To ostatnia monarchia Polinezji. Wyspiarska monarchia przez lata opierała się kolonizacji
Tonga jest ostatnią monarchią Polinezji, która oparła się fali kolonializmu i z dumą pielęgnuje swoją tożsamość. To jedyny kraj w regionie Pacyfiku i jedno z nielicznych pozaeuropejskich państw, które nigdy nie utraciło swojej suwerenności na rzecz obcego mocarstwa. Poniżej przybliżamy historię tego fascynującego miejsca i wymieniamy jego główne atrakcje.
Spis treści: Królestwo w sercu Polinezji Królestwo, które oparło się kolonizacji Skarby Królestwa Tonga Wspaniałe atole koralowe, aktywne wulkany, dzikie plaże i dziewicze lasy deszczowe – tak w skrócie przedstawia się niesamowity krajobraz archipelagu Tonga. Należy jednak podkreślić, że mówimy tu o czymś więcej niż tylko o tropikalnym raju. To jedno z nielicznych miejsc na Pacyfiku, gdzie zachowała się autentyczna kultura polinezyjska. Królestwo w sercu Polinezji Królestwo Tonga jest zlokalizowane na południowym Pacyfiku, w samym sercu Polinezji. Znajduje się w jednej trzeciej drogi między Nową Zelandią a Hawajami, na południe od Samoa i na wschód od Fidżi. Archipelag składa się ze 171 wysp (z których zaledwie 36 jest zamieszkanych), rozciągniętych wzdłuż linii północ-południe na długości 800 kilometrów. Dzielą się one na trzy główne grupy: Tongatapu na południu, gdzie znajduje się stolica Nukuʻalofa, centralną grupę Haʻapai, północną Vavaʻu. Wyspy Tonga to w większości niskie koralowe atole. Tylko nieliczne są pochodzenia wulkanicznego. Łączna powierzchnia lądowa kraju jest niewielka i wynosi zaledwie 747 kilometrów kwadratowych. Dwie pory roku W obszarze archipelagu panuje klimat podrównikowy wilgotny z dwiema głównymi porami roku. Ciepły i deszczowy sezon, trwający od listopada do kwietnia, charakteryzuje się wysoką wilgotnością i ryzykiem wystąpienia cyklonów tropikalnych. Z kolei okres od maja do października jest chłodniejszy, suchszy i stanowi najlepszy czas na wizytę. Średnie temperatury wahają się od 25 stopni Celsjusza w lipcu, do 30 stopni Celsjusza w styczniu. Bioróżnorodność Bioróżnorodność Tonga obejmuje unikatowe gatunki, takie jak rudawka wielka, która jest największym nietoperzem na świecie, a także niezwykle bogatą faunę morską, która wraz z żyzną glebą stanowi główne zasoby naturalne kraju. Należy jednak podkreślić, że ten delikatny ekosystem stoi w obliczu poważnych wyzwań, takich jak postępujące wylesianie pod uprawy, niszczenie raf koralowych i zagrożenie dla populacji żółwi morskich. Królestwo, które oparło się kolonizacji Pierwsi osadnicy przybyli na wyspy Tonga około 3000 lat temu. Byli to przedstawiciele ludu Lapita, mistrzowie nawigacji, którzy przynieśli ze sobą charakterystyczną, bogato zdobioną ceramikę. Tonga, obok Samoa, stała się kolebką kultury polinezyjskiej i bramą, przez którą rozprzestrzeniła się na cały Pacyfik. Około 950 roku n.e. na tych fundamentach zaczęła wyrastać potęga morska, której początek dał ʻAhoʻeitu, pierwszy władca z dynastii Tuʻi Tonga. W ciągu następnych stuleci, jego następcy stworzyli rozległe imperium, które w szczytowym okresie (trwającym od ok. 1200 do ok. 1500 roku n.e.) rozciągało swoje wpływy od Fidżi i Samoa, aż po Niue i odległe zakątki Mikronezji. Jego siła opierała się na imperialnej flocie wielkich, dwukadłubowych łodzi wojennych zwanych kalia, zdolnych pomieścić do 100 wojowników i pokonywać ogromne odległości. Ze swojej stolicy w Muʻa na Tongatapu, władcy Tuʻi Tonga rządzili siecią podległych wysp, od których co roku zbierali trybut. Polityczna adaptacja Wewnętrzne konflikty i zamachy na tyranicznych władców zmusiły tongijskie elity do reformy systemu politycznego. Władza została podzielona. Sakralna, boska rola pozostała przy dynastii Tuʻi Tonga, natomiast świeckie, codzienne rządy przekazano nowym dynastiom – Tuʻi Haʻatakalaua (ok. 1470 r.) i później Tuʻi Kanokupolu (ok. 1600 r.). Ta wczesna zdolność do adaptacji politycznej, choć osłabiła centralną władzę, pozwoliła systemowi przetrwać. Spotkanie dwóch światów Pierwsze spotkanie z Europejczykami nastąpiło w 1616 roku, gdy do Królestwa Tonga dotarli holenderscy nawigatorzy. Prawdziwy kontakt ze światem Zachodu nastąpił jednak dopiero w XVIII wieku, gdy przybył tam kapitan James Cook. Jego szczegółowe zapiski i mapy stały się bezcennym źródłem wiedzy o życiu w Tonga przed nadejściem chrześcijaństwa. Zjednoczenie pod rządami Tupou I Kontakt z Europą i napływ nowej broni pogłębiły wewnętrzne podziały, prowadząc do okresu wyniszczających wojen domowych (1799–1852). Z chaosu wyłonił się jeden z najwybitniejszych przywódców w historii Pacyfiku – Tāufaʻāhau. Dzięki zręcznym manewrom politycznym, strategicznym sojuszom i sile militarnej zdołał zjednoczyć podzielone wyspy w jedno państwo. Kluczowym momentem było przyjęcie chrześcijaństwa w 1831 roku. Nowa religia stała się potężnym narzędziem ideologicznym, które pomogło scalić zwaśnione frakcje pod jednym sztandarem. W 1845 roku Tāufaʻāhau przyjął imię Jerzy i został koronowany na pierwszego króla zjednoczonego Tonga jako Jerzy Tupou I. Podczas swojego długiego, niemal 50-letniego panowania, przekształcił królestwo w nowoczesne państwo. Nie odrzucił wpływów europejskich, lecz mądrze je zaadaptował, wprowadzając w 1875 roku nowoczesną konstytucję, kodeks prawny i sprawną administrację. Te reformy stały się fundamentem suwerenności Tonga i pozwoliły królestwu uniknąć losu innych, skolonizowanych wysp Pacyfiku. Protektorat i droga do pełnej niepodległości Pod koniec XIX wieku rosnące apetyty kolonialne stanowiły poważne zagrożenie dla niepodległości Tonga. W 1900 roku król Jerzy Tupou II podjął strategiczną decyzję i podpisał Traktat o Przyjaźni z Wielką Brytanią, czyniąc swoje królestwo brytyjskim protektoratem. Nie była to kapitulacja, a pragmatyczny sojusz. Tonga zachowała swoją monarchię i pełną autonomię w sprawach wewnętrznych, oddając Brytyjczykom jedynie kontrolę nad polityką zagraniczną i finansami. Ten kompromis uratował królestwo przed bezpośrednią aneksją i pozwolił przetrwać jako jedyne suwerenne państwo w regionie. Podczas długiego i stabilnego panowania królowej Sālote Tupou III (1918–1965), Tonga stopniowo przygotowywała się do odzyskania pełni praw. Ostatecznie, 4 czerwca 1970 roku, status protektoratu został zniesiony, a Królestwo Tonga stało się w pełni niepodległym państwem w ramach Brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Współczesna historia kraju to dalsza ewolucja – rozwój ruchu prodemokratycznego, reformy polityczne ograniczające absolutną władzę monarchy oraz stawianie czoła nowym wyzwaniom, takim jak zamieszki w stolicy w 2006 roku czy katastrofalna erupcja wulkanu w 2022 roku. Skarby Królestwa Tonga Tonga oferuje podróżnikom unikatowe połączenie dziewiczej przyrody i monumentalnych zabytków starożytnej cywilizacji. Cuda natury Największą przyrodniczą atrakcją Tonga, która przyciąga turystów z całego świata, jest możliwość pływania z humbakami. Każdego roku, od czerwca do października, te majestatyczne ssaki przybywają z Antarktydy na ciepłe i spokojne wody Tonga, aby rodzić i wychowywać swoje młode. Tonga jest jednym z niewielu miejsc na świecie, gdzie można (pod ścisłym nadzorem i z poszanowaniem dla zwierząt) zanurzyć się w wodzie i doświadczyć bliskiego spotkania z tymi łagodnymi olbrzymami. Główne ośrodki obserwacji humbaków znajdują się na wyspach Vavaʻu, Haʻapai i ʻEua. Tamtejsza przyroda zachwyca również na lądzie. Na wschodnim wybrzeżu Tongatapuukryta znajduje się jaskinia ʻAnahulu, system wapiennych grot pełnych stalaktytów i stalagmitów. Jej największym skarbem jest krystalicznie czysty, słodkowodny basen. Archipelag słynie również z rajskich plaż, takich jak otoczona rafą koralową Haʻatafu na Tongatapu, idealna do snorkelingu i surfingu, czy niemal bezludne plaże na wyspach grupy Ha'apai. Unikatowe ekosystemy królestwa chronione są w ramach systemu parków narodowych i rezerwatów. Dziedzictwo królów W stolicy, Nukuʻalofa, serce królestwa bije wokół Pałacu Królewskiego, eleganckiej drewnianej rezydencji w stylu wiktoriańskim z 1864 roku, która do dziś służy rodzinie królewskiej. Niedaleko znajdują się Malaʻekula, czyli królewskie grobowce, gdzie spoczywają monarchowie z obecnej dynastii Tupou. Prawdziwe skarby archeologiczne kryje jednak starożytna stolica Muʻa na wschodzie Tongatapu. To właśnie tam znajdują się monumentalne Langi, tarasowe grobowce starożytnych, boskich królów z dynastii Tuʻi Tonga, zbudowane z potężnych, precyzyjnie obrobionych bloków koralowych. Nieopodal wznosi się najbardziej ikoniczny zabytek Tonga – trylit Haʻamonga ʻa Maui, a obok niego Maka Faʻakinanga, kamienny blok uważany za tron, z którego król Tuʻitātui miał sprawować rządy. Historię nowożytną upamiętnia skromny monument we wiosce Pelehake, oznaczający miejsce lądowania kapitana Cooka w 1777 roku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Badania pisma rongorongo. Ten tajemniczy artefakt może rzucić światło na historię kolonizacji
Nowe badania wykazały, że tak zwane pismo rongorongo może być znacznie starsze, niż zakładano. Naukowcy uważają, że to dowód, który podważa dotychczasową wiedzę o europejskiej kolonizacji Wyspy Wielkanocnej.
