To największy zabytek religijny na świecie – świątynia przez lata pozostawała ukryta w dżungli
Angkor Wat, zaginione miasto Khmerów, przez wieki pozostawało ukryte w kambodżańskiej dżungli. Odkrycie monumentalnych ruin przez francuskiego podróżnika Henriego Mouhota wywołało sensację i zmieniło postrzeganie historii Azji Południowo-Wschodniej.
Spis treści: Angkor Wat – odkryj dziedzictwo zapomnianego imperium Khmerów Dlaczego upadło potężne Imperium Angkoru? Odkrycia, które zmieniają historię Złoty wiek Angkor Wat – codzienne życie i rytuały w sercu imperium Religia i władza w Angkorze – jak duchowość kształtowała losy imperium Hydrauliczny geniusz Khmerów – jak Angkor kontrolował wodę i klimat System tak sprytny, że zaskoczył współczesną naukę Strategiczne rolnictwo i melioracja – sekret potęgi Imperium Khmerów Klimatyczne przesilenie i koniec Angkoru – katastrofa, która zmieniła bieg historii Gdy w XIX wieku Europa z zapartym tchem śledziła relacje z dalekich wypraw, do serca Azji wyruszył Henri Mouhot – przyrodnik i badacz, który zamiast motyli i roślin natrafił na zapomniane kamienne miasto. Ukryte w tropikalnej dżungli świątynie i monumentalne budowle Angkor Wat budziły podziw, ale i niedowierzanie. Czy to możliwe, że cywilizacja, która wzniosła te konstrukcje, została niemal całkowicie zapomniana? Odkrycie Mouhota było nie tylko archeologiczną sensacją, ale również symbolicznym momentem zetknięcia dwóch światów – zachodniego i azjatyckiego. Angkor Wat – odkryj dziedzictwo zapomnianego imperium Khmerów Gdy Donald Cooney zniża lekki samolot nad korony drzew, moim oczom ukazuje się wspaniała świątynia – odbudowana w latach 40. XX wieku Bântéay Sâmre, poświęcona hinduistycznemu bogu Wisznu. To jeden z wielu architektonicznych śladów średniowiecznego imperium Khmerów, które przez wieki dominowało w Azji Południowo-Wschodniej. Świątynia otoczona jest podwójnym murem w kształcie kwadratu, który niegdyś mogła opasywać fosa – symbol oceanów otaczających górę Meru, mityczną siedzibę bogów hinduistycznych. Bântéay Sâmre to tylko jedna z ponad tysiąca świątyń wzniesionych w między XI a XIII wiekiem w mieście Angkor – przedsięwzięcie tak ogromne i ambitne, że dorównuje rozmachem budowie piramid egipskich. Kiedy ją mijamy, z trudem odrywam wzrok – po chwili świątynia znika w gęstwinie dżungli. Angkor to nie tylko symbol potęgi, ale i upadku. Przez ponad pół tysiąca lat Imperium Khmerów, rozciągające się od dzisiejszej Birmy po Wietnam, było jednym z najpotężniejszych organizmów państwowych regionu. W samym Angkorze, stolicy imperium, na obszarze większym niż współczesny Paryż, żyło nawet 750 tysięcy ludzi. To właśnie tutaj znajdował się największy zurbanizowany kompleks świata przed epoką przemysłową. Gdy pod koniec XVI wieku portugalscy misjonarze dotarli do monumentalnych, lotosowych wież Angkor Wat – największej świątyni religijnej świata – ujrzeli miasto, które niegdyś olśniewało, a teraz powoli popadało w zapomnienie. Dlaczego upadło potężne Imperium Angkoru? Odkrycia, które zmieniają historię Pytanie o przyczyny upadku Angkoru od dekad fascynuje historyków i archeologów. Powstała długa lista możliwych czynników, obejmująca najeźdźców z zewnątrz, przemiany religijne, a także zmianę szlaków handlowych, która faworyzowała rozwój miast portowych, spychając Angkor – położony w głębi lądu – na margines ekonomiczny. To jednak w dużej mierze sfera domysłów. Pomimo zachowania się około 1300 inskrypcji na świątynnych ościeżach i stelach, brakuje w nich jasnych informacji wyjaśniających przyczyny upadku. Ślady nie znajdują się tam, gdzie ich dotąd szukano – w religijnych monumentach – ale w infrastrukturze, która podtrzymywała życie miasta. Nowe odkrycia archeologiczne rzucają światło na najbardziej prawdopodobną hipotezę: to nie miecz ani handel, lecz woda stała się przekleństwem Angkoru. Potęga miasta została zbudowana na zaawansowanym systemie hydrologicznym, który pozwalał kontrolować sezonowe powodzie i gromadzić wodę na okresy suszy. Jednak w miarę rozrostu systemu stawał się on coraz trudniejszy w utrzymaniu, aż w końcu zawiódł – prowadząc do niedoborów, powodzi i destabilizacji gospodarki. Paradoksalnie, ten sam system irygacyjny, który umożliwił zjednoczenie małych księstw w imperium, mógł również przyczynić się do jego dezorganizacji i upadku. Bez kontroli nad wodą – najcenniejszym zasobem Angkoru – nie było możliwe dalsze funkcjonowanie miasta, które w szczytowym okresie liczyło setki tysięcy mieszkańców. Złoty wiek Angkor Wat – codzienne życie i rytuały w sercu imperium Obraz Angkoru w czasach jego największej świetności zawdzięczamy między innymi Zhou Daguanowi, chińskiemu dyplomacie, który pod koniec XIII wieku spędził niemal rok w tym niezwykłym mieście. Mieszkał skromnie, jako gość rodziny z klasy średniej. Jadano tam ryż łyżkami z kokosowych skorupek, a pito wino z ryżu, liści i miodu. Zhou opisał również dawne, już zaniechane, makabryczne rytuały, takie jak pobieranie żółci od żywych ludzi dla przyrządzenia napoju „odwagi”. Podczas uroczystości religijnych organizowano pokazy sztucznych ogni, walki odyńców i widowiska z udziałem króla, który pojawiał się w towarzystwie słoni i koni przybranych w złoto, otoczony setkami kobiet z pałacu, udekorowanych kwiatami. Elementy tego życia zachowały się także w płaskorzeźbach Angkor Wat. Fasady świątyń przedstawiają sceny z codzienności: mężczyzn grających w grę planszową, kobietę rodzącą w pawilonie, a także apsary – zmysłowe, niebiańskie tancerki, które w hinduistycznej mitologii pośredniczyły między światem ludzi a bogów. Choć wiele