańcy i obserwatorzy interpretują jako koniec pewnej epoki historycznej. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Stefan Wyszyński był obrońcą Kościoła i narodu. Dla Polaków stał się symbolem oporu
Stefan Wyszyński w czasach komunistycznego zniewolenia dla narodu polskiego był najwyższym autorytetem zarówno moralnym, jak i społecznym. Niezłomny obrońca praw Kościoła katolickiego, który nie obawiał się powiedzieć „non possumus” stalinowskiemu reżimowi, przy tym był także pragmatycznym politykiem, który w imię ocalenia narodu przed rozlewem krwi nie wahał się zawierać ryzykownych porozumień z komunistami. Przyjrzyjmy się nieco bliżej prymasowi tysiąclecia – osobie, która łączyła w sobie pozornie sprzeczne cechy.
Spis treści: Dzieciństwo w cieniu zaborów, traum i wojny Droga do kapłaństwa Między ołtarzem a nauką społeczną Kapelan AK i „Radwan III” w Powstaniu Warszawskim W starciu z komunistycznym reżimem Ostatnie lata życia Stefan Wyszyński pozostawił po sobie Polskę inną, niż ją zastał w 1948 roku. Przez systematyczną pracę duszpasterską i nieustępliwość wobec reżimu, ocalił tożsamość narodową i religijną Polaków. Jego program „ABC Społecznej Krucjaty Miłości” – wzywający do szacunku dla każdego człowieka, życzliwości i przebaczenia – pozostaje testamentem, który wykracza poza ramy religijne, stanowiąc propozycję etyczną dla każdego społeczeństwa. Dzieciństwo w cieniu zaborów, traum i wojny Stefan Wyszyński urodził się 3 sierpnia 1901 roku w Zuzeli nad Bugiem – miejscu, gdzie w nadbużańskim krajobrazie Mazowsze łączyło się z Podlasiem. Rozdarta między zaborcami Polska istniała wówczas jedynie w sferze ducha i kultury, a Zuzela znajdowała się pod rosyjską jurysdykcją. Rodzina Wyszyńskich była głęboko zakorzeniona w tradycji katolickiej i patriotycznej. Jego ojciec, Stanisław, pełnił funkcję organisty i parafialnego pisarza. Dzięki temu wśród ówczesnej społeczności wiejskiej cieszył się niemałym prestiżem. To właśnie on był pierwszym nauczycielem Stefana, potajemnie przekazującym mu wiedzę o polskiej historii i geografii, która w oficjalnych rosyjskich szkołach była surowo zakazana. Dzieciństwo przyszłego prymasa nie miało wiele wspólnego z sielanką. Gdy Wyszyński miał 10 lat, zmarła jego matka, Julianna z Karpów. To właśnie to wydarzenie pchnęło go w stronę maryjności, która stała się centralnym punktem jego późniejszej posługi. Jak sam wspominał, szukał matki, która nigdy nie umiera, odnajdując ją w wizerunku Matki Bożej Jasnogórskiej. Droga do kapłaństwa Edukacja Stefana Wyszyńskiego była naznaczona trudnościami systemowymi i osobistymi buntami. Po usunięciu ze szkoły w Andrzejewie za dyskusję z nauczycielem kontynuował naukę w Warszawie, w prestiżowym gimnazjum Wojciecha Górskiego. Ten etap jego życia został przerwany wybuchem I wojny światowej. Musiał wrócić w rodzinne strony i ostatecznie ukończył szkołę handlową w Łomży. Jego droga do kapłaństwa rozpoczęła się we Włocławku, w seminarium niższym im. Piusa X, a następnie w wyższym seminarium duchownym. W 1924 roku Wyszyński zachorował. Jego stan był na tyle poważny, że nie mógł przyjąć święceń kapłańskich wraz ze swoim rocznikiem. Dopiero 3 sierpnia, w dniu swoich 23 urodzin, przyjął sakrament kapłaństwa z rąk biskupa Wojciecha Owczarka w bocznej kaplicy katedry włocławskiej. Fakt, że przeżył i mógł celebrować swoją pierwszą mszę na Jasnej Górze, odczytywał jako cud i osobiste wezwanie do służby pod opieką Maryi. Między ołtarzem a nauką społeczną Lata międzywojenne były dla ks. Wyszyńskiego okresem intensywnej pracy społecznej i intelektualnej. Przez pewien czas pełnił posługę w parafii katedralnej we Włocławku, ale szybko został skierowany na studia na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Od 1925 do 1929 roku uczył się prawa kanonicznego i studiował nauki społeczno-ekonomiczne. To pozwoliło mu lepiej zrozumieć mechanizmy, które rządzą państwem i społeczeństwem. W 1929 roku obronił doktorat na temat „Prawa Kościoła, rodziny i państwa do szkoły”, co stało się fundamentem jego późniejszej nieugiętej postawy w obronie religii w szkołach. W latach 1929–1930 podróżował naukowo po Europie. Odwiedził wówczas Austrię, Włochy, Francję, Belgię, Holandię i Niemcy. Te doświadczenia ukształtowały go jako nowoczesnego kapłana-społecznika, który rozumiał, że Kościół nie może pozostać obojętny na los klasy robotniczej. Po powrocie do Włocławka został profesorem w seminarium, prowadził Chrześcijański Uniwersytet Robotniczy i redagował prestiżowe „Ateneum Kapłańskie”. Już wtedy ostrzegał przed zagrożeniami płynącymi ze strony totalitaryzmu. Kapelan AK i „Radwan III” w Powstaniu Warszawskim Wybuch II wojny światowej zastał go we Włocławku. Ze względu na przedwojenną publicystykę antynazistowską, Wyszyński znalazł się na liście osób poszukiwanych przez Gestapo. Opuścił miasto z polecenia biskupa Michała Kozala. To rozpoczęło okres jego wojennej tułaczki. Przez Wrociszew i Kozłówkę trafił ostatecznie do Lasek pod Warszawą, gdzie od 1942 roku pełnił funkcję kapelana Zakładu dla Niewidomych. W tamtym czasie Laski były enklawą duchowości i ofiarności, prowadzoną przez s. Elżbietę Czacką. Wyszyński nie zamierzał jednak przeczekać wojny w klasztornych murach. Przyjął pseudonim „Radwan III” i wstąpił do AK, zostając kapelanem VIII Rejonu Obwodu „Obroża” i Zgrupowania „Kampinos”. W czasie powstania warszawskiego służył w szpitalu w Laskach. Należy jednak podkreślić, że jego praca nie sprowadzała się wyłącznie do udzielania spowiedzi i komunii. Przyszły prymas realnie uczestniczył w ratowaniu życia rannych powstańców. W starciu z komunistycznym reżimem Do Włocławka wrócił po zakończeniu wojny, ale nie pozostał tam długo. W 1946 roku otrzymał sakrę biskupią w diecezji lubelskiej, a dwa lata później, po nagłej śmierci kardynała Hlonda, został mianowany arcybiskupem warszawsko-gnieźnieńskim i prymasem Polski. Był to wybór odważny – Wyszyński był najmłodszym metropolitą, przed którym stało zadanie uratowania Kościoła w obliczu narastającego stalinizmu. W 1948 roku prymas rozpoczął „grę” o przetrwanie Kościoła z władzami komunistycznymi. W 1950 roku, wykazując się dalekowzrocznym pragmatyzmem, zdecydował się na podpisanie „porozumienia” z rządem PRL. Za ten krok na Wyszyńskiego spadła ostra krytyka, zarówno ze strony kurii watykańskiej, jak i środowisk niepodległościowych. On jednak wiedział, że w tamtym czasie frontalne zderzenie z reżimem oznaczałoby całkowitą likwidację struktur katolickich. Wybrał drogę ustępstw tam, gdzie było to możliwe, by zachować naukę religii w szkołach i wolność kultu. Aresztowanie Stalinowska pętla zaciskała się jednak coraz mocniej. Kiedy w 1953 roku władze wydały dekret o obsadzaniu stanowisk kościelnych, dając sobie prawo veta wobec nominacji biskupich, Wyszyński uznał, że granica została przekroczona. Efektem był słynny memoriał Episkopatu ze słowami: „Rzeczy bożych na ołtarzach Cezara składać nam nie wolno. Non possumus!”. Ta deklaracja była bezpośrednią przyczyną jego aresztowania 25 września 1953 roku. Więzienie nie złamało Prymasa. Przeciwnie – uczyniło go symbolem oporu. To właśnie w celi napisał tekst Jasnogórskich Ślubów Narodu i program Wielkiej Nowenny – gigantycznego projektu duszpasterskiego, który miał moralnie odrodzić Polskę. Powrót Wyszyńskiego do Warszawy w październiku 1956 roku, na prośbę Gomułki, był jego osobistym triumfem i momentem, w którym faktycznie stał się on duchowym przywódcą narodu, pełniąc rolę stabilizatora w niebezpiecznych czasach odwilży. Tysiąclecie i pojednanie Lata 60. były czasem największej konfrontacji między Wyszyńskim a Władysławem Gomułką. Za punkt kulminacyjny należy uznać obchody Milenium Chrztu Polski w 1966 roku. Próbując zneutralizować religijny charakter jubileuszu, komunistyczne władze ogłosiły wówczas konkurencyjne obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego pod hasłem „Byliśmy, jesteśmy, będziemy”. Gdy na jednym placu odbywały się uroczystości kościelne pod przewodnictwem prymasa, na drugim władze organizowały wiece i defilady. W tym samym kontekście należy postrzegać orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich z 1965 roku, ze słynną frazą: „Przebaczamy i prosimy o przebaczenie”. List ten, wysłany podczas Soboru Watykańskiego II, był aktem odwagi, za który Wyszyńskiemu przyszło zapłacić wysoką cenę. Komunistyczna propaganda rozpętała kampanię nienawiści, oskarżając biskupów o szafowanie polską racją stanu i zapominanie o zbrodniach hitlerowskich. Dla Wyszyńskiego pojednanie było jednak koniecznym krokiem ku wolnej Europie. W marcu 1968 roku prymas stanął przed kolejnym wyzwaniem. Choć początkowo widział w zamieszkach studenckich wewnętrzne rozgrywki PZPR, jednoznacznie potępił brutalność milicji i antysemicką nagonkę. W homilii „Na krzyżowej drodze stolicy” wziął bitych studentów w obronę, czym zaskarbił sobie wdzięczność środowisk inteligenckich i mniejszości żydowskiej. Ostatnie lata życia Mimo postępującej choroby nowotworowej i ogólnego wyczerpania, Wyszyński nie wycofał się ze swojej misji. W sierpniu 1980 roku, gdy krajem wstrząsnęła fala strajków, przyjął rolę mediatora, kierując się dwiema nadrzędnymi zasadami – wsparciem dla słusznych postulatów robotniczych oraz bezwzględnym dążeniem do uniknięcia radzieckiej interwencji. Jego słynna homilia na Jasnej Górze z 26 sierpnia 1980 roku stała się przedmiotem ogromnej kontrowersji. Wzywał w niej do dojrzałości narodowej i przypominał, że „trudniej jest niekiedy żyć dla ojczyzny niż za nią umrzeć”. Te słowa, zmanipulowane i wybiórczo puszczone w reżimowej telewizji, zostały początkowo odebrane przez strajkujących jako uderzające w ruch protestacyjny. W rzeczywistości, mając w pamięci krew przelaną w powstaniu warszawskim, prymas starał się powstrzymać naród przed krokiem, który mógłby sprowokować wejście czołgów z Układu Warszawskiego. Należy wspomnieć, że Wyszyński odegrał istotną rolę w powstaniu NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”. To dzięki jego determinacji i rozmowom z władzami udało się przełamać opór komunistów przed rejestracją wiejskiej odnogi związku. W marcu 1981 roku, podczas kryzysu bydgoskiego, był już bardzo chory, a mimo to do ostatnich sił starał się zapobiec strajkowi generalnemu, który mógł doprowadzić do interwencji sowieckiej. Zmarł 28 maja 1981 roku, w uroczystość Wniebowstąpienia Pańskiego. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Co się działo na dobę przez przewrotem majowym? Mija 100 lat od zamachu stanu w Polsce
Czy zamach majowy był od dawna zaplanowaną operacją wojskową, czy raczej decyzją podjętą pod wpływem politycznych wydarzeń ostatniej chwili? Spór o to, jak Józef Piłsudski wyobrażał sobie przejęcie władzy w maju 1926 roku, trwa od dziesięcioleci. Analiza źródeł pokazuje jednak, że wiele utrwalonych w historiografii opinii opierało się na niepewnych przekazach, a rzeczywiste motywy i okoliczności decyzji Marszałka były znacznie bardziej złożone.
Spis treści: Spór historyków o plan zamachu Skąd wzięła się legenda o przygotowanym zamachu Piłsudski do ostatniej chwili liczył na rozwiązanie legalne Rząd Witosa jako punkt zwrotny Strach przed represjami wobec piłsudczyków Wiara Piłsudskiego w autorytet i własne zwycięstwo Polska tuż przed przewrotem – zwyczajny dzień Warszawa 11 maja – miasto plotek, demonstracji i napięcia Kawiarnie jako centrum politycznych plotek Rząd nie przewidywał zamachu Wieczór 11 maja – rosnące podejrzenia władz Od wielu już lat trwa dyskusja na temat tego, jak Józef Piłsudski wyobrażał sobie przejęcie władzy. Trudności z odpowiedzią na to pytanie brały się stąd, że próby rekonstrukcji wizji zamachu były podejmowane na podstawie nie zawsze wiarygodnych, a poza tym często tylko pojedynczych przekazów źródłowych. Spór historyków o plan zamachu W starszej literaturze historycznej obowiązywał pogląd, że Józef Piłsudski zamierzał przeprowadzić pełnoformatową operację militarną z udziałem pułków zgromadzonych w podwarszawskim Rembertowie. Miało się to stać jakoby na mocy rozkazu ministra Żeligowskiego z 18 kwietnia 1926 roku, nakazującego koncentrację wojsk pod dowództwem Piłsudskiego pod pretekstem przeprowadzenia manewrów. Ale takiego rozkazu nie było i być nie mogło. Trudno sobie wyobrazić prowadzenie manewrów przez osobę prywatną. Poza tym w pierwszych dniach maja na rembertowskim poligonie nie stacjonowały pułki, które można by było kojarzyć z Piłsudskim. Byli natomiast podchorążacy z Warszawy, którzy 12 maja opowiedzieli się przeciwko Marszałkowi. Skąd wzięła się legenda o przygotowanym zamachu Co stało u źródeł pojawienia się i trwania tego rodzaju opinii? Po pierwsze, była ona następstwem przekonania, że Piłsudski od dawna przygotowywał zamach zbrojny, i to z udziałem licznego wojska. Niektórzy twierdzili, że miał takie zamiary już w 1923 roku, inni, że decyzję o przewrocie podjął 15 listopada 1925 roku w Sulejówku. Z tego powodu miał jakoby nadzorować konspirację piłsudczykowską w wojsku oraz powołać tajny sztab polityczny i wojskowy, który pracował nad strategią operacji. W istocie nie ma świadectw źródłowych, które by potwierdzały tego typu sądy. Po drugie, sugerowano, że Piłsudski był w zmowie z ministrem Żeligowskim, który miał mu umożliwić realizację jego zamiarów. Żeligowski w literaturze z czasów PRL, ale i późniejszej uchodził za czarny charakter, a skoro tak, to przypisywano mu czyny, których nie popełnił. Piłsudski do ostatniej chwili liczył na rozwiązanie legalne Spróbujmy się temu przyjrzeć bliżej. Do godzin rannych 12 maja Piłsudski wykluczał zbrojne przejęcie władzy, a przynajmniej chciał wierzyć, że da się go uniknąć. Droga legalna jako sposób osiągnięcia politycznego celu nie wydawała się w jego przekonaniu nierealna. Generał Stanisław Skwarczyński twierdził, iż: „z rozmów Piłsudskiego z zaufanymi oficerami przed 12 maja wynikało jasno przeświadczenie Marszałka, że sprawa mianowania odpowiedniego rządu, w skład którego zgodziłby się wejść osobiście, da się załatwić legalnie, bez czynnika fizycznej presji”. Tym, co przechyliło szalę na rzecz wyboru drogi wojskowej, było właśnie powołanie Witosa na premiera. Związany z lewicą Marian Porczyk pisał, że: „fakt objęcia władzy przez śmiertelnych wrogów Piłsudskiego oznaczał zamknięcie mu drogi powrotu do armii, jeśli nie na zawsze, to może na dłuższy czas, pozbawienie go wpływu na armię (…) i poddanie wojska pod dyktando prawicy i Piasta”. Opinia ta jest zbieżna ze stanowiskiem Marszałka, które przedstawił już po zamachu. Rząd Witosa jako punkt zwrotny „Ostatnim momentem, który zmusił mnie do decyzji, było utworzenie rządu przypominającego mi bezecnej pamięci rząd, z powodu którego wyszedłem ze służby państwowej, nie chcąc swoim imieniem i służbą popierać ludzi, którzy zdaniem moim brali udział w najcięższej zbrodni dokonanej na Polsce – zabójstwie Prezydenta Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza, mego zresztą osobistego przyjaciela. Bezkarność w tej dziedzinie z góry przesądzała trwanie bezkarności we wszystkich innych dziedzinach” – mówił w wywiadzie z 25 maja 1926 roku w „Kurierze Porannym”. Po powstaniu gabinetu Wincentego Witosa rzeczywiście mógł sądzić, że droga do celu się wydłuży, o czym z kolei mówił w wywiadzie z 11 maja. Ponadto mogły spaść na jego zwolenników rozmaitej natury sankcje. Jeszcze 19 kwietnia 1926 roku Grzędziński pisał o niepokoju wśród piłsudczyków na wieść o tym, że powstanie nowa wersja Chjeno-Piasta: „Z nami – będzie zrobiony »porządek«” – podkreślał. Można było przypuszczać, że ci, którzy ostatnio awansowali na stanowiska dowódcze, mogą je utracić. Pierwsze sygnały już się pojawiły po 10 maja. Z gabinetu ministra spraw wojskowych usunięto pułkownika Bolesława Pierackiego, a Orlicz-Dreszerowi kazano się zameldować we wrogiej piłsudczykom Komendzie Miasta. Strach przed represjami wobec piłsudczyków Komendant czuł się zawsze odpowiedzialny za swoich, jak ojciec rodziny, a jego przyjaciele i sympatycy rysowali mu perspektywę omalże nocy Świętego Bartłomieja, która nastąpi, jak tylko rząd Witosa się umocni. Niektórzy na wieść o jego powstaniu obawiali się nocować w swoich mieszkaniach i noc spędzali u znajomych. Żeligowski pisał we wspomnieniach, że: „zwycięstwo legalnego Rządu byłoby w danym momencie największym nieszczęściem dla Polski; od ludzi mających w danej chwili władzę nad wojskiem »rządowym« na próżno oczekiwalibyśmy jakiejś wielkoduszności dla zwyciężonych. […] W wypadku zwycięstwa nie zawahaliby się na wytępienie Piłsudczyzny – ołowiem”. Wiara Piłsudskiego w autorytet i własne zwycięstwo Piłsudski nie mógł pozostać obojętny na wielki ruch społecznego protestu, który się pojawił na wieść o powstaniu rządu. To także motywowało go do działania. Mogło się wydawać, że kolejna dobra okazja tak szybko się nie pojawi, a miał już pięćdziesiąt dziewięć lat. Z jego perspektywy akcja, którą planował, nie wyglądała na ryzykowną. Miał prawo sądzić, że skoro w przeszłości osiągał sukcesy, to i tym razem też tak będzie, tym bardziej że był pewny, iż żołnierze nie będą strzelać do Naczelnego Wodza, Naczelnika Państwa, Marszałka. Wierzył w swoją wielkość, w swoją gwiazdę i siłę nazwiska. „Gdyśmy opuszczali 11-go Sulejówek i zapytali Piłsudskiego, czy uderzy rankiem, powiedział – nie, chcę im dać czas, żeby zobaczyli własną bezsilność, i że się porywać przeciwko mnie nie mogą” – miał powiedzieć do Miedzińskiego, który o tym wspomniał w 1957 roku. „Wszystkie relacje wskazują, że był święcie przekonany, że wystarczy mu wejść do Warszawy, by wszystko padło plackiem i by kwiatami obsypany stawić się na zapowiedzianym na wieczór raucie” – komentował Zdanowski 18 maja 1926 roku. Polska tuż przed przewrotem – zwyczajny dzień W przeddzień przewrotu majowego Polacy nie żyli perspektywą czegoś nadzwyczajnego. Było tak jak wczoraj, przedwczoraj, jak miesiąc i dwa miesiące wcześniej. Żyli w swoim rytmie i w kręgu codziennych, prywatnych i zawodowych spraw. Jedynie politycy w większych miastach i oficerowie w garnizonach śledzili stołeczne nastroje, w tym dalsze losy rządu Witosa. Tylko w Warszawie stan podniecenia udzielił się zwykłym ludziom. Warszawa 11 maja – miasto plotek, demonstracji i napięcia Już od godzin rannych 11 maja Warszawiacy zbierali się w grupkach i dyskutowali między innymi na temat tego, jak odpowie Piłsudski na wycofanie wywiadu. Aktywni byli piłsudczycy z PPS, młodzi robotnicy, strzelcy ze Związku Strzeleckiego, legioniści i peowiacy. Gromadzili się i wznosili okrzyki potępiające nowy rząd, a chwalące Piłsudskiego: „Nie damy rozkradać Polski”, „Niech żyje Naczelny Wódz Józef Piłsudski”, „Nie damy frymarczyć wojskiem”, Precz z Chjeno-Witosem”. „Czuć było w powietrzu zbliżające się ważne wydarzenia, machina spiskowa została puszczona w ruch” – wspominał Herman Lieberman. Ale inni odczytywali to inaczej: że lewica mobilizuje ludzi przed masowymi manifestacjami, a może i strajkiem generalnym. „Nad Warszawą zbierała się wiosenna burza” – wspominał Kajetan Dzierżykraj-Morawski. Kawiarnie jako centrum politycznych plotek Na wieść o konfiskacie „Kuriera Porannego” piłsudczycy wpadli w furię. Współorganizowali manifestacje, a także buńczucznie zachowywali się w popularnych lokalach, takich jak Ziemiańska, Europejska czy Astoria. „Nastrój w kawiarni był w tym dniu wyjątkowo gorący. Dyskutowano przebieg przesilenia w rządzie (…) usiłowano odgadnąć, co zrobi Marszałek, mówiono o ulotkach, które jakoby krążą po mieście. Oczekiwano nadzwyczajnych zdarzeń” – pisał pułkownik Kazimierz Sawicki, dowódca 36 Pułku Piechoty. W kawiarniach i cukierniach orkiestry grały „My, Pierwsza Brygada”, wznoszono okrzyki, tu i ówdzie ostro się spierano i przepychano. Kolportowano antyrządowe ulotki i na gorąco komentowano treść wywiadu. Do kawiarni przybywali liczni spragnieni świeżych informacji, a choćby i plotek, w tym czołowi piłsudczycy, którzy nie wiedzieli, czy i co się szykuje, co planuje Komendant. Do Astorii dotarli między innymi Michał Sokolnicki i Leon Wasilewski, bliscy Marszałkowi, „żeby – jak pisał w Dziennikach Wasilewski – tam zaciągnąć języka, bo telefonował Birkenmajer z »Polski Zbrojnej«, że są wiadomości nienadające się do komunikowania telefonicznego”. Sokolnicki widocznie uznał, że nic szczególnego nie może się wydarzyć, i następnego dnia rano pojechał do Łodzi, gdzie prowadził wykłady. Rząd nie przewidywał zamachu 11 maja zebrał się gabinet Witosa. Ministrowie dyskutowali o sytuacji w Warszawie i o planowanych demonstracjach antyrządowych, ale nie podjęli decyzji o zastosowaniu nadzwyczajnych środków zapobiegawczych. Minister spraw wewnętrznych Stefan Smólski dostał nawet krótki urlop. Z kolei minister Malczewski uznał, że powinien reagować na polityczne manifestacje oficerów piłsudczyków, czego robić nie było im wolno, i nakazał aresztować bardziej krewkich i krzykliwych, o czym zameldował Witosowi. Akcję tę przeprowadził major Marian Ocetkiewicz, zastępca komendanta miasta. Nie były natomiast prawdą plotki o przygotowaniach do aresztowania Piłsudskiego. Jednocześnie Malczewski zapowiedział wprowadzenie zarządzeń podnoszących poziom bezpieczeństwa w stolicy. Wieczór 11 maja – rosnące podejrzenia władz Jeszcze w południe 11 maja rząd obawiał się nie tyle akcji ze strony Piłsudskiego, ile antyrządowych demonstracji lewicy. Jednak intensywność propiłsudczykowskich manifestacji urządzanych wieczorem spowodowała, że skorygowano wcześniejszą opinię i zaczęto doszukiwać się uwertury czegoś poważniejszego. „Nowa próba rokoszu przygotowana przez piłsudczyków” – podsumował dzień 11 maja „Kurier Poznański”. I była to trafna ocena. Źródło: Tekst pochodzi z książki Andrzeja Chwalby „Maj 1926. Zamach, którego miało nie być”, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec, 2023. Tytuł, lead i śródtytuły fragmentu zostały przygotowane przez redakcję National-Geographic.pl.
Koniec cierpliwości w świecie badaczy. Domagają się 3% PKB dla polskiej nauki
Naukowcy mają dość pustych obietnic i ignorowania ich głosu przez polityków. Ruszyła zbiórka podpisów pod petycją, a 27 maja pod Sejmem odbędzie się wielki protest. Celem jest zwiększenie finansowania polskiej nauki do poziomu 3% PKB.