W tym artykule: Nieodszyfrowane pismo rongorongo Pismo powstało nawet 200 lat przed przybyciem Europejczyków Najstarsza tabliczka wykonana jest z drewna, które nie występuje na wyspie Tajemnice Wyspy Wielkanocnej Rongorongo to rodzaj pisma używany do zapisu najprawdopodobniej języka rapanui, który używany jest na Wyspie Wielkanocnej. Uważa się, że jest to jedyny rdzenny system pisma na terenie całej Polinezji. Nie wiadomo jednak, kiedy powstał, a co więcej – wciąż pozostaje nierozszyfrowany. Do dziś zachowały się tylko 23 lub 24 artefakty, na których znajdują się zapisane słowa w rongorongo. Nieodszyfrowane pismo rongorongo W przeszłości uważano, że pismo mogło powstać dopiero w wyniku kontaktu z europejskimi kolonizatorami. Badania wykazały jednak, że ta hipoteza jest mało prawdopodobna. Niemniej pierwsi Europejczycy, którzy przypłynęli na Wyspę Wielkanocną na początku XVIII wieku, nie zauważyli, aby lokalna ludność używała rongorongo. Na łamach czasopisma naukowego „Scientific Reports” ukazały się właśnie badania na temat jednego z artefaktów zawierających pismo rongorongo. To drewniana tabliczka, na której znajdują się tajemnicze i charakterystyczne inskrypcje. Analiza, w której brali udział również polscy badacze, wykazała, że zabytek najprawdopodobniej pochodzi z XV wieku, czyli ok. 200 lat przed przybyciem na wyspę Europejczyków. Pismo powstało nawet 200 lat przed przybyciem Europejczyków – Wyniki naszych badań potwierdzają tezę, że rongorongo było oryginalnym pismem mieszkańców Wyspy Wielkanocnej, a nie powstało pod wpływem europejskich przybyszów, inspirowane europejskim pismem – powiedziała w rozmowie z Live Science Silvia Ferrara, główna autorka badania i badaczka języków na Uniwersytecie w Bolonii. Tajemnicza Wyspa Wielkanocna. Gdyby posągi umiały mówić – Te posągi chodziły – powiadają mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej. Archeolodzy wciąż próbują dociec, w jaki sposób. I czy ich historia jest opowieścią o katastrofie ekologicznej, czy pe... Naukowcy w artykule stwierdzili, że misterne znaki rongorongo wyglądają zupełnie inaczej niż jakiekolwiek europejskie litery. Uczeni przyznają, że to dodatkowo potwierdza tezę, iż pismo powstało niezależnie od kolonizacji. – Z historycznego punktu widzenia, jeśli tworzysz system pisma i opierasz się na zapożyczeniach, starasz się, aby był jak najbliżej oryginału – powiedziała Ferrara. Najstarsza tabliczka wykonana jest z drewna, które nie występuje na wyspie Naukowcy wspólnie przeprowadzili datowanie radiowęglowe próbek pochodzących z czterech drewnianych artefaktów. Autorzy ustalili, że trzy z nich wykonano z drzew ściętych w XVIII lub XIX wieku. Natomiast czwarta tabliczka pochodzi z drzewa ściętego w XV wieku, najprawdopodobniej w latach 1493–1509. – Oznacza to, że tabliczka powstała co najmniej 200 lat przed przybyciem Europejczyków na Wyspę Wielkanocną, a pismo rongorongo było już znane i używane – wyjaśnia Ferrara. Z odkryciem jest jednak pewien problem. Naukowcy dopuszczają możliwość, że inskrypcje mogły zostać wyryte znacznie później, jednak na starym fragmencie drzewa. Co ciekawe, nowa analiza wykazała, że najstarsza drewniana tabliczka została wykonana z gatunku drzewa, które nie występuje naturalnie na Wyspie Wielkanocnej. Autorzy twierdzą jednak, że był to prawdopodobnie kawałek drewna, który został wyrzucony na brzeg (z innej wyspy). – Uważamy, że w tym przypadku napis powstał prawdopodobnie mniej więcej w momencie pozyskania drewna, ponieważ hipoteza, że drewno było przechowywane przez ponad 200 lat, zanim zostało użyte, wydaje się mało prawdopodobne – stwierdziła badaczka. Tajemnice Wyspy Wielkanocnej Wyspa Wielkanocna skrywa wiele tajemnic. Znana jest przede wszystkim z tajemniczych posągów moai. To rzeźby przedstawiające głowy, które wykonane zostały przez rdzennych wyspiarzy. Zrobiono je z tufu wulkanicznego. Wszystkie figury są monolityczne, a niektóre ważą nawet ponad 18 ton i mają ponad 6 metrów wysokości. Największy z posągów, zwany również Paro, miał ok. 10 metrów i aż ważył 75 ton. Kamienne monolity mają setki lat. Naukowcy od lat próbują dowiedzieć się, jakie było przeznaczenie tych enigmatycznych rzeźb. Co więcej, nie wiadomo również, jak powstawały. Uważa się jednak, że mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej wykorzystywali drewniane płozy przy transportowaniu najcięższych elementów. Źródło: Scientific Reports. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Polinezyjczycy docierali do najbardziej odległych wysp Pacyfiku. To element integracji kulturowej
Analiza geochemiczna kamiennych artefaktów wykazała, że Polinezyjczycy odbywali długodystansowe podróże na odległe wyspy Pacyfiku. Badania rzucają nowe światło na migrację tych ludów.
W tym artykule: Naukowcy dokonali analizy geochemicznej polinezyjskich narzędzi Narzędzia były transportowane przez ocean nawet 2500 km Odkrycie rzuca nowe światło na historię integracji ludów polinezyjskich Nie od dziś wiadomo, że Polinezyjczycy byli znakomitymi żeglarzami. Badania DNA sprzed wielu lat wykazały, że już w latach 1500–1000 p.n.e. ludy te zasiedliły wyspy m.in. Fidżi, Samoa, Tonga, a nawet Hawaje, Nową Zelandię i Wyspę Wielkanocną. Wydawało się, że zaludnienie odległej Oceanii jest już zjawiskiem dobrze zbadanym. Jednak z drugiej strony pochodzenie i rozwój społeczeństw polinezyjskich w regionach zachodniego Pacyfiku, dalej od tzw. „trójkąta polinezyjskiego”, wciąż były niejasne. Naukowcy dokonali analizy geochemicznej polinezyjskich narzędzi Naukowcy z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Niemczech dokonali analizy geochemicznej kamiennych artefaktów, które odnaleziono na stanowiskach archeologicznych na Vanuatu, Wyspach Salomona i Wyspach Karoliny. Badacze odkryli jednoznaczne dowody na to, że Polinezyjczycy odbywali wielokrotne dalekie podróże. Materiały, z których je wytwarzano, były przewożone z miejsc oddalonych nawet o 2500 km. – Wyniki naszych badań pokazują bardzo dużą mobilność na zachodnim Pacyfiku w ostatnim tysiącleciu naszej ery i oferują wgląd w skalę i czas kontaktów między ludami polinezyjskimi z Melanezji i Mikronezji a ich sąsiadami z zachodniego Pacyfiku i społeczeństwami zachodniej Polinezji – opisują naukowcy w badaniach opublikowanych na łamach czasopisma „Science Advances”. Międzynarodowym zespołem badawczym kierowali naukowcy z francuskiego Centre National de la Recherche Scientifique. Autorzy najnowszej publikacji opisali, że dzięki badaniu składu geochemicznego i izotopowego oraz porównaniu go ze skałami, które naturalnie występują w regionie, byli w stanie określić ich pochodzenie. Narzędzia były transportowane przez ocean nawet 2500 km W badaniu wykorzystano atomową spektrometrię absorpcyjną i spektrometrię mas, aby uzyskać jak najdokładniejsze wyniki. Wnioski dotyczące odkrycia powstały we współpracy z ekspertami z dziedziny archeologii, którzy uzupełnili dane o kontekst kulturowy. Okazało się, że kilka ciesaków, czyli narzędzi do obrabiania pni drzew, podobnych do siekier, powstało z kamieni, które pochodziły kamieniołomu Tatagamatau znajdującego się na Tutuila. To wyspa należąca do archipelagu Samoa. Wyspa Wielkanocna to nie tylko posągi moai. Podpowiadamy, co jeszcze warto zobaczyć Wyspa Wielkanocna niezmiennie fascynuje archeologów. Wokół zastosowania posągów moai krąży wiele teorii. – Te ciesaki były jednymi z najbardziej rozpowszechnionych przedmiotów w całej Polinezji Zachodniej i Wschodniej. Pochodzenie tych narzędzi sugeruje, że Polinezyjczycy odbywali długodystansowe podróże w kierunku Mikronezji i Melanezji. Naszym zdaniem to właśnie te wyprawy doprowadziły do zasiedlenia tych wysp – mówi Aymeric Hermann, głowy autor odkrycia i badacz z francuskiego Centre National de la Recherche Scientifique. Naukowiec podkreśla, że transport tych przedmiotów, które w kulturze polinezyjskiej uchodziły za niezwykle cenne (często przekazywane były z pokolenia na pokolenie), sugeruje, że były to starannie zaplanowane podróże. Odkrycie rzuca nowe światło na historię integracji ludów polinezyjskich Warto w tym miejscu wyjaśnić, że region nazywany powszechnie „Polinezją” obejmuje tysiące wysp, z których większość układa się w „trójkąt” ograniczony Hawajami, Wyspą Wielkanocną i Nową Zelandią. Poza tym obszarem, na południowym zachodzie znajduje się właśnie Mikronezja i Melanezja. To ponad 20 wysp, które zamieszkują ludzie posługujący się językami polinezyjskimi. Region nazywany jest mianem "Polynesian Outliers”, co można przetłumaczyć jako coś, co „odstaje” od Polinezji, jej oddzielna część. Zespół podkreśla, że kontakty między tymi wyspami są dowodem na to, że polinezyjscy żeglarze mogli odegrać ważną rolę w dystrybucji poszczególnych przedmiotów kultury materialnej i technologii. Naukowcy twierdzą, że te długodystansowe podróże pokazują, że społeczeństwa wysp Oceanu Spokojnego nigdy nie były od siebie całkowicie odizolowane. Uczeni wskazują, że poprzez dalekosiężną migrację i żeglugę, ludy te integrowały się wzajemnie i rozszerzały swój zasięg terytorialny. Autorzy podkreślają również, że te schematy interakcji są kluczowe dla zrozumienia historii rozwoju kultury ludów polinezyjskich. Źródło: Science Advances Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Wyspy w Polinezji Francuskiej – TOP10 najpiękniejszych miejsc
Mówiąc o prawdziwym ziemskim raju, wiele osób ma na myśli wyspy w Polinezji Francuskiej. Którą z nich warto wybrać jako destynację idealnej wakacyjnej podróży? Poniżej wymieniamy 10 najpiękniejszych.
