Pojawiało się nagle i bez ostrzeżenia. Polio siało strach jak żadna inna choroba
Nikt nie wiedział, kto będzie następny. Nagłe i dramatyczne skutki zakażenia sprawiły, że polio na lata zapisało się w zbiorowej pamięci. Wirus ten uchodził za jedną z najbardziej przerażających chorób XX wieku.
W tym artykule: Miasto zamknięte Żelazne płuca Strach przed pandemią Pytania bez odpowiedzi Wyścig po szczepionkę San Angelo w zachodnim Teksasie było po 1949 roku siedzibą hrabstwa zamieszkanego przez niemal pięćdziesiąt tysięcy ludzi. Tutejszy krajobraz to pola farmerów, szyby naftowe i gospodarstwa hodowlane otoczone drutami kolczastymi. Tak jak wiele innych miast w tym czasie, San Angelo rozwinęło się gwałtownie podczas II wojny światowej, podwajając swoją populację w rezultacie rozbudowy wojskowej bazy lotniczej. W miasteczku pojawiły się tysiące nowych mieszkańców i tysiące powróciły z frontu. W ten sposób San Angelo znalazło się w ważnym i – okazało się – niebezpiecznym punkcie swojego rozwoju. Końcówka lat czterdziestych to czas prosperity w Stanach Zjednoczonych. Wzrost ekonomiczny zachęcał Amerykanów do zakładania rodzin, kupowania domów i rozmaitych towarów. W San Angelo, tak jak i w innych miastach, pamięć o pełnym poświęceń i bolesnym okresie Wielkiego Kryzysu i II wojny światowej zastąpiła optymistyczna wizja materialnego komfortu i sukcesu ekonomicznego. Miasto bogaciło się i rosło. W 1949 roku lokalne pismo „Standard-Times” przewidywało dla niego wspaniałą przyszłość. Niewątpliwym atutem miejscowości był ciepły leczniczy klimat. Dwudziestego maja na tym pięknym obrazku pojawiła się mała plamka. Gazeta poinformowała, że dziecko jednego z mieszkańców zachorowało na chorobę Heinego-Medina. To się już w San Angelo zdarzało. Choroba pojawiała się nagle późną wiosną, zazwyczaj jako pojedyncze przypadki. Problem więc zbagatelizowano. Tym razem w ciągu kilku dni sytuacja stała się alarmowa. W szpitalu Shannon Memorial zaczęli pojawiać się rodzice ze zbolałymi gorączkującymi dziećmi na rękach. Personel medyczny potwierdził dwadzieścia pięć przypadków polio, a śmierć zaczęła zbierać swoje żniwo: Esperanza Ramirez – wiek dziesięć miesięcy; Billie Doyle Kleghorn – siedem miesięcy; Susan Barr – cztery miesiące i Donald Shipley – siedem miesięcy. Szóstego czerwca artykuł w „Standard-Times” odzwierciedlał rosnącą desperację mieszkańców: „Siedem ofiar polio: Pastorzy z San Angelo błagają Boga o pomoc w walce z plagą”. Miasto zamknięte Doktor R.E. Elvins, naczelny lekarz miasta, przekazał mieszkańcom informację, którą już znali: „Choroba Heinego-Medina osiągnęła poziom epidemii”. Stosując zwykłe zasady, obowiązujące w obliczu choroby o nieznanym sposobie zapobiegania i leczenia, radził, by dzieci z San Angelo unikały tłumów, myły regularnie ręce i nie korzystały z basenów. „Nie możemy pomachać czarodziejską różdżką i zlikwidować polio” – powiedział. „To zależy przede wszystkim od zachowania się poszczególnych rodzin”. Elvins miał jeszcze jedną radę. Ponieważ wirusy polio były często wykrywane w ludzkim kale i na nóżkach domowych owadów, zalecał intensywne stosowanie DDT. Ten znany w Polsce jako azotox związek chemiczny z grupy chlorowanych węglowodorów doprowadził wcześniej do wytępienia malarii w Europie i Ameryce Północnej. Obecnie ze względu na silne własności toksyczne stosowanie DDT jest zakazane w wielu krajach świata (w Polsce od roku 1976). Wówczas Elvins polecał używanie środka szczególnie w nieskanalizowanych toaletach w latynoskiej i murzyńskiej części miasta. Inni byli mniej subtelni, oskarżając o wywołanie epidemii „kolorowych brudasów” – emigrantów, którzy zjawiali się corocznie, by zająć się zwierzętami domowymi i zasiewami. Na początku czerwca, przy temperaturach osiągających 38ºC, gdy liczba zachorowań wzrosła do sześćdziesięciu jeden, rada miejska przegłosowała zakaz organizowania imprez publicznych w zamkniętych pomieszczeniach na okres tygodnia. „W czwartkowy wieczór namioty teatralne w San Angelo były puste”, doniósł „Standard-Times”. „Znikła młodzież spędzająca dzień na miejskim basenie. W niedzielę kościoły pozostały zamknięte”. Decyzja o zamknięciach była ściśle przestrzegana. Bary i kręgielnie zamknęły swe podwoje, odwołano walki zapaśnicze w szkole średniej, a popularne zespoły country, takie jak Snuffy Smith i Snuff Dippers, unikały miasta. Tak samo postąpili przyjezdni. Ruch turystyczny zaniknął. Plotki sugerowały, że można zarazić się od nieosłoniętego kichnięcia, od dotknięcia pieniędzy lub przy korzystaniu z telefonu. „Dotarliśmy do punktu, w którym nikt już niczego nie rozumie” – stwierdził miejscowy pediatra. „W którym ludzie nie powinni nawet podawać sobie rąk”. Większość mieszkańców San Angelo zachowywała się tak jak wszyscy Amerykanie szkoleni na wypadek epidemii polio: brud jest twoim wrogiem, a czystość twoim celem. Opinia publiczna zaczęła wspierać zachowania, które kilka tygodni wcześniej wydawały się niedorzeczne, takie jak kontrola stanu zdrowia pracujących imigrantów i zakaz sprzedaży zwierząt domowych w mieście. „Źle się stało” – skomentował problemy San Angelo jeden z wysokich urzędników zajmujących się służbą zdrowia. „Wszystko, co mogę zrobić, to powtarzać moje ostrzeżenia – usuwać brud oraz muchy i inne owady. I ciągle sprzątać”. Miasto zakupiło dwa specjalne pojazdy rozpylające DDT. Dwa razy dziennie odkryte ciężarówki dudniły po ulicach, rozpylając środek za pomocą strażackich węży. Za samochodami biegły dzieci, tańcząc we mgle rozpylonego białego proszku. W geście dobrej woli lokalny sklep sieci Sherwin-Williams rozdawał DDT za darmo, namawiając klientów do przecierania roztworem ścian i mebli w ich domach. („Przynieś tylko swój pojemnik” – głosiły reklamy). Jeden ze sklepów przemysłowych reklamował swój własny środek owadobójczy „Queen City Kill – pięciokrotnie silniejszy niż DDT”. Inny sklep oferował jeszcze silniejszą miksturę nazywaną „Super-Activated Bug Juice”. Lęk przed zachorowaniem okazał się doskonałym bodźcem marketingowym. Firma pralnicza Hi-Tone Cleaners gwarantowała dezynfekcję swojego sprzętu przed każdym praniem i prasowaniem. Inna firma, Sani-Flush, namawiała w ogłoszeniach do starannego szorowania toalet, „gdy polio szaleje”. Firma Clorox ostrzegała: „to brud, którego nie widzisz, jest groźny”. Inne firmy oferowały „ubezpieczenie przeciw polio”, kręgarze obiecywali zabezpieczenie przed chorobą. „Ciało twojego dziecka musi być prawidłowo wyregulowane” – twierdził dr Roy Crowder. „Wtedy nie ma szansy zachorowania”. Żelazne płuca Niestety, to wszystko nie pomagało. W połowie czerwca ponad połowa ze stu sześćdziesięciu łóżek szpitalnych w San Angelo była zajęta przez pacjentów z chorobą Heinego-Medina, w większości przez dzieci poniżej piętnastego roku życia. Niewielka ekipa lekarzy i pielęgniarek ciężko pracowała na wyczerpujących