Środowisko naukowe od lat alarmuje, że nie jest dostatecznie finansowane. Obecnie suma publicznych i prywatnych środków przeznaczanych w Polsce na badania i rozwój wynosi zaledwie 1,41% PKB. Średnie nakłady na naukę w Unii Europejskiej wynoszą 2,24% PKB. Natomiast liderzy przeznaczają na ten cel nawet ponad 3,5% PKB. W ocenie polskich badaczy kwota, którą państwo przeznacza na naukę i szkolnictwo wyższe w relacji do PKB, systematycznie maleje od dwóch dekad. Z tego powodu naukowcy w Polsce są coraz bardziej sfrustrowani warunkami pracy i swoimi pensjami. Pod koniec będą protestować pod Sejmem. Przygotowali też petycję. Historia ignorowanych postulatów i nowa petycja Nowa akcja rozpoczęta 6 maja jest kontynuacją działań z 2025 roku, kiedy pod petycją dotyczącą wzrostu nakładów na naukę zebrano ponad 6600 podpisów. Przedstawiciele rządu deklarowali poparcie dla postulatów, ale środki przeznaczone dla badaczy zwiększono w stopniu niewystarczającym ich potrzebom. W obliczu braku realizacji obietnic, środowisko naukowe ponownie ruszyło ze zbiórką podpisów pod petycją do najważniejszych osób w państwie. Domaga się wzrostu nakładów do 3% PKB do 2030 roku. Autorem petycji jest prof. Łukasz Okruszek z Instytutu Psychologii Polskiej Akademii Nauk, ale jest to oddolna inicjatywa wielu badaczy. Ile zarabiają naukowcy ? W petycji podano przykładowe zarobki. „W wielu instytutach badawczych i naukowych minimalna pensja zasadnicza doktora na stanowisku asystenta (4825 zł brutto) przekracza płacę minimalną o zaledwie 19 złotych!” – wskazano. Okazuje się, że osoby, którym stawiane są bardzo wysokie wymagania formalne zarabiają naprawdę niewiele. „Szerokie zainteresowanie opinii publicznej wzbudziła opublikowana w styczniu oferta pracy jednego z instytutów Polskiej Akademii Nauk. Kandydatowi z doktoratem i doświadczeniem w pracy przy zaawansowanej aparaturze badawczej oferowano pensję minimalną (4806 PLN brutto) – czytamy w petycji. Wniosek jest jednoznaczny: praca w nauce coraz rzadziej uznawana jest za atrakcyjną. „Nic dziwnego, że dziś tylko 25% nauczycieli akademickich to osoby przed 40 rokiem życia. Politycy, którzy od dekad to ignorują, de facto wygaszają sektor nauki” – alarmują autorzy petycji. Finansowanie badań. Miliard dla NCN i ratowanie infrastruktury Nie wystarczą tylko odpowiednie wynagrodzenia. Badacze apelują o dodatkowy miliard złotych dla Narodowego Centrum Nauki w budżecie na 2027 rok, aby wskaźnik sukcesu w konkursach grantowych wynosił co najmniej 25%. Brak środków dotyczy też środków dla konkretnych instytucji badawczych. Obecnie brak stabilnego finansowania zagraża kluczowej infrastrukturze, takiej jak radioteleskop w Toruniu, reaktor Maria czy statek Oceania. Badacze domagają się przewidywalnej ścieżki wzrostu finansowania, która pozwoli na prowadzenie badań podstawowych i aplikacyjnych na światowym poziomie. Sytuacja młodych w nauce W petycji zwrócono tez uwagę na kiepską sytuację studentów i doktorantów. Zaproponowano podniesienie stypendiów doktoranckich do poziomu co najmniej aktualnie obowiązującej płacy minimalnej. Ważnym postulatem jest też urealnienie progów dochodowych stypendiów socjalnych, aby nie wykluczały one osób, których rodzice zarabiają płacę minimalną. Zaapelowano też o rozbudowę i modernizację bazy noclegowej poprzez pilne remonty starych oraz budowę nowych domów studenckich z gwarancją niskich kosztów zakwaterowania. Kluczowe jest też zapewnienie sieci tanich, publicznych stołówek studenckich. Protest pod Sejmem. Czas „grzecznych petycji” się skończył Ponieważ dotychczasowe apele były ignorowane, naukowcy zdecydowali się wyjść na ulicę. W środę, 27 maja, o godzinie 13:00 pod Pomnikiem Armii Krajowej i Polskiego Państwa Podziemnego przy Sejmie RP odbędzie się protest przeciwko wygaszaniu sektora nauki. Badacze podkreślają, że nie chcą „protestować nogami” poprzez emigrację, lecz zamierzają walczyć o godne warunki pracy w kraju. Akcji towarzyszy kampania w mediach społecznościowych, pokazująca korzyści, jakie płyną dla społeczeństwa z pracy polskich naukowców. Naukowcy publikują krótkie filmiki o swojej pracy z hashtagiem #3procentnanaukę. Do postulatów odniósł się wiceminister nauki Marek Gzik. W rozmowie z PAP stwierdził, że rozumie potrzeby i oczekiwania środowiska naukowego. Podkreślił, że resort robi, co w jego mocy, by wesprzeć badaczy. Źródła: 3procentnanauke.pl, Nauka w Polsce PAP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy zmiany klimatu zniszczą demokrację? Ekstremalna pogoda paraliżuje wybory na świecie
Raport Międzynarodowego Instytutu Demokracji i Pomocy Wyborczej rzuca światło na pomijane dotąd czynniki, które realnie kształtują procesy wyborcze, a w konsekwencji – wyniki politycznych plebiscytów. Eksperci alarmują: skutki zmian klimatu od lat systematycznie paraliżują demokratyczne procedury. Skala tego zjawiska jest już na tyle duża, że autorzy opracowania przedstawiają konkretne strategie, mające chronić wybory przed ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi.
Wybory, w trakcie których obywatele wybierają swoje władze – prezydenta, parlament czy samorządy – stanowią sedno demokracji. Przy równym dostępie do arkuszy do głosowania jesteśmy w stanie stwierdzić, że plebiscyt miał wymiar powszechny, a jego wynik jest reprezentacją głosu całego społeczeństwa. Problem pojawia się, gdy część mieszkańców państwa zostaje z tego procesu wyłączona. Jeszcze do niedawna źródłami takich wykluczeń mogła być niedyspozycyjność obywatela, bariery komunikacyjne czy prześladowania polityczne. Teraz do tej niechlubnej grupy dołącza inny, równie silny czynnik zakłócający: konsekwencje zmian klimatycznych. Badacze dowodzą, że przeszkody takie regularnie zakłócają płynność procesów demokratycznych na świecie. Niszczycielski żywioł w trakcie wyborów Liczby przywoływane przez autorów raportu robią wrażenie. W ciągu ostatnich dwóch dekad co najmniej 94 głosowania w 52 krajach zostały zakłócone przez skutki zmian klimatu. Oznacza to, że w co czwartym państwie świata fundament demokracji został wystawiony na próbę przez niekontrolowane czynniki zewnętrzne. Istotną część tej grupy stanowią incydenty z 2024 roku – czasu tzw. supercyklu wyborczego, w którego trakcie do urn poszli mieszkańcy ponad 60 krajów. W co najmniej 18 z nich proces demokratyczny został bezpośrednio dotknięty zagrożeniami naturalnymi, co wpłynęło na miliony wyborców. Wśród państw, które na własnej skórze odczuły wówczas konsekwencje zmian klimatycznych, znalazły się m.in. Brazylia, Kanada, Czechy oraz Nigeria. Jakie zjawiska zakłócały wybory? Czynniki klimatyczne można podzielić na kilka grup ze względu na wymiar ich działania. Każde z tych zjawisk niosło bezpośrednie skutki dla przebiegu głosowań, niszcząc wyborczą infrastrukturę (utrata lokali i dokumentów tożsamości) oraz utrudniając logistykę – w niektórych krajach upał doprowadzał do awarii maszyn liczących głosy. Poważnym zakłóceniem okazały się również przesiedlenia wymuszone katastrofami, przez które mieszkańcy znaleźli się daleko od swoich okręgów wyborczych. Najistotniejsze zakłócenia klimatyczne wymienione w raporcie to: powodzie i podtopienia – Bośnia i Hercegowina mierzyła się z nimi na dwa dni przed głosowaniem. W Senegalu w 2024 roku strażacy musieli dowozić obserwatorów do zalanych lokali; cyklony i huragany – w Mozambiku zniszczyły ponad 3200 klas szkolnych służących za lokale wyborcze, a w Indiach wymusiły ewakuację 1,2 mln ludzi; ekstremalne upały, które na Filipinach doprowadziły do przegrzewania się systemów informatycznych i udarów u wyborców; pożary lasów – w Kanadzie zmusiły tysiące osób do opuszczenia domów dokładnie w czasie trwania wyborów. Jak walczyć ze skutkami zmian klimatycznych? Autorzy badań podkreślają, że postępujące zmiany klimatyczne zmuszają państwa do rewizji tradycyjnych kalendarzy wyborczych. Eksperci postulują przenoszenie terminów głosowań na miesiące o najniższym ryzyku wystąpienia katastrof. Kluczowym elementem nowej strategii staje się ścisła współpraca organów wyborczych z meteorologami oraz agencjami ratunkowymi. Oprócz zmian w kalendarzu niezbędne jest wdrażanie szkoleń z zarządzania kryzysowego, co z sukcesem testuje już Peru. Wszystkie te działania mają na celu budowę odporności systemu, tak aby ekstremalna pogoda nie podważała uczciwości i powszechności głosowania. Źródła: The Guardian, Institute for Democracy and Electoral Assistance Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Tudorowie panowali przez 118 lat. Trzy pokolenia władców uczyniły Anglię mocarstwem
Tudorowie, w ciągu zaledwie trzech pokoleń, przekształcili wyspiarskie królestwo z wycieńczonego wojnami domowymi feudalnego państwa w europejskie mocarstwo, które położyło solidny fundament pod przyszłe imperium kolonialne. Ich panowanie trwało od 1485 do 1603 roku i bez wątpienia stanowiło najbardziej fascynujący, a przy tym także najbardziej transformacyjny okres w dziejach Anglii. Jak wyglądały rządy Tudorów? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Romans, który zmienił historię Narodziny dynastii Reformy, tyrania i narodziny Royal Navy Złoty wiek i potęga morskiego mocarstwa Stosunki Tudorów z Polską Życie na dworze Tudorów Polityczne intrygi, religijne wstrząsy, militarne triumfy i skandale obyczajowe – nie ulega wątpliwości, że rządy Tudorów były wyjątkowo barwnym okresem w historii Wielkiej Brytanii. Dzięki silnej władzy centralnej, niezależnemu kościołowi narodowemu i potężnej marynarce wojennej rodzina, która zasiadła na tronie po Yorkach, wyprowadziła kraj z peryferii Europy i uczyniła go ważnym uczestnikiem rodzącego się globalnego systemu. Romans, który zmienił historię Skąpane w aurze skandalu początki dynastii Tudorów są dalekie od królewskiego majestatu. Ród wywodzi się od walijskiej rodziny, która przez dekady borykała się z niedostatkiem i polityczną marginalizacją. Kluczową rolę w jego wyniesieniu odegrał Owen Tudor, dworzanin służący na dworze Henryka V. Po przedwczesnej śmierci króla w 1422 roku Owen nawiązał bliską relację z wdową po monarsze, Katarzyną de Valois. Według zapisków kronikarzy, dosłownie wpadł w ramiona królowej podczas tańca. To niepozorne wydarzenie miało zapoczątkować jeden z najbardziej brzemiennych w skutki romansów w historii Anglii. Z sekretnego małżeństwa zrodziło się trzech synów – Edmund, Jasper i Owen – i kilka córek, ale źródła nie są zgodne co do ich liczby. Dzięki staraniom przyrodniego brata, króla Henryka VI, synowie Owena zostali uznani za członków rodziny królewskiej, co otworzyło im drogę do najwyższych zaszczytów. Prawdziwy przełom nastąpił jednak w 1455 roku, kiedy Edmund poślubił Małgorzatę Beaufort, prawnuczkę Jana z Gandawy, syna Edwarda III. To pokrewieństwo dawało jej potomstwu krew Plantagenetów, a co za tym idzie – także pretensje do tronu z linii Lancasterów. Legitymacja Tudorów do władzy hartowała się w ogniu wojny Dwóch Róż. Henryk Tudor, syn Edmunda i Małgorzaty, urodził się w 1457 roku, już po śmierci swojego ojca. Mająca wówczas zaledwie 13 lat Małgorzata wykazała się niezwykłą determinacją, by chronić jedynego syna. Należy bowiem podkreślić, że był to czas pełen przemocy i politycznych czystek. Większość młodości Henryk spędził na wygnaniu w Bretanii, czekając na odpowiedni moment, by rzucić wyzwanie panującym Yorkom. Narodziny dynastii Moment ten nadszedł latem 1485 roku. Wspierany przez francuskie pieniądze i zaciężne wojska, Henryk wylądował w Walii, skąd ruszył w głąb Anglii. 22 sierpnia 1485 roku na polach Bosworth doszło do decydującego starcia. Śmierć Ryszarda III, ostatniego króla z rodu Plantagenetów, oznaczała nie tylko koniec średniowiecza w Anglii, ale także narodziny nowej ery. Henryk został koronowany na polu bitwy koroną znalezioną rzekomo w krzakach głogu, co stało się potężnym symbolem narodzin dynastii Tudorów. Czas stabilności i dostatku Henryk VII objął władzę jako uzurpator. Ten fakt postawił przed nim wyzwanie zabezpieczenia tronu dla swojego rodu. W tym celu zawarł małżeństwo z Elżbietą York, córką Edwarda IV. To symbolicznie zakończyło wojnę domową i połączyło zwaśnione rody. Nowe godło, Róża Tudorów, łączące barwy Lancasterów i Yorków, stało się wizualnym manifestem jedności narodowej. Panowanie Henryka VII było czasem pragmatyzmu, oszczędności i dbałości o administrację państwową. Król zdawał sobie sprawę, że potęga arystokracji zagraża koronie, dlatego systematycznie ograniczał wpływy wielkich rodów poprzez nakładanie kar finansowych, konfiskaty ziem i surowe prawa przeciwko utrzymywaniu prywatnych armii. Wprowadził on również specyficzny system „obligacji i uznań”, które zmuszały szlachtę do lojalności pod groźbą bankructwa. Za największe osiągnięcie pierwszego Tudora należy uznać reformę skarbu. Henryk VII przejął kraj z pustą kasą, jednak dzięki sprawnej biurokracji i osobistemu nadzorowi nad wydatkami zdołał zgromadzić ogromny majątek. Roczne dochody korony szacunkowo wzrosły z około 52 000 funtów na początku jego panowania do 142 000 funtów pod koniec rządów. To sprawiło, że jego syn, Henryk VIII, mógł wstąpić na tron jako jeden z najbogatszych władców ówczesnej Europy. W sferze dyplomacji władca stawiał na sojusze małżeńskie. Najstarszy syn, Artur, poślubił Katarzynę Aragońską, a córka Małgorzata została wydana za króla Szkocji Jakuba IV, co miało kluczowe znaczenie dla przyszłej unii obu królestw. Reformy, tyrania i narodziny Royal Navy Henryk VIII wstąpił na tron w 1509 roku. Młody król był uosobieniem renesansowego władcy – wybitnie inteligentny, wysportowany, biegły w językach i muzyce, a przy tym głęboko religijny. Jego ambicje wykraczały jednak daleko poza granice wyspy. Drugi Tudor na tronie marzył o wojennej sławie, w przeciwieństwie do swojego ojca, który nie był typem wojownika. To sprowokowało serię kosztownych inwazji na Francję, które choć nie przyniosły mu trwałych zdobyczy terytorialnych, to uczyniły Anglię istotnym „graczem” w europejskiej polityce. Kluczowym problemem okresu rządów Henryka VIII stała się kwestia sukcesji. Pierwsze małżeństwo z Katarzyną Aragońską nie zaowocowało męskim potomkiem. To sprowokowało „wielką królewską sprawę”. Gdy papież Klemens VII odmówił unieważnienia małżeństwa, król zadecydował o zerwaniu stosunków z Rzymem. W 1534 roku Parlament uchwalił akt supremacji, ogłaszając króla najwyższą głową kościoła Anglii. Reforma wprowadziła zmiany nie tylko w obszarze religii, ale także skarbu państwa. Dzięki likwidacji klasztorów korona przejęła gigantyczne majątki ziemskie, które król sprzedawał nowej szlachcie. Tym posunięciem stworzył grupę społeczną lojalną wobec nowej władzy kościelnej. Finanse te posłużyły również do rozbudowy floty. Henryk VIII jest uznawany za fundatora nowoczesnej Royal Navy – za jego panowania flota wzrosła z 5 do 53 statków. Religijne wahadło W 1547 roku na tron wstąpił 9-letni syn Henryka VIII – Edward VI. Wówczas, pod okiem regentów, kraj przeszedł przyspieszoną transformację religijną. Z kościołów usunięto obrazy, zezwolono na małżeństwa duchownych, a w liturgii wprowadzono obowiązkowy język angielski. Reformy te, choć popierane przez elity miejskie, budziły opór na prowincji, czego wyrazem była „rebelia modlitewników” w 1549 roku. Przedwczesna śmierć Edwarda w 1553 roku doprowadziła do przejęcia władzy przez jego przyrodnią siostrę, Marię I. Jako gorliwa katoliczka, postawiła sobie za cel ponowne nawiązanie stosunków z Rzymem. Jej rządy, choć krótkie, zapisały się w historii jako czas krwawego prześladowania protestantów. W tym okresie na stosie spłonęło niemal 300 osób, co przyniosło jej przydomek Krwawa Maria. Złoty wiek i potęga morskiego mocarstwa Potęga Tudorów sięgnęła apogeum w czasie długiego panowania Elżbiety I. Obejmując tron w wieku 25 lat, musiała lawirować między frakcjami religijnymi i zagrożeniami zewnętrznymi. Jej „ugoda religijna” stworzyła podwaliny współczesnego anglikanizmu – kościoła, który łączył protestancką doktrynę z tradycyjną, niemal katolicką liturgią, co pozwoliło na względną stabilizację wewnętrzną. Kluczowy moment jej rządów nastał wraz z konfrontacją z rządzoną przez Filipa II Hiszpanią. Rywalizacja religijna, polityczna i ekonomiczna doprowadziła do wysłania w 1588 roku Wielkiej Armady. Zwycięstwo Anglii, osiągnięte dzięki lepszej manewrowości statków, użyciu brulotów i niszczycielskim sztormom, ugruntowało jej wizerunek jako Gloriany, a przy tym – zrewolucjonizowało taktykę wojenną na morzu. Należy wspomnieć, że epoka elżbietańska to także czas niebywałego rozkwitu kultury. William Shakespeare i Christopher Marlowe wynieśli angielski teatr na wyżyny światowe, a wielcy kompozytorzy, jak William Byrd i Thomas Tallis, tworzyli perły muzyki renesansowej. Bezdzietna śmierć Elżbiety I w 1603 roku oznaczała koniec panowania dynastii Tudorów i przejście korony w ręce Stuartów. Stosunki Tudorów z Polską Współpraca z Rzeczpospolitą Obojga Narodów odgrywała istotną rolę w gospodarce Tudorów. Budując morską potęgę, Anglia potrzebowała surowców – drewna, smoły, konopi i zboża – których mogły im dostarczyć ziemie polskie i litewskie. Handel ten był na tyle istotny, że w 1579 roku Elżbieta I nadała przywileje Eastland Company, która miała monopolizować wymianę handlową z portami bałtyckimi, głównie z Gdańskiem. W samej sferze dyplomatycznej nie brakowało jednak napięć. Najsłynniejszym incydentem była misja Pawła Działyńskiego w 1597 roku. Poseł króla Zygmunta III Wazy przybył na dwór Elżbiety, by zaprotestować przeciwko konfiskatom polskich statków handlujących z Hiszpanią. Działyński wygłosił przemówienie, w którym zagroził Anglii embargiem. Jego wystąpienie, uznane za niezwykle aroganckie, sprowokowało reakcję Elżbiety I. 63-letnia monarchini wstała i w płomiennej, improwizowanej mowie zganiła posła za brak znajomości etykiety. Jej riposta była tak błyskotliwa, że wprawiła dwór w zachwyt, a misja polskiego dyplomaty zakończyła się całkowitym fiaskiem. Życie na dworze Tudorów Za panowania Tudorów dwór królewski był sercem polityki, kultury i życia społecznego Anglii. To właśnie tam decydowały się losy królestwa, a bliskość monarchy była najcenniejszą walutą. Królewskie rezydencje, jak Hampton Court czy Whitehall, nie były wyłącznie domami monarchy, ale także manifestacją władzy i „mechanizmami filtrowania dostępu do suwerena”. Dwór miał ściśle hierarchiczną strukturę. System pomieszczeń w pałacu działał jak sieć barier: od publicznego dziedzińca wejściowego, przez wielką salę, aż po intymne prywatne pokoje. Tylko najbardziej zaufani dworzanie mieli przywilej oglądania władcy lub władczyni w mniej formalnych sytuacjach, co dawało im ogromny wpływ na decyzje polityczne. Etykieta była bezwzględna – nikt nie mógł opuścić dworu bez zgody króla, a zachowanie dworzan regulowały surowe ordonanse, jak te z Eltham z 1526 roku. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Hołd pruski ustanowił lenny charakter Prus Książęcych. Traktaty welawsko-bydgoskie odebrały Polsce tę zwierzchność
Prusy Książęce zrodziły się z upadku potężnego zakonu rycerskiego i przez około 100 lat były lennem Korony Królestwa Polskiego. Jak na ironię, ten skrawek ziemi nad Bałtykiem stał się zalążkiem mocarstwa, które ostatecznie rzuciło Europę na kolana i doprowadziło do zjednoczenia Niemiec. Ta transformacja nie była jednak wynikiem nagłego zwrotu, a procesem trwającym stulecia.