przedstawień ukazuje harmonię i duchowość, nie brakuje też scen wojennych. Na jednym z reliefów widać łódź wojenną królestwa Czampy wypełnioną żołnierzami. Relief powstał, ponieważ Khmerowie wygrali tę bitwę. Ale nie zawsze mieli przewagę – wojny z Czampą i królestwem Ajutthajaa, wewnętrzne konflikty oraz skomplikowana sukcesja królewska sprawiały, że Angkor często pogrążał się w niestabilności politycznej. Religia i władza w Angkorze – jak duchowość kształtowała losy imperium Religia była kluczowym elementem tożsamości Angkoru. Antropolodzy określają takie ośrodki mianem regal-ritual city – miasta królewskiego i rytualnego. Władcy Khmerów uznawali się za boskich królów i budowali monumentalne świątynie, w których oddawano cześć zarówno bogom, jak i im samym. Od XIII wieku nastąpił jednak przełom religijny: hinduizm stopniowo ustępował miejsca buddyzmowi theravada, którego zasady równości społecznej mogły zagrozić elitarnemu porządkowi władzy. Jak zauważa archeolog Roland Fletcher, był to ruch wywrotowy, podobnie jak chrześcijaństwo w Cesarstwie Rzymskim. Nowa duchowość podważała fundamenty monarchii. Królestwo działało w oparciu o system danin i pracy przymusowej, a jego „walutą” był ryż. Według inskrypcji w świątyni Ta Prôhm, do jej funkcjonowania oddelegowano ponad 12 tysięcy osób, wspieranych przez 66 tysięcy rolników, którzy rocznie produkowali prawie 3 tysiące ton ryżu. Przy trzech głównych kompleksach – Preăh Khăn, Angkor Wat i Bayoăn – liczba zatrudnionych chłopów mogła sięgać 300 tysięcy, czyli niemal połowy ludności Wielkiego Angkoru. Wzrost popularności egalitarnego buddyzmu theravada mógł zachwiać tym systemem. Ale mogło też być inaczej – królewski dwór mógł celowo opuścić Angkor. Tradycja nakazywała, by nowy władca wznosił własny kompleks świątynny, a poprzedni – zostawiał w ruinie. W połączeniu z rozwojem handlu morskiego i wzrostem znaczenia Mekongu, logika ekonomiczna mogła przeważyć: przed XVI wiekiem ośrodek władzy przeniósł się w okolice dzisiejszej stolicy Kambodży Phnom Penh, bliżej Morza Południowochińskiego, kluczowego dla regionalnego handlu. Hydrauliczny geniusz Khmerów – jak Angkor kontrolował wodę i klimat Umiejętne wykorzystanie monsunowych wód spływających ze wzgórz Kulen stanowiło fundament potęgi Angkoru. Od czasów Dżajawarmana II, twórcy imperium Khmerów na początku IX wieku, rozwój państwa opierał się na imponujących zbiorach ryżu, możliwych dzięki niezwykłemu systemowi irygacyjnemu. Tylko nieliczne ośrodki, takie jak Anuradhapura i Polonnaruwa na Sri Lance, mogły się równać Angkorowi pod względem kontroli nad zasobami wodnymi. Kluczową rolę odgrywały baraje, czyli sztuczne rezerwuary wody. Największy z nich, Baraj Zachodni, miał aż 8 km długości i 2,5 km szerokości. Budowa tego trzeciego, najbardziej skomplikowanego zbiornika wymagała pracy około 200 tysięcy robotników, którzy przemieścili 11 milionów metrów sześciennych ziemi, tworząc wały szerokie na niemal 100 metrów i wysokie na trzy piętra. Co istotne, ten system działa do dziś – Baraj Zachodni nadal jest zasilany wodą z rzeki Siem Réab. Pierwszym badaczem, który zrozumiał skalę i zaawansowanie systemu wodnego Angkoru, był Bernard-Philippe Groslier z Francuskiej Szkoły Dalekiego Wschodu. W 1979 roku opisał Angkor jako „hydropolis” – miasto zbudowane wokół wody. Zbiorniki nie tylko nawadniały pola ryżowe, ale także pełniły symboliczną funkcję kosmologiczną, odzwierciedlając pierwotny ocean z hinduistycznych mitów. System tak sprytny, że zaskoczył współczesną naukę W 1992 roku architekt Christophe Pottier z EFEO wrócił do Angkoru, by wspierać odbudowę zniszczonych świątyń. Zamiast jednak skupić się wyłącznie na architekturze sakralnej, ruszył w głąb dżungli, odkrywając setki ukrytych struktur – domy, kaplice, sztuczne stawy, tzw. baseny – rozmieszczone wokół kanałów i barajów. Współczesnych naukowców zadziwiła skala i precyzja inżynierii Angkoru. Jak zauważył archeolog Roland Fletcher, cały krajobraz Wielkiego Angkoru był modyfikowany ręką człowieka. Przez stulecia budowano setki kilometrów kanałów, grobli i systemów odwadniających, które wykorzystywały naturalne różnice wysokości terenu, by sterować przepływem wody. W porze deszczowej kanały odprowadzały nadmiar wody, zapobiegając powodziom. Gdy opady ustawały, woda zgromadzona w barajach była równomiernie rozprowadzana po polach. Co więcej, zbiorniki wpływały na poziom wód gruntowych, a parowanie wspierało nawadnianie okolicznych upraw. – To nieprawdopodobnie przemyślany system, działający na poziomie inżynierii, który dziś nazwalibyśmy zrównoważonym zarządzaniem zasobami wodnymi – mówi Fletcher. Strategiczne rolnictwo i melioracja – sekret potęgi Imperium Khmerów Produkcja ryżu była fundamentem gospodarki i siły Angkoru. Większość upraw prowadzono w polderach, które normalnie byłyby uzależnione od monsunowych deszczów i wahań poziomu wody na równinie zalewowej jeziora Tonle Sap. Dzięki rozbudowanej irygacji, zbiory można było zwiększyć i ustabilizować, co znacząco zmniejszało ryzyko głodu – nawet w latach, gdy pora deszczowa przynosiła mniej opadów. System wodny Angkoru nie tylko wspomagał plony, ale również chronił przed katastrofalnymi powodziami. Możliwość precyzyjnego kierowania przepływem wody oraz budowania tam i grobli sprawiała, że Angkor zyskiwał ogromną przewagę nad innymi państwami regionu, które cierpiały z powodu nieregularnych warunków pogodowych. Jak podkreśla Roland Fletcher, te zdolności hydrotechniczne były niezwykle cennym atutem strategicznym w skali całej Azji Południowo-Wschodniej. Tym większe było zdumienie badaczy, gdy