W tym artykule: Gdzie znajduje się Polinezja Francuska? Bora Bora Maupiti Moorea Fakarava Raiatea Rangiroa Nuku Hiva Hiva Oa Taha'a Huahine Niewielkie fragmenty lądu, chaotycznie rozrzucone na wodach Oceanu Spokojnego, to słabo zaludnione miejsca, w których można poczuć prawdziwie bliski kontakt z naturą. Krystalicznie czysta woda, białe plaże, zapierające dech w piersiach krajobrazy – trzeba przyznać, że trudno wyobrazić sobie piękniejsze miejsca. Nic dziwnego, że wakacje na jednej z polinezyjskich wysp pozostają marzeniem wielu osób. Jakie wyspy wchodzą w skład Polinezji Francuskiej? Trudno wymienić je wszystkie, bo wspólnota zamorska Francji składa się z 5 archipelagów i aż 150 wysp! Tahiti, o powierzchni 1042 km kw., to największa wyspa w Polinezji Francuskiej. Jest też najbardziej zaludniona. Dla wielu osób może wydać się to zaskakujące, ale nie ujęliśmy jej w naszym zestawieniu. Nie dla tego, że brakuje jej uroku. Przeciwnie, to piękne miejsce, które jednak jest też gospodarczym, ekonomicznym, kulturowy i społecznym centrum całego terytorium. Co za tym idzie, panuje tam zupełnie inna atmosfera niż na innych wyspach – mniej spokojna, na każdym kroku tętniąca życiem. Tahiti to punkt wyjścia do dalszej wyprawy, ale prawdziwie rajska przygoda czeka na turystów na mniejszych wysepkach. Gdzie znajduje się Polinezja Francuska? Niezwykle piękna Polinezja Francuska jest zlokalizowana w południowej części Oceanu Spokojnego. Tworzące ją wyspy są rozrzucone na obszarze o powierzchni ok. 3,5 mln. km kw., rozciągającym się między Los Angeles a Sydney. Podobnie jak wyspy Mikronezji, to przede wszystkim wyspy koralowe i koralowe atole. Ale należy podkreślić, że wśród nich jest także wiele wysp pochodzenia wulkanicznego. Cała Polinezja Francuska dzieli się na pięć archipelagów: Wyspy Towarzystwa, Markizy, Tuamotu, Tubuai, wyspy Gambiera. Stolicą terytorium jest miasto Papeete, położone na Tahiti (Wyspy Towarzystwa). Bora Bora Zaczynamy od wyspy, której nazwa stała się synonimem rajskich miejsc. Wiele osób, które miały okazję zwiedzić niektóre zakątki malowniczej Polinezji Francuskiej, jako najpiękniejszą z tamtejszych wysp wskazuje właśnie ten rajski skrawek lądu. Bora Bora leży w archipelagu Wysp Towarzystwa. Ma 23 km kw. powierzchni i zamieszkuje ją ok 10 tys. osób. Głównym ośrodkiem osadnictwa na wyspie jest Vaitape. Bora Bora jest jedną z najbardziej znanych wysp polinezyjskich i jednocześnie – jedną z najdroższych. Już sam widok z okna samolotu zapiera dech w piersiach i zapowiada niezwykłą przygodę. Pod względem kształtu Bora Bora przypomina diament otoczony szmaragdową obwódką. Samolot ląduje na pasie startowym wybudowanym na niewielkich piaszczystych wysepkach. Do hoteli turyści docierają łodziami i katamaranami. Najbardziej luksusowe są skupione wewnątrz atolu. Największą atrakcją wyspy są oczywiście rajskie plaże, ale wycieczka w jej centralne rejony, na zbocza wygasłego wulkanu, też będzie wyjątkowym przeżyciem. Tamtejsza przyroda jest wprost niesamowita. Trzeba jednak podkreślić, że Bora Bora to typowo luksusowa destynacja, która przyciąga przede wszystkim te osoby, które bardziej niż kontakt z naturą cenią sobie „kurortowe” atrakcje. Ciekawostki o wyspie: wyspa została odkryta w 1722 roku, przez Jacoba Roggeveena. Ten sam podróżnik odkrył słynną Wyspę Wielkanocną; bungalowy na wyspie przypominają prymitywne chaty, ale mimo swojego wyglądu, oferują wszelkie możliwe udogodnienia. Te najbardziej luksusowe są wyposażone w szklaną podłogę, przez którą można podziwiać oceaniczną faunę; najlepszy okres na wakacyjny wypoczynek na Bora Bora trwa od maja do września. W październiku rozpoczyna się pora deszczowa; w czasie II wojny światowej Bora Bora była bazą, w której stacjonowała flota zaopatrzeniowa Stanów Zjednoczonych. Maupiti Nasza kolejna propozycja to Maupiti – niewielka wyspa położona w archipelagu Wysp Towarzystwa. Od wyspy, która otworzyła zestawienie, dzieli ją zaledwie 46 km. Nic dziwnego, że obie charakteryzują się zbliżonym ukształtowaniem linii brzegowej i terenu i oferują zbliżone walory krajobrazowe. Trzeba jednak podkreślić, że Maupiti sprawia wrażenie znacznie bardziej pierwotnej, wręcz dziewiczej. Niektórzy twierdzą, że właśnie tak wyglądała Bora Bora, zanim stała się jedną z najpopularniejszych destynacji turystycznych w tej części Oceanu Spokojnego. Powierzchnia wyspy to zaledwie 12 km kw. Zamieszkuje ją ok.1200 osób. Głównym ośrodkiem osadnictwa jest miasto Vaiea. Maupiti jest wprost stworzona dla osób kochających piękne wycieczki. Zachwycająca przyroda jest tam obecna niemal wszędzie, a z najwyższego wzniesienia wyspy (372 m n.p.m.) rozciąga się zachwycająca panorama laguny i rafy koralowej. Ciekawostki: Maupiti jest najstarszą wyspą w archipelagu Wysp Towarzystwa. Ten rajski skrawek lądu liczy sobie aż 4,3 mln lat; naukowcy są zdania, że zanim Polinezyjczycy zasiedlili wyspę, Maupiti była całkowicie zalesiona; Maupiti składa się z centralnej wyspy wulkanicznej i pięciu otaczających ją atoli koralowych; głównym źródłem dochodu mieszkańców jest sadownictwo. Moorea W odległości 17 km od Tahiti leży Moorea – piąta pod względem wielkości wyspa w Polinezji Francuskiej. Obserwowana z okna samolotu, przypomina wielkie serce (niektórzy porównują jej kształt do orła z rozpostartymi skrzydłami). Z największej polinezyjskiej wyspy można dostać się tam na dwa sposoby: statkiem lub samolotem. Powierzchnia wyspy to 134 km kw. Zamieszkuje ją ok. 16 tys. osób. Głównym ośrodkiem miejskim jest Afareaitu. Jakie atrakcje oferuje to niezwykłe miejsce? Moorea przyciąga wielu miłośników nurkowania, których kusi wspaniała rafa koralowa i bogactwo przedstawicieli oceanicznej fauny. Nurkowie mogą tam popływać nawet z rekinami. Bez obaw, w tamtejszych wodach przybrzeżnych występują wyłącznie małe, całkowicie niegroźne gatunki. Inną ciekawą atrakcją jest skansen Tiki Village, przybliżający codzienne życie Polinezyjczyków. Oprócz tego można tam znaleźć także malownicze plaże i nastrojowe zatoczki. Ciekawostki o wyspie: Moorea jest otoczona przez małe wysepki, które niemal w całości są porośnięte przez palmy kokosowe; na płyciznach można spotkać wiele płaszczek, które są przyzwyczajone do dokarmiania przez turystów; mimo wulkanicznego pochodzenia, Moorea obfituje w piaszczyste plaże; na wyspie uprawia się ananasy, które uchodzą za najlepsze w Polinezji Francuskiej. Fakarava Przenosimy się do archipelagu Tuamotu, w którym leży piękna wyspa o prostokątnym kształcie. Fakarava, bo o tym atolu mowa, ma zaledwie 16 km kw. powierzchni. Wyspę zamieszkuje ok. 850 osób, a głównym ośrodkiem administracyjnym jest Rotoava. DNA ujawnia obecność rdzennych Amerykanów na Polinezji. Wieki przed przybyciem Europejczyków Na długo przed pojawieniem się Europejczyków na wodach Polinezji, a nawet zanim pierwszy człowiek postawił stopę na Wyspie Wielkanocnej, autochtoniczna ludność Ameryki Południowej mieszał... Na miejscu trudno znaleźć jakiekolwiek atrakcje turystyczne. Nie ma tam monumentalnych zabytków (poza latarnią Phare de Topaka), eleganckich restauracji czy luksusowych ośrodków. Czy to oznacza, że Fakarava znalazła się w tym zestawieniu przypadkiem? Nie, bo wyspa oferuje dokładnie to, co jest najważniejsze w egzotycznych miejscach: dostęp do rajskiej przyrody, poczucie odcięcia od cywilizacji i absolutny spokój. Ciekawostki o wyspie: Fakarava została odkryta w 1820 roku przez rosyjskiego żeglarza Fabiana Bellingshausena; UNESCO sklasyfikowało wyspę jako rezerwat biosfery; wyspa stwarza wyśmienite warunki do nurkowania; w języku tahitańskim, słowo „fakarava” oznacza „sprawiający, że coś staje się piękne”. Raiatea Wracamy do archipelagu Wysp Towarzystwa. Nasz kolejny przystanek to Raiatea. Powierzchnia wyspy to 238 km kw. zamieszkuje ją ok. 12 tys. osób. Głównym ośrodkiem administracyjnym jest Uturoa. Pod względem krajobrazowym, Raiatea wyraźnie ustępuje wcześniej wymienionym wyspom. Znaczna jej część pokryta jest gajami palmowymi. Dlaczego więc polecamy ją jako jedną z najciekawszych? Ponieważ żadne inne miejsce nie pozwala tak blisko poznać kultury polinezyjskiej. Można tam znaleźć wiele starożytnych świątyń i obiektów pełniących funkcje polityczne i społeczne. Wytrwali turyści mogą wybrać się na poszukiwanie tiare apetahi – jednego z najrzadszych kwiatów na świecie. Ciekawostki o wyspie: wyspę odkrył Brytyjczyk James Cook w 1769 roku, Raiatea jest nazywana Świętą Wyspą; w języku tahitańskim, nazwa wyspy oznacza „jasne niebo”; jedyna żeglowna rzeka w Polinezji Francuskiej – Fa'aroa – znajduje się właśnie na tej wyspie. Rangiroa Najlepsze wyspy dla kolekcjonerów wrażeń Jeżeli takie atrakcje, jak nurkowanie do rafy koralowej, trekking po wulkanach w dżungli, czy surfowanie wśród pingwinów to twoja definicja udanych wakacji, koniecznie zaplanuj przygodę na wy... Nasza kolejna propozycja to największy atol w Polinezji Francuskiej, położony w archipelagu Tuamotu. Rangiroa ma 79 km kw. powierzchni, zamieszkuje ją ok. 3200 osób, a głównym ośrodkiem na wyspie jest Avatoru. Rangiroa to przede wszystkim raj dla płetwonurków. W tamtejszych wodach można podziwiać niezliczone gatunki egzotycznych ryb, płaszczki, delfiny i rekiny. Okresowo pojawiają się tam także wieloryby. Wyspa nie rozpieszcza bogactwem rajskich plaż. W innych częściach Polinezji Francuskiej jest ich zdecydowanie więcej. Ciekawostki o wyspie: atol składa się z ok. 250 wysp, które są oddzielone wąskimi kanałami; powierzchnia laguny przekracza 1600 km kw.; w języku tahitańskim nazwa wyspy oznacza „niekończące się niebo”; plaża Le Sable Roses jest pokryta różowym piaskiem. Nuku Hiva Nuku Hiva to największa wyspa archipelagu Markizów. Jej powierzchnia to 387 km kw. Zamieszkuje ją ok. 2700 osób. Głównym ośrodkiem administracyjnym na wyspie jest Taiohae. Piękno tej rajskiej wyspy wulkanicznej jest trudne do opisania. To właśnie tam znajduje się wspaniały wodospad Vaipo. Cud natury o wysokości 350 m jest największy w całej Polinezji. Ciekawostki o wyspie: na wyspie można natrafić na liczne posągi religijne; Powieść „Typee”, autorstwa Hermana Melville'a, jest inspirowana pobytem pisarza na Nuku Hivie; Nuku Hiva była scenerią dla amerykańskiego reality show „Survivor 4 Marquesas”; W 2011 roku na wyspie doszło do aktu kanibalizmu. 40-letni turysta z Niemiec został zabity i pożarty przez lokalnego przewodnika. Hiva Oa Jedną z najpopularniejszych wysp archipelagu Markizów jest Hiva Oa. Jej powierzchnia to 316 km kw. Wyspę zamieszkuje ok 1700 osób, a głównym ośrodkiem miejskim jest Atuona. Malownicza sceneria od zawsze przyciągała artystów. Na wyspie gościli m.in. Jacques Brel i Paul Gauguin. Francuski malarz zmarł na Hiva Oa, a muzeum jego imienia jest jedną z największych tamtejszych atrakcji. Ciekawostki o wyspie: Hiva Oa to jedna z najbardziej malowniczych wysp w archipelagu. Prawdopodobnie dlatego nazywana jest Ogrodem Markizów; najwyższym szczytem na wyspie jest Temiteu. Góra mierzy 1213 m n.p.m. Taha'a Taha'a to niewielka wyspa wulkaniczna w archipelagu Wysp Towarzystwa. jej powierzchnia to 88 km kw. Mieszka tam ok. 5 tys. osób, a głównym ośrodkiem osadniczym i administracyjnym jest Patio. Największą atrakcją wyspy są jej niesamowite walory naturalne. Na Taha'a można znaleźć zatokę Haamane – największą w całej Polinezji. Inne atrakcje to piękne rafy i ogrody koralowe. Ciekawostki o wyspie: wyspę rozsławia farma czarnych pereł i destylarnia wybornego rumu; niemal na całej wyspie unosi się zapach wanilii. Huahine Ostatnią wyspą na naszej liście jest Huahine, położona w archipelagu Wysp Towarzystwa. Jej powierzchnia to 65 km kw. Należy jednak podkreślić, że niektóre źródła podają powierzchnię wynoszącą ponad 82 km kw. Zamieszkuje ją ok. 5700 osób, a głównym ośrodkiem administracyjnym jest Fare. Badania DNA dawnych Polinezyjczyków rzucają światło na zasięg ich podróży Niezwykle szeroki zasięg podróży jakie odbywali wcześni polinezyjscy podróżnicy morscy został odwzorowany w nowym badaniu genetycznym Tamtejszy krajobraz wciąż pozostaje niezmącony nowoczesną architekturą i zdobyczami cywilizacyjnymi. Życie na wyspie toczy się w spokojnym rytmie. Poza bajkowymi krajobrazami, turystów przyciągają tam liczne stanowiska archeologiczne. Ciekawostki o wyspie: w języku tahitańskim słowo „huahine” oznacza „kobieta”; wyspa zawdzięcza swoją nazwę wzgórzu, którego kształt przypomina sylwetkę ciężarnej kobiety. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dlaczego erupcja wulkanu Tonga była tak gwałtowna? Czego mamy spodziewać się w przyszłości?
Erupcja podwodnego wulkanu, która 15 stycznia tego roku zdewastowała wyspę Tonga, trwała zaledwie 11 godzin. Ustalenie, co dokładnie wydarzyło się podczas kataklizmu oraz co on oznacza dla przyszłych tego typu zagrożeń, zajmie naukowcom lata.