Spis treści: Zmierzch białych płaszczy Hołd pruski Prusy Książęce jako centrum polskiej kultury Unia z Brandenburgią Wojna trzydziestoletnia Od Prus Książęcych do Zjednoczenia Niemiec Historia Prus Książęcych jest nie tylko dowodem dynastycznej determinacji, ale także przestrogą przed „dyplomacją chwili”. Hohenzollernowie przez pokolenia konsekwentnie budowali autorytet władzy, inwestując w jedyny zasób, który gwarantował przetrwanie w XVII-wiecznej Europie – armię. Polska, oddając zwierzchność nad Prusami w 1657 roku, kupiła krótkotrwały spokój za cenę „wyhodowania” mocarstwa, które sto lat później wzięło udział w jej rozbiorach. Zmierzch białych płaszczy W 1466 roku, wraz z podpisaniem drugiego pokoju toruńskiego, zostały położone fundamenty pod przyszłe Prusy Książęce. Dokument ten był podsumowaniem klęski zakonu krzyżackiego w wojnie trzynastoletniej. Dotychczasowe państwo zakonne zostało rozcięte na dwie części: Prusy Królewskie, które bezpośrednio inkorporowano do Polski, i Prusy Zakonne ze stolicą w Królewcu, które pozostały w rękach braci zakonnych, ale jako formalne lenno polskiego monarchy. Ten stan zawieszenia – między suwerennością a poddaństwem – generował nieustanne napięcia. Wielcy mistrzowie, w tym Albrecht von Brandenburg-Ansbach, nie zamierzali wiecznie zginać kolan przed polskimi królami, co w 1519 roku doprowadziło do ostatniej wielkiej wojny polsko-krzyżackiej. Wielki mistrz był zdeterminowany, jednak przewaga strony polskiej była przytłaczająca. Polacy, wykorzystując nowoczesną jak na ową epokę artylerię, zdobyli ważne punkty oporu, w tym Kwidzyn. Albrecht, będący siostrzeńcem króla Zygmunta I Starego, znalazł się w strategicznym potrzasku. Nie mógł liczyć na realną pomoc ze strony cesarza Karola V ani papieża, a jego własne państwo było wyczerpane finansowo i ideologicznie. To właśnie wtedy, pod wpływem nauk Marcina Lutra i narastającego kryzysu wiary w misję zakonną, zrodził się pomysł sekularyzacji. 8 kwietnia 1525 roku zawarto traktat krakowski, który na zawsze zmienił mapę polityczną Europy. Kluczowy zapis jednoznacznie ustanawiał stosunek lenny, którego brakowało w pokoju toruńskim. Albrecht von Brandenburg-Ansbach stał się pierwszym świeckim księciem w Prusach, lennikiem Polski i, co istotne, otrzymał godność senatora. To dawało mu prawo zasiadania w radzie królewskiej. Hołd pruski 10 kwietnia 1525 roku, na rynku w Krakowie, rozegrało się jedno z najważniejszych widowisk politycznych w dziejach Polski. Uroczystość miała dokładnie przygotowaną oprawę, której celem było podkreślenie majestatu Jagiellonów i całkowitego podporządkowania nowego księcia. Na podwyższeniu pod murem ratusza zasiadł Zygmunt I Stary wraz z królową Boną i dziećmi. Albrecht, ubrany w świecki strój, uklęknął przed królem i złożył przysięgę wierności, przyjmując z jego rąk sztandar z czarnym orłem pruskim, na którego piersi widniała litera „S” – symbol wiecznej podległości polskiemu monarsze. To historyczne wydarzenie miało poważne skutki. Po pierwsze, likwidowało państwo zakonne, zastępując je krajem zależnym, co na niemal sto lat odsunęło zagrożenie ze strony Prus. Po drugie, sekularyzacja pozbawiła Prusy wsparcia papiestwa i cesarstwa, czyniąc je niemal całkowicie uzależnionymi od polskiej protekcji. Jednak traktat zawierał też zapisy o sukcesji, które w przyszłości okazały się zgubne. Do dziedziczenia dopuszczono nie tylko potomków Albrechta, ale i jego braci z linii frankońskiej. Wierzono, że wymarcie tej linii jest kwestią czasu, a wówczas Prusy zostaną bezpośrednio inkorporowane do Korony. Stało się jednak inaczej. Prusy Książęce jako centrum polskiej kultury Wbrew szerzonym później stereotypom, szesnastowieczny Królewiec był potężnym ośrodkiem kultury polskiej, a nie tylko niemieckiej. Albrecht Hohenzollern, mimo swoich niemieckich korzeni, był siostrzeńcem polskich królów i czuł silną więź z dworem krakowskim. Rozumiał, że luteranizm w Prusach i na sąsiednim Mazowszu najskuteczniej będzie szerzyć się w językach narodowych. To właśnie on ufundował w 1544 roku Uniwersytet w Królewcu, znany jako Albertyna. Uczelnia ta była czymś w rodzaju intelektualnego pomostu. Choć jej zadaniem było krzewienie „czystej ewangelii”, status akademicki nadał jej w 1560 roku król Zygmunt August, zrównując ją w przywilejach z Akademią Krakowską. Na Albertynie studiowali najwybitniejsi przedstawiciele polskiego odrodzenia, w tym Jan Kochanowski. Miasto stało się pionierskim ośrodkiem drukarstwa polskiego. To właśnie tam w 1545 roku wydano pierwszy polski katechizm autorstwa Jana Seklucjana. Ta wymiana kulturowa sprawiła, że Prusy Książęce w XVI wieku były postrzegane jako integralna, choć autonomiczna, część polskiej strefy wpływów cywilizacyjnych. Unia z Brandenburgią Sytuacja skomplikowała się pod koniec XVI stulecia. Syn Albrechta, Albrecht Fryderyk, zaczął zdradzać objawy choroby umysłowej. To zmusiło Polskę do ustanowienia regencji. Był to krytyczny moment, w którym polscy władcy mogli silniej związać Prusy z Królestwem Polskim. Niestety, uwikłani w wojny ze Szwecją i Moskwą, królowie z dynastii Wazów zaczęli traktować lenno pruskie jako kartę przetargową w polityce dynastycznej. W 1618 roku, po śmierci Albrechta Fryderyka, męska linia pruskich Hohenzollernów wygasła. Zgodnie z postanowieniami traktatu krakowskiego, pruskie ziemie powinny wrócić do Polski. Stało się jednak inaczej. Zygmunt III Waza, szukając wsparcia i funduszy, już w 1611 roku, na sejmie w Warszawie, zgodził się na przejęcie lenna przez linię brandenburską Hohenzollernów. Siedem lat później unia na linii Brandenburgia-Prusy stała się faktem. Był to dziwny byt polityczny – elektorzy brandenburscy byli suwerennymi władcami w Rzeszy, ale w Królewcu pozostawali wasalami polskiego króla. To właśnie ta unia personalna stała się pierwszym krokiem do stworzenia nowoczesnego państwa pruskiego. Kraju, który zaczął kierować swoje zainteresowanie ku Bałtykowi. Wojna trzydziestoletnia Początek XVII wieku w Europie to czas wielkich konfliktów, z wojną trzydziestoletnią na czele. Zlokalizowana w sercu Rzeszy Brandenburgia została zdewastowana przez przemarsze wojsk wszystkich walczących stron. Fryderyk Wilhelm wyciągnął z tego cenną lekcję. Zrozumiał, że państwo o rozproszonych terytoriach może przetrwać tylko wtedy, gdy będzie dysponować potężną armią i pełną niezależnością dyplomatyczną. Prusy Książęce, bezpieczniejsze niż Brandenburgia, stały się dla niego zapleczem finansowym i strategicznym w grze o suwerenność. Traktaty welawsko-bydgoskie Przełomowy moment w historii zależności lennej nastał wraz z potopem szwedzkim. Fryderyk Wilhelm początkowo poparł Szwedów, co ułatwiło im niemal całkowity podbój Rzeczypospolitej. Kiedy jednak polski opór zaczął się wzmagać, a sytuacja Szwedów uległa pogorszeniu, elektor postanowił „sprzedać” swoją lojalność stronie polskiej. Cena była wysoka. Polska musiała zrzec się zwierzchnictwa lennego nad Prusami Książęcymi. W 1657 roku podpisano traktaty welawsko-bydgoskie. Dokumenty te, uzgodnione w Welawie i uroczyście zaprzysiężone przed kościołem jezuickim w Bydgoszczy, formalnie zakończyły epokę hołdów pruskich. Po uzyskaniu suwerenności, Hohenzollernowie przystąpili do budowy państwa o niespotykanej dotąd strukturze. Fryderyk Wilhelm, a po nim – jego następcy, stworzyli system, w którym wszystkie zasoby kraju zostały podporządkowane jednemu celowi – utrzymaniu potężnej armii. Koronacja w Królewcu Ambicje Hohenzollernów sięgały jednak ponad tytuł książęcy. Kiedy elektor saski August II Mocny zasiadł na polskim tronie, Fryderyk III uznał, że musi dorównać mu rangą. Wykorzystał trudną sytuację cesarza Leopolda I w obliczu wojny o sukcesję hiszpańską i uzyskał zgodę na koronację królewską, jako Fryderyk I. 18 stycznia 1701 roku w Królewcu narodziło się Królestwo Prus. Kwestia tytułu była niezwykle delikatna pod względem prawnym. Ponieważ terytorium Prus Królewskich wciąż należało do Polski, a władcy polscy tytularnie nazywali się królami Prus, Fryderyk mógł ogłosić się jedynie królem w Prusach. Od Prus Książęcych do Zjednoczenia Niemiec Po wojnach napoleońskich, w których Prusy odegrały kluczową rolę w pokonaniu Francji, ich prestiż wzrósł niebotycznie. Dzięki inicjatywom takim jak Niemiecki Związek Celny, Prusy zdominowały ekonomicznie kraje niemieckie. Finał nastąpił w 1871 roku, kiedy po zwycięskiej wojnie z Francją król pruski Wilhelm I został ogłoszony cesarzem niemieckim w Wersalu. Historia Prus Książęcych zakończyła się po II wojnie światowej. Gdy III Rzesza skapitulowała, alianci uznali Prusy za „nosiciela militaryzmu i reakcji” i formalnie zlikwidowali to państwo. Królewiec został wcielony do ZSRR i przemianowany na Kaliningrad. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
W starożytności nie tylko Grecja i Rzym miały demokrację. „Głos ludu” był znacznie częściej brany pod uwagę
Nowe badanie dotyczące demokracji opiera się na dowodach archeologicznych i historycznych z 31 starożytnych społeczeństw z Europy, Azji i obu Ameryk. Zespół badaczy z Field Museum wskazuje, że bardziej demokratyczne style rządzenia były częstsze, niż zakładano. Kluczowe znaczenie mogło mieć to, jak finansowano władzę.
Zespół naukowców związanych m.in. z Field Museum przeanalizował archeologiczne i historyczne ślady rządzenia w 31 starożytnych społeczeństwach z Europy, Azji i obu Ameryk. W sumie zestawiono 40 przypadków z 31 jednostek politycznych, obejmujących tysiące lat. Wniosek: demokracja była znacznie powszechniejsza w starożytności niż się powszechnie uważa. – Ludzie często zakładają, że praktyki demokratyczne narodziły się w Grecji i Rzymie – mówi Gary Feinman, główny autor badania. – Jednak nasze badania pokazują, że wiele społeczeństw na całym świecie wypracowało sposoby ograniczania wpływu władców i dawania głosu zwykłym ludziom. Demokracja widoczna w architekturze W badaniu porównywano systemy rządzenia w oparciu o dwa wymiary. Pierwszy to stopień koncentracji władzy: czy decyzje skupiają się w rękach jednej osoby lub jednej instytucji, czy są rozproszone. Drugi to inkluzywność, rozumiana jako to, na ile „większość obywateli” ma dostęp do władzy i może uczestniczyć w wybranych aspektach rządzenia. To podejście miało ułatwić ocenę społeczeństw, które różnie dokumentowały swoją historię, a część z nich nie zostawiła po sobie źródeł pisanych. Kluczową rolę odegrały ślady widoczne w przestrzeni: architektura i planowanie urbanistyczne. Wskazywano, że szerokie, otwarte przestrzenie w miastach oraz publiczne budynki z rozległymi miejscami spotkań sprzyjały wymianie informacji i wiązały się z bardziej współdzielonym modelem podejmowania decyzji. Z drugiej strony, jako sygnały większej autokracji traktowano m.in. piramidy z bardzo małą przestrzenią na szczycie, układy, w których drogi prowadzą w stronę siedziby władcy oraz brak miejsc, gdzie ludzie mogliby spotykać się i komunikować. Sposób finansowania władzy i związek z nierównościami Analiza objęła też sztukę, inskrypcje, układy miast, systemy administracyjne oraz oznaki nierówności majątkowych. Zestawiano m.in. przedstawienia władców o boskich atrybutach oraz monumentalne grobowce rządzących jako wskaźniki autokracji. Z kolei otwarte place i rzadko spotykane wizerunki władców miały sugerować mniejszą koncentrację władzy. Na tej podstawie stworzono „współczynnik autokracji”, który pozwolił umieścić każde społeczeństwo na skali od silnej autokracji po wyraźny kolektywizm. Wyniki wskazały, że wielkość populacji i liczba poziomów rządzenia nie wpływały na to, czy dane społeczeństwo będzie autokratyczne, czy demokratyczne. Za czynnik najsilniej powiązany z zakresem władzy rządzących uznano sposób finansowania. Społeczeństwa oparte na przychodach kontrolowanych lub monopolizowanych przez liderów (czerpanych z zasobów takich jak m.in. kopalnie, dalekosiężne szlaki handlowe, praca niewolnicza czy łupy wojenne) częściej przesuwały się w stronę autokracji. Tam, gdzie podstawą były szerokie podatki wewnętrzne lub praca wspólnotowa, częściej utrzymywano rozwiązania z podziałem władzy. W badaniu odnotowano też, że bardziej inkluzywne systemy polityczne generalnie wiązały się z niższym poziomem nierówności ekonomicznych. Teotihuacan jako przykład społeczeństwa z większym udziałem demokracji Badacze zwrócili uwagę m.in. na prekolumbijskie Teotihuacan. Wskazano je jako przykład społeczeństwa, w którym przeciętni ludzie mieli więcej do powiedzenia. W architekturze miasta uwagę zwracają szerokie, otwarte przestrzenie placów i alei. Dynamiczny rozwój Teotihuacán nastąpił w II stuleciu naszej ery, a szczytową fazę osiągnął między IV a VII wiekiem. Miasto zajmowało wówczas powierzchnię ok. 20 km kw., zamieszkiwało je ponad 200 tys. osób. Warto pamiętać, że korzenie demokracji sięgają epoki kamienia. Łowcy-zbieracze posiadali niewiele dóbr osobistych, a ich najważniejszym aktywem były umiejętności praktyczne i bliskie więzi z innymi ludźmi. Kiedy wódz wykazywał zapędy dyktatorskie, ludzie mogli po prostu od niego odejść. Demokracja starożytnych miast-państw przeważnie była mniej inkluzywna niż demokracja archaicznych społeczności. Źródło: Science Advances
Wybory 1990 wyznaczyły nowy kierunek. Emocje społeczne sięgnęły wówczas zenitu
Wybory 1990, czyli pierwsze powszechne wybory prezydenckie w III RP, stanowią absolutny fundament naszego kraju. Nie były one jedynie procedurą wyłonienia głowy państwa, a raczej plebiscytem nad kształtem nowej Polski. To w trakcie tej brutalnej kampanii zdefiniowały się podziały, które na kolejne trzy dekady zarysowały mapę polityczną kraju. To wtedy pojęcie Solidarności jako monolitu odeszło do przeszłości, a Polska po raz pierwszy zasmakowała nowoczesnego populizmu.
Spis treści: Kraj na rozdrożu Jak wybrać nowego prezydenta? Kandydaci w wyborach 1990 Listopadowy szok Rok 1990 to w polskiej historii granica epok – moment metaforycznego pęknięcia, kiedy „stare” jeszcze nie do końca umarło, a „nowe” rodziło się w bólach i chaosie, któremu towarzyszyły ogromne emocje społeczne. O ile rok 1989 był czasem wielkiej euforii, to następny przyniósł twarde lądowanie. Polacy zrozumieli, że wolność ma swoją cenę, a bohaterowie są ludźmi z krwi i kości, trawionym przez ambicje, lęki i wzajemne animozje. Kraj na rozdrożu U progu 1990 roku Polska była „wielkim placem budowy” i jednocześnie – ruiną starego systemu. W sklepach zaczynały pojawiać się towary, ale ceny szalały. Ulicami jeździły jeszcze nysy i żuki, ale obok nich parkowały już pierwsze samochody sprowadzane z zachodu. W powietrzu czuć było zapach zmian, ale i narastającego strachu. Prezydent z kontraktu Polityczny układ sił w 1990 roku był bezpośrednią konsekwencją kompromisu zawartego przy Okrągłym Stole wiosną 1989 roku. Tamte ustalenia, choć historyczne i przełomowe, zakładały ewolucyjne dochodzenie do demokracji. Opozycja solidarnościowa zgodziła się na pewien podział władzy, który miał gwarantować bezpieczeństwo komunistom i uspokoić Moskwę. Urząd prezydenta został przywrócony i skrojony specjalnie pod generała Wojciecha Jaruzelskiego. Głowa państwa miała być gwarantem ciągłości sojuszy i kontroli nad resortami siłowymi – wojskiem i milicją. 19 lipca 1989 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało Jaruzelskiego na to stanowisko. Wybór ten był de facto wymuszony racją stanu i obawą przed radziecką interwencją, jednak w oczach społeczeństwa prezydent nadal pozostawał symbolem stanu wojennego. Tymczasem rozwój wydarzeń w Europie nabierał tempa, którego nikt się nie spodziewał. Jesień Narodów zmiotła komunistyczne reżimy w Europie Środkowo-Wschodniej. Mur berliński runął. W Pradze triumfował Václav Havel, a w Rumunii rozstrzelano Nicolae Ceaușescu. Na tym tle Polska, pionier zmian, nagle zaczęła wyglądać archaicznie. Mieliśmy niekomunistycznego premiera, ale w Belwederze wciąż urzędował komunistyczny generał. Rząd Tadeusza Mazowieckiego Powstały w 1989 roku rząd Tadeusza Mazowieckiego był gabinetem wielkich nadziei i oczekiwań. Premier, który opowiadał się za powolną ewolucją i unikaniem gwałtownych wstrząsów, wydawał się idealnym liderem na czas przejścia. Rząd ten podjął się zadania przebudowy gospodarki nakazowo-rozdzielczej na rynkową. Twarzą tej operacji został minister finansów Leszek Balcerowicz. Wprowadzony 1 stycznia 1990 roku „Plan Balcerowicza” był prawdziwą terapią szokową. Uwolnienie cen, walka z hiperinflacją, wprowadzenie wymienialności złotego – to wszystko były ruchy konieczne, by uratować bankrutujące państwo. Ale społeczeństwo, początkowo gotowe do wyrzeczeń, zaczęło tracić cierpliwość. Mit „zachodu” zderzył się z brutalną rzeczywistością pierwotnego kapitalizmu. Upadały wielkie zakłady przemysłowe, które były bastionami „Solidarności”. Bezrobocie, zjawisko w PRL oficjalnie nieznane, zaczęło lawinowo rosnąć. Ludzie tracili grunt pod nogami. W tej atmosferze filozofia rządu, oparta na haśle „siła spokoju” i apelach o cierpliwość, zaczęła być odbierana jako arogancja i oderwanie od życia zwykłego człowieka. Wojna na górze Gdy w Warszawie rząd Mazowieckiego reformował państwo, w Gdańsku narastała frustracja. Lech Wałęsa, niekwestionowany lider ruchu, został poza głównym nurtem decyzyjnym. W swojej siedzibie w Gdańsku przyjmował zagraniczne delegacje, ale realna władza była w rękach jego niedawnych doradców – Mazowieckiego, Geremka i Kuronia. Wałęsa czuł, że traci kontrolę. Widział też rosnące niezadowolenie społeczne. Zamiast pozwolić, by ten gniew obrócił się przeciwko niemu, postanowił stanąć na jego czele. Wspierany przez braci Jarosława i Lecha Kaczyńskich, sformułował doktrynę „przyspieszenia”. Hasło to było genialne w swojej prostocie. Wałęsa podnosił, że zmiany idą zbyt wolno, komuniści wciąż mają się dobrze, uwłaszczają się na majątku narodowym, a rząd jest zbyt miękki. Mówił o potrzebie „przewietrzenia Warszawy”. Tak rozpętała się „wojna na górze”. Wałęsa publicznie zaatakował rząd, twierdząc, że potrzebny jest konflikt, by oczyścić atmosferę. Środowisko skupione wokół „Gazety Wyborczej” i rządu, z Adamem Michnikiem na czele, odebrało to jako atak na rodzącą się demokrację. Michnik, niegdyś przyjaciel Wałęsy, stał się jego najostrzejszym krytykiem, ostrzegając przed populizmem i autorytaryzmem przewodniczącego. Pęknięcie stało się faktem. Obóz solidarnościowy podzielił się na dwa zwalczające się plemiona: zwolenników rządu i Wałęsy. Jak wybrać nowego prezydenta? Na początku 1990 roku, decyzja o rozpisaniu nowych wyborów nie była oczywista. Jaruzelski dopiero rozpoczynał kadencję. Jednak wywierana przez Lecha Wałęsę presja i postępujący rozkład PZPR sprawiły, że trwanie układu okrągłostołowego stało się niemożliwe. Zgodnie z pierwotnymi ustaleniami, prezydenta wybierało Zgromadzenie Narodowe. Taki tryb faworyzowałby kandydata kompromisu. Wałęsa dążył do wyborów powszechnych. Uginając się pod polityczną i społeczną presją, 21 września 1990 roku Sejm podjął uchwałę o skróceniu kadencji prezydenta i własnej. Sześć dni później znowelizowano konstytucję. Kandydaci w wyborach 1990 Wolę kandydowania wyraziło 16 osób. Do walki o najwyższy urząd ostatecznie stanęło 6 kandydatów, z których każdy reprezentował inną wizję Polski. Lech Wałęsa Wałęsa dysponował silnym zapleczem, na które składało się Porozumienie Centrum, NSZZ „Solidarność”, Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe i Kongres Liberalno-Demokratyczny. Prowadził głośną i agresywną kampanię, w której odgrywał rolę trybuna ludowego. Spotykał się z tłumami na wiecach, używał prostego, dosadnego języka, pełnego bon motów. Jego głównym atutem była wiarygodność historyczna – to on „przeskoczył przez płot” i obalił komunizm. Teraz obiecywał dokończenie rewolucji. Tadeusz Mazowiecki Mazowieckiego popierał Ruch Obywatelski Akcja Demokratyczna i Forum Prawicy Demokratycznej. Spokojny, powolny, zawsze ubrany w garnitur polityk z charakterystyczną zmęczoną twarzą był przeciwieństwem Wałęsy. Jego sztabowcy uznali, że w czasach chaosu ludzie pragną stabilizacji. Hasło „Siła spokoju” miało być odpowiedzią na wałęsowską agresję. Premier odwoływał się do odpowiedzialności. Mówił o konieczności kontynuowania reform, budowaniu państwa prawa i powrocie do Europy. Unikał populizmu, nie obiecywał gruszek na wierzbie. Stanisław Tymiński Za Tymińskim nie stały żadne znaczące struktury partyjne. Początkowo wspierany przez małą Partię X, korzystał z pomocy spontanicznych wolontariuszy, ale też, jak podejrzewano, nieformalnych struktur byłych służb specjalnych, które widziały w nim narzędzie chaosu. Był dosłownie postacią znikąd. Emigrant, który wyjechał z Polski w latach 60., zrobił rzekomą karierę biznesową w Kanadzie i Peru. W kraju szarym i biednym jawił się jako człowiek sukcesu – ucieleśnienie amerykańskiego snu. Tymiński był prekursorem antyestablishmentowego populizmu. Nie atakował komunizmu ani nie bronił reform. Celował „układ”. Mówił, że Polska jest rozkradana, że rządzący zdradzili naród. Pozostali kandydaci Jak się okazało, pozostała trójka stanowiła zaledwie tło dla gigantów. Włodzimierz Cimoszewicz (SdRP). Reprezentant lewicy. Jego zadaniem nie było zwycięstwo, a zapewnienie przetrwania formacji. Miał pokazać ludzką twarz lewicy. Roman Bartoszcze (PSL). Jedyny kandydat reprezentujący wieś, która czuła się zagrożona importem żywności i brakiem protekcjonizmu państwa. Leszek Moczulski (KPN): Weteran walki o niepodległość, radykał. Jego antyrosyjska i antykomunistyczna retoryka, choć szlachetna, wydawała się w 1990 roku anachroniczna. Moczulski mówił językiem II RP, podczas gdy Polacy chcieli słuchać o nowoczesności. Listopadowy szok 25 listopada 1990 roku, dzień wyborów, przyniósł szokujące wyniki. Do ostatniej chwili sondaże dawały Mazowieckiemu drugie miejsce lub wieszczyły mu zwycięstwo. Tymczasem premier nie zakwalifikował się nawet do drugiej tury. W głosowaniu uczestniczyło 60,6% uprawnionych (16,7 mln obywateli). Wałęsa uzyskał 39,96% poparcia, zdobywając 6 569 889 głosów. Tymiński zdobył 3 797 605 głosów, co przełożyło się na 23,1% poparcia. Pospolite ruszenie w obronie rozsądku Okres między 25 listopada a 9 grudnia 1990 roku był jednym z najdziwniejszych w historii III RP. W obliczu zagrożenia, że prezydentem Polski zostanie nieobliczalny Tymiński, nastąpiła bezprecedensowa konsolidacja elit postsolidarnościowych. „Wojna na górze” dobiegła końca. Obóz Mazowieckiego zachował się odpowiedzialnie, wzywając do głosowania na Wałęsę. Wszyscy jednym głosem ostrzegali przed nieobliczalnym Tymińskim. 9 grudnia 1990 roku Polacy ponownie poszli do urn. Lech Wałęsa uzyskał 10 622 696 głosów (74,25%), natomiast Stanisław Tymiński – 3 683 098 (25,75%). Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ali Chamenei, zwany też Ali Khamenei: człowiek, który trzymał w garści Iran
Islamska Republika Iranu to religijna dyktatura powołana po antyzachodniej rewolucji w 1979 roku. Do niedawna rządził tam Najwyższy Przywódca, duchowny i teolog Ali Chamenei (Ali Khamenei). Kto go zastąpi?