podwójnych dyżurach. Wolontariusze, którzy musieli przezwyciężyć obawę przed zarażeniem, okładali kończyny chorych gorącymi kompresami i doglądali pacjentów umieszczonych w „żelaznych płucach”. Te popularne w latach 50. i 60. XX wieku respiratory generujące podciśnienie stanowiły po prostu komory z otworem na głowę, dzięki którym osoba z porażeniem mięśni (np. wywołanym przez polio) mogła oddychać. Największym koszmarem dla szpitala były burze, które łatwo uszkadzały prowizoryczne instalacje elektryczne tych urządzeń. Jeden z lekarzy wspominał: „Gdy czarne chmury pojawiały się na niebie, w szpitalu ogłaszano alarm”. Ręczne pompowanie „żelaznego płuca” wykańczało w krótkim czasie nawet najsilniejszych, wtedy jednak zastępowali ich inni. Żaden z pacjentów nie umarł z powodu awarii respiratora podczas burzy. Narodowa Fundacja Paraliżu Dziecięcego przysłała kilku ekspertów zajmujących się chorobą Heinego-Medina. Eksperci zebrali próbki kału i tkanek chorych pacjentów do wykorzystania w badaniach nad opracowaniem szczepionki. Ponadto przysłali do San Angelo dostawy sprzętu, m.in. wózków inwalidzkich; skierowali fizjoterapeutów potrzebnych w procesie pielęgnacji pochorobowej i pieniądze na opłacenie rachunków medycznych. Pacjentów w najcięższym stanie zabrano specjalnie wyposażonymi samolotami do regionalnych centrów rehabilitacyjnych – wszystko gratis. Szczyt epidemii wypadł w lipcu. Potem liczba przyjęć do szpitali zaczęła systematycznie spadać. Pod koniec sierpnia było już po wszystkim. Szkoły w San Angelo otwarto w normalnym terminie. Za serce chwytał tylko widok pustych ławek. Strach przed pandemią Rok 1949 zapamiętano jako okres rozprzestrzeniania się dużej epidemii polio, ale najgorsze było jeszcze przed Amerykanami. W całych Stanach Zjednoczonych zachorowało około czterdziestu tysięcy osób, 1 na 3375 obywateli. W San Angelo odnotowano 420 przypadków, 1 na 124 osoby. 84 pacjentów zostało trwale sparaliżowanych, a 28 osób zmarło. Był to jeden z najpoważniejszych odnotowanych przypadków epidemii w historii. Jednakże przypadek o charakterze najzupełniej typowym. Choroba pojawiła się w San Angelo, które nie przeżywało dużej epidemii polio w ostatnich latach, w najgorętszym miesiącu i atakowała przede wszystkim dzieci. Znacznie silniej zaatakowała czyściutkie małe przedmieścia niż rejony ubóstwa i nędzy, co przeczyło poglądom łączącym czystość z dobrym stanem zdrowia. I wystąpiła w sercu Ameryki. Geografia epidemii była zaskakująca. Choć poliomyelitis – ostre nagminne porażenie dziecięce – występowała na całym świecie, jednak największe epidemie XX wieku pojawiły się w Europie Zachodniej, Kanadzie, Australii i przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych. Amerykanie byli przerażeni chorobą, której ofiarami padły zarówno anonimowe dzieci, jak i prezydent Franklin Delano Roosevelt. Jednak w poczuciu solidarności dostrzegli w polio problem rodzimy, który musi doczekać się wspólnego rozwiązania – tak jak w innych okolicznościach losu – dzięki sile pomysłowości, dobrej woli, determinacji i pieniądzom. Bardzo popularnym hasłem, powtarzanym po II wojnie światowej przez kwestujących, polityków, ogłoszeniodawców i dziennikarzy, była śmiała (i ostatecznie prawdziwa) obietnica „pokonania polio”. Epidemia osiągnęła swój szczyt w samym środku zimnej wojny, więc walka z polio przybrała formę krucjaty. Ta szczególna, atakująca bezbronne dzieci choroba zebrała dramatyczne żniwo zwłaszcza na przedmieściach pełnych młodych rodzin, które dążyły do otoczenia swoich pociech jak najlepszą opieką. Ironią i złośliwością losu był atak choroby Heinego-Medina w najbardziej rozwiniętym kraju świata. Kraju, w którym tak łatwo osiągalny był cudowny lek: penicylina. Kraju, w którym żony i matki ciężko pracowały, by oczyścić swoje domy z zarazków. Żadna inna choroba nie wywołała takiej determinacji, ale też i paniki, jak polio. Z uzasadnionych powodów. Choroba Heinego-Medina pojawiała się bez jakiejkolwiek zapowiedzi. Nie było sposobu przewidzenia, kto zachoruje, a kogo polio oszczędzi. Część chorych umierała, reszta zostawała inwalidami. Ich życie na zawsze wiązało się z używaniem wózków inwalidzkich, kul, z aparatami ortopedycznymi, respiratorami, ze zdeformowanymi kończynami. W rzeczywistości, nawet w swoim szczycie w latach 40. i 50. XX wieku, choroba Heinego-Medina nie była jednak tak straszną epidemią, jak ją przedstawiały media. W tym okresie dziesięciokrotnie więcej dzieci zginęło w wypadkach, a trzykrotnie więcej zmarło na raka. Specjalny status polio wynikał przede wszystkim z działania nadzwyczajnej organizacji – Narodowej Fundacji Paraliżu Dziecięcego. Stosowała ona najnowsze techniki reklamy, zbiórek publicznych i badań motywacyjnych, aby przedstawić wszystkim straszną, choć względnie rzadką chorobę jako największe nieszczęście owych czasów. Pytania bez odpowiedzi Strach przed polio pojawił się oczywiście dużo wcześniej niż owa fundacja. Kolejne fale epidemii – nawet najsilniejsza w roku 1916 – zostały odnotowane przez prasę w formie niewielkich notatek. Genialność staregii Narodowej Fundacji polegała na umiejętności zwrócenia szczególnej uwagi na chorobę Heinego-Medina. Na przedstawieniu jej jako choroby wprawdzie złowrogiej, ale zarazem bardziej niż inne możliwej do pokonania. Zastosowana przez członków fundacji strategia zrewolucjonizowała systemy zbierania pieniędzy przez organizacje charytatywne, metody rekrutacji wolontariuszPojawiało się nagle i bez ostrzeżenia. Polio siało strach jak żadna inna chorobaPojawiało się nagle i bez ostrzeżenia. Polio siało strach jak żadna inna chorobay, sposoby organizacji lokalnych grup zajmujących się wspólnymi sprawami sąsiadów i techniki penetrowania niedostępnego świata badań medycznych. W ten sposób owa fundacja stworzyła nowy model filantropii w Ameryce – filantropię konsumenta, w której ofiarodawcy otrzymywali obietnicę osobistej nagrody – ochrony przed chorobą. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/02/GettyImages-52608505-65fdf98.jpg" width="1024" height="683" alt="W 2002 roku WHO uznało Europę za region wolny od wirusa polio. Obecnie choroba atakuje głównie w Nigerii, Afganistanie i Pakistanie. Prowadzone są działania w celu całkowitego wyeliminowania polio." title="W 2002 roku WHO uznało Europę za region wolny od wirusa polio. Obecnie choroba atakuje głównie w Nigerii, Afganistanie i Pakistanie. Prowadzone są działania w celu całkowitego wyeliminowania polio." /> Taki rodzaj filantropii wygenerował z kolei szalony wyścig naukowców po szczepionkę. Miliony dolarów zebrane przez Narodową Fundację wykorzystano do powołania programów wirusologicznych i tworzenia laboratoriów badań polio w całych Stanach Zjednoczonych. Podczas tej akcji wprowadzano nowe sposoby finansowania badań, takie jak długoterminowe granty badawcze czy pokrycie części kosztów badań na uniwersytetach. Naukowcy usiłowali rozwikłać tajemnice polio na uniwersytetach Johna Hopkinsa, Yale i Michigan, w Pittsburghu i Cincinnati (...). Wyścig po szczepionkę W poszukiwaniu szczepionki wzięło udział trzech głównych konkurentów: urodzony w Białymstoku Albert Sabin, wieloletni badacz choroby Heinego-Medina z Uniwersytetu w Cincinnati; młodszy od niego Jonas Salk, badacz z Uniwersytetu w Pittsburghu, oraz najmłodszy z tego tria pochodzący z Warszawy Hilary Koprowski, naukowiec z laboratorium przemysłowego Lederle Laboratories. Wszyscy trzej byli ambitnymi wybitnymi specjalistami, których porwała wielka, pełna emocji walka z polio. Wszyscy trzej byli sowicie finansowani: Sabin i Salk przez Narodową Fundację, Koprowski przez właściciela Lederle – firmę American Cyanamid. Wszyscy trzej stanęli przed drażliwym problemem moralnym stopnia bezpieczeństwa ich szczepionek, jak również roli i zakresu ich testowania na ludziach. Sabin i Koprowski zastosowali szczepionkę z żywych wirusów w celu wywołania infekcji dostatecznie silnej, by pobudzić organizm do wytworzenia trwałej odporności przeciwko polio, i dostatecznie słabej, by nie wywołać poważnej choroby. Salk preferował szczepionkę zawierającą martwe wirusy, które pobudzały system immunologiczny do wytworzenia przeciwciał bez wywołania infekcji. Większość badaczy polio preferowała żywe wirusy, twierdząc, że gwarantują silniejszą odporność na chorobę Heinego-Medina i mogą doprowadzić do jej całkowitej likwidacji. Oficjalnie Narodowa Fundacja zachowywała w tej sprawie neutralność, jednakże jej szefowie popierali w prywatnych rozmowach prostszą szczepionkę z martwych wirusów. Wierzyli, że może ona szybciej znaleźć się na rynku i że będzie bezpieczniejsza. Szybkość i bezpieczeństwo stały się zatem atutami szczepionki Salka. W roku 1954, działając w pełni samodzielnie, z niewielką pomocą rządu, Narodowa Fundacja przeprowadziła największy eksperyment w historii medycyny amerykańskiej – masowe szczepienia preparatem Salka, które objęły prawie dwa miliony uczniów szkół podstawowych w całych Stanach Zjednoczonych. Nigdy wcześniej eksperyment dotyczący zdrowia publicznego nie urósł do rangi tak ważnego tematu w mediach. Gdy szczepienia okazały się w dużej mierze sukcesem, życie Jonasa Salka zmieniło się nieodwracalnie. Stał się natychmiast bohaterem narodowym, naukowcem celebrytą, a jego biały fartuch i skromna postawa – symbolami sukcesów i korzyści z badań medycznych. Konkurenci Jonasa nie zrezygnowali. Wybrali inne kierunki działania. Dążąc do osłabienia sukcesu Salka z 1954 roku, Sabin zorganizował testy swojej szczepionki w Związku Radzieckim. Była to niezwykła historia naukowej współpracy i zarazem politycznej intrygi w samym środku zimnej wojny. Hilary Koprowski prowadził z kolei swoje eksperymenty w Irlandii, Europie Wschodniej i Afryce. Dzięki niemu i dziewięciu milionom dawek szczepionki, które dostał od firmy farmaceutycznej Wyeth, jesienią 1959 roku rozpoczęto masowe szczepienia w Polsce, gdzie od 1951 trwała epidemia polio. Efekt był natychmiastowy. Masowe szczepienia Salka miały wpływ na działanie rządu USA w testowaniu i licencjonowaniu przyszłych leków i szczepionek. Natomiast perspektywa darmowych masowych szczepień dzieci doprowadziła do gorących sporów pomiędzy lekarzami na temat niebezpieczeństw „uspołecznionej medycyny”. Na poziomie osobistym olbrzymia popularność i publiczne uwielbienie Salka poważnie zaszkodziły jego pozycji w hermetycznym świecie naukowców. Część kolegów oskarżała go, że szkodzi swoim badaniom, zezwalając, by na ich kierunek i szybkość wpływali biurokraci kierujący fundacjami. Inni pytali o realną skuteczność szczepionki. W efekcie Salk, który otrzymał najwyższe odznaczenia amerykańskie przyznawane cywilom, nie został przyjęty do Narodowej Akademii Nauk ze względu na – jak stwierdzono – brak „fundamentalnego odkrycia naukowego”. Albert Sabin, wieloletni członek tej Akademii, drwił: „Mogłeś pójść do kuchni i zrobić to, co on”. Wojna pomiędzy Salkiem a Sabinem przetrwała obydwu. Nadal toczy się dyskusja, który z nich zrobił lepszą szczepionkę i która powinna być obecnie używana. Pewny pozostaje fakt, że historia podjętej przez nich krucjaty przeciw chorobie Heinego-Medina pozostaje jednym z najbardziej znaczących i odkrywczych sukcesów w historii amerykańskiej medycyny. Prezentowany przez nas fragment (skróty i śródtytuły od redakcji) pochodzi z książki Davida M. Oshinsky’ego „Polio. Historia pokonania choroby Heinego-Medina”. Polskie wydanie ukazało się nakładem wydawnictwa Prószyński i S-ka.
Na tropie raju Europejskie Hawaje – tak bywają nazywane Azory, wulkaniczne wyspy na Oceanie Atlantyckim. Te należące do Portugalii niewielkie skrawki lądu – jest ich dziewięć – są tak piękne i w wielu miejscach wciąż tak dziewicze, że możemy się na nich poczuć jak w raju, o czym przeczytacie w tym wydaniu Travelera. To świat bujnej roślinności, setek wodospadów, majestatycznych klifów, gorących źródeł, jezior o turkusowej i błękitnej wodzie, jaskiń i gór, po których można wędrować w ciszy i spokoju. Cały czas przeżywając ten rodzaj zachwytu nad naturą, której urodę potęgują jeszcze unoszące się tu często mgły oraz pola hortensji. Te niezwykłe kwiaty, swego rodzaju symbol Azorów, czują się tutaj może nawet lepiej niż w ojczystej Azji, skąd przybyły wieki temu. Ale Azory to nie tylko przyroda, są tam również urocze wioski, bardzo gościnni i otwarci mieszkańcy oraz pyszne ryby i owoce morza. I co ważniejsze, wyspy te wcale nie są drogie. W październikowym Travelerze piszemy też o Malcie, chyba najbardziej zurbanizowanym i jednym z najgęściej zaludnionych krajów na świecie. Jej barwnej historii i bogatym dziedzictwie kulturowym – jest tu chyba najwięcej kościołów w przeliczeniu na mieszkańca na świecie. Zabieramy Was również na artystyczną Majorkę i na Rodos, gdzie znajdował się słynny posąg kolosa, jeden z siedmiu cudów starożytnego świata. I na wiele innych wysp, które warto poznać. Ale też w góry wysokie. Publikujemy reportaż z zakończonej sukcesem wyprawy Moniki Witkowskiej na K2. Monika od dawna z nami współpracuje, jest autorką wielu Travelerowych reportaży. Mocno trzymaliśmy za nią kciuki, obejmując jej wyprawę naszym patronatem. Brawo Monika! Agnieszka Franus Redaktor Naczelna
Wielkie epidemie w dziejach ludzkości dowodzą, że szczepienia są niezbędne
Ludzkość od dawna walczy z epidemiami. Chociaż medycyna znacząco rozwinęła się na przestrzeni lat, to jednak wciąż za mało, aby powstrzymać wszystkie patogeny powodujące choroby zakaźne. Co gorsza epidemie przez rozwój cywilizacji przestają być lokalne i zaczynają przekształcać się w pandemie. Jak dawni lekarze walczyli z epidemiami, jak robią to dziś? Czy kiedyś ostatecznie wygrają tę walkę? Skąd wziął się ruch antyszczepionkowy?