podczas wykopalisk odkryli duży fragment wodnej infrastruktury Angkoru, który – jak się okazało – został celowo zniszczony przez swoich twórców. Odsłonięta konstrukcja zachwycała precyzją wykonania: kamienne bloki z laterytu, czyli utwardzającej się na powietrzu, bogatej w żelazo, czerwonawej gleby, były perfekcyjnie dopasowane. Początkowo Fletcher i Pottier sądzili, że odkryli resztki małych wrót wodnych, jednak struktura okazała się znacznie bardziej złożona. Klimatyczne przesilenie i koniec Angkoru – katastrofa, która zmieniła bieg historii Pod koniec IX wieku khmerscy inżynierowie przekierowali rzekę Siem Réab do potężnego Baraju Wschodniego, tworząc system wodny tak imponujący, że jego pozostałości – m.in. próg przepływowy o długości boiska piłkarskiego – do dziś wzbudzają podziw. Ale z czasem ta złożona infrastruktura zaczęła się wymykać spod kontroli. Wiele elementów systemu, jak wskazują wykopaliska, zostało zniszczonych przez samych Khmerów, być może po serii katastrofalnych powodzi. Zmęczeni ciągłymi naprawami inżynierowie mogli uznać, że lepiej wykorzystać budulec do innych celów. Angkor przez stulecia zależał od delikatnej równowagi hydrologicznej. Jednak od XIV wieku region nawiedzały dotkliwe susze, przerywane gwałtownymi monsunami. Analiza słojów drzew wykazała lata następujących po sobie susz: 1362–1392 i 1415–1440. W tych okresach monsun był słaby lub całkowicie zawodził, co doprowadziło do wyczerpania zasobów wodnych. Jednocześnie Baraj Zachodni był już wtedy częściowo nieużywany, co wskazuje na ograniczoną zdolność systemu do adaptacji. Gdy długotrwała susza łączyła się z ulewami, cała hydrosfera Angkoru ulegała rozchwianiu. W rejonie północnym, z dala od jeziora Tonle Sap, nie było już możliwości nawadniania, ponieważ grawitacja była jedyną „pompą” Khmerów. Zmienność klimatu, nasilana przez silny prąd El Niño, okazała się zbyt dużym wyzwaniem dla nawet najbardziej zaawansowanego systemu irygacyjnego tamtych czasów. Upadek Angkoru był wynikiem wielu czynników: ekstremalnych zmian pogodowych, osłabienia władzy centralnej, przemian religijnych, a także zmiany szlaków handlowych. Jak zauważają badacze, podobny los spotkał wcześniej cywilizację Majów, których miasta-państwa także zniknęły po serii katastrof klimatycznych. Angkor przetrwał sześć wieków, ale ostatecznie uległ sile natury, która wyznaczyła granicę ludzkiej pomysłowości i inżynieryjnej doskonałości. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Na Bali odważyłam się zanurkować. Nie w tropikalnym morzu, nawet nie w basenie pełnym świętej wody. Ale w kolorach, zapachach, smakach.
Podkreślone grubą czarną kreską oczy wydają się oddzielone od reszty twarzy. Mają w sobie moc hipnozy, która nie pozwala się od nich oderwać. Spojrzenie opowiadające. Spojrzenie pytanie. Żal, prośba, szczęście. Obserwuję łagodne ruchy filigranowych dłoni. Tancerki na Bali subtelnymi ruchami mówią o dobru i złu. I o drodze, którą należy wybrać. Przyglądam się układom mieniących się na złoto szat. Słucham dźwięków gamelanu, tradycyjnego zespołu grającego na ksylofonach, gongach i stalowych bębnach. Metaliczne, pulsujące brzmienie sprawia, że wszystko zdaje się wirować. Na Bali taniec jest jedną z ważniejszych form sztuki. Złożoną, o wielu znaczeniach. Weźmy Kecak, taneczno-muzyczne misterium, które ma wypędzać zło. Albo Oleg Tambulilingan, czyli historię miłości przedstawianą w scenografii ogrodu, z mnóstwem świeżych kwiatów symbolizujących poszczególne stadia zalotów. Tutejsze tancerki potrafią zawrócić w głowie, a także w sztuce. Najlepszym przykładem jest Antonio Blanco (1911–1999), malarz hiszpańskiego pochodzenia, który dał się oczarować pięknej Ni Ronji. Zwany balijskim Salvadorem Dali był ekscentrykiem i wizjonerem. Lubował się w śmiałych erotycznych przedstawieniach, a także w surrealistycznych motywach. Na jego obrazach widać zmysłowe kobiety. A raczej tylko zarys ich postaci, ruch, taneczną figurę. Przelotny moment, spojrzenie, gest, grymas. Najważniejsze są tu kolory i emocje. To płótna, które pachną tańcem. Jego muzeum urządzone zostało w domu rodzinnym w Ubud. Położone na wzgórzu, wokół pól ryżowych, niedaleko rzeki Campuhan. W jego pracowni nadal leżą pędzle i farby. W rogu czeka rozłożona sztaluga. Wszędzie rozrzucone są szkice, stoją oprawione płótna. Podobne natężenie pigmentów znajduję na pobliskim targu. Tyle że gdy w muzeum panowała kojąca cisza, tutaj trwa niewiarygodny zgiełk i harmider. Pomiędzy straganami przeciskają się miejscowi z zakupami, niezmordowani turyści z aparatami fotograficznymi, nieugięci naganiacze, dzieci, sprzedawcy i zwierzęta. Pozwalam sobie na zagubienie się w labiryncie wąskich przejść. Sunę w korowodzie barwnych postaci. Przystaję przy niewielkich drewnianych rzeźbach, batikach, biżuterii, grafikach. W końcu kupuję ryżową herbatę i ruszam za odświętnie ubranymi Balijczykami na Wielką Ceremonię. PAPIEROSY O ZAPACHU GOŹDZIKÓW W czasie ceremonii bogowie zbliżają się do śmiertelników. Balijczycy proszą o przywrócenie równowagi w świecie nękanym przez katastrofy i tragedie. Za sprawą ofiar, darów i rytuałów Ziemia ma się uspokoić, a ludzie mają być lepsi, a co za tym idzie szczęśliwsi. Co chwila mija mnie jakaś ubrana od stóp do głów na biało rodzina. Idą pieszo lub pędzą na skuterach. Niektórzy tłoczą się nawet po cztery osoby na siodełku. Kobiety wpięły w gładko zaczesane włosy kwiaty. Mężczyźni mają zawiązane na głowach białe chusty będące symbolem Brahmy. Ktoś ma pod pachą instrument muzyczny, inny ciągnie krowę. Większość kobiet niesie na głowach kosze z podarkami dla