W tym artykule: Specyfika Iranu: cywilizacja licząca kilka tysięcy lat Rewolucja islamska, Chomejni i Ali Khamenei Religijna dyktatura i społeczeństwo, które nie chce być zamknięte Nie zrozumiemy Iranu oraz władzy, jaką sprawował tam ajatollah Ali Chamenei (Ali Khamenei), bez znajomości historii tego kraju. Sięga ona bardzo głęboko w przeszłość. Pierwszym prawdziwym państwem na tym terenie był starożytny Elam, który powstał prawie 4,5 tys. lat temu. Jego stolica Suza jest jeszcze starsza, bo liczy ponad 6 tys. lat! Specyfika Iranu: cywilizacja licząca kilka tysięcy lat Przez kolejne wieki na terenach Iranu – czyli ziemiach między Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską – funkcjonowały imperia: Medów (bijących się z Asyryjczykami), Persów (toczących wojny m.in. z Grekami), Partów (zaprzysięgłych przeciwników Rzymian), Sasanidów (walczących z Bizancjum). Przez ten czas zmieniły się zwyczaje i podejście do religii. Na przykład w VI w. p.n.e. powstał tam zaratusztrianizm, który za panowania Sasanidów w III w. n.e. ogłoszono religią państwową. Inne wyznania znajdowały się, w zależności od widzimisię władców, na cenzurowanym. W VII i VIII wieku państwo Sasanidów zostało podbite przez Arabów, a w kraju zapanował islam. Ostatecznie w swojej odmianie zwanej szyityzmem, co spowodowało konflikty z sunnitami – muzułmanami stanowiącymi większość w sąsiednich krajach. Iran, w dawnych wiekach zwany Persją, musiał walczyć m.in. z mongolskimi koczownikami Tamerlana (1336–1405) i Turcją. Do tego dochodziły konflikty z europejskimi mocarstwami: Wielką Brytanią i Rosją. Kraj rozrywały walki zewnętrzne, znajdował się częściowo pod obcą okupacją. Dla mieszkańców, pamiętających o wielkiej przyszłości, było to poniżające. Zasiadający od 1925 roku na perskim tronie szach Reza Pahlavi przekształcał na wzór zachodni prawo, dopuścił kobiety do prac w urzędach, a mężczyznom nakazał nosić zachodnie stroje. W trakcie II wojny światowej nie wydawał się jednak aliantom wystarczająco antyniemiecki, więc w 1941 roku w wyniku interwencji radziecko-brytyjskiej abdykował, a na tronie zastąpił go syn: Mohammad Reza Pahlawi. Chciał on dalej modernizować i westernizować kraj. Wielu Irańczyków przekonał. Jednak szach coraz brutalniej represjonował też opozycję, co wzmacniało siły tradycjonalistów i nastawiało ich tym bardziej negatywnie do Zachodu. To doprowadziło do wybuchu irańskiej rewolucji islamskiej. Okoliczności te opisał Ryszard Kapuściński w słynnym reportażu „Szachinszach” (1982). Rewolucja islamska, Chomejni i Ali Khamenei W 1979 roku Pahlawi został obalony. Z emigracji we Francji wrócił przywódca religijnie nastawionej opozycji – ajatollah (czyli wielki teolog) Ruhollah Chomejni (Chomeini). Został on dożywotnim Najwyższym Przywódcą powołanej wówczas Islamskiej Republiki Iranu. Po jego śmierci w 1989 roku, funkcję tę irańscy duchowni z tzw. Zgromadzenia Ekspertów przyznali 50-letniemu wtedy Alemu Chamenei (Khamenei), sprawującemu władzę do dziś. Dla niewtajemniczonych już nazwiska Chomejni i Chamenei mogą się mylić. Na dodatek obok funkcji Najwyższego Przywódcy w Iranie istnieje też urząd prezydenta. Jest on drugą osobą w państwie, a wybiera się go w wyborach powszechnych. Ali Chamenei sprawował tę funkcję za życia Chomeiniego, od 1981 do 1989 roku. A zaczynał dość skromnie. Chamenei urodził się w 1939 roku jako syn szyickiego duchownego pochodzenia azerskiego i perskiej matki. Wychowywał się w Meszhedzie, drugim co do wielkości mieście Iranu, ważnym ośrodku pielgrzymkowym i akademickim. Ukończył studia z prawa islamskiego i teologii. To na uczelni poznał Chomejniego, który stał się jego mentorem. Gdy ten musiał w 1964 roku uciekać za granicę przed służbami szacha, Chamenei został w kraju. Był silnie związany z opozycją. Władze kilkakrotnie go aresztowały, a w 1975 roku zesłały do miasta Iranszahr w Beludżystanie. Region ten miał opinię niebezpiecznego, na dodatek żyło tam wielu sunnitów, którzy częstokroć poniżali szyickiego duchownego. „Przyjaciele zapamiętali go z tamtych czasów jako spokojnego, wrażliwego, wyciszonego poetę oraz zdolnego tłumacza z języka arabskiego, dobrze posługującego się też angielskim i tureckim” – pisze Marek Kęskrawiec w cenionym reportażu „Czwarty pożar Teheranu”. Nic dziwnego, że Chamenei nie zapowiadał się na następcę Chomejniego. „Choć w rewolucję angażował się od samego początku, a w czerwcu 1981 roku odniósł poważne rany w zamachu bombowym mudżahedinów [z marksistowskiej Organizacji Bojowników Ludowych Iranu; przyp. red.], nie zaliczał się do ścisłej elity duchowieństwa. Nie był wtedy nawet ajatollahem. Jego wybór na następcę Chomeiniego uznawano raczej za kompromis niż symbol uznania dla wyjątkowych talentów. Chamenei stanowił wygodną opcję dla innych ajatollahów. Nie bali się, że zdominuje ich tak jak Chomeini. Swoją pozycję musiał dopiero zbudować” – podkreśla Kęskrawiec. Władzę Chamenei miał ogromną. Był zwierzchnikiem sił zbrojnych, do jego dyspozycji pozostawała elitarna Gwardia Rewolucyjna. Miał w ręku media i sądy, kierował polityką zagraniczną, to de facto od niego zależały też losy irańskiego programu atomowego. Dla prezydenta (do którego dymisji może zresztą doprowadzić w razie potrzeby) pozostawiał sprawy gospodarcze, politykę w parlamencie itp. Chamenei stał się symbolem twardej postawy duchownych, niezgadzających się na liberalizację polityki. Wielokrotnie dochodziło do spięć Iranu z USA – kiedyś popierającymi szacha, a przez to uważanymi przez Chomejniego i Chameneiego za Wielkiego Szatana. Począwszy od kryzysu z amerykańskimi zakładnikami w ambasadzie w Teheranie, po spór wokół irańskiego programu atomowego i oskarżenia o wspieranie przez Iran organizacji terrorystycznych, wojna wisiała na włosku. Dlatego Teheran intensywnie szukał sojuszników wśród krajów antyzachodnich, takich jak Rosja, Chiny i Wenezuela. Kiedy podczas pandemii Polska przekazała Iranowi w geście solidarności transport szczepionek, Chamenei kazał zwrócić 820 tys. dawek, ponieważ wyprodukowano je w USA. „Nie ufam im” – powiedział o amerykańskich i brytyjskich preparatach w 2021 roku. Iran postawił na szczepionki chińskie, rosyjskie i indyjskie. Religijna dyktatura i społeczeństwo, które nie chce być zamknięte Konstytucja Islamskiej Republiki Iranu z 1989 roku nie pozostawia wątpliwości, że podstawą życia kulturalnego, społecznego, politycznego i ekonomicznego są normy islamskie. To teokracja, religijna dyktatura, w której fundamentem jest Koran i tradycja. Poza muzułmanami z innych niż szyici prądów, w kraju swoje religijne rytuały mogą jednak odprawiać zaratusztrianie, żydzi (niezależnie od bardzo napiętych stosunków z Izraelem, którego władze w Teheranie po prostu nie uznają) oraz miejscowi chrześcijanie. Turyści często są zaskoczeni, że społeczeństwo irańskie wcale nie jest zamknięte. Mieszkańcy przychylnie nastawieni są do gości z zagranicy, dumni z zabytków, tradycji i przyrody. Nie ma alkoholu, dyskotek, golizny i par całujących się w miejscach publicznych. Jednak w Teheranie młodzi ubierają się nowocześnie i atrakcyjnie. Spod często tylko niedbale narzuconych kobiecych chust widać eleganckie fryzury i perfekcyjny makijaż. Dziennikarze opisują, że w domowym zaciszu furorę robi fikuśna bielizna. A po kryjomu pełne ręce pracy mają chirurdzy plastyczni – zajmujący się nawet rekonstrukcją błony dziewiczej. Jest też sposób na ominięcie zakazu seksu pozamałżeńskiego: to tzw. małżeństwo tymczasowe (sigheh), które u szyitów można zawrzeć na papierze nawet tylko na pół godziny. Chamenei na to przyzwalał. Jeśli jednak poczuł, że jego władza jest realnie zagrożona, potrafił być bezwzględny. Gdy Irańczycy zwietrzyli szansę na zliberalizowanie kraju za rządów prezydenta Mohammada Chatamiego (1997–2005), ich złudzenia szybko zostały rozwiane. Na ulice wyszły patrole strzegące islamskiej moralności. Jak pisze Kęskrawiec, „w publicznych miejscach wymierzano kary chłosty, zdarzało się nawet, że dziewczynom, które przyłapano na chodzeniu w sandałach bez skarpet, za to z pomalowanymi paznokciami – wkładano bose nogi do wiader z karaluchami”. Podczas ulicznych starć, do których dochodziło także w kolejnych latach, wiele było ofiar śmiertelnych. Tylko podczas wielkich protestów w latach 2019–2020 zginęło, według różnych szacunków, od trzystu do półtora tysiąca Irańczyków. Demonstrowali przeciw złamanym obietnicom, korupcji, drożyźnie, bezrobociu, zakłamaniu kleru i manipulacjom władz. Niektórzy wzywali nawet do ustąpienia Najwyższego Przywódcy. Do kolejnych protestów dochodziło później. Władze podkreślały, że stoją za nimi wrogie kraje – zwłaszcza USA (Wielki Szatan) i Arabia Saudyjska (sunnici). Chamenei zapewnił w irańskiej telewizji, że wrogowie znów się zawiodą, podobnie jak wiele razy w przeszłości. 1 marca 2026 roku Amerykanie ogłosili, że Najwyższy Przywódca został zabity podczas ataku armii USA na Iran. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
W tym regionie mówi językiem turkijskim i wyznaje prawosławie. To rzadkie połączenie w Europie
Gagauzja, jeden z reliktów czasów postsowieckich, jest regionem doprawdy niezwykłym. Ścierają się tam trzy strefy wpływów – rosyjska, turecka i europejska – a fundamentem tożsamości jest niezwykły paradoks kulturowy. Należy bowiem podkreślić, że Gagauzi stanowią jedyną tureckojęzyczną, a jednocześnie prawosławną grupę w Europie. Co warto wiedzieć na temat Autonomicznego Terytorium Gagauzji? Poniżej przybliżamy historię tego niezwykłego miejsca.
Spis treści: Charakterystyka Autonomii Gagauskiej Od Besarabii do autonomii Współczesna Gagauzja Turystyka w Gagauzji Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku Mołdawia zaczęła dążyć do zbliżenia z Rumunią. Dla większości mieszkańców Mołdawskiej SRR szukanie jedności z zachodnim sąsiadem było naturalną konsekwencją więzi historycznych oraz wspólnej tożsamości narodowej i językowej. Dodatkowo takie działanie pozwoliłoby ostatecznie uciec z radzieckiej strefy wpływów. Dla większości, ale nie dla wszystkich. Z obawy przed „rumunizacją”, silnie zrusyfikowane ludy doprowadziły do stworzenia dwóch jednostek autonomicznych – nieuznawanego na arenie międzynarodowej Naddniestrza i mniej kontrowersyjnej Gagauzji. Charakterystyka Autonomii Gagauskiej Gagauzja zajmuje niewielki obszar w południowej Mołdawii. Terytorium autonomii jest skromne – mierzy zaledwie 1832 kilometry kwadratowe, co stanowi około 5% całkowitej powierzchni kraju. Stolicą i centralnym ośrodkiem administracyjnym jest Komrat. Ponadto do regionu należą dwa inne miasta – Ceadîr-Lunga i Vulcănești. Oprócz tego w granicach Gagauzji znajduje się ponad 20 wsi. Charakterystyczną cechą regionu jest brak spójnych granic, a dokładnie – fizyczna nieciągłość i fragmentacja terytorialna. Terytorium autonomii jest podzielone na cztery oddzielne enklawy. Od Besarabii do autonomii Gagauzi, tureckojęzyczny lud o korzeniach tureckich lub bułgarskich, są obecni na terytorium dzisiejszej autonomii od około dwóch wieków. Ich pochodzenie nie jest jasne. Brakuje bowiem bezpośrednich źródeł pisanych, które mogłyby jednoznacznie wyjaśnić tę kwestię. Ta sytuacja otworzyła drogę do licznych hipotez opartych na źródłach pośrednich, w tym tych łączących Gagauzów z bałkańskimi migrantami lub nawet Turkami seldżuckimi. Fakt, że korzenie narodu są niejasne i podatne na interpretacje, pozwala elitom w Komracie na elastyczne budowanie narracji historycznej i narodowej. Jest to szczególnie widoczne w polityce tożsamościowej regionu, gdzie w zależności od potrzeb geopolitycznych akcentuje się tureckie dziedzictwo w celu zacieśnienia relacji z Ankarą lub podkreśla się prawosławie i historyczną przynależność do imperium carskiego w celu utrzymania bliskości ze słowiańską kulturą i Rosją. W granicach wielkiego imperium W 1812 roku, po pokoju bukareszteńskim między Turcją a Rosją, terytorium, które obecnie stanowi Gagauzję, zostało włączone w skład Imperium Rosyjskiego. W rezultacie region ten był zakorzeniony w rosyjskiej strefie wpływów przez niemal dwa stulecia. Współczesna historia autonomii rozpoczęła się w kontekście rozpadu ZSRR. Przed tym okresem Gagauzja nie cieszyła się żadnym specjalnym statusem w ramach Mołdawskiej SRR. Jednak w 1990 roku, w obliczu wzrostu nastrojów nacjonalistycznych w Kiszyniowie i obawy przed możliwym zjednoczeniem Mołdawii z Rumunią, wywodzący się z regionu deputowani ogłosili powstanie Republiki Gagauskiej. Pierwotnie, 12 listopada 1989 roku, proklamowano Gagauską ASRR, a następnie 19 sierpnia 1990 roku – Republikę Gagauską, funkcjonującą formalnie w ramach ZSRR. Głównym motywatorem tych działań był autentyczny lęk ludności Gagauzji przed możliwością zjednoczenia Mołdawii i Rumunii. Te obawy, podsycane przez nacjonalistyczną retorykę Kiszyniowa i Bukaresztu, stały się potężnym czynnikiem mobilizującym elektorat i doprowadziły do faktycznej secesji regionu. Droga do autonomii Przez następne cztery lata Republika Gagauska funkcjonowała jako nieuznawana jednostka, podobnie jak Naddniestrze. Jednak w przeciwieństwie do Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej, gdzie spór eskalował w konflikt zbrojny, Gagauzja i Kiszyniów zdecydowali się na rozwiązanie polityczne. Choć należy podkreślić, że rozlew krwi malował się na horyzoncie. W październiku 1990 roku z Kiszyniowa wyruszył dwudziestotysięczny oddział, który miał rozprawić się z mieszkańcami zbuntowanego regionu. Konflikt wisiał w powietrzu, a napięcie deeskalowało dopiero po wkroczeniu do Gagauzji radzieckiego wojska. W sierpniu 1991 roku, dwaj gagauscy liderzy – Mikhail Kendigelyan i Stepan Topal – zostali aresztowani. W odpowiedzi na to działanie, Gagauzi utworzyli 400-osobowy oddział „Budziak”, będący czymś w rodzaju namiastki sił zbrojnych. Elitom po obu stronach udało się jednak znaleźć wspólny język. Zamiast, wzorem Naddniestrza, wejść w stan trwałej secesji, Gagauzja wybrała kompromis prawny i pozostała w strukturze konstytucyjnej Mołdawii. Porozumienie autonomiczne zostało ostatecznie osiągnięte 23 grudnia 1994 roku. W 1995 roku przeprowadzono referendum, którego celem było wytyczenie granic administracyjnych i wyznaczenie stolicy autonomii. Współczesna Gagauzja Status Autonomicznego Terytorium Gagauzji jest uregulowany przez Ustawę o szczególnym statusie prawnym Gagauzji i Statut Gagauzji, będący lokalnym odpowiednikiem ustawy zasadniczej. Dokumenty te definiują podział kompetencji między władzami regionu a rządem centralnym. Na czele autonomii stoi baszkan, wybierany w głosowaniu powszechnym, który z urzędu jest członkiem rządu Mołdawii. Gagauzja ma swój własny parlament – Halk Topluşu – w którego kompetencji leży prawo tworzenia i legalizacji ustaw i innych aktów prawnych. Odpowiednikiem rządu jest Komitet Wykonawczy. Liczbę mieszkańców autonomii szacuje się na ok. 160 tys. osób, co stanowi 4,5% mieszkańców kraju. Około 82% populacji stanowią Gagauzi. Unikatowy charakter autonomii odzwierciedla tamtejsza polityka językowa. W regionie obowiązują trzy języki urzędowe: gagauski, rumuński i rosyjski. Rumuński i rosyjski są używane do celów administracyjnych. Utrzymanie tego ostatniego jako kluczowego języka urzędowego i kulturowego jednoznacznie wskazuje na silną orientację prorosyjską, wykraczającą poza zwykły sentyment. Turystyka w Gagauzji Gagauzja nie jest najoczywistszym kierunkiem turystycznym w Europie Wschodniej. Na tle samej Mołdawii, oferującej wiele historycznych i naturalnych atrakcji, wypada raczej blado. Nie oznacza to jednak, że autonomia nie jest warta odwiedzenia. Miejsce to oferuje turystom możliwość poznania unikatowej kultury, która jest mieszanką tradycji bałkańskich, tureckich i prawosławnych, z silnym postsowieckim sznytem. Miasto symbolicznych kontrastów Komrat, niewielka stolica autonomii, jest centralnym punktem życia politycznego i duchowego regionu. Kluczowym zabytkiem sakralnym jest sobór św. Jana Chrzciciela, jedna z najstarszych, bo wzniesiona w 1820 roku, i najokazalszych świątyń Gagauzji. Kościół jest wizytówką stolicy i chlubą mieszkańców, a jego wnętrze zachwyca detalami, takimi jak barwna, wyszukana posadzka z płytek ceramicznych. Przestrzeń miejska Komratu przypomina betonowy podręcznik symbolicznej geopolityki. W centrum miasta, przed ratuszem, można zobaczyć pomnik Lenina, który kontrastuje z nowszymi symbolami lokalnej tożsamości, takimi jak Chodnik Chwały Gagauzów. Utrzymanie symbolu sowieckiej przeszłości świadczy o tym, że Gagauzja nie dokonała pełnej dekomunizacji. Zachowanie dziedzictwa radzieckiego jest celowym sygnałem dystansu wobec Kiszyniowa i potwierdzeniem trwałej prorosyjskiej orientacji społecznej, często postrzeganej jako symbol stabilności. W mieście znajdują się również inne instytucje, takie jak Gagauski Uniwersytet Narodowy i Dom Kultury. Muzeum Narodowe Gagauzji Narodowe Muzeum Historii i Etnografii Gagauzji bez wątpienia jest jednym z najważniejszych punktów na turystycznej mapie regionu. To miejsce, gdzie zachowano lokalny folklor, zwyczaje i tradycje, prezentując między innymi kolorowe ceremonie ślubne i codzienne życie ludu gagauskiego. To właśnie tam historia gagauskiej tożsamości, osadzonej w prawosławiu i języku tureckim, jest najmocniej akcentowana. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jak przez lata zmieniały się Zimowe Igrzyska Olimpijskie? Od Chamonix do Cortiny d'Ampezzo
Historia zimowych igrzysk to opowieść o narodowych ambicjach, przełomowych zwycięstwach, politycznych napięciach i kontrowersjach, które niejednokrotnie wpływały na los całych państw. Od Chamonix i pierwszych startów Polaków, przez „cud na lodzie” w Lake Placid, aż po skandale w Soczi — zimowe igrzyska odzwierciedlają zmieniający się świat.
Na myśl o początkach Igrzysk Olimpijskich od razu przychodzą obrazki ze świata starożytnej Grecji. Tamtejsze zmagania, w skład których wchodziły m.in. wyścigi rydwanów, były protoplastą współczesnych międzynarodowych zawodów sportowych. W pierwszych nowożytnych Igrzyskach Olimpijskich, które odbyły się w Atenach w 1896 roku, udział wzięło 245 mężczyzn reprezentujących 14 krajów. Wydarzenie to zapoczątkowało cykl jednej z największych imprez sportowych, która co cztery lata skupia na sobie wzrok całego świata. Na pierwsze zimowe Igrzyska Olimpijskie sportowcy i kibice musieli jednak jeszcze trochę poczekać. Zawody w dyscyplinach zimowych po raz pierwszy odbyły się 28 lat później, we francuskiej miejscowości Chamonix, u podnóża Mont Blanc. Od tamtej pory Zimowe Igrzyska Olimpijskie rozgrywano na trzech kontynentach, pisząc historię wielu wcześniej nikomu nieznanych dyscyplin sportowych. Chamonix – gospodarz pierwszych Zimowych Igrzysk Choć pierwsza zimowa impreza odbywająca się w Chamonix zdobyła tytuł pełnoprawnych Igrzysk Olimpijskich dopiero w 1926 roku (dwa lata po zmaganiach), podczas sesji Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego w Lizbonie, to jej zasięg miał zdecydowanie międzynarodowy wymiar. W zawodach, których inauguracja odbyła się 25 stycznia 1924 roku, wzięło udział łącznie 258 sportowców z 16 krajów. W zmaganiach uczestniczyła również reprezentacja polskich sportowców, której chorążym podczas ceremonii otwarcia został legendarny dziennikarz Kazimierz Smogorzewski. Niestety, z powodu opóźnienia pociągu polscy sportowcy nie zdołali dotrzeć na przemarsz inauguracyjny, przez co urodzony w Sielcu publicysta reprezentował polskie barwy w pojedynkę. Pierwsze igrzyska bez narciarstwa? Pierwszym złotym medalistą w historii Zimowych Igrzysk Olimpijskich został Amerykanin Charles Jewtraw, który zwyciężył w biegu łyżwiarstwa szybkiego na dystansie 500 metrów. Był to jedyny złoty medal dla Stanów Zjednoczonych podczas tamtej imprezy, która medalowo została zdominowana przez Norwegów. Sensacją turnieju okazał się norweski narciarz Thorleif Haug, któremu udało się trzykrotnie stanąć na najwyższym stopniu podium: dwukrotnie w biegach narciarskich oraz raz w kombinacji norweskiej. Co ciekawe, pierwsze Zimowe Igrzyska Olimpijskie odbywały się bez dyscypliny, która dziś stanowi fundament tego typu sportowych zmagań. W zawodach w Chamonix nie brali bowiem udziału narciarze zjazdowi — ich konkurencja zadebiutowała dopiero na igrzyskach w niemieckim Garmisch-Partenkirchen w 1936 roku. Pierwszy polski medal Na jakikolwiek medal polscy sportowcy musieli czekać do 1956 roku i igrzysk w Cortinie d’Ampezzo. Podczas tamtego turnieju na najniższym stopniu podium stanął urodzony w Zakopanem kombinator norweski Franciszek Gąsienica Groń. Co ciekawe, Polak przełamał medalową passę Skandynawów w tej dyscyplinie sportu, która od pierwszych zawodów w Chamonix była całkowicie zdominowana przez sportowców z północnego regionu Europy. Włoskie igrzyska były wyjątkowe nie tylko ze względu na brąz Gąsienicy Gronia. Były to pierwsze zimowe międzynarodowe zawody na taką skalę, w których udział wzięła reprezentacja ZSRR. Rywalizacja radzieckich sportowców była elementem rozgrywającej się wówczas zimnej wojny, a pokaz siły olimpijczyków ze Związku Radzieckiego miał udowodnić wyższość komunizmu. Propagandowy manewr się udał, gdyż sportowcy z ZSRR wygrali klasyfikację medalową, zdobywając łącznie aż 16 krążków. Największym sukcesem został okrzyknięty hokejowy triumf nad reprezentacją Kanady, która po raz pierwszy musiała ustąpić najwyższego miejsca na podium. Igrzyska w Cortinie osiągnęły również rekord pod względem liczby drużyn biorących udział w turnieju. Obok debiutującego ZSRR pierwsze starty zaliczyli sportowcy z Iranu i Boliwii. Międzynarodowy zasięg imprezy przyczynił się również do przełomowej innowacji, jaką było pierwsze masowe transmitowanie sportowych zmagań w telewizji. Triumf Wojciecha Fortuny Po 48 latach Zimowe Igrzyska Olimpijskie po raz pierwszy zawitały do Azji. Japońskie Sapporo zwyciężyło w rywalizacji o organizację imprezy nad kanadyjskim Calgary, fińskim Lahti oraz amerykańskim Salt Lake City. Reprezentanci Kraju Kwitnącej Wiśni entuzjastycznie podeszli do zawodów, chcąc zdobyć swój pierwszy złoty medal na Zimowych Igrzyskach Olimpijskich. Bojowe nastawienie opłaciło się, a Japończycy całkowicie zdominowali konkurs skoków narciarskich na skoczni 70 m, stając na wszystkich trzech stopniach podium. Turniej rozgrywany w Sapporo był również przełomowy dla reprezentacji Polski. Wśród kadry sportowców, która w 1972 roku uczestniczyła w ceremonii otwarcia pod przewodnictwem narciarskiego mistrza świata Andrzeja Jana Bachledy-Curusia, znalazł się skoczek Wojciech Fortuna. Zawodnik urodzony w Zakopanem zdołał w Japonii wygrać konkurs na dużej skoczni, czym położył fundamenty pod popularyzację tej dyscypliny sportu w Polsce. Był to pierwszy złoty medal w historii polskich startów na Zimowych Igrzyskach Olimpijskich. Igrzyska i polityka Od zawsze w trakcie odbywania się igrzysk olimpijskich tematy sportowe przeplatały się z polityką i relacjami międzynarodowymi. Nie inaczej było w przypadku igrzysk w Lake Placid, które odbywały się w 1980 roku. Tamtejsza impreza była prawdziwą eskalacją zimnej wojny, w trakcie której USA i ZSRR prześcigały się w walce o największe wpływy we współczesnym świecie. Starcie tych dwóch światowych potęg w hokejowej rywalizacji zostało w następnych latach okrzyknięte „cudem na lodzie”. Oliwy do ognia w rywalizacji pomiędzy Moskwą a Waszyngtonem dolał MKOl, który już w trakcie poprzednich zimowych imprez niekonsekwentnie ustalał zasady dotyczące uczestnictwa w olimpijskich zmaganiach. Wojna o „amatorstwo” polegała na wykluczaniu zawodników, którzy zawodowo pełnili rolę sportowców, zarabiając pieniądze na uprawianiu danej dyscypliny. Przepis ten dotknął przede wszystkim świat Zachodu, w którym większość profesjonalnych zawodników na co dzień reprezentowała barwy poszczególnych klubów sportowych. W krajach komunistycznych sportowcy byli zrzeszani wokół „amatorskich” drużyn zawodowych, które pod przykrywką fikcyjnych prac trenowały przyszłych olimpijczyków. Zawodnicy „na papierze” wykonywali zawód, np. milicjanta, podczas gdy w rzeczywistości skupiali się w pełni na karierze sportowej. Cud na lodzie Sytuacja ta doprowadziła do pełnej hegemonii drużyny ZSRR w rozgrywkach hokeja. Radzieccy reprezentanci byli uznawani za zdecydowanych faworytów podczas igrzysk w 1980 roku. Kadra USA, reprezentująca gospodarza turnieju, składała się przede wszystkim z amatorów i studentów z minimalnym doświadczeniem ligowym, tworząc jednocześnie najmłodszą drużynę w historii amerykańskiego hokeja. Mimo tej dysproporcji Amerykanom udało się wygrać mecz z ZSRR, a następnie zdobyć olimpijskie złoto w całym turnieju. Mecz ten w 2008 roku został wybrany przez Międzynarodową Federację Hokeja na Lodzie najważniejszym wydarzeniem stulecia w historii tej dyscypliny. Słowa komentatora, który 22 lutego 1980 roku w Herb Brooks Arena zapytał: „Czy wierzycie w cuda? Tak!”, na zawsze zapisały się w historii Zimowych Igrzysk Olimpijskich. Najbardziej kontrowersyjne igrzyska w historii Kontrowersjami okryła się również impreza odbywająca się w 2014 roku w rosyjskim Soczi. Tamtejsze igrzyska zostały okrzyknięte najdroższymi w historii, a ich organizacja była zanurzona głęboko w machinach korupcji. Krytycy dopatrzyli się m.in. nieścisłości finansowych w procesie budowy 50-kilometrowej trasy kolejowej łączącej miasto Adler koło Soczi z górskim ośrodkiem Krasnaja Polana, gdzie odbywała się część sportowych zawodów. Źródła agencji antykorupcyjnych podają, że lwia część budżetu na budowę, który opiewał na ok. 8 miliardów dolarów, miała trafić w ręce rosyjskich oligarchów. Największa kontrowersja dotyczyła jednak rosyjskiej reprezentacji sportowców, która – choć zdobyła najwięcej medali ze wszystkich startujących państw – musiała zrzec się licznych wyróżnień. Wewnątrz rosyjskich struktur wykryto bowiem działający na szeroką skalę system ukrywania dopingu, który miał na celu zwiększenie szans sportowców z kraju ze stolicą w Moskwie. W konsekwencji śledztwa Rosja została nie tylko pozbawiona części medali, ale również zawieszona w prawach do startowania na kolejnych Zimowych Igrzyskach Olimpijskich. Już zaraz ceremonia otwarcia Trzymajmy kciuki, że podczas zbliżającej się imprezy obejdzie się bez podobnych skandali. Igrzyska w Mediolanie i Cortinie odbędą się w dniach 6–22 lutego 2026 roku. Ceremonia otwarcia, w trakcie której chorążymi polskiej kadry będą skoczek Kamil Stoch oraz panczenistka Natalia Czerwonka, odbędzie się na stadionie San Siro w Mediolanie 6 lutego o godz. 20:00. Źródła: Olimpijski.pl, Olympics.com, Onet, Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Amerykański sen o Grenlandii trwa od dekad. USA próbowały potajemnie wykupić wyspę za 100 mln dolarów w złocie
Amerykańskie starania o przejęcie Grenlandii trwają od ponad stu lat. Po II wojnie USA oferowały Danii 100 milionów dolarów w złocie, lecz propozycja została odrzucona. Dlaczego Grenlandia jest dla USA tak ważna?