W tym artykule: Epidemie dzisiaj: nowe wyzwania w walce z chorobami zakaźnymi Jak szczepionki wyeliminowały epidemię ospy? Polio – choroba z którą wciąż nie wygraliśmy Dlaczego szczepienia przeciw polio budzą sprzeciw w Pakistanie? Jak powstał ruch antyszczepionkowy? Jakie są jego konsekwencje? Afera z wąglikiem, czyli czym może grozić badanie wirusów w laboratoriach Historia dżumy – co się zmieniło po epidemii czarnej śmierci? Epidemie dzisiaj: nowe wyzwania w walce z chorobami zakaźnymi Choroby zakaźne mają swoje ulubione epoki. Średniowiecze wybrały dżuma i trąd. Potem na scenę weszły ospa prawdziwa i kiła. Gruźlica zbierała swoje żniwo przez cały wiek XIX. Początek XX to czas pandemii grypy, w tym najbardziej znanej hiszpanki. Śmierć z powodu chorób zakaźnych przez wieki była normą. We współczesnych czasach atakują wirusy. Antybiotyki usunęły większość chorób zakaźnych wywoływanych przez bakterie, ale na wirusy nie działają. Aby się z nimi zmierzyć, świat musiał poczekać na stworzenie szczepionek przeciwko tym zarazkom. To nie oznacza jednak, że wygraliśmy wojnę z patogenami. Chociaż arsenał medyczny się powiększa, a lekarze mają już do dyspozycji całą gamę broni – nie wiadomo na jak długo wystarczy tej amunicji w walce z wielkimi epidemiami. I nie ma się co łudzić – patogeny nigdy nie znikną. Po pierwsze dlatego, że takie są prawa przyrody, a po drugie – bo sami robimy wiele, żeby się tak nie stało. Patogeny uznane za niemal wyeliminowane ze środowiska, jak np. wirus polio, wracają. Podnoszą głowę także choroby, na które powinniśmy się szczepić, ale tego nie robimy, np. odra. Pojawiają się nowe patogeny, jak ebola czy – zupełna nowość – wirus zika. Na domiar złego, epidemie przestają być lokalne. Dziś nowy szczep grypy, który pojawi się w Azji, w ciągu kilkunastu godzin może już trafić do Europy. Przeleci tam komfortowo samolotem wraz z pasażerem, którego wcześniej zakaził. Nowe patogeny pojawiają się w rolnictwie i wraz z drobiem, bydłem czy trzodą chlewną przekraczają granice. Wirusy będące do tej pory typowo zwierzęcymi m.in. z powodu zagęszczenia ludności przeskakują na człowieka, co sprzyja powstawaniu epidemii. Oczywiście to nie dzieje się z dnia na dzień, ale współczesny świat bardzo ułatwia im atak na szeroką skalę. Jak szczepionki wyeliminowały epidemię ospy? Pierwszym i dotychczas jedynym zwycięstwem człowieka nad wirusami było wprowadzenie powszechnych szczepień przeciwko ospie prawdziwej. Przed erą szczepień umierało na nią w samej Europie 400 tys. ludzi rocznie. U 25 proc. chorych choroba kończyła się zgonem. Jak bardzo ludzkość chciała się pozbyć epidemii ospy, dowodzi sam fakt, na co ludzie się godzili, by tylko zmniejszyć ryzyko zachorowania. Pierwsze próby szczepienia przeciwko ospie prawdziwej w Polsce rozpoczęły się już w XVII w. Wtedy polegały na celowym wywoływaniu jej łagodnej postaci, by organizm nabrał odporności. Robiono to, zdrapując strupy z osób chorych. Suszono je i ścierano na proszek, a następnie mieszano z ziołami i wcierano zdrowym osobom w śluzówkę nosa. To było niebezpieczne (osoba zakażona mogła czasem zakazić rodzinę), ale ryzykowano. Kolejnym sposobem była tzw. wakcynacja: do szczepienia pobierano materiał od chorej krowy. Szczepienia były coraz skuteczniejsze. Dzięki nim ospa prawdziwa została usunięta z powierzchni ziemi pod koniec lat 70. XX w. Akt całkowitego zwalczenia choroby podpisano 9 grudnia 1979 r. Dokonała tego międzynarodowa komisja, której przewodniczył Polak, prof. Jan Kostrzewski. Wyeliminowanie epidemii ospy prawdziwej potwierdzono pół roku później, 8 maja 1980 r. Takiego sukcesu nie powtórzono niestety z polio, zwanym inaczej chorobą Heinego-Medina lub nagminnym paraliżem dziecięcym. Polio – choroba z którą wciąż nie wygraliśmy Polio jest bardzo groźną chorobą neurologiczną wywoływaną przez wirusy. Istnieją trzy szczepy dzikiego polio, z których żaden nie może przetrwać przez dłuższy czas poza ludzkim ciałem. Jak podaje Światowa Organizacja Zdrowia: jeśli patogen nie będzie mógł znaleźć osoby niezaszczepionej, to po prostu „wymrze”. W 1988 r. pod auspicjami ONZ została powołana Światowa Inicjatywa na rzecz Walki z Polio (GPEI). Przewidywano, że do roku 2000 problem epidemii polio przestanie istnieć. Dzięki masowym szczepieniom choroba zniknęła z Ameryki już w połowie lat 90., zaś z Europy w 2002 r. W Indiach wyeliminowano ją w 2011 r. W Afryce do niedawna pojawiało się rocznie kilkaset nowych przypadków polio, dlatego za sukces należy uznać to, że od sierpnia 2014 r. nie wystąpiły kolejne. Jeszcze w 1988 r. odnotowywano zakażenia dzikimi szczepami polio w 125 krajach, a na chorobę zapadało ponad 350 tys. ludzi. Od tamtej pory udało się ograniczyć liczbę zachorowań o 99 proc. Obecnie istnieją tylko dwa endemiczne ogniska polio na świecie: w Afganistanie i Pakistanie. Do niedawna wirus występował też w Nigerii, ale od półtora roku nie odnotowano tam żadnego zachorowania i jeśli ten stan utrzyma się przez następny rok, WHO będzie mogła ogłosić, że kolejny kraj jest od polio wolny. (Zgodnie z przepisami można to zrobić po trzech latach bez nowych zakażeń). Niestety w eradykacji wirusa przeszkadzają dwa czynniki: wojna i poglądy. W 2015 roku zakażenie wirusem u dwójki dzieci potwierdziły władze Ukrainy, a jest to zapewne wierzchołek góry lodowej. Szacuje się, że tylko połowa dzieci na Ukrainie jest w pełni uodporniona na polio. Istnieją dwie szczepionki przeciw polio. Jedna zawiera fragmenty wirusa, a druga zarazek żywy, tyle że osłabiony. Wirus na Ukrainie jest o wiele łagodniejszy, choć może z czasem mutować i rozprzestrzeniać się w środowiskach, co może spowodować powstanie epidemii. Dlaczego szczepienia przeciw polio budzą sprzeciw w Pakistanie? Coraz cięższą sytuację z polio mamy także w Pakistanie. W połowie stycznia 2016 r. co najmniej 14 osób zginęło, a 23 zostały ranne w zamachu przeprowadzonym przed ośrodkiem szczepień. Zespół pracowników z policyjną ochroną miał właśnie wyjechać do miasta na trzydniową akcję szczepień, aby zapobiec powstaniu epidemii. Dlaczego obrano taki cel? Odpowiedzi jest kilka. Po pierwsze, szczepienia wspierają głownie organizacje międzynarodowe. W ich pracownikach widzi się tam wrogów islamu. Miejscowa ludność podejrzewa ich o szpiegostwo na rzecz zachodnich wywiadów. Skutkiem takiego myślenia może być udawana kampania szczepień zorganizowana przez pakistańskiego lekarza Szakila Afridi (zwerbowanego przez amerykańskie CIA). Doprowadziło to wywiad USA do kryjówki przywódcy Al-Kaidy Osamy bin Ladena w 2011 r. Amerykanie chcieli mieć pewność, że w miejscu, które chcą zaatakować, rzeczywiście ukrywa się Osama. Posiadłość była pilnie strzeżona, domownicy zachowywali wszelkie środki ostrożności. Jedynym sposobem pozwalającym się upewnić, że służby znalazły to, czego szukały, było pobranie DNA od dzieci mieszkających z domniemanym szefem Al-Kaidy. Materiał genetyczny miał zostać porównany z DNA siostry bin Ladena, która zmarła w Bostonie w 2010 r. Pomysł fałszywego programu szczepień w teorii był genialny. Aby wyglądał jak najbardziej naturalnie, w okolicy zaszczepiono liczne dzieci. Nie były to szczepienia przeciwko polio, ale wirusowemu zapaleniu wątroby typu B. Na dokładkę tajemnicą wywiadu USA pozostanie, czy pobranie DNA w ogóle się powiodło i przyniosło spodziewane informacje. Według niektórych specjalistów od szczepień podstęp wywiadu na lata zahamował proces usuwania z tamtych rejonów m.in. polio. Może to sprzyjać wybuchowi epidemii. Ludność na próby jakichkolwiek szczepień, mających na celu zahamowanie epidemii, reaguje dziś co najmniej wrogo. Jak powstał ruch antyszczepionkowy? Jakie są jego konsekwencje? Pół wieku temu świat błagał o nowe szczepienia przeciwko chorobom zakaźnym. Naukowcy stawali na głowie, by coś znaleźć. Po pierwsze szczepionki, choć niedoskonałe, z prawdziwymi skutkami ubocznymi, ustawiały się kolejki. Współcześnie kraje Zachodu ogarnęła gorączka ruchów antyszczepionkowych. Wywołał ją lekarz oszust Andrew Wakefield. Używając sfabrykowanych danych, wykazywał związek między szczepionką MMR (przeciwko odrze, śwince i różyczce) a autyzmem. W 1998 r. na łamach prestiżowego pisma The Lancet Wakefield opublikował swoje wnioski. Oczywiście ośrodki naukowe od razu rzuciły się by badania te