bogów. „Jedzenie jest po to, aby nakarmić złe duchy, kwiaty są natomiast dla tych dobrych” – tłumaczy mi jedna z nich. Dochodzę do sanktuarium Monkey Forest. Jego głównymi mieszkańcami są rozbrykane makaki. Największe zainteresowanie budzą u dzieci, które chcą się z małpkami bawić. Tłum się zagęszcza. Obok świątyni przeciskają się już turyści i fotoreporterzy. Czekają na ceremonię. I nagle wszystko się uspokaja. Wierni siedzą lub klęczą. Modlą się wspólnie, w skupieniu. Spowija ich delikatny dym kadzidła. Potem przemywają twarz i dłonie świętą wodą, po czym przykładają do czoła kilka ziaren ryżu – symbolu dobrobytu. Rozlegają się dźwięki gongów. Wychodzę na zewnątrz. Przed świątynią grupa mężczyzn pali papierosy o mocnym goździkowym aromacie. W tle rysuje się majestatyczny stożek wulkanu otulony białymi obłokami. Wraz z nastaniem nocy nad Ubud zbierają się burzowe chmury. To dobry znak, świadczący o tym, że bogowie przybyli na ceremonię. CZYM NAKARMIĆ BOGÓW Budzi mnie zapach kawy. Postawiła ją przy moim łóżku gospodyni domu, który wynajęłam. Do kubka wsypuje dwie duże łyżeczki cukru. Napój jest mocny i aromatyczny. Na kamieniu przed chatą spostrzegam ułożone na liściu bananowca płatki kwiatów, małe ciastko i kilka ziaren ryżu. Zestawione idealnie kolory, wielość faktur i precyzja wykonania sprawiają, że jest to miniaturowe dzieło sztuki, w którym każdy element znajduje się na właściwym miejscu. Podobne niewielkie wyroby leżą jeszcze przed sklepami, domami i na maskach samochodów. Składany trzy razy dziennie posiłek dla bogów ma zapewnić ochronę i dostatek. Za podarki tradycyjnie odpowiedzialne są kobiety. Uczą się sztuki obdarowywania bogów od najmłodszych lat, a potem przekazują tę umiejętność córkom. Wyruszam na miasto. Idę ulicą Hanoman pełną sklepów, restauracji i galerii. Męczy mnie harmider, głośny śmiech wszechobecnych Australijczyków, niekończące się targowanie i wygórowane ceny. I zaskakująco szybko, już po kilkunastu minutach, znajduję spokój na pobliskich rozległych polach ryżowych. Cisza przerywana jest jedynie przeciągłym muczeniem krowy. W oddali dostrzegam latawce. To częsty widok na Bali. Zgodnie z hinduską mitologią ich opiekunem jest Sang Hyang Rare Angon. Ten bóg wiatru jest personifikacją Sziwy, dlatego przed rozpoczęciem budowy latawca składa się mu ofiarę. Latawce mogą mieć najróżniejsze formy. Co roku na festiwalu w Tanah Lot na niebie unoszą się gigantyczne wizerunki Bebean (w kształcie ryby), Janggan (ptaka) i ecukan (liścia). SZTUKA WARTA ZIEMI W południe zatrzymuję się w jednym z warungów, czyli ni to sklepów, ni to kawiarni. Decyduję się na nasi goreng – aromatyczny ryż z dodatkiem warzyw, a na deser wybieram pisang goreng – smażone banany w chrupiącej panierce. Prawdziwa uczta i to tylko za parę tysięcy rupii. Pod drugiej stronie ulicy starszy mężczyzna ciągnie właśnie grająca budkę z lodami. Błyskawicznie zostaje oblężona przez grupę maluchów. Po ulicy rozchodzi się świąteczna melodia Jingle Bells. No tak, zbliżają się święta Bożego Narodzenia, choć tu łatwo o tym zapomnieć. Wypożyczam rozklekotany rower i jadę w stronę Penestanan zwanej wioską artystów. Po drodze mija mnie kilka dżipów i dziesiątki skuterów, które są chyba w gorszym stanie niż mój składak. Zaduch, hałas i tłok. Niekończąca się orkiestra klaksonów. Wszechobecny pył. Dopiero za Muzeum Blanco wjeżdżam na spokojniejszą ścieżkę. To w Penestanan rozpoczął się w 1960 r. ruch ludowy Young Artist. Wioska stała się popularna za sprawą Waltera Spiesa – rosyjsko-niemieckiego malarza prymitywisty oraz Arine Schmidta – holenderskiego pejzażysty. A także licznych prywatnych galerii i sklepów oferujących rzeźbione łóżka, które stały się specjalnością Penestanan. Teraz panuje tutaj przyjemna leniwa atmosfera. W otwartych pracowniach można podglądać lokalnych artystów i rzemieślników. Ja przy akompaniamencie cykad zabieram się do lektury balijskich legend i podań. Twórczość jest od wieków integralną częścią życia mieszkańców Bali. Mówi się wręcz, że każdy Balijczyk jest artystą. Ponoć w Ubud panował kiedyś król, który był wielbicielem sztuki. Przekazał swoje ziemie zwykłym ludziom, pod warunkiem że będą dbać o własne talenty. I tak oto malarze, rzeźbiarze, snycerze, garncarze, plecionkarze stali się gospodarzami swoich majątków. I zaczęli zarażać pasją sąsiadów. Podróżując przez wyspę, natrafiam więc na wyspecjalizowane osady rzemieślników-artystów. W jednej wyrabia się ramy do obrazów, w kolejnej figurki Buddy, nieco dalej naczynia ceramiczne. Wyspa przypomina potężne muzeum, w którym wciąż przybywa dzieł. W Ubud ponownie zbiera się na deszcz. Nad miastem wiszą ciężkie, ciemne chmury. Koguty w bambusowych koszach nerwowo się szamotają, wyczuwając pewnie zbliżającą się ulewę, a może i jutrzejszą walkę. Bo kogut to niezłe źródło dochodu. Niegdyś ich pojedynki były wpisane w rytuał religijny, którego celem było oczywiście udobruchanie złych bogów. Później doszedł do tego hazard. Choć władze Indonezji zabroniły ptasich starć dla zarobku, niewiele to zmienia. Ptaki wciąż walczą na śmierć i życie. Przegranemu odcina się głowę i nogę, które trafiają do właściciela zwycięzcy. No i w końcu lunęło! Ulice Ubud zamieniają się w rwące strumienie. Miasto przygniata nawałnica kropel połączona z chłodnymi porywami wiatru. BASEN Z NIEŚMIERTELNOŚCIĄ Z kilkoma poznanymi Balijczykami jedziemy skuterami do świątyni Pura Tirta Empul, jednego z najważniejszych sanktuariów na wyspie. Jest szósta rano, nie zdążyłam nic zjeść. Burczenie w brzuchu zdaje się przebijać warkot maszyny. Droga jest wyboista i nierówna. Widoki za to