Spis treści: Początkowe zainteresowanie USA Grenlandią Rola Grenlandii w czasie II wojny światowej Powojenne starania o Grenlandię Ciągłe zainteresowanie Grenlandią Przez ponad sto lat strategiczne położenie i zasoby naturalne Grenlandii sprawiały, że była ona celem amerykańskich ambicji, które osiągnęły swój szczyt podczas zimnej wojny. Jednak przywódcy wyspy konsekwentnie opierali się tym zakusom. Oto dlaczego Grenlandia pozostaje jedną z najbardziej pożądanych wysp na świecie. Początkowe zainteresowanie USA Grenlandią Fascynacja Stanów Zjednoczonych największą na świecie wyspą, niebędącą kontynentem, sięga końca XIX wieku. Wówczas sekretarz stanu William Seward, świeżo po zakupie Alaski od Rosji za 7,2 miliarda dolarów w 1867 roku, zaczął przyglądać się Grenlandii i Islandii jako potencjalnym amerykańskim terytoriom. W raporcie zleconym przez Sewarda (który również miał zakusy na Kanadę) z 1868 roku czytamy o bogatych łowiskach na Grenlandii i bogactwach mineralnych. Według tego dokumentu, przejęcie Grenlandii mogłoby również zmusić Kanadę (położoną między Alaską a Grenlandią) do przyłączenia się do Stanów Zjednoczonych. Ale Grenlandia, autonomiczne terytorium Danii, nie jest tylko pustą połacią lodu. Wyspa od wieków jest domem dla rdzennych społeczności, głównie Eskimosów. Społeczności te doskonale sobie radziły w surowym arktycznym środowisku Grenlandii. Parały się rybołówstwem, polowaniem. Łączył ich ścisły związek z ziemią, którą zasiedlali. Wczesne zainteresowanie Stanów Zjednoczonych w dużej mierze pomijało te społeczności, skupiając się zamiast tego na strategicznym położeniu wyspy i zasobach naturalnych. Trend ten utrzymywał się przez dziesięciolecia. – Wszystko sprowadza się do dwóch czynników: lokalizacji i minerałów. I to naprawdę się nie zmieniło – mówi Peter Harmsen, dziennikarz z Kopenhagi i autor książki „Fury and Ice: Grenlandia, Stany Zjednoczone i Niemcy podczas II wojny światowej”. Choć starania Sewarda zakończyły się niepowodzeniem, zainteresowanie Grenlandią nie słabło. W 1910 roku ambasador USA Maurice Egan zaproponował skomplikowaną transakcję: Stany Zjednoczone wymieniłyby ziemię na Filipinach na Grenlandię i Duńskie Indie Zachodnie (od Danii). Następnie Duńczycy wymieniliby się ziemiami z Niemcami. Po raz kolejny jednak wysiłki spełzły na niczym. Rola Grenlandii w czasie II wojny światowej Grenlandia znalazła się w centrum uwagi podczas II wojny światowej. Po zajęciu Danii przez Niemcy w 1940 roku, Stany Zjednoczone postanowiły zabezpieczyć wyspę w ramach Doktryny Monroe, która ostrzegała europejskie mocarstwa przed ekspansją na półkulę zachodnią. W kwietniu 1941 r. Stany Zjednoczone podpisały z duńskim ambasadorem umowę o „obronie Grenlandii”, która przyznawała USA prawo do budowy i dostępu do baz wojskowych na wyspie. Złoża kriolitu na wyspie, niezbędne do produkcji samolotów, stały się kluczowym zasobem. Grenlandzkie stacje meteorologiczne były również niezbędne do prognozowania pogody w Europie, wspomagając tym samym plany aliantów. Po kapitulacji nazistowskich Niemiec w maju 1945 r. Duńczycy spodziewali się, że siły amerykańskie spakują się i wrócą do domu. Ci jednak chcieli pozostać na miejscu. – Było to postrzegane jako tak krytyczne dla bezpieczeństwa USA, dlatego opieraliśmy się temu – mówi emerytowany amerykański dyplomata Brent Hardt, obecnie pracownik German Marshall Fund of the United States. Powojenne starania o Grenlandię Po II wojnie światowej Stany Zjednoczone zwróciły uwagę na nowe potencjalne zagrożenie: Związek Radziecki. W obliczu narastającej zimnej wojny amerykańscy oficerowie wojskowi i marynarki wojennej zdali sobie sprawę ze znaczenia położenia Grenlandii w Arktyce jako punktu pomiędzy USA a ZSRR. Owen Brewster, były senator stanu Maine, opisał zakup Grenlandii jako „wojskową konieczność”. Grenlandia oferowała również wiele możliwości eksploracji i badań. W 1946 r. urzędnik Departamentu Stanu John Hickerson poinformował, że amerykańscy przywódcy wojskowi uznali Grenlandię za „niezbędną dla bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych”. Stany Zjednoczone potajemnie zaproponowały Danii zapłatę 100 milionów dolarów w złocie za Grenlandię. Ten fakt opisała agencja Associated Press kilkadziesiąt lat później. W zamian za część wyspy USA oferowały również bogate w ropę ziemie w dystrykcie Point Barrow na Alasce. – Stany Zjednoczone próbują stworzyć w Europie Zachodniej swój obraz jako pozytywnej siły demokratycznej, utrzymującej transcendentne wartości, uznającej niezależność i autonomię – mówi prof. Ron Doel z Florida State University i redaktor książki „Exploring Greenland: Cold War Science and Technology on Ice”. Hardt twierdzi jednak, że propozycja ta zszokowała duński rząd. – Chociaż wiele zawdzięczamy Ameryce, nie uważam, że jesteśmy im winni całą Grenlandię – powiedział ówczesny duński minister spraw zagranicznych, Gustav Rasmussen. Ciągłe zainteresowanie Grenlandią W 1951 r. USA i Dania zawarły nowe porozumienie, na mocy którego Stany Zjednoczone mogły kontynuować działalność i zakładać bazy wojskowe na wyspie. Zostało to uznane za stosowne przez Organizację Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO) – transatlantycki sojusz wojskowy utworzony w 1949 roku. Układ ten wzmocnił strategiczną rolę Grenlandii w obronie transatlantyckiej podczas zimnej wojny. W latach 70. XX wieku odtajniono dokumenty z amerykańskich archiwów narodowych, ujawniające powojenne próby zakupu Grenlandii. Jednak dopiero w 1991 roku duńska gazeta po raz pierwszy poinformowała o tym, wywołując ponowną debatę na temat suwerenności Grenlandii i historycznych ambicji Stanów Zjednoczonych. Obecnie znaczenie Grenlandii nadal rośnie wraz z ocieplaniem się Arktyki. Odblokowywane są nowe szlaki żeglugowe i dostęp do niewykorzystanych zasobów. Jednak zarówno Dania, jak i Grenlandia są stanowcze: Grenlandia nie jest na sprzedaż. „Grenlandia należy do jej mieszkańców” – napisał w mediach społecznościowych premier Grenlandii Múte Egede. „Nasza przyszłość i walka o niepodległość to nasza sprawa”. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
Od oficera KGB do mrocznego cara Rosji. Tak rosła potęga Władimira Putina
Władimirowi Putinowi przypisuje się wiele brutalnych decyzji i zbrodni. Rosyjski przywódca cieszy się niemal absolutną władzą, a jego pozycja wydaje się niezagrożona. By umocnić swój wizerunek, zadbał o staranną korektę faktów z przeszłości.
W tym artykule: Władimir Putin śpiewa nad ofiarami Zakłamana przeszłość Władimira Putina Jak zginęli twórcy biografii Putina Mroczny car Putin idzie po władzę Kiedy w 2022 roku świat zobaczył Władimira Putina udzielającego audiencji za gigantycznym stołem i rozkazującego bezwzględnie niszczyć Ukrainę podczas „operacji specjalnej”, wielu polityków było skonsternowanych. Wszak kilkanaście lat temu kanclerz Niemiec Gerhard Schroeder nazwał go „demokratą”. A świat chciał wierzyć w to bardziej, niż niedoszłemu prezydentowi USA senatorowi Johnowi McCainowi, który w 2016 roku nazwał rosyjskiego przywódcę mordercą i bandytą. Władimir Putin śpiewa nad ofiarami Do Putina lgnęły zachodnie gwiazdy. Z dumą fotografowali się z nim francuski aktor Gerard Depardieu i amerykański gwiazdor kina akcji Steven Seagal. Na Youtube bez trudu można znaleźć film z imprezy charytatywnej z 2010 roku, gdzie rozluźniony Putin śpiewa nowoorleański standard rhythm-and-bluesowy „Blueberry Hill”, a oklaskują go uśmiechnięci od ucha do ucha: Sharon Stone, Goldie Hawn, Kurt Russell, Kevin Costner, Alain Delon, wspomniany Gerard Depardieu, Vincent Cassel i tylko mniej rozochocona Monica Bellucci. To był wieczór poświęcony zbieraniu funduszy na dzieci dotknięte chorobą nowotworową. Dziś Władimir Putin wysyła wojska, które mordują, gwałcą i porywają dzieci na Ukrainie. Czy to będzie nowa flaga Rosji? „Putin uczynił z trójkoloru faszystowski symbol” „Flaga Rosji straciła swoją wiarygodność”. Tak twierdzą Rosjanie, którzy sprzeciwiają się wojnie w Ukrainie. Celebrytów oklaskujących go w 2010 roku można oczywiście zrozumieć. Występ był ponoć nieoczekiwany, zaś Putin: nie wysłał jeszcze wagnerowców do Syrii (wojna domowa wybuchła tam w 2011 roku), nie zaczął zupełnie bezczelnie podtruwać swoich wrogów w kraju i za granicą (Nawalny: 2020 rok, Skripal: 2018), nie znalazł się w cieniu podejrzenia po śmierci demokratycznego działacza Borisa Niemcowa (2015), nie zajął jeszcze Krymu (2014), nie sprokurował wojny w Donbasie i nie zaczął topić Ukrainy we krwi i ogniu. Aczkolwiek przecież śpiewał sobie i gwiazdom „Blueberry Hill” już lata po: inwazji na Gruzję (2008), wojnach w Czeczenii (1999–2009), gdzie u władzy postawił zbrodniarza Ramzana Kadyrowa, otruciu byłego podpułkownika KGB/FSB Aleksandra Litwinienki (2006), który próbował ujawnić prawdę o śmierci niezależnej dziennikarki Anny Politkowskiej (2006), zamachach na antuputinowskiego miliardera Borysa Bieriezowskiego (ostatecznie odszedł z tego świata w 2013), próbie otrucia dioksynami ukraińskiego przywódcy Wiktora Juszczenki (2004), budzącym wiele wątpliwości odbiciu zakładników w Biesłanie (2004) i moskiewskim teatrze na Dubrowce (2002), tragedii okrętu podwodnego Kursk (2000), podczas której Putin wykazał się skrajnym brakiem empatii i lekceważeniem matek marynarzy, serii tajemniczych zamachów na budynki mieszkalne w Rosji (1999), prawdopodobnie sprokurowanej przez tajne rosyjskie służby, a mającej uzasadnić operacje wojskowe w Czeczenii i Dagestanie. Pomimo tego wszystkiego świat chciał widzieć w Putinie rozsądnego i obliczalnego partnera, męża opatrznościowego Rosji. Demokratyczny Zachód udawał, że nie słyszy, gdy w przypływie szczerości rosyjski przywódca pokazywał swoją prawdziwą twarz. Władimir Putin przyznawał, że kto raz został czekistą, będzie już nim do końca życia. A rozpad ZSRR w jego opinii był największą katastrofą geopolityczną XX wieku. Jednak nastawieni na lukratywne biznesy z Rosją przywódcy tylko wzruszali ramionami. Zakłamana przeszłość Władimira Putina Zdaniem psychologów, na charakter i zachowanie Putina może rzutować jego przeszłość. Otacza ją mnóstwo mistyfikacji i przekłamań. Putin na początku swojej kariery rozpuścił informację, jakoby jego dziadek gotował dla Lenina i Stalina. Prawda jest zupełnie inna. „Spirydon Putin przez całe życie gotował w sanatoriach, w tym w sanatorium dla członków partii – i tyle. I owszem, mogli być wśród nich i Nikita Chruszczow, następca Stalina, i Wiaczesław Mołotow, bo tak powiedział w wywiadzie wujek Władimira Putina, Aleksander. I może raz albo dwa został poproszony, żeby ugotować coś na bankiet, na którym gościem był Stalin. Może nawet przez jakiś czas pracował na którejś jego daczy? Może był kucharzem, którego Kreml zapraszał do pracy przy dużych bankietach? Albo zastępował tam kogoś? Tego się już nie dowiemy. Ale ja pewien jestem jednego. Połowa jego życiorysu jest wyssana z palca” – pisał w „Rosji od kuchni” Witold Szabłowski, który dokładnie zbadał tę sprawę. Pokolenie Putina. Kim są dziś młodzi Rosjanie? Trzydzieści lat po rozpadzie Związku Radzieckiego wielu młodych Rosjan marzy o stabilności, jaką charakteryzowała się tamta epoka, a w swoim nacjonalistycznym prezydencie widzi bohatera. „Historia Spirydona Putina to chyba najpiękniejszy przykład, jak – od kuchni – działa rosyjska propaganda. Nieważne, czy historia jest prawdziwa, czy nie. Ważne, że ludzie w nią wierzą. Dziadek, którym zachwycił się Rasputin, a który potem gotował i dla Lenina, i dla Stalina, był dla Władimira Putina świetnym chwytem reklamowym przed wyborami, bo łączył w swojej biografii epoki, do których Rosjanie – mimo całego zła, które się wtedy stało – mają sentyment. »Skoro liderzy ZSRR ufali mojemu dziadkowi, wy możecie zaufać mnie« – zdawał się mówić Władimir Putin". Sprawa dziadka przykrywa być może tajemnicę jeszcze większą. Chodzi o pochodzenie Putina. Podważono bowiem fakt, że urodził się w 1952 roku, a jego rodzicami byli Władimir Spirydonowicz Putin i Maria Iwanowna Szełomow. Dziennikarze zebrali dowody, jakoby urodził się dwa lata wcześniej, a jego matka to Wiera Nikołajewna Putin, pochodząca ze wsi na Uralu. Zakochała się w mężczyźnie, który – jak się okazało – wiódł podwójne życie. Zaszła z nim w ciążę, podczas gdy był już żonaty. Dlatego odeszła od oszusta, a synka zostawiła pod opieką dziadków. Zabrała go po trzech latach, gdy żyła już w Gruzji z innym mężczyzną. Brutalny ojczym bił jednak chłopca i wyzywał od bękartów, więc po kolejnych kilku latach dziecko wróciło pod dach dziadków. Ci zaś wysłali go do swego krewnego Władimira Spiridonowicza Putina, byłego enkawudzisty. Tam nastoletni Władimir zaczął udawać jego syna. Może nawet pod jego wpływem zdecydował się na karierę w KGB. Jak zginęli twórcy biografii Putina Dowody na tę wersję wydarzeń sprawdzali podczas kampanii prezydenckiej Putina w 2000 roku znany biznesmen Zija Bażajew oraz dziennikarz i wydawca Artiom Borowik. Niestety, obaj zginęli w katastrofie lotniczej. Pytania związane z rodzicami Putina i samym wypadkiem pozostały nierozwiązane. „Dlaczego wynajęty przez Ziję Bażajewa samolot o numerze 87440 zamieniono nocą na maszynę o numerze 88170, właśnie tę, która się rozbiła? Dlaczego część lewego skrzydła zniknęła bez śladu albo jeszcze na lotnisku, albo już w transporcie do Instytutu Techniki Lotniczej, gdzie miała być poddana badaniom? Dlaczego nie można ustalić, kto tamtej nocy zbliżał się do samolotu? Dlaczego pilotom, mimo prawidłowo wykonywanych manewrów, nie udało się przeciwdziałać przechyłowi w lewo? Czym ten przechył został spowodowany?” – pyta w książce „Wowa, Wołodia, Władimir” wieloletnia korespondentka w Rosji Krystyna Kurczab-Redlich. Moskwa: "W tym mieście przeszłość, teraźniejszość i przyszłość stoją obok siebie, w jednym szeregu" Moskwa jest piękna jak neapolitańska święta. Kryształ nieba odzwierciedla, odbija, szlifuje tysiące wież, dzwonnic, kampanili, które pną się, rosną, unoszą lub osiadając ciężko, rozj... „Z ustaleń ekspertów wynika, iż część lewego skrzydła samolotu pokryto płynnym mazutem o specjalnym składzie opracowanym w laboratoriach KGB pod koniec istnienia ZSRR. Substancja ta zmienia strukturę przedmiotu, na którego powierzchni się znajduje, i udaremnia jego funkcje. To tłumaczyłoby dziwne zachowanie się lotek lewego skrzydła i utratę sterowności maszyny”. Mroczny car Putin idzie po władzę Zupełnie natomiast nie krył się Putin ze swoją przeszłością w tajnych służbach. Wręcz uznawał, że przydaje mu to autorytetu. Stwierdził, że były prezydent USA George Bush senior przed wielką karierą polityczną „nie pracował w pralni, lecz był agentem CIA”. Zanim trafił do KGB, Putin ukończył studia prawnicze na uniwersytetu w Leningradzie. Był już po trzydziestce, gdy odezwało się do niego KGB (do którego sam zgłosił się jeszcze jako nastolatek) i wysłało na przeszkolenie. Od 1985 roku służył przez pięć lat na terenie Niemieckiej Republiki Demokratycznej, pod płaszczykiem służby dyplomatycznej werbując tajnych współpracowników. Po zjednoczeniu Niemiec wrócił do Leningradu. Natomiast po upadku ZSRR nabrała tempa jego kariera polityczna. Najpierw został zastępcą mera Petersburga. Potem dostał pracę w administracji rosyjskiego prezydenta Borysa Jelcyna. W latach 1998–1999 szefował nawet Federalnej Służbie Bezpieczeństwa, która po upadku ZSRR została następczynią KGB. To otworzyło mu drogę nie tylko do urzędu prezydenta, lecz także do zaprowadzenia dyktatury. Każdy Rosjanin ma o niej jakąś opowieść. Dacza to styl życia [REPORTAŻ] Mogą to być wspomnienia z dzieciństwa – gra w piłkę do późnego wieczora, zbieranie szyszek, aby dym samowaru miał aromat, czy kąpiel w lodowatym jeziorku zagubionym pośród świerków Nie ma dnia, który nie dostarczałby dowodów, że wolność słowa i prawa człowieka w Rosji Putina nie istnieją. Nabotoksowany dyktator, uganiający się za młodszymi kobietami i mający nieślubne dzieci, nie jest także wzorcowym ojcem rodziny. A jednak Rosjanie go kochają. Bo przywrócił im dumę z potęgi kraju, którego znów boi się cały świat, jak za czasów ZSRR. Nie śmieszy ich wizerunek macho prezydenta, gdy fotografuje się z dzikimi drapieżnikami, jeździ półnago konno albo lata z żurawiami. Nie przeszkadza im nawet, że wiele rejonów Rosji tkwi w nędzy, a tymczasem dyktator z Kremla zgromadził gigantyczny majątek. Liczba miliardów, jakie ma Putin, trudna jest do oszacowania, aczkolwiek zliczanie tej fortuny nie ma sensu. Jak bowiem stwierdził dla TVN24 rosyjski niezależny publicysta Anton Oriech, „Miliardy nie są mu do niczego potrzebne. On i tak ma wszystko, co zechce, bo należy do niego cała Rosja. Jak kiedyś do cara”. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Ignacy Jan Paderewski – pianista, kompozytor, patriota i mąż stanu
Na przełomie XIX i XX wieku był bez wątpienia jednym z najbardziej znanych Polaków na świecie. To dzięki niemu prezydent USA Woodrow Wilson wstawił się za powołaniem do życia wolnej, niepodległej Polski. A chociaż talent polityczny Ignacego Jana Paderewskiego niemal dorównywał temu muzycznemu, to „Lew Paryża” widział w sobie kompozytora, nie polityka.
Spis treści: Dom rodzinny Ignacego Paderewskiego Nauka w Instytucie Muzycznym Koncerty na wielkich scenach świata Wejście do polityki Powrót do Polski Ignacy Jan Paderewski urodził się na Podolu, we wsi Kuryłówka, gdzie znajdował się niewielki majątek Paderewskich. Przyszedł na świat prawdopodobnie 6 listopada 1860 r., choć niektórzy przesuwają datę jego narodzin nawet do 25 października. Matka przyszłego kompozytora zmarła kilka miesięcy po narodzinach syna, a jedynym opiekunek małego Ignacego i jego starszej siostry został ojciec – Jan Paderewski. Dom rodzinny Ignacego Paderewskiego W domu kultywowana była tradycja patriotyczna – powstańcza. Jan Paderewski był powstańcem styczniowym, który po upadku powstania spędził rok w więzieniu w Kijowie. Natomiast pierwszym i jednym z najważniejszych nauczycieli młodego Ignacego został Michał Babiński. Ten weteran powstania listopadowego uczył przyszłego premiera historii, geografii, literatury polskiej i języka francuskiego. Muzyki Ignacy początkowo uczył się sam, grając na rodzinnym fortepianie. Wiele lat później pisał: „Pochodzę z niezamożnej starej szlacheckiej rodziny. Takich rodzin w dawnej Polsce było wiele tysięcy”. Postępy muzyczne i niewątpliwy talent dostrzeżony również poza rodziną sprawiły, że Jan Paderewski zgodził się na wyjazd syna do Warszawy. Nauka w Instytucie Muzycznym Przyszły premier przybył do Warszawy w wieku 12 lat, by przez sześć lat uczyć się gry na fortepianie oraz kompozycji. Do egzaminu w Instytucie Muzycznym podszedł w czerwcu 1878 r. Już wówczas, poza Koncertem e-moll Edwarda Griega, zagrał również własną kompozycję. Pozwoliło mu to podjąć pracę w tymże Instytucie jako nauczyciel fortepianu w klasie „niższej”. Również tam poznał swoją pierwszą żonę Antoninę Korsakównę. Niestety, małżeństwo trwało zaledwie rok. Kobieta zmarła kilka dni po urodzeniu jedynego dziecka Paderewskiego, syna Alfreda. On też nie miał wiele szczęścia. Chorował na paraliż dziecięcy i dożył niespełna 20 lat. Większość z nich z dala od robiącego karierę ojca, podrzucany rodzinie i znajomym na wychowanie. Po śmierci żony Paderewski zdecydował, że bardziej niż pianistą pragnie być kompozytorem i w 1882 r. wyjechał do Berlina na studia kompozytorskie. Jego autorski koncert, który zagrał w Berlinie, został dobrze oceniony zarówno przez publiczność, jak i takie autorytety, jak Joseph Joachim czy Anton Rubinstein. Ignacy Jan Paderewski regularnie koncertował w każdym miejscu, w jakim się zalazł. W 1884 roku w Zakopanem poznał cieszącą się światową sławą Helenę Modrzejewską, która już na zawsze stanie się jego przyjaciółką i wsparciem. To dzięki koncertowi z nią pozyskał pieniądze, które pozwoliły mu spełnić marzenie – wyjechać do Wiednia, by tam uczyć się u sławnego Teodora Leszytyckiego. Leszetycki tak mówił o swoim uczniu: „To wielkie serce – wielka głowa i niezmierzony hart woli. Będzie on genialnym artystą do końca życia, gdyż ma charakter, gdyż poza pracą umiał nie widzieć, nie znać innych celów. Przez cztery lata kształcił się u mnie, z tych dwa poświęcił wyłącznie pięciopalcówkom, aż wreszcie zdobył to, co nazywamy techniką. Po technice pracowaliśmy nad wyrobieniem stylu, to znaczy w moim pojęciu nad pogodzeniem indywidualności wirtuoza z intencjami kompozytora”. Koncerty na wielkich scenach świata Przełomowym momentem w karierze muzyka był jego debiut paryski, który miał miejsce w paryskiej Sali Erarda 3 marca 1888 r. Koncert ten okrzyknięto sensacją sezonu. Po nim Paderewskiego zaczęto nazywać „lwem Paryża”, okrzyknięto go też „drugim Chopinem”. Paderewski koncertował też w Londynie, grał nawet przez samą królową Wiktorią, która ponoć wyjątkowo ceniła talent Polaka. Jednak największą sławę i pieniądze przyniosły mu Stany Zjednoczone. Udał się za ocean jesienią 1981 roku. Już 17 listopada zagrał tam swój pierwszy koncert, od razu w Carnegie Hall – wówczas dopiero co otwartej sali w Nowym Jorku, która po dziś dzień pozostaje jedną z kilku najważniejszych i najbardziej prestiżowych sal koncertowych świata. Paderewski aż osiemnaście razy odwiedził Stany Zjednoczone, które odegrały wyjątkowo ważną rolę zarówno w jego działalności artystycznej, jak i politycznej. Muzyk koncertował również w Australii, Nowej Zelandii, krajach Ameryki Południowej oraz we wszystkich państwach Europy, a także w Rosji. W dodatku spełniło się jego marzenie: był postrzegany nie tylko jako wybitny pianista, ale również jako utalentowany kompozytor. Pewnego wieczoru w nowojorskiej Metropolitan Operze odbywała się premiera jego opery „Manru” – pierwszej opery polskiego twórcy wystawionej w tej renomowanej instytucji – podczas gdy on sam dawał koncert w tym czasie w innej nowojorskiej sali koncertowej. Wejście do polityki Można powiedzieć, że wszystko zaczęło się od bitwy pod Grunwaldem. W 1908 roku Paderewski zamówił u Antoniego Wiwulskiego pomnik mający upamiętnić to wielkie zwycięstwo. Stojący do dziś naprzeciwko Barbakanu w Krakowie monument został odsłonięty w 1910 roku w obecności tysięcy ludzi. Paderewski wygłosił wtedy przemówienie o zdecydowanym charakterze niepodległościowym. Na wiadomość o głodzie panującym na terenach polskich w trakcie I wojny światowej rozpoczął intensywną działalność dyplomatyczną na rzecz Polski, m.in. organizując pomoc dla ofiar wojny i zakładając komitety w Paryżu, Londynie i Szwajcarii. Pragnąc zorganizować skłóconą polonię amerykańską, wyjechał w 1915 roku do USA. Dzięki swoim szerokim znajomościom nawiązał kontakt z doradcą prezydenta Wilsona, a dzięki niemu z samym prezydentem. Potrafił na tyle zaciekawić prezydenta historią Polski i ówczesną sytuacją nieistniejącego kraju, że ten wplótł sprawę Polski w tzw. 14 punktów Wilsona, które stały się podstawą późniejszego traktatu wersalskiego. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Paderewski, namawiany przez Brytyjczyków i na pokładzie ich statku wojennego, powrócił do kraju. 26 grudnia 1918 roku pojechał do Poznania, gdzie został entuzjastycznie przyjęty przez miejscową ludność. Jego przyjazd stał się bezpośrednim impulsem do wybuchu zwycięskiego powstania wielkopolskiego. Powrót do Polski 4 stycznia już w Warszawie Paderewski spotkał się z Józefem Piłsudskim. Podjął się roli mediatora między Piłsudskim a obozem Dmowskiego. 16 stycznia objął stanowisko premiera i ministra spraw zagranicznych. Wraz z Dmowskim reprezentował Polskę na konferencji pokojowej w Paryżu, tej samej która zakończyła się podpisaniem traktatu wersalskiego. Mimo sukcesów dyplomatycznych jego rząd spotkał się z krytyką i był traktowany jako tymczasowy, dlatego w grudniu 1919 roku zrezygnował ze stanowiska i wyjechał do Szwajcarii. Rozczarowany polityką Paderewski wrócił do swojej willi Riond-Bosson, gdzie znów poświęcił się muzyce. Koncertował, wspierał młodych pianistów i organizował kursy mistrzowskie. Współpracował też przy wydaniu „Dzieł wszystkich Fryderyka Chopina” i wystąpił w filmie „Sonata księżycowa”. To dzięki niemu do dziś wiemy, jak wyglądał i grał mistrz. Po wybuchu II wojny światowej zaangażował się ponownie w działalność patriotyczną – organizował pomoc, przemawiał, apelował o wsparcie dla Polski. W 1940 roku wyjechał do USA, gdzie w 1941 obchodzono jubileusz jego debiutu. Zmarł 29 czerwca 1941 r. w wieku 80 lat. Pochowano go wówczas na cmentarzu Arlington. Ale zgodnie z wolą artysty, jego prochy wróciły do wolnej Polski w 1992 r. Ignacy Jan Paderewski był nie tylko wybitnym artystą, ale też rzecznikiem sprawy polskiej, który nie obawiał się wykorzystywać swojej sławy dla dobra ojczyzny. Był też wielkim filantropem. W testamencie wyraził wdzięczność przyjaciołom, przebaczył krzywdy, lecz potępił tych, którzy dla własnych korzyści szkodzili Polsce. Jego spuścizna – artystyczna i polityczna – pozostaje trwałym dziedzictwem kultury i historii. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Prezydenci Polski na przestrzeni lat: Od Narutowicza po Karola Nawrockiego
Prezydent Polski jest głową państwa i zwierzchnikiem Sił Zbrojnych, odpowiedzialnym za ochronę konstytucji i stabilność władzy. Reprezentuje kraj zarówno wewnętrznie, jak i na arenie międzynarodowej. Poniżej przedstawiamy listę prezydentów – od Gabriela Narutowicza aż po nowo zaprzysiężonego Karola Nawrockiego.