potwierdzić. Bezskutecznie. On sam też nigdy ich nie powtórzył. W 2010 r. The Lancet odciął się od publikacji, a nawet usunął ją ze swojego archiwum. A rok później Brytyjska Komisja Medyczna ogłosiła, że wykreśla Andrew Wakefielda i jego współpracownika Johna Walkera-Smitha z rejestru lekarzy. Komisja uznała, że ich wspólna praca była nieetyczna, nieuczciwa i niegodna profesji, jaką wykonywali. Ale cóż z tego? Ludzie uwierzyli Wakefieldowi. Pokłosiem ich aktywności były liczne epidemie odry m.in. w Niemczech czy Wielkiej Brytanii, ponieważ wystraszeni rodzice odmawiali szczepień swoich dzieci. W ciągu trzech lat od publikacji w Wielkiej Brytanii tylko 72 proc. dzieci otrzymało szczepionkę przeciwko odrze. To zbyt mało, by utrzymać zarazek w ryzach. Wirus odry przestaje stwarzać zagrożenie powstaniu epidemii dopiero wtedy, gdy zaszczepionych jest minimum 95 proc. populacji! W najbliższych latach Polska może zejść poniżej tego progu. Z danych WHO wynika, że w 2011 r. w 36 krajach europejskich zarejestrowano 26 tys. przypadków zakażenia odrą. Panika dotycząca tej choroby pojawiła się też w naszym kraju. W 2014 r. 12 tys. polskich dzieci nie przeszło obowiązkowych szczepień, zanotowano też 110 zachorowań. Cztery lata wcześniej było zaledwie 13 przypadków odry, w 2011 r. – już 38. Przed erą szczepień liczba zachorowań na odrę sięgała u nas do 200 tys. rocznie. Umierało około 300 dzieci, tysiące miały powikłania wymagające długotrwałej hospitalizacji. To m.in. zapalenie płuc, zapalenie oskrzeli, krtani, ucha środkowego, biegunka. Ale najgorsze są bardzo poważne powikłania neurologiczne: zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu. Odległym w czasie powikłaniem odry jest podostre stwardniające zapalenie mózgu – choroba nieuleczalna. Co gorsza, objawy pojawiają się dopiero po kilkunastu latach od zachorowania. Według szacunków WHO odra powoduje 10 proc. wszystkich zgonów, wywołanych różnymi przyczynami, wśród dzieci poniżej 5. roku życia. Jeśli rodziców unikających szczepień będzie przybywać, epidemia odry powróci. To pewne. Afera z wąglikiem, czyli czym może grozić badanie wirusów w laboratoriach Dodatkowo musimy pilnować tego, co uczeni trzymają w laboratoriach, aby nie wywołać kolejnej epidemii w dziejach ludzkości. W czerwcu 2014 r. pracownicy amerykańskiego Centrum Kontroli Chorób i Prewencji (CDC) mogli zostać narażeni na kontakt z żywymi bakteriami kolejnego zabójcy, wąglika. – To nie miało prawa się stać – mówił Agencji Reutera dr Paul Meechan, dyrektor w CDC ds. bezpieczeństwa środowiska. Specjalna jednostka naukowców pracująca na co dzień w laboratoriach o najwyższym stopniu zabezpieczeń nie dochowała procedur. Skutkiem tego było narażenie nieświadomych zagrożenia ludzi na kontakt z potencjalnie śmiercionośnymi wirusami. A to mogłoby spowodować wybuch nowej epidemii w dziejach ludzkości. Do ekspozycji doszło w kwaterze głównej CDC w Atlancie. Pracownicy laboratoriów o niższym stopniu zabezpieczeń, do których przekazano szalki z laseczkami wąglika, byli przekonani, że próbki zawierają zabite bakterie. Nie mieli więc adekwatnych strojów do kontaktu z żywymi zarazkami. Sprawa wyszła na jaw, gdy zawierające bakterie wąglika szalki były zbierane do usunięcia. Okazało się, że na pożywce rosną żywe kolonie bakterii. Agencja podobno testowała nowy sposób zabijania wąglika. Jak widać, nieskuteczny. Sprawa była jednak na tyle poważna, że w wyjaśnienie, jak doszło do pozostawienia żywych bakterii, włączyło się FBI. Afera wąglikowa idealnie wpasowała się w gorącą debatę na temat sensowności wykonywania doświadczeń z udziałem zabójczych zarazków. Marc Lipsitch, epidemiolog z Harvard School of Public Health, razem z Alison Galvani, epidemiolożką z Uniwersytetu Yale, przekonywali, że ryzyko takich badań może przeważać nad korzyściami. Twierdzili, że wcześniej czy później niebezpieczne zarazki wymkną się z najbardziej chronionego laboratorium i rozprzestrzenią po świecie. Zawini zwykły ludzki błąd. Uczeni oszacowali, że ryzyko (na 10 laboratoriów najwyższego zabezpieczenia w USA, które prowadzą eksperymenty z groźnymi zarazkami), iż w ciągu 10 lat co najmniej jedna osoba zostanie zainfekowana, wynosi aż 20 proc. Pół biedy, jeśli natychmiast się zorientuje i zostanie poddana kwarantannie. A jeśli opuści laboratorium? Ilu ludzi zakazi po drodze przyczyniając się do wybuchu kolejnej epidemii? Marc Lipsitch najbardziej obawia się eksperymentów nad tzw. zdobywaniem funkcji zarazków. Polegają one na tworzeniu ich bardziej zakaźnych form niż te, które są w naturze, i studiowaniu materiału genetycznego w zaciszu laboratoriów. Są to np. mutacje, które pozwalają wirusom zagnieździć się w górnych drogach oddechowych człowieka, co ułatwia im rozprzestrzenianie się podczas kaszlu czy kichania. Są również korzyści z takich badań. Uczeni mogą pracować nad mutacjami, które czynią wirusy bardzo niebezpiecznymi, nie czekając na to, „co by było, gdyby było”. I szybciej zapobiegać wybuchowi kolejnej wielkiej epidemii. Mogą przygotować się na taką okoliczność i np. spróbować zwiększyć przeżywalność zakażonych osób. Takie doświadczenia mogą też przyspieszyć tworzenie szczepionek. Ale ich przeciwnicy twierdzą, że „podkręcone” zarazki nie są do tego potrzebne. A szczepionki można tworzyć bez materiału zakaźnego. Światowa Organizacja Zdrowia także po raz szósty odłożyła datę zlikwidowania próbek wirusów ospy prawdziwej oficjalnie przetrzymywanych w dwóch laboratoriach na świecie. Wirus jeszcze nie zostanie zniszczony, bo potrzebny jest do badań nad nowymi lekami przeciwwirusowymi. To na wypadek, gdyby ktoś chciał wykorzystać ospę jako broń biologiczną. Poza tym, według WHO, nie wiadomo, czy ktoś jeszcze nie przechowuje wirusa ospy – celowo lub nieświadomie, w zapomnianych magazynach, ryzykując wybuch epidemii. Niszcząc wirus, możemy stracić coś, o czym jeszcze nie wiemy – bronią próbek zwolennicy ich przechowywania. Niektórzy też nie wierzą, że wirus da się usunąć raz na zawsze. Miliony ludzi zmarło na ospę, wszędzie są ich groby. A nikt tak naprawdę nie wie, jak długo wirus ospy może przetrwać w ludzkim ciele po śmierci swej ofiary. Historia dżumy – co się zmieniło po epidemii czarnej śmierci? Kiedyś choroby zakaźne były istotnym czynnikiem selekcyjnym w ludzkiej populacji. Czarna śmierć, czyli światowa epidemia dżumy, między 1347 a 1351 r. uśmierciła 50 mln Europejczyków. Tym samym w ciągu kilku lat Europa „odchudziła” się o 30–50 proc. ludności. Jaki to miało wpływ na tych, którzy ocaleli? Po epidemii żyjący poradzili sobie doskonale. Ich potomkowie żyli znacznie dłużej i byli zdrowi jak nigdy dotąd. Naturalna katastrofa, jaką była globalna epidemia, wyeliminowała z populacji osoby starsze i schorowane. Zostawiła młode, w okresie rozrodczym i prawdopodobnie bardziej odporne na tę chorobę (i tę lepszą odporność ludzie przekazali potomstwu). Sharon DeWitte z Uniwersytetu Karoliny Południowej badała, w jaki sposób śmierć tylu osób wpłynęła na życie tych, którzy przetrwali na terenie Londynu. Z wcześniejszych badań wiadomo, że jego mieszkańcy przed wybuchem epidemii wiedli ciężkie życie. Część zbadanych przez uczonych ofiar dżumy miała oznaki krzywicy, anemii, zęby w fatalnym stanie i była niedożywiona. Dr DeWitte przebadała 600 szkieletów należących do londyńczyków pochowanych na cmentarzach z XI–XIII w. Okazało się, że warunki ich życia po kataklizmie bardzo się poprawiły. Ponieważ tuż po epidemii nie było komu pracować, skończyła się era wyzysku, przynajmniej na terenie Anglii. – Rosło wynagrodzenie za pracę, a spadały za to ceny jedzenia czy rzeczy materialnych – tłumaczy dr DeWitte. Podaje też, że między początkiem XIV w. a końcem XV płace wzrosły ponad trzykrotnie. I na takim poziomie utrzymywały się aż do czasów rewolucji przemysłowej. Ci, którzy przetrwali epidemię czarnej śmierci, wygrali więc podwójny los na loterii. Żyli, a ich stan zdrowia powodowany rosnącym dobrobytem znacznie się poprawił. Wzrosła też długość życia. Odbyło się to jednak ogromnym kosztem i współczesny świat nie przyjmuje do wiadomości, że coś takiego mogłoby się powtórzyć. W świecie, w którym wydawałoby się, że to człowiek jako gatunek ma nad wszystkim kontrolę, karty rozdają mikroby i wirusy ryzykując powstawanie kolejnych wielkich epidemii. Toczy się wojna światów.