fantastyczne! W końcu namawiam swoich nowych znajomych na posiłek. Zatrzymujemy się w przydrożnej knajpie. Naprzeciwko długiej drewnianej budy stoi kilka plastikowych stolików i czerwonych krzeseł coca-coli. Właścicielka wita nas szerokim uśmiechem. Przez moment rozmawiają, spoglądając ukradkiem w moją stronę. Dostajemy colę, a chwilę później gorący makaron z warzywami i mięsem. Kilka metrów dalej zbiera się grupka dzieciaków. Nie spuszczają mnie z oka. W pewnym momencie jedna z dziewczynek, najwidoczniej najstarsza, albo najodważniejsza, podbiega i chwyta mnie za moje blond włosy, po czym wybucha śmiechem. Choć jest wcześnie rano, w Gunung Kawi, kompleksie świątynnym z XI w., trafiamy na autokary pełne turystów. Zakładamy sarongi i pędem ruszamy przed siebie, żeby zobaczyć jeszcze puste sanktuarium. W malowniczym pejzażu znajdują się wydrążone w skale świątynie poświęcone członkom rodziny królewskiej. Gdy słyszymy za sobą głosy nadchodzącej grupy, postanawiamy poszukać wodospadu. Ścieżka jest śliska, wąska i zarośnięta roślinami. W końcu dochodzi do nas regularny szum wody. Siadamy na trawie i pozwalamy kroplom zmoczyć nasze ubrania. Widzimy pierwszych pielgrzymów, głównie kobiety. Po złożeniu ofiary w świątyni zmierzają w stronę kamiennego basenu, z którego wypływa 12 fontann. Balijczycy wierzą, że płynąca tam woda ma magiczne właściwości. Podobno ten, kto się w niej raz zanurzy, nigdy się nie zestarzeje. Ubrani w sarongi, z niewielkimi ofiarami w dłoni, powoli się w niej zanurzają. Potem idą do głównego źródła. Obmywają twarz i polewają głowę. Właśnie rozpoczynają kolejny dzień na wyspie przesyconej tysiącem barw, zapachów i tajemniczych obrzędów. To co dla nich jest normą, dla mnie wciąż jest snem.
O to nasz plan: wjechać na motocyklach do Bhutanu od wschodu i bez przewodnika przemierzyć cały kraj. Wszyscy nam mówią, że to niemożliwe – do tego ostatniego z buddyjskich królestw w Himalajach mają wstęp tylko wycieczki z przewodnikiem. Ale my jesteśmy uparci.
Upał jest obezwładniający. Kluczymy wśród indyjskich plantacji herbaty, szukając przejścia granicznego w Samdrup-Dzongk’ar niczym igły w stogu siana. W końcu przy jednej z lepianek wioski Darranga dostrzegamy znak Indian Customs. Z otaczającego nas tłumu gapiów po kilkunastu minutach udaje nam się wyłowić urzędników, którzy są ubrani po cywilnemu – akurat pracowali w polu. Pokazujemy im nasze Carnets de Passages en Douane, dokumenty celne, paszporty dla motocykli. Robią zdziwione miny – nigdy niczego takiego nie widzieli. Pomagamy im więc wypełnić papiery i sugerujemy, gdzie przystawić pieczątki. Są równie bezradni, gdy pytamy o punkt odprawy paszportowej. Wskazuje go nam leżący na polu ryżowym znak Indian Immigration. Urzędnika tym razem znajdujemy nad rzeką. Nieśmiało prosimy go, by oderwał się od łowienia ryb i zechciał nas odprawić. Po załatwieniu formalności po stronie indyjskiej stajemy przed tajemniczą bramą z napisem „Bhutan”. Strażnicy w gho (rodzaj półdługiego kolorowego płaszcza przewiązanego w pasie szarfą) przyjaznym gestem kierują nas do urzędniczek. Kobiety od wieków mają w tym kraju silną pozycję, zarządzają nawet majątkami. Teraz nieco zdziwione, szeroko się uśmiechając, pytają: – A gdzie wasz przewodnik i dżip? Wręczamy im plik pozwoleń i dokumentów niezbędnych do wjazdu do Bhutanu i radośnie oznajmiamy, że jesteśmy z nim umówieni na trasie (tak naprawdę z przewodnikiem mamy się spotkać dopiero w Thimphu, na zachodzie kraju). Panie przeglądają dokumenty, a my przyglądamy się paniom. Noszą kiry, długie suknie przewiązane w talii i spięte na ramieniu broszami. Na wierzch narzucają zdobione, krótkie marynarki. Przy ich barwnych strojach narodowych w naszych ubraniach motocyklowych wyglądamy jak kosmici. Na hasło Tashi Delek (witamy, powodzenia) magiczne wrota do Podniebnego Królestwa zostają nareszcie otwarte. Bhutan, państwo zaledwie dwukrotnie większe od województwa warmińsko-mazurskiego, ze wschodu na zachód przecina jedna szeroka na 3,5 m asfaltowa droga, zwana „niebiańskim traktem tysiąca zakrętów”. Odległości, które na mapie wydają się małe, w rzeczywistości pokonujemy w kilka godzin – serpentyny biegną wśród stromych himalajskich zboczy i przełęczy. Bhutan przypomina schody, które zaczynają się na wysokości 300 m, a kończą na ponad 4 tys. m n.p.m. Na szczęście ruch jest niewielki (pierwszy samochód pojawił się tu w 1961 r.), zaś przemili kierowcy ustępują nam drogi i przyjaźnie machają. Dzieci natomiast, wrzeszcząc hello, wystawiają ręce, żeby w czasie jazdy przybić im piątkę. Po południu stalowe chmury przysłaniają słońce i zalewa nas ściana wody. Ryki smoka, czyli grzmoty przeszywających niebo piorunów, typowe dla porywistych burz w Himalajach, słychać coraz bliżej. To właśnie z ich powodu Bhutan bywa nazywany Królestwem Ryczącego Smoka. W kompletnych ciemnościach, przemoczeni i wyczerpani, docieramy do miasteczka Kanglung. Zatrzymujemy się na dziedzińcu buddyjskiego klasztoru, zachęceni jego otwartą, kolorową bramą. Mimo późnej pory zewsząd dobiegają śpiewy i łoskot bębnów, a mnisi w purpurowych szatach siedzą w namiotach rozstawionych dookoła świątyni. Zanim zdążyliśmy zapytać o nocleg, sami nam go proponują. Dostajemy pokój z dodatkowym grzejnikiem oraz kolację: słodzoną herbatę z mlekiem, czerwony ryż i hemadatsi (papryczki chilli w rozpuszczonym serze) oraz mięso z przeprosinami, że tak skromnie. Tej nocy szczęście mało że się do nas uśmiecha, ono aż wyszczerza zęby: w klasztorze właśnie rozpoczyna się ważny buddyjski festiwal Drupchen. Przybyło na niego wielu znamienitych lamów, którzy są tak samo ciekawi naszych zwyczajów i religii jak my ich. Usłyszawszy, że w katolicyzmie nie występuje paradygmat reinkarnacji, z niedowierzaniem pytają: „To macie tylko jedno życie, jedną szansę na pójście właściwą drogą?”