Spis treści: Rola prezydenta w Polsce Lista prezydentów Polski Kolejny prezydent Polski Urząd prezydenta został wprowadzony w Polsce przez Konstytucję marcową z 1921 roku. Zastąpił on istniejącą od 1918 roku funkcję Naczelnika Państwa. Pierwszym prezydentem II RP był Gabriel Narutowicz, który objął urząd 14 grudnia 1922 roku. Pełnił urząd przez zaledwie pięć dni. Rola prezydenta w Polsce Początkowo urząd prezydenta miał charakter parlamentarno-gabinetowy. Zmieniło się to w 1935 roku, po uchwaleniu Konstytucji kwietniowej. Wówczas zyskał charakter autorytarny. Dokument ten pozwolił zachować ciągłość władzy w czasie II wojny światowej. Po internowaniu rządu polskiego w Rumunii w 1939 roku, prezydent Ignacy Mościcki wyznaczył Władysława Raczkiewicza jako swojego następcę, umożliwiając funkcjonowanie władz na uchodźstwie we Francji i Wielkiej Brytanii. Po II wojnie światowej, w okresie rządów komunistycznych, urząd prezydenta istniał do 1952 roku, kiedy to jego kompetencje przejęła Rada Państwa. Urząd prezydenta przywrócono w 1989 roku w wyniku porozumień Okrągłego Stołu. Wojciech Jaruzelski został wówczas jedynym prezydentem PRL, a po zmianach konstytucyjnych w grudniu 1989 roku pierwszym prezydentem III RP. Od 1990 roku prezydenta wybiera się w wyborach powszechnych. Lech Wałęsa, wybrany w pierwszych takich wyborach, objął urząd 22 grudnia 1990 roku, a insygnia prezydenckie przekazał mu ostatni prezydent na uchodźstwie, Ryszard Kaczorowski. Obecnym prezydentem RP, od 6 sierpnia 2015 roku, jest Andrzej Duda. Lista prezydentów Polski Oto poczet prezydentów Polski. Nie uwzględniamy w nim rządu RP na uchodźstwie ani okresu PRL w latach 1952–1989. Gabriel Narutowicz (1922) Pierwszy prezydent odrodzonej Polski pełnił funkcję zaledwie przez pięć dni, od 11 do 16 grudnia 1922 roku, kiedy to zginął w zamachu. Narutowicz był wybitnym inżynierem i politykiem, znanym z działalności na rzecz budowy infrastruktury hydrotechnicznej w Europie. Był człowiekiem o szerokich horyzontach, ceniącym naukę i kulturę. Jego wybór na prezydenta wywołał kontrowersje, szczególnie w środowiskach narodowych, co przyczyniło się do napiętej atmosfery politycznej i tragicznego zakończenia jego życia. Małżonka: w 1901 r. ożenił się z Ewą Krzyżanowską. Mieli dwoje dzieci: Annę i Stanisława, urzędnika MSZ. Polityka wewnętrzna: skupiał się na integracji wielokulturowego społeczeństwa Polski. Polityka międzynarodowa: promował neutralność Polski na arenie międzynarodowej. Stanisław Wojciechowski (1922–1926) Wybrany po tragicznej śmierci Narutowicza, Wojciechowski pełnił funkcję prezydenta do czasu zamachu majowego w 1926 roku. Był jednym z czołowych działaczy ruchu spółdzielczego, zaangażowanym w budowę demokratycznego społeczeństwa. Jego prezydentura przypadła na trudny okres odbudowy kraju po wojnie i kryzysów politycznych. Małżonka: Maria Wojciechowska, aktywna działaczka społeczna, znana z pracy na rzecz kobiet i dzieci. Polityka wewnętrzna: dążył do stabilizacji politycznej i gospodarczej w trudnych latach po wojnie. Polityka międzynarodowa: podtrzymywał sojusze z Francją i Rumunią. Ignacy Mościcki (1926–1939) Profesor chemii, wynalazca i prezydent przez rekordowe 13 lat. Mościcki był symbolem stabilizacji w okresie sanacji, choć jego rola była ograniczona przez wpływy Piłsudskiego. Był autorem wielu wynalazków z zakresu chemii technicznej i inżynierii, co przyniosło mu uznanie w środowisku naukowym. Jego prezydentura charakteryzowała się również inwestycjami w przemysł i rozwój infrastruktury. Małżonka: Michalina Mościcka, później Maria Mościcka. Obie żony były ważnymi postaciami życia towarzyskiego w II RP, aktywnie uczestnicząc w działalności charytatywnej. Polityka wewnętrzna: reprezentował sanację, wspierając rozwój infrastruktury i przemysłu. Polityka międzynarodowa: wzmocnił relacje z Francją i Wielką Brytanią, próbując równoważyć wpływy ZSRR i Niemiec. Bolesław Bierut (1947–1952) Po wojnie Bierut pełnił funkcję prezydenta w ramach systemu komunistycznego. Był zwolennikiem ZSRR i jednym z architektów PRL. Bierut odgrywał kluczową rolę w umacnianiu władzy komunistycznej w Polsce, w tym wprowadzeniu represyjnych reform i kolektywizacji rolnictwa. Jego rządy były naznaczone brutalnymi represjami wobec opozycji. Małżonka: Janina Górska-Bierutowa, postać mniej znana publicznie, która nie odgrywała znaczącej roli publicznej. Polityka wewnętrzna: wprowadził reformę rolną i nacjonalizację przemysłu. Polityka międzynarodowa: ściśle podporządkowywał Polskę polityce ZSRR. Wojciech Jaruzelski (1989–1990) Ostatni przywódca PRL i pierwszy prezydent III RP, który ustąpił miejsca wybranemu w demokratycznych wyborach Lechowi Wałęsie. Jaruzelski był generałem i jedną z najbardziej kontrowersyjnych postaci w historii Polski, znanym z wprowadzenia stanu wojennego. Jego prezydentura była symbolicznym mostem między PRL a III RP. Małżonka: Barbara Jaruzelska, znana z taktu i unikania polityki, skupiła się na życiu rodzinnym. Polityka wewnętrzna: przyczynił się do transformacji ustrojowej poprzez rozmowy przy Okrągłym Stole. Polityka międzynarodowa: zainicjował otwarcie Polski na Zachód. Lech Wałęsa (1990–1995) Legendarny lider Solidarności, międzynarodowy symbol walki o demokrację. Prezydentura Wałęsy była burzliwa, pełna konfliktów politycznych i reform. Był laureatem Pokojowej Nagrody Nobla za działalność na rzecz wolności i demokracji. Jego kadencja obejmowała trudne reformy gospodarcze i polityczne, które budowały podstawy nowoczesnej Polski. Małżonka: Danuta Wałęsa, autorka wspomnień „Marzenia i tajemnice”, była wsparciem dla męża w trudnych czasach. Polityka wewnętrzna: reforma gospodarcza i transformacja ustrojowa. Polityka międzynarodowa: wprowadzenie Polski na ścieżkę do NATO i UE. Aleksander Kwaśniewski (1995–2005) Prezydent przez dwie kadencje, cieszący się dużą popularnością. Kwaśniewski odegrał kluczową rolę w integracji Polski z Unią Europejską. Był zwolennikiem polityki centrowej, potrafiącym łączyć różne środowiska polityczne. Jego kadencja to okres stabilizacji i dynamicznego rozwoju gospodarczego. Małżonka: Jolanta Kwaśniewska, zaangażowana w działalność charytatywną, stała się ikoną elegancji i empatii. Polityka wewnętrzna: modernizacja kraju i konsolidacja demokracji. Polityka międzynarodowa: wprowadził Polskę do NATO i UE. Lech Kaczyński (2005–2010) Znany z silnego przywiązania do tradycji i patriotyzmu. Zginął tragicznie w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiem. Jego prezydentura była skupiona na ochronie polskiego dziedzictwa narodowego i umacnianiu pozycji Polski w Europie Środkowo-Wschodniej. Małżonka: Maria Kaczyńska, angażująca się w obronę praw kobiet i inicjatywy społeczne. Polityka wewnętrzna: walka z korupcją, wzmacnianie roli państwa. Polityka międzynarodowa: bliskie relacje z krajami bałtyckimi i Gruzją. Bronisław Komorowski (2010–2015) Objął urząd po śmierci Lecha Kaczyńskiego. Skupiał się na dialogu politycznym i stabilizacji. Komorowski był zwolennikiem polityki proeuropejskiej oraz rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Małżonka: Anna Komorowska, ceniona za swój ciepły i naturalny styl, wspierała inicjatywy edukacyjne. Polityka wewnętrzna: kontynuacja polityki proeuropejskiej i wzmocnienie instytucji demokratycznych. Polityka międzynarodowa: wzmacnianie pozycji Polski w UE i NATO. Andrzej Duda (2015–2025) Prezydent wybrany na dwie kadencje, często kojarzony z partią Prawo i Sprawiedliwość. Duda odegrał kluczową rolę w realizacji programów socjalnych oraz w umacnianiu pozycji Polski na arenie międzynarodowej. Małżonka: Agata Kornhauser-Duda, nauczycielka i poliglotka. Polityka wewnętrzna: wsparcie dla programów socjalnych i wzmacnianie tradycyjnych wartości. Polityka międzynarodowa: dążenie do wzmocnienia sojuszu z USA oraz zwiększenie obecności wojsk NATO w Polsce. Karol Nawrocki (2025–obecnie) Historyk, działacz publiczny i nowy prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, zaprzysiężony 6 sierpnia 2025 roku. 1 czerwca, w drugiej turze wyborów prezydenckich, zdobył 50,89 proc. głosów, pokonując kandydata KO Rafała Trzaskowskiego, który uzyskał 49,11 proc. poparcia. W wyborach startował z poparciem Prawa i Sprawiedliwości. Małżonka: Marta Nawrocka, urzędniczka Krajowej Administracji Skarbowej. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ten bunt nie przyniósł znaczących natychmiastowych rozstrzygnięć. Ustanowił jednak groźny precedens
Wojna kokosza, znana także jako rokosz lwowski, stanowiła kulminację napięć, które narastały między średnią szlachtą a królewskim dworem. Niezadowoleni z polityki Zygmunta Starego i królowej Bony panowie herbowi zaczęli coraz głośniej domagać się reform ustrojowych. Przedstawili królowi długą listę postulatów, a gdy ten nie zgodził się na ich spełnienie, postanowili wystąpić przeciwko niemu. Nie można jednak powiedzieć, że pierwszy w historii Polski rokosz szlachty był wyłącznie konfliktem o zakres władzy. Bo o ile na pierwszy plan rzeczywiście wysuwała się „złota wolność szlachecka”, to należy podkreślić, że spór dotyczył także pewnych dysfunkcji systemowych.
Spis treści: Szlachta niezadowolona z rządów króla Zaszantażować władcę Szlachta wystąpiła przeciwko swojemu królowi Konsekwencje buntu Skąd wzięła się nazwa „wojna kokosza”? Istnieją dwa wyjaśnienia. Pierwsze wskazuje, że stanowi wyraz szlacheckiego sprzeciwu przeciwko „panoszeniu się kokoszy”, co wskazuje na daleko idącą ingerencję królowej Bony w sprawy państwowe. Druga wersja głosi, że nazwa pierwszego rokoszu polskiej szlachty wzięła się wydarzeń, które rzekomo miały miejsce pod Lwowem. Podobno wygłodniali szlachcice zjedli wszystkie kury w okolicy. Bez względu na interpretację, stanowi wyraz pogardy dla wydarzeń z 1537 roku. Czy słusznie? Spróbujmy odpowiedzieć na to pytanie. Szlachta niezadowolona z rządów króla Wojna kokosza była bezpośrednim następstwem próby wymuszenia przez króla na szlachcie przyjęcia podatków na wojsko. Należy jednak podkreślić, że sytuacja, o której mowa, była zaledwie punktem kulminacyjnym napięć, które narastały już od jakiegoś czasu. Już wcześniej powstał bowiem tzw. ruch egzekucyjny, którego postulaty dotyczyły przede wszystkim przeprowadzenia reform w obszarze sądownictwa, skarbowości i wojska. Średnia szlachta wystąpiła też przeciw potężnym magnatom, domagając się uporządkowania spraw związanych z królewszczyznami. Panowie herbowi nie byli zadowoleni z braku reform w obszarze przestarzałego, niepełnego i przyjętego tylko w niektórych częściach państwa prawa. Wyrażali sprzeciw wobec łączenia niektórych godności i urzędów, czego następstwem były urzędnicze zaniedbania. Nie szczędzili królewskiej parze krytyki za przeprowadzoną elekcję vivente rege, na mocy której Zygmunt August został królem jeszcze za życia ojca. Zaszantażować władcę Żeby osiągnąć swoje cele, na sejmie, który odbył się w lipcu 1535 roku, posłowie odmówili uchwalenia funduszy na armię. Domagali się decyzji w sprawie egzekucji i wymusili na senacie poparcie swojego ruchu na kolejnym sejmie. Ten odbył się na przełomie 1536 i 1537 roku i też nie przyniósł rozstrzygnięcia w sprawie podatków. Albo podatki, albo wyprawa wojenna Król musiał pozyskać fundusze na armię. W tym celu mógł zgodzić się na żądania szlachty albo zdyscyplinować niesfornych panów herbowych. Wybrał drugie wyjście. Senat zaproponował zwołanie pospolitego ruszenia. Liczono, że postawiona pod murem szlachta zgodzi się na podatki, chcąc wrócić na swoje ziemie. Ogłoszono więc wyprawę na Mołdawię. Zygmunt Stary zebrał we Lwowie kilkudziesiąt tysięcy szlachciców. Sam obradował na zamku z senatorami i w tym czasie nie zezwolił zebranym pod miastem na rozejście się. Nie przewidział jednak, jakie skutki może pociągnąć za sobą to działanie. Szlachta wystąpiła przeciwko swojemu królowi Powszechne niezadowolenia szlachty z rządów króla stworzyło podatny grunt do buntu. W trakcie przymusowego pobytu pod Lwowem, panowie herbowi zawiązali rokosz. Obrady rozpoczęły się 22 lipca 1537 roku. Głównymi przywódcami buntu zostali Mikołaj Taszycki, Marcin i Piotr Zborowscy, Jan Sierakowski i Walenty Dembiński. Do połowy września odbyło się pięć narad, w następstwie których zgłoszono 36 postulatów. Żądania dotyczyły między innymi ceł, sposobów stwierdzania dokumentów na własność ziemską, dziesięcin duchownych i metryki koronnej. Kasztelan małogoski poszedł nawet o krok dalej i wypunktował królowi całą listę zarzutów dotyczących łamania prawa. Reakcja króla Król z góry odmówił spełnienia postulatów dotyczących ceł i metryki koronnej. Na większość przystał, a część odłożył na najbliższy sejm. Miał jednak jeden warunek – szlachta musiała uchwalić podatki na wojsko. W rezultacie znaczna część zebranych opuściła Lwów, twierdząc, że ostateczna decyzja w tej kwestii należy do sejmu. Konsekwencje buntu Szlachta nie skrzywdziła swojego króla, a on odpłacił im tym samym. Co prawda buntownicy stanęli przed sądem sejmowym, a Jan Tarnowski przedstawił im zarzut obrazy majestatu (co było bardzo poważnym występkiem), ale dla większości najpoważniejszą konsekwencją złożenie przysięgi rycerskiej, na mocy której musieli stawić się na każde wezwanie króla. Najdotkliwsze sankcje spadły na braci Piotra i Marcina Zborowskich, głównych prowodyrów rokoszu. Za buntowniczą postawę wysoką cenę zapłacił zwłaszcza drugi z wymienionych, który stracił urząd cześnika nadwornego i został zmuszony do opuszczenia sejmu. A co ze wspomnianym wcześniej podatkiem? Ten finalnie został uchwalony w 1538 roku, na sejmie w Piotrkowie. Przyszłe skutki wojny kokosza Wojna kokosza miała jeden pozytywny aspekt – ugruntowała działalność ruchu egzekucyjnego. W czasie panowania Zygmunta Augusta wiele przedstawianych postulatów doczekało się wdrożenia. Innym aspektem pierwszego w historii buntu szlachty było też ustanowienie precedensu dla rokoszu jako zwyczajowego organu reprezentacji szlacheckiej. W rezultacie rokosz stał się uznawaną formą działania politycznego w Rzeczypospolitej, a prawo szlachty do współdecydowania o losach państwa zostało utrwalone. Jednak czy w tym zakresie było to zjawisko pozytywne? To zależy. Prawo do oporu przeciw królowi, gdy ten naruszał prawa i swobody, stało się kamieniem węgielnym szlacheckiej wolności. Wolności, której szlachta nierzadko nadużywała. Przykładem niech będzie rokosz Zebrzydowskiego, który na niemal rok pogrążył kraj w wojnie domowej. Inny przykład – liberum veto, które przyczyniło się do osłabienia i paraliżu państwa. Narzędzia, które miały chronić szlachecką wolność i gwarantować odpowiedzialność monarchy, w rezultacie zostały zniekształcone i wykorzystane w niewłaściwych celach. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czy Sławosz Uznański-Wiśniewski w końcu poleci w kosmos? Na przeszkodzie może stać polityka
Od trzech tygodni regularnie publikowane są kolejne daty startu misji Ax-4, po czym zostają odwoływane. Naturalnie opóźnienia w lotach kosmicznych są oczywistością. Tyle czynników musi zagrać jednocześnie, że zmiany startów są regularne. Czasami zawodzi pogoda, innym razem technologia, a najczęściej człowiek. Ale w przypadku Ax-4 w grę może wchodzić również polityka.
Spis treści: Problemy techniczne Wielka polityka Nowy termin misji? Na start załogowej misji kosmicznej IGNIS, czyli części czwartej komercyjnej misji amerykańskiej firmy Axiom Space, czekamy od dwóch lat. Ma w niej wziąć udział Polak – dr Sławosz Uznański-Wiśniewski. Faza przygotowań zakończyła się już dawno, a w tej chwili astronauci żyją w przedłużanej regularnie kwarantannie. Pierwszy termin startu, wyznaczony na 29 maja, został odwołany ze względu na uszkodzone okablowanie w kapsule Dragon Crew. Kapsule, która wraz z AX-4 ma polecieć w swój dziewiczy rejs. Poprzednia kapsuła, przygotowana na potrzeby misji Ax-4, została wykorzystana do ściągnięcia z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej astronautów pierwszego testowego lotu Starlinera. Dlatego SpaceX przydzielił Axiomowi nowy, zmodyfikowany statek kosmiczny Dragon Crew. Plusem jest to, że to pierwsi astronauci lecący danym Dragonem mają możliwość nadania kapsule imienia. Problemy techniczne Kolejną datę startu wyznaczono na 8 czerwca, by przenieść ją na 9 i wreszcie 10 czerwca. Ale tego dnia przez Florydę przetaczały się burze, które mogły skomplikować manewry konieczne do wyniesienia kapsuły na odpowiednią wysokość. Kolejnego dnia, 11 czerwca, ogłoszono, że z boosterów rakiety Falcon 9 wycieka paliwo, konkretnie tlen, który w komorze spalania mieszany jest z naftą lotniczą. SpaceX uspokajał, że poradzą sobie z naprawą szybko i start odbędzie się 12 czerwca. Wówczas jednak dowiedzieliśmy się, że z modułu Zvezda na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej wycieka powietrze. Co ciekawe, problem ten został po raz pierwszy zgłoszony w 2019 roku, ponownie dwa lata później. Przez cały ten okres statki kosmiczne dokowały do modułu Zvezda. Działo się tak nawet w czasie potwierdzonego wycieku w 2020–2021 roku. Jedynym zaleceniem dla załogi było zamykanie włazów pomiędzy segmentami, aby izolować wyciek i monitorować zmiany ciśnienia. W tym okresie do Zvezdy dokowały statki Progress MS i Sojuz MS. Jednak w przypadku Ax-4 dokowanie uznano za niemożliwe. Wielka polityka I tutaj powstaje pytanie: czy problem ze startem nie jest przypadkiem polityczny? W USA trwa wojna podjazdowa między niedawnymi sojusznikami: prezydentem Donaldem Trumpem i szefem SpaceX Elonem Muskiem. Musk zagroził nawet, że wycofa swoje kapsuły, które służą do lotów załogowych na ISS, rozbijając tym samym program lotów załogowych. Na razie temat zawieszono, ale kto wie, co dzieje się za zamkniętymi drzwiami. Poza tym Międzynarodowa Stacja Kosmiczna została powołana przez NASA i Roskosmos. Mniejszościowy udział w niej mają europejska, kanadyjska, japońska, brazylijska i brytyjska agencja kosmiczna. Czyli sprawa rozgrywa się między Rosją a USA, które ostatnio się nie dogadują w sprawie zakończenia wojny w Ukrainie. Co więcej, Rosjanie nie muszą chętnie widzieć na pokładzie ISS Polaka, przedstawiciela narodu, który wyjątkowo mocno przeciwstawia się agresji Rosji na Ukrainę. Na razie nikt tego oficjalnie nie powiedział, jednak nie można tego wykluczyć. Nowy termin misji? W tej chwili kolejny start misji Ax-4 zaplanowano na niedzielę 22 czerwca, ale tak naprawdę lepiej byłoby, gdyby ten start się nie odbył. Polska misja na ISS ma dwa cele: naukowo-technologiczny i edukacyjny. W przypadku tego pierwszego wiemy już, że część eksperymentów biologicznych jest na skraju przeterminowania. Oznacza to, że jeśli nie zostaną dostarczone nowe próbki, badania mogą zwyczajnie się nie powieść. A choć wydaje się, że nie ma niczego prostszego niż wysłanie nowej paczki próbek, sprawa wcale nie jest prosta. Wszystko przez precyzyjne i długie procedury bezpieczeństwa NASA. W przypadku programu edukacyjnego sytuacja też staje się krytyczna. Uczniowie mieli na kilka sposobów łączyć się z orbitą, ale mają przed sobą już tylko kilka dni szkoły. W piątek 27 czerwca odbiorą świadectwa i zaczną wakacje. Oczywiście można uznać, że spotkania z orbity będą nagrane, szkolne eksperymenty również, ale nie oszukujmy się – nie jest to tym samym, co możliwość bezpośredniego spotkania się z polskim astronautą przebywającym na orbicie. Może po prostu trzeba przełożyć misję na jesień? Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
To prawo miało bronić szlacheckiej wolności. Doprowadziło do destrukcji państwa
Liberum veto, uważane za podstawę złotej wolności szlacheckiej i gwarancję normy nihil de nobis sine nobis, przez 140 lat było pielęgnowane przez panów herbowych i wielokrotnie doprowadzało do paraliżu decyzyjnego. W praktyce zasada zrywania obrad sejmu protestem jednostki była niczym innym, jak narzędziem do załatwiania prywatnych interesów poselstwa. A że doprowadzało to do stopniowej destrukcji państwa... to nikogo nie interesowało.