Afryka nareszcie wolna od polio. 25 lat walki przyniosło sukces?
Afryka została uznana za wolną od dzikiego polio – uznała Africa Regional Certification Commission (Afrykańska Regionalna Komisja Certyfikacyjna). To oznacza, że sukcesem zakończyła się trwająca wiele lat akcja szczepień, w ramach której zaszczepiono 95 proc. populacji Afryki.
25 lat temu dzikie szczepy polio rozprzestrzeniły się w Afryce, doprowadzając do choroby i paraliżu tysięcy dzieci na całym kontynencie. Na polio nie ma lekarstwa, za to istnieje skuteczna szczepionka, która przyjęta w dzieciństwie chroni przed chorobą przez całe życie. Dlatego też walka z polio w Afryce – jak i na całym świecie – skupiła się na prowadzeniu szczepień. Ostatnim krajem afrykańskim, który został uznany za wolny od dzikiego polio, jest Nigeria. Jeszcze przed niespełna dekadą zachorowania w tym kraju stanowiły ponad połowę wszystkich przypadków na świecie. Ostatni przypadek dzikiego polio odnotowano w stanie Borno na dalekim północnym wschodzie kraju i epicentrum powstania Boko Haram, w 2016 roku. W tamtym czasie uznano to za porażkę, ponieważ kraj poczynił ogromne postępy i przez dwa lata nie zidentyfikowano żadnego przypadku. Kampania szczepień w Nigerii wiązała się z ogromnym wysiłkiem – szczególne trudności niosło ze sobą dotarcie do rejonów ogarniętych konfliktami zbrojnymi. Lekarze i pielęgniarki biorący udział w działaniach narażali swoje zdrowie i życie, by dotrzeć do potrzebujących. Niektórzy zostali zabici. Poza Nigerią ostatnim miejscem, w którym zaobserwowano przypadek polio, był region Puntland w Somalii w 2014 roku. Akcję szczepień spowalniały też plotki i nieprawdziwe doniesienia na temat preparatu. W 2003 roku Kano i wiele innych stanów północnych zawiesiło szczepienia po doniesieniach muzułmańskich przywódców religijnych, że szczepionka została skażona środkiem przeciw płodności, w ramach amerykańskiego spisku mającego na celu uczynienie muzułmańskich kobiet bezpłodnymi. Testy laboratoryjne przeprowadzone przez nigeryjskich naukowców nie potwierdziły tych doniesień, a szczepienia wznowiono. Mimo to plotki nie ustały. 75 000 sparaliżowanych Misbahu Lawan Didi, prezes Nigerian Polio Survivors Association, mówi że w walce z polio kluczowa była rola osób, które w wyniku choroby same zostały trwale sparaliżowane. – Wielu odrzucało szczepionkę przeciwko polio, ale widzieli, jak bardzo staramy się do nich dotrzeć, czasem przemierzając duże odległości, aby z nimi porozmawiać. Pytaliśmy ich: „Czy nie sądzisz, że ważne jest, aby chronić swoje dziecko, aby nie było takie jak my?” - mówi Didi w rozmowie z BBC. Dwa z trzech szczepów dzikiego wirusa polio uznano za zlikwidowane na całym świecie. We wtorek 25 sierpnia Afryka oficjalnie została uznana za wolną od ostatniego szczepu dzikiego wirusa polio. Obecnie choroba występuje tylko w Afganistanie i Pakistanie. Obecnie ponad 95 proc. populacji Afryki zostało zaszczepionych. Był to jeden z warunków, który zgodnie z wytycznymi Afrykańskiej Regionalnej Komisji Certyfikacyjnej musiał zostać spełniony, aby uznać kontynent za wolny od polio. Teraz w Afryce pozostaje tylko wirus polio pochodzący ze szczepionek. Jest to rzadka postać wirusa, który mutuje z doustnej szczepionki przeciwko polio i może rozprzestrzeniać się wśród niedostatecznie immunizowanej społeczności.W tym roku zidentyfikowano 177 przypadków. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zidentyfikowała szereg takich przypadków w Nigerii, Demokratycznej Republice Konga, Republice Środkowoafrykańskiej i Angoli. To nie koniec Polio to wirus, który przenosi się z człowieka na człowieka, zwykle poprzez zanieczyszczoną wodę. Początkowe objawy to gorączka, zmęczenie, ból głowy, wymioty, sztywność karku i bóle kończyn. Może prowadzić do paraliżu, atakując układ nerwowy. Zwykle dotyka dzieci poniżej piątego roku życia, czasami prowadząc do nieodwracalnego porażenia mięśni. W niektórych przypadkach, gdy zaatakowane zostaną mięśnie oddechowe, może nawet doprowadzić do śmierci. W 1996 r. wirus polio sparaliżował ponad 75 000 dzieci w całej Afryce. W tym samym roku Nelson Mandela uruchomił program „Wyrzuć polio z Afryki”. Miliony pracowników służby zdrowia przechodzili od wioski do wioski, aby dostarczać szczepionki. Akcja była wspierana przez różne organizacje, w tym Rotary International, która stała na czele akcji szczepień przeciwko polio od lat 80. W samym 1996 roku dostarczono do Afryki miliardy doustnych szczepionek, zapobiegając około 1,8 miliona przypadków polio. Szczepionka przeciwko polio została opracowana w 1952 roku przez dr Jonasa Salka. W 1961 roku Albert Sabin stworzył szczepionkę doustną, która była stosowana w większości krajowych programów szczepień na całym świecie. Sukces Afryki nie oznacza końca walki. Nowo narodzone dzieci muszą być poddawane szczepieniom, bo polio może być łatwo zaimportowane z innego terenu, a społeczność o słabej odporności będzie podatna na szybkie rozprzestrzenianie się wirusa. Za przykład może posłużyć Angola, która pokonała polio w 2001 roku, jednak już cztery lata później odnotowano nawrót wirusa. Przypuszczano, że wiele przypadków zostało wniesionych spoza kraju.
"To prawdziwe rozczarowanie." Polio wraca do Nigerii, choć już wróżono jego koniec
Do 2017 roku choroba miała zniknąć z Afryki. Ale żeby to się udało trzeba zaszczepić miliony dzieci.