W tym artykule: Czy wulkan Tonga czekają kolejne, groźne erupcje? Erupcja wulkanu Tonga wywołała tsunami i zakłócenia w atmosferze Wulkan Tonga jest bardzo trudno zbadać Wulkan Tonga gwałtownie wybucha raz na tysiąc lat Potężna styczniowa erupcja wulkanu Hunga Tonga-Hunga Ha'apai zagroziła stu tysiącom mieszkańców oddalonej o zaledwie 65 kilometrów stolicy Tonga – Nuku'alofa. To państwo położone w Polinezji na południowym Pacyfiku. Już grudniowe wybuchy spotęgowały tam pandemiczny kryzys. Usunięcie grubej warstwy popiołów wulkanicznych, które zakryły wszystko – od ujęć wody pitnej po uprawy – kosztowało 17 milionów dolarów. Kolejne wybuchy, towarzyszące im trzęsienia ziemi i tsunami były bardzo niebezpieczne. Czy wulkan Tonga czekają kolejne, groźne erupcje? Jednak trzęsienia ziemi nadal wstrząsają regionem sugerując, że to jeszcze nie koniec problemów. Wstępne badania popiołu z erupcji z 15 stycznia wskazują, że czynny wulkan został zasilony świeżą partią magmy wznoszącą się z wnętrza Ziemi. Hunga Tonga-Hunga Ha'apai może pozostać aktywny przez trudny do określenia czas i stanowić zagrożenie nie tylko dla ludności Tonga. Superwulkany - jak powstają i jakie są znane superwulkany? Jak powstają superwulkany? Gdzie są zlokalizowane? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej. – Scenariuszy jest wiele. Od wyciszenia się wulkanu i zamilknięcia na najbliższe lata, przez ponawiające się niewielkie erupcje, aż do takiego, w którym styczniowe wydarzenie było dopiero wstępem do zwiększenia aktywności wulkanu i jeszcze większych erupcji. Tym, na czym skupiają się teraz wulkanolodzy, jest próba zrozumienia co takiego się wydarzyło, że chociaż styczniowa erupcja wytworzyła rekordowo wysoki pióropusz (ok. 30 km), to nie wyrzuciła do atmosfery proporcjonalnie dużo popiołów wulkanicznych – mów dr Sam Poppe, wulkanolog pracujący w Centrum Badań Kosmicznych PAN. Erupcja wulkanu Tonga wywołała tsunami i zakłócenia w atmosferze W czasie styczniowej erupcji Hunga Tonga-Hunga Ha'apai wyzwolił gwałtowną eksplozję o sile równej od 4 do 18 megaton trotylu – zgodnie z szacunkami geologa NASA Jima Garvina. Eksplozja wytworzyła akustyczną falę uderzeniową, która była wystarczająco silna, aby zakłócić jonosferę. To zewnętrzna warstwa atmosfery, która zaczyna się około 80 do 90 kilometrów nad powierzchnią Ziemi i zawiera elektrony zjonizowane przez energię słoneczną. Erupcja spowodowała również tsunami, które zostało wzmocnione przez falę ciśnienia atmosferycznego eksplozji. Jest to zjawisko znane jako meteotsunami. Deformacja powierzchni oceanu dodatkowo zakłóciła jonosferę. Zarządzany przez JPL/NASA Global Differential Global Positioning System (GDGPS) zanotował zaburzenia jonosferyczne spowodowane eksplozją i późniejszymi meteotsunami w czasie rzeczywistym. Pierwsza taka erupcja Etny od lat. Naukowcy alarmują, że to dopiero początek Na początku tego tygodnia doszło do erupcji Etny. Jeden z najbardziej aktywnych wulkanów na świecie wyrzucił w powietrze ogromne kłęby dymu oraz popiół, co zmusiło władze pobliskiego lot... System ten monitoruje gęstość elektronów w jonosferze (mierzoną jako całkowite jednostki zawartości elektronów lub TECU) poprzez śledzenie opóźnienia sygnałów globalnych systemów nawigacji satelitarnej (GNSS) podczas podróży przez atmosferę. W przyszłości dane GNSS mogą odegrać ważną rolę w rozwoju systemów wczesnego ostrzegania przed tsunami, znacznie skracając czas potrzebny na ostrzeżenie przed tym śmiercionośnym zjawiskiem. Wulkan Tonga jest bardzo trudno zbadać – Dużym problemem jest podwodna lokalizacja erupcji. Tak naprawdę możemy posługiwać się tylko zdjęciami satelitarnymi, ponieważ w pobliżu nie było żadnych sejsmometrów ani stacji GPS, przez co nie da się naprawdę zrozumieć charakteru ruchów magmy w wulkanie. Zespół wulkanologów badał warstwy popiołu wulkanicznego na istniejących wyspach, zanim zostały w większości zniszczone podczas styczniowej erupcji. Znaleziono nawet dowody na jeszcze większe erupcje niż ta styczniowa. To nadal mało. W dodatku ze względu na niebezpieczeństwo nie można tam teraz wysłać statku badawczego ani zejść głęboko pod wodę, by zbadać kalderę – wyjaśnia dr Poppe. Super-wulkan pod Yellowstone jest wciąż aktywny i pełen magmy Około 10.000 obiektów geotermalnych w Yellowstone wskazuje na tajemniczy, bardzo gorący punkt pod skorupą ziemską. Większość wulkanu Hunga Tonga–Hunga Ha'apai leży pod wodą. Wznosi się on na ponad 2000 metrów licząc od dna morskiego i jest częścią łuku wulkanicznego Tonga-Kermadec. Ten ciąg wulkanów – zarówno podwodnych, jak i powierzchniowych – znajduje się nad masywną geologiczną strefą kolizji. Zachodnia krawędź płyty skorupy ziemskiej Pacyfiku zanurza się tam pod płytą indyjsko-australijską. Zanurzając się, krawędź płyty Pacyfiku nagrzewa się, a stopiona skała wznosi się i zasila wulkany łuku Tonga-Kermadec. Wulkan Tonga gwałtownie wybucha raz na tysiąc lat Dowody geologiczne pokazują, że duże erupcje wstrząsały Hunga Tonga-Hunga Ha'apai mniej więcej raz na tysiąclecie. Do ogromnych wybuchów doszło około 200 i 1100 roku. Minione stulecie przyniosło mniejsze eksplozje, które zanotowano w 1937 i 1988 roku. Wówczas szczyt wulkanu wyłonił się ponad fale w postaci dwóch małych wysp, zwanych Hunga Tonga i Hunga Ha'apai. Następnie, w 2009 roku, wulkan zaczął pluć popiołem i parą podczas erupcji w Hunga Ha'apai. W grudniu 2014 r. i styczniu 2015 r. kolejne erupcje utworzyły nowe pokłady zastygłej lawy, które połączyły obie wyspy, tworząc z nich jeden ląd.
Badania DNA dawnych Polinezyjczyków rzucają światło na zasięg ich podróży
Niezwykle szeroki zasięg podróży jakie odbywali wcześni polinezyjscy podróżnicy morscy został odwzorowany w nowym badaniu genetycznym
W tym artykule: Wszystko zaczęło się od Samoa Polinezyjczycy kontaktowali się z mieszkańcami Ameryki już około 1200 roku Najnowsze badania wykazały, że w ciągu 250 lat różne grupy ludzi wyruszyły z maleńkich wysp znajdujących się na wschód od Tahiti, aby zasiedlić Wyspę Wielkanocną, Markizy i Raivavae - archipelagi, które są oddalone od siebie o tysiące mil, ale na wszystkich można znaleźć podobne kamienne posągi. Wszystko zaczęło się od Samoa Wykorzystując najnowocześniejszą analizę współczesnego DNA, zespół naukowców zdołał nanieść na mapę i przeprowadzić datowanie procesu osiedlania się pierwszych Polinezyjczyków, który rozpoczął się na wyspach Samoa w okresie między 830 a 1360 rokiem objął znaczny obszar Pacyfiku. Ekspansja nastąpiła dość szybko, w ciągu około 17 pokoleń. Naukowcy byli w stanie odwzorować proces migracji trans–pacyficznej poprzez porównanie materiału genetycznego 430 dzisiejszych mieszkańców 21 wysp. W badaniu zauważono, że nisko położone wyspy prawdopodobnie wyłoniły się spod morza zaledwie kilkaset lat przed rozprzestrzenieniem się tam Polinezyjczyków. "Musieli oni posiadać kulturę morską, aby dostać się pomiędzy te małe, podobne do pierścienia wyspy", powiedział Alexander Ioannidis z Uniwersytetu Stanforda, główny autor badania i dodał: „Myślę, że to wyjaśnia w jakiejś części, dlaczego to właśnie stamtąd wypływały łodzie udające się w najdalsze podróże, których ślady odnajdujemy". Polinezyjczycy kontaktowali się z mieszkańcami Ameryki już około 1200 roku Okres tych ekspansji pasuje do wcześniejszych ustaleń opartych na badaniach DNA Ioannidisa i jego zespołu, które pokazują, że rdzenni mieszkańcy północno–zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej oraz Polinezyjczycy kontaktowali się regularnie się około roku 1200. Dzisiejsze populacje Polinezyjczyków mają różnorodne dziedzictwo, ze śladami pochodzącymi Europy, Afryki i innych miejsc. Podczas gdy badania genetyczne starożytnych ludów miały tendencję do koncentrowania się na starożytnych próbkach DNA wydobytych z wykopalisk archeologicznych, Ioannidis i jego zespół skupili się na sekwencjach obecnych we współczesnym DNA. W badaniu użyto oprogramowania do analizy próbek od wspomnianych 430 mieszkańców 21 różnych wysp, aby zidentyfikować powtarzające się wzory genów specyficzne dla populacji Polinezyjczyków, blokując sekwencje DNA związane z europejskim lub innym pochodzeniem.
Tajemnicza Wyspa Wielkanocna. Gdyby posągi umiały mówić
– Te posągi chodziły – powiadają mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej. Archeolodzy wciąż próbują dociec, w jaki sposób. I czy ich historia jest opowieścią o katastrofie ekologicznej, czy peanem na cześć ludzkiej pomysłowości.
Pewnej zimowej nocy w czerwcu ubiegłego roku José Antonio Tuki, 30-letni artysta, zrobił jedną z rzeczy, które kocha najbardziej – wyszedł ze swojego jednoizbowego domu na południowo-zachodnim wybrzeżu i powędrował przez wyspę na północ, ku plaży Anakena. Legenda mówi, że jakieś tysiąc lat temu polinezyjscy osadnicy wywlekli swoje czółna na brzeg właśnie tam, po przepłynięciu ponad 2000 km otwartego Pacyfiku. Pod tymi samymi gwiazdami Tuki usiadł na piasku i patrzył przed siebie, na olbrzymie ludzkie posągi – moai. Wyrzeźbione z wulkanicznego tufu, mają ponoć ucieleśniać duchy przodków. Słychać było pianie kogutów i szczekanie bezpańskich psów. Od Antarktyki wiał lodowaty wiatr. Tuki jest rdzennym, polinezyjskim mieszkańcem Rapa Nui, jak miejscowi nazywają Wyspę Wielkanocną. Jego przodkowie zapewne pomagali rzeźbić niektóre z setek posągów rozsianych po trawiastych wzgórzach i postrzępionych wybrzeżach wyspy. Przy plaży Anakena siedem brzuchatych moai stoi na baczność na platformie długości 16 m. Są odwrócone plecami do Pacyfiku, ręce trzymają przy bokach, a na głowach mają pukao z czerwonej skały wulkanicznej – skorii. Patrząc na ich twarze, Tuki czuje, że jest z nimi związany. – To coś dziwnego i żywego – mówi. – To coś, co wytworzyła moja kultura. Jak oni to zrobili? – kręci głową. Wyspa Wielkanocna ma zaledwie 164 km2. Leży 3500 km na zachód od Ameryki Południowej i 2000 km na wschód od wyspy Pitcairn, swojej najbliższej zamieszkanej sąsiadki. Cała energia i zasoby niezbędne do stworzenia moai – które mierzą od jednego do 10 m i ważą nawet ponad 80 ton – pochodziły tylko z tej wyspy. A jednak gdy holenderscy odkrywcy wylądowali tu w Niedzielę Wielkanocną 1722 r., napotkali kulturę z epoki kamienia. Moai zostały wykute przy użyciu kamiennych narzędzi, na ogół w jednym kamieniołomie, a potem przetransportowane bez pomocy zwierząt pociągowych i kół na kamienne platformy, czyli ahu, oddalone nawet o 18 km. Jak to zrobili? Pytanie Tukiego dręczyło całe rzesze przybyszów. Po przybyciu na Rapa Nui polinezyjscy osadnicy mieli za sobą tygodnie spędzone na morzu w otwartych czółnach. To było zapewne kilkadziesiąt osób. Dziś każdego tygodnia dociera tu 12 samolotów z Chile, Peru i Tahiti. W 2011 r. na wyspę przyleciało 50 tys. turystów, 10 razy więcej, niż wynosi liczba jej mieszkańców. Zaledwie 30 lat temu samochody czy telefony należały tu do rzadkości, obecnie w Hanga Roa, jedynym miasteczku, jest mnóstwo kafejek internetowych, barów i klubów tanecznych, a w sobotnie wieczory ulice się korkują. Bogaci turyści wydają co noc tysiące dolarów w najelegantszych hotelach. – To już nie jest samotna wyspa – mówi Kara Pate, rapanuańska rzeźbiarka, która wyszła za Niemca. Chile anektowało Wyspę Wielkanocną w 1888 r., ale aż do 1953 r. pozwalało pewnej szkockiej firmie prowadzić tu ogromną hodowlę owiec. Owce krążyły sobie swobodnie, a Rapanuańczycy siedzieli zamknięci w Hanga Roa. W 1964 r. zbuntowali się, a potem uzyskali chilijskie obywatelstwo