. Nam z kolei trudno zrozumieć, dlaczego do monasteru trafi ają chłopcy poniżej 10. roku życia. Podobno z habitu mogą w każdej chwili zrezygnować i nie jest to piętnowane. Trzeba jednak zapłacić karę pieniężną – zwrot subwencji rządowych wypłacanych mnichom. Obchody święta, czyli cykl modlitw, trwają całą noc, a my możemy się wszystkiemu przyglądać. Szczególnie zachwycają nas torma – fi gurki ofi arne o wymyślnych kształtach, wykonane specjalnie na tę okazję z masła i masy zbożowej albo ryżowej, pomalowane na kolorowo. W świątyni główne miejsca zajmują liczne wizerunki Buddy, Guru Rinpocze (rozpowszechnił buddyzm w Tybecie i Bhutanie) i bóstw opiekuńczych. Przy każdym ołtarzu stoi siedem miseczek napełnionych wodą, symbolizującą siedem ofi ar składanych bogom: kwiaty, pożywienie, napoje. Wszędzie palą się lampki maślane, choć nad głowami mnichów porozwieszane są również świetlówki (jedyna oznaka nowoczesności). Następnego dnia jesteśmy jeszcze bardziej zmęczeni, za to bogatsi o kilku przyjaciół. W duchu dziękujemy postępowemu czwartemu królowi Bhutanu, Jigme Dorji Wangchuckowi, za wprowadzenie do kraju internetu w 2000 r. Za sprawą Smoczej Sieci (lokalny operator) mamy szanse utrzymać nasze nowe znajomości. Traszigang uchodzi za najładniejsze miasto wschodniego Bhutanu. Jest bardzo kameralne; właściwie składa się z dwóch ulic i kilkudziesięciu kolorowych domków, nad którymi góruje lokalny dzong (fort). Kamienne domy mają zawsze drewniane piętra, a dzięki bogatym zdobieniom wyglądają jak dzieła sztuki. Na ścianach i drzwiach wyrzeźbiono demony, smoki oraz... potężnych rozmiarów fallusy. Jeden z mieszkańców zdradza nam, że te ostatnie odstraszają złe duchy. Legenda głosi, że zaczęły się one pojawiać w XV w., kiedy to pewien szalony mnich nauczał buddyzmu, odwołując się do żartów i anegdot z podtekstem seksualnym. Pomagały mu w tym jego własne, ponoć niezwykłej wielkości męskie atrybuty. Nasz rozmówca jest przekonany, że to zwyczaj powszechny w świecie. Gdy wyprowadzamy go z błędu, pyta: „No to jak odstraszacie złe duchy?”. Siadamy przy wejściu do typowego bhutańskiego sklepu z mydłem i powidłem i obserwujemy życie uliczne. Przechodnie, choć witają nas szczerym uśmiechem, zachowują rezerwę typową dla górali. Tashi Delek (dzień dobry), zagadujemy młodą Bhutankę. Pytamy, jak się żyje w kraju odizolowanym od reszty świata. Odpowiada, że dobrze. Rozmowa niespodziewanie zbacza na tematy damsko-męskie. W Bhutanie małżeństwa są aranżowane i zawierane z rozsądku. Nowożeńcy wprowadzają się do rodziny panny młodej. W wyższych partiach gór, gdzie ludzie zajmują się nie rolnictwem, lecz hodowlą lub handlem, mężczyźni są poza domem przez wiele tygodni, bywa więc, że kobieta ma dwóch mężów, często są to bracia. Zdarza się też, że jeden mężczyzna ma kilka żon (czwarty król bhutański poślubił cztery siostry). W Bhutanie jest ponad 2 tys. klasztorów. Wiele z tych religijnych kompleksów wzniesiono w niedostępnych partiach gór. Korzystając ze swobody poruszania się, postanawiamy zapuścić się tam, gdzie dotarcie jest prawdziwym wyzwaniem. Jedziemy drogą wzdłuż koryta rzeki. Niby powinno być łatwiej niż na górskich zakrętach, ale wcale nie jest. Tydzień wcześniej Bhutan nawiedziło trzęsienie ziemi o sile 6,5 stopnia w skali Richtera. Mnóstwo domów zostało zniszczonych, a drogi zablokowały osuwiska. Teraz lawirujemy między kamieniami i zwalonymi fragmentami skał. Aby dostać się do klasztoru Dramitse, musimy jeszcze pokonać 1000-metrowe wzniesienie. Mijamy wozy ciągnięte przez zasapane osiołki. Na ścianach świątyni widać świeże pęknięcia, zaś na murkach z młynkami modlitewnymi suszą się koce, kołdry, pościel i ubrania mnichów. Najwyraźniej burza sprzed dwóch dni nie tylko nam dała się we znaki. W klasztorze przebywa obecnie kilkuset mnichów, to jeden z większych tego typu obiektów we wschodnim Bhutanie. Na pierwszy rzut oka nie ma tu atmosfery skupienia. Najmłodsi mnisi biegają po dziedzińcu za piłką, kilku z zapałem gra na Game Boyach. Wieczorem jesteśmy już w Mongar. Zbudowane na zboczu góry miasto podobno nie słynie z dobrej kuchni. Mimo to zamawiam serowe pierożki momo i lokalne piwo Red Panda. Otaczają nas sami pogodni ludzie, w końcu w światowych „rankingach szczęśliwości” Bhutan zajmuje siódme miejsce. Tutaj powstała nawet koncepcja Szczęścia Narodowego Brutto. Według królewskiej utopii szczęście poddanych opiera się na czterech fi larach: dobrym zarządzaniu, trwałym rozwoju, ochronie środowiska i kultury. Przełęcz Trumshing-la (3750 m n.p.m.) oddziela część centralną Bhutanu od wschodniej. Przez zaledwie 84 km podjazdu pokonujemy 3200 m różnicy poziomów. Najpierw droga prowadzi między zielonymi polami ryżowymi i dżunglą, w gęstwinie której radośnie skaczą małpy śledzące nasze poczynania. Zbliżamy się do ostatniego, najtrudniejszego odcinka. Znak Life is a journey, complete it (Życie jest drogą, dojedź nią do końca) uświadamia nam, że to nie żarty. Kilkusetmetrowe urwiska tuż za krawędzią wąskiej drogi niemal paraliżują nasze ruchy. Przełęcz wita nas setkami kolorowych, buddyjskich fl ag modlitewnych. W drodze do następnej przełęczy, Sheytang-la, dżunglę zastępują lasy iglaste podobne do naszych, polskich. Szlak nie schodzi poniżej 2500 m n.p.m. Daleko na zboczach widać klasztory, są jeszcze liczniejsze niż na wschodzie kraju i jeszcze mniej dostępne – nie prowadzi do nich żadna