W Nigerii u dwojga dzieci zdiagnozowano polio. To duży krok wstecz w międzynarodowych wysiłkach mających na celu wyeliminowanie tej choroby – przedstawiciele służb zdrowia do niedawna myśleli, że udało się ją ograniczyć jedynie do Pakistanu i Afganistanu. Wiadomość została podana przez Światową Organizację Zdrowia i amerykańskie Centra Kontroli i Prewencji Chorób (ang. Centers for Disease Control and Prevention, CDC) w zeszły czwartek - dzień, który mało brakowało a upamiętniłby dwuletni okres Afryki wolnej od polio (inaczej choroby Heinego-Medina). Gdyby czwartek minął bez odkrytych przypadków zachorowań, za 12 miesięcy można by ogłosić, że cały kontynent jest wolny od tej choroby i byłby to istotny postęp w prawie 30-letniej walce o wyeliminowanie tej choroby na świecie. - To z pewnością regres – te dwa przypadki zdiagnozowane po dwóch latach wiary, że udało się wypędzić chorobę z Nigerii – oświadczył w piątek rano Michel Zaffran – lekarz, który jest dyrektorem programu eradykacji choroby wywoływanej wirusem polio w Światowej Organizacji Zdrowia. – To prawdziwe rozczarowanie. Przed czwartkiem zdiagnozowano zaledwie 19 przypadków polio w 2016 roku – wszystkie w Pakistanie i Afganistanie, gdzie międzynarodowe wysiłki w walce z chorobą prowadzone są przez WHO, Centra Kontroli i Prewencji Chorób i Rotary International. Partnerzy będą teraz musieli poprowadzić liczne kampanie z natychmiastowymi szczepieniami, by uodpornić miliony dzieci w regionie, w którym odkryto przypadki zachorowań – w stanie Borno, najbardziej wysuniętą na północny wschód prowincją Nigerii, która graniczy z Nigerem i Kamerunem, a od Czadu dzieli ją Jezioro Czad. Zaffran powiedział w piątek, że prawdopodobnie będzie potrzebnych sześć osobnych rund szczepień na terenie północnej Nigerii i w sąsiadujących krajach - w Czadzie, Kamerunie, Nigrze i w Republice Środkowoafrykańskiej. Jego zdaniem pierwsze szczepienia w Borno powinny zacząć się już w przyszłym tygodniu. - To znacząca reakcja na to co naszym zdaniem jest znaczącym zagrożeniem dla inicjatywy eradykacji tej choroby – podkreślił. Cicha obecność Organizacja WHO twierdzi, że analiza genetyczna wirusa u dwójki zdiagnozowanych dzieci oraz ich rodzin, mieszkających w różnych partiach Borno, wykazała, że to prawdopodobnie szczep wirusa z Borno z 2011 roku. Oznacza to, że wirus polio nigdy nie został wyeliminowany z regionu. Raczej krążył po cichu, mimo tego, że Nigeria nie zgłosiła żadnych przypadków zachorowań od lipca 2014 roku. Brutalna matematyka w przypadku epidemiologii polio – zdaniem ekspertów tylko jeden na 200 przypadków jest wykrywany – zwiększa prawdopodobieństwo występowania wirusa polio na całym obszarze. Stan Borno jest również jednym z najbardziej niestabilnych obszarów w Nigerii. Jest domem dla Boko Haram, zmilitaryzowanej fundamentalistycznej organizacji terrorystycznej znanej z porwania 276 uczennic z miasta Chibok. Boko Haram przeprowadza systematyczne bombardowania i rzezie, które, jak wynika z oszacowań, pochłonęły 20 tysięcy osób w ciągu siedmiu lat i zdestabilizowały cały północno-wschodni obszar Nigerii. Nie dziwi, że konflikt wewnętrzny w kraju ingeruje w starania eradykacji choroby. W Pakistanie Talibowie uporczywie atakują grupy osób wykonujących szczepienia. Jednak do niedawna działania ugrupowania Boko Haram odbywały się w miejscach stanu Borno, gdzie nie docierało nawet wojsko Nigerii. Nigeryjski minister zdrowia Isaac Adewole powiedział w oświadczeniu, że przypadki zachorowań odkryto, ponieważ w ramach akcji wojskowej odbito część stanu Borno, co pozwoliło na „wzmocniony nadzór”. John Vertefeuille, epidemiolog będący szefem komórki CDC odpowiedzialnej za eradykację polio i który kiedyś prowadził oddział w Nigerii, uważa, że ta część kraju, w której odkryto przypadki choroby jest trudna pod względem dostępu do dzieci i zapewnienia bezpieczeństwa osobom zajmującym się szczepieniami. Źrodło: National Geographic News, pełna wersja artykułu znajduje się tutaj. Tekst: Maryn McKenna Pomóżmy mieszkańcom Nepalu odzyskać normalne życie po trzęsieniu ziemi. Rok temu kataklizm zniszczył ten kraj, UNICEF zorganizował akcję pomocy dla Nepalczyków, w którą włączył się Robert Lewandowski! Dołączcie i wy! View oEmbed on the source website
Zaszczepiłeś się? Zwykle jest to pierwsze pytanie zadawane na wieść o planowanych przez nas wojażach. Drugie najczęściej brzmi: A przeciw malarii też?
Od razu na początku należy się wyjaśnienie. Gdyby komuś udało się wreszcie opracować skuteczną szczepionkę przeciw malarii, 40 proc. ludzi na świecie mogłoby odetchnąć z ulgą – tyle bowiem mieszka w strefach stale lub okresowo zagrożonych tą chorobą. Nie można więc zaszczepić się przeciwko malarii (profilaktycznie przyjmuje się leki), ale przeciw niektórym chorobom zakaźnym – bujnie rozwijającym się zwłaszcza w ciepłych i gorących krajach – jak najbardziej. Jeżeli wybieramy się w tropiki, szczepienia przed wyjazdem są nie mniej ważne niż bilet czy paszport. Oszczędzą nam czasu i stresu (niewiele jest rzeczy gorszych niż nagła choroba w obcym kraju) oraz pieniędzy – profilaktyka zawsze kosztuje mniej niż leczenie. To, jakim szczepieniom powinniśmy się poddać, zależy od rejonu świata, w który się udajemy, charakteru wyjazdu i paru innych czynników. Generalnie im dłuższy planujemy pobyt, im kraj jest biedniejszy, im gorsze będą warunki podróżowania (przewidujemy tanie bungalowy i przydrożne bary zamiast kilkugwiazdkowych hoteli) i im bardziej ekstremalny jest plan wyprawy (interesuje nas eksploracja jaskiń i przedzieranie się przez busz, a nie zbieranie muszelek na plaży), tym większe ryzyko zachorowania. Nie znaczy to, że jesteśmy bezpieczni w luksusowym hotelu. Zdarzyć się może wszystko, choćby dlatego, że nie sprawdzamy, w jakich warunkach są przyrządzane wykwintne dania serwowane w restauracji. Od czego zacząć? O szczepieniach trzeba pomyśleć już 6–8 tygodni przed planowaną podróżą. Chodzi o to, by organizm zdążył nabrać odporności, jeszcze zanim wkroczymy na pokład samolotu. Szczepionki nie działają przecież od razu – zwykle dopiero po kilkunastu dniach. Drugi powód to ewentualne skutki uboczne – zdarza się np. stan podgorączkowy, ból czy obrzęk w miejscu ukłucia. Procedura jest różna – konsultacje, badanie i szczepienie mogą się odbyć od razu w trakcie jednej wizyty, możemy też dostać od lekarza receptę na wykupienie szczepionki w aptece (wyjątkiem jest żółta gorączka), z którą później wracamy do przychodni. Jednego dnia można przyjąć kilka różnych szczepionek, byle były wykonane w różne miejsca ciała, np. w dwa ramiona czy w uda. O dacie zaaplikowania kolejnej dawki zostaniemy poinformowani. Trzeba dopilnować przyjęcia wszystkich dawek, bo niedokończone szczepienie nie daje pełnej odporności albo ma „krótszy termin ważności” i przed kolejnym wyjazdem wszystko trzeba zaczynać od początku. A to oznacza nowy wydatek. Szczepienia przed podróżami zagranicznymi dotyczą także dzieci, ale ich zakres jest mniejszy niż w przypadku dorosłych, bo część szczepionek maluchy otrzymują w ramach Programu Szczepień Ochronnych. Dlatego wybierając się z dzieckiem na konsultację, trzeba wziąć Książeczkę Zdrowia Dziecka lub inny dokument, w którym dotychczasowe szczepienia zostały zapisane. Obowiązkowe czy zalecane? Obecnie obowiązkowe jest szczepienie przeciwko żółtej gorączce (zwanej żółtą febrą, wymagane przy wjeździe do niektórych krajów)i okresowo szczepienie przeciw zakażeniom meningokowym dla wybierających się na pielgrzymkę do Mekki. Na lotnisku lub granicy niektórych państw afrykańskich i południowoamerykańskich trzeba pokazać międzynarodową książeczkę szczepień (tzw. żółtą książeczkę) potwierdzającą odbycie szczepień przeciwko żółtej gorączce. W Polsce można je wykonać tylko w punktach wskazanych przez Główną Inspekcję Sanitarną. Po zaszczepieniu się każdy otrzymuje taką książeczkę z wpisem. W przypadku innych chorób zakaźnych, takich jak np. wirusowe zapalenie wątroby typu A oraz typu B, dur brzuszny, tężec z błonicą czy polio, szczepienia nie są obowiązkowe, ale zalecane, niektóre