i prawo wybierania własnego burmistrza. Uczucia wobec el conti (kontynentu) są mieszane. Chile zapewnia mieszkańcom wyspy dostawy paliwa i żywności. Miejscowi mówią po hiszpańsku i jeżdżą na ląd stały na studia. Tymczasem chilijscy imigranci, zwabieni ulgami podatkowymi obowiązującymi na wyspie, chętnie przyjmują posady, którymi Rapanuańczycy gardzą. – Rapanuańczyk nie myśli zmywać garów – mówi Beno Atán, przewodnik wycieczek, który sam stąd pochodzi. Wielu mieszkańców wyspy poślubiło osoby z kontynentu i niektórzy martwią się, że ich kultura słabnie. Obecnie liczba ludności wynosi około 5 tys., prawie dwukrotnie więcej niż 20 lat temu, ale Rapanuańczycy stanowią niespełna połowę mieszkańców. Prawie każde miejsce pracy na Wyspie Wielkanocnej jest uzależnione od turystyki. – Bez niej wszyscy by tu głodowali – mówi Mahina Lucero Teao, przewodnicząca izby turystycznej. A pani burmistrz Luz Zasso Paoa stwierdza: – Nasze dziedzictwo jest podstawą gospodarki. Jesteście tutaj nie dla nas, tylko dla tego dziedzictwa. To znaczy dla moai. Thor Heyerdahl, norweski antropolog i poszukiwacz przygód, którego wyprawy po Pacyfiku przyczyniły się do zainteresowania świata Wyspą Wielkanocną, uważał, że posągi stworzyła preinkaska cywilizacja z Peru, a nie Polinezyjczycy. Erich von Däniken, szwajcarski autor bestsellera Wspomnienia z przyszłości, był przekonany, że moai zostały wzniesione przez istoty z kosmosu. Współczesna nauka, w oparciu o dowody językoznawcze, archeologiczne i genetyczne, wykazała, że twórcami posągów byli jednak Polinezyjczycy, ale nie wyjaśniła, jak przemieszczali swe dzieła. Badacze zakładali na ogół, że w jakiś sposób, przy użyciu lin i drewna, rzeźby były wleczone. – Eksperci mogą sobie mówić, co chcą – twierdzi Suri Tuki, 25-letni przyrodni brat José Tukiego – ale my znamy prawdę. Te posągi chodziły. Według ustnej tradycji moai ożywiała mana – duchowa siła przekazywana przez przodków. Nie ma żadnych doniesień o budowie moai po przybyciu Europejczyków w XVIII w. W tym czasie na Wyspie Wielkanocnej rosło już tylko kilka mizernych drzew. Jednak w latach 70. i 80. XX w. biogeograf John Flenley z nowozelandzkiego Massey University znalazł pyłek zachowany w jeziornych osadach – dowód, że przez tysiące lat ten skrawek lądu porastały bujne lasy złożone m.in. z milionów ogromnych palm. Dopiero po przybyciu Polinezyjczyków, około 800 r. n.e., lasy ustąpiły miejsca terenom trawiastym. Z prac Flenleya intensywnie korzystał Jared Diamond, pisząc swą książkę Upadek, w której twierdził, że mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej mimowolnie doprowadzili do ekologicznej zagłady. Diamond utrzymuje, że mieli pecha, bo osiedlili się na wyjątkowo delikatnej wyspie – suchej, chłodnej i odległej, czyli marnie nawożonej przez niesiony wiatrem pył i popiół wulkaniczny (własne wulkany Rapa Nui śpią). Wyspiarze karczowali lasy, aby pozyskać opał, a drzewa marnie odrastały. Kiedy zaczęło brakować drewna, nie mogli dłużej budować czółen do oceanicznych połowów. Erozja gleby zmniejszyła ich plony. Przed przybyciem Europejczyków, na wyspie wybuchła wojna domowa i zapanował kanibalizm. Upadek ich odizolowanej cywilizacji, jak pisze Diamond, stanowi najklarowniejszy przykład społeczeństwa, które przez nadmierną eksploatację wyniszczyło własne bogactwa, a także najgorszy scenariusz tego, co nas samych może spotkać w przyszłości. Jego zdaniem moai przyspieszyły to samozniszczenie. Diamond uważa je za pokazy siły rywalizujących wodzów, którzy, utknąwszy na odległej, niewielkiej wyspie, nie mieli innych sposobów pokazywania, do czego są zdolni. Konkurowali zatem, budując coraz większe posągi. Według Diamonda układali je na drewnianych saniach i wlekli po torach z kłód. Technika ta została z powodzeniem przetestowana przez Jo Anne Van Tilburg, archeolożkę z UCLA, ale wymaga ona zarówno mnóstwa drewna, jak i wielu ludzi. Aby ich wyżywić, trzeba było karczować kolejne połacie lasu. Kiedy drewno się skończyło i wybuchła wojna domowa, wyspiarze zaczęli przewracać moai. Do XIX w. nie stał już żaden posąg. Krajobraz Wyspy Wielkanocnej nabrał posępnej atmosfery, którą według Diamonda i innych zachowuje do dzisiaj. Bardziej optymistyczny obraz przeszłości Rapa Nui można uzyskać, przestawiając i reinterpretując rozproszone strzępy faktów. Właśnie taki pogląd prezentują Terry Hunt z Uniwersytetu Hawajów i Carl Lipo z Uniwersytetu Stanu Kalifornia w Long Beach, archeolodzy badający wyspę przez 10 ostatnich lat. Tę wizję zaludniają pokojowo nastawieni, pomysłowi budowniczowie moai. Hunt i Lipo nie przeczą, że Wyspa Wielkanocna utraciła bujne lasy i że była to ekologiczna katastrofa – ale twierdzą, że nie należy obwiniać o to wyspiarzy. A już z pewnością nie moai. Ich wykopaliska na plaży Anakena pokazały, że Polinezyjczycy dotarli tutaj nie wcześniej niż w roku 1200, czyli mniej więcej cztery wieki później, niż powszechnie uważano. A zatem mieliby zaledwie pięć stuleci na ogołocenie wyspy. Hunt i Lipo są przekonani, że przy stosowaniu wyrębów i wypalania nie zdążyliby tego dokonać. Poza tym w grę wchodził jeszcze inny zabójca drzew. Kiedy archeolodzy odkopali orzechy wymarłej palmy z Wyspy Wielkanocnej, znaleźli na wielu z nich rowki wyżłobione przez ostre zęby polinezyjskich szczurów. Szczury przybyły tymi samymi czółnami co pierwsi osadnicy. Liczne kości odnalezione w wykopaliskach na Anakenie sugerują, że wyspiarze posilali się nimi, ale poza tym na gryzonie nie czyhały żadne drapieżniki. W ciągu kilku lat, jak obliczają Hunt i Lipo, szczury opanowały wyspę. Objadając się orzechami palmowymi, nie dopuszczały do odradzania się wolno rosnących drzew, a tym samym skazały na zagładę lasy Rapa Nui nawet bez wyrębów i wypaleń prowadzonych przez ludzi. Oczywiście to osadnicy ponoszą odpowiedzialność za sprowadzenie szczurów. Hunt i Lipo podejrzewają, że dokonali tego celowo (przywieźli także kury.) Jednak nie widzą dowodów na to, że rapanuańska cywilizacja upadła wraz z zanikiem lasu. Na podstawie własnego archeologicznego przeglądu wyspy uważają, że po zasiedleniu jej ludność wzrosła gwałtownie do około 3 tys., po czym pozostawała mniej więcej stabilna aż do przybycia Europejczyków. Pola uprawne były dla Rapanuańczyków cenniejsze od palmowych gajów. Lecz były to pola smagane wiatrem, nieurodzajne i nieregularnie nawadniane przez deszcze. Wyspa Wielkanocna wymagała od rolników heroicznych wysiłków. Wyspiarze zbudowali tysiące okrągłych kamiennych wiatrochronów zwanych manavai i prowadzili uprawy w ich wnętrzach. Całe połacie ziemi okrywali łupanymi skałami wulkanicznymi, aby zatrzymać w glebie wilgoć i substancje użyźniające. Krótko mówiąc, Hunt, Lipo i inni twierdzą, że prehistoryczni Rapanuańczycy byli pionierami zrównoważonego rolnictwa, a nie mimowolnymi sprawcami zagłady ekologicznej. Rapa Nui nie jest przypadkiem żałosnej porażki, tylko niezwykłego sukcesu – dowodzą w swojej najnowszej książce. Nosi ona tytuł Posągi, które chodziły i przedstawia Rapanuańczyków w korzystniejszym świetle niż Upadek. Hunt i Lipo nie ufają ustnym relacjom o gwałtownym konflikcie między mieszkańcami. Ostre płytki obsydianu, w których inni archeolodzy dopatrują się broni, dla nich są narzędziami rolniczymi. Twierdzą, że do transportowania moai potrzeba było niewielu ludzi i żadnego drewna, gdyż posągi przemieszczano w pozycji pionowej. Ich zdaniem w tej kwestii dowody potwierdzają ludową tradycję. Sergio Rapu, rapanuański archeolog i były gubernator Wyspy Wielkanocnej, który pisał pracę dyplomową z Huntem, zabrał swoich amerykańskich kolegów do dawnego kamieniołomu na Rano Raraku – wulkanie stanowiącym południowo-wschodnią część wyspy. Patrząc na wiele moai porzuconych tam w różnych stadiach wykończenia, wyjaśnił, jak doprowadzano do tego, że chodziły: wydatne brzuchy przechylały rzeźby do przodu, a podstawa w kształcie litery D pozwalała robotnikom obracać je i przechylać z boku na bok. W ubiegłym roku, w ramach eksperymentów sfinansowanych przez Radę Ekspedycji National Geographic, Hunt i Lipo wykazali, że zaledwie 18 ludzi wyposażonych w mocne liny potrafiło, przy odrobinie wprawy, manewrować trzymetrową repliką moai o wadze 5 ton, przemieszczając ją o kilkaset metrów. W rzeczywistości prowadzenie znacznie większych moai przez wiele kilometrów musiało być trudnym zadaniem. Przy drogach wiodących z kamieniołomu leżą dziesiątki przewróconych posągów. Lecz znacznie większa ich liczba dotarła w nienaruszonym stanie na swoje platformy. Nikt nie wie na pewno, kiedy został wyrzeźbiony ostatni posąg. Moai nie mogą być datowane bezpośrednio. Wiele z nich nadal stało, kiedy Holendrzy dotarli tu w 1722 r., a cywilizacja rapanuańska, jak utrzymują Hunt i Lipo, była wtedy kwitnąca i pokojowa. Jednak odkrywcy przywlekli śmiertelne choroby, na które wyspiarze nie mieli odporności, a także przywieźli przedmioty, które zastąpiły moai jako symbole statusu. Kradzież europejskiego kapelusza – badacze cytują wiele doniesień o takich zdarzeniach – miała w sobie więcej uroku niż wciąganie wielotonowego, czerwonego pukao na głowę posągu. W XIX w. handlarze niewolników zdziesiątkowali ludność, która w 1877 r. skurczyła się do 111 osób. Jak to ujmują Hunt i Lipo, historia Wyspy Wielkanocnej jest przypowieścią o ludobójstwie i niszczeniu kultury, a nie o zagładzie ekologicznej. Ich przyjaciela Sergia Rapu przekonuje to częściowo. – Nie mówcie mi, że obsydianowe narzędzia służyły tylko do celów rolniczych – uśmiecha się. – Bardzo chciałbym wierzyć, że moi przodkowie nigdy się nawzajem nie zjadali. Ale obawiam się, że to robili. Dziś wyspiarze stają przed nowym wyzwaniem: jak wykorzystać swoją spuściznę kulturalną, nie niszcząc jej. Rosnąca liczba mieszkańców i tysiące turystów nadwerężają zasoby wody. Na wyspie brakuje kanalizacji i miejsca do składowania śmieci. Ostatnio władze zaczęły prosić turystów, by zabierali swoje śmieci w walizkach. Turystom nie wolno wprawdzie dotykać moai, ale bydło i konie (a po wyspie nadal krąży swobodnie ponad 6 tys. sztuk tych zwierząt) z radością ocierają się o porowaty tuf, zdzierając jego zewnętrzną warstwę. Jednak większym zagrożeniem dla dziedzictwa – liczącego w sumie ponad 20 tys. obiektów archeologicznych obejmujących zarówno otoczone murami ogrody i kamienne kurniki, jak i moai czy ahu – może być głód ziemi. Ponad 40 proc. wyspy stanowi park narodowy, co mocno ogranicza ilość dostępnego terenu. – Ludzie muszą pojąć, że archeologia nie jest ich wrogiem – mówi Rapu. Kilkadziesiąt lat temu on sam pomagał stawiać do pozycji pionowej moai na plaży Anakena. Kiedy to robił, wraz z kolegami odkrył, w jaki sposób twórcy ogromnych posągów usiłowali tchnąć w nie ducha po długiej wędrówce z kamieniołomu: nadając rzeźbom ostatni szlif, umieszczali w pustych gniazdach oczy z białego koralu i źrenice z obsydianu albo czerwonej skorii. Dziś nad plażą Anakena szumi zagajnik kokosowych palm sprowadzonych z Tahiti. Krzepi on plażowiczów i chilijskich nowożeńców, dając im odczuć, że naprawdę są w Polinezji, nawet jeżeli wyje wiatr, a pofałdowane wzgórza za ich plecami przypominają szkockie wyżyny.
Wystające z oceanu szczyty najwyższych (bezwzględnie!) gór świata kojarzą się ze słońcem, drinkiem z parasolka, rozgrzana do czerwoności lawa i surfowaniem po wysokich jak nigdzie indziej falach. Ale to także kraina wierzeń i przesadów, w której większym szacunkiem niż urodzony w Honolulu Barack Obama cieszy się mitologiczna bogini Pele.