Spis treści: Protest Władysława Sicińskiego Pierwszy sejm zerwany przed czasem Szlachta ochoczo korzystała ze swojego przywileju Koniec liberum veto Liberum veto trudno uznać za uprawnienie wadliwe. Przeciwnie, w dobie wolnej elekcji, gdy zasiadający na tronie często nie byli Polakami i na względzie mieli przede wszystkim interesy swoich państw, ograniczenie władzy króla i oddanie decyzyjności w ręce szlachty było posunięciem całkowicie zrozumiałym. Problem w tym, że w niewłaściwych rękach, nawet narzędzie służące słusznej sprawie może stać się niebezpieczną bronią. Protest Władysława Sicińskiego 26 stycznia 1652 roku w Warszawie rozpoczęły się obrady sejmu. Do 9 marca, czyli do dnia, na który wyznaczono koniec posiedzenia, nie podjęto żadnej uchwały. Zapadła wówczas decyzja o przedłużeniu obrad. Wówczas litewski szlachcic z Upity, Władysław Siciński, wstał i wykrzyczał: „Ja nie pozwalam na prolongatę!”. Wypowiedziawszy te słowa, natychmiast opuścił salę. Posłowie musieli uznać, że w tej sytuacji kontynuowanie obrad nie jest możliwe. Marszałek postanowił jednak przedłużyć sesję do 11 marca, pod warunkiem, że Siciński zjawi się na sali. Tak się jednak nie stało, więc sejm trzeba było rozwiązać. Pierwszy taki przypadek w historii polskiego parlamentaryzmu Zasada jednomyślności, dążąca do osiągnięcia consensusu, ma swoje korzenie u podstaw polskiego parlamentaryzmu. Jednak przed 1652 rokiem liberum veto nie zostało zastosowane. Wprowadził je dopiero Władysław Siciński. Zrobił to z własnej woli? A może z polecenia nieobecnego na posiedzeniu Janusza Radziwiłła? Istnieje taka teza. Tak czy inaczej, rok 1652 zapisał się w historii jako ten, podczas którego uprawnienie liberum veto weszło w życie, a sam Siciński, nazywany „Upiorem z Upity”, stał się symbolem nadużywania idei złotej wolności szlacheckiej. Niechlubnym symbolem, bo obrady z 1652 roku dotyczyły spraw niezwykle istotnych dla państwa. Trwało wówczas powstanie Chmielnickiego. Polska musiała przygotować armię zdolną do dalszego prowadzenia walki z wrogimi oddziałami. Zerwanie sejmu w takim momencie było szaleństwem, które niestety w przyszłości powtórzyło się w wielu krytycznych dla państwa momentach. Nie można jednak nie wspomnieć, że Siciński miał do tego pełne prawo. Prolongacja obrad była bowiem zakazana uchwałą podjętą dziewiętnaście lat wcześniej. Pierwszy sejm zerwany przed czasem Na obronę upickiego posła należy dodać, że choć w powszechnej opinii to on jako pierwszy doprowadził do zerwania sejmu, de facto wcale tak nie było. Siciński jedynie nie zgodził się na przedłużenie posiedzenia ponad przewidziany prawnie czas. Do pierwszego faktycznego zerwania obrad doszło 5 listopada 1669 roku, w trakcie sejmu koronacyjnego Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Obrady zakończyły się w 35. dniu, z woli posła wołyńskiego Jana Aleksandra Olizara. Szlachta ochoczo korzystała ze swojego przywileju Już wcześniej zdarzało się, że sejm rozchodził się bez podjęcia uchwał. W czasie panowania Zygmunta III Wazy miało miejsce sześć takich przypadków. Gdy na tronie zasiadał Władysław IV, doszło do tego trzykrotnie. Należy jednak podkreślić, że przed 1652 rokiem sejmy rozchodziły się bez uchwał w sytuacji, gdy w opozycji stanęła część posłów. Dopiero niechlubne obrady z 1652 roku wprowadziły zasadę woli jednostki. Posłowie szybko zaczęli jej nadużywać. W czasie rządów Jana II Kazimierza doszło do zerwania siedmiu sejmów. Gdy na tronie zasiadał Jan III Sobieski, obrady pięciokrotnie kończyły się przed czasem, bez podjęcia uchwał. Tendencja spadkowa nie wróżyła jednak niczego dobrego, bo gdy rozpoczęły się rządy Wettynów, nastąpił niemal całkowity paraliż parlamentarny. Za panowania Augusta II Mocnego zerwanych zostało dziewięć sejmów. Sytuacja stała się jeszcze gorsza za Augusta III. Wówczas tylko jedne obrady doszły do skutku. Jak bardzo wadliwe było liberum veto? Wystarczy powiedzieć, że w XVII i XVIII wieku zerwano 73 sejmy. Często dochodziło przy tym do sytuacji iście kuriozalnych. Dla przykładu, w 1688 roku obrady zerwano, zanim się zaczęły, bowiem jeszcze przed wybraniem marszałka. Koniec liberum veto W takich warunkach sprawowanie rządów w państwie było właściwie niemożliwe. Królowie próbowali radzić sobie z tym, jak mogli. W czasie panowania Augusta II kluczowe decyzje były podejmowane w oparciu o sejmy skonfederowane, bowiem w radach skonfederowanych decydowano większością głosów. Paradoksalnie, z tej samej furtki skorzystali zaborcy, którym na rękę było zachowanie liberum veto. Należy bowiem pamiętać, że Pierwszy Sejm Rozbiorowy miał charakter skonfederowany, więc niemożliwym było rozwiązanie go przy zastosowaniu liberum veto. Dzięki zawiązywaniu konfederacji, za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego liberum veto praktycznie wyszło z użycia, choć formalnie wciąż obowiązywało. W trakcie obrad Sejmu Wielkiego doszło do serii wystąpień postulujących za zniesieniem zasady jednomyślności. Opowiedział się za tym między innymi Stanisław Staszic. Dopiero Konstytucja 3 maja zakończyła swoimi postanowieniami niechlubną tradycję, ochoczo kultywowaną przez szlachtę i podsycaną przez wrogie mocarstwa. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Andrew Jackson – prezydent USA, który zainspirował Donalda Trumpa
Andrew Jackson, siódmy prezydent Stanów Zjednoczonych, uważany jest za jednego z najbardziej kontrowersyjnych liderów w historii USA. Jego populistyczny styl rządzenia i bezkompromisowe decyzje budzą skojarzenia z prezydenturą Donalda Trumpa.
Spis treści: Dzieciństwo na pograniczu wojny Od sieroty do prawnika i plantatora Bohater wojenny i „człowiek ludu” Prezydentura pełna konfliktów Największe kontrowersje – Indian Removal Act Inspiracja dla Donalda Trumpa Śmierć i spuścizna Andrew Jackson, siódmy prezydent Stanów Zjednoczonych, uważany jest za jednego z najbardziej kontrowersyjnych liderów w historii USA. Jego populistyczny styl rządzenia i bezkompromisowe decyzje, zaledwie kilka dekad po powstaniu USA, budzą skojarzenia z prezydenturą Donalda Trumpa. Choć prezydentury Andrew Jacksona i Donalda Trumpa dzieli ponad 180 lat, wielu historyków i komentatorów politycznych dostrzega między tymi politykami uderzające podobieństwa. Obaj prezentowali się jako outsiderzy walczący z elitami, odwoływali się do „zwykłych ludzi” i prowadzili politykę opartą na silnym przywództwie. Jackson był jednym z pierwszych amerykańskich prezydentów, którzy wykorzystali swoją popularność wśród obywateli do przekształcenia układu sił w polityce. Był też głęboko przekonany o potrzebie silnej egzekutywy – przekonanie to znajdowało odzwierciedlenie w jego konfliktach z Kongresem i Sądem Najwyższym. Dzieciństwo na pograniczu wojny Andrew Jackson przyszedł na świat 15 marca 1767 roku w rejonie Waxhaws, na pograniczu Karoliny Północnej i Południowej. Jego rodzice byli szkocko-irlandzkimi imigrantami, którzy osiedlili się w Ameryce w 1765 roku. Ojciec zmarł na krótko przed narodzinami syna, pozostawiając rodzinę w trudnej sytuacji materialnej. Młody Andrew dorastał w atmosferze napięć związanych z wojną o niepodległość. W wieku 13 lat dołączył do lokalnej straży miejskiej jako kurier. W 1781 roku został pojmany przez Brytyjczyków, a podczas niewoli odmówił wyczyszczenia butów oficerowi, za co został uderzony szablą – blizny pozostały mu na całe życie. Te traumatyczne doświadczenia ukształtowały jego niechęć do Brytyjczyków i silne poczucie niezależności. Od sieroty do prawnika i plantatora Po wojnie o niepodległość USA Jackson podjął studia prawnicze w Salisbury w Karolinie Północnej. W 1787 roku został przyjęty do palestry i rozpoczął praktykę prawniczą w rejonie, który później stał się stanem Tennessee. Jego kariera szybko nabrała tempa – został prokuratorem, a następnie sędzią Sądu Najwyższego Tennessee. W 1791 roku poślubił Rachel Donelson, jednak ich małżeństwo początkowo było nielegalne, gdyż Rachel rozwód z pierwszym mężem nie został jeszcze sfinalizowany. Po oficjalnym zakończeniu poprzedniego związku, para ponownie wzięła ślub w 1794 roku. Jackson był właścicielem plantacji Hermitage, na której pracowali niewolnicy – co dziś budzi kontrowersje w ocenie jego dziedzictwa. Bohater wojenny i „człowiek ludu” Jackson zyskał ogólnonarodową popularność dzięki swoim sukcesom militarnym. Podczas wojny z Wielką Brytanią w 1812 roku dowodził amerykańskimi siłami w bitwie o Nowy Orlean w 1815 roku, gdzie odniósł zdecydowane zwycięstwo nad liczniejszymi siłami brytyjskimi. To zwycięstwo uczyniło go bohaterem narodowym i otworzyło drogę do kariery politycznej. Jackson był również zaangażowany w walki z plemionami indiańskimi, m.in. w wojnie z Creekami oraz w pierwszej wojnie seminolskiej, co przyczyniło się do ekspansji terytorialnej USA. Prezydentura pełna konfliktów Andrew Jackson objął urząd prezydenta w 1829 roku i sprawował go przez dwie kadencje do 1837 roku. Był pierwszym prezydentem wywodzącym się z ówczesnych zachodnich stanów, co symbolizowało rosnące znaczenie tych regionów. Jego prezydentura była naznaczona walką z elitami i dążeniem do wzmocnienia władzy wykonawczej. Jackson zlikwidował Bank Stanów Zjednoczonych, który uważał za narzędzie elit finansowych, co doprowadziło do kryzysu finansowego w 1837 roku. Wprowadził system „łupów politycznych”, polegający na obsadzaniu stanowisk swoimi zwolennikami, co miało na celu zwiększenie lojalności wobec prezydenta. Największe kontrowersje – Indian Removal Act Jednym z najbardziej kontrowersyjnych aspektów prezydentury Jacksona było podpisanie w 1830 roku ustawy o przesiedleniu Indian (Indian Removal Act). Na jej mocy rdzenne plemiona amerykańskie zostały przymusowo przesiedlone na zachód od Missisipi, co doprowadziło do „Szlaku Łez” – tragicznego marszu, w którym tysiące ludzi zginęło z głodu, chorób i wycieńczenia. Mimo że Sąd Najwyższy USA uznał te działania za nielegalne, Jackson zignorował orzeczenie, co podważyło autorytet sądownictwa i wzmocniło władzę wykonawczą. Inspiracja dla Donalda Trumpa Donald Trump wielokrotnie wskazywał na Andrew Jacksona jako swojego prezydenckiego bohatera. W 2017 roku odwiedził jego posiadłość Hermitage, a jego portret zawisł w Gabinecie Owalnym. Trump chwalił Jacksona za odwagę, walkę z elitami i obronę interesów „prostych Amerykanów”. Obaj prezydenci prezentowali się jako outsiderzy walczący z elitami. Odwoływali się do „zwykłych ludzi” i prowadzili politykę opartą na silnym przywództwie. Podobnie jak Trump, Jackson był postrzegany jako prezydent dzielący kraj i podważający autorytet instytucji. Jednak to właśnie jego silne przywództwo uczyniło z niego jedną z najbardziej wpływowych postaci amerykańskiej historii. Śmierć i spuścizna Andrew Jackson zmarł 8 czerwca 1845 roku w swoim domu Hermitage. Pozostawił po sobie dziedzictwo pełne sprzeczności: był obrońcą demokracji i jednocześnie jej burzycielem. Uwielbiany przez jednych jako „człowiek ludu”, potępiany przez innych jako tyran i rasista. Jego polityka przesiedleń Indian oraz wzmocnienie władzy wykonawczej budzą kontrowersje do dziś. Niemniej jednak, jego wpływ na kształtowanie amerykańskiej demokracji i polityki jest niezaprzeczalny. Źródła: National Geographic Polska, Library of Congress – Andrew Jackson Papers, History.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Lider ludowców budował II RP. Polityczne błędy przypłacił karierą
Wincenty Witos zapisał się w historii jako jeden z ojców polskiej niepodległości i... jako jeden z najbardziej niejednoznacznych polityków. Z jednej strony utworzył prawdopodobnie najaktywniejszy rząd II RP, zaś z drugiej nie bez powodu mawiano, że „za Witosa Polska głodna i bosa”.
Spis treści: Trudne dzieciństwo Wincentego Witosa W polityce odnalazł się tak samo dobrze, jak na roli Wincenty Witos jedną z czołowych postaci II RP Największy proces polityczny II RP Odmawiał kolejnych funkcji Jak ocenić rządy Wincentego Witosa? Całą swoją młodość musiał poświęcić gonitwie za chlebem, a mimo to zdołał zapisać się na kartach historii. Tym samym udowodnił, że nawet w trudnych realiach odradzającej się Polski ubogi chłop może stać się jedną z najważniejszych osób w kraju. Choć dziś, tak jak za życia, jest postrzegany jako symbol, nie był nieskazitelny. Popełniał błędy, tak jak wszyscy ludzie, ale jemu przyszło zapłacić za to politycznym upadkiem. Trudne dzieciństwo Wincentego Witosa Jak sam mówił, wywodził się z warstwy społecznej, która przez wieki była rzucana pod nogi i na pastwę innych, tak samo pod względem materialnym, jak politycznym. Wincenty Witos urodził się 21 stycznia 1874 roku, w przysiółku Dwudniaki w gminie Wierzchosławice. Syn Wojciecha i Katarzyny ze Sroków dorastał w skrajnej biedzie. Cały majątek Witosów składał się z niespełna dwóch morgów ziemi i obory z izbą mieszkalną, którą pięcioosobowa chłopska rodzina dzieliła z krową. Bywało, że Witosowie całymi miesiącami przymierali głodem, żywiąc się tylko tym, co dostawali od lepiej sytuowanej krewnej. Zdolny samouk Młody Wincenty od piątego roku życia zajmował się wypasem ojcowskiej krowy. Rodzice nie mieli możliwości zapewnić mu wykształcenia. Do szkoły zaczął uczęszczać dopiero jako dziesięciolatek i mimo że w nauce osiągał dobre wyniki, edukację zakończył po czterech latach. To jednak nie zabiło drzemiącego w nim pragnienia wiedzy. Wieczorami, gdy dysponował chwilą dla siebie, chłonął lekturę za lekturą, skupiając się przede wszystkim na polskiej historii i dziejach wsi. Dostęp do książek zapewnił mu Franciszek Marzec, dyrektor szkoły, do której uczęszczał. Ten chciał, żeby chłopak dalej kontynuował edukację szkolną, ale pomimo starań nic z tego nie wyszło. Materialne położenie Witosów było zbyt trudne. Jako 17-latek stał się pilnym czytelnikiem tygodnika redagowanego przez Bolesława Wysłoucha „Przyjaciel Ludu”. W 1893 roku na jego łamach opublikował swój pierwszy artykuł, ale nie podpisał go swoim nazwiskiem. Używał wówczas pseudonimu „Maciej Rydz”. W tym samym czasie, mimo braku pełnoletniości, agitował w swojej gminie na rzecz odsunięcia od władzy włodarzy, którzy stanowiska zawdzięczali wyłącznie przychylności proboszcza. W polityce odnalazł się tak samo dobrze, jak na roli W 1895 roku dostał powołanie do cesarsko-królewskiej armii. Najpierw służył w Tarnowie, następnie przydzielono go do krakowskiego pułku artylerii wałowej. Gdy jego służba dobiegła końca, wrócił do Wierzchosławic i wstąpił do Stronnictwa Ludowego. W 1899 roku ożenił się z Katarzyną Tracz. Żona wniosła w posagu kilka morgów ziemi uprawnej, co znacząco odmieniło los Witosa. Z ubogiego chłopa stał się średniozamożnym gospodarzem. Żona Wincentego sprawnie zarządzała gospodarką, a i on był pracowity. Ich majątek zaczął się powiększać, ale Witos nie zamierzał pracować wyłącznie na roli. Nadal kontynuował swoją działalność agitatorską. Podczas wyborów do rady gminy, które odbyły się w 1900 roku, zdołał wprowadzić do jej szeregów większość swoich zwolenników. Na wójta wybrano Jana Stawarza, związanego z poprzednią władzą. Zwycięstwo Witosa W 1901 roku został członkiem rady powiatu z ramienia Stronnictwa Ludowego. Dwa lata później wybrano go do Rady Naczelnej Stronnictwa Ludowego, a w następnym roku objął funkcję asesora do rady gminy. Pełne zwycięstwo w wyborach gminnych odniósł w 1908 roku. Całą radę zdołał wówczas obsadzić osobami ze swojego otoczenia, a sam został wybrany wójtem. Ten urząd sprawował nieprzerwanie, samodzielnie lub w zastępstwie, aż do 28 lipca 1931 roku. Dobroczyńca wsi Gdy był włodarzem, gmina zaczęła się rozwijać. Za jego urzędowania, powstał tam m.in. dom ludowy, wykonane zostały prace melioracyjne i naprawy dróg, szkoła doczekała się rozbudowy i rozwinął się ruch społeczny. Dawał od siebie dużo, a mieszkańcy nagradzali go poparciem. Od samorządu do polityki krajowej W lutym 1908 roku został wybrany do Sejmu Krajowego we Lwowie. Otrzymał wówczas 98 głosów (na 154). Trzy lata później zaczął sprawować funkcję poselską w parlamencie austriackim. W 1913 roku nastąpił rozłam w galicyjskim ruchu ludowym. Witos stanął wówczas na czele, jako wiceprezes, nowo powstałego ugrupowania PSL „Piast”. Wincenty Witos jedną z czołowych postaci II RP Jako polityk, Witos był znany we wszystkich trzech zaborach jeszcze przed wybuchem I wojny światowej. Zaprocentowało to po wojnie. Gdy Polska odzyskała niepodległość, stanął na czele Polskiej Komisji Likwidacyjnej. W pierwszych wyborach do Sejmu Ustawodawczego, które odbyły się w 1919 roku, został wybrany posłem i objął przewodnictwo w Klubie Poselskim PSL „Piast”. Witos premierem odrodzonej Polski To jednak było zaledwie preludium wielkiej kariery prostego chłopa z Galicji, bo ten niebawem miał stanąć na czele rządu. Porażki w wojnie bolszewickiej i chybione decyzje gabinetu Władysława Grabowskiego sprowokowały Radę Obrony Państwa do utworzenia Rządu Obrony Narodowej. 20 lipca 1920 roku do gospodarstwa Witosa zajechał przedstawiciel Rady z propozycją objęcia przez niego funkcji premiera. Rząd Obrony Narodowej z Wincentym Witosem na czele powstał cztery dni później. Pierwszy rząd Wincentego Witosa Stery objął w trudnym momencie. Czerwonoarmiści zbliżali się do stolicy, a mimo to Witos sprawnie podejmował bieżące decyzje i dbał o morale żołnierzy i społeczeństwa. Pierwsze problemy zaczęły się we wrześniu. Brak porozumienia w kwestii projektu konstytucji i spory dotyczące konferencji pokojowej w Rydze stały się zalążkiem rozpadu koalicji. Z rządu występowały kolejne partie i nie widząc innego wyjścia, 27 maja 1921 roku Witos podał się do dymisji, której jednak Józef Piłsudski nie przyjął. Naczelnik nalegał, by Witos nadal stał na czele rządu, jednak nawet po rekonstrukcji gabinetu nastroje polityczne nie uległy poprawie. Kolejną dymisję, tym razem skuteczną, złożył na ręce Piłsudskiego 13 września. Drugi rząd Wincentego Witosa Już w listopadzie 1922 roku zapewnił sobie kolejny mandat w parlamencie. Wówczas stanął na czele sił centrowych. 28 maja 1923 roku, gdy doszło do zawarcia porozumienia między PSL „Piast” a Chrześcijańską Demokracją i Związkiem Ludowo-Narodowym, po raz drugi objął tekę premiera. Ten rząd przetrwał zaledwie kilka miesięcy. Już 16 grudnia Witos podał się do dymisji. Powód? Tych było wiele. Zaważył przede wszystkim kryzys ekonomiczny, wywołany szalejącą inflacją. Trzeci rząd Wincentego Witosa 10 maja 1926 roku po raz trzeci objął funkcję premiera. W trzecim dniu istnienia nowego rządu, zbrojnie wystąpił przeciwko niemu Józef Piłsudski. Na ulicach Warszawy rozpętały się walki wojsk rządowych i sił wiernych marszałkowi. 14 maja premier Wincenty Witos i prezydent Stanisław Wojciechowski musieli podać się do dymisji. Największy proces polityczny II RP Dwa lata później Wincenty Witos wrócił do polityki jako poseł do sejmu, zasilając szeregi opozycji wobec rządów sanacji. Do 1930 roku był jednym z przywódców Centrolewu – porozumienia lewicowych i centrowych ugrupowań, wymierzonego przeciwko zwolennikom Piłsudskiego. W czerwcu 1930 roku, w Krakowie, odbył się kongres, podczas którego żądano przywrócenia rządów parlamentarnych. W odpowiedzi na to marszałek Piłsudski wydał rozkaz aresztowania przywódców Centrolewu. Witos w więzieniu spędził 74 dni. 26 października 1931 roku rozpoczął się tzw. proces brzeski. Na ławie oskarżonych zasiadł Witos wraz z dziesięcioma innymi działaczami porozumienia. W akcie oskarżenia zarzucono im m.in. przygotowanie zamachu stanu. Wincenty Witos został skazany na 18 miesięcy więzienia. Nie zamierzał jednak czekać, aż wyrok się uprawomocni. 28 września 1933 roku udał się do Czechosłowacji. Do kraju wrócił 31 marca 1939 roku. Sam zgłosił się do prokuratury. Trafił do więzienia w Siedlcach, ale po kilku dniach zawieszono wykonanie wyroku na sześć miesięcy i wypuszczono go na wolność. Odmawiał kolejnych funkcji W trakcie i po II wojnie światowej kilkukrotnie próbował wrócić do życia politycznego, ale pogarszający się stan zdrowia znacznie mu to utrudniał. Odrzucał kolejne propozycje i dopiero w sierpniu 1945 roku, wraz ze Stanisławem Mikołajczykiem, utworzył Polskie Stronnictwo Ludowe i stanął na czele ugrupowania. Tej funkcji nie pełnił jednak zbyt długo. 15 sierpnia 1945 roku został przewieziony do krakowskiego szpitala Ojców Bonifratrów. Zmarł 31 października. Jak ocenić rządy Wincentego Witosa? Trzy rządy Wincentego Witosa działały w zupełnie odmiennych warunkach, więc próżno silić się na jednoznaczną ocenę. Pierwszy niewątpliwie był wielkim sukcesem. Premier sprawnie rządził odradzającym się państwem. Wprowadził wiele reform i cieszył się powszechnym szacunkiem. W 1923 roku, gdy stanął na czele kolejnego gabinetu, stopniowo zaczął tracić poparcie. Nadrzędnym celem ugrupowania było przeprowadzenie reformy rolnej, której trzonem miała być parcelacja ogromnych majątków ziemskich. Ostatecznie koalicyjny rząd Witosa nie uporał się z tym zadaniem, a panoszący się w kraju kryzys ekonomiczny tylko potęgował negatywne nastroje. Trzeci rząd, który przetrwał zaledwie kilka miesięcy, okazał się wielką porażką Wincentego Witosa. Premier stracił wówczas na popularności, a do upadku przyczynił się też fakt, że nie docenił Piłsudskiego jako politycznego przeciwnika. Zasługi Wincentego Witosa Nie można jednak zapomnieć, że dzięki jego sprawczości Polska zaczęła bronić swojej suwerenności. To on doprowadził do unarodowienia chłopów, krzewiąc wśród nich propaństwową postawę. To wszystko miało ogromne znaczenie dla kraju, który powstawał z kolan po latach zaborczych rządów. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Lyndon Johnson był 36. prezydentem USA. Jego reformy zmieniły kraj na lepsze
Lyndon Johnson był twardy, skuteczny, pozbawiony skrupułów. Tak zapamiętali 36. Prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki współpracownicy i wrogowie. Przy tym wszystkim dodawali, że był ostatnim z wielkich amerykańskich reformatorów.