droga. Niedaleko przełęczy zatrzymuje nas grupa hałaśliwych Bhutańczyków, budujących czorten (stupę) ku czci jednego z wielkich buddyjskich duchownym. Zachęcają nas do zrzutki na ten święty cel. Oczywiście, hojnie wspomagamy lokalną tradycję. W Dzakar, miasteczku leżącym w dolinie Bumt’ang, trafi amy na kolejny religijny festiwal. Mężczyźni owinięci są w szale z frędzlami – ich kolory oznaczają pozycję społeczną danej osoby. Zwykłych obywateli spowija biel, króla i ważnych mnichów – żółć. Choć trudno w to uwierzyć, mieszkańcy tej doliny są jeszcze bardziej religijni niż pozostali Bhutańczycy. Jeszcze żarliwiej się modlą, częściej odwiedzają lamów, składają ofi ary. Każde większe wydarzenie, od projektu domu po choroby w rodzinie, poprzedzone jest specjalistyczną konsultacją astrologiczną. Zapotrzebowanie na astrologów jest w Bhutanie tak duże, że w stolicy Thimphu powstał Instytut Astrologii. Nauka w nim trwa, bagatela, od 7 do 12 lat. Z Dżakar wyruszamy do położonego po sąsiedzku jednego z najświętszych miejsc w tym kraju. Tam, gdzie po medytującym Guru Rinpocze pozostał odcisk w skale, wzniesiono kompleks klasztorny Kurdże, składający się z trzech wspaniałych świątyń. Skrywają one posągi, rzeźby, religijne malowidła. W drodze do Trongsa, którym władał pierwszy król Bhutanu, towarzyszy nam szum strumieni obracających wodne młynki modlitewne. Kolorowe i bogato zdobione, wyraźnie odcinają się na tle zielonego lasu. Modlitwy z takich młynków wędrują do bogów bez przerwy – wystarczy, że woda napędza łopatki. Przejeżdżając przez małe wioski, widzimy szkoły pełne rozkrzyczanych dzieci w strojach narodowych. Cierpliwie odpowiadamy na pytania what is your name i how are you. Mijamy wystawione na ulicę krosna. Tkactwo to jedno z podstawowych zajęć Bhutanek, ich wyroby są znane w całej Azji. Za przełęczą Yotong-la ponownie zmienia się otoczenie, pojawiają się lasy mieszane. Trochę się wzruszamy, jakby złota polska jesień przybyła do nas do Bhutanu. W Trongsa zatrzymujemy się w małym pensjonacie, w którym, jak nas informuje właściciel, jeszcze nigdy nie mieszkali turyści. Nas to wcale nie zniechęca, przybyliśmy tu, żeby zobaczyć dzong. Zwiedzaliśmy już takie fortece wcześniej, ale tutejsza to wielopoziomowy labirynt dziedzińców, krużganków, dormitoriów dla mnichów i kaplic. W dodatku widok z dzongu przyklejonego do skały rozciąga się na wiele kilometrów. Przy tej budowli wzniesionej na kilku poziomach blado wypadają najczęściej odwiedzane bhutańskie fortece w Thimphu i w Paro. Dolina Phobijka to miejsce, gdzie zimują rzadkie żurawie czarnoszyje. My jednak zamiast na ptaki znów trafi amy na festiwal religijny. Krążąc między samochodami, wozami konnymi, mnichami i odświętnie ubranymi ludźmi, docieramy pod wejście do świątyni. Zostawiamy motocykle z całym dobytkiem (Bhutan to bardzo bezpieczny kraj, a kradzieże prawie nie mają tu miejsca) i idziemy za tłumem. Dziedziniec jest szczelnie wypełniony. Wszyscy wpatrują się w przedstawienie odgrywane przez aktorów w maskach. Wnioskując z reakcji gawiedzi, to komedia. Śmiejemy się i my. Choć nie rozumiemy symboliki masek, gesty aktorów są wymowne i odwołują się do podstawowych ludzkich emocji. Wyremontowana droga na odcinku Punak’a–Thimphu jest szeroka i komfortowa, ale duża elektrownia wodna i powiększająca się w szalonym tempie stolica pozbawiają dolinę uroku. Thimphu to nowoczesne miasto, migające do nas krzykliwie neonami dyskotek, gdzie ludzie chodzą w dżinsach. W kawiarniach serwowane są europejskie ciastka (podobno najlepsi kucharze jadą na koszt państwa na studia do Europy). Ostoją prawdziwego Bhutanu jest tu stadion narodowy. Dziesiątki Bhutańczyków oddają się na nim ukochanej rozrywce – łucznictwu; do tarczy trafi ają z kilkuset metrów. Mężczyźni proponują, żebyśmy dołączyli do rywalizacji. Nie chcą wierzyć, że nigdy nie mieliśmy łuku w ręku. Tygrysie Gniazdo (klasztor Taktsang) jest wizytówką kraju przytuloną na wysokości 3070 m do 1300-metrowej ściany. Siły ciążenia nie mają nań wpływu, gra na nosie porywistym podmuchom wiatru. Legenda głosi, że w VIII w. Guru Rinpocze przyleciał tu na grzbiecie tygrysicy (zamieniła się w nią jego żona), by pomedytować w małej jaskini i ujarzmić złe moce, które opanowały okolicę. Mozolna wspinaczka na górę trwa ze trzy godziny. Wchodząc stromą ścieżką, słyszymy krzyki wystraszonych „białych jeźdźców” (turystów, którzy skorzystali z osiołkowej podwózki), kiedy ich rumaki zbliżają się do krawędzi urwiska. W Tygrysim Gnieździe panuje spory tłok, więc szybko wracamy na leśny parking. Nasze motocykle są wypucowane na błysk i na każdym z nich leży kwiatek. Rozglądamy się zmieszani i widzimy zadowolone twarze kierowców turystycznych dżipów: – Chcieliśmy wam zrobić przyjemność, jeszcze nigdy u nas takich motocykli nie było – mówią płynną angielszczyzną. Przed drogą z Paro do P’ünc’oling, na granicy z Indiami, przestrzega nas wiele osób: „Jeśli nie musicie, to tamtędy nie jedźcie”. Musimy. Tylko w ten sposób możemy wydostać się z Bhutanu. Pasażerowie lokalnych autobusów pozdrawiają nas serdecznie, wystawiają kciuki do góry, jakby chcieli nam życzyć powodzenia. Droga jest kręta i otulona przez mgłę. Pada deszcz. Kierowcy ciężarówek nie czują potrzeby włączenia świateł mijania. Kilka razy w ostatniej chwili dostrzegamy jadące prosto na nas auto. Wiemy, że droga jest zawieszona nad kilkusetmetrowymi urwiskami, ale przez mgłę ich nie widzimy. Może to i lepiej. Mgła znika dopiero w dolinie P’ünc’oling. Przejście graniczne jest czystą formalnością. Żegnamy Królestwo Ryczącego Smoka, witamy indyjski gwar, bałagan i biedę.