Tak, pojedziesz do Honolulu! – to zdanie było przedszkolną złośliwością wypowiadaną podczas słownych przepychanek. „Honolulu” brzmiało śmiesznie, jak bardziej wymyślne „tralalala”. Pamiętam moje zdziwienie, gdy się dowiedziałam, że Honolulu istnieje. Na lekcjach geografii „tralalala” stało się punktem na mapie – prawdziwym miastem. Myślę o przedszkolnym powiedzeniu i uśmiecham się do siebie, bo oto po prawie trzydziestu godzinach podróży ląduję w... HONOLULU! Wokół rozbrzmiewa radosne Aloha! Hawajczycy używają tego słowa na powitanie lub pożegnanie oraz by wyrazić szczęście i miłość. Alo znaczy poczuć, ha – tchnienie życia. Dane mi to będzie dopiero następnego dnia, bo na razie czuję tylko, że doleciałam na koniec świata. Budzę się w jednym z najbardziej kultowych miejsc na ziemi – Waikiki, turystycznej dzielnicy Honolulu. Na niewielkiej powierzchni stoi ponad 700 hoteli, z których większość to szkaradne szklano-betonowe wieżowce. Przedpołudnie na plaży Waikiki (usypanej z kalifornijskiego piasku przetransportowanego statkami na tutejsze mokradła) jest stałym punktem programu nie tylko turystów, ale i mieszkańców Honolulu. Kilka ślizgów na desce surfingowej zamiast porannego joggingu, kolejne ślizgi w przerwie między spotkaniem służbowym a lunchem, dzieci ujarzmiające fale w ramach lekcji wuefu – wszystko to w prawdziwie wakacyjnej atmosferze. Ślizganie się na falach zajmowało ważne miejsce w dawnej kulturze hawajskiej. Wodzowie mieli zarezerwowane najlepsze rejony surfingowe, a złamanie zakazu korzystania z fal karano śmiercią. Pierwsze deski wyrabiano z pni endemicznych hawajskich drzew koa i wiliwili. Największe miały prawie 7 m długości i ważyły do 70 kg. Do czasu ostatnich wyborów prezydenta USA najsławniejszym mieszkańcem Hawajów był Duke Kahanamoku – urodzony w Honolulu w 1890 r. pływak, mistrz olimpijski i ojciec nowoczesnego surfingu. Między zawodami podróżował sporo po świecie i popularyzował nieznany poza Hawajami surfing. W 1925 r., pływając na desce u wybrzeży Kalifornii, zdołał uratować osiem tonących osób. Jego posąg stoi teraz przy plaży Waikiki, łamie jednak żelazną zasadę surferów – aby nigdy nie stawać plecami do oceanu. Być może był jedynym zawodnikiem, który mógł sobie na to pozwolić. Na wschód od Waikiki wznosi się krater wygasłego wulkanu zwanego Diamentową Głową. To wizytówka miasta. Szlak na jego szczyt prowadzi przez ciąg tuneli wybudowanych podczas II wojny światowej. Z krawędzi krateru roztacza się najładniejszy widok na Honolulu (hono znaczy zatoka, lulu – miejsce pod ochroną). Miasto leży na O’ahu, trzeciej pod względem wielkości wyspie archipelagu. Jest największą metropolią pomiędzy Azją a Amerykami – zamieszkuje je prawie milion osób. To trzy czwarte wszystkich Hawajczyków! W centrum Honolulu podziwiam Iolani Palace, jedyny pałac królewski na ziemi amerykańskiej, oraz domy misyjne – najstarsze budynki w stylu zachodnim na Hawajach. Zabytkowe budowle sąsiadują ze szklanymi wieżowcami. Stolica, jak cały archipelag, jest barwnym tyglem kultury amerykańskiej, azjatyckiej i polinezyjskiej. Kolory i egzotykę nowoczesnego placu targowego, który rozciąga się wśród starej zabudowy, utrwalam na fotografi ach. Przez chwilę się zastanawiam, w jakim ja właściwie miejscu wylądowałam. Po zachodniej stronie miasta znajduje się Pearl Harbor – słynna baza Marynarki Wojennej USA. Zwiedzam tam USS Arizona Memorial, czyli mauzoleum zbudowane nad wrakiem pancernika, który spoczywa 14 m pod powierzchnią wody. Jest cmentarzem dla ponad tysiąca marynarzy. Zatonął w dziewięć minut po tym, gdy 7 grudnia 1941 r. japońska bomba trafiła w skład amunicji na jego pokładzie. Następnego dnia jadę na północ wyspy O’ahu. Po drodze w pobliżu miejscowości WAHIAWA, przy polanie uważanej przez rdzennych mieszkańców za świętą, oglądam Kukaniloko – kamienie porodowe, na których żony największych wodzów, otoczone przez kapłanów i medyków, rodziły dzieci. Po nadaniu noworodkowi imienia odcinano pępowinę i umieszczano ją w zagłębieniu wydrążonym w skale. Wokół niego rzeźbiono wizerunek 'aumakua – osobistego opiekuna, odpowiednika Anioła Stróża. Północna część O’ahu w przeciwieństwie do południowej ożywa zimą, gdy na tutejsze plaże zwalają się potężne, nawet 10-metrowej wysokości fale wywołane przez arktyczne sztormy. Najsłynniejszą plażą jest Waimea w zatoce o tej samej nazwie, ale popularne są też Sunset Beach, Rocky Point czy Avalanche. Poza sezonem surfingowym nie ma jednak czego szukać na tych przydrożnych pasach piasku. Kieruję się teraz na północny wschód, do La'ie, gdzie działa Centrum Kultury Polinezyjskiej. Mormońscy studenci pobliskiego uniwersytetu – pochodzący z Fidżi, Samoa, Tahiti, Tonga, Hawajów i innych wysp Pacyfiku – przedstawiają w nim historię i kulturę najważniejszych ludów Polinezji. Dzięki ich bezpośredniości i serdeczności nie czuję się tu jak w typowym amerykańskim „plastikowym” parku tematycznym. Spędzony z nimi dzień uważam za dobry wstęp do podróży na inne wyspy archipelagu. W drodze powrotnej do Honolulu zatrzymuję się w Dolinie Świątyń. Stoi tam m.in. replika Byodo-In Temple – niemal tysiącletniej buddyjskiej świątyni w Kyoto. Na O’ahu 17 proc. mieszkańców stanowią Japończycy. Hawajskie wybrzeże wyobrażałam sobie jako kilometry rajskich plaż, tymczasem ani skomercjalizowana Waikiki, ani mekki surfingowców nie dają poczucia wakacji w raju. Zmęczona wszędobylskim tłumem turystów docieram do Waimanalo na wschodnim wybrzeżu. I oto jest! Pierwsza bajeczna, spokojna, z białym piaskiem, po prostu idealna! Już wiem, po co przyjechałam na Hawaje: w żadnym innym miejscu na świecie ocean nie ma takiego koloru! Pierwsze połączenie lotnicze między wyspami uruchomiono 80 lat temu i przez ten czas hawajski przewoźnik nie odnotował żadnego wypadku. Ląduję na Hawai’i, zwanej The Big Island, największej spośród ośmiu głównych wysp archipelagu. Tu rozpoczynam przygodę z wulkanami. W Parku Narodowym Hawajskich Wulkanów najpiękniejsze widoki zapewnia 30-kilometrowa droga biegnąca wzdłuż łańcucha kraterów w stronę oceanu. Podziwiam z niej słynący z potężnych erupcji wulkan Mauna-ulu, malownicze formacje zastygłej lawy oraz dymiące kratery. Schodząc ze szlaku, trzeba uważać, bo pozornie nieruchoma skorupa może się okazać plastyczna. Proces tworzenia lądu, po którym stąpamy, wciąż tu trwa! Według miejscowej mitologii boginią ognia i zniszczenia jest nieprzewidywalna i nieposkromiona Pele. Jedna z legend mówi, że przybyła z Tahiti w pirodze podarowanej jej przez króla rekinów. Długo pływała wokół wysp, szukając miejsca do życia. W końcu wybrała Kilauea, najbardziej aktywny wulkan świata, od kilkudziesięciu lat nie zaprzestający erupcji. Dzięki zastygającym w oceanie potokom lawy powierzchnia Wielkiej Wyspy stale się powiększa. Jej mieszkańcy twierdzą, że Pele zamieszkuje krater Halema'umau, i wrzucają do niego pieniądze, zaś na krawędzi składają ofiary z kwietnych girland i kamieni owiniętych liśćmi ti. Wszystko po to, by obłaskawić boginię. Na zboczach Kilauea rosną lasy deszczowe, a w nich gigantyczne paprocie drzewiaste, których widok przywodzi na myśl pralasy sprzed milionów lat. Nie dziwi więc fakt, że tu kręcono sceny do Parku Jurajskiego. Na północ od parku narodowego wznosi się najwyższy szczyt archipelagu – uśpiony wulkan Mauna Kea (4205 m n.p.m.). Hawajczycy twierdzą, że jest najwyższą górą na ziemi, bo ma ponad 9100 m wysokości bezwzględnej. Mieszka na niej Poli'ahu – bogini śniegu, odwieczny wróg Pele. Jej siedzibę można obejrzeć tylko podczas wycieczki zorganizowanej przez lokalne biuro podróży. Rezygnuję i jadę na kawę do regionu Kona na zachodnim wybrzeżu. Arabica sprowadzona tu w XIX w. z Brazylii, uprawiana na wulkanicznych zboczach Mauna Loa, należy do najbardziej wykwintnych kaw na świecie. W pijalni w Holual oa upajam się jej delikatnym orzechowym aromatem. Na każdej z hawajskich wysp do wykonywania lei – kolorowych naszyjników – służą inne kwiaty. Wręcza się je na powitanie, jako wyraz szacunku i pozytywnych uczuć. Kiedyś składano je w ofierze bogom, teraz przyozdabia się nimi także portrety i pomniki królów oraz innych ważnych osób. Gdy wylądowałam w Honolulu, włożono mi naszyjnik z pomarańczowych kwiatków ilima. Na Maui królują różowe lokelani. Nazwa tej wyspy pochodzi od imienia najsławniejszego herosa mitologii polinezyjskiej – Maui. To on przyniósł ludziom ogień i walczył o ich nieśmiertelność. Na wakacyjnej beztroskiej Maui króluje sport. W wypożyczalni aut dostaję dziwny wehikuł, zwany surf-cruiserem, którym mam dotrzeć na plażę – mimo że nie ruszam kierownicą, jadę zygzakiem. Jak każda hawajska wyspa Maui dzieli się na stronę nawietrzną i zawietrzną. W pierwszej, smaganej wiatrem, znajdują się wspaniałe miejsca do uprawiania surfingu i windsurfingu. Z plaż zawietrznych od listopada do maja można obserwować humbaki – kilkaset sztuk tych stworzeń regularnie spędza zimę w tutejszych ciepłych wodach. Nad Maui króluje wygasły wulkan Haleakala (3055 m), w którego kalderze można jeździć konno. Ja jednak wybieram inną atrakcję – wraz z grupą przypadkowo poznanych osób jadę na jego szczyt w środku nocy. Mark Twain w listach z Hawajów pisał, że wschód słońca oglądany z wierzchołka tego wulkanu to najbardziej uroczy spektakl, jaki w życiu widział. To prawda, zjawisko zachwyca feerią barw i promieniami rozświetlającymi zbocza. Niestety, o tej „nieludzkiej” porze (jest 5.00 rano) trzeba się nim dzielić z tłumem turystów. Ale gdy tylko słońce wznosi się wyżej, zostawiamy tłum przed autokarami i wsiadamy na rowery. Czeka nas 60-kilometrowy zjazd aż do miejscowości PAIA leżącej na poziomie morza. Wiatr we włosach, łzy w oczach, pełnia szczęścia! Aloha, przygodo! Oddalona o 14 km od Maui „wyspa ananasowa” – Lana’i – zawdzięcza swój przydomek rozległym plantacjom tych owoców, założonym przez amerykańskiego przemysłowca Jamesa Dole'a, który kupił ten skrawek lądu w 1922 r. Z promu (rejs z Maui trwał trzy kwadranse) przesiadam się na wypożyczony rower. Mimo że w miejscu niektórych plantacji wyrosły dziś luksusowe hotele i pojawiły się pola golfowe, szybko trafi am na uprawę ananasów. Mam szczęście, bo spotykam człowieka, który ją pielęgnuje. Częstuje mnie winem ananasowym! W ostrym hawajskim słońcu smakuje wybornie. Po chwili mój rower jedzie do portu zygzakiem, tak jak wcześniej surf-cruiser. Między Maui a O’ahu leży rzadko odwiedzana wyspa Moloka'i, której klify oceaniczne są uważane za najwyższe na świecie. Od 1866 r. przez ponad sto lat władze Hawajów izolowały tu ofi ary trądu – chorzy byli dowożeni w pobliże wyspy i wrzucani do wody. Na niewielkim skrawku ziemi mieszkało nawet 8 tys. ludzi, obecnie pozostało ich około setki. Dziś w dawnym leprozorium działa ośrodek pamięci, który można zwiedzić po otrzymaniu specjalnego pozwolenia (wstęp mają tylko osoby mające powyżej 16 lat). Mimo że Hawaje żyją z turystów, jest tam miejsce, gdzie mają oni zakaz wstępu. Mowa o Ni'ihau – spośród wszystkich zamieszkanych wysp archipelagu ta jest wysunięta najbardziej na północny zachód. W 1864 r. została kupiona razem z 300 żyjącymi na niej wówczas Hawajczykami. Teraz mieszka tu zaledwie ok. 200 osób, a czas jakby się zatrzymał w XIX w. To jedyna wyspa, na której można dziś usłyszeć czysty język hawajski. Obecnie zarządzają nią spadkobiercy pierwszej właścicielki, państwo Robinsonowie, którzy pilnie strzegą swojej prywatności. Za przelot helikopterem nad tą nietypową oazą trzeba słono zapłacić. Po dwudziestu dniach znów jestem na lotnisku w Honolulu – leżę pod palmą i utrwalam opaleniznę! To chyba jedyny port lotniczy na świecie, gdzie pasażerowie spędzają czas dzielący ich do odlotu w pięknym lotniskowym ogrodzie. Z hawajskiego słońca korzystam więc do samego końca!