rutynowo, inne w specjalnych przypadkach. Zresztą, przeciw żółtaczkom typu A i B dobrze jest się zaszczepić, nawet jeżeli nie zamierzamy wyjeżdżać z kraju. W zeszłym roku na żółtaczkę typu A zachorowało w Polsce 109 osób, typu B – 1688 osób. Czy to już wszystko? Na tym lista zalecanych szczepień się nie kończy, ale nie każdemu wyjeżdżającemu wszystkie są potrzebne. Nie każdy na przykład potrzebuje szczepionki przeciw odrze, śwince i różyczce, bo te choroby mógł przejść w dzieciństwie. Jeśli ktoś nie miał z nimi do czynienia, powinien się zaszczepić np. przed wyjazdem do USA, bo tam jest ono obowiązkowe (Uwaga! Kobiety powinny unikać zajścia w ciążę przez 3 miesiące po szczepieniu). Z kolei archeolodzy, biolodzy, grotołazi i wszyscy, którzy mogą mieć kontakt ze zwierzętami, niech pomyślą o szczepieniu przeciw wściekliźnie, zaś leśnicy i inni ludzie planujący przedzierać się przez chaszcze naszej strefy klimatycznej – przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu (przeciw boreliozie szczepionki, niestety, nie ma). Szczepienia można wykonać w różnych punktach medycznych (lista niektórych na stronie www.szczepienia.pl). Bieżące informacje na temat chorób pojawiających się w różnych krajach i regionach podaje Światowa Organizacja Zdrowia www.who.int. O szczepieniach przeciw żółtej gorączce oraz o zalecanej przez WHO profilaktyce przeciwmalarycznej w poszczególnych krajach informuje strona www.who.int/ith/countries/en/index.html • Wirusowe zapalenie wątroby typu A (WZW A) Potoczna nazwa choroby, „żółtaczka pokarmowa”, wskazuje na najczęstszy sposób zakażenia – przez skażoną wodę, zanieczyszczone pożywienie albo jedzenie brudnymi rękami. Zapada na nią jedna z 300 osób przebywających kilka tygodni w tropikach. Charakterystyczne objawy to zżółknięcie skóry i spojówek, ponadto bóle mięśni i stawów, gorączka. Choroba zwykle mija po kilkunastu lub kilkudziesięciu dniach, ale czasem dopiero po kilku miesiącach. Szczepienie jest zalecane wszystkim wybierającym się do krajów rozwijających się. • Wirusowe zapalenie wątroby typu B (WZW B) Wirus „żółtaczki wszczepiennej” jest 50–100 razy bardziej zaraźliwy od wirusa HIV. Ryzyko pojawia się przy okazji wizyty w gabinecie kosmetycznym, stomatologicznym, studiu tatuażu, zabiegów w szpitalach – wszędzie tam, gdzie może być używany źle wysterylizowany sprzęt (wirus jest odporny na wysoką temperaturę). Można się też zakazić podczas przypadkowego kontaktu seksualnego. Następstwem żółtaczki wszczepiennej może być ciężka niewydolność wątroby, w tym marskość. Szczepienie daje pełną odporność. • Tężec Występuje na całym świecie. Chorobę wywołuje bakteria, której toksyny działają na układ nerwowy, powodując bolesne skurcze mięśni. W dzieciństwie wszyscy byliśmy szczepieni przeciw tężcowi (i jednocześnie błonicy). Jeśli jednak od tamtej pory minęło 8–10 lat, trzeba zaszczepić się ponownie. Jest to szczególnie zalecane osobom, które wybierają się na wyprawy terenowe, podczas których łatwo o skaleczenie. W Polsce szczepionkę lub surowicę przeciwtężcową podaje się zawsze w przypadku zranienia. W 2006 r. na tężec zachorowały w naszym kraju 22 osoby. • Żółta gorączka Wirus wywołujący tę chorobę przenoszą komary. Szczepienie jest szczególnie wskazane w przypadku, gdy po pobycie w krajach, w których choroba ta występuje (środkowa część Afryki, Ameryka Południowa), albo tylko przejeżdżaniu przez nie, wybieramy się w rejony od niej wolne (np. Azja czy Australia). Brak stosownego dokumentu („żółtej książeczki”) u podróżnych, w tym także u dzieci, grozi zatrzymaniem na granicy lub poddaniem kwarantannie, co ma zapobiec zawleczeniu choroby do nowych krajów i wybuchowi ewentualnej epidemii. • Zakażenia meningokowe Zalicza się do nich posocznicę (sepsę – o której ostatnio sporo w Polsce słychać) oraz zapalenie opon mózgowych i mózgu. Ich sprawcą jest bakteria. Występują przede wszystkim w Afryce, w tzw. pasie meningkowym, obejmującym kraje leżące w strefie subsaharyjskiej (od Senegalu po Etiopię). Ryzyko zachorowania jest wyższe w porze suchej (grudzień–czerwiec). Szczepienie jest zalecane wszystkim wybierającym się w rejon sahelu, a także do Azji, między innymi Indii, Nepalu i Bhutanu. • Malaria Jeżeli wybieramy się w rejony zagrożone (prawdopodobieństwo jest spore, ponieważ takie miejsca istnieją w 110 krajach świata), jedynym sposobem na zmniejszenie ryzyka zachorowania jest stosowanie profilaktyki przeciwmalarycznej. Krótko mówiąc – trzeba uważać, by nie ukłuły nas komary i łykać odpowiednie proszki, które w przypadku zarażenia hamują rozwój pasożytów (malarię wywołują pierwotniaki krwi – zarodźce). Stosowne leki powinno się zacząć przyjmować na tydzień przed wyjazdem i kontynuować jeszcze przez 4 tygodnie po powrocie. • Japońskie zapalenie mózgu Występuje w krajach południowo-wschodniej Azji. Chorobę roznoszą komary. Ogólnie ryzyko zarażenia jest niskie, ale zależy od sezonu (wzrasta podczas monsunu), czasu przebywania i warunków (wysokie zagrożenie przy długich pobytach na terenach wiejskich i leśnych). W ciągu roku na całym świecie jest diagnozowany nie więcej niż jeden przypadek zachorowania wśród cywilnych podróżnych. W Polsce nie ma zarejestrowanej szczepionki – jest dostępna tylko w wyjątkowych przypadkach w wojskowej służbie sanitarno-epidemiologicznej. • Polio Inaczej choroba Heine-Medina. Jej sprawcą są poliowirusy, przenoszące się drogą pokarmową i kropelkową. Choroba zwykle kończy się kalectwem. W dzieciństwie każdy był szczepiony przeciw polio, ale należy przyjąć dawkę przypominającą, zwłaszcza jeżeli wybieramy się w rejony, gdzie występują dzikie szczepy polio wirusów (Indie, Bhutan, Pakistan, Afganistan, Egipt, Niger, Nigeria). Państwa sąsiadujące z tymi krajami też najlepiej traktować jako potencjalnie ryzykowne. • Dur brzuszny Powszechny w tropiku, przenosi się drogą pokarmową. Pałeczki duru mogą czyhać na brudnych rękach, w nieprzegotowanej wodzie, na jedzeniu, po którym chodziły muchy. Często jest mylony z malarią, bo jednym z objawów jest dość wysoka gorączka, biegunka, wysypka (zwłaszcza na brzuchu), osłabienie, bóle głowy. Przeciw durowi powinny się szczepić osoby, które wybierają się w najbiedniejsze rejony świata, np. do Indii, bo tam najłatwiej o zakażenie. W 2006 r. w Polsce zanotowano dwa przypadki zachorowania na dur brzuszny (został przywieziony z innych krajów). Punkty szczepień przeciwko Żółtej gorączce: Białystok • Klinika Obserwacyjno-Zakaźna AM, ul. Ţurawia 14, 085 741 69 21, pn.–pt. godz. 8–15. Bydgoszcz • Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Kujawska 4, 052 376 18 77, wt. i czw. godz. 11–15. Gdynia • Graniczna Stacja Sanitarno--Epidemiologiczna, ul. Chrzanowskiego 8, 058 620 81 15 wew. 26, pn.–pt. godz. 8–14; • Akademickie Centrum Medycyny Morskiej i Tropikalnej, ul. Powstania Styczniowego 9 B, 058 699 86 83, pn. – pt. w godz. 8–13. Katowice • Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Raciborska 39, 032 351 23 13, pn. 10–17.30, wt., śr. 10–15, czw., pt. 8–15. Kraków n Wojskowy Ośrodek Medycyny Prewencyjnej, ul. Odrowąża 7, 012 613 41 98, pn.–pt. godz. 7.30–15.30 (tylko dla wojskowych); • Szpital Specjalistyczny, ul. Prądnicka 80, 012 614 24 74, pn.–pt. w godz. 15–17. Poznań • Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Noskowskiego 23, 061 656 80 40, śr. i czw. w godz. 14–16. Rzeszów • Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Wierzbowa 16, 017 85 22111 wew. 337, pn., śr.–pt. 13–15, wtorek 16–18. Szczecin • Graniczna Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Wojska Polskiego 160, 091 462 43 18, wew. 24, pn.–pt. w godz. 9–12. Świnoujście • Graniczna Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Wybrzeże Władysława IV 7, 091 321 20 85, pn.–pt. 9–11. Warszawa • Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Ţelazna 79, 022 620 90 01, wew. 116, 122, 124, pn. godz. 8–18, wt.–pt. 8–15; • Szpital Kliniczny MSWiA, ul. Wołoska 137, 022 508 19 45, pn.–pt. w godz. 10–17. Wrocław • Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Składowa 1/3, 071 328 70 55, pn.–pt. w godz. 8–11 i 11.30–14.30.