Kilka informacji dla chcących odwiedzić Królestwo Bhutanu.
Oficjalna nazwa: Królestwo Bhutanu, a dokładnie: Druk Jul, czyli Królestwo Smoka. Powierzchnia: 47 tys. km2. Ludność: ok. 700 tys. Religia: głównie buddyzm. Języki: w użyciu jest 19 języków, ale oficjalnym jest dzongka. Waluta: w obiegu są ngultrum (Nu, BTN) podzielone na 100 czetrum. Aktualnie za 1 dolara (USD) otrzymamy ok. 47 ngultrum. Można też płacić rupiami indyjskimi, przy czym obie waluty są równowarte (1 ngultrum = 1 rupia). Okresy od września do początku grudnia (dobra pogoda, piękne jesienne kolory) oraz od lutego do maja (kwitnące rododendrony) to najlepsza pora na wizytę w Bhutanie. Od końca grudnia do lutego w wyższych rejonach trzeba liczyć się z obfitymi opadami śniegu, a od połowy czerwca do września, z monsunowymi ulewami. Promesę wizy załatwia się przed przyjazdem w agencjach turystycznych oferujących wycieczki po Bhutanie lub w biurach bhutańskich linii Druk Air. Pieczątka wizowa jest wbijana na granicy (trzeba zabrać ze sobą 2 zdjęcia). Na oficjalnej stronie rządu bhutańskiego zaleca się załatwianie wiz z dużym wyprzedzeniem, przynajmniej trzymiesięcznym. Wiza na dwa tygodnie kosztuje 20 USD. W przypadku wycieczki wykupionej w polskim biurze podróży formalnościami zajmuje się organizator. W Bhutanie praktycznie nie ma turystyki indywidualnej. Każdy pobyt jest zorganizowany, z góry opłacony, a na miejscu jest się pod opieką przewodnika. Stawki są odgórnie narzucone i w zależności od terminu wynoszą 170–250 USD za dzień. Na szczęście w cenie zawierają się już wszelkie świadczenia, czyli zakwaterowanie, wyżywienie, transport na terenie Bhutanu, opieka przewodnika i wstępy do obiektów. Przyjazdy turystów są limitowane – może się zdarzyć, że wizy nie dostaniemy, bo nie zmieściliśmy się w zakładanej puli wpuszczanych cudzoziemców. Z Polski wycieczki do Bhutanu oferują np. Logos Travel (), Logos Tour () i Prestige Holidays & Tours (). Jeśli wolimy wszystko organizować sami, pomoże nam Bhutan Tour (). Oficjalnie jedyne przejście lądowe, przez które można wjechać do Bhutanu, to Phuents-holing na granicy z Indiami, w południowo-zachodniej części kraju (wyjazd możliwy jest też przez przejście Samdrup-Dzongk’ar we wschodnim Bhutanie). Turyści wybierający drogę powietrzną lądują w Paro, a jedynym przewoźnikiem, z którego usług można skorzystać, są narodowe linie Bhutanu Druk Air, latające do Delhi, Kalkuty, Katmandu, Dhaki i Bangkoku. Rezerwacji biletów trzeba dokonywać z dużym, nawet kilkumiesięcznym wyprzedzeniem; . Na terenie Bhutanu nie ma lokalnych połączeń samolotowych ani żadnej linii kolejowej. Można liczyć jedynie na trans-port drogowy, chociaż jest on bardzo czasochłonny. Ze względu na kręte i wąskie górskie drogi na wielu odcinkach nie da się jechać szybciej niż 30 km/godz. W kraju obowiązuje ruch lewostronny. Na odwiedzenie niektórych regionów trzeba mieć specjalne zezwolenia. Zakwaterowanie załatwia obsługująca nas agencja turystyczna w zależności od tego, jak się umówiliśmy. W ramach takiej samej opłaty może być to luksusowy hotel lub skromne schronisko. W Bhutanie nie ma międzynarodowych sieci hotelowych, zaś przy określaniu standardu bazy noclegowej nie operuje się systemem gwiazdek. Na ogół warunki noclegowe w miejscach turystycznych są bardzo dobre. Posiłki są wliczone w cenę pakietu, dlatego zwykle jada się w restauracjach hotelowych. Turystom podaje się kuchnię zachodnią, bhutańską i indyjską. Prawie zawsze jest ryż, do tego mięso, ryby, dal (soczewica). Narodowe danie to ema datse, czyli ostre chili (ema), zmieszane z serowym sosem. Do picia można zamówić soft-drinki, herbatę albo piwo. Palacze muszą się liczyć z zakazami palenia i niedostępnością produktów tytoniowych. Przy wylocie z Bhutanu trzeba uiścić opłatę wylotową wynoszącą 500 ngultrum. Kupując pamiątki, pamiętajmy o zakazie wywozu przedmiotów mających więcej niż sto lat. Jeśli jakaś rzecz wygląda na starą, powinna mieć specjalny stempel, że nie jest antykiem. Ze względu na spore wyso-kości (stolica, Thimphu, leży na 2300 m n.p.m.) i górski klimat kraju trzeba mieć ze sobą ubranie na każdą pogodę. W Bhutanie nie ma polskiej placówki dyplomatycznej. W razie problemów należy kontaktować się z Ambasadą RP w indyjskim New Delhi (Chanakyapuri, 50-M Shanti Path, New Delhi 110021, tel.: (00 91 11) 414 96 900, e-mail: newdelhi.amb.sekretariat@msz.gov.pl). Rządowy ośrodek informacyjny w Bhutanie: PO Box 126, Thimhu, tel. 975 23 23 51 52. Przewodnik. Podniebne królestwo Wydawnictwa M. Anglojęzyczne: Bhutan z serii Lonely Planet, a także Bhutan. A trekkers guide z serii Cicerone Himalaya.