Porady dla odwiedzających rajskie Hawaje.
Powierzchnia: archipelag składa się ze 137 wysp i wysepek, których łączna powierzchnia wynosi 16,7 tys. km2. Ludność: 1,2 mln, z czego rdzenni Hawajczycy stanowią ok. 7 proc. mieszkańców, 33 proc. to biali, a 41 proc. – Azjaci (głównie Japończycy, Filipińczycy, Chińczycy, Koreańczycy). Języki: angielski i hawajski. Religie: chrześcijanie stanowią ok. 60 proc. (są to głównie protestanci i katolicy), buddyści 9 proc., mormoni 4 proc. Waluta: dolar amerykański (USD); 1 USD = ok. 3 zł. Temperatury od kwietnia do października wynoszą 23–31°C, od listopada do marca, które są miesiącami bardziej wilgotnymi, wahają się między 18 a 28°C. Na Hawaje warto przyjechać zimą, bo wtedy są najlepsze fale do surfowania, można obserwować zimujące w przybrzeżnych wodach Maui humbaki oraz podziwiać pokryty śniegiem najwyższy szczyt archipelagu – Mauna Kea. Hawaje są 50. amerykańskim stanem, Polaków obowiązują więc przepisy wizowe USA. Otrzymanie wizy amerykańskiej nie jest jeszcze jednoznaczne z pozwoleniem na wjazd na terytorium Stanów. Ostateczną decyzję podejmuje urzędnik imigracyjny w pierwszym amerykańskim porcie, w którym wylądujemy. Samolotem: nie ma bezpośredniego połączenia z Europy. Do Honolulu doleci się liniami amerykańskimi z przesiadką na konty-nencie. Najtańszy bilet kosztuje ok. 3500 zł. Na wyspach lądują także linie australijskie, nowozelandzkie i japońskie. Pomiędzy wyspami najlepiej przemieszczać się samolotem: albo Hawaiian Airlines (największy i najbardziej renomowany lokalny przewoźnik), albo Mokulele Airlines. Samoloty latają nawet co pół godziny, bilet często można kupić w ostatniej chwili. Na O'ahu istnieje linia autobusowa (TheBus), którą można objechać wyspę (5 USD). Bilet na jeden przejazd kosztuje 2,5 USD, 4-dniowy turystyczny (nieograniczona liczba przejazdów) 25 USD. Najlepiej wynająć auto w jednej z sieciowych wypożyczalni od razu na wszystkie wyspy (koszt za dzień: od 25 USD, za tydzień: od 130 USD). Auto można zarezerwować przez internet i odebrać je po przylocie na lotnisku lub w hotelu albo skorzystać z tańszych wypożyczalni lokalnych (znajdują się przy wielu spotach surfingowych). Za surf-cruisera najmniej zapłacimy w spocie surfingowym – od 70 USD/tydzień. Wypożyczenie roweru – od 9 USD za dzień. Do wszystkich najważniejszych miejsc na wyspach dojedziemy z wycieczką z lokalnego biura podróży. Wycieczki w języku polskim organizuje biuro Hawaii Polonia Tours, prowadzone przez Konsula Honorowego RP w Honolulu; www.hawaiipolonia.com. Na Maui i mniejszych wyspach popularne są pensjonaty B&B (od 30 USD za noc, przy dłuższych pobytach, przede wszystkim przy plażach „surfingowych", cenę można wytargować nawet do 15 USD za noc). Znajdzie się również proste zakwaterowanie w domkach wakacyjnych przy plaży (ok. 60 USD). Do popularnych miejsc noclegowych należą kempingi zlokalizowane w parkach narodowych i stanowych, ale pierwszeństwo mają tam miejscowi. Na niektórych kempingach rezerwacje trzeba zrobić kilka miesięcy przed przyjazdem – są one potwierdzane metodą loteryjną. W większości parków nie ma opłat za biwakowanie, ale trzeba od władz parkowych otrzymać pozwolenie na rozstawienie namiotu. Kuchnia hawajska odzwierciedla zróżnicowanie etniczne mieszkańców archipelagu. Ryby przyrządza się na sposób chiński, japoński (liczne bary sushi) i koreański (zapiekane z dużą ilością czosnku). W potrawach mięsnych uwidaczniają się wpływy portugalskie i filipińskie. Do kupienia są: ananasy, mango, banany, papaje, marakuje, gujawy. Na deser warto spróbować lodowego waniliowego rożka w syropie kokosowym, serwowanego ze słodką fasolką azuki. Obiad kosztuje od 10 USD, kawa 2,5–4 USD, woda (1,5 litra) od 1,30 USD. Do wszystkich cen (w hotelach, restauracjach, sklepach) trzeba doliczyć podatek – ok. 12 proc. wartości towaru czy usługi. Napięcie w gniazdkach wynosi 110–120 V. Najlepiej przed wyjazdem z Polski kupić adapter napięcia i przejściówkę. O ile adapter nie jest niezbędny (sprzęt będzie działał na niższym napięciu, tylko że np. baterie będą potrzebowały dwa razy więcej czasu, by się naładować), o tyle przejściówka jest konieczna, bo gniazdka elektryczne mają inny kształt niż u nas. Konsulat RP w Honolulu, Konsul Honorowy Bożena Jarnot 2825 South King St., suite 2701, Honolulu, HI 96826, USA, tel. (001-808) 955-4567, faks (001-808) 942-57-26; bozena@aloha.net, konsulatpl@hawaii.rr.com. www.mojehawaje.pl www.hawaii.com www.gohawaii.com
Kilkutygodniowa egzotyczna przygoda zaczyna się już na międzynarodowym lotnisku Faleolo malowniczo położonym nad Pacyfikiem. Wystarczy pozbyć się natarczywych taksówkarzy, opuścić budynek terminalu i stanąć przy głównej drodze wyspy Upolu.
Jeśli tylko nie jest późne popołudnie, na pewno doczekamy się lokalnego autobusu do Apii – stolicy Samoa. Samoańczycy nabyli gołe podwozia ciężarowych toyot wraz z silnikami i przednimi szybami szoferek. Resztę – kompletne kabiny pasażerskie z suwanymi oknami z pleksi, ławy z oparciami, podłogi i stopnie, jednym słowem wszystko, co do transportu osób konieczne – wykonali z drewna i pokryli jaskrawymi farbami zgodnie z poczuciem estetyki polinezyjskich żeglarzy. Przez otwarte okna pędzącego autobusu oglądałem rozciągnięte wzdłuż drogi fale – samoańskie domy pozbawione ścian. Z ciekawością przyglądałem się polinezyjskiej wyspie, na której szkocki powieściopisarz Robert Louis Stevenson spędził ostatnie lata życia; tu spotkała go nagła śmierć. Dzięki rozmowie ze współpasażerami znalazłem nocleg w niedrogim hoteliku Seaside Inn ulokowanym tuż obok portu w Apii. Stolica Samoa licząca kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców leży na północnym brzegu Upolu, drugiej co do wielkości wyspy archipelagu. Miasto spełnia wyobrażenia o tropikalnej „metropolii”: zabudowania otaczają malowniczą zatokę z palmami i wspinają się na zalesione wzgórza. W centrum rzuca się w oczy biała wieża zegarowa. Większość instytucji skupia się przy promenadzie Main Beach Road, z której można podziwiać spektakularne zachody słońca nad oceanem. Za pierwszy cel wybrałem większą od Upolu wyspę Savaii. Do leżącej na jej wschodnim wybrzeżu miejscowości Salelologa dotarłem na pokładzie promu. Później ruszyłem na piechotę drogą biegnącą na południe. Nie miałem żadnych planów – poza noclegami w namiocie, który niosłem w plecaku. Mentalność i duma Samoańczyków nakazują im traktować palangi (tak na wyspach Pacyfi ku określa się białych) z rezerwą. Ale już na wstępie mojej podróży zaprzyjaźniłem się z rodziną Tofu i Elisapety Tapu. Okazali się wielce gościnnymi ludźmi. Z otwartymi ramionami przywitali mnie w progu swego fale w wiosce Puleia. Fale stanowi ważny komponent Fa’a Samoa – samoańskiego sposobu życia. Unikalny jest kształt i konstrukcja takiego domu: z prostokątnego bądź owalnego kamiennego fundamentu wyrastają poutu, czyli pale podtrzymujące lau – dach z liści palmowych. Posadzkę, teraz często betonową, okrywają maty. Brak ścian zapewnia miły przewiew, ale jednocześnie ogranicza prywatność. Nieco intymności oraz ochronę przed wiatrem i deszczem zapewniają story, misternie wyplecione z liści palm. Spotkania, rodzinne rozmowy, posiłki, sen – wszystko to odbywa się na podłodze, na matach. Tradycja nakazuje, by gość jadł razem z gospodarzem domu – często jest to ryba podana z pieczonym chlebowcem, ugotowanym taro i bananami oraz pysznym gorącym naparem z liśćmi pomarańczy. Zakończenie „oficjalnego” posiłku jest sygnałem do ucztowania dla pozostałych członków rodziny. Otoczony dżunglą wodospad Afu Aau znajduje się w okolicy wioski Vailoa, kilka kilometrów na wschód od Puleia – osady rodziny Tapu. Żeby zażyć relaksującej kąpieli w naturalnym basenie utworzonym przez wodospad, należy uiścić skromną opłatę wodzom wioski, przesiadującym w przydrożnym fale. Zwyczaj płacenia np. za wejście na plażę należącą do wioski albo za dostęp do punktu widokowego, choć czasami irytujący, jest na wyspach powszechny. Spod Afu Aau dwukilometrowa ścieżka prowadzi przez zalesione wzgórza w głąb wyspy, do tajemniczego bazaltowego Kopca Pulemelei zwanego też Gwiezdną Piramidą – największej i najstarszej budowli Polinezji. Nie wiadomo, kiedy dokładnie została wzniesiona, być może około 1300 r. n.e. Obiekt wysokości 12 m łatwo przegapić, ponieważ za sprawą przykrywającego go kożucha pnączy może zostać wzięty za kolejne wzgórze. Z płaskiego szczytu usianego kamiennymi kopczykami roztacza się widok na morze zieleni i turkusowy Pacyfi k. Odpoczywałem w cieniu mangowca, gdy niespodziewanie pojawili się trzej Samoańczycy uzbrojeni w dzidy i maczety. Moje obawy rozwiała dopiero przyjazna rozmowa. Jeden z mężczyzn, imieniem Vuga, mówił po angielsku. Okazało się, że byli myśliwymi i w dżungli polowali z psami na zdziczałe świnie. Prawdziwy spektakl sił natury zobaczyłem ok. 30 km na zachód, w okolicy wioski Taga, w miejscu zwanym Alofaaga Blowholes. Bazaltowe wybrzeże jest tu podziurawione szczelinami i kanałami schodzącymi aż do powierzchni oceanu. Fale tłoczą do nich wodę, która co kilkadziesiąt sekund strzela z sykiem w niebo niczym gejzery. Siła jest tak ogromna, że wystrzeliwuje wrzucony w czeluść orzech kokosowy na dziesiątki metrów w górę. Wieś Falealupo na przylądku Mulinuu przypomina ośrodek wypoczynkowy rozłożony na złotych piaskach wybrzeża. Wśród fale otoczonych zielenią oraz kwiatami można wyróżnić trzy ich rodzaje: obszerne fale tele przeznaczone na ceremonie i wioskowe narady, mieszkalne afolau i najmniejsze fale o’o. Na zapleczu afolau widnieje tunoa – szałas kuchenny owiewany dymem tlących się na palenisku skorup orzechów kokosowych. W pobliżu wioski rozciąga się Falealupo Rain Forest Reserve, a w nim rozpięty między drzewami Canopy Walkway – wiszący most długości 24 m. Kończą go schodki prowadzące niemal na wierzchołek gigantycznego starego figowca, na osadzoną tam niczym orle gniazdo platformę widokową. Po uiszczeniu opłaty spędziłem na niej niezapomnianą noc. Most jest lokalnym projektem, który ma przyciągnąć turystów, zapewnić dochód mieszkańcom wioski i pozwolić zachować naturalny las deszczowy, uważany przez nich za święty. Miejscowi wierzą, że znajduje się tam brama wiodąca zmarłych do świata podziemi. Przylądek Mulinuu jest miejscem szczególnym – na zachód od niego przebiega umowna linia zmiany daty. Oznacza to, że gdy tu kończy się np. piątek, na wyspach leżących bardziej na zachód zaczyna się już sobota. Za zgodą wodza wioski rozbiłem namiot dwa kilometry za osadą, pod palmami. Z nadbrzeżnych skał podziwiałem zachód słońca. Wioska Avao leży w cichej zatoce na północy Savaii, nie ma jednak własnej plaży. Jeden z mieszkańców ofiarował mi miejsce pod namiot tuż przy własnym domu, a za przewodniczkę po okolicy – swoją córkę Sheilę. Turystyczną mekką wyspy stała się pobliska miejscowość Manase. Na białej piaszczystej plaży sąsiaduje ze sobą kilka ośrodków