Spis treści: Lyndon Johnson – młodość Kariera polityczna prezydent USA Ostatnie lata życia Lyndon Baines Johnson pochodził z Teksasu. I taki też, typowo teksański styl bycia reprezentował. Urodził się 27 sierpnia 1908 roku w Stonewall. Był synem farmera Sama Johnsona i jego żony Rebeki. W politycznym duchu wychowywał się od dziecka. Jego dziadek brał udział w wojnie secesyjnej (1861–1865) po stronie Konfederatów. To wojna domowa w USA, w której udział brały dwie strony: tzw. Unia lub Północ oraz Skonfederowane Stany Ameryki (tzw. Konfederacja lub Południe). Z kolei ojciec Lyndona, a także dziadek ze strony matki zasiadali w ławach legislatur stanowych. Przyszły prezydent (określany często jako LBJ) miał czworo rodzeństwa. Rodzina była raczej uboga, w związku z czym Lyndon już jako dziecko musiał pracować – na plantacjach bawełny, a także w drukarni. Lyndon Johnson – młodość W roku 1913 rodzina Johnsonów przeniosła się do Johnson City. Tam LBJ skończył szkołę podstawową i średnią. Następnie wyjechał do Kalifornii. Tam również musiał pracować – na farmach i w karczmach. Gdy w 1927 roku wrócił do rodzinnego Teksasu, złożył podanie o przejęcie do Southwest Texas State College. Z sukcesem. Po trzech latach nauki otrzymał od uczelni tytuł bachelor of science (magistra nauk). Jako pracownik naukowy rozpoczął pracę w szkole retoryki w Houston. Tam też zaangażował się w działalność Partii Demokratycznej. Już jako 24-latek został tam asystentem kongresmena Richarda Kleberga. I to dzięki niemu wyjechał niebawem do stolicy Stanów Zjednoczonych – Waszyngtonu. Kariera polityczna Nowa działalność wymagała od Lyndona B. Johnsona poszerzenia wiedzy. W wieku 27 lat rozpoczął on studia prawnicze na uniwersytecie Georgetown. Z czasem został dyrektorem National Youth Administration – organizacji młodzieżowej działającej na rzecz społeczeństwa obywatelskiego. W drugiej połowie lat 30. XX w. bardzo aktywnie wspierał politykę 32. Prezydenta USA Franklina Delano Roosevelta. Popierał też jego progresywny program reform ekonomicznych i społecznych Nowy Ład (New Deal). Swoją szansę LBJ otrzymał w 1937 roku, po śmierci kongresmana Jamesa Paula Buchanana. Johnson wystartował i wygrał wybory uzupełniające do Kongresu (izby niższej amerykańskiego parlamentu). A po objęciu mandatu deputowanego został członkiem Komisji ds. Marynarki Wojennej. W czasie II wojny światowej, po japońskim ataku na amerykańską bazę w Pearl Harbor JBL wziął urlop od pracy parlamentarnej i wstąpił do oddziałów Marynarki Wojennej. Po zakończeniu wojny był zaś członkiem Komisji Powojennej Polityki Militarnej oraz Połączonej Komisji ds. Energii Atomowej Kongresu. W 1953 roku LBJ został najmłodszym przewodniczącym Partii Demokratycznej w Senacie. Jednak świetnie zapowiadającą się karierę przyhamowała nieco wielka popularność jego konkurenta – młodego i przebojowego Johna Fitzgeralda Kennedy’ego. Mimo to Johnson nie miał żalu do partyjnego kolegi. W roku 1960 po wygranych wyborach prezydent John F. Kennedy zaproponował Johnsonowi wiceprezydenturę. Wspólnie stworzyli bardzo skuteczny duet polityczny. Lyndon Baines Johnson urząd pełnił do roku 1963, kiedy to po zamachu na Kennedy’ego automatycznie – zgodnie z amerykańską konstytucją – objął urząd prezydenta Stanów Zjednoczonych. Pełnił tę rolę do 1969 roku. Najpierw dokończył przerwaną kadencję swojego poprzednika, a następnie wygrał kolejne wybory. 36. prezydent USA Zaraz po wygraniu wyborów w 1964 roku Lyndon Johnson utworzył nowe ministerstwo – Departament Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast. Jego szefem został pierwszy w historii USA Afroamerykanin na tak wysokim stanowisku. Z czasem powstało też Ministerstwo Transportu. A był to dopiero początek wielkich reform LBJ. Skupił się on na polityce wewnętrznej, a zwłaszcza program budowy tzw. Wielkiego Społeczeństwa, który miał znacznie zredukować strefę ubóstwa w Stanach Zjednoczonych. A była ona rozległa. W latach 60. XX wieku poniżej progu ubóstwa żył co piąty Amerykanin. Dzięki prezydentowi Johnsonowi udało się poprawić warunki bytowe wielu milionów ludzi. Prezydentura Johnsona obfitowała też w inne reformy. Z jego inicjatywy uchwalonych zostało ponad 200 ustaw. Część z nich do dziś obowiązuje, jak np. ta znana jako Civil Rights z 1964 r. To ona w fundamentalny sposób wpłynęła na przyspieszenie procesu likwidacji segregacji rasowej w USA. Mniej sukcesów Johnson odnosił w polityce międzynarodowej. Nie udało mu się np. zakończyć krwawej i brutalnej wojny z Wietnamem. Prezydent zdecydował się na zwiększenie liczebności amerykańskich wojsk w Azji Południowo-Wschodniej, ale i to nie przyniosło rezultatu. Wpłynęło natomiast na odbiór prezydenta w amerykańskim społeczeństwie i spadek jego popularności w sondażach. Ostatnie lata życia W rezultacie Lyndon B. Johnson nie zdecydował się walczyć o reelekcję w 1968 roku. Powrócił na swoje ranczo w Johnson City w Teksasie. Tam skoncentrował się na pisaniu pamiętników i tworzeniu ogromnej biblioteki prezydenckiej (która została otwarta w 1971 roku). 22 stycznia 1973 roku LBJ zmarł na zawał serca w San Antonio. Historycy dziś mówią o nim jako prezydencie bardzo niedocenianym i trochę zapomnianym. Nasz autor Maciej Wesołowski Redaktor prowadzący „National Geographic Traveler". Reporter. Autor książek, m.in.: „Szpagat w pionie. W drodze przez Indie" i „Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii"
Generał Tadeusz Rozwadowski – zapomniany wódz, który zwyciężał z honorem i przegrywał z godnością
Generał Tadeusz Jordan Rozwadowski to jedna z najbardziej tragicznych, a zarazem fascynujących postaci w historii Polski XX wieku. Strateg, dyplomata, współautor zwycięstwa w Bitwie Warszawskiej, a zarazem ofiara politycznych rozgrywek i represji w czasach sanacji. Jego losy pokazują, jak łatwo historia może zapomnieć o tych, którzy nie wpisują się w aktualny nurt polityczny – nawet jeśli zasłużyli na miejsce w panteonie narodowych bohaterów.
Spis treści: W służbie odrodzonej Rzeczpospolitej Bohater Lwowa i Bitwy Warszawskiej Konfrontacja z sanacją Tajemnicza śmierć i spuścizna Tadeusz Jordan Rozwadowski urodził się 19 lub 20 maja 1866 r. w Babinie na Pokuciu. Datę jego urodzin otacza do dziś pewna niejasność – źródła historyczne podają różne informacje, a nawet wśród członków rodziny panuje w tej sprawie niejednoznaczność. Niezależnie od tego, Rozwadowski pochodził z rodu o silnych tradycjach wojskowych. Jego przodkowie walczyli pod Wiedniem, w insurekcji kościuszkowskiej, powstaniu listopadowym i styczniowym. Patriotyzm i gotowość do poświęceń były więc częścią jego dziedzictwa. Po ukończeniu prestiżowej Szkoły Wojennej w Wiedniu, Rozwadowski służył w armii austro-węgierskiej, gdzie szybko awansował dzięki swoim zdolnościom strategicznym. Jako attaché wojskowy w Bukareszcie zdobył doświadczenie dyplomatyczne. Biegle władał też sześcioma językami. Jego kariera nabierała tempa, a jednocześnie zyskiwał opinię człowieka oddanego sprawom polskim. Nawet w czasach, gdy Polska jeszcze nie istniała na mapie Europy. W służbie odrodzonej Rzeczpospolitej Gdy Polska odzyskała niepodległość w 1918 roku, Rozwadowski natychmiast włączył się w organizację Wojska Polskiego. Został pierwszym szefem Sztabu Generalnego przy Radzie Regencyjnej, a później – już w odrodzonym państwie – odegrał kluczową rolę w kształtowaniu sił zbrojnych. To on tworzył podstawy organizacyjne armii, straży granicznej i marynarki wojennej. Przygotowane przez niego akty prawne, m.in. tymczasowa ustawa o obowiązku służby wojskowej, miały fundamentalne znaczenie dla bezpieczeństwa państwa. Jednak jego stosunki z Józefem Piłsudskim od początku nie były łatwe. Obaj mężowie stanu różnili się wizją przyszłości polskiej armii. Piłsudski – bardziej ideologiczny i polityczny w podejściu, Rozwadowski – pragmatyk, stawiający na profesjonalizm i modernizację. Bohater Lwowa i Bitwy Warszawskiej W listopadzie 1918 r. Rozwadowski objął dowództwo obrony Lwowa przed Ukraińcami. Pomimo skromnych sił, wykazał się niezwykłą determinacją i wyjątkowymi umiejętnościami, co pozwoliło miastu przetrwać oblężenie. Jego wysoko oceniane umiejętności i postawa zyskały mu ogromny szacunek mieszkańców, którzy żegnali go owacjami, gdy w 1919 r. wyruszał do Paryża jako szef Polskiej Misji Wojskowej. W Paryżu z powodzeniem zabiegał o pomoc dla Polski – logistyczną, polityczną i wojskową. Po powrocie do kraju, w najbardziej krytycznym momencie wojny polsko-bolszewickiej, ponownie objął funkcję szefa Sztabu Generalnego. To właśnie wtedy, latem 1920 r., opracował plan kontrofensywy, który doprowadził do spektakularnego zwycięstwa nad Armią Czerwoną w Bitwie Warszawskiej. Mimo że Piłsudski przejął większość zasług, wielu historyków uznaje dziś Rozwadowskiego za rzeczywistego architekta tego ważnego zwycięstwa, które uchroniło Europę przed komunizmem. Konfrontacja z sanacją Po wojnie generał Tadeusz Rozwadowski objął funkcję Generalnego Inspektora Jazdy i aktywnie działał na rzecz modernizacji armii. W swoich koncepcjach wojskowych przewidywał konieczność szybkiego reagowania na zagrożenia ze wschodu i zachodu, postulując utworzenie specjalnych jednostek szybkiego reagowania, wyposażonych m.in. w broń pancerną. Postulował również rozbudowę polskiej armii o silne lotnictwo. Jednak jego rosnąca krytyka wobec upolitycznienia armii i niechęć do kultu jednostki, jaką otaczano marszałka Józefa Piłsudskiego, przysporzyły mu wrogów. W maju 1926 r., gdy Piłsudski przeprowadził zbrojny zamach stanu, Rozwadowski jako legalista stanął po stronie rządu i objął dowództwo obrony Warszawy. Mimo ogromnej przewagi sił Piłsudskiego, generał wierzył w możliwość pokojowego zakończenia konfliktu. Po kapitulacji i ustąpieniu prezydenta Wojciechowskiego, Rozwadowski został internowany. Warunki, w jakich go przetrzymywano, były skandaliczne. Trafił do celi z pospolitymi przestępcami, przebywał w zimnych i zniszczonych pomieszczeniach, co znacznie podkopało jego zdrowie. Został uwolniony dopiero rok później, po protestach społecznych. Tajemnicza śmierć i spuścizna Wkrótce po wyjściu na wolność, generał Rozwadowski poważnie zachorował. Cierpiał na niezdiagnozowane dolegliwości, których lekarze nie potrafili leczyć. W 1928 r. zmarł nagle podczas operacji wyrostka robaczkowego. Wokół jego śmierci narosły liczne spekulacje – mówiło się o otruciu, o działaniu wolno działającej trucizny, a także o celowej interwencji podczas operacji. Brak zgody władz na przeprowadzenie sekcji zwłok tylko podsycał te podejrzenia. Tadeusz Rozwadowski został pochowany na Cmentarzu Obrońców Lwowa – wśród swoich żołnierzy. Jego pogrzeb zgromadził tłumy, a przemówienia nad trumną miały charakter manifestacji pamięci i sprzeciwu wobec zapomnienia, w jakie popadł generał. Generał Tadeusz Jordan Rozwadowski był nie tylko wybitnym strategiem i oficerem, ale także człowiekiem honoru. Umiał zwyciężać bez pychy i przegrywać bez nienawiści. Nie zabiegał o sławę, nie dążył do zemsty, nawet wtedy, gdy padł ofiarą politycznych represji. Historia potraktowała go niesprawiedliwie, przypisując innym jego zasługi, a jego samego skazując na zapomnienie. Dziś coraz częściej powraca się do jego postaci – jako współtwórcy „cudu nad Wisłą”, myśliciela i stratega wojskowego, człowieka, który poświęcił życie służbie ojczyźnie. Może to właśnie teraz jest czas, by Tadeusz Rozwadowski wrócił do narodowej pamięci. Nie jako konkurent Piłsudskiego, ale jako jego równorzędny towarzysz w walce o wolną Polskę. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
1000 lat temu miała miejsce koronacja Bolesława Chrobrego. To początek Polski jako królestwa
Bolesław Chrobry był pierwszym polskim władcą namaszczonym na króla. Niestety, koronacja Bolesława Chrobrego poprzedziła jego śmierć o zaledwie dwa miesiące.
Spis treści: Zjazd Gnieźnieński Koronacja Bolesława Chrobrego Niezależny król suwerennej Polski Zuchwałe zwycięstwo Bolesław, syn księcia Polski Mieszka I i czeskiej księżniczki Dobrawy, objął rządy w 992, wypędzając krótko potem swoją macochę Odę i przyrodnich braci. Jako chrześcijański władca wciąż pogańskiego kraju wspierał chrystianizację Polski. Sprzyjał też wyprawom misyjnym Wojciecha Sławnikowica, biskupa praskiego i Brunona z Kwerfurtu. Praski biskup odegrał w historii ustanowienia królestwa polskiego niezamierzoną, choć wyjątkowo istotną rolę. Wojciech Sławnikowic udał się z misją chrystianizacyjną m.in. do Prusów, gdzie nie był zbyt przychylnie witany. Mimo wszystko zrezygnował ze zbrojnej obstawy. 23 kwietnia 997 roku biskup Wojciech oraz jego towarzysze zostali zaatakowani z rozkazu pogańskiego kapłana Sicco. Tubylcy odcięli głowę biskupa i nadziali ją na pal. Głowę tę potajemnie zdjął z pala i przewiózł do Gniezna nieznany Pomorzanin. Książę Bolesław nakazał wykupienie ciała misjonarza, płacąc za nie ilością złota równą wadze zwłok. Wkrótce potem Chrobry rozkazał pochować szczątki misjonarza w Gnieźnie. Zjazd Gnieźnieński Męczeńska śmierć Wojciecha Sławnikowica i jego szybka kanonizacja stały się powodem przyjazdu do Polski cesarza niemieckiego Ottona III – człowieka pobożnego i przekonanego o konieczności powołania nowego Cesarstwa Rzymskiego. Ta religijno-polityczna wizyta określana jest jako Zjazd Gnieźnieński. Podczas tego wydarzenia utworzono m.in. polskie arcybiskupstwo (metropolię kościelną) w Gnieźnie, a także biskupstwa w Krakowie, Wrocławiu, i Kołobrzegu. Tym samym cesarz Otton III potwierdził niezależność państwa polskiego i suwerenność jego władcy. Gall Anonim przekazuje, że podczas spotkania Bolesław Chrobry został uznany za przyjaciela Świętego Cesarstwa Rzymskiego oraz niezależnego władcę. Cesarz Otton III wyróżnił go, wręczając Bolesławowi kopię włóczni św. Maurycego oraz gwóźdź z Krzyża Pańskiego. Wyjątkowo istotnym aktem było symboliczne nałożenie przez Ottona III jego cesarskiego diademu na skronie Bolesława, co miało potwierdzić wzajemną przyjaźń i dążenie do wspólnie obranego celu. Chrobry chciał ofiarować cesarzowi tradycyjne dary, które wcześniej składano niemieckim władcom jako wyraz ich zwierzchności nad Polską. Jednak Otton III odmówił, uznając Bolesława za równego sobie władcę. Koronacja Bolesława Chrobrego Jednak droga Bolesława Chrobrego do korony trwała jeszcze ćwierć wieku. Z pewnością zaważyła na tym śmierć Ottona III w 1002 roku. Jego następca – cesarz Henryk II – zrezygnował z planów swojego poprzednika i nie widział w polskim księciu partnera. Przeciwnie, chciał go sobie podporządkować, co doprowadziło do długoletnich wojen pomiędzy Bolesławem i Henrykiem. Wojny odsuwały wizję korony. Nie pomogło nawet wysłanie poselstwa do Rzymu. Korona, która miała wyznaczyć nowy rozdział w historii Polski, trafiła na Węgry, na skronie Stefana I. Dopiero śmierć Henryka II w 1024 roku i niemal równoczesny zgon papieża Benedykta VIII sprawiły, że temat koronacji księcia Polski powrócił. Zgodę na koronację Bolesława Chrobrego wydał papież Jan XIX. Papieska aprobata była w tamtym czasie kluczowa, ponieważ nadawała koronacji autorytet religijny i polityczny. Do samego aktu koronacji mogło dojść wyłącznie w Gnieźnie, ponieważ miasto to było siedzibą arcybiskupa. Sama koronacja, do której doszło 18 kwietnia 1025 roku, w Niedzielę Wielkanocną, w gnieźnieńskiej archikatedrze, polegała na nałożeniu korony i namaszczeniu świętymi olejami. Dopiero po takim akcie władca stawał się pomazańcem bożym. A to jednoznacznie określało, że jego władza pochodzi wprost od Boga. Nie ma wiele danych o samym przebiegu ceremonii ani o towarzyszących jej uroczystościach. Niezależny król suwerennej Polski Koronacja Bolesława Chrobrego z 1025 roku była nie tylko wydarzeniem religijnym, ale również istotnym aktem politycznym, który podkreślał niezależność młodego państwa polskiego. To właśnie wtedy Polska zaczęła być określana mianem królestwa, choć dopiero koronacja Władysława Łokietka w 1320 roku trwale ugruntowała królewską godność. Obecne godło Polski – Orzeł Biały w koronie – nawiązuje do tej pierwszej koronacji, która stała się ważnym punktem zwrotnym w naszej historii. Koronacja Bolesława Chrobrego odegrała kluczową rolę w procesie konsolidacji i umacniania wczesnofeudalnego państwa polskiego, jednocześnie podnosząc jego pozycję na arenie międzynarodowej. Dzięki temu wydarzeniu Polska zyskała status suwerennego państwa w średniowiecznym rozumieniu tego pojęcia. Uroczystość ta miała również znaczący wpływ na relacje wewnętrzne w kraju. Bolesław, jako pomazaniec boży, został wyniesiony ponad resztę społeczeństwa, co wzmacniało jego autorytet jako władcy. Zuchwałe zwycięstwo Jednak kronikarze niemieccy upatrują w koronacji Chrobrego raczej zuchwalstwa i przebiegłości niż ważnego aktu polityczno-religijnego. Rocznikarz z Kwedlinburga pod datą 1025 rok zanotował: „Bolesław książę Polski, dowiedziawszy się o śmierci wzniosłego cesarza Henryka, podniesiony na duchu, trucizną pychy do tego stopnia zalał swoje wnętrzności, że zuchwale odważył się po namaszczeniu nałożyć sobie koronę, za którą to jego zarozumiałą śmiałość ducha rychło spotkała go zemsta Boga, albowiem wkrótce zeszedł poddany smutnemu wyrokowi śmierci”. W podobnym tonie wypowiada się kapelan Konrada II, następcy Henryka II: „Słowianin Bolesław, książę Polaków, zdobył z krzywdą króla Konrada insygnia królewskie i tytuł królewski, lecz jego zuchwalstwo przyćmiła nagła śmierć”. Faktem jest, że Bolesław Chrobry nie cieszył się koroną zbyt długo. Zmarł 17 czerwca 1025 roku, przekazując zarówno ziemie polskie, jak i koronę synowi – Mieszkowi II Lambertowi. Ten koronował się na króla Polski jeszcze w grudniu tego samego roku. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
To najbardziej znany kot w Wielkiej Brytanii. Pracował już z pięcioma premierami
Kot Larry to ikona na Wyspach Brytyjskich. Od lat pełni swoją funkcję przy Downing Street 10, niezależnie od zmian premierów. Choć oficjalnie został zatrudniony do zwalczania gryzoni, stał się symbolem stabilności w burzliwym świecie polityki
Spis treści: Kot Larry – ze schroniska do politycznej kariery Koty w brytyjskiej polityce Kot Larry nie był pierwszy Polskie myszołapy Psy i koty to najpopularniejsze zwierzęta domowe na świecie. Nie bez znaczenia jest fakt, że dość długo są członkami naszych domostw. Szacuje się, że psy udomowiono już nawet 40 tys. lat temu, za to koty znacznie później, bo około 8. tys. lat temu. Oczywiście czworonogi nie od razu pełniły funkcje głównie towarzyskie, tak jak wygląda to obecnie. Do zadań kotów należało polowanie na gryzonie, które mogły zaszkodzić uprawom i wyjadać zapasy. Tysiące lat później wiele kotów na świecie nadal trudni się zadaniem swoich przodków. Zwierzęcym celebrytą w tej branży jest kot Larry, czyli naczelny myszołap Wielkiej Brytanii. Larry to nie tylko kot rezydujący przy Downing Street 10. To też polityczny symbol i bohater wielu medialnych doniesień. Od ponad dekady niezmiennie sprawuje swoją funkcję, mimo że premierzy przychodzą i odchodzą. Jak zwykły dachowiec trafił do brytyjskiej siedziby rządu i zyskał miliony fanów? Kot Larry – ze schroniska do politycznej kariery Larry został adoptowany 15 lutego 2011 roku z londyńskiego schroniska Battersea Dogs & Cats Home. Władze rządowe zdecydowały się na to po tym, jak w rezydencji premiera przy Downing Street 10 pojawił problem z gryzoniami. Kot szybko zyskał uznanie jako łowca, choć jego skuteczność w eliminowaniu szczurów bywa czasem podawana w wątpliwość. Obecność futrzaka miała też jednak inny, równie istotny wymiar. Kot Larry szybko stał się maskotką politycznego centrum kraju. Podczas swojej kadencji Larry „współpracował” już z pięcioma premierami: Davidem Cameronem, Theresą May, Borisem Johnsonem, Liz Truss oraz Rishim Sunakiem. Dzięki temu doczekał się reputacji niezależnego i nieprzekupnego „urzędnika”. Każdy kto go zna, twierdzi, że nie faworyzuje żadnej partii politycznej. Gdy David Cameron opuszczał urząd, wielu zastanawiało się, czy zabierze kota ze sobą. Larry pozostał jednak na swoim stanowisku. Wtedy stało się jasne, że to nie jest kot premiera, a całego narodu brytyjskiego. Koty w brytyjskiej polityce Larry ma silny charakter i nie waha się tego pokazać. Do mediów trafiają czasem nagrania, na których widać jego starcia z innymi politycznymi zwierzętami. Tak, Larry nie jest jedynym kotem w brytyjskiej polityce. W 2016 roku do brytyjskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych dołączył kot o imieniu Palmerston. Został adoptowany ze schroniska dla bezdomnych zwierząt i mianowany głównym myszołapem resortu. Jego zadaniem było zwalczanie gryzoni w siedzibie ministerstwa. Palmerston szybko zdobył popularność, a jego obecność w ministerstwie była szeroko komentowana w mediach. W 2020 roku przeszedł na emeryturę, jednak w 2025 roku powrócił do służby jako tzw. konsultant ds. relacji z kotami na Bermudach. Towarzyszył tam nowemu gubernatorowi tego terytorium. Wróćmy jednak do Larry’ego. Choć jego zadaniem ma być przeganianie gryzoni, kilka razy udowodnił już, że nie boi się też innych zwierząt. Przykładowo w październiku 2022 roku kamery zarejestrowały, jak przed siedzibą premiera przegonił dwa razy większego od siebie lisa. Nagranie stało się hitem internetu, a w sieci pojawiły się głosy, że kot zasłużył na awans. – Ktoś pod tym adresem jest gotowy do pracy – można było przeczytać w mediach społecznościowych poświęconych Larry’emu. Nie można też zapominać, o jego wpływie opinię publiczną. Obecność kota w politycznym sercu Wielkiej Brytanii znacząco ociepla wizerunek rządu. Brytyjczycy uwielbiają go nie tylko za zwierzęcy urok osobisty, ale też za niezmienność w dynamicznym świecie polityki. Kot Larry jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych mruczków na świecie. Jego profil na platformie X śledzi ponad 860 tysięcy osób. Każde kocie „oświadczenie” przyciąga uwagę internautów. W publikowanych wpisach nie brakuje humoru oraz politycznych komentarzy. Larry stał się nieoficjalnym, ale słyszanym głosem brytyjskiej polityki. Kot Larry nie był pierwszy Chociaż Larry ma już swoje lata, jego pozycja na Downing Street 10 wydaje się niezagrożona. W przeciwieństwie do premierów nie jest zależny od wyników wyborów. Nie podlega też rezygnacji. Jego sympatia wśród obywateli i status politycznej legendy sprawiają, że prawdopodobnie jeszcze długo będzie pełnił swoją funkcję. Warto też pamiętać, że przed Larrym w rezydencji premiera Wielkiej Brytanii mieszkały inne koty pełniące funkcję myszołapów. Oto one: Rufus towarzyszył premierowi Ramsayowi MacDonaldowi w latach 20. XX wieku. Bob, znany jako „Munich Mouser”, mieszkał na Downing Street w latach 1937–1943, podczas urzędowania premierów Neville’a Chamberlaina i Winstona Churchilla. Wilberforce pełnił służbę przez 14 lat, od 1970 do 1986 roku. Odszedł na emeryturę za kadencji Margaret Thatcher. Humphrey przybłąkał się do rezydencji w 1989 roku i służył podczas kadencji Margaret Thatcher, Johna Majora oraz Tony’ego Blaira. Sybil należała do kanclerza Alistaira Darlinga i mieszkała na Downing Street w 2007 roku, jednak po sześciu miesiącach przeniosła się na wieś. Życie w Londynie nie przypadło jej do gustu. Polskie myszołapy Nie tylko Wielka Brytania może poszczycić się honorowym wykorzystaniem kotów do łapania gryzoni. W Polsce nie mamy co prawda takich kocich celebrytów jak Larry, ale pewna grupa mruczków od lat dzielnie wykonuje swoją robotę. W Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie od lat mieszkają koty polujące na gryzonie. Ich obecność w podziemiach PKiN sięga początków istnienia budynku. W latach 90. kotów było około 60, jednak z czasem ich populacja zmniejszyła się do kilkunastu osobników. Pałacowe koty mają zapewnioną stałą opiekę. Są regularnie karmione, mają wymieniany żwirek w kuwetach, a także dostęp do opieki weterynaryjnej. W podziemiach budynku stworzono dla nich specjalną przestrzeń, gdzie znajdują się ocieplane legowiska oraz miejsca do odpoczynku. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.