wypoczynkowych, w których goście mają do dyspozycji fale dostosowane do swoich potrzeb. Na początku XX w. ten polinezyjski eden ogarnęło piekło. Erupcje największego na Savaii wulkanu Matavanu zagroziła też życiu tubylców. Jęzory lawy sięgnęły kilku nadmorskich wiosek, m.in. wymarłej dziś Saleaula. W pobliżu rozciąga się pole lawy zwane Saleaula Lava Fields. Świadkiem tego wydarzenia był kościół LMS (London Missionary Society). Otoczone drzewami mury pozbawione dachu wyglądają jak kamienna kuweta wypełniona zastygłą materią. Sto lat temu rozżarzona masa wpłynęła do kościoła głównym wejściem i napełniła go do wysokości ponad dwóch metrów. Moja przewodniczka Sheila poprowadziła mnie do głębokiego otworu w czarnej skorupie. W dole widać było grób. Zgodnie z legendą pochowano w nim dziewczę o tak czystym sercu, że lawa pozostawiła mogiłę nietkniętą. Upolu różni się od Savaii niemal wszystkim: jest mniejsza, bardziej płaska, ludna i nowocześniejsza. Ruchliwe drogi przecinają kolejne miejscowości, ale nie znaczy to, że wyspa mniej fascynuje egzotyką. Zamorscy poszukiwacze słońca, drobnego piasku, doskonałej kuchni i wieczornych zabaw odnajdą się w najmodniejszej tu miejscowości – Lalomanu na wschodzie. Mnie pociągała tradycyjna Polinezja, miejsce pod mój namiot odnalazłem więc w nadmorskich zaroślach, daleko od hotelowych uciech palangi i zgiełkliwej komercji. Własna plaża i własna rafa do nurkowania, posiłek na piasku w towarzystwie przemykających obok krabów, czytanie w cieniu własnej palmy – oto najlepszy sposób stopienia się z Polinezją. Upolu wręcz szumi od wodospadów. Tuż przy drodze przecinającej wyspę w połowie, prowadzącej z południowego wybrzeża do Apii, kierowca wskazał mi 100-metrowy wodospad Papapapai-uta (zwany też Tiavi Falls), lśniący na tle pionowych ścian rozległej doliny. Do kolejnych imponujących kaskad: 55-metrowego Fuipisia i nieco od niego mniejszego, oddalonego o kilka kilometrów Sopoaga, dotarłem malowniczą górską drogą Le Mafa Pass. Drugi z wodospadów najwygodniej jest fotografować z niezwykłego ogrodu, jaki Samoańczyk Esila Puni pielęgnuje z myślą o turystach. Wyeksponował w nim i opisał wiele okazów endemicznych drzew, krzewów i kwiatów oraz tradycyjne naczynia i narzędzia używane na co dzień przez wyspiarzy. Prawdziwe uroczysko wodospadów (i według mnie najpiękniejszy krajobraz Samoa) odkryłem jednak w pięknej zatoce Fagaloa na wschodnim krańcu Upolu. Zielone, strome ściany wysokości kilkuset metrów są tam regularnie pocięte srebrnymi pasmami wodospadów. U podnóża zboczy rozlokowało się kilka wiosek. Dotarcie do Parku Narodowego ’O le Pupu Pu’e, jedynego na Samoa, jest warte wszelkiego wysiłku. Wyprawa w teren wymaga odpowiedniego ekwipunku (latarki i zapasu wody), wytrwałości w maszerowaniu oraz przewodnika, który poprowadzi ścieżką przez gęstą dżunglę porastającą wulkaniczne wzgórza. Po kilku godzinach dochodzi się do Pe’ape’a Cave – jaskini utworzonej przez lawę, w której śmigają jerzyki. Miłośnicy dziewiczej przyrody niewątpliwie pokochają te tereny. Na południowym zachodzie Upolu spotykają się dwa całkowicie odmienne nadmorskie krajobrazy. Na wschód od Matareva Beach rozciągają się wspaniałe samoańskie plaże. Podczas odpływów odsłania się przybrzeżna rafa koralowa – jej niezwykłe kolory i naturalne baseny z uwięzionymi w nich rybami. Czterokilometrowy spacer zakończy się przy bungalowach eleganckiego „Samoana Resort”, godnego gustu wybrednego turysty. Jeżeli z Matareva Beach pójdziemy w kierunku zachodnim, na odcinku dwóch kilometrów ujrzymy bazaltowe skały, o które z hukiem rozbijają się fale. Wiele tu głębokich na kilka metrów studni, w ułamkach sekund napełniających się od dołu morską wodą. Po wysiłku włożonym w penetrowanie zakamarków czarnego wybrzeża czeka nas kąpiel w zatoce przy słynnej plaży Return to Paradise Beach. Ostatnie kilka dni samoańskich wakacji spędziłem na odległej od Upolu o 4 km wysepce Manono – przepięknym skrawku lądu otoczonym turkusową laguną. Dotarłem tu łodzią motorową. Na Manono znajdują się cztery wioski rybackie, nie szczekają psy (bo ich tu nie ma), nie słychać warkotu samochodów. Piesza ekskursja bez odpoczynku dookoła wysepki zajmuje może trzy godziny, ale bez problemu znajdziemy sobie atrakcji na cały tydzień. Zażywałem kąpieli, podziwiałem pobliską wysepkę Apolima, będącą fragmentem wygasłego wulkanu, wszedłem na górę Tulimanuiva, najwyższą na Manono (110 m n.p.m.), by zobaczyć znajdujący się na jej płaskim wierzchołku „kopiec gwiezdny”. Tak jak innych kopców na Samoa i w całej Polinezji, także pochodzenie tego pozostaje nieznane. W pobliżu wioski LEPUIAI podziwiałem Grób 99 Kamieni – każdy kamień symbolizuje żonę wielkiego wodza Vaovasa. Jeśli dalekie Samoa jest wytchnieniem od męczącego zgiełku i tempa współczesnego świata, to fi ligranowa Manono jest niewątpliwie tym samym dla przepięknego i przyjaznego świata archipelagu wysp Samoa. Andrzej Łapiński – od wielu lat mieszka i pracuje za granica (dwa lata w Australii, pięc lat w Londynie, obecnie we Francji). Wcześniej odbywał regularne eskapady kempingowe po Europie, teraz zainteresował się podróżami na wyspy tropikalne – oprócz Samoa odwiedził m.in.: Vanuatu, Tonga, Borneo, Tokelau.
Kilka informacji dla planujących podróż po egzotycznych wyspach.
Powierzchnia: ok. 3 tys. km2. Niezależne Państwo Samoa (tak brzmi dziś pełna nazwa) zajmuje część wulkanicznych Wysp Samoa w Oceanii (największe to Savaii i Upolu) oraz niezamieszkane mniejsze wysepki. Najwyższym szczytem jest Mauga Silisili na Savaii, liczący 1857 m n.p.m. Liczba mieszkańców: 220 tys., z czego ok. 93 proc. to Samoańczycy, 7 proc. Euronezyjczycy (osoby z krwią europejską i polinezyjską); Europejczycy stanowią ułamek procenta mieszkańców. Stolica: Apia. Religia: prawdziwa mieszanka wyznań chrześcijańskich i innych. Najwięcej jest wyznawców Kościoła Kongregacyjnego Samoa (35 proc.), katolików (20 proc.), metodystów (15 proc.), Mormonów (ok. 13 proc.). Języki: samoański, angielski. Waluta: tala samoańskie (ST), które dzieli się na 100 sene; 1 ST = ok. 1,10 zł, 1 USD = ok. 2,85 ST. Najlepiej w porze suchej, która trwa od maja do października. Wtedy odbywa się też większość tradycyjnych festiwali samoańskich. W porze deszczowej, czyli od listopada do kwietnia, rozwija się bujna tropikalna roślinność, ale istnieje ryzyko cyklonów. W Apii średnia najwyższych temperatur w lipcu i sierpniu wynosi ok. 29°C, najniższych ok. 23°C, zaś wilgotność względna ok. 75 proc. W grudniu i styczniu na Samoa lata wiele osób z Nowej Zelandii, Australii i USA – w tym czasie ceny biletów do Apii gwałtownie rosną, a zrobienie rezerwacji może się okazać niemożliwe. Na pobyt do 60 dni na wyspach Niezależnego Państwa Samoa (nie mylić z Samoa Amerykańskim, które jest terytorium zależnym USA) Polacy nie potrzebują wizy. Wszelkie formalności załatwia się na lotnisku Faleolo tuż po przylocie. Przy odprawie dobrze jest pokazać potwierdzenie rezerwacji hotelu w Apii albo w jednym z ośrodków wczasowych. Jeśli nie mamy rezerwacji, warto podać przynajmniej adres i nazwę tego, do którego chcemy dotrzeć. Z Londynu do Apii latają bezpośrednio samoloty Air New Zealand. Bilet w obie strony kosztuje od ok. 750 funtów (wylot z lotniska London Gatwick). Jeśli ktoś ma więcej czasu i apetyt na Nową Zelandię, może polecieć z Londynu do Auckland i spędzić tam kilka dni, a następnie kontynuować podróż do Apii samolotami linii np. Polynesian Blue (www.polynesianblue.com) czy Pacific Blue (www.flypacificblue.com) – ceny biletów nie są wygórowane, jeżeli kupuje się je ze znacznym wyprzedzeniem. Autobusem: bilety są tanie, np. za przejazd z lotniska Faleolo do centrum Apii zapłacimy 2,5 ST od osoby. Podróż między wioskami odległymi od siebie o 10 km kosztuje od 3 do 5 ST. Może się zdarzyć, że kierowca poda nam zawyżoną cenę biletu – by uniknąć przepłacania, lepiej zapytać wcześniej mieszkańców o rzeczywisty koszt przejazdu. Dobrze jest też dopytać się o pory odjazdu autobusów, bowiem w niektórych miejscowościach Upolu i Savaii ostatni kurs wypada już wczesnym popołudniem. Autostop to jedna z opcji podróżowania na Samoa, szczególnie gdy ucieknie nam autobus. Rower nie jest tu popularnym środkiem transportu. Można starać się wypożyczyć go w jednym z ośrodków wypoczynkowych. Rejs promem z Upolu na Savaii kosztuje 9 ST. Za przeprawę łodzią na wysepkę Manono zapłacimy 5 ST (nie zdziwmy się, gdy przewoźnik zażąda nawet 20 tala – nie zgadzajmy się, oczywiście, na taką kwotę). Osoby wsiadające do przepełnionych autobusów mają zaskakujący zwyczaj usadawiania się... na kolanach pasażerów. Najtańsze łóżko w pokoju wieloosobowym w hoteliku kosztuje od 25 ST za noc. Hotel Seaside Inn w Apii – łóżko w zbiorowym dormitorium kosztuje 39 USD za noc. www.seasideinnsamoa.ws Biwakowanie nie jest na Samoa znane. Można odrobinę zaryzykować i rozbić się na dziko, ale z dala od uważnych zwykle Samoańczyków. Wizyta we wsi, uprzejma rozmowa z wodzem, prośba o pozwolenie pozostania w wiosce i rozbicie w niej namiotu skutkuje zwykle zaproszeniem do posiłku i noclegu pod dachem jednego z rodzinnych fale. Domownikom należy okazać szacunek i pamiętać o powszechnej głębokiej religijności Samoańczyków. W podziękowaniu za gościnę dobrze jest wręczyć drobny prezent lub niewielką sumę pieniędzy. Miejscową specjalnością są potrawy pieczone w umu – tradycyjnych piecach kamiennych. Narodowe potrawy to m.in. smakowicie przyrządzone tuńczyki i ośmiornice, pieczona wieprzowina, palusami – liście młodego taro w sosie kokosowym, oka – surowa ryba także w sosie kokosowym. Smaczny posiłek w miejscowym, tanim barze – np. ryż bądź frytki, wieprzowina albo ryba, sałatka – kosztuje od 5 do 10 ST. W droższych restauracyjkach zapłacimy ok. 25 ST. Kawa w miejscowej kawiarence kosztuje od 1,5 do 3 ST. Produkty w sklepiku spożywczym: bochenek chleba ok. 2,5 ST, konserwy rybne lub mięsne 2–4 ST, arbuz kosztuje 4 ST. Opłaty za wstęp na tereny należące do wiosek, np. punkty widokowe, plaże itp. (wręcza się wodzom) – od 5 do 15 ST. Banki samoańskie przyjmują euro, dolary amerykańskie i funty angielskie. Walutę można wymienić na lotnisku Faleolo oraz w licznych bankach w Apii. Poza stolicą możliwość wymiany pieniędzy jest mocno ograniczona. Z kafejek internetowych można skorzystać w Apii i Saleologa. Woda w ujęciach miejskich jest chlorowana, lecz do picia lepiej kupować butelkowaną. Szczepienia nie są obowiązkowe, można się zaszczepić przeciw tężcowi, durowi brzusznemu, żółtaczkom A i B. www.szczepienia.pl Nie ma placówki i stosunków dyplomatycznych między Polską a Samoa. Najbliższa Ambasada RP znajduje się w Canberze w Australii, 7 Turrana Street, Yarralumla, ACT 2600 Canberra, tel. (00-61-2) 6272 1000; faks: (00- -61-2) 6273 3184; tel. dyżurny: (00-61) 0411 540 466. canberra. amb.sekretariat@msz.gov.pl www.visitsamoa.ws Samoan Islands and Tonga – przewodnik Lonely Planet.